24 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d9d898c85d00cd80fb76eb7fbd3fa28.pdf 24560babd9ca13164ffa84d09cb95fe5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1281 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1182 Title A name given to the resource Klasycy etnografii polskiej. Eugeniusz Frankowskiego teoria myślenia magicznego i obrzędów przejścia / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 PL ISSN 0071-1861 Część / ZOFIA SOKOLEWICZ (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ. EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO TEORIA MYŚLENIA MAGICZNEGO I OBRZĘDÓW PRZEJŚCIA TEZA Jest tezą tego artykułu, że w historii etnografii polskiej okresu po I I wojnie światowej nastąpiły istotne zakłócenia w przekazie tradycji naukowej. Wojna i przemiany środowiska naukowego, zwłaszcza w latach 1948-1956, spowodowały brzemienne w konsekwencje zmiany, tym większe, że nie odnosiliśmy się ze szczególną pieczołowitością do własnej tradycji. Teza jest sformułowana prowokacyjnie z myślą o wywołaniu dyskusji na temat naszej genealogii — kwestii, której nie sposób przecenić. W cień zostali przecież usunięci i wspomniany Eugeniusz Frankowski, i Jan Stanisław Bystroń (Stomma, 1980), i Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-. -Jędrzejewiczowa (Zadrożyńska, 1968), a także — mimo pozorów kontynua­ cji — Kazimierz Moszyński (Sokolewicz, 1979), Jan Czekanowski (Sokolewicz, 1979), Stanisław Poniatowski, Adam Fischer i wielu ich uczniów, by wy­ mienić tu tylko Józefa Obrębskiego, Stanisława Klimka i Bożenę Stelma­ chowską. Usunięto w cień dokonania okresu międzywojennego, zapominając jakby, że życiorysy naukowe Kazimierza Dobrowolskiego, Witolda Dynowskiego, Mieczysława Gładysza, Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej zaczy­ nają się przed I I wojną światową, że to, co w ich twórczości należy cenić, powstawało również przed 1945 r. Wystarczy zresztą wziąć do ręki ostatnie sprzed I I wojny światowej roczniki „Ludu", by zorientować się, do jakich nazwisk i prac przestaliśmy nawiązywać, i to nie tylko dlatego, że nie odpowiadały dzisiejszym standardom. Zapomnieliśmy o nich po prostu. I od czasu do czasu odkrywamy je od nowa, jak to miało miejsce np. z J. S. Bystroniem (Stomma, 1980). Te odkrycia będą zresztą przychodziły następnym pokoleniom z tym większą trudnością, że w wielu specjalistycznych �12 ZOFIA S O K O L E W I C Z bibliotekach katedralnych brak jest podstawowych prac naszych poprzedni­ ków z okresu międzywojennego. Uwagi moje dotyczą głównie praktyki badawczej, braku myśli i spuś­ cizny klasyków okresu międzywojennego w pracach współczesnych etnografów w takim stopniu, na jaki wskazywałaby ekonomia wysiłku i wykorzystywa­ nie odkryć raz już dokonanych. W mniejszym stopniu odnoszą się do powojennych podręczników etnografii i historii etnografii polskiej, a przede wszystkim opracowań Anny Kutrzeba-Pojnarowej, która dała najwięcej do­ wodów pamięci o dokonaniach naszych poprzedników (Kutrzeba-Pojnarowa, 1974, 1976, 1977). Określenie tożsamości indywidualnej i grupowej jest jednym z podstawo­ wych mechanizmów kontynuacji jakiejkolwiek grupy, w tym środowiska naukowego. Każdy z nas musi nieuchronnie określić się wobec poprzed­ ników, a także w stosunku do współczesnych. Od tego, jak to czyni, zależy kontynuacja idei. Zachowanie tradycji jest jednym z mechanizmów kulturowych decydują­ cych o przetrwaniu grupy. Jego prawidłowemu funkcjonowaniu służą więc w społecznościach plemiennych pracowite zapamiętywania lub zapisy genea­ logii, ich gorączkowe odtwarzanie, jeżeli na skutek jakiegoś kataklizmu dochodzi do uronienia poważnej jego części. Każda grupa w celu przetrwa­ nia uruchamia zarówno mechanizmy podtrzymujące ciągłość tradycji, jak i inne, chroniące przed zalewem obcych i ich tradycją. Dotyczy to wszystkich znanych mi grup na świecie, a w tym także społeczności uczonych. Właśnie ta społeczność jest ciekawym przykładem, w jaki sposób twórczość jednostek sprzyja tworzeniu się grup, ich integracji. Twórczość naukowa jest więc dobrym polem do badania — tak jak każdy rodzaj sztuki — w jaki sposób to, co jednostkowe, wyrasta ze społecznego i w końcu się w nie przeradza. Jak przedstawia się sprawa genealogii etnografii dzisiejszej? Kogo w niej wymieniamy? Do kogo nawiązujemy? Co przejęliśmy w spuściźnie? Jak odnosimy się do pokolenia okresu międzywojennego działającego przecież dużo dłużej? KLASYCY Niekwestionowane wydaje się twierdzenie, że w okresie międzywojennym powstało kilka niezależnych, niezmiernie istotnych dla dalszego rozwoju etnografii polskiej szkół albo orientacji. Przyjmuję za Anną Kutrzeba-Pojnarową, że „od połowy X I X wieku do roku 1939 w etnografii polskiej znaj­ dujemy nie tylko odbicie niemal wszystkich ważniejszych kierunków etno­ grafii europejskiej, lecz również próby budowania w nawiązaniu do tej ostatniej i do doświadczeń krajowych szkół własnych, związanych przede wszystkim z katedrami etnografii, etnologii i niektórymi katedrami socjologii na uniwersytetach krajowych" (Kutrzeba-Pojnarowa, 1977, s. 21). Należy się również zgodzić, że badacze okresu międzywojennego odegrali ważną �K L A S Y C Y E T N O G R A F I I P O L S K I E J : E U G E N I U S Z FRANKOWSKI 13 jclę w formułowaniu szerokiego zakresu badań etnograficznych i różnorodHycfa metodologii uprawiania tej nauki. Stąd szczególna rola tego okresu w¡ kształtowaniu tradycji naukowego środowiska etnograficznego. Okresu, Jctóry bardziej niż jakikolwiek inny zasługuje na nazwę klasycznego. Termin „klasyczny" słowniki określają dość jednoznacznie: „najwyższej klasy, pierwszego rzędu [...] najwyższej rangi lub znaczenia, akceptowany jako model, standard, wzór [...] tworzący standard lub model" (The Oxford English Dictionary, 1961, t. 2, s. 467 п.). Podobne określenia znajdujemy w słowniku Laroussa — „klasyczny, tj. uważany za model w swojej klasie [...] zgodny z ideałem, regułami [...], zgodny z ustalonym użyciem, trady­ cyjny" (Grand Larousse Encyclopedique, t. 3, 1960, s. 175 п.). Te słowni­ kowe definicje wskazują na to, że pisarz lub dzieło zaliczane do klasycz­ nych muszą spełniać wielkie wymagania wzoru, poprawności, zgodności z re­ gułami i dość może nieoczekiwanie — tradycji. Tradycji w tym sensie, że nawet jeżeli sami stanowią dla potomnych nowy wzór, to tworzą go zgodnie z regułami odziedziczonymi po wielkich poprzednikach. Innymi słowy, two­ rząc nowe też powracają do początku w ciągłym dążeniu do doskonałości. Polska encyklopedia powszechna (Warszawa 1863, t. 14, s. 738) w haśle „klasycy" zawiera informacje historyczne o tym, że classici to obywatele należący do pierwszej z sześciu klas, na jakie Serwiusz Tuliusz podzielił naród rzymski, i że .już w II wieku po Chrystusie Geliusz użył przenośnie tego wyrażenia o pierwszorzędnych pisarzach, a nazwa ta weszła w użycie we wszystkich kwestiach literackich i artystycznych. Każdy naród, który w ogóle doczekał się kwiatu swojej literatury, ten okres kwitnięcia nazywa jej epoki) klasyczną, a najznakomitszych w niej pisarzy klasykami". Pozwoliłam sobie na przytoczenie owych słownikowych ciekawostek dla lepszego zobrazowania pytań, jakie stawiać należy w stosunku do dzieł, które za klasyczne należałoby uznać (czy będą takowe?) i wobec ludzi. A więc, czy tworzą oni dla nas wzór do naśladowania? Czy zbudowali swe dzieła zgodnie z przyjętymi regułami? Czy można je odnieść do jakiegoś idealnego modelu? Jeżeli jednak uznamy, że w nauce postęp dokonuje się dzięki stałemu kwestionowaniu tego, co już zostało ustalone, to czy będą dzieła, które można by uznać za klasyczne? A może właśnie ich klasycyzm ukrywa się w tym, że ich autorzy, zgodnie z przyjętymi regułami, podają wciąż od nowa, od starożytności antycznej w wątpliwość to, co zostało powiedziane przed nimi? Kwestionują, ale wiedzą co. Zdają sobie sprawę z tego, co odziedziczyli, gdyż chyba regułą w nauce jest, że musi tworzyć tezaurus wszelkich doświadczeń, jak też, że musi kwestionować to, co do­ tychczas było ustalone. Mam nadzieję, że artykuł ten zapoczątkuje potrzebny chyba nam wszystkim cykl wypowiedzi poświęconych w równym stopniu dziełom, co ich twórcom, nie kierunkom w rozumieniu szerokich orientacji, jak strukturalizm czy funkcjonalizm. ale indywidualnym propozycjom i realizacjom. Do rozpoczęcia go postacią Eugeniusza Frankowskiego skłania mnie nie tylko 25 lat, jakie �14 ZOFIA S O K O L E W I C Z upłynęły od Jego śmierci (21 X I 1884- 8 I I 1962), ale przede wszystkim niezwykłe cechy jego osobowości, temperament i pasja, z jaką traktował swe powołanie. Ze względu na publikowane w tym numerze „Etnografii Polskiej" artykuły na temat E. Frankowskiego oraz bibliografię prac jego i o nim ograniczam się do wybranych spraw, które do dziś mogą nas inspirować. Należą do nich rozważania o myśleniu magicznym, światopoglą­ dzie pierwotnym, obrzędach przejścia i sztuce ludowej. Tu poruszę tylko trzy pierwsze kwestie, zostawiając tę ostatnią do szerszego omówienia w arty­ kule złożonym do druku w „Polskiej Sztuce Ludowej". MYŚLENIE M A G I C Z N E Myśleniu magicznemu poświęca Frankowski niezmiernie wiele uwagi. Zwierza się, że często odczuwa nieodpowiedniość stosowanego terminu 'ma­ gia'. Boi się jednak tworzyć nowy. Na czym więc może polegać owa nie­ odpowiedniość? Czyżby Frankowski nie podzielał poglądów E. B. Tylora, J. Frazera, A. Bastiana, R. Marreta czy P. Saintyvesa, na dziełach których przecież wyrastał i przyjął część ich terminologii, jak np. magia sympatycz­ na etc. (Frankowski, 1920). Oznacza to jednak, że Frankowski, który zachował w wielu swych pracach perspektywę ewolucjonistyczną, w tej i w wielu innych jeszcze kwestiach różnił się zasadniczo od ewolucjonistów klasycznych. I nie wiem, czy w jakimkolwiek stopniu dałaby się utrzymać opinia J. Burszty, który określa Frankowskiego jako ewolucjonistę kulturowego (Burszta, 1960). Działania magiczne ujmuje Frankowski jako wynik myślenia magicznego we właściwy mu sposób spójnego i logicznego. Magia nie jest po prostu przeżytkiem, ale stanowi powszechną do dziś cechę kultury. „To myślenie pierwotne jest wspólne wszystkim ludom stojącym na niższym szczeblu roz­ woju. Nie wyzbywa się go jednak i człowiek cywilizowany. Zostaje ono tylko przysłonięte cieniutką warstewką myślenia bardziej nowoczesnego, uro­ bionego odrębnymi warunkami współżycia i zdobyczami kultury" (Fran­ kowski, 1924, s. 52). Frankowski podkreśla, że ten rodzaj myślenia wiąże się z „rzutowaniem uczuć w świat zewnętrzny". Głównym „budowniczym myśle­ nia magicznego są uczucia" (Frankowski, 1925, s. 54). Nie ulega wątpliwości, że Frankowski przyjmuje koncepcję L. Lévy-Bruhla (na którego się powołuje). Przyjmuje ją jednak nie tylko w tej warstwie, która wzbudziła i nadal wzbudza emocje krytyków i zniechęca nawet tak poważne wydawnictwa, jak PWN. do tłumaczenia jego prac jako nie interesujących dziś nikogo (chodzi o myślenie prelogiczne), ale również w tej, którą krytyka mniej się zajmowała, a która okazała się niezmiernie inspirująca do dziś. Chodzi tu o uznanie, że 1) wierzenia i prak­ tyki magiczne są wzajemnie powiązaną całością, a nie zbiorem przypadko­ wych, nielogicznych, irracjonalnych wyobrażeń i działań; 2) że świat wyobrażeń ma charakter realny i człowiek nie jest z niego sztucznie wyodrębniony, ale �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 15 stanowi jego część. W znakomitej rozprawie o zabiegach magicznych przy pożyczaniu, kupnie, i sprzedaży u ludu polskiego czytamy: „badając folklor ludów pierwotnych odnosi się wrażenie, że we wszechmoc myśli. Obrazy powstające w myśli, zarówno na wartość realną. Życzenie pomyślane lub wypowiedziane staje się rzeczywistość wywołuje przejawienie się jej istotne" (Frankowski, powszechnie istnieje wiara jawie, jak we śnie. mają czynem. Czyn naśladujący 1925, s. 54). Pisząc to Frankowski pozostaje w zgodzie z ewolucjonistycznymi twier­ dzeniami E. B. Tylora czy A. Bastiana, którzy szukali prawidłowości roz­ woju kultury na poziomie myślenia, jak również z twierdzeniami nam współczesnych — C. Lévi-Straussa i jego następców, a także polskich badaczy: Z. Sokolewicz (w druku), A. Zadrożyńskiej (1982), J. Kmity (1983), i dość dużej grupy przedstawicieli młodszego pokolenia: Z. Benedyktowicza, M . Buchowskiego, W. Burszty, Cz. Robotyckiego, L. Stommy, M . Szewczyk, J. S. Wasilewskiego, M . Zowczak. Różnice między sformułowaniem Frankowskiego a tym. co niektórzy z wy­ mienionych autorów piszą o kulturze, by odwołać się do ostatnich numerów „Etnografii Polskiej" lub „Ludu" (Buchowski, Burszta, 1986; Stomma, 1978), są głównie różnicami języka epoki lub języka różnych teorii. Sens ogólny jest jednak ten sam. Magia nie jest zbiorem irracjonalnych działań i wierzeń, nie jest to po prostu zbiór przesądów. Nie udało się Frankowskiemu dokończyć zaczętych prac, w tym Dróg magicznych w wierzeniach ludu polskiego. Z właściwą sobie potrzebą skupia­ nia rozważań nad konkretem i odnoszenia go do szerszych, właściwych mu kontekstów, zaprojektował tę większą pracę wraz z drugą, która miała stanowić próbę rekonstrukcji światopoglądu pierwotnego ludu polskiego (Frankowski, 1925, s. 51). Jak sam pisze, one obydwie powinny poprze­ dzać jego szczegółowe rozważania o wspomnianych zabiegach magicznych przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego. Może więc jednostron­ na jest proponowana nam przez M . Tarko ocena Frankowskiego (w tym samym numerze „Etnografii Polskiej"), w której autor kładzie nacisk na empiryzm badacza. Należałoby zresztą zastanowić się głębiej nad rodzajem tego empiryzmu, a także nad tym, co należy rozumieć pod wspomnianym przez M . Tarko dążeniem Frankowskiego do ujęć syntetycznych. Jest to, jak wskazuje praktyka lat ostatnich, termin niezwykle wieloznaczny. Dążenie do ujęć syntetycznych w wypadku Frankowskiego oznaczało z reguły wska­ zanie na właściwy dla badanych szczegółów układ odniesienia. We wspomnia­ nej pracy miał nim być światopogląd pierwotny i myślenie magiczne. W arty­ kule o znakach wypalanych na zwierzętach pociągowych Frankowski wska­ zuje na trzy rodzaje znaków i trzy właściwe im różne układy odniesienia — całości, których te są częścią (Frankowski, 1916, 1921). Klejma własności zwracają naszą uwagę na system społeczno-prawny, znaki wypalane głę­ boko mają na celu leczenie, a znaki wystrzygane we włosiu w celach zdobniczych, będące przeżytkiem zapomnianych obyczajów, należy odnieść do magii. Frankowski pisze o tym: „pierwotne znaczenie znaków wypalanych �16 ZOFIA SOKOLEWICZ i wystrzyganych na zwierzętach domowych bierze swój początek w magii ochronnej" (Frankowski, 1921, s. 10). Jest to innego rodzaju ujęcie syntetycz­ ne niż to, które Frankowski proponuje nam w opracowaniu tykwy lub wycinanek. Ta pierwsza zwłaszcza praca odpowiada bardziej potocznemu rozumieniu terminu syntetyczny (Frankowski, 1927), tzn. skrótowemu ujęciu całości jakiejś kwestii, i wskazuje na wszystkie możliwe sytuacje kulturowe, w których występuje tykwa, i uwzględnia jej różnorodne cechy jako rośliny i wytworu kulturowego. Natomiast cytowana już rozprawa na temat pożycza­ nia, kupna i sprzedaży w sposób szczególny mogła wytyczyć drogi nowo­ czesnym badaniom. Tylko że etnografia polska przyjęła nowe założenia do badania magii od Lévi-Straussa, Eliadego, szkoły utrechtskiej (Stomma, 1978) pomijając fakt, że zostały one już wcześniej przyjęte, przemyślane i zasygnali­ zowane przez Frankowskiego. Zapewne współczesnych badaczy zrażał nadmierny psychologizm Fran­ kowskiego, choć właśnie uwzględnianie przez niego emocji powinno przy­ ciągnąć wszystkich, którzy czując potrzebę włączenia do analiz przeżyć i uczuć sfery tego, co nieuświadamiane, sięgali do C. G. Junga lub M . Elia­ dego. Myślę, że to, co zrażało najbardziej, to interpretacja zabiegów ma­ gicznych i zgodna z tym ich klasyfikacja dokonana przez samego Fran­ kowskiego z pominięciem próby dojścia do własnych interpretacji informa­ torów. Pisze o tym Frankowski: „powszechnie lud nie tłumaczy zabiegów magicznych stosowanych przez siebie. Wszystkie podane w tej pracy interpretacje zabiegów magicznych są moim osobistym tłumaczeniem. Przytaczam je, starając się w ten sposób choć częściowo udostępnić dla naszej umysłowości zrozumienia wytycznych punktów swoistego myślenia ludowego" (Frankowski. 1925. s. 52). Postępuje więc Frankowski podobnie, jak robili to inni, пр. K. Mo­ szyński (co wzbudza ostrą, kpiarską krytykę L. Stommy, 1978, s. 137-138). Frankowski po prostu nie został przez Stommę zauważony, stąd oszczędzo­ no mu krytyki. Ale wszak sam Frankowski przyznaje, że lud nie interpretuje owych zabiegów, a tam gdzie takie interpretacje otrzymuje, podkreśla ten fakt. Należy tu nadto dodać, że w jego pracach znajdujemy przewagę dosłow­ nych wypowiedzi informatorów nad streszczanymi przez badaczy, co zapo­ wiada możliwość krytycznej analizy źródła. Co więcej, badania tego typu w Europie jeszcze nie zapowiadały kierunków, które po I I wojnie światowej, wraz z rozwojem strukturalizmu i semiotyki, prowadziły do odczytywania znaczenia wierzeń lub działań, pozwalając na wydedukowanie zasad ich łączenia w większe całości (obrzędy, wierzenia). To co zrobił Frankowski było dopiero p r z y g o t o w a n i e m do badań nad znaczeniami, ale był to k r o k nieodzowny. Można się zastanowić, czy nasza droga do traktowania magii jako części systemu znaków kultury nie byłaby krótsza, gdybyśmy przyjęli już w latach sześćdziesiątych przemyślane i przepracowane przez Frankowskiego wspomnia­ ne wyżej założenia łączące propozycje L. Lévy-Bruhla z psychoanalizą Freuda po odcedzeniu z nich elementów psychologii Wundta i Dessoira? �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI ŚWIATOPOGLĄD ^Цу PIERWOTNY Na potrzebę rekonstrukcji światopoglądu pierwotnego ludu naszego wska­ zuje Frankowski w różnych pracach (1925, s. 51-52, 111; 1932) i można sądzić, że myśl ta nie opuszcza go aż do śmierci. Możemy zarzucić mu, że nie precyzuje dokładnie, co rozumie pod tym pojęciem. Jest ono zresztą dzisiaj wykorzystywane w różnych teoriach typu strukturalnego, semiotycznego i fenomenologicznego i tym samym w różnych znaczeniach i odcieniach. Używa się przy tym częściej terminu „światopogląd archaiczny", „wizja świata", „obraz świata". Wszędzie jednak pojęcie to służy za najbardziej ogólny układ odniesienia do wierzeń, obrzędów i symboli. Dzięki niemu elementy symbolicznej sfery kultury nabierają sensu, przestają być luźnym zbiorem mniej lub bardziej zabawnych i dziwacznych opowiadań. Prace Frankowskiego ujawniają wielką potrzebę stworzenia im takiego układu odniesienia. Pisząc o praktykach medycyny ludowej czy prawa obyczajowego domaga się Frankowski, by badane szczegóły odnosić do całości kultury danego ludu. Czytamy więc: ..materiały etnograficzne dotyczące prawa obyczajowego, organizacji społecznej ludu od­ krywają sprężyny naturalnej organizacji grup ludzkich związane ściśle z wartościami antropo-geograficznymi każdej miejscowości. Dzięki nim widzimy z całą jasnością, że ustanowione są nie z rozkazu jakiegoś ministra [...], lecz że jest to wynik zespolenia wszystkich sił naturalnych życia. Widać też, że zmieniając tylko niektóre z elementów składowych można zmienić organizację naturalną grupy ludzkiej" (Frankowski. 1920b, s. 6). Frankowski proponuje nam w swoich pracach ciekawą koncepcję czło­ wieka. Jej odtworzenie rzuciłoby zapewne jeszcze dodatkowe światło na pojęcie światopoglądu pierwotnego, które — jak wynika z tego, co powiedzia­ łam wyżej — pełni jedynie funkcje teoretycznego, najbardziej ogólnego poję­ cia, pozwalającego na odniesienie do niego szczegółowych wyników badań — bez czego robią wrażenie „śmiesznych lub absurdalnych" (Frankowski, 1920b, s. 6). Człowiek — według Frankowskiego — jest w zasadzie taki sam na całym świecie i we wszystkich epokach. Zmiany, które powodują, że człowiek się cywilizuje, nie zmieniają jego istoty. Po pierwsze, stanowi on cząstkę świata, jest z nim mocno spleciony, „jednostka i cała ludzkość we wszy­ stkich swych czynach i zwyczajach poddaje się wspólnemu rytmowi świata" (Frankowski, 1920b, s. 9). Po drugie, człowiek pierwotny nie czuje potrzeby oddzielenia się od tego świata, poddaje się jego rytmom wyczuwając jego harmonię poprzez emocje, dzięki swej psychice. Człowiek Frankowskiego ma w sobie wiele z tego, co proponuje cytowany przez niego E. von Hartmann. Uznaje realność świata ducha, a z jego zachowań wynika, że wszelkie zjawiska mają duchowe podłoże, czego — co prawda — człowiek nie jest świadom. Tę metafizykę indukcyjną Hartmanna uzupełnia Frankowski sięgając do różnych źródeł: do wspomnianego L. Lévy-Bruhla, od którego przyjmuje pojęcie mocy obecnej w człowieku i w innych istotach żyjących 2 ~ Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 ^ �18 ZOFIA S O K O L E W I C Z oraz przedmiotach nieożywionych (Frankowski, 1925, s. 5), brak wyodrębnie­ nia swego „ja" od świata zewnętrznego, a także znaczenia jaźni dla pro­ cesów nieświadomych od Freuda, pojęcie piękna jako nieodłącznego skład­ nika duszy ludzkiej zapewne od Sobeskiego lub bezpośrednio od roman­ tycznych estetyków krakowskich, znaczenie kryterium płci w podziale ludz­ kości i roli seksu w kulturze zapewne od modernistów krakowskich. Czło­ wiek Frankowskiego jest więc z jednej strony człowiekiem z krwi i kości, naznaczonym seksem, z drugiej istotą uduchowioną, czerpiącą z tego szcze­ gólną moc, która umożliwia mu bezustannie przekraczanie świata doświad­ czeń czysto zmysłowych. To, co w człowieku społeczne, i to, co psychiczne, stanowi całość o podłożu bez wątpienia duchowym. Dlatego też i świato­ pogląd takiej istoty musi obejmować cały ten świat w jego różnych wy­ miarach, a rekonstrukcja tego jest możliwa dzięki interpretacji wierzeń i praktyk magiczno-religijnych, treści wyrażanych przez człowieka w różnych wytworach kultury, jak choćby wspomnianych już znakach wypalanych i wy­ strzyganych w sierści zwierząt, a także dziełach sztuki. Można przypusz­ czać, że choć Frankowski dążył do opracowania światopoglądu ludowego jeszcze przed napisaniem pracy o pożyczaniu, kupnie i sprzedaży (Fran­ kowski, 1925), to jednocześnie nie mógł tego dokonać bez takich właśnie prac ustalających pewne treści i symbole na bardziej szczegółowych odcin­ kach. Dowodem na to może być również jego Sztuka ludowa (1932). w któ­ rej dokonuje szeregu takich ustaleń, wiążąc wiele przejawów sztuki np. z obrzędami przejścia. OBRZĘDY PRZEJŚCIA Koncepcja obrzędów przejścia została w zasadzie sformułowana przez Frankowskiego już w 1920 r. Wtedy też pisał on: „dla grup, tak jak dla jednostki, żyć oznacza zmieniać ciągle stan i formę, umierać i odradzać się. Polega to na działaniu i zatrzymywaniu się po to, aby znów rozpocząć działanie, nową szamotaninę, ale już w inny sposób. Zawsze występują nowe ograniczenia, nowe progi, które należy przejść: progi lata i zimy. pór roku. miesięcy lub nocy, progi narodzenia, wieku młodocianego lub dojrzałego, progi starości, próg śmierci i próg drugiego życia" (Frankowski, 1920b, s. 10). W tym czasie Frankowski jest znakomicie zaznajomiony ze światową literaturą na temat sfery magiczno-religijnej w kulturze. Powołuje się i pod­ daje krytycznej analizie poglądy E. B. Tylora, J. G. Frazera, H . Haddona, K. O. Mullera, T. Benfeya, A. Langa, S. Hartlanda, H . Gaidoza. Zauważa związki między odkryciami Hartlanda (podobieństwo obrzędów inicjacji i małżeństwa), Frazera (obrzędami dojrzewania i pogrzebowymi), S. Ci­ szewskiego (między obrzędem chrztu, zbrataniem, adopcją i małżeństwem), A. Dietericha i R. Hertza (między ceremoniami narodzin, inicjacji, zaślubin i pogrzebów). Goblet d'Alviella (między ceremoniami chrztu i inicjacji) �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 19 i wreszcie podsumowaniem jakby tych wszystkich odkryć przez Arnolda van Gennepa, który „po raz pierwszy uczynił próbę zanalizowania ich cech ogólnych znajdując w wielu z nich wspólną bazę dla obrzędów przejścia w życiu ludzkim, rytmie natury i formie materialnej, wskazując na ciągłość tych obrzędów w całym zespole ceremonii. Jednocześnie etnografowie i folkloryści różnych krajów wykazali, że u większości narodów spotyka się identyczne rytuały. Nie jest to nic dziwnego, bo jednostka i cała ludzkość we wszystkich swoich czynach i zwyczajach poddaje się wspólnemu rytmowi świata" (Frankowski, I920b. s. 9). I dalej: „Zapewne życie ludzkie polega na przechodzeniu z jednego wieku w inny. z jednego zajęcia do drugiego i z jednej grupy społecznej do drugiej. Jest jak łańcuch składający się z różnych ogniw, które następują po sobie, zamknięte między narodzinami a śmiercią". Bezpieczne przejście zapewniają człowiekowi obrzędy przejścia. Referując w 1920 r. w kraju Basków swe poglądy na temat obrzędów przejścia Frankowski znał dobrze teorię van Gennepa i posługiwał się nią dla ob­ jaśnienia zebranego przez siebie materiału. Powraca zresztą do tej koncepcji wielokrotnie. Jej sens eksplikatywny jest jasny. Musi go ona nadto po­ ciągać możliwością odwoływania się do danych psychoanalizy, uwzględnia­ nia przy przejściu od stanu do stanu nie tylko sytuacji społecznej człowieka, ale również jego stanu psychicznego czy raczej duchowego podłoża obrzędu, jego strony magiczno-religijnej. Do tej koncepcji powraca jeszcze Frankowski w Sztuce ludowej (1932) Z pewnością teoria A. van Gennepa została w całości zaakceptowana przez Frankowskiego. W jej sposobie referowania zauważamy jednak cha­ rakterystyczne przechylenie w kierunku psychologizmu, dążenie do całościowe­ go ujmowania społecznego i psychicznego, a także ukazywania jedności świata w jego złożoności i różnych wymiarach. Nawiązywanie do naturalne­ go rytmu świata jest bardzo charakterystyczne właśnie dla Frankowskiego. Analizując jego podejście do teorii obrzędów przejścia w kwestii myślenia magicznego i światopoglądu pierwotnego, tak jak uprzednio dochodzimy do wniosku, że krok uczyniony przez niego był krokiem koniecznym w kie­ runku współczesnej ich interpretacji. Tak się złożyło, że teoria van Gennepa jest obecna w polskiej literaturze etnograficznej. W pracach tych, nawet u Stommy, tak starannie odnotowu­ jącego swych poprzedników, brak jest natomiast powołań na Frankowskiego. Zapewne lepsza znajomość jego poglądów na ten temat mogłaby ułatwić przyjęcie na gruncie polskim propozycji rozumienia tych obrzędów w duchu strukturalnym, a z w ł a s z c z a f e n o m e n o l o g i c z n y m . W artykule M . Tarko w tym numerze „Etnografii Polskiej" znajduje się długi akapit wyrażający poglądy Frankowskiego na ten temat. Dlatego rezygnuję z cytatu. I znów zapewne język innej epoki zniechęcał czytelników do przyswojenia sobie tekstu, choć sens i ton jego wypowiedzi stanowi doskonałe przygotowanie do lektury Eliadego lub szkoły utrechtskiej. Bardzo trudno jest określić kierunek metodologiczny prezentowany przez Frankowskiego. Zapewne jego żywa umysłowość, podejmowanie wielu idei �20 ZOFIA SOKOLEWICZ i przetwarzanie ich według jemu właściwego widzenia człowieka jako myślące­ go, ale i czującego, społecznego. lecz nie mogącego uciec od swej psychiki, utrudnia zaszeregowanie Frankowskiego według przyjętych w podręcznikach klasyfikacji szkół i kierunków. Niewątpliwie u podstaw widzenia świata — całego świata i całego człowieka — przez Frankowskiego leży ewolucjonizm, którym zapewne nasiąkał w czasie studiów w Krakowie u Talko-Hryncewicza i Demetrykiewicza, a potem w Warszawie u Krzywickiego. Jak słusznie zauważa Kutrzeba-Pojnarowa (1977, s. 94), dowodem na przyjęcie tej ewolucjonistycznej perspektywy może być zainteresowanie Polesiem jako obszarem archaicznym i prowadzenie tam pierwszych prac terenowych w za­ kresie etnografii (Frankowski, 191 За, 1913b, 1914). Jednakże w dalszej pracy ta perspektywa ewolucjonistyczna, w rozumieniu ewolucji jako stopniowego rozwoju kultury ku coraz lepszym rozwiązaniom i większym osiągnięciom, ustępuje innym spojrzeniom na kulturę. Obok ewolucji istnieje przecież dy­ fuzja, a powoływanie się Frankowskiego na szereg badaczy od F. Ratzla przez W. Foya, L. Frobeniusa, H . Schurtza, B. Ankermanna, W. Schmidta świadczy o tym, że interesowała go nie tylko naturalna logika rozwoju myśli ludzkiej, ale również i jej historyczne meandry. Z kolei fascynacja psychologią — w tym mniej i może podświadomie Wundtem, a więcej Freu­ dem — i dążenie do rozumienia sposobu myślenia człowieka, przede wszystkim myślenia magicznego, wprowadza nas w krąg lektur L. Lévy-Bruhla. Wi­ dzenie sztuki jako nieodłącznego przejawu duszy ludzkiej, ale też przekona­ nie, że piękno nie zna rozwoju w czasie i przestrzeni, zapewne nosi Fran­ kowski z okresu kontaktów z krakowskim modernizmem. Jego Sztuka ludo­ wa wskazuje na wyraźne przyjęcie wielu estetycznych tez Michała Sobeskiego, którego Filozofia sztuki (1917) wskazuje na krąg lektur Frankowskiego: P. Ribot, F. Paulhan, E. von Hartmann. I mimo licznych i gorących z Sobeskim sporów (informacja ustna prof. Marii Frankowskiej), nad Sztuką ludową wyraźnie ciążą poglądy Sobeskiego. A o co mogli się spierać? Moż­ na tylko przypuszczać, że jednak o proces twórczy, najtrudniejszy zapewne punkt w estetyce, do poznania którego psychologia wciąż wnosiła nowe wyniki badań. SZTUKA L U D O W A W tym miejscu rezygnuję z rozważań na temat stosunku Frankowskie­ go do sztuki — bardzo szerokiego tematu — gdyż, jak wspomniałam, inny artykuł poświęcony tej kwestii złożyłam do druku w redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej". Wypada jednak podkreślić, że Frankowski widział każde dzieło sztuki jako element kultury i wiązał go — jak pisał — z przejawem życia gromady. Jego Sztuka ludowa (1932) jest jednocześnie wielkim progra­ mem badań, który dopiero od niedawna zaczęliśmy realizować. Mam tu na myśli ujmowanie sztuki jako części kultury, ujmowanie sztuki ludowej podobnie jak sztuki wielkiej i rozważanie związanych z tym kwestii estetycz- �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 21 nych. Przyjęty przez Frankowskiego (za Sobeskim) podział na twórców, odtwórców i spożywców, mimo że razi dziś pewnym schematyzmem, to jednak zawiera w sobie nie spełniony dotąd do końca postulat badania twórców w kulturze ludowej wsi. I to nie tylko twórców zgodnie z dzisiej­ szym ich zaszeregowaniem w Cepelii lub Związku Twórców Ludowych, ale tych, którzy tworzyli w czasach, gdy sztuka ludowa była anonimo­ wa : ludzi innych, mądrych, znachorów — tych, którzy w ten lub inny spo­ sób nie mieścili się w środkowym przedziale przeciętności. DĄŻENIE DO ŚCISŁOŚCI We wszystkich pracach Frankowskiego widać tak charakterystyczne dla początków X X w. dążenie do uściślenia metody, do porzucenia sfery do­ mysłów (ewolucjonizm) i poruszania się na pewnym gruncie danych doświad­ czenia. To dążenie widać w stosunku Frankowskiego do dokumentacji, w jego trosce o to, by nie zniekształcić informacji niedbałym pismem (stąd owo wyśmiewane później kaligrafowanie wywiadów), by rozwijać dokumentację rysunkową i fotograficzną, by to wszystko zapewniło jak najbardziej obiek­ tywne podstawy analizy naukowej. W pracach Frankowskiego niezmiernie starannie podawane są miejsca pochodzenia informacji. Nie zdarza mu się, by na podstawie jednej informacji wypowiadał sąd generalizujący o obsza­ rze Polski lub choćby jednym jej regionie. Jak te przygotowania warszta­ tu, zmierzające do uzyskania ścisłości niemal równej naukom eksperymental­ nym, połączyć z dążeniem Frankowskiego do odkrywania sfery ducha, z od­ krywaniem treści symboli, rekonstrukcji myślenia ludzkiego? I to najczęściej na podstawie własnej intuicji. W tym dążeniu do pełni, do operowania całościami — światem i czło­ wiekiem — niewątpliwie próbował Frankowski połączyć to, czego w nauce pogodzić się nie da, co udaje się pogodzić jedynie w sztuce, ale co z kolei umyka analizie naukowej. Łączył pozytywizm z modernizmem i psychologizmem oraz intuicjonizmem. Poszukiwał inwariantów — uniwersaliów, ale jednocześnie zaznaczał, że twórca mógł nadać im cechy odrębne, indywi­ dualne. Pisał, że czynnikiem wspólnoty pomysłów jest wspólna budowa ciała ludzkiego, budowa ręki, mechanizm palców, ale jednocześnie, zależnie od warunków antropogeograficznych środowiska życia i właściwości rasowych osobników twórczych, „typy zasadnicze wytworów kulturowych w dalszych swych przeobrażeniach otrzymują piętno odrębności grupowej" (Frankowski, 1932, s. 350). To poszukiwanie uniwersaliów połączone było z uwzględnianiem elementów regionalnych albo wręcz jednostkowych. Przyjmując pewną nad­ rzędność zbiorowości wobec jednostki uzależnia jednocześnie Frankowski zbiorowość od aktów twórczych jednostki. W tej walce o uwzględnianie przeciwieństw lub wskazywanie, że są dwie­ ma stronami tego samego modelu — wspólnoty ludzkiej w świecie, angażo­ wał się z całą pasją. I z całą pasją również walczył o poszczególne idee. �22 ZOFIA S O K O L E W I C Z Gdy, jak krytycznie to oceniałam, interpretował wierzenia informatorów, przytaczane przez nich zakazy czy nakazy, to dawał nam próbkę swego myślenia. Można by powiedzieć, że czynił to w sposób nieuprawniony nauko­ wo. Ale czy ze wstępu do rozprawy o pożyczce, kupnie i sprzedaży nie wynika, że nobilitował w ten sposób myślenie wieśniaków jako myślenie, a nie jako przesąd! B A D A N I A PORÓWNAWCZE Do istotnego rozwinięcia teorii myślenia magicznego i obrzędów przejś­ cia przyczyniły się badania Frankowskiego na Półwyspie Iberyjskim. Są one wysoko oceniane w kraju i za granicą (Tarko) i myślę, że będą jesz­ cze wielokrotnie omawiane. Zawierają bowiem wiele interesujących myśli i spostrzeżeń poza samym materiałem dokumentacyjnym. Frankowski jest jednym z pierwszych badaczy, którzy rozpoczęli systematyczne badania Półwyspu Iberyjskiego. Stosował on tu właściwą mu metodę wychodzenia od wąskiego, dobrze zdefiniowanego zagadnienia i ukazywania go, w miarę poszerzania materiału źródłowego, w szerokiej perspektywie podobnych wy­ tworów i spraw, a następnie patrzenia przez pryzmat na złożone procesy historyczne. Frankowski rozpoczął swe badania od inwentaryzacji jarzm, znaków wypalanych i wystrzyganych na sierści zwierząt pociągowych, budowli na palach, wierzeń związanych z pszczołami (Tarko). Pozwoliło mu to na wgląd w złożone dawne procesy, wskazujące na istnienie wspólnoty przedindoeuropejskiej o wyraźnie azjatyckich powiązaniach. Dalej, na pracę o regio­ nalizacji Hiszpanii, ukazującą elementy kultury ludowej, które stały się pod­ stawą procesów świadomościowych różnicujących ten Półwysep współcześnie. I wreszcie, wracam tu do początku metod rozumowania, przyczyniły się do pogłębienia jego teorii myślenia magicznego. Na pewno istotną rolę odegrało tu porównanie przez Frankowskiego archaizmów Półwyspu Iberyjskiego i znanego mu z wcześniejszych badań Polesia. Należy podkreślić, że nikt poza Frankowskim nie zwrócił uwagi na poleskie domki czy kłody nagrobne ani też na kształt krzyży. Cmenta­ rze stały się przedmiotem badania stosunkowo niedawno. Idący tu śladami Frankowskiego Jacek Olędzki miał podobne motywacje. Dążył do wyjaśnienia działań ludzkich polegających na umieszczaniu na grobach określonych zna­ ków w takiej lub innej formie, poprzez odniesienie ich do ludzkich wie­ rzeń — w wierzeniach szukał bowiem uzasadnienia ludzkich zachowań, a cmen­ tarze jako miejsce wyrażające stosunek człowieka do życia pozagrobowego uznawał za szczególnie cenne źródło informacji. Pytanie o znaczenie, tak istotne dla dzisiejszych badaczy, było przez Frankowskiego poprzedzane pytaniem o formę, o jej zależność od techniki, surowca, tradycji i wresz­ cie — o pochodzenie. Odpowiedź na pytanie „skąd?" uzyskuje Frankowski dzięki zestawieniu badań poleskich i iberyjskich. Na tym materiale próbuje �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 23 wyjaśnić zależność między formą, czasem i przestrzenią. W Stelach dyskoidalnych dochodzi do wniosku, że: 1) forma dyskoidalna steli powstaje nie­ zależnie w każdej epoce jako dzieło człowieka, któremu brak talentu arty­ stycznego; 2) w dziełach tego rodzaju ważniejsza jest zdolność artystyczna ich autora niż epoka, w której zostały wykonane (Frankowski, 1920a, s. 138). Prowadzi nas to do prób poszukiwania prawidłowości rozwoju pewnych form rozdzielonych przestrzenią i czasem, ale powiązanych sposobem myśle­ nia o nich człowieka. Dziś zapewne nie podpisalibyśmy się pod sformuło­ waniami Frankowskiego w kwestii steli, choć w zasadzie robimy to, co on — próbujemy odszyfrować sens, znaczenie ukryte w steli, argizajolaku, kłodzie na grobie poleskim. I choć dzięki innej metodzie dochodzimy do innych wniosków, to droga rozumowania jest taka sama — musimy wyjaśnić przede wszystkim sposób myślenia o tym, co stele, argizajolak, kłoda znaczą, jakie miejsce zajmują w systemie magicznego myślenia człowieka pierwotnego? Rozważając życie i twórczość człowieka o tak bogatej osobowości moż­ na by wskazać na wiele jeszcze innych wątków. Świadczą o tym np. artykuły tych, którzy o Frankowskim pisali. Wybrałam wątek myślenia magicznego i obrzędów przejścia, gdyż w tym znajduję najwięcej współczesnych inspiracji. Co nie znaczy, że nie można tu znaleźć wielu innych, bogatych myśli. Czyż jednak nie na tym polega znaczenie klasyków, że wracamy do nich jak do źródła? LITERATURA B u c h o w s k i M . , B u r s z t a W. 1986 Status języka w świadomości magicznej, „Etnografia Polska", t. X X X , z. 1, s. 31-41. Burszta J. 1960 Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1, Poznań. 1973 Ludoznawstwo, [w:] Nauka w Wielkopolsce. Przeszłość i teraźniejszość. Studia i Ma­ teriały, G. Labuda (red.), Poznań, s. 310-326. D z i e k o ń s k i T. 1962 Prof. dr Eugeniusz Frankowski, „Lud", t. 48, s. 563-570. F r a n k o w s k i E. 191 За Krajobrazy Wołynia, „Ziemia", t. 4. nr 2, s. 22-26. 1913b Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", t. 4, nr 11, s. 164-166. 1914 Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia", t. 5, s. 155-156, 165-168, 183-186, 196-197.' 1916 Los signos quemados y esquilados sobre los animales de tiro de la Peninsula Ibérica, Memorias de la Real Sociedad Española de Historia Natural. Estudios Etimológi­ cos, Madrid, Museo Nacional de Ciencias Naturales, t. 10, M . 5. 1920a Estelas discoideas de la Peninsula Ibérica, Madrid. 1920b Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Conferencia, ¡3.12.1919 y repelióle el 17 de marzo de 1920, en el Ateneo de Madrid. Publicación de la Sociedad San Sebastian (w tekście podaję strony tłumaczenia polskiego). 1921 Znaki wypalane i wystrzygane na zwierzętach pociągowych na Półwyspie Iberyjskim, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU". t. 26. z. 5. s. 10. 1925 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", t. 23. s. 50-111. �24 ZOFIA S O K O L E W I C Z 1927 Tykwa i jej znaczenie dla kultury ludzkiej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU", t. 32, z. 6, s. 15-17. 1932 Sztuka ludowa, Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa, s. 345-416. Gennep A. van. 1909 Les rites de passage, Paris. K m i t a J. 1983 Poznanie kultury, Warszawa. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1963 Wspomnienie o Profesorze Eugeniuszu Frankowskim, 21 XI 1884-8 I I 1962, „Etno­ grafia Polska", t. 7, s. 425-430. 1974 Ocena dorobku i perspektywy etnografii, „Etnografia Polska", t. 18, z. 2, s. 23-31. 1976 Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, M . Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), s. 19-59. 1977 Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa, s. 92-105. Sobeski M . 1917 Filozofia sztuki. Warszawa. S o k o l e w i c z Z. 1973 Szkoły i kierunki w etnografii polskiej do 1939 r. [w:] Historia etnografii polskiej, M . Terlecka (red.), Wroclaw—Warszawa—Kraków—Gdańsk, s. 115-167. 1979 Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnograficznych. „Etnografia Polska", t. 23, z. 2. s. 83-110. 1983 Kultura duchowa — zbiór rzeczy czy system więzi lub znaczeń, ..Etnografia Polska", t. 28, z. 1. s. 9-28. w druku Old structures and new meanings, „Ethnologia Polona", vol. 12. S t o m m a L. 1978 Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4, s. 131-143. 1980 Wstęp, [w:] J. S. Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne roz­ proszone. Warszawa, s. 7-40. 1981 Słońce rodzi się li grudnia. Warszawa. W r ó b l e w s k i T. 1982 Prof. dr Eugeniusz Frankowski (wspomnienie pośmiertne), Kronika Miasta Poznania, t. 30. nr 2, Poznań, s. 94-96. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska", t. 12, s. 15-28. 1982 Homo faher — homo ludens. Warszawa. Zofia Sokolewicz THE CLASSICS OF THE POLISH ETHNOLOGY THE EUGENIUSZ FRANKOWSKI'S THEORY OF THE M A G I C WAY OF T H I N K I N G A N D T H E TRANSITION RITES Summary The main thesis of this paper is, that there were discontinuities in the transmission of the scholarly tradition in the history of the Polish ethnography after the Second World War. One of the ideas which were consequently forgotten and abandoned then was theory of the magic way of thinking and thai of the transition rites formulated by Eugeniusz Frankowski. �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 25 His theory has been based on an interesting conception of the human nature. Accord­ ing to it the human nature is constant and universal independent of time and place. The changing civilizations hadn't changed what is essential about it. The human being doesn't feel any need for the distance and separation from the empirical world around him, he submits to its rhytms and has a sense of its intrinsic harmony due to his emotions. According to E. V. Hartmann, S. Freud and L. Levy-Bruhl the man belongs to nature with his flesh and blood and is marked with sex, but he is a spiritual being as well, deriving from his spirit the particular power enabling him the transcendence of the pure empirical experience. The social and the psychic side of the human nature make together a whole, based on the spiritual ground. That's why the world-view of such a being embrace the entire world in all its dimensions and the only way of reconstruction of that world-view is the examination and the interpretation of the myths, beliefs and magic and religious behavior as well as of the meaning expressed by various cultural objects e.g. of the little houses, plaques and tombstones, by the stamps cut-out or burnt-out on the domestic animals'skin and by many different objects of art as Frankowski described them. Eugeniusz Frankowski hadn't time enough to complete the intended two big works: on the world-view of the Polish folk and on the magic way of thinking of the promitive people. But he believed that the study of those problems should be continued along with the more particular ethnographic researches since a more general problem is quite necessary for the reconstruction of the system of reference that might allow for the explanation and understanding the particulars by finding their place in the cultural systems. We are able to reconstruct the Frankowski's theory now. owing to the knowledge of his more particular studies (1920, 1921, 1925, 1932). The theory refers immediately to the Van Gennep's concept of „rites de passage". Frankowski accepted his predecessor's ..tripartite" conception of the transition rites and he believed that all the rituals of the life cycle as well as those of the annual cycle have the same structure since "to live means to change constantly one's state and form, to die and revive again". The aim of the rites is to make the transition safe. The danger of the transition lies in the very moment when a living individual or ewen a part o f the Universe finds itself in the critical point of changing. It is "between" — between the human world and the other, supernatural world, between his own group and strangers. It is defenseless since being nowhere it is "nothing" and therefore can be dangerous to other people as well. The scholars who studied the same problems 50 years later haven't referred to the Frankowski's theory. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8011bd6781fa714deec908ba837ed2e1.pdf 910e4b597dc775bec24284660b40f8ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1278 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1180 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.231-279 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK O K A U K A S K I C H D R O G A C H POLAKÓW Literatura o losach Polaków na Kaukazie, w ostatnich latach stosunkowo obfita, wzbogaciła się niedawno kolejną pozycją. Książka Bohdana Baranowskiego i Krzysztofa Baranowskiego, Polaków kaukaskie drogi , jest przeznaczonym dla szerokiego kręgu czytelników podsumo­ waniem wyników prowadzonych dotychczas w tym zakresie badań. Choć literatura poświęcona Polakom na Kaukazie ma tradycję niemal tak dawną, jak polska obecność na tym terenie (pisali już na ten temat Ph. Avril w końcu wieku X V I I i T. Krusiński w początkach X V I I I w.), to po raz pierwszy czytelnicy otrzymują opracowanie ujmujące zagadnienie tak szeroko zarówno pod względem terytorialnym (cały Kaukaz), jak i chronologicznym (od drugiej połowy X V w. do lat 20-tych bieżącego stulecia). Ramy chronologiczne wydanej w hitach 70-tych książki Jana Reychmana o podróżnikach polskich na Bliskim Wschodzie, w znacznej części poświęconej kaukaskim podróżom Polaków, ograniczone zostały do X I X w. ; szerszy okres obejmuje wprawdzie praca B. Baranowskiego o polskich zainteresowaniach tym rejonem, ale dotyczy ona tylko Gruzji . W Polaków kaukaskich drogach, mimo stosunkowo niedużej objętości (nieco ponad 200 stron), zawarli autorzy ogromne bogactwo wiadomości o jakże różnorodnej działalności przy­ byszów z Polski w odległych krajach Kaukazu w ciągu ostatnich czterech stuleci. Popula­ ryzatorski charakter książki oraz różnorodność i bogactwo zawartych w niej materiałów, w znacznej — jak się wydaje — mierze, określiły sposób ich przedstawienia; układem przypo­ mina ona „kaukaską" część wspomnianej wcześniej pracy J. Reychmana i inne popularne opracowania o podobnej tematyce. W rozdziale wstępnym, zatytułowanym „Kaukaska mozaika" omówione zostało zróżnico­ wanie Kaukazu zarówno pod względem warunków naturalnych, jak i językowym, etnicznym oraz religijnym, a także, w ogromnym oczywiście skrócie, historia tego obszaru. W następnym („Posłowie Jego Królewskiej Mości") zajęli się autorzy próbami nawiązania w końcu X V stu­ lecia stosunków politycznych, a następnie kontaktami dyplomatycznymi w X V I I i X V I I I w. między Polską a państwami Kaukazu. Kolejne rozdziały poświęcone zostały polsko-kaukaskim kontaktom handlowym („Po kaukaskie kobierce i bachmaty") i działalności misyjnej Polaków na Kaukazie („Dzieło Tadeusza Krusińskiego"), obszerny rozdział „Żołnierska dola" traktuje o służbie wojskowej Polaków na tym terenie — przeważnie wcielonych do wojska rosyjskiego poborowych i zesłańców, a następny o tych, którzy wraz z kaukaskimi góralami brali udział w walkach z tymiż wojskami rosyjskimi („Czerkiesom z pomocą"). Rozdział pt. „Bagnet i pióro" poświęcony został zagadnieniom życia literackiego w skupiskach polskich na Kaukazie 1 2 3 1 B. Baranowski, K. Baranowski, Polaków kaukaskie drogi, Krajowa Agencja Wydaw­ nicza, Łódź 1985. J. Reychman, Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w.. Warszawa 1972. B. B a r a n o w s k i , Polskie zainteresowania z XVIII i XIX wieku kulturą Gruzji, Wrocław 1982. Pierwszy rozdział tej pracy poświęcony jest kontaktom polsko-gruzińskim w XV-XVII w., ostatni zaś doprowadzony został do lat I wojny światowej. 2 3 �232 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA (m. in. w tamtejszych garnizonach) i polskiej literaturze o tematyce kaukaskiej, kolejny zaś — „Pod urokiem kaukaskich literatur" — zainteresowaniom Polaków literaturami narodów Kaukazu oraz przekładom z nich na język polski. Następnie zajmują się autorzy działalnością na terenie Kaukazu polskich artystów (głównie muzyków i aktorów), uczonych, inżynierów i techni­ ków różnych specjalności (najczęściej nafciarzy, architektów, drogowców) oraz kupców i agen­ tów zakładów przemysłowych z Królestwa Polskiego (rozdziały „Wokół sztuki", „Uczeni", «Polski Nobel», „Agenci z miasta Łodzi"). Ostatnie rozdziały poświęcone zostały pierwszym polskim turystom na Kaukazie i ludziom, którzy tam wyjeżdżali z nadzieją szybkiego doro­ bienia się lub też po prostu „za chlebem" oraz tym, którzy trafili tam w czasie I wojny światowej („Turyści", „Kaukaskie kariery i niepowodzenia", „Zagubieni w wojennym chaosie"). Zamyka książkę selektywna bibliografia przedmiotu, licząca ok. 100 tytułów prac w języku polskim . I jeszcze parę słów o rozdziale, który nie został napisany; rozdziale, który mógłby opowiedzieć o tym, jak powstała ta książką. Złożyły się na nią materiały gromadzone od kilkudziesięciu lat. Pół wieku poszukiwań w bibliotekach, w często już dziś nie istniejących zespołach archiwalnych i na półkach antykwariatów, które również już dawno istnieć prze­ stały, odgrzebywania z ludzkiej pamięci dawno minionych wydarzeń. Czytelnik, znajdujący na kartkach książki opowieść o burzliwym życiu posła Jego Królewskiej Mości, rotmistrza Bohdana Gurdzieckiego, gruzińskiego szlachcica na służbie Rzeczypospolitej, rzadko chyba zdaje sobie sprawę ilu trzeba było żmudnych poszukiwań, aby ta nadal przecież niepełna biografia mogła powstać, ilu historyków polskich i gruzińskich prowadziło i prowadzi nadal badania, które być może pozwolą kiedyś jeszcze jakieś nowe szczegóły do biografii Gurdzieckiego dorzucić. Być może uda się też kiedyś ustalić, kim był w swojej ojczyźnie, jak brzmiało jego gruzińskie imię i nazwisko oraz dlaczego opuścił Gruzję i osiadł w dalekiej Polsce? Niewiele też znajdujemy na kartkach tej książki wiadomości o pasjonującej wręcz sprawie nigdy nie publikowanych „kaukaskich" rękopisów Juliusza Strutyńskiego, przeglądanych tuż przed wojną przez B. Baranowskiego w jednym z warszawskich antykwariatów, a dziś już prawdopodobnie nie istniejących. Tego rodzaju opowieści mogących stanowić przyczynki do dziejów badań naukowych kontaktów polsko-kaukaskich byłoby oczywiście jeszcze wiele. 0 niektórych z tych spraw (np. o rękopisach Strutyńskiego) pisał B. Baranowski nieco szerzej we wcześniejszych pracach, innych można się domyślać z krótkich wzmianek w tekstach lub przypisach jego opracowań naukowych. Artykuł jednak „nawet najbardziej pasjonujący — pisał przed laty Irakli Andronikow (Andronikaszwili), mieszkający w Moskwie i piszący po rosyjsku Gruzin, autor tomu sensacyjnych niemal opowieści o własnych badaniach nauko­ wych, związanych z twórczością i biografią Lermontowa — formułuje wyniki poszukiwań. Bieg myśli uczonego, jego domysły, wątpliwości, poszukiwania, pomysły, niepohamowane dążenie do zdobycia niezbitych dowodów świadczących o słuszności jego teorii, podsycane godzinami, miesiącami, a czasem nawet latami systematycznej pracy, [...] wszystko to nie znajduje zazwyczaj żadnego odzwierciedlenia w artykule" . Do tego nie napisanego rozdziału o drogach badań kontaktów polsko-kaukaskich można dorzucić jeszcze wiele interesujących tematów. Sporo też biografii postaci występujących na kartach książki o kaukaskich losach Polaków dałoby się w sposób istotny uzupełnić, niktóre wiadomości sprostować lub rozszerzyć. Kim był np. ów tajemniczy Wenecjanin Caterino Zeno, „mąż zacny i rozumny", od którego zaczyna się w książce historia polsko-kaukaskich stosunków dyplomatycznych? Czy nie wiadomo o nim nic, prócz tego, że przywiózi pisany „po chaldejsku" list od U zun Hasana do Kazimierza Jagiellończyka? O Wenecjaninie sprawującym poselstwo od U zun Hasana pisał przed ponad 100 laty dobrze autorom książki znany A. Muchliński: „W roku 1474 wysłany był do Kazimierza IV go od Uzun-Chasana, władcy Persji [...] poseł dla 4 5 4 Ponad 25% prac zamieszczonych w tej bibliografii wyszło spod pióra J . Reychmana 1 B. Baranowskiego. I. Andronikow, Opowiem wam.... Warszawa 1965, s. 16. 5 �233 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA poparcia wojny z Muhammedem II sułtanem tureckim, do której byl pobudzonym od rzeczypospolitej weneckiej. Poselstwo to sprawował u naszego króla poseł tej rzeczypospolitej, wypra­ wiony do Persji w tym celu Kontarini [...]" . Ambrogio Contarini (zm. 1509), członek znakomitej rodziny weneckiej, od dawna znany polskiej historiografii, był w latach 1473-1483 kilkakrotnie wysyłany do Persji w specjalnych misjach politycznych. Jest autorem wspomnień pt. // viaggio del magnifico Ambrogio Contarini. Fragment tych wspomnień dotyczący podróży przez Polskę, w przekładzie J. U. Niemce­ wicza, został wydany po polsku po raz pierwszy w roku 1839 i przedrukowany w I tomie wydawnictwa Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie w roku 1971 . Warto też może zauważyć, że wspomniany o parę stron dalej tłumacz z języków wschod­ nich kancelarii koronnej i przedstawiciel dyplomatyczny króla Władysława IV w stolicy Persji, Jerzy Ilinicz, w metryczkach niektórych dokumentów perskich z Archiwum Koronnego Warszawskiego występuje jako Jerzy Jelicz, a w przekładzie łacińskim jednego z nich jako Giorgius Elics . Stosunkowo niewiele miejsca poświęcili autorzy książki działalności polskich misjonarzy na Kaukazie, zgodnie zresztą z tytułem liczącego zaledwie parę stron rozdziału „Dzieło Tadeusza Krusińskiego", dotyczy on przede wszystkim postaci tego najwybitniejszego z pol­ skich misjonarzy na tamtym terenie i jego tłumaczonego na kilka języków dzieła o historii Persji. Oprócz ks. Krusińskiego wymieniają autorzy tylko parę innych nazwisk misjonarzy, które ich zdaniem zasługują na szczególną uwagę; prowadzących tu prace misyjne w drugiej połowie X V I I i w początkach X V I I I w. księży jezuitów J. Gostkowskiego i M. Wieczor­ kowskiego oraz duchownych podróżujących po Kaukazie lub pracujących tam w X I X w. jezuity ks. J. Suryna, bernardyna ks. H. Antonowicza i ks. W. Dudorowicza. Początki działalności polskich misjonarzy na Kaukazie sięgają pierwszej połowy X V I I w. O młodym polskim duchownym pracującym w latach 40-tych X V I I w. wśród ludności Megrelii (zachodnia Gruzja) i cieszącym się dużym poważaniem, pisał w swoich Listach o Gruzji włoski misjonarz don Giuseppe z Mediolanu . W drugiej połowie X V I I i w początkach X V I I I w. istniały już na Zakaukaziu stałe polskie placówki misyjne prowadzone przez jezuitów, w których było, jak podają autorzy książki, przynajmniej kilkunastu duchownych. Misjonarze, zarówno polscy, jak i innych narodowości, oprócz swej właściwej działalności misyjnej prowadzili tam także szkoły, służyli miejscowej ludności pomocą lekarską, współ­ pracowali z przedstawicielami dyplomatycznymi krajów europejskich. O działalności oświato­ wej misjonarzy polskich w zachodniej Gruzji wspominają i autorzy omawianej książki, ale szkoły misyjne istniały także w Gruzji wschodniej i innych rejonach Zakaukazia. W Gruzji X V I I i początków X V I I I w. były to zresztą jedyne szkoły, o których funkcjonowaniu, przede wszystkim dzięki nieocenionej pracy don Mikaela Tamaraszwili, cokolwiek wiemy , w tym bowiem ogromnie wówczas wyniszczonym bezustannymi najazdami muzułmańskich sąsiadów 6 7 8 9 10 11 6 A. M u c h l i ń s k i , Materiały do dziejów Kościoła polskiego z języków wschodnich, „Pa­ miętnik Reiigijno-Moralny", t. 7: 1861, s. 532. W drugiej połowie X V w. państwo Uzun Hasana ze stolicą w Tebrizie, obejmujące Azerbejdżan, Armenię, Kurdystan, Irak oraz zachodnią część obecnego Iranu (por. Polaków kaukaskie drogi, s. 24) i określone było (m. in. przez Długosza) jako Cesarstwo (Królestwo) Perskie. Podróż Ambrożego Kontariniegoprzez Polskę do Persji ¡474-1477, przel. J. U. Niemcewicz, [w:] Skarbiec historii Polski, Paryż 1839, t. 1, s. 1-15; Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie, opr. J. Gintel, t. 1, Wiek X-XVII, Kraków 1971, s. 104-111. Archiwum Główne Akt Dawnych. Archiwum Koronne Warszawskie, Dział: Perskie, kart. 80/11, nr, nr 8, 9, 15. Don D ż u z e p e Milaneli, Cerilebi Sakartweloze, Tbilisi 1964, s. 115. M. T a m a r a s z w i l i , Istoria katolikobisa kartwelta szoris, Tbilisi 1902. 7 8 9 1 0 11 �234 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA kraju również i szkolnictwo znajdowało się w całkowitym upadku. Niczego np. nie wiadomo o szkołach prowadzonych przez miejscowe ortodoksyjne parafie i klasztory, choć — jak twierdzi S. Gamsachurdia — takie szkółki niewątpliwie istniały . Oprócz szkół misyjnych, przeznaczo­ nych, jak się przypuszcza, przede wszystkim dla niższych warstw ludności, misjonarze katoliccy pełnili również dość powszechnie funkcje nauczycieli w domach gruzińskiej arystokracji, Jan III Sobieski w akcie fundacyjnym polskiej stacji misyjnej w Szemacha nazywa jezuitów tamtejszej prowincji misyjnej (asystencji) „kapelanami poselstwa J. Mci Króla Polskiego" i na­ kłada na nich szereg obowiązków wobec polskich misji dyplomatycznych. Szczególne zasługi w tej dziedzinie położył ks. Franciszek Ignacy Zapolski (1645-1703), od roku 1690 przeby­ wający w Szemacha, w latach następnych superior tamtejszej stacji misyjnej. Przez dwa lata rezydował na dworze perskim jako poseł polski, doskonale (jak świadczą jego listy) orientował się w sytuacji politycznej Zakaukazia . Parę uzupełnień dorzucić też można do notki biograficznej o ks. Józefie Surynie (1773-1832), misjonarzu jezuickim, który w początkach X I X w. podróżował z Mozdoku przez Władykaukaz do Tyflisu. J. Suryn wstąpił do zakonu w 1793 r. Początkowo uczył w szkołach jezuickich w Witebsku i Połocku. W latach 1808-1820 był superiorem misji jezuickiej w Astrachaniu, ucząc jednocześnie w tamtejszych szkołach misyjnych. W tym właśnie okresie (przed rokiem 1818) odbył podróż w sprawach misji do Tyflisu, którą opisał później w „Miesięczniku Połockim". Ciekawą postacią — której koleje życia, jak można wnioskować z tekstu książki, nie są jej autorom we wszystkich szczegółach znane — był Wojciech Potocki, o którym w rozdziale „Żołnierska dola" czytamy: „Niektórzy z dawnych zesłańców dochodzili do wysokich stanowisk. Przykładem może tu być Wojciech (Adalbert) Potocki [...] Prawdopodobnie po powstaniu listopadowym wysłany został karnie do służby w carskiej armii. I oto w kilkanaście lat później posiadał już rangę pułkownika w pułku grenadierów stacjonującym w Tbilisi". Wiele interesujących wiadomości do biografii Wojciecha Potockiego (1801-1847) znaleźć można w poświęconym mu szkicu Zaginiony wiersz J. W. Gomulickiego zamieszczonym w tomie pt. Zygzakiem. Wojciech (Albert) Szeliga Potocki, w latach 1841-1842 jeden „z naj­ bliższych przyjaciół i największych wielbicieli Cypriana Norwida — pisał Gomulicki — był posta­ cią nader oryginalną i bez wątpienia zasługującą na uwagę [...] Siostrzeniec Alojzego Feliń­ skiego i wychowanek warszawskiego Liceum Lindego, był tam kolegą klasowym Leona Sapiehy, Aleksandra Wielopolskiego oraz Maurycego Mochnackiego, szkolnym zaś — Andrzeja Edwarda Koźmiana [...] Podczas pobytu w Liceum, gdzie odznaczał się żarliwym patriotyzmem, został aresztowany z rozkazu wielkiego księcia Konstantego za obrazę cara Aleksandra. Wypuszczony z aresztu dzięki staraniom księżnej Stanisławowej Jabłonowskiej oraz Kajetana Koźmiana, których opiece był powierzony przez ojca, wkrótce potem ponownie naraził się władzom politycznym, uciekł więc z Warszawy do Londynu, skąd usiłował wyjechać do Ameryki Południowej i zaciągnąć się do armii Boliwara. Wyprawa nie udała się, gdy zaś Potocki powrócił po wielu perypetiach do Królestwa, skąd udał się na Wołyń, został tam aresztowany i oddany « w sołdaty», do brygady generała Timofiejewa. Po wybuchu powstania listopadowego wyprosił przeniesienie do armii kaukaskiej, gdzie jego dowódcą został po pewnym czasie sprzyjający mu generał Rozen wysoko oceniający inteligencję i zdolności Potockiego, którego mianował wkrótce oficerem, a później osobistym adiutantem. Było to początkiem osobliwej kariery młodego patrioty, który szybko został kapitanem, a później kolejno gubernato­ rem Mingrelii, opiekunem młodego księcia Platona Dadiana [...] oraz oficerem gwardii cesarskiej. Przeniesiony na własną prośbę, już jako podpułkownik, do stacjonującego wtedy na Wołyniu korpusu swego dawnego zwierzchnika generała Timofiejewa, pod koniec 1840 r. znalazł się wraz z tym korpusem w Królestwie. Wszedł wtedy w bliski kontakt z całym !2 13 12 S. Gamsachurdia, Proswieszczenie w drewniej Gruzji, Tbilisi 1977, s. 72. A. W o ź n i a k , Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w., „Etno­ grafia Polska", t. 27: 1983. z. 1. s. 302. 13 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 235 towarzystwem warszawskim [...] i zaprzyjaźnił się w wieloma uczonymi i literatami (sam zaś, dzięki rozległym lekturom, posiadał dużą wiedzę, a także umiejętność swobodnego wypisa­ nia się zarówno prozą jak wierszem). W roku 1841 zaznajomił się z Norwidem, ta znajomość zaś rychło przekształciła się . w przyjaźń, przy czym Potocki stał się żarliwym głosicielem osobistych i poetyckich zalet młodego poety, z którym wiązał wielkie nadzieje" . Na Kaukazie był Potocki dwukrotnie. Po raz drugi wyjechał tam w roku 1845. Również i ten pobyt na Kaukazie, podobnie jak poprzedni, zaowocował nowymi utworami poetyckimi, były to już jednak ostatnie wiersze poety —pułkownika. Zmarł z dala od kraju w roku 1847. Wiadomość o śmierci przyjaciela dotarła do Norwida dopiero po paru latach, w roku 1854, kiedy poeta przebywał w Nowym Jorku, wtedy też prawdopodobnie powstało piękne epitafium poetyckie zatytułowane Pamięci Alberta Szeligi hrabi Potockiego, pułkownika zmarłego na Kaukazie, wcielone później do Vademécum: ,4 Mówiłeś: „Wspomnij..." — gdy żegnałem Cię — Niechże Ci będzie lekką ziemia wschodnia. Ziemia Kaukazu, gdzie lud w błogim śnie, Gdzie imię „brata" — „gościa" — lub „przechodnia" — Oznacza jedne myśl... nie trzy... nie dwie!... Niewiele wiadomo o wczesnym okresie życia, dzieciństwie i młodości autora jednej z najciekawszych książek o Gruzji w języku polskim Szkiców z Gruzji (Warszawa 1885), Artura Leista (1852-1927). Urodzony we Wrocławiu, w rodzinie niemiecko-polskiej, tam chodził do gimnazjum, tam również, co już jednak nie jest zupełnie pewne, podjął studia historyczne na uniwersytecie. Znał równie dobrze polski, jak i niemiecki i pisał w obu tych językach. W latach 80-tych ubiegłego stulecia współpracował z czasopismami warszawskimi, w których pisywał pod własnym nazwiskiem i pod pseudonimem Lubrański. W tym czasie był dwu­ krotnie w Gruzji, po raz pierwszy, krótko, na zaproszenie wybitnego poety gruzińskiego I. Czawczawadze, w roku 1884 i powtórnie w roku następnym. Gruzją zainteresował się jednak, jak pisze Sz. Rewiszwili. znacznie wcześniej, w czasie wojny rosyjsko-tureckiej, kiedy czytał korespondencje z frontów zamieszczane w prasie europejskiej. Korespondencje takie pisywał m. in. znany gruziński publicysta N. Nikoladze. W roku 1881 Leist poznał F. Bodenstedta i pod jego podobno wpływem zaczął pogłębiać swe zainteresowania Wschodem, a szczególnie Gruzją i uczyć się języka gruzińskiego . Zafascynowany kulturą Gruzji i Armenii, studiuje ich literaturę i pisze na ten temat, m. in. w czasopismach polskich, zajmuje się też przekładami z obu tych literatur na język niemiecki i polski. Od roku 1892 mieszkał stale w Gruzji. Kraj ten, którego język i obyczaje doskonale poznał, stał się jego drugą, a właściwie trzecią ojczyzną. Coraz częściej pisał w języku gruzińskim, a jego wydana przed kilkudziesięciu laty książka Sakartwelos guli (Serce Gruzji, Tyfus 1923-1927), poświęcona Gruzji, jej dziejom, historii literatury gruzińskiej i kulturze ludowej, doczekała się w latach 60-tych wznowienia. Zmarł w Tyflisie w roku 1927 i pochowany został na cmentarzu Didube. dziś jednym z dwu panteonów stolicy Gruzji. Parę ostatnich stron rozdziału „Kaukaskie kariery i niepowodzenia" poświęcili autorzy książki interesującej kwestii polskiego osadnictwa rolniczego na Kaukazie. „Zagadnieniem spornym jest to, piszą, czy na Kaukazie istniała polska kolonizacja rolnicza. Po zesta­ wieniu dość skąpych i nie zawsze wiarygodnych wiadomości na ten temat, dochodzą do wniosku, iż kolonizacja ta była niezbyt liczna i stosunkowo szybko uległa wynarodowie­ niu" (s. 185). Ciekawym przyczynkiem do tego zagadnienia jest list ks. J. Dobkiewicza z Tyfusu 15 1 4 J. W. G o m u l i c k i . Zygzakiem. Szkice, wspomnienia,przekłady, Warszawa 1981, s. 501-502. Sz. R e w i s z w i l i , Artur Laistidakartulicigni, „Mcignobari", R. 1983, s. 206-207; por. tak­ że: Kar tuli Sabczota Enciklopedia, t. 6, Tbilisi 1983, s. U l (art. o Leiscie tego samego autora). 15 �236 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA przytoczony w zamieszczonym w roku 1904 w „Kraju" artykule o emigracji zarobkowej: „Z powodu moich korespondencji w «Kraju» otrzymałem kilka listów od gospodarzy rolnych z Królestwa Polskiego z zapytaniem, czy można by było kupić lub wydzierżawić ziemi na Kaukazie i przenieść się tam na stałe. Doradziłem im, żeby siedzieli w domu i pilnowali własnej strzechy, bo i na Kaukazie jest bardzo ciasno [...] W tyfliskiej gubernii wzgórza urodzajnego czarnoziemu kosztują dziesięcina rb 800. Pomimo tych trudności emigracyjnych były jednak próby przesiedlenia się Polaków w te strony. Tak przed laty przeszło czterdziestu [tj. ok. 1860 r. — A. W.] kilkanaście rodzin dymisjonowanych żołnierzy Polaków osiedliło się w Gomborach [prawdopodobnie w Gombori — A. W.] guberni tyfliskiej. Nieźle im się powiodło, ale podrastające nowe pokolenie weszło w związki mieszane [z Gruzinami — A.W.] i obecnie tameczne gospodarze noszą tylko nazwiska poiskie" . Książkę o kaukaskich losach Polaków doprowadzają autorzy do początku lat 20-tych bieżącego stulecia. Po zakończeniu działań wojennych na Kaukazie, przez kilka lat trwała repatriacja Polaków z tego terenu, której największe nasilenie przypadło na lata 1921-1922. Pozostała tam tylko niewielka ich liczba, „w znacznej części już prawie wynarodowionych. Zamknięty został okres bujnego życia polskiego na Kaukazie" (s. 200). Choć nie ulega wątpliwości, że od czasów I wojny światowej kontakty polsko-kaukaskie uległy bardzo poważnemu ograniczeniu, a liczba mieszkających na Kaukazie Polaków po za­ kończeniu repatriacji znacznie zmalała, to ani te kontakty, ani sama polska obecność na tym terenie nie została przecież przerwana; zainteresowanie Kaukazem w Polsce okresu między­ wojennego było znaczne, a literatura na tematy kaukaskie obfita i różnorodna. Żałować należy, że Polaków kaukaskie drogi, książka cenna i zawierająca tak ogromną ilość wiadomości, nie została wydana staranniej. Przydałaby się jej trwalsza oprawa, ilu­ stracje, a przede wszystkim dokładniejsza korekta (np. parę błędnych dat wygląda na po­ myłki drukarskie) i indeks, niezbędny w tego rodzaju opracowaniach. ,6 H E N R Y K ZIMOŃ, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Warszawa 1984, Materiały i Studia Księży Werbistów, nr 22, ss. 284. Rozprawa etnologiczno-religioznawcza Henryka Zimonia jest jego pracą habilitacyjną. Autor, ksiądz-werbista, od roku 1975 prowadzi zajęcia dydaktyczne w Katedrze Etnologii i Historii Religii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Jest m. in. członkiem znanego Instytutu Anthropos w St. Augustin pod Bonn i ma za sobą gruntowne studia zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Należy do nielicznego grona polskich etnologów, którzy w dobie powojennej prowadzili i prowadzą terenowe badania społeczności pozaeuropejskich. Praca doktorska Henryka Zimonia była wynikiem pobytu badawczego w latach 70-tych w Tanzanii i została opublikowana po niemiecku nakładem Instytutu Anthropos. Na przełomie lat 1984/85 Zimoń prowadził badania nad kulturą duchową animistycznego ludu Konkomba w północno-wschod­ niej Ghanie, zajmując się głównie obrzędowością agrarną. Niniejsze studium ma charakter teoretyczny, historyczny i wypełnia w znacznej mierze lukę w naszym współczesnym piśmien­ nictwie etnograficznym. W sposób jasny, precyzyjny i obiektywny autor analizuje poglądy Wilhelma Schmidta na temat teorii monoteizmu pierwotnego, a następnie spogląda na tę teorię przez pryzmat 15 przedstawicieli wiedeńskiej szkoły etnologicznej. Poglądy ojca Schmidta wywarły, jak wiemy, ogromny wpływ na etnologię europejską i stały się przedmiotem zarówno zachwytu, jak i druzgocącej krytyki ze strony środowisk naukowych. To, co na ich temat najczęściej wiemy, jest wynikiem raczej owych głosów krytycznych, nie zawsze wyważonych i częstokroć dość jednostronnych. Wokół teorii Schmidta i w ogóle kierunku kulturowohistorycznego powstała otoczka swoistej mitologii naukowej, i* J . O., Za chlebem, [cz.] I I I , „Kraj", R. 23: 1904, nr 18, s. 12-13. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 237 której geneza tkwi niekiedy w faktach niewiele z nauką mających wspólnego. Trudno nie zgodzić się z poglądami Jurgena Zwernemanna , że co najmniej części tej nieżyczliwej atmosfery można by uniknąć, gdyby światowe środowiska naukowe doby współczesnej czytywały etnologiczne prace niemieckich i austriackich etnologów w oryginale, a nie zapoznawały się z nimi wyłącznie poprzez obce, krytyczne recenzje. Fakt cofania się znajomości języka niemieckiego w skali światowej i ekspandowania jego kosztem angielszczyzny nie przyczynił się do rozwoju rzeczowej dyskusji, tym bardziej że anglosascy funkcjonaliści odegrali w krytyce poglądów szkoły kulturowohistorycznej nader zasadniczą rolę. Dziś nikt nie usiłuje zresztą bronić prze­ brzmiałych poglądów wiedeńskiego etnologa w całej ich rozciągłości. Podobnie jednak jak ceni się pozytywne elementy w dorobku intelektualnym dawnych ewolucjonistów, z którymi Schmidt walczył, tak niepodobna zrezygnować z walorów, jakie wniósł wiedeński etnolog do dorobku nauk o kulturze. Obraz zaciemniał także fakt, iż krytyka wychodziła niemal zawsze z pozycji areligijnych, atakując — skądinąd słusznie — pewne stwierdzenia czynione przez Schmidta zbyt pospiesznie i zbyt optymistycznie. Dobrze się zatem stało, że czytelnik polski otrzymuje pracę napisaną przez duchownego katolickiego, który poddaje teorię monteizmu pierwotnego w jego schmidtowskiej wersji krytyce z pozycji własnych oraz z pozycji rodaków i kolegów Schmidta. Tym bardziej iż autor jest ostrożny i bez nadmiernych emocji stara się wskazać walory omawianych poglądów i dorobku etnologa, o którym pisze. Praca składa się z dwu obszernych części. Pierwsza z nich prezentuje teorię monoteizmu pierwotnego Wilhelma Schmidta. Czytelnik otrzymuje zatem zwięzły opis metody etnologii kulturowohistorycznej, co może być nieocenioną pomocą dla studentów kierunku etnografii. Dalej autor przedstawia monoteizm ludów zbieracko-łowieckich, jakim go widział wiedeński uczony, by z kolei zaprezentować rekonstrukcję i charakterystykę najstar­ szej wspólnej religii ludzkości. Na koniec tej pierwszej części Zimoń zapoznaje czytelnika z poglądami Schmidta na pochodzenie i źródła prareligii. Część druga poświęcona jest krytyce teorii monoteizmu pierwotnego w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Zimoń daje zatem krytykę etnologii kulturowohistorycznej, wskazującą na elementy subiektywne kryteriów powiązania, negującą pojęcie „kręgu kulturowego" i poddającą w wątpli­ wość system owych kręgów, a następnie podejmującą problem chronologii kultury. Autor zajmuje się teistycznym charakterem religii ludów zbieracko-łowieckich na przykładzie religii środkowoafrykańskich Bambuti. Wreszcie szczegółowo dokonuje przeglądu krytycznych głosów na temat teorii pramonoteizmu i praobjawienia, a więc podnosi problem rekonstrukcji religii pramonoteistycznej, analizuje założenia teori pramonoteizmu i daje uwarunkowania ideowe wyjaśnienia źródeł prareligii. Całość zamyka imponujących rozmiarów bibliografia, indeks autorów i indeks rzeczowy. Tekst podany jest w sposób jasny, dostępny nawet dla początku­ jących adeptów nauk etnologicznych, gdyż oparty został na wykładach. Książka Henryka Zimonia może być zatem ważnym podręcznikiem uzupełniającym dla studentów etnografii i religioznawstwa. W bardzo obfitej bibliografii może dziwić brak znanej na Zachodzie książki Zwernemanna, wspomnianej wyżej, lecz najprawdopodobniej autor już nie zdążył do niej dotrzeć w momencie ukończenia swego dzieła. Razić musi niestaranna szata edytorska Wydawnictwa Verbinum, które opublikowało tę interesującą i ważną dla polskiego piśmiennictwa naukowego rozprawę w postaci skryptu, tym bardziej że werbiści zdołali wydać szereg swoich pozycji (o chyba mniejszej randze) nader atrakcyjnie, a nawet luksusowo. Praca posiada streszczenie w języku niemieckim i angielskim. Całość liczy 284 strony druku. Każde ze streszczeń natomiast zajmuje zaledwie niecałe 4 stronice. Dla zagranicznego czytelnika takie prezentowanie polskiego dorobku nauko­ wego wydaje się dalekie od skutecznego. Lakoniczne, ogólnikowe teksty streszczeń prezentują jedynie ideę rozprawy. Wzorem wielu wydawnictw zagranicznych natomiast należałoby sobie życzyć, by polskie rozprawy i artykuły naukowe miały streszczenia stanowiące ok. 10% 1 1 J . Zwernemann, Culture History and African Anthropology — A Century of Research in Germany and Austria, Uppsala 1983, Acta Universitatis Upsaliensis, s. 11-12. �238 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA całości tekstu. Byłoby to zapewne mniej wygodne dla autorów, ale za to odpowiadałoby potrzebom promowania naszej nauki w świecie. Jest to naturalnie problem wykraczający poza omówienie pracy H. Zimonia i charakterystyczny dla^ałości polskiego piśmiennictwa etno­ graficznego. Leszek Dzięgiel MIECZYSŁAW PAWLIK, Wiatraki północno-wschodniej Polski, Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, Białystok 1984, ss. 251, fot. 48, map 7, tabel 10, rycin 50. Recenzowane opracowanie jest jedną z czterech dotychczas opublikowanych w Polsce' pozycji zwartych, traktujących wyłącznie o młynarstwie wietrznym, z tego też względu zasługuje ona na szersze omówienie. W pracy tej autor uwzględnił następujące zagadnienia: zarys historyczny rozwoju wiatraków; stan ilościowy, rozmieszczenie oraz ogólny rozwój istniejących wiatraków w północno-wschodniej Polsce; analityczny przegląd konstrukcji młynów wietrznych tego regionu; urządzenia mechaniczne badanych młynów wietrznych; zagadnienia technologii budowy; formy zagospodarowania i ochrony młynów wietrznych. Już z pobieżnego przeglądu spisu treści i pierwszych sformułowań zawartych we wprowadzeniu wynika, iż omawiana pozycja ma charakter głównie inwentaryzacyjno-materiałowy. Fakt ten nie powinien jednakże usprawiedli­ wiać pominięcia bądź fragmentarycznego potraktowania zagadnień, które w opracowaniu tej rangi znaleźć się powinny. Wprowadzenie, otwierające merytoryczną część pracy, zawiera określenie przedmiotu badań, krótką charakterystykę badanego regionu, typy wiatraków występujące w badanym terenie z wyszczególnieniem miejscowości, wzmianki o najnowszej literaturze oraz stan badań. Otóż najwięcej wątpliwości budzi bardzo powierzchowne omówienie właśnie literatury przedmiotu i stanu badań. Autor w tej części pracy dosłownie w trzech zdaniach nakreśla wyłącznie powojenny dorobek naukowy i osiągnięcia badaczy, zawarte w publikacjach polskich. Podobne stwierdzenie można odnieść do wzmianek o najnowszej literaturze obcojęzycznej, z której autor zacytował tylko trzy na ok. 270 opublikowanych po II wojnie światowej w Europie (por. Bibliografie The International Molinologkal Society — wydawane w tomach „Bibliotheca Molinologica" oraz w Komunikatach TIMS). Niezależnie od faktu, iż autor zacytował tak małą liczbę pozycji zagranicznych, wymienione przez niego prace nie są zaliczane do znaczących, jak również najnowszych. Pozycją uznaną przez badaczy molinologii za najbardziej warto­ ściową jest obszerne ponad 400-stronicowe (formatu A-4) dzieło Holendra J. C . Notebaarta, pt. Windmühlen, wydane w 1972 r. w Paryżu. Notebaart zawarł w nim przegląd typów młynów wietrznych występujących w krajach europejskich i pozaeuropejskich. Przedstawił również zagadnienia z systematyki i genezy wiatraków, zamieścił 360 fotografii. Natomiast najnowsze publikacje, omawiające młynarstwo wietrzne wielotematycznie, to m. in. praca braci Fróde, pt. Windmühlen in Deutschland, Holland, Belgien , czy duńskich autorów Mortensona i Larsena z 1982 r A Niezależnie od działań indywidualnych badaczy na podkreślenie zasługuje działalność wydawnicza wspomnianego wyżej Międzynarodowego Towarzystwa Molinologicznego (TIMS), które publikuje materiały z kolejno odbywanych sympozjów (ostatnie odbyło się w Gent — patrz: „Kronika"), jak również na bieżąco w tomach „Biblotheca Molinologica". 2 1 E . D ą m b s k a , Budownictwo i architektura młynów wietrznych w Polsce, Zeszyty Naukowe Politechniki Krakowskiej, Kraków 1967, z. 19; H. O l s z a ń s k i , Chłopskie wiatraki Pogórza, Rzeszów 1976; H. W e s o ł o w s k a , Etnograficzne badania nad mlynarstwem wiejskim Opolszczyzny (wiatraki), Opole 1961. - W. i E . Fróde. Windmühlen in Deutschland. Holland. Belgien, Koln 1981. O. Mortenson, H. Larsen, Molier og Mollefolk pá Langeland, Rudkoping 1982. 3 �239 Towarzystwo wydaje zarówno opracowania zwarte, jak również artykuły, przy czym na ich treść składają się zagadnienia z różnych dziedzin młynarstwa. Interesująco naszkicowany został przez autora zarys historyczny rozwoju młynów wietrznych, aczkolwiek nie są jasne informacje dotyczące m. in. pierwszych wzmianek o istnieniu młynów wietrznych. M. Pawlik pisze, powołując się na pracę I. Šeftera , iż „pierwsze silniki wiatrowe zostały zbudowane ponad 2000 lat temu" (s. 18), co nie jest zgodne z prawdą, już bowiem w latach trzydziestych naszego wieku dowiedziono, że na ok. 1800 lat p.n.e. datuje się istnienie urządzeń wietrznych pochodzenia sumeryjskiego. Stwierdzili to Grevill, Vowles i Feldhaus , analizując wzmianki zawarte w Kodeksie Hammurabiego (ok. 1750 r. p.n.e.). Inny badacz, Bonnenburg , twierdzi opierając się na źródłach fenickich, iż na ok. 1000 lat p.n.e. na ziemiach dzisiejszego Libanu znany był „fenicki typ" młyna wietrznego. W dalszej części zarysu M. Pawlik, pomijając źródła greckie i rzymskie, przytacza za Encyklopedią odkryć i wynalazków, „pierwszą niezbyt pewną wzmiankę z VII wieku [...]" o budowie młyna wietrznego przez Persa Abu Lulua, natomiast nie wspomina o najbardziej wiarygodnym źródle tego okresu. Kronikach Al Mas'udiego — wybitnego geografa i historyka arabskiego. Podróżnik ten, żyjący w pierwszej połowie X w., w wyniku swoich wieloletnich, dalekich wypraw, opracował 30-tomowe dzieło, z którego zachowało się do czasów obecnych kilkutomowe streszczenie. W jednym z tomów opisał Al Mas'udi młyny wietrzne znajdujące się w małym regionie Seistan Opogranicze dzisiejszego północno-zachodniego Afganistanu i północno-wschod­ niego Iranu), stwierdzając ich istnienie od blisko 1800 lat p.n.e. Przetrwały one w formie nie zmienionej aż do późnego średniowiecza, odkrycie to bowiem potwierdzili w kilkaset lat później inni kronikarze arabscy, Al Mokkaddasi czy Mohammed Dimashqi . W dalszej części omawianego podrozdziału M. Pawlik w formie bardzo skróconej pisze o wprowadzeniu młynów wietrznych do Europy stwierdzając, iż „Niemcy zastosowali go w XI wieku, Anglicy w 1143 r„ Hiszpanie w 1393". Autor swoje wywody opiera na pracy S. Małyszczyckiego, pt. Młynarstwo zbożowe, z 1890 r. Jakkolwiek jest to dzieło zaliczane do najlepszych opracowań z dziedziny młynarstwa, w XIX-wiecznej polskiej literaturze technicznej, to nie może ono być i nie jest na czasy obecne źródłem autorytatywnym. Niewątpliwie za najstarszą wzmiankę o „euro­ pejskim" młynie wietrznym uznaje się informację zawartą w liście napisanym w 833 г., w Anglii, pt. Unum Motendinum Venticum*. Z kolei polski badacz młynów wietrznych F . Klaczyński twierdzi, iż w Anglii i Francji wiatraki były znane już w VIII i IX w. naszej ery. Niestety autor nie udokumentowuje powyższej hipotezy materiałem źródłowym*. Aktualnie w Międzynarodowym Towarzystwie Molinologicznym (TIMS) prowadzone są prace badawcze nad europejską genezą młynów wietrznych, jednakże na wyniki tych badań trzeba będzie jeszcze poczekać. 4 s 6 7 Niezależnie od przedstawionych wyżej uwag czy uzupełnień zauważa się brak w zarysie historycznym rozwoju wiatraków M. Pawlika istotnej kwestii w zagadnieniach genetycznych, mianowicie horyzontalności bądź wertykalności młynów wietrznych, nie znajdziemy również tutaj nawet krótkiej wzmianki o typach czy formach pierwszych wiatraków. Ostatnie stwier- 4 I. Šéftér, Ispolzovanie energii větra, Moskva 1975. В. Greville, Horizontal windmill, draft mill and similar air flow engines, Philadelphia 1948; s. 2-3; H. P. Vowles, Early evolution of power engineering, „Isis", vol. X I I , nr 51, 1932, s. 413; F. M. Feldhaus, Technik der Antike und des Mittelalters, Potsdam 1930, s. 84. K. Bonnenburg, Windmolens in Belgie, „Heemschut", vol. 27, 1950, nr 2, s. 103. J. C. Notebaart, A hypothesis about the origin of the first windmill, Transaction of the Second International Symposium on Molinology, Lyngby — Holte 1971. s. 165. Treść listu przeanalizował i opublikował W. G l a u n e r w pracy pt. Die historische entwicklung der Mül/erei, Mlinchen—Berlin 1939, s. 17. F. K l a c z y ń s k i , Wiatraki w Polsce, Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre­ niawie, t. X I I , Poznań 1981, s. 27. 5 6 7 8 9 �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA dzenie odnosi się także do tego fragmentu zarysu, w którym autor omawia najstarsze źródła potwierdzające istnienie młynów wietrznych na terenach Polski. Rozwój wiatraków w obecnych woj. białostockim, łomżyńskim i suwalskim składa się na pozostałą treść oma­ wianego zarysu. Stan ilościowy, rozmieszczenie oraz ogólny rozwój istniejących wiatraków w północno-wschodniej Polsce (lata 1960-80) jest kontynuacją rozważań ujętych w zarysie historycznym, przy czym na uwagę zasługuje załączona mapa rozmieszczenia wiatraków w wy­ mienionych wyżej trzech województwach (stan z 1980 г.). Zasadniczy trzon pracy M. Pawlika stanowi analityczny przegląd konstrukcji młynów wietrznych północno-wschodniej Polski, w którym autor omawia wiatraki kozłowe — kożlaki, wiatraki „sokolskie", wiatraki holenderskie, murowane wiatraki holenderskie, wiatraki holen­ derskie o konstrukcji drewnianej, wiatraki rolkowe — paltraki odmiany A i odmiany B, wiatraki budowane na dachach obiektów użytkowych. Wymienione tytuły podrozdziałów stanowią jedno­ cześnie systematykę młynów wietrznych występujących na omawianym obszarze, jakkolwiek autor nie stosuje takiego określenia bezpośrednio. Za podstawowe kryterium podziału przyjmuje „konstrukcyjne rozwiązanie zespołu nieruchomego i jego powiązanie z częścią obracalną". We wstępnych rozważaniach wychodzi niejako od wiatraka „słupowego" jako typu o naj­ prostszej konstrukcji, przy czym mając na uwadze wyżej przytoczone kryterium, wyszczególnia wiatraki kożlaki, holendry i paltraki. M. Pawlik, jak widać z powyższego, zastosował tra­ dycyjny, powszechnie przyjęty w literaturze przedmiotu badań podział młynów wietrznych, jakkolwiek współczesne osiągnięcia molinologii obligują do bardziej krytycznego, a zarazem bardziej rzeczowego czy też funkcjonalnego spojrzenia na problematykę typologiczną i nazew­ nictwo. Przekładając powyższe na język faktów, nasuwa się następująca wątpliwość: czy przyporządkowanie wiatraków „koźlaków" i „sokolskich" do grupy wiatraków kozłowych jest słuszne? Przecież najbardziej istotnym elementem konstrukcji nieruchomej tego typu jest „słup" nazywany również „palem", „sztembrem". etc. Mniej ważny jest natomiast sposób osadzenia tego „słupa", znane są bowiem przykłady umocowania go nie tylko w podwalinach czy stożko­ watym kopcu kamiennym (wiatraki „sokolskie"), ale również w betonowym kręgu, cembro­ winie, bezpośrednio w gruncie (o czym autor wspomina), na dachu budynku lub na platformie itd. Wydaje się zatem, iż nazwanie tej grupy wiatrakami „słupowymi" będzie bardziej poprawne i adekwatne do konstrukcji, trudno bowiem jest doszukać się np. w wiatrakach „sokolskich" konstrukcji „kozła", skoro go tam nie ma. Natomiast w grupie młynów wietrznych typu słupowego można wydzielić odpowiednie warianty, przyjmując kryterium sposobu osadzenia „słupa"; a więc wydzielić: osadzone na „koźle"-koźlaki, osadzone w gruncie, w kręgu betonowym itd. Na zakończenie omawiania problematyki wiatraków słupowych należałoby rozpatrzyć jeszcze jedno, zbyt śmiałe jak się wydaje, stwierdzenie autora pracy, iż „wiatraki kozłowe są naj­ prostsza konstrukcją młynów wietrznych. Ich rodowód sięga początków kształtowania się młynarstwa z wykorzystaniem energii wiatru" (s. 36). Otóż młyny wietrzne typu słupowego (wertykalne) znane są w Europie od IX w. (por. uwagi we wstępnej części recenzji), natomiast pierwsze przemiałowe wiatraki horyzontalne — w których wał skrzydłowy jest położony prosto­ padle do powierzchni gruntu — znane były w Seistan na ok. 1800 lat p.n.e., co również zostało wyżej stwierdzone. Następne podrozdziały M. Pawlik poświęca wiatrakom, zwanym „holen­ derskimi". Otóż wyodrębnia on: „wiatrak holenderski (najprostsza postać), murowany wiatrak holenderski, wiatrak holenderski o konstrukcji drewnianej". Materiał analityczny, jakim posłużył się autor, nie w pełni jednak odpowiada określeniom, pod którymi go ujęto, a właściwie zestawiając trzy wymienione typy (warianty?) można zauważyć pewną niekonsekwencję typo­ logiczną. Mianowicie do grupy młynów wietrznych „holendrów" o konstrukcji drewnianej zaliczył autor m. in. takie obiekty, w których część parterowa jest murowana, a kondygnacje górne drewniane, natomiast typowy wiatrak o konstrukcji drewnianej (najprostsza postać) przyporządkował do wiatraków „holenderskich". Wydaje się, iż analizowane obiekty najwłaściwiej można by zaklasyfikować do trzech grup wiatraków typu „holenderskiego", miano­ wicie: drewniane, drewniano-murowane i murowane, co spełniałoby wymogi typologiczne. Jeśli chodzi o nazewnictwo, to stosowanie określenia wiatraki ..holenderskie" w odniesieniu �241 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA do szerokiej grupy (liczby) tego typu młynów wietrznych jest niewłaściwe, ustalenie bowiem tego. co jest „holenderskie", a co np. „polskie", wymaga pogłębionych badań analityczno-porównawczych. Zatem właściwe będzie przyjęcie określenia: młyn wietrzny wieżowy, głównie z uwagi na konstrukcję (sylwetkę) budynku wiatraka, a w ramach tego typu można dokonać rozróżnienia przyjmując odpowiednie kryterium nawiązujące do miejsca lokalizacji bądź nazwy własnej (co jest praktykowane w przypadku wiatraków zachodnioeuropejskich) czy też z uwagi na rodzaj zastosowanego materiału etc. Bardzo interesująco ujęte, zarówno pod względem typologicznym, jak i analityczno-konstrukcyjnym, młyny wietrzne rolkowe (paltraki) i budowane na dachach obiektów użytkowych zamykają tę część opracowania. Urządzenia mechaniczne badanych młynów wietrznych stanowią kolejny rozdział pracy. Autor omawia w nim trzy podstawowe zespoły mechanizmów wiatraka: zespół napędowy — czyli silnik przetwarzający energię kinetyczną strumienia wiatru na pracę mechaniczną, urządzenia technologiczne oraz urządzenia pomocnicze związane z ogólną eksploatacją obiektu. Również zagadnieniom technologii budowy wiatraków poświęci! autor nieco miejsca, uwzględniając warunki lokalizacji obiektu, wybór typu młyna wietrznego, kolejne czynności przy montażu i wyposażeniu obiektu. I-'ormy zagospodarowania i ochrony młynów wietrznych wraz z wnioskami ogólnymi zamykają recenzowaną pracę. Podsumowując powyższe rozważania można dostrzec pozytywne i negatywne strony opraco­ wania. Do tych pierwszych niewątpliwie zaliczyć należy bardzo dobre opisy konstrukcyjno-architektoniczne, cenne są tabele zawierające dane poszczególnych typów (obiektów) wraz z wykazem miejscowości, a znakomite rysunki, ryciny oraz mapy i fotografie zdecydowanie wzbogacają opracowanie. Ujemną stroną pracy, jak się wydaje, jest bardzo powierzchowne omówienie literatury polskiej i obcojęzycznej przedmiotu badań, co stanowi konsekwencję wykorzystania zbyt szczupłej liczby publikacji. Nie do przyjęcia są stwierdzenia odnoszące się do zagadnień genetycznych młynów wietrznych, jak również pominięcie kilku innych kwestii z tą problematyką związanych, a wyszczególnionch w recenzji. Brak jest konsekwentnego, popraw­ nego i syntetycznego ujęcia problematyki systematycznej wraz z nazewnictwem młynów wietrz­ nych omawianego obszaru. Jednakże niezależnie od powyższych uwag opracowanie tej rangi (jest to bowiem mono­ grafia regionalna i tematyczna) winno zawierać odpowiednio wyeksponowaną problematykę towarzyszącą, jak np. przyczyny zróżnicowania przestrzennego i upowszechniania się wiatra­ ków omawianego obszaru, a więc nie tylko ukształtowanie terenu i czynniki klimatyczne, ale także migracje ludności i problemy osadnicze, procesy społeczno-gospodarcze, historyczne itd. Z zagadnień morfologicznych brakuje wyraźnego zróżnicowania młynów wietrznych ze względu na ich funkcję (np. przemiałowe, wydobywcze, do przepompowywania, wiatraki-tartaki, ole­ jarnie, generatory etc). Na osobne potraktowanie zasługuje zdobnictwo w wiatraku, które w dotychczasowych publikacjach, również w obcojęzycznych, uwzględniano bardzo marginalnie bądź też pomijano zupełnie. Podobne stwierdzenie odnosi się do problematyki nazewnictwa, gdzie można by uwzględnić nie tylko nazwy topograficzne, dzierżawcze czy własne młynów wietrznych, ale również przeanalizowane uprzednio określenie „wiatrak" i jego synonimy, przy czym w tym przypadku pomocna byłaby zapewne mapa Małego atlasu gwar polskich, opracowana przez Zakład Językoznawstwa P A N . Wyszczególnione wyżej krytyczne, a może dyskusyjne uwagi, jak również określone propo­ zycje, nie przesłaniają naturalnie trudu, jaki sobie zadał autor, albowiem samo tylko przepro­ wadzenie prac inwentaryzacyjno-architektonicznych w 150 obiektach jest ogromnym wysiłkiem, zarówno pod względem czasowym, jak i organizacyjnym. Można sądzić, iż recenzowana rozpra­ wa, szczególnie jej część dokumentacyjna, stanowić może cenny materiał źródłowy dla badaczy zajmujących się problematyką młynarską w Polsce i poza jej granicami. 1 0 Adam Szymański 1 0 Wspomniana mapa zamieszczona jest pod numerem 85 w drugim tomie Małego atlasu gwar polskich, pod red. K . Nitscha. 16 - Etnografia Polska t. 31, z. 1 �242 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA JADWIGA KOMOROWSKA, Świąteczne Warszawa 1984. ss. 590. fot. 37. zwyczaje domowe w wielkim mieście, PWN. Praca ta ze względu na przedmiot i metody badawcze zaciekawić powinna etnografów. Na przykładzie rodzin warszawskich autorka poddaje analizie miejską obrzędowość świąteczną, powiązaną z cyklem dorocznym (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Wszystkich Świę­ tych) i rodzinnym (chrzciny, I Komunia, wesele, pogrzeb. Dzień Matki, Dzień Kobiet). Stara się przy tym znaleźć odpowiedź na pytanie, w jaki sposób i w jakiej formie staro­ polskie zwyczaje domowe przetrwały we współczesnych zachowaniach w badanych rodzinach. Wychwytuje zróżnicowanie tej zwyczajowości ze względu na czas: na to co „dawne" i co „dzisiejsze" a także, co wydaje się ważne, ze względu na odmienność społeczno-zawodową rodzin, określaną przez pochodzenie, wiek i pracę zawodową ich członków. „Badane tutaj rodziny należą do kategorii rodzin warszawskich, znajdujących się w zaawansowanej fazie życia rodzinnego: są to rodziny z dorastającymi dziećmi. Dzieci najczęściej jest dwoje" (s. 34-35). „Bezpośrednio z terenów wiejskich przybyła do Warszawy 1/4 matek. Tyleż samo jest matek zasiedziałych w stolicy od urodzenia. Reszta — polowa wszystkich matek — przybyła do Warszawy z innych miast i miasteczek, urbanizując się stopniowo" (s. 37). Większość wypowiadającej się młodzieży deklarowała się jako wierząca, 1/5 natomiast jako niewierząca, co jest zgodne z proporcjami występującymi w innych badaniach nad religijnością młodzieży w Polsce Uwzględnienie różnorodności społecznej umożliwia autorce dostrzeżenie uwspółcześnienia nie­ których tradycji i ich modyfikacji. „Badania zwyczajowości domowej traktuję jako badania fragmentu świątecznej kultury rodzin wielkomiejskich, obejmującego symboliczne zachowania, pojawiające się w rodzinnej grupie corocznie w określonych dniach lub przy okazji węzłowych wydarzeń związanych z kolejnymi fazami ludzkiego życia" (s. 23-24). Autorka koncentruje się wokół współczesnej struktury zwyczajowości domowej, a także jej zmian zachodzących równo­ legle w związku z obecnymi przemianami rodziny. Opiera się na materiałach zebranych podczas badań socjologicznych przeprowadzonych wśród młodzieży warszawskich szkół średnich w latach 1974-78. Wypowiedzi uczniów, jak i obszerne wykorzystanie ich przez Jadwigę Komorowską, cenne są dla wszystkich, którzy interesują się obyczajowością miejską. Pokazują one bogate opisy aktualnie kultywowanych zwyczajów świątecznych w rodzinach warszawskich. W pracy autorka ogranicza się do Warszawy, co jedocześnie pozwala jej na głębsze wniknięcie i poznanie zróżnicowanej kultury rodzinnej tego miasta. 1 2 Na książkę tę składają się dwie części. Pierwsza to studium socjologiczne omawiające współczesną rodzinę (polską i warszawską) oraz jej charakterystykę z pozycji metodologicznych. Drugą część stanowią natomiast konkretne opisy domowego świętowania w Warszawie, w latach, w których przeprowadzone były badania, w różnych grupach społeczno-zawodowych i międzypokoleniowych. Przy wyborze zamieszczonych w tej części opisów Komorowska kieruje się zasadą reprezentacji typologicznej i środowiskowej. Autorka chcąc uchwycić dynamikę przemian międzypokoleniowych wybrała te opisy, które sięgają w przeszłość rodziny, oraz te, które pokazują aspiracje młodzieży w dziedzinie pogłębienia więzi i tradycji rodzinnej. Przedmiot dociekań stanowi — najogólniej mówiąc — kultura rodziny. Jadwiga Komorowska wyodrębnia tu dwie płaszczyzny: 1) życia codziennego i 2) świątecznego, gdzie występują zachowania symbo­ liczne wyrażające podstawowe wartości rodziny: miłość, dzieci, dom . „Przedmiotem badań były tutaj żywe, aktualne, funkcjonujące wytwory i wzory, odgrywające uznaną rolę w życiu członków zbiorowości, zarówno te, które zdały egzamin trwałości w czasie jako kulturalne dziedzictwo, jak i te. które kultura rodziny wchłonęła współcześnie" (s. 194). 3 1 Por. S. C z a r n o w s k i , Kultura, Warszawa 1958, s. 106. Por. F. Pełka, Religijność młodzieży szkól średnich w Polsce. Stan i wyniki badań 1956-73, Lublin (maszynopis). Por. J. K o m o r o w s k a , Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście. Warszawa 1984, s. 18-20, oraz Konflikty małżeństw miejskich w świetle ankiety czytelniczej, „Przegląd Socjologiczny", t. 24: 1971. 2 3 �243 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA Badania, które podejmuje autorka, to badania empiryczne, złożone z dwóch faz. Pierwsza z nich polegała na uzyskaniu swobodnych opisów życia rodzinnego i zwyczajów świątecznych w grupie 530 osób. Druga faza skłoniła autorkę do ograniczenia tej liczby do 195. „Po zebraniu materiałów przeprowadziłam w każdej klasie po kilka grupowych wywiadów i 35 rozmów indywidualnych dla pogłębienia niektórych informacji" (s. 26). „Postępowanie badawcze wiodło więc od szerokiego liczbowo zakresu badanych «przedmiotów» do coraz to węższego zakresu, pozwalającego jednak na głębszą i bardziej szczegółową obserwację rzeczywistości oraz na większą «przedmiotowość» roli informatora — uczestnika badanych zwyczajowych praktyk" (s. 31). Mówiąc o metodzie pracy autorki należy wspomnieć, iż badania te daleko wykraczają poza ramy socjologii, uwzględniając również psychologię społeczną i antropologię kulturową. Do analizy zebranych materiałów Komorowska wyodrębnia cztery typy zwyczajów ości świątecznej (A, B, C , D) stosując kryterium tradycyjności i otwartości . Tradycyjność to według niej praktykowanie zwyczajów przeniesionych z pokolenia na pokolenie. Natomiast otwartość to włączenie do praktyk rodzinnych elementów współczesnych, będących często efektem działania środków masowego przekazu (prasa, radio, telewizja). „W literaturze socjolo­ gicznej używa *ię terminu otwartość dla klasyfikowania grup ze względu na zakres ich zewnętrz­ nych, społecznych kontaktów" (s. 81). Wspomniane typy to: A — ze średnio rozbudowaną zwyczajowością, tradycyjnością; В — ze znacznie rozbudowaną zwyczajowością; С — ze znacznie rozbudowaną zwyczajowością, ale zamkniętą na wszelkie przejawy nowego; oraz D — ze znacznie zredukowaną zwyczajowością, zachowującą nieliczne relikty tradycji i w niewielkim tylko stopniu otwartą na współczesność. Najczęściej występującymi w przypadku badanych przez autorkę rodzin są typy A i B. Zastosowanie przez Jadwigę Komorowską postępowania polegającego na przyjęciu wyżej wymienionych typów bylo niezbędne przy porządkowaniu i klasyfikacji mate­ riałów opisowych, a zarazem sprawiło, że II część książki stała się bardziej zrozumiała dla czytelnika. W recenzowanej pracy zostały przyjęte dwa założenia, a mianowicie, że „występowanie w strukturze domowej zwyczajowości dawnych zespołów zwyczajów lub ich elementów uznać można za wskaźnik tradycyjności. [...] Występowanie zaś elementów najnowszych teraźniej­ szych — za wskaźnik otwartości tej dziedziny na współczesność" (s. 81). Uwzględniając to autorka wyróżnia cztery kategorie zwyczajowości domowej: 1) tradycyjną otwartą (tzn. pod­ trzymującą to, co dawne, i włączającą to, co nowe); 2) tradycyjną zamkniętą (hołdującą tradycji, a nie włączającą nowych elementów); 3) bez tradycji otwartą (nie uwzględniającą dawnego, a włączającą wszystko, co nowe); 4) bez tradycji zamkniętą (nie przywiązującą jakie­ gokolwiek znaczenia do zwyczajowości świątecznej). Z grupy badanych rodzin najliczniej reprezentowana była kategoria I (90%), pozostałe (10%) to kategoria II. Klasyfikacja ta posłużyła autorce do analizy i uporządkowania materiału opisowego. Przy omawianiu domowej zwyczajowości świątecznej Jadwiga Komorowska porusza kilka istotnych zagadnień, jak: biesiadowanie i uczestnictwo rodziny w obrzędach; zróżnicowanie funkcji żeńskiej i męskiej w rodzinie oraz ról, jakie odgrywają w niej kobieta i mężczyzna. Szczególnie ciekawa wydaje się tematyka roli kobiety. „W tym systemie rodzinnych związków role matek współmałżonków ukazują się jako role centralne — jako ośrodki rodzinnej informacji, moralnego a często i materialnego oparcia i pomocy dzieciom i wnukom oraz jako główny czynnik kontroli dotyczącej realizacji starodawnych, nowych a także najnowszych" (s. 96). Matka — to „kapłanka" domowego ogniska. Dołączone do omówienia tego zagadnienia opisy wypowiedzi młodzieży znacznie wzbogacają książkę. „W płaszczyźnie praktycznych zachowań, a więc głównie w przedświątecznych przygotowaniach, niezależnie od tego, kto pełni wiodącą rolę w płaszczyźnie symbolicznej, z reguły najbardziej niezaangażowana jest kobieta —matka pełniąc tu nie tylko funkcję organizacyjną, ale i slużebno-wykonawczą. W całości, przy znacznej zresztą przewadze obciążeń o charakterze usługowym, świąteczna rola kobiety odpowiada jej 4 4 Jadwiga Komorowska powołuje się również na Stefana Czarnowskiego i jego pracę, Kultura, Warszawa 1958. �244 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA codziennej wielofunkcyjnej roli rodzinnej" (s. 112). Z obserwacji etnograficznej środowiska wiejskiego znana jest rola kobiety, pełniącej często różnorakie funkcje — babki, kumy, swatki, weselnego „zapiewajły" podnoszącej w znacznym stopniu rangę obrzędu. Środowisko miejskie różni się nieco pod tym względem, bo większą rolę odgrywa w nim jednak równopartnerstwo, wszakże wiele wypowiedzi podkreślało, że „matka zawsze była i jest duszą domu i wszystkich domowych świąt i uroczystości" (s. 112). W jednym z ostatnich rozdziałów książki autorka zajmuje się omówieniem znaczenia — dla młodzieży — funkcji domowych zwyczajów. Z jej badań wynika, że wyobrażenia młodzieży odbijają poglądy kręgu rodzinnego akcentującego dużą wagę zwyczajowości świątecznej. „Manifestacją jest tu, między innymi, wczesne rozpoczynanie przedświątecznych przygotowań, a przede wszystkim — stosunkowo liczne uczestnictwo, obowiązkowe odwiedzanie się krewnych, a nawet rodzinne zjazdy. Badana młodzież dawała w swoich wypowiedziach wyraz radości z powodu stwarzanej, dzięki tym zwyczajom, okazji do rodzinnych spotkań i obcowania z rzadko widywanymi krewnymi. Kontakty te to w jej odczuciu duża przyjemność" (s. 167). Rozdział ten jest bardzo istotny, z uwagi na aktualne oceny związane z domową zwyczajowością świą­ teczną. W zwyczajowości tej zbiegają się i zespalają nauki trzech pokoleń. Pokolenie naj­ młodsze pełni rolę nosiciela i rozsadnika wzorów współczesnych. Najmłodsi — nosiciele współ­ czesności, średnie pokolenie — to pomost pomiędzy dawnymi a nowymi laty: łączy tradycję ze współczesnością, najstarsi — to nosiciele tradycji. Powołując się na Stefana Czarnowskiego autorka twierdzi, że pokolenie, stan, wiek, płeć to cechy różnicujące i charakteryzujące udział w praktykowaniu. Dla badacza interesującego się etnografią miasta godne uwagi są zamieszczone w II części książki opisy ukazujące sposoby świętowania, w jakich się to dokonuje. Autorka ilustruje to licznymi fotografiami znajdującymi się na końcu. Są tam przykłady zarówno dawnej, jak i współczesnej zwyczajowości domowej. Praca ta zawiera również długą listę przypisów i lektur, które mogą posłużyć czytelnikowi w jego poszukiwaniach naukowych. Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście to jedna z nielicznych prób zaprezento­ wania współczesnej, aktualnej zwyczajowości domowej. Przyznać trzeba, że to próba udana. „Analiza zebranych materiałów ukazała, że w doświadczeniu młodzieży wartości rodzinne (miłość, dzieci, dom) występują w powiązaniu, odnoszą się niejako do podstawowych wartości chrześcijańskiej i najbardziej narodowej kultury: osobistej godności jednostki, idei braterstwa, idei obrony życia oraz idei zwycięstwa miłości nad rozkładem i śmiercią" (s. 196). Książka Jadwigi Komorowskiej zasługuje na duże uznanie, gdyż w rzetelnym studium ukazuje pełny obraz współczesnych form zwyczajowości, przedstawiając je zarazem w niekon­ wencjonalny sposób. Maria Idźkowska M U R I E L S A V I L L E - T R O I K E , The ethnography of communication. An Introduction, Basil Black well, Oxford 1982, Seria: Language in Society, nr 3, ss. 290. Związek badań językoznawczych z badaniami nad kulturą, możność opisywania kodów kulturowych na wzór kodów językowych, znakowe funkcje zachowań kulturowych człowieka — wszystkie te zagadnienia od wielu już lat wchodzą w zakres podstawowych paradygmatów antropologii i etnografii na świecie. Oczywiście prześledzenie dróg rozwoju różnych kierunków, które coraz częściej określamy wspólną formułą semiotyki kultury, ich wzajemnych wpływów i powiązań, a także ustaleń formułowanych niezależnie w poszczególnych ośrodkach byłoby zadaniem przekraczającym znacznie zamierzenia opracowania będącego recenzją jednej tylko książki . Chciałabym jedynie zwrócić uwagę na fakt szczególny. Chodzi mianowicie o to, że 1 1 Na ten temat patrz m. in.: S. Ż ó ł k i e w s k i , Przedmowa do: Semiotyka kultury. Warszawa 1977; M. В u с h o ws к i, W. Burszta. Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą, „Lud", t. 66: 1982, s. 31-44; W. Burszta, W świecie ideacyjnych kodów. Propozycja Warda Goode- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 245 rozwój kierunków, z których wszystkie narodziły się „na styku" dwóch przynajmniej dyscyplin — lingwistyki i etnologii — zaowocował szeregiem formuł, których nazwy mogłyby sugerować, iż mamy do czynienia nie tyle z wyodrębniającymi się kierunkami w ramach jednej dyscypliny, ile z powstaniem wręcz nowych dyscyplin nauki: semiotyki kultury, etnosemantyki. etnonauki, socjolingwistyki. Być może rozszerzenie tradycyjnego zakresu zainteresowań — zarówno lin­ gwistyki, jak etnologii i antropologii — do pewnego stopnia usprawiedliwia dążenie do wyodrębniania i „etykietowania". Proces ten bynajmniej nie zakończył się jeszcze, poszu­ kiwania nowych formuł trwają. W latach 60 wysunięto propozycję jeszcze jednej dyscy­ pliny — a mianowicie etnografii komunikacji, zrodzonej bezpośrednio z określenia „etnografii mówienia". Praca zatytułowana właśnie Etnografia komunikacji ukazała się w 1982 r. jako trzecia po/ycja serii ..Language in Society". Jej autorka pracownicy Uniwersytetu stanu Illinois w Urbana Champaign, w swej działalności naukowej, sądząc z dotychczasowego dorobku, wyszła z pozycji językoznawczych. Omawiana książka stanowi próbę syntezy i ogólnego wpro­ wadzenia do nowej, zdaniem autorki dyscypliny antropologii wyłaniającej się w wyniku kon­ wergencji nowszych kierunków językoznawstwa, zwłaszcza socjolingwistyki (ale także lingwistyki teoretycznej odchodzącej zdecydowanie od koncepcji badań samej tylko struktury ,języka ideal­ nego"-) oraz holistycznych kierunków antropologii, w których podstawą analiz są całościowe opisy konkretnych systemów kulturowych i badanie zjawisk w ich kontekście. W kręgu zbliżonych zainteresowań znalazła się również socjologia ze swą koncepcją „przekładania" struktury społecznej na analizy aktów komunikowania się ludzi — interakcjonizmemem symbo­ licznym i etnometodologią. Wskazując na inspiracje antropologiczne „etnografii komunikacji" autorka powołuje się na ich cały nurt „etnograficzny" poczynając od Boasa i Kroebera poprzez Bronisława Malinowskiego, kończąc na koncepcji „etnosemantyki" Goodenougha. Tak nakreślo­ ny rodowód „etnografii komunikacji" jest prawie wyłącznie anglosaski, niezależny od tego, co powstawało w nauce innych części świata. Jak już wspomniałam, bezpośrednim bodźcem do sformułowania koncepcji „etnografii komunikacji" stało się opublikowanie w 1962 r. Etnografii mówienia autorstwa Della Hymesa, który wyszedł z kręgu amerykańskiej ethnoscience. Koncepcje M. Saville-Troike są dalszym rozwinięciem niektórych idei Hymesa. Lista inspiracji jest zresztą dłuższa, podobnie jak lista opracowań szczegółowych, przyczynkarskich, które objęto nową, „syntetyzującą" nazwą. Na wstępie autorka formułuje podstawowe cele prezentowanej dyscypliny. Uwzględniając daleką idącą zbieżność zainteresowań etnografii komunikacji i innych kierunków semiotycznych podkreśla ona, iż propozycja jej dotyczy przede wszystkim „nowego porządku informacji ustrukturowaniu zachowań komunikacyjnych i uwzględnienia ich roli w życiu społecznym". To ustrukturowanie oznacza badanie systemów komunikacyjnych, przede wszystkim języka, a raczej „mówienia" w relacji do pozostałych systemów kultury, z których najważniejsze to struktury społeczne, system wartości i „wierzenia", czyli światopogląd. Saville-Troike podkreśla wielokrotnie „etnograficzny" aspekt tych dociekań, czyli podsta­ wowe znaczenie opisu systemów komunikowania się w całościowo opisanym systemie kultury. nougha, tamże, s. 45-60; tenże, Lingwistyka a etnologia, [w:] O kulturze i jej badaniu, Warszawa 1985. Stosunek socjolingwistyki i „etnografii mówienia" do lingwistyki strukturalnej i generatywnej określa wyraźnie m. in. Dell Hymes w wydanej w 1975 r. pracy: Sociolinguistics and the Ethnography of Speaking, [w:] Social Anthropology and Language, (red.) Edwin Ardenero, London 1975. Fragmenty w przekładzie polskim: Dell Hymes, Socjolingwistyka i etnografia mówienia, [w:] Język i społeczeństwo, (red.) M. Głowiński, Warszawa 1980, s. 41-81. Podobną koncepcję rozwoju lingwistyki prezentuje R. Harris, The Language Myth, London 1981. Ten ostatni określa tradycyjne już obecnie kierunki językoznawstwa jako „lingwistykę zmitologizowaną". 2 �246 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ostatecznym celem etnografii komunikacji jest jednak teoria (autorka proponuje nawet określe­ nie „metateoria") komunikowania się ludzkiego-'. Podstawowe założenia, pojęcia i problemy tej teorii wyłożono w drugim rozdziale książki. Pojęciem wyjściowym są wzory komunikacji, a założeniem funkcja znacząca w sposób systematyczny występującej różnorodności form użycia języka i innych środków porozumienia. Chodzi również i o tę różnorodność, którą tradycyjna lingwistyka wykluczyła ze swych zainteresowań jako „nieregularności" czy „swobodne warianty". W regularności występowania tych właśnie wariantów autorka widzi podstawowe wzory komunikowania się. Znaczenie wypo­ wiedzi należy odnosić nie tyle do semantyki języka, ile do — nazwijmy to — „semantyki sytuacji", wynikającej z innych niż językowe kategorii kultury. Jaskrawym tego przykładem mogą być między innymi formuły przywitań, pozdrowień, formuły rozpoczynające rozmowę itp., wypowiedzi o funkcji „fatycznej", których funkcja informacyjna wynika z samej sytuacji nadania. Dlatego właśnie funkcja wypowiedzi stoi w centrum zainteresowań etnografii komuni­ kacji i może stać się punktem wyjścia do zastanowień nad formą (zdaniem autorki lingwistyka teoretyczna postulowała dotąd kierunek odwrotny). Istotną dla prezentowanego kierunku jest sprawa wyodrębnienia przedmiotu badań. Autorka posługuje się tu zapożyczonym od lingwistów pojęciem „wspólnoty językowej", która jednak w tym wypadku nie może oznaczać grupy ludzi posługujących się językiem homogenicznym, ponieważ właśnie warianty zidentyfikowanego uprzednio języka niosą wartość informacyjną. W dalszym ciągu pracy zwraca ona uwagę na fakt istnienia wspólnot językowych posługu­ jących się znacznie zróżnicowanymi wariantami języka naturalnego lub wręcz dwoma językami naturalnymi pełniącymi różne funkcje. Dla wyodrębnienia wspólnoty musimy więc sięgnąć do kryteriów pozajęzykowych w założeniu, że wspólnota dziejów historycznych, położenia spo­ łecznego w szerszym układzie lub pewnych cech kulturowo uznanych — takich jak religia, rasa, zawód pochodzenie etc. — tworzą „społeczność": grupę posiadającą gęstą sieć komunikacji i świadomość własnej odrębności i tożsamości. Jedną zaś z funkcji języka jest właśnie ozna­ czanie tożsamości i odrębności. Dlatego wyodrębniając grupy na różnych poziomach swoistości możemy spodziewać się, iż w takim czy innym stopniu będą one „wspólnotami języka" . Proponuje się tu znacznie bardziej adekwatne określenie ..wspólnoty mowy". Sam język naturalny wyodrębnia „wspólnoty mowy" z bardzo różną siłą, autorka sugeruje tu typologię grup językowych wyróżniając soft-skelled communities — narody mówiące językami szeroko w świecie używanymi i wspólnoty o skorupie twardej — hard-shelled, dla których sam język naturalny jest prawie doskonałym kryterium wyodrębnienia . Jak każda klasyfikacja dychotomiczna jest modelem zróżnicowania występującego w rzeczywistości w postaci continuum. Pojęciem organizującym całość przedmiotu badań jest „kompetencja komunikacyjna" ko­ respondująca do pewnego stopnia z lingwistyczną „kompetencją językową", a w dużo większym z etnosemantyczną „kompetencją kulturową", której jest częścią. W przeciwieństwie do lingwistów Saville-Troike nie podnosi problemu „wrodzonego" charakteru kompetencji komunikacyjnej, lecz analizuje jej osiąganie w procesie enkułturacii . Kompetencja komunikacyjna obejmuje 4 5 ft л Saville-Troike rozszerza sygnalizowane przez Hymesa pojęcie „aktu mowy" na pojęcie „aktu komunikacji". Hymes pisze: „Trzeba przyjąć, że wspólnota językowa polega na wykorzystaniu tej samej podstawowej formy mowy w sposób określony tymi samymi regułami". Hymes, op. cit., s. 63. W przypadku soft-shelled communities tym większego znaczenia dla określenia tożsamości nabierają inne, pozajęzykowe kody kulturowe. Zauważmy, że np. E . T. Hall zwrócił uwagę na swoistość takich kodów komunikując się z ludźmi, z którymi porozumiewał się w rodzimym, „światowym" języku; E.t. Hall, Ukryty wymiar. Warszawa 1976; tenże, Poza kulturą, Warszawa 1484. Istotne rozszerzenie koncepcji kompetencji językowej Chomsky'ego proponuje m. in. Dell Hymes pisząc: „Gramatyka i wybór reguł alternatywnych są na równi podstawą kon4 5 h �RECENZJA 1 OMÓWIENIA 247 catość intersubiektywnej wiedzy jednostki dotyczącej tego, jak, w jaki sposób do kogo mówić (i wysyłać inne sygnały) w każdej z kulturowo rozpoznanych sytuacji. Podstawowymi aspektami kultury istotnymi dla kompetencji komunikacyjnej są: struktura społeczna, tak nazwane przez autorkę „postawy w stosunku do języka" (rzecz dość trudna do adekwatnego przełożenia), właściwa dla danej kultury sieć kategorii pojęciowych i wzór transmisji kulturowej. Na ich podstawie autorka zbudowała model kompetencji komunikacyjnej, składający się z: wiedzy języko­ wej (znajomość kodów we wszystkich występujących w danej społeczności wariantach), umiejęt­ ności komunikowania się, tzn. stosowania znanych reguł kodów używanych w różnych sytuacjach interpretacji wypowiedzi i ze strategii komunikacyjnych. Trzecim elementem modelu jest wiedza kulturowa obejmująca wymienione już dziedziny kultury. Model ma charakter systemu, elementy są wewnętrznie powiązane. W dążeniu do ujęcia w nim wszystkich aspektów ko­ munikowania się autorka zwraca też uwagę na szczególny fakt, mianowicie znaczącą funkcję niekompetencji w pewnych przypadkach. Trudności w porozumiewaniu się mogą być manifesto­ wane jako znaki, np. dystansu społecznego lub „obcości" konotującej jeszcze inne cechy . Przedmiotem bezpośredniego opisu etnograficznego i jednostką analizy jest wydarzenie komunikacyjne mające miejsce w określonej sytuacji komunikacyjnej, a składające się z możliwych do wyodrębnienia a k t ó w k o m u n i k a c j i (wymiany informacji, rozkazów, przysiąg, modlitw, wymiany darów i in.). Możliwości rozczłonkowania konkretnego wyda­ rzenia jest wiele. Podstawowym postulatem jest tu identyfikacja poszczególnych elementów dyskretnych opartych na pochodzącym z badanej kultury sposobie ich kategoryzowania. Chodzi 0 tzw. „kategorie mówienia" — bardzo zróżnicowane w skali kultur świata. Podstawowe problemy etnografii komunikacji to: związek komunikacji ze strukturą społecz­ ną, problem języków obrzędowych i „wyrażeń rutynowych", w końcu możliwość ustalenia uniwersalnych modeli komunikacji i charakter różnic między porozumiewaniem się w skali całego świata. Trzecia część pracy omawia szczegółowo różnorodne funkcje znaczeniowe zróżnicowania językowego w ramach wspólnot różnej skali. Repertuai komunikacyjny grupy obejmuje całość kodów zróżnicowanych na wielu płaszczyznach: regionalnej, społecznej, nośnika informacji, stylu (w podziale na formalny i nieformalny) i in. Ustalić znaczenia tej różnorodności to analizować jej relacje w obrębie modelu komunikowania się — wybór kodu i miejsce, czas, cel i temat wymiany komunikatów oraz relacje w obrębie systemu kultury: warianty mowy w relacji do zróżnicowania etnicznego, regionalnego, społecznego, ról zawodowych, płci i wieku oraz innych jeszcze kategorii wyróżnionych w danej kulturze. Część czwarta poświęcona jest metodom rejestrowania i analizy danych. Nie widzę ko­ nieczności bardziej szczegółowego prezentowania tej części, jest rzeczą oczywistą, iż tak całościowy opis kultury i języka wymaga zastosowania różnorodnych technik badawczych, procedur terenowych i korzystania z szerokiego zakresu innych rodzajów źródeł. Tak szeroki zbiór informacji musi być uporządkowany zgodnie z modelem „zachowania komunikacyjnego" obejmującego: rodzaj zachowania, temat, cel okoliczności, czas i miejsce, role uczestników, środki przekazu (rodzaje kodów) znaczenie wypowiedzi, sekwencje wypowiedzi reguły interakcji 1 normy interpretacji. Zauważmy, że propozycja modelu łączącego na jednej płaszczyźnie wyniki bezpośredniej obserwacji z nieobserwowalnymi ..regularni" może budzić nieco wątpliwości. 7 kretnego zachowania w mowie i dlatego powinno się je traktować jako równoważne, chociaż odrębne aspekty kompetencji w zwykłym znaczeniu tego terminu" (Hymes, op. cit., s. 48) i dalej: „Mową rządzą reguły odpowiedniości wykraczające poza gramatykę reguły, których opanowanie stanowi składnik kompetencji osoby mówiącej" (s. 49). Zrelatywizowanie tak pojętej kompetencji językowej do pojęcia kompetencji kulturowej jest już tylko sprawą systematyki kultury. Zbieżność zainteresowań socjolingwistyki, etnometodologii i interakcjonizmu symbolicznego jest już sprawą oczywistą. Dell Hymes nazywa ten typ komunikatu „mówieniem niegramatycznym, odpowiednimi normalnym" (Hymes. op. cit., s. 52). 7 �248 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA tym bardziej że opis i wyjaśnienie każdego z tych elementów wymaga ogromnej liczby informacji dodatkowych. Wyjaśnienie zaś polegałoby głównie na ustaleniu relacji miedzy wszystkimi elementami. Autorka ilustruje tę część pracy przykładowymi opisami bardzo ściśle usystematyzowanych zachowań. Na bliższe omówienie zasługuje rozdział piąty, którego tytuł da się przełożyć w sposób bardzo niedoskonały jako „postawy w stosunku do zachowań komunikacyjnych". Tym mianem zostały określone zjawiska kulturowe, które mogą być podstawą do wyjaśnienia kwestii sygnalizowanych w poprzednich rozdziałach. W tym miejscu chcę zwrócić uwagę na to. co moim zdaniem mogłoby stanowić o wartości omawianego opracowania dla czytelników polskich i nie tylko. Wartość ta leży nie tyle w propozycjach klasyfikacji zjawisk kultury czy w pro­ pozycjach metodologicznych, dość w końcu oczywistych na obecnym etapie rozwoju naszej dyscypliny, ile w uwrażliwieniu, zwróceniu uwagi na bardzo szeroki zakres zjawisk i kodów, niekoniecznie całkiem egzotycznych, ale i takich, które funkcjonują w otaczającej nas rzeczy­ wistości, są znaczące dla analiz zachowań komunikacyjnych a może w niedostatecznym jeszcze stopniu wchodzą w zakres naszych badań. „Postawy w stosunku do języka Saville-Troike dzieli na te. które odnoszą się generalnie do mówienia i języka — wartościowanie samego języka i różnych jego wariantów te, które od­ zwierciedlają stereotypowe przekonanie o sposobach mówienia różnych kategorii ludzi oraz postawy w stosunku do różnorodnych form przekazu". Autorka posługuje się materiałem faktograficznym zaczerpniętym z badań lingwistycznych i socjolingwistycznych głównie z angielskiego obszaru językowego i tych kultur, którymi zajmują się badacze amerykańscy: Ameryki Południowej i hiszpańskojęzycznej mniejszości w USA, Indian Ameryki Północnej i niektórych kultur Dalekiego Wschodu. Pominięty został cały dorobek semiotyki radzieckiej, którego prawdopodobnie autorzy omawianej koncepcji po prostu nie znają. Tym bardziej więc pytanie o stosunek prac polskich do proponowanego tu podejścia musi pozostać pytaniem postawionym na nasz wyłącznie użytek. Nie miejsce tu na ocenę dorobku naszej dyscypliny, warto jedynie zwrócić uwagę na pewien nurt zainteresowań zjawiskami j ę z y k o w y m i , które jakże niesłusznie często określane są jako „marginalne". Za prekursora tego typu badań możemy z całą pewnością uznać J. S. Bystronia z jego wielostronnymi zainteresowaniami takimi formami przekazu, jak „łańcuszki szczęścia" , szyldy i napisy pamiątkowe, napisy na przedmiotach , z rozważaniami nad wiarą w magiczną moc s ł o w a czy stereotypami dotyczącymi obcej mowy . A okres ostatnich lat? Wymieńmy choćby badania specyficznych form przekazu w subkulturze pewnych środowisk , kontynuację dociekań nad wiecznie żywym zwyczajem rozsyłania „łańcuszków szczęścia" , pracę o napisach nagrobnych , a także analizy kodów we współczesnym obrzędzie weselnym . Sądzę, że 8 4 10 11 12 13 1,4 8 15 J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia, |w:] Temaly, które mi odradzano, (red.). L. Stomma, Warszawa 1980, s. 52-87. B y s t r o ń , Napisy, [w:] Tematy..., s. 109-159. B y s t r o ń , Przeżytki wiary w magiczną moc słowa, tamże, s. 204-215. B y s t r o ń , Megalomania narodowa, [w:] Tematy... Т. M. C i o ł e k , Materiały do alchemii gestów, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, s. 59-80; H. Szewczyk, O niektórych tekstach subkultury uczniowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 37: 1983. z. 3-4. 185-198: Z. Badura-Tegnerowicz. Wiersze pamiętnikowe. ..Literatura Ludowa". R. 4: 1984. Cz. Robotycki, Łańcuch szczęścia w pól wieku później, „Polska Sztuka Ludowa", R. 35: 1981, z. 1, s. 3-10. J. K o l b u s z e w s k i , Wiersze z cmentarza. Warszawa 1985. H. Szewczyk, Wesele kurpiowskie. 1940-1965. Desemiotyzaeja tradycyjnych struktur obrzędowych. „Polska Sztuka Ludowa". R. 37: 1983, z. 3/4, s. 51-58; H. Szewczyk, Wesele raz jeszcze, tamże, s. 59-60; M. Maj, A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej. „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. I, s. 93-99. ц 1(1 11 12 13 1 4 15 �249 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA |б badania językoznawcze i literaturoznawcze mogłyby uzupełnić tę listę wieloma jeszcze pozycjami . Zgodni jesteśmy chyba co do tego, że - czy to, co robimy, jest etnografią komunikacji, czy też wystarcza nam — dotychczasowa formuła nie stanowi problemu pierwszoplanowego, choć nie wykluczam, że przez niektórych może ona zostać uznana za bardzo adekwatną. Warto natomiast jeszcze raz zwrócić uwagę na inspirującą rolę opracowania M. Saville-Troike polegającą na wskazaniu dalszych obszarów badań różnorodnych zjawisk językowych i kulturo­ wych zarazem i to niekoniecznie tylko tych przekazywanych w obiegu tradycyjnym, jak slangi środowiskowe, kawały i zabawy językowe, ale też i tych wchodzących w zakres tak czy inaczej pojmowanej kultury masowej, np. kabarety radiowe i telewizyjne (parodie językowe!), prasa popularna itp. Zakres tematyczny wydaje się być nieograniczony, a oczywisty w tej sytuacji wvmóg wvjscia poza kulturę tradycyjną daje szerokie możliwości intuicji, spostrzegawczości i doświadczenia każdego z nas. Każdy z nas uczestniczy bowiem w różnym stopniu w róż­ nych ..wspólnotach mówienia". Anna Kuczyńska-Skrzypek F E R D I N A N D ANTON, AItmdianische Textilkunst am Peru, List-Verlag, München 1984, s. 236, fot. 289 (w tym 109 barwnych), 1 mapa, tabele. Praca amerykanisty niemieckiego poświęcona jest stosunkowo mało znanym problemem związanym z tkaninami prekolumbijskimi z terenów dzisiejszego Peru. Historia tkactwa na tych terenach obejmuje okres blisko 4 tys. lat, lecz poza dawnymi wydawnictwami A. Talluarda (1899) i R. Harcourta (1934) nie istnieją opracowania poruszające całość zagadnień związanych z tą tematyką. Nowsze artykuły i niewielkie wydawnictwa książkowe opisują tylko kilka tkanin, tkactwo jednej z kultur lub też jedną z kolekcji muzealnych. We wstępnym rozdziale autor daje krótki zarys problemów, przed którymi stają badacze próbu­ jący rekonstruować przeszłość kultur peruwiańskich. Słusznie podkreśla, że tkaniny mogą być tym elementem, jaki pomoże wypełnić luki, uzupełnić i odtworzyć historię kultur, o których w sumie tak niewiele wiemy. Peru jest krajem, gdzie znaleziono najwięcej najstarszych tkanin prekolum­ bijskich. Do zachowania znacznej liczby znalezisk na tych terenach przyczynił się suchy klimat pustynny oraz zawartość saletry w glebie, co ułatwiło naturalną konserwację. Autor odtwarza skrótowo historię odkryć, badań i błędów w kulturowej interpretacji tkanin. Zafascy­ nowany jest ornamentyką tkanin, twierdzi, że „wzory wytkane, wyszyte i malowane, zesta­ wienie kolorów i rodzajów kompozycji są odbiciem wierzeń i wyobrażeń staroperuwiańskich Indian, [...] nie stworzyli oni bowiem pisma," lecz wypowiadali się w swoim własnym «jezyku» tkanin" (s. 19). Wydaje się, że cytowaną wypowiedź można przyjąć za motto pracy F. Antona. Nie określa on jasno celu swojej pracy; jej treść jest nieadekwatna w stosunku do tytułu. Cały zgromadzony materiał analizowany jest pod kątem stylistyki ornamentu i jego związku z wierzeniami w poszczególnych chronologicznie następujących po sobie kulturach. Po uświadomieniu sobie tego „ukrytego" celu logiczna i jasna wyda się czytelnikowi lektura następnych rozdziałów poświęconych omówieniu tkaniny w kulturze Chavin, Paracas, Nazca, Tiahuanaco, Mochica, Chancay, Chimu, prócz ostatniego charakteryzującego tkaniny inkaskie. Wstęp zakończono dosyć chaotycznym, pobieżnym i niekiedy nieścisłym omówieiem surowców, barwników, typów krosien i technik występujących w starożytnym Peru (s. 18-19). Autor oparł się w analizie na źródłach archeologicznych, ikonograficznych (malowidła na ceramice, ryciny z kronik), kronikach hiszpańskich i literaturze współczesnej. Założył, że 1 6 Wymieńmy choćby serię wydawniczą: Socjolingwistyka, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego pod red. W. Lubasia, Katowice, oraz: Polszczyzna współczesna, (red.) H. Kurkowska, Warszawa 1980. �250 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wzory i formy charakterystyczne dla poszczególnych kultur są odbiciem wyobrażeń religijno-magicznych świata, w którym żył twórca. Zmiana idei wywoływała nowe inspiracje wśród tkaczy w zakresie form, co znajdowało swe odbicie w zmianie stylistyki. Interpretacja ornamentu, rozpoznanie sensu i znaczenia znaków często bardzo abstrakcyjnych w swej formie, możliwa jest poprzez wyjaśnienie wierzeń i porównanie motywów zdobniczych z innymi dziedzinami sztuki, przede wszystkim architekturą sakralną oraz płaskorzeźbą. Każdy z rozdziałów (oprócz ostatniego) oparty jest na przyjętym schemacie: krótka charakterystyka kultury, jej religii i wierzeń, omówienie obiektów kultu, określenie motywów zdobniczych na płaskorzeźbach, znalezienie i porównanie ich z takimi samymi na tkaninach z tego okresu, uogólnienia stylistyczne. W kulturze Chavin (2 tys. p.n.e.) artysta podporządkowywał świat realny światowi wyobra­ żeń. Niesamowite motywy zdobnicze miały budzić strach, stwarzać magiczny nastrój udzielający się wszystkim stykającym się z wyobrażeniami bóstw, miały personifikować potęgę niebios i podziemi. W ornamentyce dominował motyw drapieżnego jaguara, pumy, kondora i węża, istot wyposażonych w ludzkie i zwierzęce artybuty (dłonie sześciopalczaste z pazurami, usta z kłami itd.). We wczesnej kulturze Paracas (1200-700 p.n.e.) symboliczne wyobrażenia Chavin zostają wyparte przez tendencje naturalistyczne. W związku z dominacją kultu trofeów motyw odciętej głowy staje się symbolem sił magicznych. W późnym Paracas (700-400 p.n.e.) dominuje element bóstwa o wielkich oczach i śmiejących ustach. Bóstwa przedstawione są na ogół w po­ zycji stojącej, z wężami wyłaniającymi się z głowy; w ciele często znajdują się jedna lub dwie przykucnięte istoty ludzkie. Mimo elementów naturalistycznych rysunek kreślony jest linią silnie stylizowaną przeładowaną wyobrażeniami symbolicznymi. W kulturze Nazca (400 p.ne.-550 n.e.) następuje pogłębienie znaczeń symbolicznych orna­ mentu przy jednoczesnym silnym zgeometryzowaniu form. Typowymi motywami są figury zooi antropomorliczne wkomponowane w duże płaszczyzny figur geometrycznych (pelikan, tukan, kondor). W tkaninach kultury Tiahuanaco (600-1000 n.e.) dominuje nurt abstrakcji doprowadzonej do największej perfekcji. Figury bóstw rozłożone są na kubiczne formy i przedstawiane na osobnych, dużych prostokątnych płaszczyznach tła, np. twarz ludzka rozłożona zostaje do osobnych znaków symbolicznych oznaczających oko, nos, łzy, usta. Przejrzysta rytmika linii wydaje się być świadomym środkiem stylistycznym. Tkanin z kultury Mochica (100 p.n.e.-500 n.e.) zachowało się niewiele. Znane są nam przede wszystkim z malowideł na ceramice. Charakterystyczne dla tego okresu są motywy naturalistyczne o tematyce zwierzęcej (ptaki, płazy). W kulturze Chancay (900-1400 n.e.) najpopularniejszym motywem na tkaninach są ludzkie sylwetki z podniesionymi rękoma. W tkaninach powstałych w kulturze Chimu (900-1400 n.e.) najczęściej pojawiają się symbole księżyca, któremu ludność Chinu oddawała szczególną cześć, rozgwiazdy oraz „ząbkowany" wąż — symbol sklepienia niebieskiego. Partie materiału omawiające wierzenia w poszczególnych kulturach są zbyt ogólnikowe, a wnioski dotyczące stylu tkanin zbyt rozrzucone w tekście. Szkoda też. że po powtarzających się często zachwytach nad kolorystyką tkanin nie pokusił się autor o analizy farbiarstwa w po­ szczególnych stylach. Przecież właśnie doskonale zachowane kolory tkanin staroperuwiańskich sprzed tysiąca lat p.n.e. uważane są za jedną z największych zagadek starożytnych kultur świata. Nawet przytoczony przez autora materiał ilustracyjny pozwala stwierdzić, że dla tkanin kultury Chavin charakterystyczny jest ornament o grubych konturach w kolorze ochry, gamy brązów aż do czerni włącznie wypełniający całą powierzchnię tkaniny z bawełny lub wełny w kolorze naturalnym. Tkaniny kultury Paracas charakteryzują się niewielkim jaskrawym ornamentem w stosunku do dużych płaszczyzn zgaszonego w barwie tła. W tkaninach z kultury Nazca ornament jest większy w stosunku do płaszczyzny tła, o równie jaskrawej barwie. W tkaninach z kultury Tiahuanaco występują przede wszystkim duże. czyste płaszczyzny w kolo- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 251 rach podstawowych, jeżeli pojawiają się barwy uzupełniające, to są one doskonale dobrane w jednej tonacji dla tła i ornamentu. Dla tkanin Mochica typowa jest gama brązów, a dla Chancay charakterystyczne są śmiałe zestawienia pomarańczu i turkusu (kolorów nie pojawiających się w żadnej kulturze staroperuwiańskiej — przyp. M. S.-K.). W tkaninach pochodzących z kultury Chimu typowe tlo ma barwę czerwoną, żółtą lub beżową. Ważne byłoby — jak sądzę — ustalenie gamy używanych barwników (czego autor nie zrobił). W tkaninach staroperuwiańskich, powstałych w okresie od kultury Chavin do Chimu, występują równolegle dwie tendencje: przedmiotowa (realistyczna) i nieprzedmiotowa (abstrak­ cyjna). Różny jest stopień nasilenia poszczególnych tendencji w każdej z omawianych kultur, wspólne jest natomiast stosowanie metod podobnych surrealistom. Na płaszczyźnie tkaniny konkretne postacie umieszczane są obok siebie lub w ten sposób, że sprawiają wrażenie wzajemnie przenikających się, czasem sprowadzane są do symbolu (kły, skrzydła, oczy) — wszystko to nadaje ornamentowi różnorodne znaczenie. Twórcy odchodzili od realnego wzorca (w mniejszym lub w większym stopniu), mimo że poszczególne elementy istniały w naturze. Wyjaśnia to zarazem szeroką skalę indywidualnych odmian ornamentu, jak również długo­ trwałe zachowanie niektórych motywów. Abstrakcyjność wyobrażeń na tkaninach inkaskich (1200-1500 n.e.) jest innej natury. Charakteryzuje się absolutną dominacją ornamentów geome­ trycznych i linearno-geometrycznych. W tym momencie widoczne są pewne sprzeczności w rozumowaniu autora. Wydaje się on zawiedziony, że krąg motywów zdobniczych tak zubożał. Jest to twierdzenie słuszne z punktu widzenia różnorodności motywów. Rzeczywiście w kulturach poprzednich obok ornamentów geometrycznych występowały przedstawienia filo-, floro-, zoo- i antropomorficzne. Autora interesował dotychczas „język tkanin" — znaczenie ornamentów: w takim przypadku nie można zgodzić się ze stwierdzeniem o zubożeniu ornamen­ tyki. Tym bardziej że wspomina on (bardzo ogólnikowo) o pracach peruwiańskiej badaczki Victoru de la Jara (1977) i niemieckiego etnologa prof. Т. Barthela (1976). Wyniki prac wspomnianych nie tylko nie potwierdzają wysuniętego przez Antona twierdzenia, ale wręcz je podważają. Są dowodem odwrotnego stwierdzenia, że w ornamencie inkaskim zawarty był pewien rodzaj pisma. kodu. V. de Jara i T. Battel spośród 400 określonych odczytali 50 zna­ ków zawierających m. in. imiona bóstw, formuły magiczne, czynności religijne itd. Znaki te są więc źródłem o wiele więcej mówiącym, niż problematyczne niekiedy interpretacje wierzeń kultur poprzedzających okres inskaski. Tkaniny inkaskie rzeczywiście mają swój język. Końcowe rozważania autora dotyczą produkcji, podziałów tkanin i opisu ubiorów. Sygna­ lizowane problemy są interesujące i niezwykle istotne dla wyjaśnienia bardzo rozbudowanych funkcji tkanin w Imperium Inków, ale wydaje się, że wychodząc znacznie poza zakres poruszanych poprzednio zagadnień nie są spójne z pozostałymi i są dowodem na niejasno sprecyzowany cel pracy. Są tam zawarte pewne nieścisłości. Autor pisząc o stroju Inki i strojach warstw niższych mówi o zróżnicowaniu form ubioru. Istnieje przecież kilka opisów zawartych w kronikach m in. В. Cobo (1965, s. 256). W żadnym ze źródeł nie wspomina się o zróżnicowaniu form i nazw elementów podstawowych ubioru szlachty oraz plebsu. Tym, co je różniło, jest surowiec, gatunek tkaniny, kolor i ornament. Dołączone na końcu książki tabele obrazujące rozwój technik tkackich budzą szczególne wątpliwości. 1 tabela i 7 przejrzystych, jakby się wydawało, rysunków przytoczonych przez Antona w żadnym przypadku moim zdaniem nie jest w stanie odtworzyć nawet w skrótowej formie rozwoju niezwykle skomplikowanych 600 technik tkackich znanych w Peru prehiszpańskim. O niemożności odtworzenia większości technik staroperuwiańskich, mimo dysponowania naj­ nowocześniejszymi urządzeniami włókienniczymi, pisał wybitny znawca rzemiosła staroperuwiańskiego J . Bird (1963). Mimo zastrzeżeń do ostatniego rozdziału pracy uważam, że pozycja ta jest pożyteczna dla każdego amerykanisty. Zawiera materiał doskonały pod względem technicznym i doboru ilustracji. Zdjęcia pochodzą ze wszystkich niemal najważniejszych światowych kolekcji muzeal­ nych oraz zbiorów prywatnych. Kolorystyka zdjęć jest najbliższa oryginałom z dotychczas reprodukowanych. Szkoda tylko, że tak niewiele pochodzi z bardzo interesujących kolekcji �252 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Museo Amano w Limie i Museo Regional w lea. Materiał uzupełnia blisko 90 rysunków przede wszystkim ornamentów (w tym 30 rycin z kroniki Poma de Ayalla), tabele chronolo­ giczne rozwoju technik tkackich, mapa i bibliografia (brak w niej niestety kilku podstawo­ wych prac, пр.: Mendoza, 1974; Ramos, 1972; Talluard, 1899). LITERATURA Barthel, T. 1976 Tocapus, Bonn. Bird, J. 1963 Technology and Art in Peruvian Textiles in Technique and Personality, New York. Cobo, В. 1965 Historia del Nuevo Mund, t. 92, Madrid, de la Jara, V. 1977 La esteritura del tocapus, Lima. Harcourt, R. 1934 Les textiles anciens du Perou et leure techniques, Paris. Mendoza, R. 1974 Ponchos prehispanicos, Quito. Ramos, B. 1972 Tejidos prehispanicos. Madrid. T a l l u a r d , A. 1899 Los ponchos y tejidos indígenas del America de Sud, Buenos Aires. Magdalena Sniadecka-Kotarska P E T E R K A N N , Trachten Bolivianischer Hochlandindianer, „Archiv fiir Volkerkunde", vol. 36: 1983, ss. 68, fot. 32. Dr Peter Kann jest etnografem, od 1976 r. kieruje działem kultur południowoamery­ kańskich w Museum für Volkerkunde w Wiedniu. W 1979 r. prowadził z ramienia Muzeum sześciomiesięczne badania terenowe w Boliwii. Recenzowana praca omawia strój dwóch społeczności indiańskich Tarabaquenos i Potólo. Stanowi ona wynik badań terenowych oraz wniosków z opracowanego zbioru tkanin indiańskich, będących własnością muzeum. Wybrane do badań społeczności Tarabaquenos i Potólo zamieszkują prowincje Yampararez i Oropeza. Indianie mieszkają w osadach usytuowanych w podobnych warunkach naturalnych na wysokości od 2500-3500 m n.p.m. Gospodarkę opierają na drobnym rolnictwie i hodowli. Mówią tym samym językiem, a kultura ich nie różni się poza jednym aspektem — strojem. Autor oparł się w swych badaniach na opisie stroju obu grup, a następnie porównaniach w zakresie techniki, splotów, wzorów i barw tkanin, z których szyte są ubiory. Na wstępie wyszedł ze słusznego założenia, że indiańskie elementy uborów nie różnią się w zakresie form. Charakterystyczne jest to nie tylko dla Indian Tarabaquenos i Potólo, ale dla większości społeczności andyjskich zamieszkujących tereny należące niegdyś do Imperium Inków. Jest to jedna z wciąż żywych tradycji inkaskich, o czym autor nie wspomina. Kann omawia codzienny, odświętny i żałobny strój kobiet i mężczyzn, panien i chłopców. Brak w tej części pracy omówienia zróżnicowania stroju zależnie od stanowiska społecznego, które występuje na tych terenach (np. wójtów), oraz strojów dziecięcych. Analiza tkanin, z jakich szyte są ubiory, pozwoliła autorowi stwierdzić stosowanie techniki osnowowej (w obu grupach), co daje w efekcie reliefowy wzór, przy splocie 3/1 u Tarabaquenos i 2/1 u Potólo. Interesujące wydają się szczegóły techniczne związane z przygotowaniem przędzy. Nici u Tarabaquenos przędzone są �253 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zawsze w S, a skręcane w Z, podczas gdy u Potólo jest odwrotnie. Prawdopodobnie skręt nici ma znaczenie magiczne (jak w innych społecznościach andyjskich), lecz autor nie wyjaśnia tego. Ornamenty charakterystyczne dla Tarabaquenos to motywy zwierzęce, roślinne i geome­ tryczne przy stosowaniu barw jaskrawych harmonijnie zestawianych. Dla Potólo typowe są ornamenty zwierzęce przy stosowaniu kolorystyki będącej kombinacją czerni i czerwieni. Wyjątek stanowią stroje żałobne, które w pierwszej z omawianych społeczności są czarno-zielono-białe. a w drugiej czarne. Wśród Indian andyjskich (boliwijskich, peruwiańskich, ekwadorskich) istnieje rosnąca w ostatnich latach gwałtowna tendencja do odrzucania stroju tradycyjnego na rzecz odzieży produkcji fabrycznej. Z tego względu praca Kanna — jako pierwsze opracowanie dotyczące stroju Indian nie tylko boliwijskich, ale i andyjskich — zasługuje na uwagę. Mankamentem jej jest zbyt skrótowe potraktowanie problemu oraz brak wskazania przyczyn i prób wyjaś­ nienia istniejącego zróżnicowania strojów. Magdalena Sniadecka-Kotarska F E I HSIAO T U N G , Toward a people's anthropology (O antropologię ludową), Peking 1981, New World Press, ss. 121, Jest to książka podwójnie interesująca — ze względu na autora oraz na fakt jej poja­ wienia się jako pierwszej od wielu lat chińskiej publikacji etnologicznej w języku międzynarodo­ wym. Jej treść stanowi już niejako odrębne zagadnienie, postaram się jednak w swojej relacji uwzględnić wszystkie wymienione czynniki. Fei Xiaotong — taka jest współcześnie przyjęta pisownia nazwiska i imienia autora, na karcie tytułowej wolał jednak umieścić wersję tradycyjną, pod którą znany jest w świecie. Urodził się w 1910 г., studiował nauki społeczne w Pekinie, poświęcając się badaniu mniej­ szości etnicznych w Chinach. Jako absolwent przystąpił do badań terenowych na południu kraju. Miarą poświęcenia etnografa była tragedia, którą przeżył podczas badań. Podróżował z nowo poślubioną żoną przez górskie tereny, gdy znalazł się nieoczekiwanie w wilczym dole — myśliwskiej pułapce często stosowanej w tych okolicach. Żona ruszyła do najbliższej osady po pomoc, lecz nie dotarła tam, gdyż zginęła w wezbranym górskim potoku, który usiłowała przebyć. W 1936 г., w rok od tego wydarzenia, Fei udał się na studia do Londynu. Przez dwa lata uczęszczał na seminaria Malinowskiego, co pomogło mu usystematyzować i zinterpretować zebrane wcześniej materiały terenowe. Opublikował je jako pierwszą swoją pozycję książkową , a wkrótce pojawiła się następna . 1 2 Malinowskiemu zawdzięcza Fei nie tylko usprawnienie metody pracy terenowej oraz analizy materiału, lecz także przekonanie, że etnologia musi stać się nauką stosowaną (por. s. 5 recenzo­ wanej książki). W tym kierunku pracował jego umysł przez następne trudne lata wojenne spędzone w Chinach. Kiedy powstała C h R L i ogłoszono program rekonstrukcji społecznej tak­ że wśród licznych mniejszości narodowych, zmierzający do poprawy standardu ich życia oraz racjonalnego włączenia ich w proces przemian ogólnokrajowych, Fei z zapałem wziął w nim udział. Od 1950 r. przez dwa i pół roku prowadził z zespołem badania terenowe w dwu prowincjach. Miały one na celu identyfikację poszczególnych etnosów oraz rozpoznanie dróg wiodących do podjęcia reform. Nieoczekiwanie w 1952 r. nauki społeczne, a zwłaszcza socjolo­ gia, znalazły się w politycznej niełasce. Tym samym skończyło się zapotrzebowanie władzy na naukowe usługi etnologów i samego Fei'a. W 1956 r. zostało ono wznowione i znów przez ponad rok prowadził on badania wśród mniejszości. Ustały one w 1957 г., gdy Fet wraz z grupą 1 Fei Hsiao Tung, Peasant life in China. A field study of country life in the Yangtze valley, London 1939, G. Routledge and Sons, ss. 300. Fei Hsiao Tung, Earthbound China. A study of rural economy in Yunnan, Chicago 1945, University of Chicago Press, ss. 319. 2 �254 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wybitnych socjologów wystąpił publicznie o rehabilitację nauk społecznych. Odtąd uznany za burżuazyjnego prawicowca odsunięty został od uprawiania nauki, co trwało także w okresie „rewolucji kulturalnej". W tym czasie był w stanie zebrać i uporządkować materiały do historii i geografii niechińskich grup etnicznych z pd.-zach. Chin, zajmował się tłumaczeniami, lecz w sumie były to lata zdecydowanie nienormalne. Ten fragment biografii uczonego, obej­ mujący w zasadzie najpłodniejsze lata jego życia, został udokumentowany drukiem . Przedsta­ wia go zresztą sam Fei na łamach recenzowanej publikacji, nie unikając szczegółów i smutnych refleksji. Fakt ten wskazuje już na poważne zmiany, jakie ostatnio zaszły w Chinach, umożli­ wiające rzeczową dyskusję nad wydarzeniami tamtych lat. W 1978 r. powierzono Fei'owi zadanie odbudowania chińskiej socjologii, a gdy powołano Chińską Akademię Nauk (obecnie z przymiotnikiem: Społecznych) i utworzono w jej ramach Instytut Socjologii, został jego dyrektorem. O losach etnologii w C h R L nie mam bliższych informacji, lecz Fei w swoim Instytucie stara się również rozwijać studia nad mniejszościami. Obecnie zajmuje się bardziej działalnością organizacyjną, w mniejszym zakresie naukową. Tak pisze o sobie: „W nauce nie dzieją się cuda. Nie można niczego oczekiwać po kimś, kto przez wiele lat pozbawiony był warunków normalnej działalności akademickiej. Wszystko, czego dokonałem obecnie, zawiera się w małych próbach badawczych" (s. V). Niemniej przyznaje on również, że okres banicji z nauki był dla niego wielką szkolą życia i rozumienia zjawisk społecznych. Recenzowana książka zawiera wybór esejów, z których kilka tylko powstało w ostatnich latach. Są to w większości teksty wykładów wygłoszonych podczas wizyt za granicą, w tym także podczas wręczania autorowi nagrody im. Malinowskiego ustanowionej przez amerykań­ skie Society of Applied Anthropology, którą otrzymał w 1980 r. Resztę wypełniają szkice oparte na materiałach zgromadzonych w latach 50-tych podczas najaktywniejszego okresu pracy badawczej autora. Artykuł otwierający książkę, który dał jej również tytuł, poświęcony został roli etnologii stosowanej i stanowi wyznanie przekonań autora. Pragnienie umiejętnego kierowania zmianą kulturową z pożytkiem dla danej społeczności legło u podstaw zainteresowań naukowych Fei'a w jego młodzieńczych latach i zostało później rozbudowane przez kontakt z Mali­ nowskim. Ono też kierowało jego poczynaniami po utworzeniu ChRL, gdy poświęcił się pracy na rzecz transformacji społeczeństwa chińskiego w nowoczesne i socjalistyczne. Nie zrezygnował z niej — jak pisze — nigdy. Miał jednak czas i warunki na refleksję nad odpowiedzialnością uczonego za konsekwencje jego badań. Toteż formułuje celną przestrogę będącą kwintesencją eseju: „W naszym systemie społecznym teoria powiązana jest z praktyką; w społeczeństwie, w którym nauka ma służyć polityce, konieczne jest, by pracownik naukowy mógł przewidzieć wpływ swojej pracy na społeczeństwo. Nie jest to sprawa tylko moralności osobistej, lecz także tego, co dobre i złe dla większości ludzi" (s. 17). Fei ostrzega więc, że w naukach społecznych odpowiedzialność badacza za skutki praktyczne jego działań jest nie mniejsza niż w naukach przyrodniczych. Zatem „służyć polityce" w jego ustach znaczy służyć ludziom, (tj. ludowi), nie zaś założeniom politycznym. Tak się właśnie tłumaczy stosowany przez niego termin „antropologia ludowa". Reszta książki jest w całości poświęcona mniejszościom etnicznym. Profesjonalne zaplecze autora sprawia, że widzi on kulturę chińską jako produkt współdziałania różnych grup etnicznych i żadnej z nich nie przypisuje wyłączności w tym procesie (s. 20). Pogląd ten stoi w opozycji do rozwijanej przez stulecia w Chinach tezy. że dominującym lub nawet jedynym twórczym czynnikiem procesu byli Hanowie. Odpowiedzialność za wielowiekową opresję wobec pewnych narodowości, spychanie ich w izolację lub też całkowite wyniszczenie autor przypisuje działalności klas wyzyskujących niezależnie od ich etnicznego pochodzenia. Komuniści chińscy pragnęli od początku dać szerokie prawa poszczególnym mniejszościom, z reprezentacją poli3 3 J. P. McGough, Fei Hsiaotung, the dilemma of a Chinese intellectual. White Plains 1979, M. E . Shaipe. �R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA 255 tyczną włącznie. Trzeba było wszakże rozpocząć od ustalenia, jakie ludy zamieszkują Chiny, gdyż poza wyrywkową z konieczności literaturą etnograficzną czy lingwistyczną brakło wiedzy na ten temat. Chiny cesarskie prowadziły politykę wybitnie etnocentryczną, za podstawę państwa uznawały naród Han ii uważały za zjawisko naturalne sinizację pozostałych. Sun Jat-sen podjął się reformy tego poglądu i trzonem państwa nazwał pięć narodów — Han, Mandżurów, Mongołów, Hui oraz Tybetańczyków. Kuomingtang powrócił do dawnej tradycji traktu­ jąc wszystkie etnosy jako pochodne od Han. W tej sytuacji polityka komunistów jest iście rewolucyjna, a polega ona w skrócie na autonomii politycznej i modernizacji społeczno-gospodarczej bez niwelowania kultury. Współczesny obraz sytuacji etnicznej w Chinach jest zagmatwany wskutek odmiennych dróg historycznego rozwoju poszczególnych ludów, ich wzajemnej integracji gospodarczej, wpły­ wów kulturowych i językowych. Komplikuje to zadanie ich pełnej identyfikacji, istnieją bowiem grupy, których odrębna lub podporządkowana szerszemu etnosowi pozycja stale budzi dy­ skusje. Do 1979 r. rząd C h R L oficjalnie uznał status narodowościowy 56 etnosów (z Han włącznie), chociaż autor uważa, że jest to stan tymczasowy, gdyż pozostaje jeszcze sporo wątpliwości. Za podstawowe kryterium wyróżnienia przyjęto język, jednakże w kilku wypad­ kach stały się nim inne cechy (Mandżurowie, Hue i Sze mówią bowiem po chińsku). Kla­ syfikacja językowa także nie jest precyzyjna, np. niektóre dialekty języka miao kwalifikują się do statusu języka. Mniejszości zajmują ponad połowę obszaru państwowego, liczą jednak zaledwie 6% ogółu ludności, co w liczbach bezwzględnych przekracza 55 milionów. Wszystkie one za­ mieszkują w przemieszaniu; ponad 70% powiatów i miast chińskich ma na swoim terenie więcej niż dwie narodowości, prowincja zaś Yunnan liczy ich 22. Różni je stopień rozwoju społecznego i kulturalnego. Własne piśmiennictwo ma od dawna 10 spośród nich, na przeciwnym biegunie znajduje się 11 ludów, którym autor przypisuje silne elementy organizacji typowej dla wspólnoty pierwotnej, są to już wszakże społeczeństwa wykazujące początki warstwowego zróżnicowania (s. 32, 47-48, 65). Konstytucja C h R L zapewnia mniejszościom prawo do zachowania lub zmiany swoich obyczajów. Autor przestrzega przed pokusą administracyjnego wpływania na wybór tej drugiej drogi, zdaje sobie jednak sprawę, że wyjście z zacofania bez pomocy agend rządowych trwałoby kilka pokoleń. Istnieje więc praktyka „mobilizowania sił wewnętrznych", nadto dąży się do unikania dwu ekstremów — szowinizmu narodowego (przez co rozumie się narzucanie wzorców właściwych Chińczykom Han) oraz nacjonalizmu (uporczywe trwanie przy tradycyjnej kulturze i odrzucanie zmiany). Nie bez znaczenia jest tu organiczne pojmowanie społeczeństwa, z którego wynika, że stan części w ramach całości wpływa na stan tej ostatniej. Przyjmuje się też założenie, że każde społeczeństwo wyzwolone z narodowego i klasowego ucisku jest w stanie uruchomić własne potencjalne siły twórcze. Oznacza to, że bez reform obejmujących mniej­ szości nie może być mowy o pełnej efektywności funkcjonowania makrospołeczeństwa, są więc one konieczne nie tylko dla partykularnego interesu danej grupy. Ogranicza to możliwość wyboru, jakkolwiek z reguły obowiązywała zasada, że życie mniejszości reformują członkowie tejże, ewentualnie z radą i pomocą innych. Autor nie przedstawia wszakże praktycznego zastosowania tej zasady w wypadku np. likwidacji poddaństwa feudalnego w Tybecie (1959) oraz niewolnictwa wśród ludu Yi (1956). Dowiadujemy się jedynie, że miała tu dominować zasada konsultacji z feudalami i właścicielami niewolników oraz zachowania ich poprzedniego standardu życiowego. Jedynie ci spośród nich, którzy opierali się reformie i organizowali rebelie, traktowani byli surowiej (s. 55-56). Interesująco przedstawione są w pracy także pewne szczegółowe kwestie związane z identy­ fikacją grup etnicznych rozpoczętą w 1953 r. Przykłady związanych z tym problemów oraz otwartych nadal pytań ożywiają publikację. Niewielka książka wybitnego chińskiego etnologa zawiera więc znaczny ładunek informacji, jak też interesujące przemyślenia na temat roli etnologii w zróżnicowanym etnicznie społeczeństwie socjalistycznym. Sławoj Szynkiewicz �256 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA V. L. EGOROV. Nauka, ss. 245. Istoriěeskaja geogrąfija Zolotoj Ordy г XIII-XIV г г . . Moskwa 1985. Studia nad pograniczem kultur osiadłych i koczowniczych nie są zbyt zaawansowane, dlatego pojawienie się każdej dobrze udokumentowanej publikacji dotykającej tego tematu należy przyjąć z zainteresowaniem. Złota Orda, inaczej zachodnia część ułusu Dżucziego w dawnym imperium mongolskim, stanowiła takie przejściowe terytorium, na którym docho­ dziło do zderzenia dwu zasadniczo odmiennych wzorców kulturowych; na tej osnowie formo­ wały się nowe postawy i ideologie społeczne, które z kolei oddziaływały w obu kierunkach — świata koczujących pasterzy i osiadłych rolników. Najmniej dotąd wiemy o tej ideotwórczej roli pogranicza kulturowego, chociaż zdajemy sobie sprawę — często podświadomie — z jej ważności dla procesów historycznych zachodzących nawet z dala od owego pogranicza, także w Polsce. Z tych właśnie przyczyn Złota Orda stanowić będzie w przyszłości ważny przedmiot badań wychodzący stopniowo poza stereotyp negatywnej roli odgrywanej przez nią w losach narodów wschodnioeuropejskich. Im wcześniej badacze skoncentrują się na pozytywach tego sąsiedztwa, tym prędzej nasza wiedza zostanie wzbogacona o doświadczenia płynące ze współ­ istnienia odmiennych kultur charakteryzującego euroazjatycką przeszłość. Recenzowana praca jeszcze nie należy do tej kategorii. Podejmuje jednak zagadnienia, które mogą stać się pomostem dla postulowanych rozważań. Dotychczas w studiach nad Złotą Ordą dominowały historia polityczna i stosunki społeczno-gospodarcze, kwestie geografii historycznej zaś odsuwano na ogół na plan dalszy ze względu na niepełność źródeł, a także na słaby związek tych zagadnień z polityką zewnętrzną Ordy wobec Rusi czy innych krajów Zachodu. Tymczasem właśnie geografia historyczna może dostarczyć cennych materiałów do rozważań nad procesami kulturowymi zachodzącymi na owym przejściowym obszarze. Przy­ kładem niech będzie interesujący fakt. na który zwrócił uwagę Jegorow. że z relacji podróżnych Carpiniego i Rubruka (XIII w.) wynika, iż w przeciągu dzielących je zaledwie 6 lat na stepach Ordy zaczęły pojawiać się nie znane dotąd osiedla i miasta. Jest też więcej faktów wskazujących na błędność utrzymującego się od dawna przekonania, że podbój mongolski niósł tylko zgliszcza i upadek zajętych terytoriów. Od czasu pojawienia się ważnej publikacji Grekowa i Jakubowskiego wiedza o Złotej Ordzie posunęła się znacznie naprzód . Zawdzięczać to należy przede wszystkim intensyw­ niejszym badaniom archeologicznym, które pozwoliły m. in. stwierdzić, że zachodnie granice Złotej Ordy sięgały po ujście Dunaju, w międzyrzeczu Prutu i Dniestru istniała zaś gęsta sieć miast i osad powstałych w czasach Ordy. Donosily o tym wprawdzie pisane źródła średniowieczne, jednakże np. Greków i Jakubowski nie przyjęli ich do wiadomości i zakładali, że zachodnie kresy Ordy wyznaczał bieg Dniepru. Odkryte dzięki wykopaliskom miasta i elementy infrastruktury kulturowej pozwalają spojrzeć na państwo Ordy w inny, bardziej kompleksowy sposób. Ujawniony przez archeolo­ gów inwentarz wskazuje na bogate kontakty handlowe ze światem zewnętrznym, a więc i sprzyjającą im aurę polityczną. Ta nowa jakość w badaniach nad Ordą mogła powstać dopiero w wyniku długotrwałego z natury rzeczy procesu wykopaliskowego, lecz zdaniem autora (s. 13) nie mniejsze znaczenie miała też zmiana podejścia uczonych radzieckich, którzy poprzednio koncentrowali się na wpływie mongolskiego organizmu państwowego na funkcjonowanie Rusi. Można więc oczekiwać w przyszłości korekt dotychczasowej oceny roli historycznej imperium mongolskiego. Rozwoju obszarów Ordy nie należy bowiem oceniać 1 2 1 i ее padenie, Moskwa —Leningrad 2 pióra jednego autora: G. A. Fezolotoordynskich chanov, Moskwa Zolotoj Ordy, Moskwa 1973, Izd. B. D. Grekov, A. Ju. Jakubovskij, Zolotaja Orda 1950, Izd. AN SSSR. Jest przekład polski. Najważniejsze chyba prace ostatnich lat wyszły spod dorov-Davydov, Kočevniki Vostočnoj Evropy pod vlasťju 1966, Izd. Moskovskogo Univ.; t e g o ż , Obščestvennyj stroj Moskovskogo Univ. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 257 z punktu widzenia negatywnych konsekwencji władztwa Mongołów nad terenami lennymi. To oczywiste, że były one eksploatowane i ich poważniejsze wzmocnienie nie leżało w intere­ sie Mongołów. Na tym jednak nie wyczerpywały się wzajemne stosunki Rusi i Ordy. Intrygującym problemem, któremu w pracy poświecono zbyt mało miejsca, jest rola środo­ wiska ekologicznego w koncepcjach politycznych Złotej Ordy. Problem ten właściwie nie został nawet sformułowany i autor porusza go pośrednio, dostarczając jedynie materiału dla wyjaś­ nienia pewnych jego aspektów. Nasuwają się w tym kontekście dwa podstawowe pytania: 1) czy obszar kontrolowany przez państwo Ordy ukształtował się spontanicznie, czy też był rezultatem świadomego wyboru opartego na kryteriach gospodarczych i ekologicznych oraz 2) czy polityka zewnętrzna władz Ordy regulowana byla potrzebami gospodarczymi określonymi przez środowisko gospodarczej działalności? Można sformułować tezę, że Złota Orda utworzona została celowo na terenach stepowych dostosowanych do prowadzenia koczowniczego pasterstwa dominującego wśród ludności stano­ wiącej bezpośrednie zaplecze armii Batu. Jednocześnie owo polityczne planowanie przewidziało potrzebę otoczenia terenów wypasowych peryferią gospodarki niepasterskiej. Autor wprawdzie stwierdza fakt korelacji między występowaniem stepu i terytorium państwowym Ordy (s. 29), nie podejmuje jednak weryfikcji narzucającej się hipotezy, że był to wynik realizacji założeń politycznych Batu, jego otoczenia i następców. Europejska literatura przedmiotu gotowa jest pośrednio lub czasami wprost sugerować, że kształt zachodnich i północnych granic Ordy należy zawdzięczać oporowi, z jakim Mongołowie zetknęli się podczas podboju. Autor dobitnie wskazuje (s. 26), że opór ten nigdzie nie był skuteczny i że wojska Batu nigdy nie poniosły porażki przechodząc przez Ruś i Europę środkowo-wschodnią po Adriatyk. Można więc przyjąć, że podczas tej wyprawy w latach 1236-1242 Batu dokonał wystarczająco dobrego wglądu w warunki geograficzno-gospodarcze rolniczych obszarów Europy i uznal, że ich trwały podbój nie leży w jego interesie. Wyprawy, które podejmowano później, miały raczej charakter ekspedycji pacyfikacyjnych, karnych lub dla łupu . Te ostatnie były specyficzną dla koczowni­ ków formą zdobywania dodatkowej akumulacji celem pokrycia nadzwyczajnych potrzeb. Nie ma wiarygodnych wskazówek na to, że w XIII w. granice Ordy kształtowały się w wyniku dwustronnej gry sił z przeciwnikiem, jak też na to, że Orda była rzeczywiście zainteresowana zdobyczami terytorialnymi poza pasem stepowym i jego obrzeżem. Należy więc uznać, że Mongołowie mieli bardzo szeroki margines swobody dla świadomego wyboru optymalnego wariantu własnej przestrzeni życiowej kontrolowanej politycznie. W świetle tego wniosku dalece wątpliwe wydaje się twierdzenie autora, że Ruś byla jedyną siłą powstrzy­ mującą dalszą ekspansję Mongołów (s. 31). W istocie rolę taką odgrywał przez pewien czas jedynie Iran na południu. Na potwierdzenie tego wniosku można przytoczyć przykład ułusu Nogaja, najbardziej wysuniętej na zachód prowincji Złotej Ordy. Daje on również częściową odpowiedź na drugie ze sformułowanych powyżej pytań. Nogaj władał stepami dzisiejszej Rumunii i Mołdawii położo­ nymi w lewym dolnym biegu Dunaju aż po Dniestr. Nie rozciągnął natomiast granic swego ułusu na południe od Dunaju, chociaż mógł to uczynić bez trudności. Zwasalizował bowiem księstwa bułgarskie, królestwa tyrnowskie i serbskie, od których wymagał wyłącznie daniny i lojalności politycznej. Powtórzony tu więc został model stosunków z Rusią, Mordwą, częścio­ wo znany z Krymu i Kaukazu. Brak zatem podstaw, by sądzić, że tak ukształtowana polityka wobec sąsiednich, rolniczych na ogół, organizmów państwowych ulegała zmianie w okresie późniejszym. Wypływa stąd wniosek, że kryteria ekologiczne formowały zewnętrzną politykę Ordy w ten sposób, że pas stepowy umieszczała ona w centrum swoich zainteresowań, pozo3 3 Mimo że wyprawy dla łupów podejmowały też liczne kraje europejskie, to terminy typu „grabieżcze", „łupieskie" rezerwuje się w historiografii zwyczajowo dla przeciwników, w odniesieniu zaś do przedstawicieli innych kręgów cywilizacyjnych uważa się je niemal za jedynie usprawiedliwione. Stąd w poważnej nawet literaturze Mongołowie kojarzą się z grabie­ żami w utrwalonym idiomie językowym. 17 - Etnografia Polska t. 31. z. I �258 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA stałym zaś obszarom wyznaczono drugorzędną rolę swoistych protektoratów politycznie i gospo­ darczo wspierających centrum. Autor zresztą przychyla się do tezy, że w XIII i do połowy XIV w. granice Ordy były stabilne, z wyjątkiem pewnych strat nad Dunajem i (co zawiera się w kontekście jego wypowiedzi), że stabilność ta nie została narzucona z zewnątrz, lecz byla założona przez politykę chanów Ordy. Szczególny wyjątek stanowiła znana dobrze z pogranicza ruskiego praktyka tworzenia swoistych stref swobodnej działalności gospodarczej. Nie jest to termin precyzyjny i jedynie w przybliżeniu oddaje ich istotę. Sprowadza się ona do tego, że na terenach przejściowych (granic bowiem nie było) lub tam. gdzie kontrola polityczna książąt ruskich byla słaba, spontanicznie powstawały obszary kierowane przez „baskaków", czyli delegatów podatkowych płacących podatki Ordzie i cieszących się jej polityczną protekcją (por. s. 36-40). „Baskakami" byli drobni ruscy feudałowie lub przedsiębiorcze jednostki spoza środowiska mongolskiego. Ludność zamieszkująca te strefy była ruska lub inna, lecz na ogół autochtoniczna. Niekiedy przyrastała ona bardzo szybko przyciągana warunkami działalności gospodarczej korzystniejszymi niż na terenach poddanych rodzimej administracji. Autor uważa, że podobne strefy, zwane przez niego „buforowymi", były bardzo słabo zasiedlone wskutek opuszczenia ich przez mieszkańców w wyniku grabieży mongolskich, a zatem powstawały one niejako w próżni demograficznej i administracyjnej (s. 38). Nie potwierdzają tego fakty przez niego samego przytoczone. Istniały bowiem w owych strefach również miasta, takie jak Pieriejesław lub Kanow: być może trzeba do tej kategorii zaliczyć także neutralną Tułę. Przytoczonemu twierdzeniu autora przeczy też konflikt książąt kurskich z „baskakiem" Achmedem, który pod koniec XIII w. podjął próbę organizacji dwu stref w pobliżu Kurska, a więc w terenie dobrze zaludnionym i ulgami ekonomicznymi ściągnął tak wielu uciekinie­ rów, że zagroziło to poważnie interesom księstwa. Można zatem postawić tezę, że swobody gospodarcze i polityczne korzystnie wyróżniały Ordę od pewnych jej sąsiadów. W konsekwencji rozwijał się handel, obszary Ordy były bezpieczne i dostępne dla podróżników, stanowiły dobre miejsce lokowania kolonii handlowych, takich jak genueńska Kafa i inne włoskie lub greckie osady na Krymie i Przykaukaziu. Były one częściowo zależne od Ordy i płaciły jej podatki, zatem ich status można przyrównać do owych buforowych stref swobodnej gospodarki na pograniczu ruskim. W kontekście podobnych ustaleń budzą wątpliwość takie np. stwierdzenia autora, że zagospodarowanie pasa przygranicznego odbywało się bardzo wolno ..wskutek niebezpiecznej bliskości Mongołów" (s. 48). Twierdzenie to dotyczy granic zachodnich i przypuszczalnie winno być odniesione do tarć wewnętrznych na tle frakcyjnej polityki Nogaja. Generalnie rzecz biorąc „bliskość Mongołów" zapewniała raczej właściwe warunki do ekonomicznego rozwoju. Po upadku Nogaja tereny przygraniczne okazały się bardzo atrakcyjne dla kolonizacji wołoskiej mimo nadal trwającej bliskości Mongołów. Również na północy ludność ruska jeszcze przed osłabieniem centralnej władzy Mongołów swobodnie kolonizowała obszary leśne graniczące ze stepem zajętym przez Ordę. Weryfikacji wymaga też sąd autora, że polityka zewnętrzna Ordy skierowana była na hamowanie gospodarczego i politycznego rozwoju sąsiadów (s. 50). Bez­ pieczniejsza byłaby raczej teza, że Orda czerpała korzyści ze słabej dynamiki rozwojowej swoich sąsiadów. Ta ostatnia teza winna być jednak ostrożnie weryfikowana, gdyż może być prawdziwa jedynie częściowo. Wynika to z naturalnego dążenia koczowników do podtrzymywania wymiany towarowej z osiadłymi sąsiadami. Koczownicza gospodarka może się bowiem rozwijać jedynie w symbiozie z gospodarkami komplementarnymi, które dostarczają płodów i przetworów rolnych oraz wyrobów rzemieślniczych. Zainteresowanie Ordy handlem zewnętrznym było oczy­ wiste, w tym także handlem tranzytowym, który dawał dodatkowe dochody. Świadczy o tym troska władców o sprawność, wygodę i bezpieczeństwo szlaków kupieckich. W literaturze przedmiotu różnie przedstawiano intensywność handlowych kontaktów Złotej Ordy ze światem zewnętrznym przypisując im nieraz cherlawość wynikającą z rzekomej barbarzyńskości mongolskich władców albo też rzetelniej wykazując ożywioną wymianę na szlakach rzecznych (Wołga, Dniepr), lądowych (przez Słowację do Norymbergii lub przez Chorezm do �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Mongolii, Chin i Indii) czy morskich (za pośrednictwem genueńskich i weneckich kolonii na wybrzeżach kaspijskich i azowskich). W granicach Ordy zamieszkiwała także ludność rolnicza, rzemieślnicza oraz eksploatująca surowce leśne (głównie Mordwini). Produkowała ona na potrzeby własne oraz rynku wewnętrznego. Zakres tej produkcji i wymiany nie jest dobrze rozpoznany. W tym kontekście pojawia się bardzo ważne pytanie do dalszych dociekań: w jaki sposób Mongołowie zaplanowali i przepro­ wadzili integrację peryferyjnych obszarów gospodarki uzupełniającej podstawową gałąź produkcji pasterskiej dominującej w tworzonym przez siebie państwie? Można bowiem przypuszczać, że ich wielowiekowe doświadczenia wyniesione z Azji kazały im również do tego zagadnienia podejść w sposób planowy i raczej systematyczny niż żywiołowy. Nie byłoby niewłaściwym oczekiwać, że Jegorow włączy do swej rozprawy również problemy geografii ekonomicznej w miejsce np. mało związanego z jej przedmiotem problemu organi­ zacji administracyjno-politycznej i wojskowej. Tak się jednak nie stało, nowe studia w tym zakresie są więc bardzo potrzebne. Wystarczy wymienić tytułem przykładu jedno z nasuwają­ cych się pytań. Wiele jednostek administracyjnych, tzw. ułusów, miało kształt pasów biegnących południków o i przecinających kilka nieraz stref klimatyczno-ekologicznych. Były one dostoso­ wane do potrzeb sezonowego wypasu stad zwierzęcych, ale nie wykluczone, że zachodziło tu jeszcze inne przystosowanie zmierzające do objęcia granicami ułusów ludności reprezentują­ cej gospodarkę komplementarną. Żeby na nie odpowiedzieć, trzeba lepiej poznać organizację rynku wewnętrznego. Ta i podobne jej kwestie pozostają nadal otwarte. Innym ważnym zagadnieniem są miasta i ich rola. Poziom rozwoju miast w Złotej Ordzie oceniany był różnie. Greków i Jakubowski raczej intuicyjnie uznali go za wysoki, z kolei piszący później Safargaliew przyjął odwrotne założenie traktując miasta jako niewielkie ośrodki handlu i słabego rzemiosła, co odniósł także do obydwu stolic Ordy (tymczasem liczbę mieszkańców Saraju ocenia się na 75 tys., było to zatem jedno z większych podówczas miast Europy). Zagadnieniu temu bardzo wiele miejsca poświęcił autor recenzowanej pracy. Dokonał on pierwszego w literaturze zestawienia wszystkich znanych miast Złotej Ordy istniejących w X I I I i X I V w. Był to wysiłek żmudny, lecz bardzo wartościowy, zwłaszcza że każda pozycja zaopatrzona została w podstawowe informacje o danym mieście zaczerpnięte ze źródeł pisanych i archeologicznych. Pełne zestawienie zawiera 106 miast oraz 5 krymskich miast włoskich o statusie autonomicznym. Poza tym wyliczeniem pozostało około 30 miast znanych wyłącznie z różnych wczesnych map, lecz nie zlokalizowanych w terenie, oraz pewna liczba grodów, zwłaszcza w dolinie Wołgi, rejestrowanych wizualnie, ale zupełnie nie badanych. Na terytorium państwowym Ordy funkcjonowało więc około 150 miast nie licząc drobnych osad i wiosek. Jest to liczba imponująca jak na średniowiecze, nawet jeśli weźmiemy pod uwagę wielki obszar państwa. Dowodzi to w sposób jednoznaczny błędności stereotypu przy­ pisującego Mongołom zdolność niszczenia, lecz już nie kreowania wartości. Recenzowana praca obala ten stereotyp, w czym upatruję jej główną zasługę. Wiele miast Ordy kontynuowało dawną tradycję osadniczą i urbanistyczną odziedziczoną po poprzednikach, zwłaszcza w rejonach południowych (Kazachstan, ułus Chorezmu, pn. Kaukaz) i wyjątkowo północnych (tereny nadwołżańskiej Bułgarii). Niemal wszystkie miasta na południo­ wych środkowoazjatyckich obszarach uległy zniszczeniu podczas podboju mongolskiego w prze­ ciwieństwie do miast położonych na innych terenach. Wynikało to nie tyle z rzekomego barbarzyństwa najeźdźców, co z uwarunkowań taktycznych i ze stosunku broniących się do oblegających. Miasta bułgarskie zachowały się niemal nietknięte, podobnie większość miast krymskich i przykaukaskich. Wszystkie jednakże rozwijały się wraz z Ordą osiągając zwykle poziom świetności nie znany im wcześniej. Odradzanie się miast środkowoazjatyckich hamowa­ ne było początkowo faktem, że zamieszkująca je wykwalifikowana w różnych rzemiosłach ludność została przeniesiona na inne tereny, gdzie wykorzystywano ją do tworzenia nowych miast, którym władcy Ordy przyznali priorytet. 4 4 wem). M. G . Safargaliev, Raspad Zolotoj Ordy, Saransk 1960, s. 89 (przytaczam za Jegoro- �260 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ci ostatni bowiem od początku mieli szeroko zakrojoną wizję urbanizacji pewnych ważnych politycznie i handlowo punktów oraz tras. Lokalizowano je na terenach całkowicie dotąd pozbawionych trwałej zabudowy, czyli w stepach od Syberii po Dunaj. Objęcie tych obszarów koncepcją tworzenia miast integrujących cały kraj administracyjnie i handlowo oraz wiążących go ze światem zewnętrznym przez ustalenie trwałych połączeń międzynarodowych było osiągnięciem bez precedensu w ówczesnym świecie, a jego autorami byli właśnie Mongo­ łowie, którzy do dziś jeszcze postrzegani są przez europejskich historyków niemal wyłącznie jako czynnik destrukcyjny. Spośród 106 miast Złotej Ordy zidentyfikowanych przez Jegorowa 25 kontynuowało dawne tradycje. 28 było z pewnością nowymi, natomiast data założenia pozostałych 53 nie jest znana z uwagi na brak odpowiednich badań archeologicznych. Spośród tych ostatnich znaczna liczba również należała do nowo założonych, gdyż przed podbojem mongolskim i wkrótce po nim nikt z podróżnych nie rejestrował tam żadnych aglomeracji. Dotyczy to 25 miast znajdujących się nad Wołgą (na południe od dawnej Bułgarii) oraz 9 na zachód od dolnego Dniepru. W tej sytuacji co najmniej 62 miasta Ordy zbudowano całkowicie od podstaw bez wcześniejszych tradycji, co nastąpiło w wyniku działań centralistycznie rządzonego państwa i podobnie gro­ madzonej akumulacji środków. Miast tych było z pewnością jeszcze więcej, gdyż do wy­ mienionej liczby należy dodać nie zidentyfikowane dotąd miasta w dolinie Wołgi, gdzie ich wcześniej nie było w ogóle, oraz część z grupy nie przebadanych archeologicznie. Poza wyliczeniem pozostają 44 włoskie kolonie powstałe dzięki sprzyjającym warunkom stworzonym przez Ordę (s. 89, 123). Na szczególne podkreślenie zasługuje więc wniosek autora, że kultura urbanistyczna Złotej Ordy stała na wysokim poziomie w skali porównawczej dla swego czasu, że stworzyły ją wspólnie tradycje różnych ludów zamieszkujących Ordę, wśród nich zaś odrębne miejsce zajmuje twórczość samych Mongołów, tak w sferze koncepcji, jak też rozwiązań architektonicznych i planowania przestrzennego (s. 139) . 5 Recenzowana książka stanowi poważny krok w kierunku obiektywnego poznania naj­ większego w średniowieczu państwa europejskiego, które odegrało szczególną rolę w ustano­ wieniu uporządkowanych relacji pomiędzy dwoma zasadniczymi typami społeczno-gospodarczy­ mi reprezentowanymi przez kultury ludów koczowniczych i osiadłych. Posiada ona również pewne wady charakterystyczne dla wcześniejszych ujęć przedmiotu, wśród których zdarzają się stylistyczne ozdobniki grozy komentujące „mongolskie niebezpieczeństwo", mają one jednak znaczenie drugorzędne. Pragnę natomiast zwrócić uwagę na uchybienie warsztatowe polegające na pominięciu w bibliografii dwu ważnych, chociaż w części przedawnionych już publikacji. Chodzi tu o pracę Spulera , której autor poświęcił we wstępie jedno negatywne zdanie, ale jej nie przytoczył, oraz o całkowicie przemilczaną książkę Vernadsky'ego . 6 7 Sławoj Szynkiewicz MIHÁLY HOPPÁL (red.). Shamanism in Eurasia, Góttingen 1984, Edition Herodot, 2 tomy ss. 475 in continue ilustr. W 198! r. odbyło się w Sárospatak na Węgrzech międzynarodowe sympozjum na temat „Porównawcze badania nad wczesnymi formami religii: szamanizm w Eurazji". Jego wynikiem jest recenzowana publikacja. Sympozjum zorganizował i jego wyniki przygotował do druku 5 Por. jedyną polską pozycję poruszającą omawiane tu problemy dla wcześniejszego jednakże okresu: T. Nagrodzka-Majchrzyk, Geneza miast u dawnych ludów tureckich (VII-XII w.), Wrocław 1978, Ossolineum. B. Spuler. Die Goldene Horde. Die Mongolen in Russland 1223-1502, Wiesbaden 1965, Harrassowitz (wyd. 2). G . Vernadsky, The Mongols and Russia, New Haven 1953. Yale Univ. Press. 6 7 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 261 M. Hoppál, specjalizujący się w tej tematyce badacz zatrudniony w Instytucie Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk. Sympozjum poświęcone bylo pamięci Vilmosa Diószegi. przedwcześnie zmarłego uczonego węgierskiego, który poświęci! się problematyce szamanizmu prowadząc badania terenowe i studia nad literaturą przedmiotu. Jego bogata działalność naukowa zamykająca się datami pierwszej i ostatniej publikacji 1947-1978 zainicjowana została pragnieniem zrekonstruowania wierzeń u przedchrześcijańskich Węgrów, obejmowała też późniejsze okresy historyczne aż do współ­ czesności oraz inne etnosy — od ludów ugrofińskich po inne grupy zamieszkujące Syberię i Środkową Azję. Bibliografia prac tego autora zamieszczona została w 1 tomie recenzo­ wanej publikacji. W obu tomach pomieszczono artykuły 36 badaczy. Treść ich jest bardzo różna — od rozważań teoretycznych i terminologicznych przez ideologię szamanizmu i analizy osobowości szamana, mitologiczne i historyczne korzenie zjawiska aż po społeczne jego funkcje i śledzenie jego reliktowych przejawów. Zostały one pogrupowane w sześć problemowych rozdziałów, jednakże większość artykułów zawdzięcza w nich swoje miejsce luźno stosowanym kryteriom. Podział jest bardziej dostosowany do idealnych wyobrażeń o tym, co wszechstronne studium 0 szamanizmie powinno zawierać niż do treści przedstawionych prac. Te ostatnie można podzielić na dwie zasadnicze grupy. W pierwszej pomieściłyby się te, które podejmują za­ gadnienia ogólniejsze — oceny stanu badań czy ich historii oraz propozycje o walorach teore­ tycznych i metodologicznych. Druga grupa objęłaby monograficzne prezentacje konkretnych zjawisk lub też przeglądy zespołów wierzeń ograniczonych do konkretnego etosu czy terytorium. Te ostatnie zawierają nieraz cenne ustalenia lub hipotezy o walorach uogólniających, podobnie jak artykuły z grupy pierwszej bywają niekiedy prostym wyliczeniem wydarzeń. Zamieszczonym materiałom brakuje wspólnej nici przewodniej, która prowadziłaby do wniosków pozwalających na uogólnienie wysiłku wszystkich autorów. Wrażenie to może być mylne 1 płynąć jedynie z lenistwa czytelnika wywołanego także tym, że publikacja nie została zaopatrzona w podsumowanie. W tej sytuacji recenzent winien też przyznać się do lenistwa i zamiast podsumowania decyduje się przedstawić czysto sprawozdawczy przegląd treści. Jego porządek będzie odmienny od przyjętego w publikacji i zgodny z zasygnalizowanym wyżej podziałem dychotomicznym. I. M. Lewis (Londyn) rezygnuje z typowej dla brytyjskich badaczy rezerwy wobec terminu „szamanizm" i gotów jest przyjąć, że włącza on to, co Brytyjczycy zwykli wyróżniać jako spirit-possession oraz spirit-mediumship, częściowo zaś także rolę uzdrawiacza. Postawa ta zdaje się korespondować z pojawiającym się ostatnio w radzieckiej etnografii szerszym zastoso­ waniem terminu, ograniczanego dotąd raczej konsekwentnie do syberyjskiej formy zjawiska. R. Gilberg (Kopenhaga) przyjmuje podejście przeciwstawne i proponuje własną, niezbyt oryginalną definicję szamana wyliczającą jego cechy na podstawie ustaleń syberyjskich: człowiek dowolnej płci, często mający specjalny status w swojej społeczności, stosujący szczególne techniki i odzież, wspierany przez pomocne i powolne mu duchy, który w stanie ekstazy wysyła swą duszę w podróż, by nawiązać bezpośredni kontakt z silami nadprzyrodzonymi, te ostatnie zaś mogą przez niego przemawiać (s. 22). Definicja ta ma stanowić podstawę wyróżnienia szamana od innych „specjalistów religijnych", których — przynajmniej na poziomie terminologicznym w języku angielskim - wymienia on aż 23. Głównymi differentiae speeifica szamana mają być zdolność jego duszy do podróżowania oraz to, iż wszelkie wydarzenia zachodzące podczas aktu szamańskiego wynikają z woli szamana, nie zaś sił zewnętrznych wobec niego. Ta ostatnia cecha wyróżnia go od innych funkcjonariuszy kultu oraz mediów. Tego rodzaju klasyfikacja zawodzi jednak, jeśli weźmie się pod uwagę funkcje szamana w cyklicznych obrzędach rodzinnych lub komunalnych, w których występuje on jako kaplan albo medium. Zresztą wyznaczanie granic woli, gdy partnerem są siły, których działania są niesprawdzalne (także przez aktorów), jest zabiegiem arbitralnym. Wszelako artykuł ten dostarcza jasnych i uporządkowanych przemyśleń na temat relacji między rolą szamana a rolami pewnych innych mediatorów, między światem ludzkim a pozaludzkim, ponadto zaś o społecznych funkcjach szamana. �262 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA V. Voigt (Budapeszt) w erudycyjnym i żywo napisanym eseju przedstawił krótki szkic historii tematu w literaturze. Jak się zdaje, proponuje on przejście od badania szamanizmu jako zjawiska religijnego do nowego etapu ujmującego go jako kategorię socjologiczną. Starsze tradycje skandynawskich studiów nad szamanizmem podtrzymuje A. Hultkrantz w stylu lat przedwojennych, obracając się wśród koncepcji kręgów kulturowych oraz duali­ stycznej duszy (jednej błądzącej, drugiej trzymającej się ciała) i podejmując budzący mało sympatii wysiłek skorelowania jej z ideologią szamanizmu. Artykuł V. N. Basilova (Moskwa) dokonuje użytecznego przeglądu koncepcji towarzyszą­ cych badaniom nad szamanizmem w ZSRR. Siłą rzeczy jest on pobieżny, gdyż właśnie w języku rosyjskim powstała najbogatsza literatura przedmiotu. Przedstawia więc główne problemy podejmowane w ciągu ostatniego stulecia: definicji (religia, światopogląd czy zespół wierzeń towarzyszących osobie szamana), miejsca w historii wierzeń (w relacji do totemizmu, kultu przodków itp., oraz adaptacji do późniejszych systemów religijnych, zwłaszcza prawosławia i lamaizmu), korelacji z systemami społecznymi (matriarchat, patriarchat, etap rozkładu sto­ sunków rodowych), etapów rozwoju (szamanizm wspólnotowy bez funkcjonariusza kultowego oraz zindywidualizowany), towarzyszących koncepcji kosmologicznych (w układzie trójczłonowym), zasięgu zjawiska (wyjście poza Syberię w stronę ludów irańskich itp.), pozycji społecz­ nej i materialnej szamanów (wyzyskiwacze czy parweniusze), predyspozycji neurotycznych szamana (występują lub nie), inicjacji szamana (przez kontakt seksualny z duchami, przez związki krewniacze itp., także w aspekcie technicznym) oraz całego zespołu akcesoriów służących różnym, czasami sprzecznym, interpretacjom historycznym. Т. M. Michajlov (Ułan-Ude) pokusił się o syntezę wierzeń ludów turecko-mongolskich, których bardzo szeroki i zróżnicowany kompleks nazywa szamanizmem, co wydaje się wykraczać poza przyjęte rozumienie terminu. Ten rozbudowany system proponuje uznać za specyfikę środkowoazjatyckiego szamanizmu, który następnie poważnie wpłynął na przeobrażenia syberyj­ skiego typu zjawiska. Tym poglądem autor różni się od wielu swych radzieckich kolegów. A. M. Taksami (Leningrad) przedstawił skrótowy i bardzo pobieżny przegląd radzieckich badań nad wierzeniami ludów Syberii. R. Hamayon (Paryż) w błyskotliwie napisanym artykule zajęła się zjawiskiem żeńskiego szamanizmu, praktycznie inicjując temat jako odrębny kierunek badawczy w ramach studiów nad szamanizmem. Opiera się on na założeniu istnienia ścisłego związku między szamanizmem i rodową strukturą krewniaczą (w rozumieniu odmiennym od podkreślanego przez etnografów radzieckich związku ze społeczeństwem rodowo-plemiennym), który rzadko dotąd przyciągał uwagę badaczy. Następnym założeniem jest szczególna, niesprecyzowana rola kobiety w tej strukturze, która dzięki owemu brakowi precyzji umożliwia jej mediacyjne szamanistyczne działanie, lecz też w specyficzny sposób ogranicza je. 1. R. Kortt (Berlin Zachodni) skoncentrował się na społecznym, zbiorowym aspekcie działalności szamana, dopatrując się w obrzędzie inicjacji kandydata metafory odrodzenia spo­ łeczności ze stanu chaosu. Z kolei wyobrażenia szkieletu na odzieży szamańskiej interpretuje on jako znak symbolizujący związek szamana z grupą krewniaczą. Problemom psychofizjologicznych podstaw zachowań szamana poświęcono w recenzowanej publikacji niewiele miejsca, jednak zostały one tu zasygnalizowane zgodnie z rozpowszech­ niającą się obecnie modą. E . I. Bányai (Budapeszt) przedstawił wyniki eksperymentu psycholo­ gicznego polegającego na hipnotycznym wzbudzaniu ożywionych zachowań i stanów ekscytacji przypominających ekstazę właściwą transowi szamańskiemu. Wynika z niego zachęta dla doświadczalnych badań nad modelem psychofizjologicznych reakcji szamana. Z kolei bardzo kompetentna analiza hipotetycznych odchyleń od normy psychicznej przypisywanych szamanom pozwoliła A. Kolemen (Budapeszt) stwierdzić, że osobowość szamana nie powinna być traktowana w kategoriach patologicznych. Odrzuca on kolejno hipotezy o zaburzeniach umysłowych, zakłóceniach wyższych czynności nerwowych w wyniku zapalenia mózgu, o schizofrenii oraz o histerii (zwłaszcza w jej wydaniu arktycznym) jako zjawiskach generujących dar szamański. Dochodzi do wniosku, że psychiki szamana nie można charak­ teryzować jako patologicznej, podobne zjawiska mogą towarzyszyć jedynie inicjacji szamańskiej. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 263 Rozwiązanie problemu kryje się zdaniem autora w relacji między zbiorowym oczekiwaniem społeczności warunkowanym kulturowo i osobowością intensywnie na nie reagującą. Analizę powyższą nazwałem kompetentną mimo braku własnej kompetencji w psychiatrii. Wrażenie to narzuca się dzięki wewnętrznej logice wykładu i rzadkiemu darowi umiejętnego posługiwania się wiedzą etnologiczną przez niespecjalistę. W drugiej grupie dominują materiały pochodzące z locus classicus szamanizmu — Syberii i obszarów subarktycznych. Uzupełniają je liczne prace z terenów środkowoazjatyckich i daleko­ wschodnich oraz europejskich. G. N. Gračeva (Leningrad) skoncentrowała się na związkach między pieśniami szamana wykonywanymi podczas seansu a światopoglądem w kulturze Nganasanów. Stwierdza ona, że pieśni te stanowią komunikat zrozumiały dla obserwatorów i składający się z odrębnych jednostek semantycznych (słowa, rytm, melodia, natężenie dźwięku), z których każda występuje jako tekst informacji. Jej odbiór jest podobny zarówno w warunkach naturalnych podczas autentycznego seansu, jak też sztucznych przy odtwarzaniu z magnetofonu. M. Massenzio (Rzym) poddał analizie pięć mitów syberyjskich, które mówią o początku szamanów oraz śmierci. Pobieżna analiza skąpego materiału prowadzi do równie pobieżnych wniosków, z których najbardziej konkretny stwierdza występowanie „koncepcji ludzkiego istnienia rozumianego jako przejaw integracji życia i śmierci". L. Delaby (Paryż) zestawiła przekazy folklorystyczne Niwchów mówiące o matkach bliźniąt, osobach zabitych przez niedźwiedzia oraz o szamanach, odnajdując w nich formalne podo­ bieństwa polegające zwłaszcza na funkcji mediacyjnej między duchami a człowiekiem. N. Alekseev (Jakuck) przedstawił koncepcję i funkcje duchów wspomagających szamana u syberyjskich ludów tureckich na podstawie bogatej literatury przedmiotu. E . A. Alekseenko (Leningrad) w trudno czytelnej formie zrelacjonował interesujące skądinąd zasady szamanizmu u syberyjskich Ketów. A. V. Smoljak (Moskwa) dokonuje przeglądu akcesoriów używanych przez szamanów nanajskich. R. Austerlitz (Nowy Jork) przeprowadza rekonstrukcję wczesnej terminologii związanej z szamanizmem u Niwchów (Giljaków). Artykułowi towarzyszy krótka wypowiedź dyskusyjna V. V. Ivanova (Moskwa). U. Marazzi (Neapol) podejmuje problem szamańskiego języka ezoterycznego u ludów tureckich Syberii przytaczając zestaw odpowiednich terminów i zwrotów. Problem jest intere­ sujący i nie poruszany dotąd dla tej grupy ludów. Można go rozszerzyć także na materiał mongolski, również w tym aspekcie nie badany, a wykazujący leksykalne podobieństwa. J. Pentikáinen (Helsinki) przedstawia systematyczny wykład na temat szamanizmu u Lapoń­ czyków. Autor silnie podkreśla typową dla bębnów szamańskich symbolikę reprezentującą trzyczęściową budowę wszechświata. Z odmienną hipotezą wystąpił M. Jankovics (Budapeszt) sugerując, że rysunki na syberyj­ skich bębnach szamańskich przedstawiają swoistą mapę ciał niebieskich, trójczęściowy zaś ich podział odpowiada sferom niebiańskim. Z kolei postacie ludzkie występujące na rysunkach mają być antropomorficznie wyobrażonymi planetami, podczas gdy drzewo kosmiczne reprezen­ tuje Drogę Mleczną. A. L. Siikala (Turku) przedstawił interpretację petroglifów Finlandii w konwencji symboliki szamanistycznej. J. G. Oosten (Lejda) wykorzystał zapis naocznego świadka serii zimowych obrzędów eskimoskich z lat dwudziestych, wskazując na ich kalendarzowy cykliczny charakter związany z przejściem od polowań lądowych do morskich. R. Gambo (Oslo) omówił norweskie i częściowo lapońskie tradycje szamanizmu i czarownictwa oparte na wczesnych źródłach pisanych. V. N. Basilov (Moskwa) w drugim swoim artykule analizuje wierzenia ludów środ­ kowoazjatyckich w cziltany — „czterdziestu świętych", odnajdując w nich ścisłe związki z szamanizmem, dzięki którym przyjmują one również postać duchów wspomagających sza­ mana. �264 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA W. Heissig (Bonn) wybitny badacz literatury mongolskiej śledzi motyw szamana i mitu 0 szamanie w epice Mongołów. A. Sárkózi (Budapeszt) publikuje i analizuje ze skrupulatnością orientalisty oryginalny tekst mongolski poświecony praktyce wypędzania złych mocy przy odwołaniu się do symbo­ licznego kozła ofiarnego. Ten magiczny zabieg będący częścią synkretycznego korpusu obrzędo­ wości Jamajskiej autorka uważa za dziedzictwo szamanizmu u Mongołów. E. Taube (Lipsk) skoncentrowała się na tuwińskim bajkowym folklorze heroicznym i jego szamanistycznych treściach, takich jak podróże w inne światy, pokonywanie demonów, elementy inicjacji szamana. Podobne cechy zostały przypisane przez ekstrapolację folklorowi środkowoazjatyckiemu i syberyjskiemu. S. 1. Vajnštejn (Moskwa) wybitny specjalista w zakresie etnografii Tuwińczyków przedsta­ wia wszechstronny opis szamanizmu u tego ludu sięgając do materiałów porównawczych celem wyjaśnienia procesu rozwojowego. I. Ecsedy (Budapeszt) dala rekonstrukcję pewnego aspektu wierzeń starochińskich zwią­ zanych z obchodami noworocznymi, a przypisywanych szamanizmowi. Cho Hung-youn (Hamburg) przedstawił stan badań nad szamanizmem w Korei podkreślając, że jest on nadal żywą formą religii ludowej. G. Klaniczay (Budapeszt) zajął się pozytywnym czarownictwem w Europie środkowej dokonując porównania ról i funkcji czarowników węgierskich, bałkańskich i włoskich. Do­ patruje się w nich, łącznie z węgierskim láltosem, odległej raczej transformacji roli szamana. T. Domotor (Budapeszt) podjęła powyższy temat ograniczony do kobiety táltos, która to postać nie przetrwała osiemnastowiecznych procesów o czary (w przeciwieństwie do jej męskiego odpowiednika) mimo akceptowanej podówczas opozycji między negatywnym czarownictwem 1 pozytywnym fa/fWostwem. M. Hoppál (Budapeszt) kontynuuje temat miejsca szamanizmu w węgierskich wierzeniach ludowych, nie wahając się uznać tego terminu za adekwatny w stosunku do wielu zjawisk rejestrowanych współcześnie. Autor wychodzi z założenia, że szamanizm jest wprawdzie zmienny historycznie, lecz ciągle żywy na wielu obszarach świata. Studia nad szamanizmem zdają się przeżywać okres wzmożonego zainteresowania i mody porównywalny do podobnie intensywnego etapu na przełomie wieków. Dowodzi tego recenzo­ wana publikacja, w której udział wzięło tak wielu autorów. Część z nich ograniczyła się do podejścia ekstensywnego — analizy i prezentacji dawnych materiałów. Część wszakże zapropono­ wała nowe tematy i założenia badawcze, które obiecują, że obserwowane zainteresowanie będzie trwało. Niech la uwaga posłuży zu konkluzję, zwłaszcza że merytoryczne podsumowanie całości wydawnictwa nasuwa poważne trudności, skoro zrezygnował z niego nawet redaktor publikacji. Należy dodać, że trzy spośród wymienionych artykułów (węgierskich autorów Hoppála, Klaniczay oraz Voigta) ukazały się w „Euhemerze" nr 4: 1984 w ładnym, jakkolwiek nie pozbawionym usterek tłumaczeniu polskim. Redakcja czasopisma nie odnotowała ich związku z recenzowaną publikacją, chociaż jedynie tym związkiem tłumaczy się — inaczej zbędny osiami przypis pod artykułem Voigta w „Euhemerze". Gwoli ścisłości trzeba zauważyć, źe nie był to przedruk, lecz równoległa publikacja z maszynopisów dostarczonych przez autorów. Siawoj Szynkiewicz G E O R G VON SOEST, Zigeuner zwischen Verfolgung und Integration. Geschichte, Lebenshedingungen, Eingiiederungsversuche, Basel 1979. „My jesteśmy inni i Niemcy też są inni" — zdanie wypowiedziane przez Cygana z grupy niemieckich Sinti bardzo zwięźle określa dystans dzielący grupy obce etnicznie i kulturowo. Kilkaset lat życia Cyganów w Europie oznacza dla nich trwanie pomiędzy akceptacją a nie­ chęcią i nienawiścią ludności osiadłej. Stereotypy i wyobrażenia powstałe już w momencie �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 265 ich pojawienia się na naszym kontynencie (XIV w.) egzystują do dzisiaj i wyznaczają postawy nie-Cyganów. Dlatego mówiąc o ich trwaniu pomiędzy akceptacją a wrogością użyłam czasu teraźniejszego. Po prostu nic się przez ten czas nie zmieniło. Czy się zmieni? Odrzucenie, niechęć, nienawiść dość szybko zastąpiły sympatię i zainteresowanie towarzyszące początkowo przybyciu Cyganów. Tak różne postawy wynikały z odmiennej interpretacji życia Cyganów: romantyczne, wolne, nieskrępowane żadnymi zakazami życie albo złodziejstwo i oszustwo, tajemniczość i magia, ukrywanie przestępczej działalności. Zarówno jedna, jak i druga była odbiciem wizji „obcego". Tyle tylko, że niechęć znalazła swoją sankcję prawną w postaci licznych antycygańskich edyktów. Tematem recenzowanej pracy G . von Soesta jest relacja państwo — Cyganie; czas — od X I V w. do dnia dzisiejszego; miejsce — tereny niemieckie. Określona polityka narodowo­ ściowa i społeczna realizowana wobec Cyganów nie jest tylko sprawą przeszłości, albowiem obecnie różne instytucje podejmują liczne akcje pomocy społecznej. Książka G . von Soesta stanowi próbę znalezienia nowych możliwości i form pomocy społecznej. Autor jest pracownikiem opieki społecznej i od kilkunastu lat zajmuje się grupą Cyganów Sinti. Praca wśród nich pozwoliła mu na poznanie (na tyle, na ile jest to możliwe dla nie-Cygana) cygańskiego systemu kulturowego, którego krótki opis (język, normy, obyczaje) przedstawił w jednym z rozdziałów swojej książki. Zespół norm i tabu wyznacza trwanie tego systemu określając główne zasady zorganizowania społeczności cygańskiej (skalane/nieskalane, autorytety). Ich zachowanie jest równoznaczne z zachowaniem tożsamości etnicznej. Ważność tego elementu dla wszelkich działań podejmowanych wobec Cyganów podkreśla G. von Soest niejednokrotnie. Dobra wola jest z pewnością warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym. Specyfika spo­ łeczności cygańskiej wymaga poznania jej życia i zasad funkcjonowania zanim opracuje się projekty jakiejkolwiek pomocy. Cyganie już od momentu pojawienia się w Europie stali się obiektem działań legislacyjnych. Przedstawienie tychże ze szczególnym uwzględnieniem obszaru państw niemieckich stanowi wprowadzenie w tematykę pracy. Ustawodawstwo antycygańskie osiągnęło swój punkt kulmi­ nacyjny w Niemczech hitlerowskich sankcjonując zagładę kilkuset tysięcy Cyganów. Za datę kończącą ten okres przyjmuje G . von Soest rok 1944, w którym zlikwidowany został cygański obóz w Oświęcimiu — zginęło ok. 21 tys. Cyganów. Powojenne losy Cyganów w R F N , i nie tylko tam, noszą piętno czasu wojny. Ko­ nieczność biologicznego przetrwania zagroziła trwaniu kulturowemu — wiele norm i zasad Romani straciło swoją moc obowiązującą, uwolnienie spod mechanizmów kontroli grupy oznaczało dla wielu Cyganów egzystencję na marginesie społeczności gadźów (nie-Cyganów). Dyskryminacja prawna i brak samodzielności ekonomicznej w kraju wysoko rozwiniętym (Republika Federalna Niemiec) zwiększyło dystans dzielący Cyganów od ludności niemieckiej. G. von Soest charakteryzuje ich sytuację w Niemczech „cudu gospodarczego" jako rozpad struktury grupy, rozbicie systemu wartości, zniszczenie podstaw ekonomicznej egzystencji, zdemoralizowanie systemem zapomóg oraz przenikanie wzorów kulturowych ludności osiadłej. O świadomości samych Cyganów i istnieniu takiego stanu rzeczy świadczą ich wypowiedzi zamieszczone w recenzowanej pracy. Być może owo uświadomienie nie jest zjawiskiem powszech­ nym; dla wielu Cyganów aspiracje wejścia w społeczność gadźów mogą być silniejsze aniżeli świadomość własnej tożsamości etnicznej. Dążeniem G . von Soesta jest wypracowanie takich form pomocy dla Cyganów, aby nie musieli przestać być sobą, by przeżyć. W latach 70-tych na terenie R F N prawnie uregulowano świadczenia na rzecz osób o znacznych trudnościach adaptacyjnych. Swoim zasięgiem objęły one również Cyganów, i to nie jako jednostki, ale jako całą grupę. Tym samym przyznano im status mniejszości etnicznej. Przykładem tego typu może być opracowany pod koniec 1976 r. rządowy projekt „Hilfen fur Zigeuner und Landfahrer". Programy znajdujące się już w fazie realizacji ukazuje G . von Soest poprzez rozmowy z Cyganami. Ich tematami były kontakty z pracownikami opieki społecznej, możliwości zdobycia zawodu i pracy oraz sytuacja mieszkaniowa. Lektura tego rozdziału skłania do wniosku, iż duża jest przepaść dzieląca literę prawa od życia, kodeks od ludzkich postaw. Żadna ustawa nic nie �266 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zmieni, jeżeli nie zmienią tego ludzie. I jeszcze jeden wniosek — prawie każdy z rozmówców wyraża zaniepokojenie możliwością utraty własnej tożsamości w sytuacji życia w rozproszeniu, albowiem wtedy „będą jak Chale" (nie-Cyganie). Od stuleci trwały próby socjalizacji i integracji Cyganów (m. in. reformy cesarza Józefa i Marii Teresy), w których najmniej brano pod uwagę ich samych, ich odmienność etniczną i kulturową. W wielu przypadkach doprowadziło to do zniszczenia poczucia wspólnoty i bezpieczeństwa stwarzanego przez wielką rodzinę przy jednoczesnym całkowitym uzależ­ nieniu od instytucji opieki społecznej. G. von Soest opisuje trzy osiedla cygańskie będące modelowymi rozwiązaniami inte­ gracyjnymi zrealizowanymi w Republice Federalnej Niemiec'. Powstały one w latach 50-tych i 60-tych na peryferiach Monachium, Kolonii i Freiburga. Izolacja grupy cygańskiej w osiedlu monachijskim i kolońskim doprowadziła do powstania getta. Osiedle we Freiburgu jest natomiast przykładem prób stworzenia wspólnoty terytorialnej i sąsiedzkiej. Odmienność rozwiązań wynika z odmienności modelu integracji przyjętego przez twórców danego projektu, tzn. sprzyjającego lub odrzucającego zachowanie tożsamości etnicznej. Porównanie przedstawionych przez autora przykładów pozwala wnioskować o pewnej ewolucji postaw ludzi odpowiedzialnych za programy pomocy dla Cyganów: od traktowania ich jak żebraków, którym należy dać jałmużnę, do uznania ich za partnerów współuczestniczących w poszukiwaniu właściwych form opieki społecz­ nej. Takim właśnie działaniom ma służyć praca powstałego w 1975 r. w Kolonii Zentrum fur Gruppenstudien und Gemeinwesenarbeit. G. von Soest — pracownik opieki społecznej — ukazuje rzeczywistość pracy z Cyganami poprzez problemy, jakie ona ze sobą niesie. Pokonywanie wzajemnych uprzedzeń, zmiana istniejących stereotypów, o ile w ogóle jest możliwa, wymaga czasu i wiedzy, albowiem są to kategorie długiego trwania. Autor jest pewien, iż taka przemiana nastąpi. Ja natomiast mam nadzieję, iż tak kiedyś się stanie, ale pewności nie mam, albowiem .jego [stereotypu — R. H.[ znamieniem jest to, że wyprzedza rozum; jest formą percepcji, nadaje pewny charakter danym docierającym do naszych zmysłów, zanim te dane dosięgną rozumu [...] Nie ma nic tak nieczułego na zdobywaną wiedzę lub krytycyzm, jak stereotyp" . W recenzowanej pracy często powraca problem integracji jako funkcji rozwoju ekono­ micznego i świadczeń socjalnych. Jest to jakby echo F . Braudela uważającego, iż cywilizacje kwitną i trwają tylko dzięki gospodarce. Uwzględniając specyfikę społeczności cygańskiej G. von Soest podkreśla znaczenie zachowania tożsamości etnicznej. Pogodzenie tych elementów jest trudne. Pytanie: czy niemożliwe? Sam autor stwierdza, iż przystosowanie do życia w uprze­ mysłowionym świecie oznacza dla Cyganów koniec bycia Cyganami. Być może szansę należy upatrywać w możliwości wykonywania zawodów, które pozwoliłyby na zachowanie norm i tabu obowiązujących w cygańskim systemie kulturowym. Jest to wielka niewiadoma — na odpowiedź przyjdzie jeszcze poczekać. Zresztą pytania, jakie stawia autor książki, też należy zaliczyć do retorycznych: dlaczego najbardziej zainteresowani nie uczestniczą szerzej w projekto­ waniu osiedli cygańskich; dlaczego nie spełniają one funkcji integrujących grupę, nie realizują społecznej i kulturowej przestrzeni Cyganów? „Sozialromantikers" nie rozwiążą tych problemów. G . von Soest odżegnuje się od takiej postawy, choć często głoszone przez niego opinie noszą posmak hasła „kochajmy się!" z nutką żalu, iż „cygańska wiosna" jeszcze nie nadeszła. Cenne uzupełnienie tematu stanowi rozdział prezentujący zalecenia, zarządzenia i ustawy wydane przez rząd R F N i europejskie ciała kolegialne. Ponadto zawiera on adresy niemieckich instytucji powołanych do świadczenia pomocy społecznej dla Cyganów. Pracę uzupełnia obszerna bibliografia tematu. 2 1 Przykładem odmienności przyjmowanych rozwiązań i postaw społecznych wobec Cyganów jest m. in. przypadek miasta Lille (pn. Francja) opisany przez J.-P. L i é g e o i s , Expulser les nómades. Le cas de Lilie, „Esprit", nr 3: 1981, s. 31-36. Zarówno jego władze, jak i mieszkańcy zgodnie wystąpili przeciwko Cyganom mieszkającym w Lille. W. Lippman. Public opinion. New York 1961. s. 98. 2 �267 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Książka G. von Soesta ukazuje maio znany i prawie niedostrzegany aspekt współ­ czesnej rzeczywistości cygańskiej — sytuację getta. Z tego względu jest to praca interesująca. Próby likwidacji wyizolowania Cyganów, ze wskazaniem na problemy, jakie rodzą się przy tej okazji, dają szansę wyboru właściwego wariantu działania. Książka przeznaczona jest dla specyficznego kręgu odbiorców, jakimi są pracownicy opieki społecznej — stąd ograniczenia zarówno w zakresie, jak i sposobie przedstawienia Cyganów. Odczuwa się pewien brak refleksji teoretycznej dotyczącej problemu integracji, stereotypu, postaw społecznych. Utrudnia to zrozu­ mienie funkcjonowania ustaw prawnych w przestrzeni społecznej, zrozumienie przesłanek kie­ rujących wyborem określonego modelu integracji itp., albowiem czasami podczas lektury książki G. von Soesta odnosi się wrażenie zawieszenia w próżni wszystkich tych działań. Nie jest to zarzut zmierzający do obniżenia jej niewątpliwej wartości; tym bardziej iż w praktyce pomocy dla Cyganów w Polsce nie ma odpowiednika ani zakrojonych na taką skalę badań i programów, ani prac na ten temat. Chociażby dlatego warto zapoznać się z tym, co i jak zostało zrobione przez innych. Renata Hryń ETNOLOŠKA G R A D J A O R O M I M A - C I G A N I M A U VOJVODINI. Novi Sad 1979, Vojvodjanski Muzej u Novom Sadu, ss. 420. Podstawą koncepcji prac etnologicznych w Wojwodinie jest „systematyczne badanie, zbie­ ranie materiałów i studiowanie życia i kultury mieszkańców Wojwodiny [...] badaniami należy objąć cały obszar Wojwodiny, wszystkie narody i narodowości tej prowincji". Jednym z rezulta­ tów tych szeroko zakrojonych badań będą „Przeglądy narodów i narodowości Wojwodiny" — dowiadujemy się ze wstępu do prezentowanej książki. Przykładem są właśnie Etnološka gradja o Romina-Ciganima u Vojvodini (Materiały etnologiczne o Romach-Cyganach w Wojwodinie). Wydane zostały przez Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie, ale trwające kilka lat badania realizowane były przez zespół kilkuosobowy, nie ograniczony do zatrudnionych w muzeum w Nowym Sadzie. Uczestniczyli w nich pracownicy różnych muzeów, zrzeszeni w Sekcji Etnologicznej Towarzystwa Pracowników Muzealnych Wojwodiny — muzeów w Kikindzie, Zrenjaninie, Vršcu, Sremskich Karlovcach, Sremskiej Mitrowicy i wymienionego już Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie. Prace terenowe prowadzone były w latach 1964-1968, 1970-1972; w tym czasie przebadano 120 miejscowości na 153, jakie winny zostać opisane. Do 1978 r. zakończono prace terenowe — przebadano wszystkie 133 miejscowości Wojwodiny, w których mieszkają Cyganie (według spisu z 1971 r. w Wojwodinie są 452 miejscowości, tak więc Cyganie zamieszkują prawie jedną trzecią z nich). Badania prowadzone były na podstawie specjalnego kwestionariusza zawierającego wykaz rozmaitych zagadnień ważnych także dla pracy muzealnej. Autorem kwestionariusza jest Rajko Nikolić, ówczesny dyrektor Muzeum Wojwodiny, zarazem jeden z inicjatorów akcji badań nad Cyganami. Ponieważ kwestionariusz najlepiej odda zakres i rodzaj zbieranych informacji, warto go przytoczyć. Tym bardziej że uzyskany efekt potwierdza walory założenia, potwierdza, że mamy do czynienia z interesującą próbą przedstawienia rodzaju encyklopedii katalogu podstawowych informacji z zakresu etnografii opisywanej grupy, Cyganów z Wojwo­ diny. Oto tekst kwestionariusza; Część ogólna: — Liczba domostw; — Liczba rodzin; imiona, nazwiska; — Czy żyją we wsi jacyś Cyganie w związku mieszanym (biali Cyganie)? — W którym końcu wioski są ich domy; jak zwie się ten koniec, czy jest on oddzielony? — Kto jest starszym (sołtysem): jak go wybierają, jaki jest stosunek do jego rozporządzeń? �268 R E C E N Z J E J OMÓWIENIA — Czym się zajmują: mężczyźni; kobiety; dzieci (dojrzałe)? — Sposób produkcji poszczególnych przedmiotów, nazwy i opisy poszczególnych narzędzi (fotografie); gdzie i w jaki sposób sprzedają swoje wyroby (za pieniądze, stare ubrania, za artykuły żywnościowe)?; — Komunikacja — przemieszczanie; — Dom (fotografia) i urządzenie (pokoju, kuchni, pieca); „zinwentaryzować" mienie; — Jedzenie (rodzaje jedzenia, sposób gotowania, nazwy); — Ubiór; — Poziom wykształcenia; wiara. Pochodzenie: — Od kiedy mieszkają we wsi? — Czy były niedawne osiedlenia i skąd (nazwiska rodzin); czym się zajmują? — Jak nazywają ludzi, którzy nie są Cyganami a jak siebie? — Jak nazywają Cyganów z innych stron, jak się odróżniają Oęzyk, zajęcia, obyczaje)? — Czy i z jakimi grupami Cyganów w innych wsiach utrzymują więzi (małżeńskie, ro­ dzinne — krewniacze, związane z pracą i inne)? — Z którymi (skąd) żenią się — wychodzą za mąż? Piosenki. Opowiadania. Słownik. Zwyczaje i zachowanie: — Stosunki mężczyzna — kobieta przed małżeństwem; — Sposób zawierania małżeństwa (kupno — posag) i rozwód; dzieci z małżeństwa rozwie­ dzionego — kto troszczy się o nie? — Wesele: główne elementy — oświadczyny, ślub, świadkowie, miejsce, gdzie odbywają się główne czynności (w domu chłopaka lub dziewczyny) i zwyczaje; — Rejestracja: cerkiew (kościół); — Małżeństwa dzikie; — Stosunki: mąż — żona — dzieci: — Ciąża, poród, chrzciny, nadanie imienia dziecku — po kim? — Stosunki rodzinne (krewniacze) — nazwy. (Zakaz stosunków małżeńskich między określonymi stopniami pokrewieństwa); — Bigamia, jak się ją ocenia; — Zwyczaje pogrzebowe, sposób chowania zmarłych; — Cmentarze i pamięć zmarłych; Obyczaje przy pracy. Zabobony, czary (magia). Zabawy, świętowanie. Gdy dziecięce (karty i inne). Przedstawiony powyżej kwestionariusz, a właściwie raczej wykaz zagadnień, budzić może szereg wątpliwości. Zawiera zarówno pytania wąskie, szczegółowe, jak też bardzo szerokie, nawet ogólnikowe; niektóre wkraczają dość brutalnie w sprawy prywatne, intymne. Można przypuszczać, że niejednokrotnie badacze mieli kłopoty z uzyskaniem rzetelnych odpowiedzi i że otrzymane informacje nie zawsze muszą odpowiadać prawdzie. Sądzę też, że ów zestaw zagadnień pełnił rolę raczej pomocniczą w rozmowie niż rolę kwestionariusza. Z drugiej strony nie jest proste przygotowanie kwestionariusza do tego rodzaju przedsięwzięcia, jakie realizował zespół etnografów z Wojwodiny. Bardzo często zapewne nie bylo wiadome — do momentu zjawienia się badacza — z jakimi grupami cygańskimi będzie miało się do czynienia, jak licznymi, jakiej wiary, jak żyjącymi, czym zajmującymi się, na jakim etapie adaptacji do ludności miejscowej lub nawet asymilowania. Nie mógł to więc być kwestionariusz zbyt szczegółowy, dopasowany do określonej sytuacji, określonej grupy. Przeciw szczegółowości �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 269 przemawiał także charakter planowanej pracy — w miarę szerokie, ogólne, niemal encyklo­ pedyczne przedstawienie Cyganów zamieszkujących Wojwodinę. danie podstawowych informacji na temat wszystkich grup z wszystkich miejscowości Wojwodiny, gdziekolwiek tylko oni żyją. Trudności pogodzenia zamierzenia z realizacją widoczne są w niektórych opisach, jednakże w zasadzie udało się badającemu i opracowującemu materiał zespołowi trudności te pokonać. Jednym z problemów wymagających rozwiązania było użycie słowa Cygan (mającego dość często, w rozumieniu potocznym, zabarwienie pejoratywne). Nazwa własna, Rom, którą oficjalnie są określani w Jugosławii, nie jest używana powszechnie. Poza tym sami Romowie używają niekiedy na określenie siebie nazwy Cygan. W tej sytuacji, by nie popełniać błędu czynionego niejednokroć obecnie przez gorliwych cyganologów czy nie wpadać w przesadę jeszcze gorliwszych cyganofilów, zdecydowali się używać obu nazw równorzędnie. W trakcie prowadzonych badań uzupełniane też były kolekcje muzealne przedmiotami związanymi z Cyganami i ich kulturą. Oczekiwania były tutaj znaczne i podjęcie próby tworzenia takiej kolekcji jest niemal ewenementem muzealniczym. Niestety, tylko w niewielkim stopniu powiodła się realizacja tego zamiaru, niewiele przedmiotów zostało zakupionych. Natomiast udało się badaczom zebrać dużą, liczącą około 1000 sztuk kolekcję fotografii z ostatnich kilkudziesięciu lat, stanowiącą ogromnie cenny material do analizy zmian w życiu i kulturze Cyganów Wojwodiny. Szczegółowy przegląd miejscowości zamieszkiwanych przez Cyganów poprzedzony jest ogól­ nym rozdziałem. Znajdujemy w nim zbiór tematycznie uporządkowanych informacji dotyczą­ cych kultury i sposobu życia Cyganów Wojwodiny; także ważne, podstawowe wiadomości o liczbie Cyganów Wojwodiny. ich podziałach i klasyfikacji, sposobie życia i standardzie, zajęciach, sposobie odżywiania się, ubierania, o języku, wpływie miejscowej ludności niecygańskiej. zwyczajach i wierzeniach, cygańskich autorytetach, wewnętrznych stosunkach społecz­ nych i społecznej sytuacji Cyganów. Jedną z trudniejszych kwestii, wobec której stanęli autorzy, było ustalenie danych liczbowych i wewnętrznych podziałów Cyganów. Opierając się na oficjalnych spisach należałoby przyjąć, że w całej Wojwodinie jest jedynie około 7 tys. Cyganów (spis z 1948 r. podaje liczbę 7361 osób. z 1971 r. — 7536). Jednakże terenowe prace od razu. w momencie ich rozpoczęcia, podważyły wiarygodność tych liczb. Na przykład jeden z bada­ czy — M. Milošev — stwierdził, że w Beloj Crkvi, gdzie według spisu z 1948 r. było tylko 5 Cyganów, a w 1961 r. — 17 osób, faktycznie jest (w 1968 r.) ponad tysiąc. W Baćkoj Polance bylo według spisu z 1948 r. 13 Cyganów, a w 1961 r. tylko 2. M. Bosić zaś (badająca tę miejscowość) stwierdziła istnienie w 1967 r. około 40 rodzin, z których część liczy 5-6 osób. Wyjaśnienie tych rozbieżności stało się możliwe dopiero w trakcie badań. Wielu Cyganów nie identyfikowało się w trakcie spisów z tą nazwą uważając się za Romów, jeszcze znaczniejsza liczba określiła się jako Rumuni, Węgrzy, Serbowie — zapewne celem korzystniejszego określenia własnego statusu. W dodatku część Cyganów-Romów Wojwodiny nie posługuje się językiem cygańskim, ale węgierskim lub rumuńskim i dopiero przy bliższej rozmowie wyjaśniali, że nie są Romami, uważają się za Rumunów, Węgrów, a dokładniej Cyganów rumuńskich lub węgierskich. Inni, określający się jako Serbowie lub Węgrzy i jako tacy identyfikujący się w trakcie administracyjnych, oficjalnych spisów, stwierdzali, że w domu mówią wyłącznie po cygańsku. Ta kwestia rzutowała oczywiście i na próby ustaleń we­ wnętrznego zróżnicowania Cyganów-Romów, ukazując zarazem złożoność zjawiska — także w innych krajach od dawna przysparzającego badaczom kłopotów. Autorzy wyróżnili w zasadzie trzy kategorie Cyganów: 1. Cyganie-Roma, mówiący po cygańsku i delarujący się jako Roma lub Cyganie; 2. Cyganie tzw. domowi (kućemi Cigani) lub biali Cyganie, nie mówiący po cygańsku i określa­ jący się jako Serbowie, Węgrzy, Rumuni lub serbscy, węgierscy, rumuńscy Cyganie. Część z nich nie uważa się za Romów, lecz za Cyganów, i traktuje siebie jako jedną grupę etniczną, ale różną od Rumunów, Serbów czy Węgrów. W tej kategorii największe są różnice w ubiorach, języku, obyczajach — wynikające zapewne z oddziaływania narodów, z którymi czują się bardziej związani (więc Serbów, Rumunów, Węgrów); �270 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 3. Tutaj zaliczane są pojedyncze rodziny, które nie uważają się za Cyganów i z pochodzenia także nie są nimi, ale przez otoczenie są traktowani jako Cyganie — najczęściej z powodu sytuacji materialnej i pochodzenia z rodzin bardzo ubogich. Przedmiotem badań były oczywiście dwie pierwsze kategorie — wewnętrznie dzielące się jeszcze na rozmaite grupy i społeczności zależnie od pochodzenia, uprawianych zawodów, dialektu, religii etc. Zasadniczą część pracy stanowi przedstawienie informacji na temat Cyganów w poszczegól­ nych miejscowościach. Na początku znajdujemy mapę Wojwodiny z naniesionymi wszystkimi omawianymi miejscowościami. Następnie alfabetyczne przedstawienie miejscowości z podziałem na trzy regiony Wojwodiny — najpierw omówione są cygańskie skupiska Bački, potem Banatu, dalej Śremu. Przy każdej miejscowości podane jest nazwisko prowadzącego badania. Przykładowo przytoczę jedno 7 takich haseł — miejscowości, zachowując oryginalny układ: Mila Bosić Pačir Badania wykonane w lipcu 1965 r. Pačir znajduje się w jednej z dolin Płaskowyżu Telečkiego, niedaleko od Bajmoku (Bajmok leży na drodze Sombor — Subotica). Większość mieszkańców stanowią Węgrzy, potem Serbowie i w mniejszej liczbie Chorwaci. W Pačirze osiedleni są Cyganie serbscy i węgierscy. W czasie badań liczyli 15 gospodarstw z 84 osobami. Węgierscy Cyganie mówią tylko po węgiersku. Cyganie serbscy mówią po cygańsku. serbsku i węgiersku. Obie grupy mieszkają w pobliżu starej cegielni, a Cyganie węgierscy również na ul. Batinskiej i w Putriji. W części osiedla zwanego Putrija mieszkają głównie Cyganie serbscy. W pobliżu starej cegielni jest 5 domów (Kováči, Šandor, Kolompar, Ištvan, Andraš, Janoš, Karolj, Luj za, Ilona); na ul. Batinskiej są Kolompar i Kováč (Andraš, Ilona, Eržebet), w Putriji jest 8 domów (Dimovic, Jovanowic, Kolompar, Siladji, Petrovic, Aleksa, Bora, Imre, Šandor, Lacika, Ilonka, Rozalija, Soka, Jelica). Są rodziny z jednym, ale i z ośmiorgiem, dziewięciorgiem dzieci. Węgierscy Cyganie z osady są stale zatrudnieni jako pracownicy wykwalifikowani i na poły wykwalifikowani w fabryce lub przedsiębiorstwach. Większość z nich zajmuje się muzyko­ waniem jako zajęciem dodatkowym. Grupa Cyganów serbskich unika podejmowania stałej pracy — są jedynie sezonowymi pracownikami. Dopóki działała cegielnia, pracowali tam. Miejsco­ wi niechętnie najmują ich do pracy. Jedna z Dimovičewych zajmuje się wróżeniem — czyta z kart i dłoni. Domy są zbudowane z ubitej ziemi i cegły, kryte są trzciną lub dachówką. Przeważnie są dwuizbowe — pokój i kuchnia. Większość z nich wybudowała gmina w 1961 r. Węgierscy Cyganie są porządniejsi od serbskich, więcej jest w domach sprzętów. Ich kobiety są porządniej ubrane. Noszą ubrania kroju miejskiego. U Cyganów serbskich wnętrze domu urządzone jest skromnie. Meble są skąpe, składają się z łóżka lub ławy do spania. Cyganów tych uważa się we wsi za niepracowitych — skłonnych do kradzieży i kłótni. Cyganki serbskie noszą długie, szerokie spódnice. Z przodu na spódnicy mają nosć. szeroką kieszeń, która jest pośrodku przeszyta. Kieszeń jest ozdobiona różnokolorowymi guzikami, perłami i metalowymi broszami. Kobiety trzymają zwykle w kieszeni karty do wróżenia (ten rodzaj kieszeni mają także Cyganki z Suboticy i w osadzie Šandor). Cyganie w większości nie zawierają ślubów. Obecnie śluby biorą ci, którzy pracują — ze względu na dodatek na dzieci. Jeden z Cyganów węgierskich żyje z dwiema kobietami — z jedną ma dwoje, a z drugą pięcioro dzieci. Hasło, które przedstawiłem powyżej, jest jednym z krótszych. Duża część została bardziej drobiazgowo opracowana, więcej dowiadujemy się o kulturze opisywanej społeczności, i mniej stwierdzeń budzi wątpliwości, mniej jest kontrowersyjnych zdań wartościujących. Istniejące pomiędzy poszczególnymi opisami różnice wynikają zapewne z wielu rozmaitych czynników. �271 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA mniejszej lub większej otwartości badanej grupy cygańskiej, jej stosunków z ludnością miejscową, odrębności i podobieństw do miejscowej ludności niecygańskiej. Zapewne także w istotnym stopniu zależne są od umiejętności i talentu samego badacza i rozumienia zasad naukowego opisu i naukowego wnioskowania. Po tej zasadniczej części, stanowiącej główny element treści prezentowanej pracy, za­ mieszczony jest zestaw słów zanotowanych w trakcie badań (sam język nie był przedmiotem prac, idzie więc o słowa rejestrowane jakby „przy okazji", w trakcie opisów podawanych przez informatorów). Każdorazowo podane jest wyjaśnienie terminu i miejscowość jego zanotowania. Dalej zamieszczone są dane liczbowe dotyczące Cyganów z lat 1893, 1948 i 1971, w układzie analogicznym, jak zasadnicza część pracy. Bardzo istotnym, wartościowym dopełnieniem jest wykaz fotografii o tematyce cygańskiej, znajdujących się w zbiorach Działu Etnograficznego Muzeum Wojwodiny; wykaz zawiera informacje o pochodzeniu fotografii, tematach i numerach negatywów. Bačka Apatin Bačka Polanka 15 515-15540 osada, dom, przenoszenie ciężarów, przygotowywanie jedzenia — piec. dzieci. 20413-20431 osada. dom. muzykant - mandolinista. ubiór, typy antropologiczne. W kolejności zawarty jest indeks i 95 fotografii czarno-białych o różnej tematyce (widoki domostw, ludzie przy pracy, rodziny, nowożeńcy, atrybuty i zachowania świąteczne). Pracę zamyka informacja w języku angielskim na temat Cyganów Wojwodiny — jest to w zasadzie tłumaczenie tekstu wstępu i rozdziału wprowadzającego. Kończąc prezentację Etnološki gradja o Romima-Ciganima u Vojvodini chciałbym podkreślić, że mimo mankamentów, uproszcze'n, stwierdzeń kontrowersyjnych jest to praca bardzo cenna, wartoścowa nie tylko dla cyganologa. Bogactwo informacji, zakres przedsięwzięcia — objęcie nim całego dużego obszaru, dużej krainy, możliwość wniosków, jakie daje zawarty materiał, czyni pracę grupy muzealników dziełem o dużym ciężarze — właśnie bardzo cennym. Wartość badań podjętych przez Sekcję Etnologiczną Towarzystwa Pracowników Muzealnych podnosi fakt, że zespół realizujący je szedł szlakiem dziewiczym, nie miał wzorców, do których można byłoby odwołać się, poprzedników, na których można byłoby oprzeć się. W całej bowiem dotychczasowej literaturze cyganologicznej nie znajdujemy podobnej pracy. Jest to więc dzieło wyjątkowe i oryginalne, także w twórczym zamyśle. Dlatego wydało mi się uzasadnione dość szczegółowe jego przedstawienie. Lech Mróz PAVLA ŠTRUKELJ, Romi na Slovenskem, Ljubljana 1980, ss. 323, ił. Monografia poświęcona Cyganom w Słowenii jest podsumowaniem badań autorki prowa­ dzonych w cygańskim środowisku w latach 1964-1975. Badania terenowe uzupełnione zostały szczegółowymi poszukiwaniami archiwalnymi, a także spenetrowaniem regionalnej prasy X I X i XX-wiecznej. Powstała monografia opisująca wiele aspektów życia Cyganów w Słowenii, ilustrowana bogato własnymi zdjęciami autorki. Książka składa się z dwóch części, z których pierwsza (historyczna) została opracowana na podstawie źródeł zastanych, druga natomiast jest opisem etnograficznym cygańskiej kultury z okresu lat 60-tych i 70-tych ze wskazaniem procesów adaptacyjnych. Najwcześniejsze wzmianki o obecności Cyganów na terenie dzisiejszej Jugosławii pochodzą z połowy X I V w. i tyczą Dubrownika. Najstarsze dokumenty z terenu Słowenii notujące tam pobyt Cyganów pochodzą z X V w. i wymieniają ich pod nazwą „Cigan". W Słowenii skupiska cygańskich osad występują w trzech regionach. Są to regiony grani­ czące z innymi narodami i Cyganie z tamtych obcych terenów przybyli na obszar Słowenii. �272 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Stąd też różnice w ich języku i kulturze. Tak więc Cyganie w Doleńsku graniczącym z Chorwacją wykazują wiele wpływów m. in. serbskich i innych południowych narodów, przez których tereny przeszli. Do Prekmurja przywędrowali Cyganie z sąsiednich Węgier. Natomiast Cyeanie w Goreńsku graniczącym z Austrią to Sinti — Cyganie niemieccy, najbardziej odrębni spośród innych Cyganów europejskich. Kierunki migracji do Słowenii wpłynęły na nazewnictwo grup cygańskich. Mówi się więc o Cyganach węgierskich, chorwackich, niemieckich. Inny podział bierze za podstawę miejsce ich zamieszkania — są więc Cyganie Prekumrscy, Doleńscy, Goreńscy. W tym samym kierunku idzie podział terytorialny w obrębie regionów, w wyniku czego wydziela się grupy, których nazwy pochodzą od miejscowości zamieszkiwanych przez te grupy. Istnieją również podziały zgodnie z uprawianymi przez Cyganów profesjami czy też charakterystycznym sposobem życia. Innego typu zróżnicowanie to podział na rody. Planowe procesy osiedleńcze na tych terenach dokonały się w końcu X V I I I w. i autorka ocenia je jako bardzo racjonalne i tolerancyjne. Są to efekty znanych ustaw terezjańskich i józefińskich. Najwcześniej osadnictwo to utrwaliło się w Prekmurju. Późniejsze, XIX-wieczne usiłowania osiedlenia Cyganów były mniej efektywne. Spowodowały jednak stałe zatrudnienie Cyganów doleńskich przy budowie dróg i wydobyciu piasku. W czasie II wojny Cyganie ulegli prześladowaniom, głównie w Goreńsku i Prekmurju. Tutaj byli wcielani do armii węgierskiej, a wobec licznych ucieczek osadzani w obozach pracy. Z Goreńska zaś deportowano ich do Serbii. Skupiska Cyganów w Słowenii, podobnie jak w wieku ubiegłym i wcześniej, sytuowane są na uboczu miast i wsi. Są to wielkie, samodzielne wioski, małe osady lub też pojedyncze domki. Osady te są bardzo dynamiczne przestrzennie. Rozrastają się lub liczba zamieszkanych w nich chat maleje; niektóre znikają, a tworzą się gdzieś indziej nowe skupiska cygańskie. Mobilność Cyganów i prostota tradycyjnej technologii budowlanej sprzyjają tym procesom. Stopień moderni­ zacji osad jest różny i zależy od możliwości ekonomicznych mieszkańców. Miejsce zamieszka­ nia — miasto lub wieś — jest też podstawą do podziału Cyganów Słowenii na miejskich i wiejskich. Najbardziej znane profesje cygańskie to: kowalstwo, ostrzenie noży i handel końmi. Kowale dziś na ogół zajmują się naprawą i wyrobem narzędzi rolniczych. Ostrzacze noży i innych narzędzi to zawód do dziś uprawiany jako wędrowny. Młodymi profesjami są zajęcia związane z wyrobami z wikliny, także wyrób mioteł. Pożywienie Cyganów jest bardzo jednorodne i proste. Dopiero od kilku lat zauważa się znaczące zmiany w sposobie odżywiania, co przejawia się choćby w spożywaniu posiłków trzy razy dziennie. Spożywa się dużo mięsa, traktując jarzyny jako danie drugorzędnej wartości. Wódka spełnia ważną rolę przy wszelkich okazjach uroczystych i świątecznych. Bardzo zróżnicowane są mieszkania Cyganów słoweńskich. Do dziś spotyka się w użyciu namioty. Są one dwojakiego typu. Starsze to namioty o półkolistym sklepieniu. Stawia się je z 2 lub 4 leszczynowych kabłąków wbitych w ziemię szeregowo i połączonych poziomymi żerdkami. Takie użebrowanie pokrywa się płachtą. Namiot ten ma zazwyczaj wymiary 3 x 2 m, a wysoki jest na 1,5 m. Stawiając kolejne pałąki można go przedłużać. Powszechniej używane namioty są rozpinane na dwu sochach wbitych w ziemię i połączonych górą żerdzią. Tył namiotu zasiania płachta lub stojący wóz. Niekiedy namioty te są tak wysokie, że wóz mieści się wewnątrz. Sinti używają krytych wozów typu wagonowego, będących typowym ich mieszka­ niem. Są wykonywane przez wyspecjalizowanych rzemieślników, a ich koszt jest bardzo wysoki. Stałymi domami słoweńskich Cyganów są różnego rodzaju proste budowle, najczęściej tzw. baraki — 4 słupy oszalowane jakimkolwiek odpadowym materiałem i zadaszone. Wymiary tych baraków są niewielkie: 4 x 3 , 4 x 4 m lub nieco większe. Inny typ domów to budy o plecionych z wikliny ścianach oblepionych gliną. Lepsze jakościowo domy z drewna lub gliny bywają dwu- i trzywnętrzne. Strój tradycyjny zaniki. Jedynie kobiety ubierają się w sposób wyróżniający je z otoczenia, a to tylko dzięki specyficznemu sposobowi noszenia fabrycznych ubiorów oraz odpowiedniemu doborowi kolorów. W dalszych częściach książki autorka przedstawia wiedzę medyczną Cyganek, sposoby �273 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA leczenia ziołami ludzi i zwierząt, a także obrzędy rodzinne i wierzenia. Cyganie są katoli­ kami, lecz w ich wierzeniach dopatrzyć się można elementów wierzeń niekatolickich, w tym i animistycznych. Interesujące są teksty modlitw w języku cygańskim, czego — o ile mi wiadomo — nie spotyka się na innych terenach. Kolejno przedstawia autorka zabawy dzieci, legendy, pieśni i opowiadania w języku cygańskim. Jeden rozdział poświęcono Cyganom w folklorze miejscowym. Pracę uzupełnia słownik cygańsko-słoweński oraz bogata bibliografia. Słownik zawiera wyrazy z trzech różnych dialektów (języków) cygańskich. Ponieważ nie oznaczono tego przy poszczególnych wyrazach, nie wiadomo, z jakiego regionu słowo pochodzi ani też dlaczego tę właśnie postać wyrazu przytoczono. Jest to niewątpliwy mankament słownika. Zgodnie z tytułem książki, autorka stosuje w tekście termin „Rom" („Roma") na określe­ nie Cyganów. W Jugosławii już przed laty zaczęto w języku oficjalnym określać Cyganów ich nazwą własną, dla zaznaczenia ich praw do samookreślenia. W 1980 r. przyznano im urzędowo status mniejszości narodowej. Jest to początek procesu, który niewątpliwie mieć będzie następstwa i w innych krajach, tym bardziej że III Światowy Kongres Romów w 1981 r. postulował przyznanie takich praw Cyganom na całym świecie. Jest to na pewno sprawa trudna, rozgrywająca się jeszcze w sferze teoretycznych rozważań, kim są Cyganie. Autorka proponuje własną definicję. Jest to „etniczna grupa mająca własny język i swoisty sposób życia' (s. 14). Jest to definicja najbardziej ogólna i jako taka — niezadowalająca. P. Štrukelj w pierwszej części książki, gdzie omawia historię Cyganów, przyjęła za zasadę określanie ich jako „Cyganie", gdyż pod takim imieniem występują w wykorzystanych doku­ mentach. W części etnograficznej, bazującej na własnym materiale terenowym, konsekwentnie posługuje się terminem „Roma" („romski"). Okazuje się to jednak nie całkiem skuteczne, kiedy dochodzi do przedstawienia Cyganów Sinti. Pozostają oni poza ogromną grupą euro­ pejskich Romów jako grupa odrębna językowo, kulturowo oraz zgodnie z ich samookreśleniem. Autorka zauważyła tę trudność, toteż tam, gdzie ma na względzie ogół Cyganów, używa pojęcia „indyjscy nomadzi". Razi ono zwłaszcza w zestawieniu z osiadłymi od pokoleń Cyganami, ale może być przydatne tam, gdzie koniecznie chce się uniknąć uważanego za pejoratywne z pewnych względów określenia „Cyganie". Dopóki jednak nie wypracuje się jedno­ znacznie zrozumiałej terminologii, dotąd obok terminu „Roma" niezbędne będzie nadal stoso­ wanie określenia „Cyganie" jako szerszego pojęcia mieszczącego wszelkie grupy wędrowne (nieromskie również), jak Sinti, Romaniszelsi, Manusze, Tinkersi, a także osiadli hiszpańscy Gitanos. Propagowany z zapałem termin „Roma" określa wszak jedną tylko z grup, podczas gdy „Cyganie" (Cigan, Zigeuner, Gypsy, Tsigan, etc.) to termin pojemniejszy, adekwatny dla określonej zbiorowości. Omawiana praca jest cenna ze względu na bogactwo materiału terenowego uzyskanego osobiście przez autorkę na wielkim obszarze trzech regionów Słowenii. Wydano ją bardzo starannie. Dodatkowym walorem edytorskim jest umieszczenie przypisów na marginesach tekstu, co bardzo ułatwia korzystanie z książki. Wydano ją natomiast w bardzo małym nakładzie 1000 egzemplarzy. Adam Bartisz MICHAIŁ K R A U S N I C K , Die Ziegeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestem und Heute, Würzburg 1981 Arena, ss. 224, il. Jest to jedna z wielu pozycji popularyzujących temat cygański w świecie współczesnym. Jeśli zasługuje na uwagę to m. in. ze względu na szczególne okoliczności towarzyszące jej powstaniu. Współtwórcą książki jest autor opracowania graficznego Joachim Swakowski, grafik niemiecki, którego przodkowie byli pochodzenia polskiego. Zainteresował się tematem cygańskim i jako pracę dyplomową przedstawił cykl plakatów o tej tematyce. W kilku plakatach wykorzystał motywy wozów cygańskich z tarnowskiego Muzeum, gdzie istnieje 18 - Etnografia Polska t. 31, z. 1 �274 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zalążek kolekcji cygańskiej (m. in. wozy oraz inne motywy cygańskie z Polski).' Wykonane w Polsce zdjęcia posłużyły Swakowskiemu do częściowego zilustrowania książki, a zdjęcie wozu z Tarnowa znalazło się na okładce. Treść książki, której autorem jest socjolog i filolog, uprawiający również literaturę i publi­ cystykę, jest kolejną próbą zwrócenia uwagi społeczeństwa na istnienie dyskryminowanych od wieków Cyganów. Dyskryminacja ta przejawiła się i przejawia w różnej formie — od eksterminacji biologicznej w obozach zagłady, po współcześnie zdarzające się głosy żądające ich deportacji, osadzania na terenach wydzielonych, traktowania jako społeczności pasożytni­ czej. Dla rozbudzenia zainteresowania Cyganami i ich folklorem, odmiennym obyczajem autor posługuje się wyjątkami z dawniejszych opracowań, m. in. J. Yoorsa. M. Adler. E . Witticha. Krausnick stara się eksponować romantyzm cygańskiego żywota, trwałość ich tradycji mimo życia we współczesnej cywilizacji. Przytacza słowa Yoorsa, który wiele lat z Cyganami spędził: „To naród będący w ruchu. Do przodu, dalej, posuwa się zawsze razem. Oni są jak płynąca woda, dopasowują się do wszystkich nowych okoliczności, formują się, a pozostają wierni swemu jestestwu" (s. 21). Autor stara się osłabić stereotypowy osąd o Cyganach jako włóczę­ gach, kryminalistach, oszustach. Zwraca uwagę na współczesne opracowania autorów cygań­ skiego pochodzenia, z których treści można się wiele dowiedzieć na temat ich prawości, poszanowania norm i ludzi, życzliwości i wzajemnej pomocy Wiele miejsca autor poświęca martyrologii Cyganów w czasie prześladowań nazistowskich. Dzisiejsi bojownicy o prawa Cyganów do godnego życia często do tych tragicznych momentów się odwołują. Manifestacje cygańskie na terenach byłych obozów zagłady stały się stałym elementem walki o równouprawnienie. Książkę zamyka memorandum Światowego Związku Cyganów skierowane do władz R F N . w którym wymienia się żądania zmierzające do naprawienia dawnych i obecnych krzywd oraz wskazuje się na sposoby ułatwienia Cyganom życia w społeczeństwie, z zachowaniem swej tożsamości. Ewa Martyniuk, Adam Bartosz VÉTEMENT E T SOCIÉTÉS 2. A C T E S D U C O L L O Q U E NATIONAL C.N.R.S . ..Vers une anthropologic du vétement". Musée de Г Н о т т с (9-11 mars 1983). ivdaUía Yves Delaporte. nr specjalny „Ethnographie". t. L X X X : 1984, nr 92-94, Paris 1984, ss. 421. ryc. 75. Tom ten stanowi dalszy poważny krok na drodze naukowego badania odzieży i najważniejsze wydarzenie teoretyczne w tej dziedzinie kultury materialnej w ostatnich latach. Ukazano w nim referaty i dyskusje konferencji w Musée de Г Н о т т е w Paryżu, odbytej w 1983 r. Formalnie nawiązują one do poprzedniej konferencji z 1979 г., na której po raz pierwszy w dziejach historii odzieży zgromadzono wszystkich specjalistów tak historyków, archeologów, historyków sztuki, jak etnografów i plastyków . Jednakże w ciągu tych czterech lat zarysowuje się znaczny postęp nie tyle jeszcze w wynikach badań, co w stawianiu problemów i szerokości spojrzenia na zagadnienie odzieży od jej najdawniejszej historii do znaczenia symbolicznego tak w nowoczesnych społeczeństwach europejskich, jak w różnych częściach kuli ziemskiej. Ta szerokość spojrzenia na zagadnienie społecznej, estetycznej i psychologicznej funkcji odzieży stanowi o wielkim znaczeniu tego tomu referatów. Konferencję o zbliżonej tematyce zorgani­ zowała w 1985 r. fundacja Pasolda w Londynie. Tam jednak zabrakło etnografów i spotkanie historyków gospodarczych z historykami sztuki, reprezentującymi tzw. „antykwaryczną" historię 1 1 Vétement et Sociétés I. Actes des Journćes de rencontre des 2 et 3 mars 1979, Wyd. M. de Fontanas et Y . Delaporte, Paris 1981. Recenzja Ireny T u r n a u w: „Etnografia Polska", t. 30. z. 2. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 275 ubiorów, doprowadziło jedynie do ustaleń z zakresu konsumpcji odzieży od X I I I - X X w. głównie na Wyspach Brytyjskich . Omawiana konferencja zgromadziła 37 autorów referatów i nie zarejestrowaną, ale zaznacza­ jącą się w dyskusji grupę paru dziesiątków specjalistów. W ciągu trzech dni wygłoszono 33 referaty. Niektóre z nich były przygotowane przez kilku współautorów. Uporządkowano je w czterech grupach tematycznych: 1) zjawiska mody: innowacje, rozpowszechnianie się i ewolucja; 2) kody odzieżowe; 3) metoda badań i analiza źródeł; 4) problemy opisu i klasy­ fikacji. Nasuwa się tu porównanie z tematyką pierwszej konferencji. Obecnie uczyniono znaczny postęp w stawianiu problemów badawczych. Jest to przede wszystkim zasługą redaktora tomu Yves Delaporte, który opatrzył go ważnym wprowadzeniem. Poświecono go perspektywom metodologicznym i teoretycznym studiów nad odzieżą. Autor ukazuje przygotowania do opraco­ wania systemu opisowego wszelkiej odzieży tak w jej rozwoju historycznym, jak rozrzucie geograficznym na całą kulę ziemską. Prace te są prowadzone w różnych ośrodkach nauko­ wych w Paryżu, a zwłaszcza w dziale technologii porównawczej Muzeum Człowieka. Yves Delaporte podkreśla prekursorskie znaczenie pracy P. Bogatyriewa, wydanej w 1937 r.-' Zarazem jednak dyskutuje on sporne pojęcie funkcji odzieży, lansowane przez tego autora. Pojecie to staje się nieraz tylko synonimem użytkowania określonej części ubioru w danych okolicznościach. Chodzi zaś o wiele szersze znaczenie funkcji ubioru w systemach mody zakodowanych dla danych społeczności w określonym czasie. Pewna część ubioru mogła być oznaką stanową w danym systemie mody. Wprowadzenie jaśniejszego rozróżnienia terminu znaku i oznaki użytych w różnych kontekstach jest zasługą autora. W Polsce najjaśniej sformułował to J. Kmita . Rozważania Yves Delaporte idą w tym samym kierunku, jakkolwiek brak analo­ gicznych terminów w języku francuskim. W pierwszej części konferencji, poświęconej takim zjawiskom mody, jak innowacje, ich rozpowszechnianie się i ewolucja, Denise Pop ukazała „stałą ewolucję rumuńskiej odzieży ludowej w X I X i X X w. Zmiana typu biżuterii noszonej prze kobiety w jednym z regionów Algerii świadczy o wpływie czynników społeczno-gospodarczych, politycznych i technicznych. Zamiast srebrnych ozdób zaczęto nosić złote i zdobione barwnym szkłem (T. Benfoughal). R. Seid zajęła się odrębnym ubiorem wiosek gminy Bethmale w Pirenejach w X I X w. Ubiór górali w odciętej od kontaktów zewnętrznych dolinie ukształtował się w latach 1850-1860 i później także ulegał pewnym zmianom. Tak więc izolacja nie przeszkodziła zmianom mody. Artykuł M. Diener-Kovács przedstawia konsekwencje prawa przeciwzbytkowego Ko­ ścioła katolickiego zwalczającego w węgierskiej wsi Mezokdvesd zdobienie ubiorów błyskotka­ mi ze złotych i srebrnych nici. Błyskotki te obciążały budżety ubogich wieśniaków, ale moda na nie panowała od 1910 r. Pod wpływem zakazów kościelnych ubiory zaczęto zdobić tańszym haftem i frędzlami. N. Abramtchik i E . Gherardi-Dorst przedstawiły tradycyjny ubiór w jednym z regionów Białorusi i jego przemiany w naszym stuleciu. Mechanizmy przemian mody paryskiej w X V I I w. zostały wnikliwie zanalizowane przez L . Godard de Donville na przykładzie rozpowszechniania się wysokich butów męskich o wyszukanych kształtach. Ich zmiany narzucali pomysłowi dworscy modnisie. Wreszcie Y . Delaporte ukazał dostosowywanie się do wymogów mody młodzieżowej u nastolatków z przedmieść Paryża za pomocą materiałów zastępczych i własnych rozwiązań krawieckich. Opracowania te ukazały rozmaitość przemian mody tak w społecznościach wiejskich w Europie i północnej Afryce, jak w środowisku dworskim i na współczesnych przedmieściach, oraz szeroki wachlarz moty­ wacji przy zastosowaniu nowych form odzieży. Dyskusję nad możliwościami kodyfikacji zjawisk odzieżowych otwiera referat .1. Martinet o semiologii funkcji ubioru. Odzież jest zarazem konkretnym przedmiotem lub ich zespołem 2 4 2 I. T u r n a u , Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Pasolda w Londynie w dniach ¡8-20 września 1985 г., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". * P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1975. J. K m i t a , Wykłady z logiki i metodologii nauk. Warszawa 1973, s. 211-212. 4 �276 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 0 określonym kształcie, barwie, a nawet zapachu, zarazem zaś oznaką przynależności do grupy społecznej, stanu cywilnego czy funkcji wypełnianej przez właściciela. Należy rozważać tak funkcje użytkowe, jak znaczeniowe i wreszcie uczucia, jakie wywoływać może określony ubiór. Po tym wprowadzeniu 12 referatów ukazało znaczenie społeczne różnych ubiorów w szerokim przekroju społecznym. Tak węc wybór określonych tkanin i strojów kobiecych w indyjskim Radżasthanie ukazuje na pierwszy rzut oka przynależność religijną, kastową, regionalną i stan cywilny właścicielki (F. Cousin). L . Saada przedstawiła funkcje oznaki w ubiorze kobiet tunezyjskich ostatnich stuleci. J. Jouin zasygnalizowała wyniki swych badań nad ubiorem włożonym na lewą stronę w różnych społecznościach. Mogła to być oznaka żałoby lub pewnych działań typu magicznego. M. Carosso ukazała różne typy żałobnej odzieży w wiosce na Sardynii. Dwa referaty dotyczyły znaczeń ubiorów tancerek w Aragonii oraz kapy torreadora i sukni tancerek flamenco w Andaluzji (J. Fribourg i J. Pitt-Rivers). Kilka opracowań ukazuje znaczenie różnych uborów historycznych: barw herbowych w X V w. (A. Planche), historii togi jako ubioru zawodowego prawników (S. Loubriat), odzieży ludowej 1 mieszczańskiej w regionie Meaux we Francji w X V I I I w. na podstawie spisów ruchomości (M. Baulant). strojnych ubiorów weselnych zakazywanych przez władze kościelne w Grecji w XVIII w. (Y. De Sike) oraz funkcji tradycyjnych strojów obrzędowych w Kambodży, Tajlandii i Laosie (S. Thierry). M. M. Rouć omówiła znaczenie okryć skórzanych u współ­ czesnych francuskich punków i rockersów i sposoby ich zdobywania. Przykłady te zostały doskonale dobrane ze względu na łatwo uchwytne znaczenie tych ubiorów w tak różnych społecznościach. Można by je oczywiście mnożyć. Duże znaczenie ma zestaw siedmiu referatów ukazujących zagadnienia metodologiczne i źródłoznawcze. Wyniki ustaleń grupy pracowników zajmujących się zagadnieniem odzieży przedstawiła M. de Fontaněs. Zaproponowano ogólny plan badania następujących zagadnień: strefy podziału geograficznego, produkcja i wymiana odzieży, zagadnienia gospodarcze, opis noszonej odzieży, jej funkcje: ochronna, semiologiczna i estetyczna, zagadnienie mody i systemów wartości. Opracowano także kwestionariusze na tematy szczegółowe. Dotyczą one głównie badań etnograficznych nad ubiorem. Źródła i metody badań nad ubiorem ludowym w średnio­ wieczu omówiły F. Piponnier, M. Closson i P. Mane. Współpraca historyczki i dwóch histo­ ryczek sztuki pozwoliła na ocenę wartości informacyjnej bogatych źródeł archiwalnych w postaci inwentarzy ruchomości i testamentów oraz ikonografii. Wskazano na powiązania odzieży ludowej z mieszczańską tych samych regionów Francji. Dokumentację odnoszącą się do odzieży noszonej w południowej części tego kraju przedstawiła G . Démians d'Archimbaud. D. Roche zajął się ubiorem francuskiej burżuazji w XVIII w. na podstawie źródeł pisanych. Badanie zabytków muzealnych z różnych okresów historycznych omówiła Y . Deslandres. С. Reinharez poruszyła zagadnienie sposobu ubierania się jako oznaki dobrego wychowania i kultury osobistej w podręcznikach z X V I - X I X w. Zajęto się wreszcie historią kostiumologii rozwijają­ cej się jako nauka dopiero w ubiegłym stuleciu (P. Perrot). Ostatnia część konferencji poświęcona była problemom opisu i klasyfikacji odzieży. Wyniki ustaleń wspomnianej już grupy zajmującej się tą tematyką przedstawiła H. Balfet. Za punkt wyjścia posłużyło opracowanie typologii ubiorów Bliskiego Wschodu Avivy Lancet-Müller . Grupa pracowników Muzeum Człowieka opracowała znacznie bardziej złożony system klasyfi­ kacyjny, który ma pomieścić wszelkie ubiory świata. Typologia uwzględnia nazwy odzieży, jej szczegółową charakterystykę z uwzględnieniem zagadnień z zakresu kultury duchowej i społecz­ nej. Każda typologia jest dyskusyjna, jednakże powinna ona być upowszechniona w opisach odzieży. Jej uzupełnieniem jest system opisu tradycyjnego ubioru ludowego we Francji opracowany w Muzeum Narodowym Sztuk i Tradycji Ludowych w Paryżu zreferowany przez M. T. Duflos-Priot. Nowe ustalenia wnosi także referat H. Balfet o formie i funkcji ubiorów ď jpow.myeh w opisowym systemie odzieży. 5 5 1COM A. Miiller-Lancet. Typology for Afro-Asian Costume primarly from Islamie countries, General Assembly, Leningrad — Moscow 1977. �277 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Dwa ostatnie referaty wychodzą poza tę tematykę opisu i typologii odzieży. N. Pellegrin zajęła się wyobrażeniami różnych ubiorów w zbiorach rycin wydawanych obficie w okresie od XVI-XVIII w. Fantastyczne rysunki z początku okresu ustępują miejsca realistycznym przedsta­ wieniom strojów różnych narodów. Autorka słusznie zauważa, że wszelkie sposoby ubierania się przedstawicieli różnych narodów europejskich stają się coraz bardziej dziwaczne, im bardziej odbiegają od nakazów mody francuskiej omawianego okresu. Rysownicy nie zdawali sobie sprawy z istnienia ukształtowanych w X V I - X V I I I w. ubiorów narodowych części środkowej i wschodniej Europy. Błąd ten popełniają zresztą i dzisiaj niektórzy kostiumologowie. Referat M. Drosson ukazał przekształcanie się formy damskiej torebki w latach 1850-1950 wraz z omówieniem zagadnienia dodatków do ubioru. Obszerne to streszczenie najważniejszych zagadnień poruszanych na konferencji nie może oddać ustaleń zawartych tak w najważniejszych referatach, jak w obszernych streszczeniach żywych dyskusji. Można tylko podkreślić ogromne znaczenie tego tomu dla dalszych badań nad wszystkimi dziedzinami historii odzieży i jej współczesnych przemian w różnych społecz­ nościach. Ustalenia materiałowe z konieczności były fragmentaryczne. Najważniejsze jest podję­ cie złożonej problematyki zmian mody, funkcji odzieży i metod badawczych. Irena Turnau M A R G I T G A R I , Le vinaigre et le fiel. La vie ďune paysanne hongroise. Mémoires recueillís et presentes par Edith Fél avec la collaboration de Tamas Hofer, Paris 1984, Plon Corvina, ss. 464, 65 ryc. Książka ta ukazała się w serii Terre Humaine wydawanej przez Jean Malaurie, przedsta­ wiającej mentalność ludzi z różnych społeczeństw świata. Znana etnografka węgierska. Edith Fel. wydała zarejestrowane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi Margit Gari, urodzonej w 1907 r. jako dziesiąte dziecko w biednej, bezrolnej rodzinie wiejskiej. Autorka pochodzi z miejscowości Mezókóvesd położonej na północny wschód od Budapesztu. Region ten już od ponad stulecia wzbudzał zainteresowania etnografów, tak ze względu na szczególnie barwne hafty i ubiory mieszkańców, określanych jako Matyós, jak i na wyjątkowo silne tradycje katolickie (Mezókóvesd leży w otoczeniu wsi protestanckich). Pierwsze rozdziały książki ukazują mentalność inteligentnej, ale niewykształconej wieśniaczki przedstawiającej ustalony raz na zawsze porządek świata: z niebem, piekłem, ogromną galerią świętych patronów, sposobem obchodzenia dorocznych świąt i ogromną liczbą aprobowanych lub potępianych zabiegów magicznych. W barwnych wypowiedziach autorki wiara w ten porzą­ dek poparta jest historiami z życia poszczególnych członków znanej jej dobrze wiejskiej społeczności. Zmiany ostatnich dziesiątów lat nie zdołały tu zachwiać wierzeniami ludzi starszego pokolenia. W dalszej części relacji o znacznych walorach literackich autorka ukazuje całe swe życie, ustawiczną walkę o minimum pożywienia i najprostsze odzienie. W tych rodzinach bezrolnych robotników sezonowych rodziło się liczne potomstwo. Ojcowie wydawali zbyt wiele na wino, a matki pracowały ciężko, aby wyżywić dzieci. Już jako 9-letnia dziewczynka Margit Gari pracowała jako piastunka. Nie miała jeszcze 11 lat, gdy po raz pierwszy pojechała ze starszym rodzeństwem na półroczną pracę w polu, w latyfundiach magnackich. Odtąd całe jej życie dzieliło się na letni okres prac sezonowych i okres zimowy, kiedy zarabiała głównie hafciarstwem. z którego słynęła jej miejscowość. W opowiadaniu zaznaczają się ostre różnice klasowe występujące na wsi węgierskiej: olbrzymie latyfundia i majątki bogatych chłopów bezlitośnie wyzyskiwały siłę roboczą bezrolnej biedoty. Autorka podkreśla pozytywną rolę silnego w jej regionie Kościoła katolickiego. Miłosierdzie chrześcijańskie niekiedy łagodziło ostre nieraz przeciwieństwa klasowe, pozwalając przynajmniej biedocie wiejskiej nie umrzeć z głodu na przednówku. Jednakże złe stosunki pomiędzy chłopami posiadającymi ziemię a bezrolnymi były odczuwane przez poszczególne jednostki już od dzieciństwa. �278 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Autorka jako piękna i inteligentna dziewczyna miała wielu adoratorów. Nie decydowali się oni jednak na małżeństwo. Dopiero jako „stara panna" mająca 21 lat poślubiła chłopca ubogiego jak ona, przy tym nałogowego pijaka. Było to jednak małżeństwo z miłości. Autorka urodziła pięcioro dzieci, a zdołała odchować czworo. Jej uzdolnienia hafciarskie zapewniły rodzinie względne polepszenie sytuacji życiowej, gdyż zaczęła zdobić ubiory ludowe. Wspomnienia Margit Gari obejmują okres od ok. 1917 r. do początku lat 70-tych. Autorka ukazuje przemiany w kulturze materialnej wsi węgierskiej znanego jej regionu. Informacje jej wskazują na ogromną tradycyjność w zakresie wyposażenia wnętrz mieszkal­ nych, użytkowania ubiorów ludowych czy typów pożywienia, charakterystyczną dla okresu przedwojennego. Tak wielkiej zachowawczości kultury chłopskiej nie można tłumaczyć jedynie ubóstwem ludności, należy też wziąć pod uwagę silne tradycje i stosunkowo słabe wpływy kultury miejskiej. Sytuacja ta zmieniła się nieco w czasie II wojny światowej. Od 1947 r. autorka zaczęła — acz niechętnie — zarzucać pełny strój ludowy i ubierać s ę według mody miejskiej. Pewne elementy tego ubioru utrzymały się jednak w strojach noszonych przez starsze pokolenie mieszkańców Mezókdvesd. Omawiana książka jest nieocenionym źródłem wiadomości o mentalności i sposobie życia najuboższych mieszkańców węgierskiej równiny w ciągu kilkudziesięciu lat naszego stulecia. Historyk kultury znajdzie w niej wiele ścisłych informacji mających znaczenie porównawcze z zakresu tzw. kultury duchowej, społecznej i materialnej. Książka ta ukazuje znakomicie odchodzącą w przeszłość mentalność i zanikający sposób życia. Jego dokumentacja i utrwalenie mają podobne znaczenie, jak opis Ishi — ostatniego dzikiego Indianina Północnej Ameryki, Indian znad Amazonki czy Eskimosów. Zasługuje ona na przetłumaczenie i rozpowszech­ nienie w Polsce. ; Irena Turnau M A R G A R E T H E D I E F F E N B A C H , Hessischer Trachtenalltag. Tracht ais Spiegel landlkher Lehensweisen 1925-1935, Herausgegeben von Wolfgang Schellmann. Siegfried Becker, Gaby Mentges und Ingeborg Weber-Kellermann. Insel Verlag, Frankfurt n/Menem 1983, ss. 301. Omawiana książka bazuje na olbrzymim zbiorze ok. 3000 fotografii pochodzących z Hesji, częściowo z 2 poł. X I X w., częściowo nowszych. W tekście ukazano historię ludowego ubioru, który w Hesji utrzymał się wyjątkowo długo. Ukształtował się on już w XVII w., gdy dawne formy stroju mieszczańskiego uległy zapomnieniu. W ubiorze heskim obserwuje się wpływy zachodnioeuropejskie mody z XVIII w. Widać je na przykładzie licznych spódnic. Bogata wieśniaczka nosiła ich do 16, a w ubiorze panny młodej było ich 12. Barwne spódnice i liczne dziane części odzieży w postaci kaftaników, pończoch lub fartuchów kształto­ wały sylwetkę kobiety. Ubiory (zarówno męskie, jak i kobiece) zdobiono haftami, galonami i plecionkami pasmanteryjnymi. W książce ukazano znaczne różnice w ubiorze ludności zamieszkującej wsie katolickie i protestanckie oraz specjalne stroje niedzielne, ślubne i żałobne. Ogromny materiał fotograficzny ukazuje stroje wieśniaków pracujących w polu i w obejściu. Przynosi także materiał ilustracyjny do zagadnienia zajęć rolniczych, hodowlanych, rzemiosł wiejskich i wyposażenia wnętrz. Technika fotograficzna znakomicie ukazuje barwną i tradycyjną kulturę materialną Hesji. Irena Turnau AVIVA M U L L E R - L A N C E T , Jewish Ethnographic Costume, Massada Publishers, Israel Museum, Jerusalem 1985, ss. 12, ryc. 66 w tym barwnych 50. Niewielkie to opracowanie ma duże znaczenie ze względu na zestawienie żydowskich ubiorów ludowych z Jemenu, Kurdystanu, Buchary, Gruzji, Persji, Afganistanu. Turcji, Syrii, �279 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Iraku, Tunezji, Maroka przy podkreśleniu tradycji przyniesionych ze wschodniej Europy oraz Grecji. Na ogół są to jedynie pewne tradycyjne elementy strojów żydowskich przy przejęciu kompletów ubiorów danego kraju. Wyróżnienie tych elementów było tym trudniejsze, że Żydzi osiedlali się zawsze liczniej w miastach niż we wsiach przechowujących dłużej trady­ cyjny ubiór. Zasługą autorki jest zestawienie ogromnego materiału fotograficznego ukazują­ cego tak zachowane ubiory, jak ich nosicieli. Zabytki kostiumologiczne pochodzące z ostatniego stulecia przechowano w Israel Museum w Jerozolimie. Analizując te ubiory autorka wyróżnia charakterystyczne cechy zdobnictwa żydowskiego widoczne pomimo tak znacznego rozproszenia terytorialnego tego narodu. Podkreśla ona zarazem wpływy ubiorów narodowych na kształto­ wanie się odzieży miejscowych Żydów. Dobrym przykładem jest krój ubiorów Chasydów, pochodzący od polskich ubiorów z X V I w. Także ubiór marokańskich Żydówek ukształto­ wał się pod wpływem wcześniejszej mody hiszpańskiej. Tak więc wyniki badań nad żydowskimi ubiorami ludowymi wyjątkowo wyraźnie ukazują różnorodność wpływów i zarazem siłę od­ działywania rodzimych tradycji. Należy je wziąć pod uwagę w badaniach nad ubiorami ludowymi oraz nad ubiorem żydowskim w Polsce. Irena Turnau SABIHA T A N S U G , Turkmen giyimi. Turkmen Costumes, Akbank'in Bir Kültür Hizmeti, b.m.w. 1985, ss. 64, ryc. 60 barwnych. Opracowanie współczesnego stroju ludowego Turkmenów mieszkających w zachodniej Anatolu od okolic Bergamo. Izmiru i na południe od Efezu do Bodrum. Autorka dokonała szeregu etnograficznych badań terenowych w kilkunastu wybranych miejscowościach, w których dawne ubory najlepiej się zachowały. W tekście drukowanym po turecku i równolegle po angielsku podała ona charakterystyki co najmniej czterech różnych typów strojów. Są to głównie ubiory kobiece, gdyż męskie zachowały się w nielicznych tylko wioskach. Tekst opraco­ wania daje zbyt mało opisów konkretnych ubiorów wraz z ich wykrojami. Autorka zaintereso­ wała się głównie najefektowniejszymi strojami świątecznymi i okolicznościowymi, zwłaszcza zaś weselnymi, wraz z tradycjami obyczajowymi. Sporo miejsca poświęca też ozdobom. Jednakże bogaty materiał ilustracyjny pozwala na wyciągnięcie wniosków,' których brakuje w pracy. Otóż suknie kobiece krojono najprościej uzupełniając je krótkimi kaftanikami i zapaskami. Uderza znaczna różnorodność nakryć głowy, zarówno zdobionych monetami czepców, jak okrywających także część twarzy i szyję zawojów oraz chust. Obok barwnych tkanin wzo­ rzystych ubiór zdobią hafty. Szeroko rozpowszechnione są bufiaste spodnie do kostek noszone pod długimi spódnicami. Wszystkie te elementy ubiorów kobiecych są bliskie dawnym tradycjom ubiorów tureckich. Typy zdobienia i wzory hafciarskie sięgają może rodzimych tradycji Anatolu i wędrownych plemion turkmeńskich. W każdym razie tak doskonale zachowane stroje ludowe mogą służyć za materiał porównawczy w badaniach nad odzieżą nie tylko Bliskiego Wschodu, ale i Półwyspu Bałkańskiego i narodów Kaukazu pozostających pod wpływami tureckimi oraz dalekiej Turkmenii. Irena Turnau �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b59540a3165c5680368b23b1ce83e812.pdf f0423706700eb74121eddfb7e244f1dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1280 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1181 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O G R A F I A POLSKA XXXI Zeszyt 2 �P O L S K A INSTYTUT A K A D E M I A HISTORII KULTURY N A U K MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXI Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA KRAKOW GDANSK ŁÓDZ Z A K Ł A D NARODOWY I M I E N I A OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K 1987 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZINSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE RADY R E D A K C Y J N E J : JOZEF BURSZTA. MARIA BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA). MARIA F R A N K O W S K A . JADWIGA KLIMASZEWSKA. ANNA K I TRZEBA-POJNAROWA. WANDA PAPROCKA. ZOFIA SZYFI LBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, al. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Alicja Januszczak (C) Copyrighl hy Zaklatl Narodowy im. Ossolińskich Piinlcíf in - Wydawnictwo. Wroclaw Polami PL ISSN 0071-1861 Zakład Narodów) im. Ossolińsk>-h - Wydawnictwo. Wroclaw 1У87. Nakład: «ni egz. Objętość: ark. wyd. 17.311. ark. druk. 14.75. ark. Al 2d. Papier offset, kl. III. 8(1 g. 7tl * 100. Oddano do składania 1987-01 -30. Podpisano do druku 1987-09-17. Druk ukończono w paź­ dzierniku 1987. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 118/87. C-7. С ena zł 350 - 19X7 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Zofia S o k o l e w i c z — Klasycy etnografii polskiej. Eugeniusza Frankowskiego teoria myślenia magicznego i obrzędów przejścia Streszczenie w jęz. angielskim Medard T a r k o — Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Zasięg, proble­ matyka, metody Streszczenie w jęz. angielskim Stanisław Blaszczyk — Muzeum Ludu Polskiego w Poznaniu według koncepcji Euge­ niusza Frankowskiego Streszczenie w jęz. angielskim Zofia G r ó d e c k a — Zainteresowania badawcze profesora Eugeniusza Frankowskiego polskim haftem ludowym Eugeniusz F r a n k o w s k i — Znaki wypalane i wystrzygane na skórze zwierząt pociągo­ wych na Półwyspie Iberyjskim II 24 27 58 61 75 77 89 Część II Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — Antropologia miasta Streszczenie w jęz. angielskim Magdalena Z o w c z a k — Bohater jako święty Streszczenie w jęz. angielskim Janusz B o h d a n o w i c z — Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników badań РАЕ Streszczenie w jęz. angielskim Lech M r ó z — Z rodu Kaina Streszczenie w jęz. angielskim 127 137 139 158 161 191 193 217 KRONIKA W rocznicę śmierci prof. dr. Tadeusza Milewskiego — Ryszard Tomicki Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami — Dni Judaistyczne — Janusz Walerowski SVD 219 221 RECENZJE Anna Żarnowska, Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 1985, PIW, ss. 295 - Maria Idźkowska Anna Zadrożyriska, Powtarzać czas początku. Część I : O świętowaniu dorocznych 227 �6 SPIS TREŚCI świąt w Polsce, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985, ss. 168, seria „ze smokiem" — Maria Idżkowska Poezja gruzińska. Antologia, wybór Igora Sikiryckiego, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1985, ss. 630 - Andrzej Wożniak NEKROLOGI Andre Leroi-Gourhan (1911-1986)- Zofia Sokolewic: Mircea Eliade (1907-1986)- Magdalena Zmyslowska . . . �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Часть I Зофия С о к о л е в и ч — Классики польской этнографии. Евгения Франковского теории магического мышления и обрядов перехода Резюме на английском языке Медард Т а р к о — Этнографические исследования Евгения Франковского. Объем, проблематика, методы Резюме на английском языке Станислав Б л а щ и к — Музей польского народа в Познани согласно концепции Евгения Франковского Резюме на ангийском языке Зофия Г р о д е ц к а — Исследования профессора Евгения Франковского, касающиеся польских народных вышивок Евгений Ф р а н к о в с к и — Выжигаемые и выстригаемые знаки на коже тягловых животных Иберийского полуострова 11 24 27 58 61 75 77 89 Часть II Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Антропология города Резюме на английском языке Магдалена З о в ч а к — Герой как святый Резюме на английском языке Януш Б о г д а н о в и ч — Этнографические регионы Польши в свете исследований Польского Этнографического Атласа Резюме на английском языке Лех М р у з — Из рода Каина Резюме на английском языке 127 137 139 158 161 191 193 217 ХРОНИКА В годовщину смерти профессора д-ра Тадеуша Милевского — Рышард Томщки. Томицки Пененжненские встречи с религиями — Иудейские дни — Януш Валеровски SVD • • 219 221 �8 СОДЕРЖАНИЕ ОБСУЖДЕНИЯ Анна Жарновска, Рабочие Варшавы на переломе X I X и X X вв., Варшава 1985, Государственный издательский институт, 295 стр. — Мария Идзковска. . . Анна Задрожиньска, Повторение начального времени. Часть I : О праздновании ежегодных праздников в Польше. Кооперативное издательство, Варшава 1985, 168 СТР., серия „С драконом" — Мария Идсковска Грузинская поэзия. Антология, избранное Игоря Сикирыцкого. Лодзинское изда­ тельство, Лодзь 1985, 630 СТР. — А ножей Возы/як 221 231 232 НЕКРОЛОГИ Андре Леруа Гурхан (1911-1986) — Зофия Соколевич Мирцеа Елиаде (1907-1986) — Магдалена Змысловска 234 235 �CONTENTS ARTICLES Part I Zofia S o k o l e w i c z — The classics of the Polish ethnology. The Eugeniusz Frankowski's theory of the magic way of thinking and the transition rites Summary in English Medard T a r k o — The ethnographic researches and studies of Eugeniusz Frankowski. Scope, problems and methods Summary in English Stanisław B ł a s z c z y k - The Museum of the Polish Folk in Poznań according to the conception of Eugeniusz Frankowski Summary in English Zofia G r ó d e c k a — Prof. E. Frankowski's concern in the Polish folk embroidery . . Eugeniusz F r a n k o w s k i — The stamps cut-out and burnt-out on the skin of the draft animals on the Iberian peninsula 11 24 27 58 61 75 77 89 Pari II Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — The urban anthropology Summary in English Magdalena Z o w c z a k — A hero as a saint Summary in English Janusz B o h d a n o w i c z — The ethnographic regions of Poland in the light of the researches of the Polish Atlas of Ethnography Summary in English Lech M r ó z - Of the Kain's stock Summary in English 127 137 139 158 161 191 193 217 CHRONICLE The anniversary of the death of Prof. Tadeusz Milewski — Ryszard Tomicki . . . . The meeting with religions in Pieniężno — the Judaistic Day — Janusz Walerowski SVD 219 221 BOOK REVIEWS Anna Żarnowska, Robotnicy Warszawy na przełomie X I X i X X wieku (The workers of Warsaw at the break of the 19 and 20 centuries), Warszawa 1985, PIW, ss. 295 — Maria Idźkowska Anna Zadrożyńska. Powtarzać czas początku. Część I : O świętowaniu dorocznych 227 �10 CONTENTS świat w Polsce (To repeat the time of the Origin. Part I : The feast and rituals of the annual cycle in Poland), Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985, ss. 168. seria ../e smokiem" - Mario Idżktmskci Poezja gruzińska. Antologia (The Georgian poetry. An anthology), wybór Igora Sikiryckiego, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1985, ss. 630 — Andrzej Wożniak . . . . 231 232 OBITUARIES André Leroi-Gourhan (1911-1986)- Zofia Sokolewicz Mircea Eliade (1907-1986) — Magdalena Zmysłowska 234 235 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f56b067cf8a3ef9dbbbf06b3d610f22.pdf 770e90c47fc04a3aa3af07aeb249a0f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1187 Title A name given to the resource Antropologia miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.127-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 Część t BRONISŁAWA f (Katedra Etnografii U Ł ) II KOPCZYŃSK A-JAWORSKA \ ANTROPOLOGIA MIASTA W literaturze naukowej coraz częściej pojawia się określenie „antro­ pologia" czy „etnologia miasta" {urban anthropology, ethnologie urbaine, ethno­ logie de la ville), w związku z czym nasuwa się pytanie, jakie pole do­ ciekań naukowych kryje się pod tą nazwą, jaki jest stosunek jej zaintere­ sowań do dotychczas wyróżnianych dyscyplin (antropologii kulturowej i spo­ łecznej, etnologii czy socjologii), co nowego proponują jej teoretycy L Rozwój nowej dyscypliny przypada na późne lata sześćdziesiąte i wczesne lata siedemdziesiąte, które przynoszą rozważania nad tym, czym jest i czym powinna być antropologia „miejska" , w końcu lat siedemdziesiątych zaś zaczynają mnożyć się różne poczynania organizacyjne. W 1979 r. na zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (American Anthropological Association) w Cincinati podjęto inicjatywę po­ wołania Towarzystwa Antropologii Miejskiej (The Society for Urban Anthro­ pology), którego przewodniczącym został wybrany Leonard Plotnicov z uni­ wersytetu w Pittsburgu. Z biegiem lat Towarzystwo to zaczęło dążyć do skupienia ogółu osób zajmujących się problematyką antropologii miasta. Początkowo nowa organizacja chciała przybrać nazwę „The World Congress of Urban Anthropology", jednakże ażeby uniknąć skojarzenia z kongresa­ mi Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) zdecydowano się na nazwę „World Union of Urban Anthropology" (WUUA). 2 1 Ze względu na obszerną i nie zawsze dostępną w warunkach polskich literaturę w tym o m ó w i e n i u opieram się głównie na informacjach zawartych w pracy Ulfa H a n n e r z a , Explo­ rer la ville. Élementes Jalons d'anthropologie urbaine, Paris 1983, artykule Jacques G u t w i r h a . pour l'anthropologie urbaine. nych materiałach I ..L'Homme", vol. 22: 1982, nr 4. s. 5-23, oraz nie publikowa­ i referatach, głównie L . Plotnicova Międzynarodowym Sympozjum d/s Antropologii i A . Southala, przedstawionych Miejskiej w Wiedniu w 1982 r. na oraz Sympozjum „Teoretyczne perspektywy antropologii miejskiej" z Kongresu M U A I E w K a n a ­ dzie w 1983 r. 2 Jednym z pierwszych sygnałów zainteresowań antropologicznych studiami urbanistycz­ nymi była konferencja przedkongresowa zorganizowana w związku z I X M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w 1973 r. w Chicago. �128 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA O b o k w y d a w a n y c h „ W i a d o m o ś c i " (Newsletter) T o w a r z y s t w o i U n i a p o c z ę ł y publikować informacje o swojej d z i a ł a l n o ś c i na łamach wydawanego od 1972 r. c z a s o p i s m a „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " p u b l i k o w a n e g o w N o w y m J o r k u przez J a c k a R o l l w a g e n a . C z a s o p i s m o to o p u b l i k o w a ł o w 1981 r. spis o s ó b z a j m u j ą c y c h się a n t r o p o l o g i ą m i e j s k ą . W spisie t y m p o d a n a z o s t a ł a proble­ m a t y k a ich b a d a ń , wymieniono t e ż badane miasta. T o samo wydawnictwo p r z y s t ą p i ł o r ó w n o c z e ś n i e do zbierania informacji u z u p e ł n i a j ą c y c h d o nowego 3 spisu . O p r ó c z l i c z n y c h konferencji l o k a l n y c h i k r a j o w y c h 5 wych , w sierpniu 1982 r. zorganizowano w narodowe S y m p o z j u m Antropologii Miejskiej, o zorganizowanie w K a n a d z i e 1983 4 czy międzynarodo­ W i e d n i u Pierwsze Między­ które w y s t ą p i ł o z wnioskiem r. w r a m a c h X I Międzynarodowego Kongresu Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych sympozjum p o ś w i ę ­ conego teoretycznym perspektywom antropologii miejskiej. K i e r o w n i c t w o tego s y m p o z j u m powierzono L e o n a r d o w i Plotnicov i R i c h a r d o w i L o b b a n z ame­ r y k a ń s k i e g o uniwersytetu w K a i r z e . Z inicjatywy tego s y m p o z j u m p o w o ł a n o w ramach Unii stałą komisję ( C o m i s s i o n of Urban A n t h r o p o l o g y ) . N a p r z e w o d n i c z ą c e g o k o m i s j i w y b r a n o prof. G h a u s a miejskiej antropologii Ansari z uniwersytetu w K u w e j c i e , sekretarzem n a u k o w y m z a ś z o s t a ł dr P . J . M . N a s z Instytutu B a d a ń Społecznych i K u l t u r o w y c h w Lejdzie, 6 z l o k a l i z o w a n y s t a ł y sekretariat K o m i s j i . tam też został G ł ó w n a d z i a ł a l n o ś ć K o m i s j i pole­ g a ć m a na wymianie d o ś w i a d c z e ń n a u k o w y c h d r o g ą o r g a n i z o w a n i a s y m p o z j ó w n a u k o w y c h . Pierwsze o d b y ł o się latem 1985 r. w Lejdzie w H o l a n d i i , n a s t ę p n e olanowane b v ł o w 1986 r w Nigerii P r z e w i d y w a n e jest t e ż zebranie K o m i s j i na kongresie Unii w 1988 r. w Jugosławii. Równolegle do powyższych o o c z v n a n centralnych w szeregu o ś r o d k ó w n a u k o w y c h p r o w a d z o n e sa badania z omawianej dziedziny. Z a n i m s p r ó b u j ę o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, c z y m c h a r a k t e r y z u j e s i ę antropo­ logia m i e j s k a i d o k ą d zmierza, c h c i a ł a b y m p o ś w i ę c i ć nieco uwagi dzięki którym osiągnęła ona swą obecną H a n n e r z a , korzenie dzisiejszej antropologii pozycję. Otóż, miasta s i ę g a j ą drogom, zdaniem z jednej Ulfa strony do o s i ą g n i ę ć ekologicznej s z k o ł y chicagowskiej, z drugiej z a ś n a w i ą z u j ą „Urban Anthropology", vol. 10: 1981, nr 2, s. Na przykład w 1981 r. odbyła do 121-123. się konferencja Towarzystwa Etnologii Francuskiej (Société d'Ethnologie Française) zatytułowana „L'anthropologiecultiirelle dans le champs urbain" zob. sprawozdanie M . S e g a l e n . „Ethnologie Française", vol. 11: 1982. s. 399-401. 5 Jak np. w 1983 r. konferencja z udziałem zagranicznych gości zorganizowana przez Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze (Deutsche Gesellschaft für Volkskunde) pt. stadt - Aspekte empirischer kulturforschung". zob. „ D G V - czy w 1982 r. sympozjum na II M i ę d z y n a r o d o w y m zob. Problems of the European Ethnography Kongresie S I E F and Folklore. „Groß­ Informationen", vol. 4/92: 1983 Summaries w Suzdalu w Z S R R : by the Congress Parti­ cipons, Moskov 1982, s. 41-65. « Adres sekretatiatu : Institute of Cultural and Social Studies, Staationspiein R A Leiden, Holandia. 10, 2300 �m C | | | I ^ * * ANTROPOLOGIA MIASTA 129 badań afrykańskich realizowanych w latach 1930-1940 w Rhodes Livingstone Institute w Rodezji (dzisiejsza Zambia). W 1982 r. powstał na Uniwersytecie w Chicago Wydział Socjologii, który odegrał i odgrywa do dziś znaczną rolę w studiach miejskich. Tam rozwinięto teorię ekologii społecznej. Działali na tym Wydziale uczeni tej miary co Wiliam I . Thomas, Robert Park i L. Wirth, który czerpał inspiracje do badań dzielnic Chicago z prac Lowiego i Boasa. W kręgu wpływów szkoły chicagowskiej powstało szereg znakomitych prac, z których kilka uznano wręcz za klasyczne w dziedzinie poświęconej kulturze i socjologii miasta (np. Lynd, Lynd, 1929). Jednakże na rozwój antropologii miasta wpłynęły również badania afry­ kańskie, w których uczniowie Maxa Gluckmana, wieloletniego profesora z Manchesteru, podjęli badanie procesów „odplemiennienia", czyli przejścia Afrykanów w wyniku urbanizacji ze społeczności plemiennej do miejskiej, głównie stanu robotniczego (Hannerz, 1983, s. 301-305). Między innymi G. Wilson badał osady górnicze Rodezji (Wilson, 1941-1942), C. J. Mitchell zanik obyczajów plemiennych w wielkomiejskich środowiskach robotniczych Afryki (Mitchell, 1956), P. C. Gutkind zaś opublikował większą pracę poświę­ coną rozważaniom teoretycznym (Gutkind, 1974). W 1968 r. ukazał się w USA pierwszy zbiór prac zatytułowany Urban Anthropology, w latach siedemdziesiątych zaś wprowadzono antropologię miasta jako nową subdyscyplinę do uniwersyteckich programów antropologii. J. Gutwirth zastanawiając się nad rozwojem nowej dyscypliny usiłował znaleźć przyczyny jej tak bujnego rozwoju na gruncie amerykańskim. Wi­ dział je w równoległym rozwoju w USA innych badań miejskich, co mogło oddziaływać również na pobudzenie nowych zainteresowań wśród antropolo­ gów, w masowym przemieszczaniu się ludności wiejskiej i autochtonicznej do miast amerykańskich oraz we wzroście zainteresowań problemami „etniczności", który dał się zaobserwować w USA na początku lat siedemdziesiątych. Wreszcie dopatruje się ich w pragmatyzmie nauki amerykańskiej i jej stałym poszukiwaniu nowości. Na marginesie tych rozważań zwraca również uwagę, że choć Anglia była jednym z pierwszych krajów, w którym przeprowadzo­ no badania antropologiczne w dużym mieście (Firth, 1956), to jednak nie obserwuje się tam większych zainteresowań tym nurtem badań. Również sporadycznie badania miejskie prowadzone w innych ośrodkach naukowych nie odeerałv tak znaczacei roli w rozwoiu dvscvolinv iak antropologia amerykańska. Opóźniona w stosunku do badań amerykańskich jest również francuska antropologia miasta. Niewiele uwagi poświęcili jej francuscy afrykaniści (m. in. Balandier, 1955), co Gutwirth tłumaczy tym, że z jednej strony w francusko­ języcznych krajach Afryki urbanizacja nowego typu pojawiła się stosunkowo późno, oraz tym, że najbardziej wpływowi afrykaniści, jak M . Griaule czy G. Dieterlen, przywiązywali szczególną wagę do studiów nad systemami pojęć i sposobami tradycyjnego życia, które - ich zdaniem - mogły być 9 - Etnografia Polska, t. X X X I . 2. 2 �130 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA badane tylko na wsi. Wreszcie, nie bez znaczenia byl wpływ strukturalistów i uczniów C. Levi-Straussa, który z rezerwą odnosił się do badań nad współczesnością i własnym środowiskiem. Jednakże niewielka początkowo liczba etnologów podejmujących badania w mieście również we Francji powoli wzrasta. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych zaczynają pojawiać się pierwsze artykuły teoretyczne (Althabe, 1977; Gutwirth, 1978; Abeles, 1980) i coraz liczniejsze prace badawcze (Petonnet, 1968, 1979; Fribourg, 1980; Morel, 1984). Mimo swych niezaprzeczalnych walo­ rów poznawczych badania miejskie jednocześnie budziły i nadal budzą wiele wątpliwości. Antropologia miejska od początku przeżywa kryzys swej toż­ samości. Dziedzina nauki bez jasnych, teoretycznych celów lub z celami niepewnymi budzi wątpliwości co do słuszności jej wyodrębnienia i war­ tości wyników. . Pierwszy problem związany jest z trudnością zdefiniowania zmiennej histo­ rycznie istoty miasta i kontrowersjami wokół pojęcia urbanizacji. Drugi wiąże się z wątpliwościami co do możliwości stosowania metod badaw­ czych ukształtowanych na gruncie etnologii (antropologii) w badaniach dużych zbiorowości miejskich o złożonej kulturze. Nie ma tu miejsca na szczegółowe referowanie dyskusji o tym, czy istnieją kryteria pozwalające w sposób bezdyskusyjny określić cechy miasta i na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje swoista kultura miejska, jakie cechy i postawy należy uznać za typowo miejskie , oraz czy definiujące miasto takie cechy, jak wielkość, gęstość oraz heterogeniczność - wyróżnione przez L. Wirtha - mogą wyjaśnić zmiany zachodzące w zachowaniach ludzi w mieście. Ostatnio coraz liczniejsi badacze uważają, że nie ma prostych powiązań między przestrzennymi formami zamieszkiwa­ nia a systemami kulturowymi, natomiast można mówić o „urbanizmie" jako swoistym stylu życia (por. Castells, 1982, s. 82-83). Niezależnie od tego, jakie przyczyny skłoniły antropologów do podjęcia badań w mieście - czy dlatego kierowali uwagę w stronę kompleksów miejskich, że wobec powszechnej industrializacji i rozwoju wielkich aglomeracji nawet w „trzecim świecie" (jak twierdzą niektórzy) „nie ma już wiele do roboty" i przenosząc się do miasta „spodziewali się znaleźć zastępczych dzikusów" (Hannerz, 1983, s. 19), czy też uznali, że antropologowie, zgod­ nie z założeniem swej dyscypliny, powinni badać „człowieka w świecie" niezależnie od jego miejsca zamieszkania i trybu życia, jaki prowadzi pozostawał problem adekwatności metod antropologii do nowego pola oraz zakresu b a d a ń . 7 8 7 Zainteresowanych odsyłam do pracy J . W ę g l e w s k i e g o (1983). * Jest rzeczą ciekawą, że poszerzenie tradycyjnego obszaru etnologii nastąpiło, jakkolwiek z odmiennych nieco pobudek, Na przykład w tym samym czasie w w Anglii sugestia taka padła g ó w w Edynburgu, w 1957 Europie r. na Zachodniej zjeździe w Polsce zaś na zjeździe krakowskim w 1951 r. brytyjskich i w Polsce. antropolo­ �ANTROPOLOGIA MIASTA 131 Pierwszą trudność rodzą rozmiary i złożoność badanej zbiorowości ludz­ kiej i jej kultury. Jak w tych warunkach prowadzić badania? Właściwe mikrostudiom antropologicznym metody obserwacji wydają się w warunkach miejskich mało przydatne. Jednocześnie jednak wiele słuszności jest w stwier­ dzeniu, że makrostudia redukują obiekty badań do statusu szyfru. Przedsta­ wiany w nich model społeczeństwa i jego kultury jest właściwie modelem badacza, w którym mało uwagi poświęca się sposobom, w jaki członkowie badanej zbiorowości sami definiują swoją sytuację (Epstein, 1981, s. 341) . Z metodą pracy antropologa związana jest również tradycja badania małych dziedzin życia społeczno-kulturowego w sposób integralny. Jednakże nawet w prostych społecznościach często trzeba szukać czynników spraw­ czych badanych zjawisk poza ich bezpośrednim otoczeniem. W społecznoś­ ciach złożonych kontekst zewnętrzny proporcjonalnie powiększa się. Powstaje pytanie, jak szeroka powinna być analiza wymagana dla antropologicznego zrozumienia badanego zjawiska? Żaden z badaczy nie jest w stanie badać całości złożonej rzeczywistości. Musi więc badania swe ograniczyć, co pro­ wadzi zawsze do pewnych uproszczeń i arbitralnych wyborów. Dodatkowe niebezpieczeństwo grozi przy przekraczaniu granic innych dyscyplin. Przy szerokim uwzględnianiu tła badanych zjawisk można by zmierzać do badań wielodyscyplinarnych, ale badania takie, zdaniem niektórych, nie sprzyjają syntetyczności analizy (Plotnicov, 1973, s. 248-264). Dlatego też podnoszą się głosy, że antropologowie podejmując badania w mieście powinni raczej szerzej i bardziej systematycznie śledzić ustalenia pokrewnych dyscyplin w celu ich wykorzystania we własnej analizie. Ze sprawą kontaktów z dyscyplinami pokrewnymi łączy się pytanie, czy antropologia miasta ma jakiś swoisty przedmiot zainteresowań? Odpowiedź na to pytanie jest negatywna. Różnorodność tematyczna podejmowanych studiów jest ogromna, o czym świadczy chociażby tematyka wspomnianych konferencji i sympozjów. Na przykład na konferencji w Wiedniu jedna praca prezentowała urbanizację w Kuwejcie w strukturze systemu światowego, inna opisywała zachodnioafrykański urbanizm. Z kolei druga praca na temat miast Kuwejtu podejmowała problem dezintegracji życia rodzinnego tłuma­ cząc ją wysokim wskaźnikiem rozwodów. Jeszcze inna starała się pokazać, że rozwój wielkich aglomeracji w Nigerii związany był z handlem na dużych przestrzeniach i specjalizacją zawodową skoncentrowanych populacji. Praca na temat świąt obchodzonych w zbiorowościach miejskich Japonii śledziła ich historyczny rozwój. Studia na temat miast USA, Wenezueli czy Indii podejmowały problematykę etniczności, migracji, pracy w mieście, sąsiedztwa, rodziny, pokrewieństwa, pozycji kobiet i sprawy gospodarstw domowych czy wreszcie problemy polityki i patologii społecznej. Zamykając konferencję jej przewodniczący Aidan Southal nie mógł właściwie w krótkim omówieniu podsumować jej wyników. Podkreślił więc różnorodność tematyki oraz wielo9 » Cyt. za ref. Plotnicova. �132 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA rakość sposobów analizy, jak również różnorodność, a nawet kontrowersyj­ ność uogólnień. Podobnie wielostronna, żeby nie powiedzieć rozstrzelona, była problema­ tyka seminarium francuskiego. Przedstawiono na nim wyniki badań historycz­ nych nad ubraniem i strojem ludowym w XVIII-wiecznym Paryżu, nad higieną miasta w czasach przedhausmanowskich czy problem ulicznej sprze­ daży napojów. Przedstawiono również obserwacje dotyczące takich zjawisk współczesnych, jak: rola kawiarni w życiu miasteczka robotniczego, mani­ festacje uliczne, rola targu miejskiego w kontaktach z wsią, święta Rosière w Nanterre czy karnawał uliczny w Strasburgu . Na sympozjum w Suzdalu dotyczącym etnografii miejskiej referaty po­ dejmowały zagadnienia powstawania miast, demografii, składu narodowościo­ wego ludności, a w znacznie skromniejszym rozmiarze problemy rzeczywiś­ cie kulturowe: warunków życia i stylu miejskiego, przy czym głównie do­ tyczyły one środowiska robotniczego . Uznanie roli kultury w studiach urbanistycznych powoduje, że wielu antropologów spożytkowuje swą wiedzę o rodzimej kulturze emigrantów w studiach nad ludnością przesiedloną lub czasowo zamieszkującą w miastach zachodnioeuropejskich lub miastach „trzeciego świata". Jednakże, jak podno­ szą niektórzy, zadaniem antropologii powinna być próba wyjaśnienia świata wartości nie tylko inspirującego mniejszości etniczne, ale i grupy dominujące w mieście. Badanie antropologiczne nie powinno ograniczać się wiec np. do członka plemienia w mieście, lecz podjąć badanie człowieka w mieście w ogóle. Czym wobec tych rozbieżności zainteresowań i podejść powinna zajmo­ wać się antropologia miasta? Poglądy na ten temat są również zróżnicowa­ ne, lecz można wśród nich zauważyć pewne dominujące tendencje. Prawie wszyscy antropologowie podejmujący badania w miastach pośrednio lub bezpośrednio podpisują się pod założeniem, że zadaniem antropologii jest badanie człowieka zawsze i wszędzie jako całości, w możliwie pełnym kontekście zjawisk społeczno-kulturowych. Zdaniem J. Gutwirtha właśnie antropologia miasta jest jedną z odpowiedzi na współczesną świadomość epistemologiczną antropologii, która chciałaby badać wszystkich ludzi, wszel­ kich społeczności i wszelkich rodzajów kultur (Gutwirth, 1982, s. 16). Celem badań miejskich miałoby więc być zrozumienie społeczeństwa zurba­ nizowanego, przy użyciu teorii, analiz i sposobów, które tradycyjnie zwykło się identyfikować z antropologią. Stąd antropologię miejską uznać należy, niezależnie od jej powiązań z innymi naukami, za część, subdyscyplinę, antropologii (etnologii). Ze szczególnego podkreślenia problematyki kulturowej wynika, zdaniem 10 11 i" Referaty opublikowane 1 1 w „Ethnologie Française", t. 12: 1982, z. 2. Zob. cytowane streszczenia referatów z Kongresu w Suzdalu, oraz „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1. s. 231-237. 1 i �ANTROPOLOGIA 133 MIASTA • L fc,.piotnicova, że jednym z głównych problemów teoretycznych antropologii W miasta, podobnie jak całej dyscypliny, powinno być zrozumienie procesu K tworzenia się środowisk ludzkich i adaptacji do nich. Zgodnie z tradycyjnyfc i zainteresowaniami antropologii szczególne miejsce w badaniach powinno W zajmować śledzenie ciągłości i zmiany, porównywanie i badanie ewolucji M gawisk. Stąd też zakres prowadzonych analiz musi obejmować, chociażby § dla celów porównawczych, proces przejścia od etapu przedurbanistycznego ii d zurbanizowanego. Przy czym jeszcze raz należy podkreślić, że przez urbanizm rozumie się w większości badań sposób życia, przez urbanizację zaś proces wzrostu i rozwoju cywilizacji, co powoduje, że badania antropo­ logii miejskiej dotyczą zarówno współczesności, jak przeszłości. Zdaniem J. Gutwirtha stosowanie metod pracy antropologa (obserwacji i wywiadu w bezpośrednim kontakcie z badaną społecznością) predyspo­ nują szczególnie antropologa do badania funkcjonowania więzi społecznych i instytucji nieformalnych oraz zachowań spontanicznych i dostosowanych do zmiennych okoliczności, zachowań, które często umykały uwadze socjolo­ gów. Nie należy przy tym zapominać, że procesy te oddziaływają na struktury bardziej trwale i dość często, choć prawie niewidocznie, pełnią rolę strukturyzującą (Gutwirth, 1982, s. 13) . Jest rzeczą widoczną, że większość prac antropologii miejskiej nawiązuje do tematyki właściwej tradycyjnym badaniom antropologicznym, jakkolwiek spotykamy tematy szczególnie lubiane. Obserwujemy więc kontynuację zain­ teresowań problemami migracji, kontaktów, adaptacji i akulturacji, struktur rodzinnych i systemów pokrewieństwa, zróżnicowania wzorów kulturowych. Nawet pomimo różnicy w skali badanych zbiorowości problem naczelny, czyli sprawa odniesienia obserwacji jednostkowych do kultury jako całości, pozostaje w badaniach miasta ten sam, co w antropologii tradycyjnej. Broniąc zasadności poszerzenia pola badań antropologii o obszary zurba­ nizowane J. Gutwirth z pewnym patosem stwierdza, że specjalizacje antropo-. logiczne wypracowały narzędzia badawcze „zbyt drogocenne", by miały się ograniczać tylko do tradycyjnych zakresów badań. Są one bowiem przydatne zarówno do badania tego, co „codzienne", jak również święta, mitu czy przeżycia religijnego w naszych czasach i naszym zurbanizowanym społeczeń­ stwie (Gutwirth, 1982, s. 16). Niezależnie od stosowania „klasycznej" procedury badań antropologicz­ nych U. Hannerz (1983, s. 254-300) zwraca uwagę na szczególną, jego zdaniem, przydatność kategorii badawczych wprowadzonych do badań spo­ łecznych przez E. Goffmana (1959; 1967). Anonimowość w mieście sprawia. m 0 12 12 W tym miejscu m o ż n a się o d w o ł a ć do w y n i k ó w badań C . Petonnet, która zauważa, że pomimo ogromnej złożoności o d d z i a ł y w a ń miejskich człowiek w mieście wyznacza np. w o k ó ł swego miejsca zamieszkania mały teren, w którym się obraca, który jest mu bliski, w nawet którym nie ma chaosu (Petonnet, 1982), czy do spostrzeżenia najbardziej negatywne zjawiska prowokują określony ład (Gutwirth, Gutwirtha, 1983). że �134 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA że ludzie mogą być w nim oceniani na podstawie zewnętrznych pozorów. Okoliczność ta powoduje, że ważną rolę w kontaktach miejskich odgrywa, jak to określa Goffman, „sposób przedstawiania siebie" (the Presentation for Self) zgodny z różnorodnymi rytuałami interakcji zrozumiałymi dla wta­ jemniczonych. To. jak jednostka przedstawia siebie, swoje cechy, zachowania, wywołujące określone wrażenia nieświadomie, dążąc do manipulowania obra­ zami własnej osoby dla realizacji takich lub innych celów - wpływa na postawy, opinie i sądy odbiorcy (pozwala to często w mieście na przekra­ czanie różnych barier społecznych). W celu przedstawienia tego obrazu jednostka dysponuje nader szerokim zestawem środków nie tylko słowem, ale i gestem, wyrazem twarzy, ubiorem, językiem, a nawet sprzętami, którymi się otacza . Obserwacja jednostek będących ze sobą w interakcji, role. które sobie przypisują (ich „repertuar", „inwentarz"), formy ich wzajemnych kontaktów pozwalają antropologowi poznać obowiązujące reguły porządku społecznokulturowego i jakkolwiek goffmanowskie studium „towarzyskości" nie wywodzi się z wcześniejszych tradycji badań antropologicznych - zda­ niem Hannerza i omawiającego jego pracę Gutwirtha (1982, s. 15) — w ba­ daniach miejskich doskonale je uzupełnia. 13 Zakres szczególnie polecanych badań zależy od temperamentu badawcze­ go i zainteresowań poszczególnych badaczy. I tak np. U . Hannerz zafascyno­ wany Goffmanem postuluje zwrócenie szczególnej uwagi na następujące pięć dziedzin życia społeczno-kulturowego: postawy i role, które wiążą się z uczest­ nictwem w życiu rodziny, grupy krewniaczej oraz sąsiedzkiej, w sposobie konsumpcji, zaopatrzeniu oraz wymianie, jak również w czasie wolnym. Dla niego bowiem miasto to przede wszystkim miejsce, gdzie każdy mieszkaniec krzyżuje swe drogi z niezliczoną liczbą obcych osobników. Szczególnie zaś dużo takich interakcji zachodzi, jego zdaniem, w dziedzinie pracy, konsumpcji i zaopatrzenia (Hannerz, 1983, s. 137-140). Wielu badaczy uważa, że antropologia miasta powinna skupić się na śledzeniu codziennego życia informatorów, ich nieformalnej organizacji oraz oddziaływania na nie warunków miejskich. Z kolei J. Gutwirth krytykuje, że w badaniach miasta za mało do tej pory poświęca się uwagi „kulturo­ wym" aspektom życia. Za mało mówi się w nich o zjawiskach religijnych, sposobach świętowania, manifestacjach politycznych czy sposobach spędzania wolnego czasu (Gutwirth, 1983, s. 879). Antropolog (etnolog) powinien badać modele kulturowe i społeczne, które kształtują życie dużej zbioro­ wości. Na zakończenie chciałabym zaznaczyć, że prawie wszyscy badacze pod­ kreślają liczne trudności związane z badaniami miasta. Obok powszechnie znanej trudności związanej z nawiązaniem kontaktów badacza ze społecznoś­ cią badaną w mieście dodatkowo pojawia się niebezpieczeństwo pozyska1 4 ••' Obszerne o m ó w i e n i e /ułożeń Goffmana m o ż n a znaleźć w pracy J. T i t t e n b r u n a . liHcrakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, Poznań 1983. rozdz. I I . s. 41-68. Obszernie o m ó w i ł a je na konferencji paryskiej Beatrix Le Wita (1982). 1 1 �w ANTROPOLOGIA S MIASTA 135 nia informacji nieprawdziwych od ludzi, którzy są oswojeni z udzielaniem wywiadowczy wypełnianiem ankiet i kwestionariuszy, a jednocześnie zaintere­ sowani przekazaniem swego tendencyjnego obrazu. J. Gutwirth (1982, s. 17) zwraca także uwagę na potrzebę posiadania w badaniach miejskich szcze­ gólnej „wyobraźni antropologicznej", wymagają one bowiem nieraz - za­ równo w terenie, jak i podczas opracowywania uzyskanych danych - zdol­ ności i dużej śmiałości kojarzenia ogromnej liczby źródeł, zwłaszcza pośred­ nio związanych z przedmiotem badań i często pochodzących z dorobku innych dyscyplin, takich jak socjologia, ekonomia, historia czy demografia. Harmonijne połączenie mikroobserwacji, żywego opisu, który charakteryzuje najlepsze, tradycyjne prace etnograficzne z obrazem szerszego kontekstu i ogólnych regularności otwiera jednak przed antropologią miasta szerokie i godne pożądania możliwości . 15 LITERATURA Abélès M. 1980 Rouergats de Paris. vol. 2. s. 163-169. Pour une anthropologie au présent, ..Ethnologie Française", Althabe G. 1977 Le Quotidien en procès. ..Dialectiques", vol. 21. s. 67-77. Anthropologie... 1982 L'Anthropologie culturelle dans le champs urbain, ..Ethnologie Française", vol. 12 (artykuly z konferencji). Balandier G. 1955 Sociologie des Brazzaville noires. Paris. Armand Colin. B a n t o n M. 1957 West African City. A Study of Iril al Life in Freetown. London. Oxford University Press. B a s h a m R. 1978 Urban Anthropology. The Cross-Cultural Study of Complex Sociétés. Palo Alto, Societies, ..American Mayfield Publishing Company. B a s h a m R., de G r o o t D . 1977 Current Aproaches to the Anthropology of Urban and Complex Anthropologist", vol. 79, s. 415-440. B e r n u s S. 1968 Particularisme ethniques en milieu urbain, l'exemple de Niamey, Paris, Institut d'Ethno- logie. C a s t e l l s M. 1982 Kwestia miejska, Warszawa. Classen H. J., Skalnik 1981 P. [red.] The Study of the State, The Hague, Mouton. Cohen C. 1975 Grandir en quartier kurde. Paris. Institut d'Ethnologie. u W odrębnym artykule zamierzam o m ó w i ć założenia i rezultaty etnograficznych miasta w krajach demokracji ludowej i Z S R R . badań �w w 136 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Eames E., Goode J. G. 1977 Anthropology of the City. An Introduction to Urban Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs. E d d y E . M . [red.] 1968 Urban Anthropology, Athens, University of Georgia Press. E p s t e i n A. L . 1981 Urbanisation 1950-1956, and Kinship. The Domestic Domain on the Copperbeit of Zambia London, Academic Press. F i r t h R. 1956 Two Studies of Kinship in London, The Athlone Press, London; zob. tłumaczenie w: Etnologia. Wybór tekstów, W r o c ł a w 1969, s. 257-363. F o s t e r G . M . , K e m p e r R . V . [red.] 1974 Urban Antropologists in Cities, Boston, Little Brown. Fox R. G . 1977 Urban Anthropology. Cities in their Cultural Settings, Prentice Hall, Englewood Cliffs. . F r i b o u r g J. 1980 Fêtes à Saragosse, Paris, Institut d'Ethnologie. Goffman E. 1959 The Presentation of Self in Everyday Life, Garden City, New Y o r k , Doubleday, Anchor Books 1967 Interaction Ritual. Essay on Face to Face Behaviour, Chicago, Aldine. Großstadt... 1983 Großstadt - Aspecte empirischer Kulturforschung, „ D G V - Informationen", nr 4 [92] (program i streszczenia referatów z konferencji). G u t k i n d P. C . W. 1974 Urban Anthropology. Perspectives on ..Third World". Urbanisation and Urbanism, Assen, Van Gorcum. Gutwirth J. 1970 Vie juive traditionelle. Ethnologie d'une communauté hassidique. Wstęp A . Leroi- Gourhan, Paris, E d . de Minuit. 1978 L'Enquête 1982 Jalons pour l'anthropologie en ethnologie urbaine, „Herodote", vol. 9, s. 38-55. 1983 L'Anthropologie urbaine, „ L ' H o m m e " , vol. 22, nr 4, s. 5-23. urbaine en France, „Critique", nr 438, s. 882. Hannerz U. 1970 Soulside. Inquiries into Ghetto Culture and Community, New Y o r k - L o n d o n , Colum- bia University Press. 1980 Exploring the City. Inquiries toward an Urban Anthropology, New York, Columbia University Press. 1983 Explorer la ville. Elementes d'anthropologie urbaine, Paris. L e W i t a B. 1982 Une enquête en milieu parisen, „Ethnologie Française" vol. 12, s. 197-202. L o b b a n R. A. 1975 Alienation. Urbanisation and Social Noteworks in the Urban Sudan, „Journal of Modern African Studies", vol. 12, nr 2, s. 491-500. L y n d R., L y n d H. M . 1929 Midletown. A study in Modern American Cultur. W s t ę p C . Wissler, New York, Harcourt Brace. M a y e r P. 196 Townsmen or Tribesmen. Afrkan Conservatism and the Process of Urbanisation in a South City, Capetown, Oxford University Press. Mitchell C. J. 1956 The Kalela-Dance, University Press. Rhodes-Livingstone Papers, nr 27, Manchester, Manchester �I T " ANTROPOLOGIA MIASTA 137 Morel A. 1984 Ethnologie dans la ville: une bibliographie indicative, „Terrain", vol. 3, s. 43-54. Park R. 1915 The City. Suggestions for the Investigation on Human Behaviour in Urban Environment, „American Journal of Sociology", vol. 20, s. 577-612. P é t o n n e t C. 1968 Ces gens-là. 1979 On est tous dans le brouillard. L'Ethnologie des Banlieues. Wstęp A. Leroi-Gourhan, W s t ę p R . Bastide. Paris, Maspero. Paris. Galilée. 1982 Espaces Habités. Ethnologie des Banlieues, Paris. Plotnicov L. 1967 Strangers to the City. Urban Man in Jos. Nigeria. Pittsburgh, University of Pittsburgh Press. 1973 Anthropological Field Work in Urban Modern and Local Urban Contexts, „Urban Anthropology", vol. 2, s. 248-264. Press I., S m i t h E . 1981 Urban Place and Process. Readings in the Anthropology of Cities, New Y o r k - London, McMillan. R o l l w a g e n J. 1981 Introduction - Mexican Urban Household Economics, „ U r b a n Anthropology", vol. 10, nr 3. s. 205-210. S o u t h a l l A . (red.) 196! 1973 Social Change in Modern Africa, London. Oxford University Press. Urban Anthropology. Cross-Cultural Studies of Urbanisation, New York - London, Oxford University Press (bibliografia prac z zakresu antropologii miasta, P. C . W., Gutkind). Tittenbrun J. 1983 Interakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, P o z n a ń , rozdz. I I , s. 41-68. W ę g l e w s k i J. 1983 Wilson Urbanizacja. Kontrowersje wokół pojęcia. Warszawa. G 1941-1942/4/î Essay on the Economics of Detribalisation in Northen Rhodesia, cz. 1-2, Rhodes- Livingstone Papers, nr 5, 6, Livingstone. Wirth L. 1928 The Ghetto, Chicago, University of Chicago Press. 1938 Urbanism as a Way of Life, Zentrale 1985 „American Journal of Sociology", vol. 44, s. 1-24. Städte... Zentrale Städte und ihr Umland. Wechselwirkungen während der de in Mitteleuropa. Industrialisierungsperio­ St. Katharinen (referaty z konferencji we Fryburgu). Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a THE URBAN ANTHROPOLOGY Summary The author takes up an attempt to give an answer to the question what is characte­ ristic about the urban anthropology and where does it tend to. She gives much attention to the ways be which the discipline obtained its actual position. Its development end of the 60-ties and the beginning of the 70-ties of the 20 century, and fell at the in the late 70-ties the organizations of scholars connected with urban anthropology began to start up. (Among others: American Anthropological Association, The Society for Urban Anthropology, �138 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSK.A World Union of Urban Anthropology). According to U l f Hannerz the roots of the disci­ pline called urban anthropology reach back to the studies of the Chicago School of urban sociology on the one hand, and on the other they refer to some studies carried on in 1930¬ 1940 in the Rhodes Livingstone Institute in Rhodesia (Zambia). The author presents development the of that trend of studies and the most important achievements of the urban anthropology published till now. She gives the bibliography of the most important urban anthropology publications from all over the world as well. The author points out the difficulty of defining the real substance of the town, which was changing many times throughout history and discusses some controversies concerning the concept of urbanization. She also indicates some doubts concerning the possibilities of applying the traditional ethnographic approaches in researching the complex urban so­ cieties with complex culture systems. She stresses the necessity of a systematic study of the achievements and results of other, related disciplines in order to apply them in urban researches. The problem of those interdisciplinary connections leads to he question: "Has urban anthropology scope of its subject matters and problems is broad and various. We can see its own, separate subject of studies?" The answer is no, but the it in the diversity of problems discussed al numerous symposia and conferences. The author presents some of the symposia in a more particular way (for example the 1st International Sym­ posium of Urban Anthropology held in August 1982 in Wien or the symposium concern­ ing urban anthropology which was held in October 1982 in Suzdal. Soviet Union). Almost all the of anthropology anthropologists is to study studying towns and urban a man as a whole-every-where life agree, and in every hat the time task in the full socio-cultural context. The author refers to the opinion of J . Gutwirth who considered urban anthropology to be one of the responses to the actual epistemological of anthropology, the discipline studying all the types of societies of the urban studies consciousness ans cultures. The aim would be to understand and to explain the urbanized society by means of all the theories and methods which we used to attribute to anthropology. Accord­ ing to L . Plotnicov. one of the main theoretical subjects of urban anthropology should be the processes of the formation of social environments and the people's adaptation to them. According to the traditional fields of anthropological concern, the most important should be the problems of continuity and change the comparative studies and the studies of evolution of cultural phenomena. Most of the studies and researches in urban anthropology refer to the traditional anthro­ pological subjects. The most popular are: the problems of migrations, cultural contacts, adaptation and acculturation, family structures and kinship systems and the differentiation of cultural patterns. The author of the paper indicates some difficulties in the urban anthropology field- work too. Apart from some difficulties in the contacts with the respondents in town there is another danger, namely the possibility of obtaining false informations from the urban people accustomed to all kinds of interviews .and polls who consciously want to give a tendencious image of themselves. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/036a5ba0c5fe23a65fe39032ff076e1b.pdf bc5e841da2d159df73babee17b14086e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5455 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie edukacja międzykulturowa tożsamość narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5072 Title A name given to the resource Tożsamość narodowa w szkołach na pograniczu polsko-czeskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.120-139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grabowska, Barbara Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Grabowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim Wprowadzenie We współczesnym świecie dominującej wieloznaczności człowiek, a zwłaszcza człowiek młody, staje przed coraz trudniejszym zadaniem samookreślenia. Zadanie to jest szczególne ze względu na okres rozwojowy, jakim jest dorastanie1, ale także, a może przede wszystkim, ze względu na kontekst kulturowy płynnej ponowoczesności. Agendy socjalizacyjne wprowadzają człowieka w różnorodne sfery kultury, za pośrednictwem których poznaje on wartości, zdobywa doświadczenie i wiedzę umożliwiającą mu poznawanie siebie i dokonywanie refleksji. A dzisiejszy zróżnicowany świat sprawia, że tkwimy w „pułapce wieloznaczności”2 i, jak zauważa Zygmunt Bauman, człowiek współczesny przechodzi w życiu przez wiele nieskoordynowanych wzajemnie, często rozbieżnych, czasem sprzecznych światów społecznych. Co więcej, w każdym momencie życia człowiek zamieszkuje jednocześnie kilka takich rozbieżnych światów. W rezultacie jest „wykorzeniony” z każdego z nich i nie jest „u siebie” w żadnym. Można go nazwać „obcym uniwersalnym”. Chciałoby się powiedzieć, że jest on „w pełni u siebie” tylko sam ze sobą3. Opisana powyżej sytuacja może dotyczyć zwłaszcza członków mniejszości narodowych, którzy funkcjonują często równolegle w dwóch kulturach, mniejszościowej i większościowej. Przedmiotem rozważań w prezentowanej pracy pragnę uczynić kwestie tożsamości etnicznej/narodowej młodzieży, członków mniejszości narodowej w perspektywie porównawczej z młodzieżą pochodzącą z grup większościowych, polskiej i czeskiej. 1 W okresie dorastania młody człowiek przechodzi kryzys tożsamości, i aby go pokonać musi scalić dotychczasową wiedzę o sobie, skonfrontować ze swoją przeszłością i koncepcją przyszłości. Zob. I. Obuchowska: Drogi dorastania. Warszawa 1996. 2 Określenie Zygmunta Baumana. 3 Z. Bauman: Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna. Warszawa 1995, s. 134-135. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 107 Rozumienie tożsamości w naukach społecznych Poszukiwanie tożsamości jest najistotniejszym, najtrwalszym i najtrudniejszym zadaniem w rozwoju człowieka, ponieważ sukces bądź niepowodzenie w zbudowaniu jasno określonej tożsamości ma istotne implikacje dla wielu ważnych funkcji psychicznych, takich jak autoregulacja, przetwarzanie informacji odnoszących się do Ja, doświadczanie afektu, wyznaczanie celów, spostrzeganie innych, czy też zachowania wobec innych4. Zygmunt Bauman pisze, że tożsamość jest jedną z „najbardziej uniwersalnych ludzkich potrzeb, potrzeb przynależności lub bycia akceptowanym, potrzeb bezpieczeństwa”5. Jednak, dociera ona do świadomości wtedy dopiero, gdy pytamy „kim jestem” i „gdzie jest moje miejsce” – a pytamy wówczas, gdy prosta, jednoznaczna i natychmiastowa odpowiedź nie przychodzi łatwo, przysparza kłopotu, wymaga zastanowienia6. Bez określenia „kim jestem” człowiek nie jest w stanie w pełni funkcjonować w społeczeństwie. Spośród procesów społecznych stwarzających rosnące zapotrzebowanie na dyskurs tożsamościowy wymienia się7 przyśpieszoną indywidualizację i bezprecedensową ruch­liwość współczesnych ludzi, a w kontekście tożsamości zbiorowej wskazuje się na renesans etniczności, zmierzch idei państwa narodowego, uznanie dla zasady wielo­ kulturowości, nowe ruchy społeczne, bunt przeciwko kolonializmowi i wewnętrznemu kolonializmowi, feminizmie i innych. Ważnym czynnikiem wpływającym na proces kształtowania się tożsamości jest – zdaniem Anthonego Giddensa8 – kulturowy aspekt globalizacji. Zaawansowanie procesów komunikacyjnych pozwoliło na rozłączność pomiędzy doświadczaniem społecznych sytuacji a miejscem, w jakim takie doświadczenie się realizuje9. Analizując literaturę przedmiotu dotyczącą tożsamości człowieka należy zauważyć, że istnieje wieloznaczność i nieprecyzyjność w zakresie tego pojęcia. Zdarzają się też podejścia kwestionujące sens używania tego pojęcia poprzez używanie określeń „porzucenie tożsamości” czy „koniec tożsamości”10. Krytykę pojęcia tożsamości w sposób najbardziej radykalny przeprowadził Rogers Brubaker11. 4 Zob. Umysł społeczny. Poznawcze i motywacyjne aspekty zachowań interpersonalnych. Red. Forgas, K. D. Williams, L. Wheeler. Gdańsk 2005. 5 Z. Bauman: Ziemia, krew, tożsamość, „Przegląd Polonijny” 1993, nr 4, s. 8. 6 Z. Bauman: Tożsamość. Wtedy, teraz, po co? W: Idee a urządzanie świata społecznego. Red. E. Nowicka, M. Chałubiński. Warszawa 1999, s. 43. 7 Zob. J. Szacki: O tożsamości (zwłaszcza narodowej), „Kultura i Społeczeństwo” 2004, nr 3, s. 11-12. 8 Zob. A. Giddens: Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa 2007. 9 Zob. B. Misztal: Teoria socjologiczna a praktyka społeczna. Kraków 2000, s. 151 i n. 10 Zob. Z. Bokszański: Tożsamość aktora społecznego a zmiana społeczna. W: Zmiana społeczna. Teorie i doświadczenia polskie. Red. J. Kurczewska. Warszawa 1999, s. 55. 11 Zob. A. Jasińska-Kania: Wstęp. W: Współczesne teorie socjologiczne. Red. A. JasińskaKania, L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski. Warszawa 2006, s. 1117. �108 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Pojęcie tożsamości ma charakter interdyscyplinarny i jest jedną z podstawowych kategorii w psychologii, socjologii, antropologii, filozofii, a nawet w lingwistyce. Wielu badaczy przyjmuje psychologiczną perspektywę badawczą. Podkreślają oni przede wszystkim stosunek podmiotu do samego siebie. W psychologii podkreśla się, że tożsamość to zespół wyobrażeń, sądów i przekonań wobec siebie – koncepcja siebie. W ujęciach socjologicznych tożsamość bywa odnoszona do wzorów zachowań, postaw jednostek będących wynikiem wpływu środowiska społecznego. Przeważają prace w aspekcie fenomenologii i interakcjonizmu, a można znaleźć prace na gruncie hermeneutycznym, czy strukturalnym. W socjologii pojęcie tożsamości przeszło przemianę statusu teoretycznego, od determinującego wpływu społeczeństwa, stereotypowego wyobrażenia o roli wynikającej z tradycji, terminu akcentującego równość i niezmienność do zdolności wyboru, poczucia władzy i autonomii, akceptacji róż­ nicy, a nawet niejednoznaczności naszego doświadczenia. Podstawowe założenia teoretyczne The Multigroup Ethnic Identity Measure MEIM12 Jean S. Phinney konstruując narzędzie odwołała się do teorii tożsamości społecznej Henriego Tajfela oraz do modelu tożsamości Erika Eriksona i koncepcji statusów tożsamości Jamesa Marcia. Poczucie przynależności do grupy oraz własne zaangażowanie jednostki w osiągnięcie tożsamości są, w ujęciu autorki, wspólne dla wszystkich grup etnicznych. Tożsamość jest budowana na bazie uznania pewnego systemu wartości istotnych dla danej sfery życia społecznego, na przykład rodzinnego, religijnego, etnicznego. Wywodzi się ona z wiedzy na temat własnej grupy (rodzinnej, religijnej, etnicznej), jej historii, roli, powołania. Tożsamości towarzyszy także element samooceny budowanej w kontakcie z inną kulturą, akceptacji własnych norm i wartości. Jak zauważa Henri Tajfel, tożsamość społeczna wynika z wiedzy jednostki co do tego, iż należy ona do pewnych grup wraz ze znaczeniem emocjonalnym i wartością przypisywaną członkowstwu grupowemu13. Poprzez należenie do różnych grup i kategorii społecznych człowiek kształtuje swoją tożsamość społeczną. Ważnym elementem teorii jest identyfikacja z grupą, czyli definiowanie siebie w terminach przynależności grupowej. Zdaniem H. Tajfela, na poczucie tożsamości społecznej składa się zjawisko akcentuacji, polegające na pomniejszaniu różnic pomiędzy osobami uznawanymi za reprezentantów własnej zbiorowości oraz przecenianiu różnic pomiędzy osobami zakwalifikowanymi do własnej i innych grup. Identyfikacja z grupą i dążenie – na co wskazywał H. Tajfel – do jej 12 J. S. Phinney: Conceptualization and Measurement of Ethnic Identity: Current Status and Future Directions. „Journal of Counseling Psychology” 2007, vol. 54, no 3, s. 271-281. http://www.lifespan-resilience.human.cornell.edu/Ong%20Publication%20Pdfs/Phinney. Ong.2007.pdf. Aktualizacja 24.10.2009. 13 H. Tajfel: La categorisation sociale. W: Introduction à la psychologie sociale. Ed. S. Moscovici. Paris 1972, s. 31. Za: A. Kwiatkowska: Tożsamość a społeczne kategoryzacje. Warszawa 1999, s. 86. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 109 faworyzacji oraz dewaluacji reprezentantów innych społeczności jest istotne do budowania poczucia tożsamości i kształtuje się w procesie socjalizacji pierwotnej i wtórnej na bazie wielu różnicujących kryteriów, takich jak język, religia, historia, tradycje. Pozytywna ocena własnej grupy, szczególnie mniejszościowej, i siebie jako członka grupy są istotne, bowiem członkowie mniejszości narodowych mają często niższy status w społeczeństwie większościowym, są gorzej w nim reprezentowani, muszą zabiegać o należne im prawa, a bywa, że są przedmiotem uprzedzeń i dyskryminacji. Sposób postrzegania grupy mniejszościowej jest istotny dla jej członków, bowiem na jego bazie budowane jest poczucie wartości grupy. Tożsamość człowieka kształtuje się przez całe życie, jednak okresem najważniejszym, przełomowym jest – nie tylko zdaniem Erika H. Eriksona – wiek dojrzewania. Z epigenetycznego punktu widzenia nikt nie może do końca „wiedzieć”, kim „jest”, dopóki nie spotka i nie „sprawdzi” obiecujących partnerów w pracy i w miłości. Trzeba pamiętać, jak pisze Erikson14, że podstawowe wzorce tożsamości muszą być rezultatem (1) selektywnej afirmacji i odrzucenia identyfikacji z okresu dzieciństwa oraz (2) tego, w jaki sposób aktualne procesy społeczne identyfikują młodych ludzi – w najlepszym razie rozpoznając ich jako osoby, które mają stać się tym, kim już w zalążku są, i którym – takim, jakie są – można zaufać. Z kolei społeczność czuje się rozpoznana przez jednostkę, która prosi o takie rozpoznanie. Siła życiowa młodego człowieka w okresie dorastania wiąże się z jego doświadczeniami z okresu dzieciństwa. Wówczas rozwija się umiejętność trafnego współdziałania konceptualnego ze światem rzeczywistym. Doświadczenia budowane są dzięki sile życiowej rozwijającej się w tym okresie, jaką jest kompetencja, poczucie fachowości. Kłopotliwe z jednej strony jest dążenie dzieci do „robienia rzeczy dobrze, a nawet perfekcyjnie”15, z drugiej strony wskazuje się na pęd do opanowania różnych umiejętności, dziecięcą gotowość do uczenia się. W innym miejscu swoich rozważań E. H. Erikson zauważa, że mieć poczucie kompetencji oznacza dla dziecka rozumieć świat narzędzi w kulturze. Owa chłonność stanowi uzasadnienie wprowadzenia treści kształcenia do programu szkolnego pomocnych młodemu człowiekowi w budowaniu własnej tożsamości, wyposażania go w narzędzia rozumienia coraz bardziej skomplikowanego świata. W okresie dorastania następuje uporządkowanie i integracja wiedzy o sobie i o innych, następuje ocena własnych zachowań, ale na plan dalszy schodzą już opinie innych osób – nawet tych znaczących. Młody człowiek odwołuje się do własnych standardów i do porównań z innymi osobami. Erik H. Erikson podkreślał rolę czynników społeczno-kulturowych w procesie kształtowania tożsamości człowieka. Autor wyodrębnił cztery aspekty (czynniki) tożsamości: 1. świadome poczucie jednostkowej tożsamości; 2. nieświadome dążenie do ciągłości osobistego charakteru; 3. bezgłośna realizacja syntezy ego; 4. podtrzymywanie wewnętrznej solidarności z tożsamością i ideałami grupy16. 14 E. H. Erikson: Dopełniony cykl życia. Poznań 2002, s. 90. 15 E. Erikson: The life cycle: epigenesis of identity. W: Developmental psychology. Ed. H. Fitzgerald. New York 1970, s. 46-81. Za: L. Witkowski: Rozwój tożsamości w cyklu życia. Studium koncepcji Erika H. Eriksona. Toruń 2000, s. 134. 16 E. Erikson: The Problem of Ego Identity. W: Identity and Anxiety. Survival of the Person in Mass Society. Ed. M. R. Stein, A. J. Vidich, D. M.White. Glencoe 1960. Za: A. Kłos­ kowska: Kultury narodowe u korzeni. Warszawa 1996. �110 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Kolejnym elementem w założeniach teoretycznych rozważań J.S. Phinney jest koncepcja Jamesa Marcia17, który wychodząc z założeń teorii E. Eriksona, zaproponował jej empiryczną operacjonalizację w postaci statusów tożsamości, które umożliwiają mierzenie stopnia rozwoju tożsamości. Autor wyłonił dwa aspekty jej kształtowania się: eksplorację (poszukiwanie połączone z przejściem kryzysu, w którym dotychczasowe wartości i wybory są ponownie rozpatrywane) i podejmowanie zobo­wiązania (podejmowanie decyzji prowadzi do zobowiązania się do pewnych wartości lub ról). Ich kombinacja – przejście, lub nie, etapu eksploracji oraz podjęcie lub niepodjęcie zobowiązania pozwoliło autorowi na wyróżnienie czterech statusów tożsamości18: 1) moratorium – młody człowiek doświadczył kryzysu lub kryzys nadal trwa, nie przyjął jeszcze zobowiązania lub jest ono niejasno określone, pozostaje w stanie niepewności; 2) tożsamość przejęta – doszło do przejęcia zobowiązania z pominięciem okresu kryzysu. Młody człowiek bezkrytycznie hołduje standardom uznawanym przez innych, zwykle rodziców, zaakceptował zobowiązanie wyznaczone przez kulturę lub rodziców; 3) tożsamość rozproszona – młody człowiek nie przechodzi kryzysu (chociaż mógł go doświadczyć w przeszłości) i nie podjął zobowiązania. Rozproszenie, zagubienie może zatem oznaczać albo wczesny etap procesu (przed kryzysem), albo niepowodzenie w przejęciu zobowiązania po kryzysie; 4) tożsamość osiągnięta – jednostka przeszła kryzys i doszło do przejęcia zobowiązania w obszarze ideologicznych i zawodowych celów19. Elementy wyróżnione przez J. Marcia, a odnoszone do różnych dziedzin życia, w tym do polityki, kariery zawodowej, przyjaźni, związków intymnych, religii, ról związanych z płcią, istotne są również w koncepcji J. S. Phinney, przy czym autorka skupia się zwłaszcza na życiu członków mniejszości narodowych i etnicznych, bowiem oni, z racji życia pośród większości, przypisują większe znaczenie pochodzeniu narodowemu, niż członkowie społeczeństwa większościowego. Młody człowiek podejmuje dodatkowe zadania związane z postrzeganiem siebie jako członka grupy mniejszości narodowej w społeczeństwie większościowym. Dotychczasowe rozważania – zarówno teoretyczne, jak i empiryczne – wskazują, że tożsamość ma wieloaspektową/wielowymiarową budowę, jest strukturą dynamiczną, zmienną w czasie. Wśród podstawowych elementów tożsamości grupowej J. S. Phinney skupia się na identyfikacji siebie jako członka grupy, poczuciu przynależności do grupy oraz poszukiwaniu tożsamości etnicznej/narodowej. Pomiar tożsamości etnicznej/narodowej W niniejszych badaniach skupiłam się na poznaniu elementów składowych tożsamości narodowej młodych ludzi. Interesowało mnie, jak młodzi ludzie budują swoją tożsamość narodową, jakie podejmują działania, aby dokonać samookreślenia. W badaniach zastosowałam The Multigroup Ethnic Identity Measure (MEIM)20, narzędzie 17 Zob. H. Bee: Psychologia rozwoju człowieka. Poznań 2004, s. 366-367. 18 Autor zaznacza, że nie są to kolejne etapy tożsamości. 19 H. Bee: Psychologia rozwoju człowieka,…, s. 366-367. 20 J. S. Phinney: The Multigroup Ethnic Identity Measure: A new scale for use with adolescents and young adults from diverse groups. „Journal of Adolescent Research” 1992, nr 7, �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 111 skonstruowane przez J. S. Phinney do pomiaru procesu rozwoju tożsamości etnicznej u młodzieży i młodych dorosłych. Kwestionariusz bada dwa składniki tożsamości: poszukiwanie tożsamości etnicznej (zorientowane na rozwój poznawczy) i poczucie przynależności do grupy (zaangażowanie emocjonalne). Kwestionariusz jest zbudowany z dwóch podskal, które mogą być wykorzystywane w badaniach niezależnie od siebie: poszukiwanie – pięć stwierdzeń i zaangażowanie, afirmacja przynależności – siedem stwierdzeń. Poszukiwanie zawiera stwierdzenia dotyczące starań, by dowiedzieć się więcej na temat własnej grupy etnicznej/narodowej i udziału w życiu społeczno-kulturowym grupy. Są to stwierdzenia: staram się poszukiwać nowych informacji na temat mojej grupy etnicznej/narodowej, takich jak: historia, tradycje, zwyczaje”; „jestem aktywnym członkiem organizacji lub grup społecznych, do których przynależą głównie członkowie mojej grupy etnicznej/narodowej”; „dużo myślę o tym jaki wpływ na moje życie będzie miało pochodzenie etniczne”; „po to, by dowiedzieć się więcej o moim pochodzeniu etnicznym/ narodowym często rozmawiam z innymi ludźmi z mojej grupy etnicznej/narodowej”; „pielęgnuję tradycje i zwyczaje charakterystyczne dla mojej grupy etnicznej/narodowej, to jest jedzenie, muzykę, obyczaje”. Afirmacja przynależności do grupy, zaangażowanie emocjonalne jest badane za pomocą stwierdzeń: mam jasne poczucie mojego pochodzenia etnicznego/narodowego i co ono znaczy dla mnie”; „jestem szczęśliwa/y, że jestem członkiem mojej grupy etnicznej/narodowej”; „mam silne poczucie przynależności do mojej grupy etnicznej/narodowej”; „bardzo dobrze zdaję sobie sprawę co znaczy dla mnie przynależność do mojej grupy etnicznej/narodowej”; „jestem dumna/y z mojej grupy etnicznej/narodowej”; „czuję silne przywiązanie do mojej grupy etnicznej/narodowej”; „czuję się dobrze z faktem mojego etnicznego i kulturowego pochodzenia”. Kwestionariusz zawiera jeszcze trzy punkty niestanowiące części skali, a będące samookreśleniem etnicznym/narodowym badanego i określeniem przynależności etnicznej/narodowej jego rodziców. Badany odnosi się do poszczególnych stwierdzeń posługując się skalą pięciostopniową, obejmującą oceny od 5 do 1, gdzie 5 oznacza zdecydowanie się zgadzam, a 1 zdecydowanie się nie zgadzam. W ten sposób określa stopień, w jakim dane stwierdzenie go charakteryzuje. Identyfikacja narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim Badania przeprowadzono jesienią 2009 roku wśród uczniów ze szkół średnich w Cieszynie i w Czeskim Cieszynie. Ogółem badaniami objęto 350 osób (w tym 42 uczestników warsztatów21 i 308 osób biorących udział w badaniach właściwych. W bas. 156-176. http://w3.fiu.edu/srif/ArchivedPagesJK/Phinney/MEIM-1999.doc. Aktualizacja 24.10.2009. Kwestionariusz nie był jeszcze stosowany w badaniach w Polsce i jest to próbne jego użycie. 21 Badania przeprowadzono w dwóch turach: w trakcie warsztatów organizowanych w ramach grantu Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 112 daniach wzięło udział 121 uczniów ze szkół polskich (wszystkie osoby narodowości polskiej), 126 osób uczących się w szkołach czeskich (większość uczniów narodowości czeskiej, jedna Wietnamka, jeden Polak, Włoch i Amerykanin) oraz 113 uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania z Czeskiego Cieszyna. Struktura narodowości młodzieży z ostatniej szkoły jest bardziej zróżnicowana, dlatego omówię ją bardziej szczegółowo (zob. tabela 1). Większość uczniów uczących się w szkole z polskim językiem nauczania jest naro­ dowości polskiej, a ich rodzice i dziadkowie są w większości Polakami. Przy czym struktura narodowościowa rodzin jest często złożona. Rodzin czysto polskich, w których rodzice i dziadkowie z obu stron są Polakami jest 32% i tylko jedno dziecko z tych rodzin jest narodowości czeskiej. Tabela 1 Narodowość uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania (dane podano w procentach) Kategoria polska czeska polsko-czeska śląska zaolziańska Kobiety 68 23 3 5 2 mężczyźni 56 22 7 11 4 ogółem 63 23 5 7 3 Źródło: badania własne Kolejne 16% badanych uczniów narodowości polskiej ma obydwoje rodziców narodowości polskiej, ale ich dziadkowie (co najmniej jedna osoba) są mieszani narodowościowo. Najliczniejszą grupę stanowią uczniowie z rodzin mieszanych narodowościowo (43%), w których jeden z rodziców jest narodowości polskiej i co najmniej jedno z dziadków jest Polakiem. Uczniowie ci są w większości narodowości polskiej (80%). Dwóch uczniów narodowości czeskiej ma rodziców narodowości czeskiej, ale dziadków narodowości polskiej i czeskiej. Całość badanej grupy dopełniają uczniowie narodowości czeskiej (9%) pochodzący z rodzin czeskich (rodzice i dziadkowie narodowości czeskiej). Ten szczegółowy opis wskazuje na złożoną kwestię narodowości obywateli Republiki Czeskiej mieszkających na Śląsku Cieszyńskim. Ludność polska zamieszkująca od wieków te tereny w sposób naturalny w życiu codziennym obcuje z czeską więkna Śląsku Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna, realizowanego w latach 2009-2010 przez Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji oraz Kongres Polaków w RC. W warsztatach uczestniczyło 45 uczniów, po 15 ze szkół: Gimnazjum z polskim językiem nauczania w Czeskim Cieszynie, Gimnazjum w Czeskim Cieszynie, Liceum Ogólnokształcącego Towarzystwa Ewangelickiego w Cieszynie. W badaniach właściwych uczestniczyli uczniowie ze szkół w Polsce – Zespół Szkół Ogólnokształcących w Skoczowie (52 osoby), Zespół Szkół Zawodowych w Skoczowie (55 osób) – łącznie 108 osób; w Czechach – w Gimnazjum w Czeskim Cieszynie (103 osoby) oraz w Gimnazjum z polskim językiem nauczania w Czeskim Cieszynie (97 osób). �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 113 szością, słowacką mniejszością, a wyrazem tego są liczne małżeństwa mieszane narodowościowo22. Jak zauważa E. Nowicka, jest to tradycyjnie uznany wskaźnik przełamywania dystansu społecznego i psychicznego, a także kulturowego, między grupami etnicznymi i narodowymi pozostającymi w kontakcie23. W szkole czeskiej uczy się tylko (czy też aż) jeden uczeń narodowości polskiej i mający rodziców i dziadków Polaków, ale również ośmiu uczniów narodowości czeskiej mających matki polskiej narodowości i pięciu uczniów mających ojców Polaków. Kolejnych 16 uczniów posiada w pokoleniu dziadków co najmniej jedną osobę narodowości polskiej. Sumując możemy powiedzieć, że 25% badanych uczniów narodowości czeskiej ma polskich przodków. Częstym zjawiskiem na pograniczu Śląska Cieszyńskiego jest zmiana identyfikacji narodowej w ciągu życia jednostki, konwersja narodowa. W poprzednim systemie ludzie dokonywali takiej zmiany kierowani chęcią awansu zawodowego, chęcią lepszego życia czy pozyskania innych korzyści. W przypadku konwersji narodowej niekoniecznie musi dojść do równoczesnego zerwania z kulturą poprzedniej identyfikacji. Jednym ze wskaźników dokonanej konwersji jest posyłanie dziecka do szkoły czeskiej. Szkoła w środowisku zróżnicowanym kulturowo nie jest tylko miejscem zdobywania wiedzy, lecz także – a może przede wszystkim – w szkole mniejszościowej dokonuje się transmisja wartości kultury narodowej, ducha narodu. W badanej grupie uczniów ze szkoły czeskiej w pokoleniu dziadków było 29 (25%) małżeństw polsko-czeskich. Narodowość polską dla swoich dzieci (rodziców badanych uczniów) wybrało już tylko 13 małżeństw (11%). A ci wszyscy zdecydowali o narodowości czeskiej dla swojego dziecka. Na małej wprawdzie próbie możemy prześledzić zjawisko ubytku liczebności grupy polskiej na Zaolziu. Również w przypadku tych badań znajduje potwierdzenie wcześniejsza tendencja – opisana przez Tadeusza Siwka – częstszego pozostawania przy polskiej narodowości dzieci pochodzących ze związków Polaków z Czeszkami, niż Polek z Czechami24. Narodowość badanych i ich przodków, to tylko jeden z elementów przeprowa­ dzonych badań. Zasadniczym ich celem było poznanie stopnia poczucia przynależności do grupy narodowej, czyli grupy określonej przez jej dziedzictwo kulturowe, w tym wartości, tradycję, a także poznanie starań, jakie podejmują młodzi ludzie, aby dowiedzieć się więcej o swojej grupie narodowej. Poszukiwanie tożsamości narodowej i zaangażowanie w nią przez badaną młodzież Jednym z elementów procesu tworzenia tożsamości jest samodzielne poszukiwanie odpowiedzi na pytanie „kim jestem”? Polega ono na łączeniu w spójną całość własnych doświadczeń z przeszłości, bieżących informacji, własnych oczekiwań dotyczą22 Zob. H. Rusek: Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Katowice 1997, s. 25; A. Szczypka-Rusz: Elementy tradycji kulturowej a społeczności polskiej na Zaolziu. W: Kulturowe, społeczne i edukacyjne wyznaczniki dróg życiowych młodzieży z Zaolzia. Red. T. Lewowicki. Katowice 1994, s. 53. 23 Zob. E. Nowicka: Dylematy i strategie tożsamościowe. Dzieci z małżeństw mieszanych. W: Globalizacja a tożsamość. Red. J. Zdanowski. Warszawa 2003, s. 222-241. 24 Zob. T. Siwek: Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot” 1995, nr 9, s. 27. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 114 cych przyszłości ze społecznymi potrzebami grupy narodowej. Człowiek może podejmować szereg działań, aby lepiej zrozumieć własną sytuację i położenie własnej grupy narodowej. Wysiłki te prowadzą do ukształtowania nie tylko własnej tożsamości, ale także świadomości narodowej. Tabela 2 Poszukiwanie tożsamości i zaangażowanie w tożsamość narodową przez badanych z uwzględnieniem środowiska szkolnego ucznia Kategorie poszukiwanie zaangażowanie uczniowie ze szkół w Polsce uczniowie ze szkół w Czechach 2,43 3,53 2,92 3,33 uczniowie ze szkół w Czechach z polskim językiem nauczania 3,09 3,59 Źródło: badania własne Pisałam wcześniej, że młodzież z grupy mniejszościowej wkłada dodatkowy wy­siłek w kształtowanie własnej tożsamości. Tezę tę potwierdzają wyniki badań przedstawione w tabeli 2. Uczniowie ze szkół z polskim językiem nauczania, bo tę szkołę najczęściej wybierają członkowie mniejszości narodowej, poszukują informacji na temat swojej grupy narodowej, chcą poznać jej historię, tradycje, są aktywnymi członkami organizacji polskich na Zaolziu, myślą o swoim życiu w kontekście pochodzenia narodowego, bo nawet wybór szkoły jest taką decyzją, a zarazem deklaracją narodowościową. Dla porównania w tabeli 2 zestawiłam wyniki uczniów z Zaolzia z wynikami uczniów ze szkół większościowych, w Polsce i w Czechach. Członkowie społeczności większościowej też budują swoją tożsamość, przy czym w swojej tożsamości narodowej odwołują się do jednej grupy narodowej, do jednej kultury. Ich narodowość również jest czymś jasnym, danym, chociaż podlegającym refleksji. Przyjrzyjmy się zatem wynikom z uwzględnieniem narodowości ucznia. W szkole z polskim językiem nauczania kilku uczniów wpisało w miejscu swojej narodowości narodowość zaolziańską, polsko-czeską i śląską. Ta ostatnia może nie budzić zdziwienia, bo była ujęta w spisie powszechnym w Republice Czeskiej, ale już dwie wcześniejsze tak. Uczniowie pomylili narodowość z poczuciem tożsamości narodowej. Wyniki zawarte w tabeli 3 wskazują, że wysiłek związany z poszukiwaniem tożsamości narodowej jest ważnym zadaniem dla uczniów z grupy polskiej mniejszości narodowej, jak również dla uczniów innych narodowości ze szkoły czeskiej, osób narodowości wietnamskiej, amerykańskiej i włoskiej. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 115 Wykres 1 Poczucie tożsamości uczniów ze szkół czeskich - czuję się... 80 70 60 50 % 40 78,7 30 20 10 0,0 12,6 7,9 12,6 2,5 0,0 0 Czechem Polakiem Zaolzianinem Ślązakiem Europejczykiem obywatelem świata w jednakowym stopniu każdym Źródło: A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska: Dynamika…, s. 37 Wykres 2 Poczucie tożsamości uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania – czuję się … 30 25 20 % 15 10 22,0 16,9 29,9 29,9 17,7 16,1 5 5,5 0 Czechem Polakiem Zaolzianinem Ślązakiem Europejczykiem obywatelem świata w jednakowym stopniu każdym Źródło: A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska: Dynamika…, s. 47 �116 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Tabela 3 Poszukiwanie tożsamości i zaangażowanie w tożsamość narodową przez badanych z uwzględnieniem narodowości ucznia uczniowie uczniowie uczniowie innej narodowości polskiej narodowości czeskiej narodowości* uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół z ze szkół ze szkół czeskich z polskim czeskich polskim czeskich z polskim językiem językiem językiem naucz. naucz. naucz. poszukiwanie 2,4 3,19 2,91 2,72 3,57 3,27 zaangażowanie 3,4 3,71 3,32 3,12 3,48 3,79 kategorie Legenda: * - w kategorii narodowości uczniowie podali narodowość: śląską, zaolziańską, polsko-czeską, łotewską, włoską. Źródło: badania własne W okresie dorastania – jak pisał Erik H. Erikson – młody człowiek szuka wiedzy o sobie poprzez wewnętrzną refleksję i dlatego ten okres jest tak istotny w rozwoju poczucia tożsamości. To czas poznawania siebie i swojego miejsca w świecie, swojej roli w życiu, to poszukiwanie tożsamości – w wielu jej wymiarach – i próby jej określenia. Bardzo ważne jest w tym okresie wypróbowywanie siebie w nowych rolach społecznych, dokonywanie samodzielnych poszukiwań i wyborów życiowych. Poszukiwanie tożsamości wiąże się z funkcjonowaniem w grupie społecznej, z angażowaniem się w jej życie. Najwyższy poziom zaangażowania w kształtowanie swojej tożsamości naro­dowej deklarują uczniowie ze szkoły z polskim językiem nauczania. Oni też najczęściej pisali, że są aktywnymi członkami organizacji społecznych. Tabela 4 Poszukiwanie tożsamości i zaangażowanie w tożsamość narodową przez badanych z uwzględnieniem środowiska rodzinnego i szkolnego ucznia rodzice narodowości rodzice narodowości rodzice narodowości polskiej czeskiej polskiej i czeskiej uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie uczniowie ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół ze szkół czeskich z polskim czeskich z polskim czeskich z polskim językiem językiem językiem naucz. naucz. naucz. poszukiwanie 2,40 3,10 2,88 3,06 3,02 3,11 zaangażowanie 3,4 3,59 3,41 3,63 3,52 3,61 kategorie Źródło: badania własne Dla młodego człowieka w okresie dorastania bardzo ważne jest wsparcie ze strony bliskich osób, wsparcie emocjonalne, a także przyzwolenie dla dokonywania samodzielnych poszukiwań i wyborów. Tabela 4 zawiera wyniki badań z uwzględnieniem �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 117 środowiska rodzinnego i szkolnego ucznia. Wsparcie rodziców, nauczycieli i innych osób znaczących optymalizuje budowanie tożsamości przez młodego człowieka. Środo­wiskiem najbardziej sprzyjającym poszukiwaniu tożsamości – w kontekście rozważań o tożsamości członków mniejszości narodowych – jest szkoła z polskim językiem nauczania. Wyniki badań potwierdzają opinie przekazywane od pokoleń o roli szkoły mniejszościowej w procesie kształtowania człowieka. Szkoła wzmacnia kulturotwórczą rolę rodziny, tak polskiej, jak i mieszanej narodowościowo. Okres dorastania, to również czas manifestowania sprzeciwu wobec otaczającego świata i eksperymentowania, często ze sobą. Istotne w tym czasie jest poczucie więzi z rodziną, z grupą społeczną, o czym pisze między innymi Jerzy Nikitorowicz25, wskazując, na potrzebę świadomych działań wspierających zachowanie swojej tożsamości w nowej kulturze, co może prowadzić do ukształtowania wielowymiarowego poczucia tożsamości. Wówczas młody człowiek będzie siebie określał jako mieszkańca Zaolzia, Polaka i obywatela Czech. Jak potwierdzają wyniki wcześniejszych badań i analiz teoretycznych „identyfikacja z jedną kulturą nie wyklucza, a nawet wspomaga identyfikację z kolejną”26. Próba podsumowania Kształtowanie tożsamości jest zadaniem wymagającym od człowieka coraz bardziej refleksyjnego stosunku do samego siebie i otaczającego go świata. Poprzednie pokolenia mogły korzystać ze wzorów przekazywanych w procesie socjalizacji, mogły naśladować osoby znaczące. A dzisiejszy świat wymaga wręcz od człowieka dokonywania wyboru między współzawodniczącymi ze sobą stylami życia, a dążenie do emancypacji i indywidualizacji sprawia, że młodzi ludzie prezentują niechętny sto­ sunek do proponowanych przez dorosłych scenariuszy życiowych. Jak wskazują wyniki omówionych badań członkowie mniejszości narodowych przypisują większe znaczenie pochodzeniu narodowemu, niż członkowie grup większości narodowych. W procesie budowania tożsamości liczy się nie tylko wiedza dotycząca własnej grupy narodowej przekazana w procesie socjalizacji, to nie tylko doświadczenia związane z przynależnością do tej grupy. Dla młodego człowieka ważne jest podjęcie samodzielnych poszukiwań, badań, eksploracji, mających w efekcie doprowadzić do ukształtowania jasnej identyfikacji narodowej. Działania ze strony wychowawców, rodziców powinny pobudzać – a na pewno nie hamować – takich poszukiwań. U podstaw tożsamości narodowej leży bowiem poczucie przynależności do grupy, daje ono poczucie siły, a nawet dumy, na co wskazywał Henri Tajfel. Bibliografia: Bauman Z.: Tożsamość. Wtedy, teraz, po co? W: Idee a urządzanie świata społe­ cznego. Red. E. Nowicka, M. Chałubiński. Warszawa 1999, s. 43 Bauman Z.: Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna. Warszawa 1995, s. 134-135 25 Zob. J. Nikitorowicz: Kreowanie tożsamości dziecka. Wyzwania edukacji międzykulturowej. Gdańsk 2005. 26 Tamże, s. 90. �118 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Bauman Z.: Ziemia, krew, tożsamość. „Przegląd Polonijny” 1993, nr 4, s. 8 Bee H.: Psychologia rozwoju człowieka. Poznań 2004 Bokszański Z.: Tożsamość aktora społecznego a zmiana społeczna. W: Zmiana społeczna. Teorie i doświadczenia polskie. Red. J. Kurczewska. Warszawa 1999, s. 55 Erikson E. H.: Dopełniony cykl życia. Poznań 2002 Erikson E. H.: The Life Cycle: Epigenesis of Identity. W: Developmental psychology. Ed. H. Fitzgerald. New York 1970, s. 46-81. Za: L. Witkowski: Rozwój tożsamości w cyklu życia. Studium koncepcji Erika H. Eriksona. Toruń 2000, s. 134 Erikson E. H.: The Problem of Ego Identity. W: Identity and Anxiety. Survival of the Person in Mass Society. Ed. M. R. Stein, A. J. Vidich, D. M.White. Glencoe 1960. Za: A. Kłoskowska: Kultury narodowe u korzeni. Warszawa 1996 Giddens A.: Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa 2007 Jasińska-Kania A.: Wstęp. W: Współczesne teorie socjologiczne. Red. A. JasińskaKania, L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski. Warszawa 2006, s. 1115-1118 Mead M.: Kultura i tożsamość: studium dystansu międzypokoleniowego. Warszawa 2000 Misztal B.: Teoria socjologiczna a praktyka społeczna. Kraków 2000 Nikitorowicz J.: Kreowanie tożsamości dziecka. Wyzwania edukacji międzykulturowej. Gdańsk 2005 Nowicka E.: Dylematy i strategie tożsamościowe. Dzieci z małżeństw mieszanych. W: Globalizacja a tożsamość. Red. J. Zdanowski. Warszawa 2003, s. 222-241 Obuchowska I.: Drogi dorastania. Warszawa 1996 Phinney J. S.: Conceptualization and Measurement of Ethnic Identity: Current Status and Future Directions. „Journal of Counseling Psychology” 2007, vol. 54, no 3, s. 271-281 Phinney J.: The Multigroup Ethnic Identity Measure: A new scale for use with adolescents and young adults from diverse groups. „Journal of Adolescent Research” 1992, nr 7, s. 156-176 Rusek H.: Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Katowice 1997 Siwek T.: Małżeństwa Polaków w Republice Czeskiej, „Zwrot” 1995, nr 9, s. 27 Szacki J.: O tożsamości (zwłaszcza narodowej), „Kultura i Społeczeństwo” 2004, nr 3, s. 11-12 Szczypka-Rusz A.: Elementy tradycji kulturowej a społeczności polskiej na Zaolziu. W: Kulturowe, społeczne i edukacyjne wyznaczniki dróg życiowych młodzieży z Zaolzia. Red. T. Lewowicki. Katowice 1994, s. 49-57 Tajfel H.: La categorisation sociale. W: Introduction à la psychologie sociale. Ed. S. Moscovici. Paris 1972, s. 31. Za: A. Kwiatkowska: Tożsamość a społeczne kategoryzacje. Warszawa 1999, s. 86 Umysł społeczny. Poznawcze i motywacyjne aspekty zachowań interpersonalnych. Red. Forgas, K. D. Williams, L. Wheeler. Gdańsk 2005 Źródła internetowe: www. w3.fiu.edu/srif/ArchivedPagesJK/Phinney/MEIM-1999.doc. www.lifespanresilience.human.cornell.edu/Ong%20Publication%20Pdfs/Phinney. Ong.2007.pdf. �Barbara Grabowska: Tożsamość narodowa młodzieży na Śląsku Cieszyńskim 119 Shrnutí Národnostní identita mládeže na území Těšínského Slezska V práci jsem se snažila ukázat prvky, které vytváří národnostní identitu členů národnostní menšiny ve srovnání s mládeží ze skupiny dominující. V teoretické části jsem uvedla krátkou charakteristiku jak společenské vědy chápou tuto identitu, poněkud v širším měřítku jsem charakterizovala Teorii společenské identity /Teoria Tożsamości Społecznej/ H. Tajfela a model identity E. Eriksona, spolu s koncepcí postavení identit J. Marcia. Ve výzkumech jsem použila The Multigroup Ethnic Identity Measure (MEIM), nástroj, který vytvořil J. S. Phinney k měření procesu rozvoje etnické totožnosti u mládeže a mladých dospělých. Summary National identity of youth in Cieszyn Silesia In the presented study, the author undertakes an attempt at recognizing the elements which constitute national identity of the national minority in comparison to the youth from the dominating group. In the theoretical part, the understanding of identity in social sciences was briefly discussed and H. Tajfel’s Theory of Social Identity was characterized more broadly, as well as E. Erikson’s model of identity and J. Marcia’s concept of identity statuses. In the research, The Multigroup Ethnic Identity Measure (MEIM) was applied - a tool designed by J. S. Phinney for measuring the process of development of ethnic identity which occurrs in youth and young adults. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd276150acd1cfcf3d55922667ae671f.pdf 24b94edce4ed62296655a451ec2caa28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5453 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource seniorzy - aktywność społeczna Cieszyn - Uniwersytet III Wieku seniorzy - edukacja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5070 Title A name given to the resource Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako miejsce rozwoju aktywności społecznej seniorów / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.78-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomczyk, Łukasz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Łukasz Tomczyk Uniwersytet Śląski w Katowicach Cieszyński Uniwersytet III Wieku Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako miejsce rozwoju aktywności społecznej seniorów Uniwersytety III Wieku to placówki oświatowe i ośrodki kształcenia typu uniwersytetu otwartego, przeznaczone przede wszystkim dla osób starszych. Aktywność tych instytucji skupia się wokół organizowania wykładów, kursów, seminariów i konwersatoriów w cyklu semestralnym, a także lektoratów języków obcych, pracy w sekcjach i kołach zainteresowań (np.: literackich, pamiętnikarskich, malarskich, rękodzieła artystycznego) oraz zajęciach z obszaru oświaty zdrowotnej, zespołowych ćwiczeń fizycznych, rekreacji ruchowej czy też wyjazdów turystycznych. Uniwersytety III Wieku (UTW) działają głównie przy współpracy z ośrodkami akademickimi, domami kultury. Z reguły nie ma w nich stopni, egzaminów ani górnej granicy wieku, a program zajęć jest fakultatywny. Idea uniwersytetów dla seniorów narodziła się we francuskiej Tuluzie w 1973 roku za sprawą prawnika Pierra Vellasa1. Obecnie system UTW działa w większości krajów europejskich oraz poza „starym kontynentem”. Stanowią one rodzaj wspólnoty edukacyjnej organizowanej dla i przez osoby będące na emeryturze, tego typu forma kształcenia odgrywa ważną rolę w profilaktyce i rehabilitacji gerontologicznej. Celem tych instytucji jest podtrzymanie na duchu, dawanie wartościowego i szlachetnego zajęcia oraz poprawa warunków życia osób starszych poprzez aktywizację: psychiczną, intelektualną, fizyczną. W swojej działalności skupiają się one również na obserwacjach i badaniach gerontologicznych. W Polsce pierwszy UTW powstał w 1975 roku w Warszawie dzięki zaangażowaniu Haliny Szwarc2. Obecnie za sprawą wdrożenia idei edukacji całożyciowej funkcjonuje 250 placówek spełniających główne założenia tego typu instytucji. Polskie UTW funkcjonują również za granicą, m.in. w Grodnie, Wilnie, Lwowie. UTW na świecie określane są jako „Instytuty Ucze1 2 A. Zych: Słownik gerontologii społecznej. Warszawa 2001, s. 234. Tamże. �Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku... 79 nia się na emeryturze”, „Akademie Seniorów”, „Akademie Weteranów”, „Uniwersytety Czasu Wolnego”, „Uniwersytety Międzypokoleniowe”, „Uniwersytety Seniorów”3. Zapoczątkowany przez P. Vellasa ruch stawia przed sobą trzy zasadnicze cele: 1. Intelektualny i administracyjny potencjał UTW winien być użyty dla dalszego kształcenia ludzi starszych. 2. UTW powinien być instytucją prowadzącą badania gerontologiczne w interesie ludzi starszych. 3. Jego rolą społeczną powinno być umożliwienie wymiany kulturalnej między generacjami oraz udział w prewencji geriatrycznej4. Znaczna większość polskich tego typu uniwersytetów ma charakter otwarty, ekstensywny, gdyż nie obowiązują w nich żadne egzaminy wstępne oraz sprawdziany umiejętności i wiedzy w trakcie studiowania. Dyplomy, legitymacje oraz wszystkie inne emblematy w nich uzyskiwane mają charakter symboliczny. W ekstensywnym toku kształcenia za sprawą doboru odpowiednich form edukacyjnych mają też miejsce intensywne formy działań oświatowych. Uniwersytety te dbają o ciągłe podnoszenie sprawności intelektualnej i fizycznej swoich słuchaczy. Stopień oraz rodzaje tychże aktywności warunkują radzenie sobie w sytuacjach trudnych, co przenosi się na regulację zdolności odpornościowych, a tym samym pomaga w życiu codziennym. Uczelnie tego typu wychodzą ze swym programem naprzeciw potrzebom psychospołecznym i zdrowotnym studentów w „złotym wieku”. Ważne jest, iż oprócz pełnienia różnorodnych zadań nadrzędnym celem działalności tych placówek jest dążenie do utrzymania indywidualnego dobrostanu psychofizycznego oraz należytej i godnej pozycji człowieka starszego w społeczeństwie. Drogą do realizacji tych założeń jest edukacja przez całe życie, pełniąca wiele funkcji, od pozornie najprostszych – ćwiczenia umysłu dla podtrzymania jego ogólnej sprawności, kończąc na skomplikowanym i głębokim dochodzeniu do odkrywania znaczeń zdobywanej wiedzy oraz własnego, często uwikłanego w cierpienie istnienia5. Motywy przynależności do UTW stanowią ważny element w funkcjonowaniu w jego strukturach. Im więcej motywów (ilość) oraz intensywniejsze ich występowanie (jakość), tym bardziej obserwowalne jest wartościowe uczestnictwo w zajęciach oraz procesach integracyjnych pomiędzy członkami stowarzyszenia. Poniższe wyniki badań uzyskane przez B. Ziębińską wskazują na motywy skłaniające do uczestnictwa w ramach uniwersytetów III wieku. 3 4 5 Tamże. J. Halicki: Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej. Białystok 2000, s. 43. R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce. Poznań 2001, s. 52-55. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 80 Wykres 1. Motywy skłaniające do uczestnictwa w zajęciach UTW 5,7 inne 13,4 realizacja młodzieńczych marzeń o studiowaniu 15,7 przełamywanie osamotnienia 24,2 zagospodarowanie nadmiaru czasu wolnego 38,1 pragnienie poczucia się osobą kompetentną 44,5 utrzymywanie sprawności fizycznej 55,9 utrzymywanie kontaktu z rówieśnikami 79,3 poszerzenie wiedzy 81,1 utrzymywanie sprawności intelektualnej 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Źródło: B. Ziębińska: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007, s. 251 Uniwersytet Trzeciego Wieku oprócz funkcji edukacyjnej pełni również znaczącą rolę w rozwoju społecznym, gdyż oprócz oficjalnej, formalnej strony w ramach kontaktów interpersonalnych toczy się tzw. „drugie życie”. Człowiek starszy wychodzi chętnie na spotkanie z innymi ludźmi, aby podzielić się z nimi swoimi problemami czy też radościami. UTW daje studentowi możliwość zachowania swojej godności, realizowania swych wartości. Dzięki uczestnictwu w zajęciach doznaje waloryzacji starości, ujmowanej jako podniesienie statusu społecznego oraz podwyższenia wartości końcowego okresu życia, przy łagodnej i stopniowej rezygnacji lub ograniczeniu ról społecznych, a w niektórych przypadkach wręcz przeciwnie nabywania nowych. Uczeń w wieku senioralnym potrafi zdobywać wiedzę, wykorzystując ją w praktyce w oparciu o zgromadzoną własną mądrość życiową. Bycie studentem UTW dla pewnej grupy ludzi jest nową jakością funkcjonowania na emeryturze, pozwalającą na godne starzenie się oraz podwyższenie jakości egzystencjalnej6. Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka UTW pokrywa się w znacznej mierze z założeniami oraz realnym funkcjonowaniem organizacji kształcącej seniorów w Cieszynie. Historia powstania lokalnego Uniwersytetu III Wieku związana jest ściśle z problematyką konieczności aktywizacji ludzi starszych, która została poruszona na czerwcowej konferencji w 2004 roku pt. Miasto, Region zorganizowanej przez Uniwersytet Śląski ze współudziałem samorządowców miasta i powiatu. Następstwem tego spotkania było kolejne zebranie w dniu 27.10.2004 roku, w trakcie którego założono stowarzyszenie pod nazwą Cieszyński Uniwersytet III Wieku (CUTW) działające w oparciu o statut oraz rejestrację sądową dokonaną w Sądzie Rejonowym w Bielsku-Białej 08.02.2005. CUTW od początku swojej działalności ma swoją siedzibę oraz realizuje część zajęć dydaktycznych w pomieszczeniach cieszyńskiego Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego, dzięki uprzejmości, a także wsparciu władz uniwersyteckich. Zajęcia odbywają się również w Cieszyńskim Ośrodku Kultury Dom Narodowy, Spółdzielni Mieszka6 G. Łój: Uczeń uniwersytetu III wieku – nowa rola emeryta. W: Andragogika jako przedmiot akademicki. Red. A. Fabiś. Mysłowice 2004, s. 188-189. �Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku... 81 niowej „Cieszynianka”, Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym SS Boromeuszek. Wszystkie pomieszczenia udostępniane są bezpłatnie, co stanowi bardzo dużą pomoc dla Stowarzyszenia, gdyż działalność organizacji finansowana jest głównie ze składek słuchaczy7. W niecałe dwa miesiące od momentu zebrania założycielskiego w dniu 16 grudnia 2004 roku nastąpiła uroczysta inauguracja, na którą przybyło 60 słuchaczy oraz 35 studentów stacjonarnych tutejszych kierunków. W pierwszym roku akademickim 2004/2005 w zajęciach brało udział około 200 osób i wydano 68 nowych legitymacji członkowskich. Początkowo oferta edukacyjna składała się z wykładów plenarnych obywających się dwa razy w miesiącu oraz sekcji: kulturalno-turystycznej, geograficzno-historycznej, zdrowotnej. W maju 2005 roku zestaw sekcji powiększył się o cieszącą się do tej pory ogromną popularnością – sekcję komputerową. Rok akademicki 2005/2006 związany był z rozszerzeniem zajęć o spotkania tematyczne w dziedzinie: języka czeskiego i angielskiego oraz sekcję pływacką i jogi. Rok 2005 zamknął się liczbą 159 wydanych legitymacji oraz dalszym ilościowym rozwojem sekcji tematycznych, gdyż pojawiały się kolejne: taneczne, języka niemieckiego i francuskiego oraz artystyczne (malarstwo, grafika, rysunek, rzemiosło artystyczne). Dopełnieniem regularnie odbywających się zajęć są cyklicznie odbywające się wycieczki. Do tej pory seniorzy odwiedzili m.in.: Łańcut, Kłodzko, Warszawę, Ołomuniec, Opawę, Pragę, Bieszczady, Pieniny, Tatry. Oprócz wycieczek w dalsze zakątki Polski i Czech studenci uczestniczą w kuligach, zabawach andrzejkowych, balach karnawałowych, czy też lokalnych eskapadach8. Schemat 2 Liczba seniorów uczestniczących w poszczególnych sekcjach cieszyńskiego UTW w roku akademickim 2008/2009 16 taniec 60 nordic walking j. czeski 10 j. francuski 8 j. angielski 45 j. niemiecki 21 rę kodzieło 10 ceramika 12 10 malarstwo gimnastyka 20 joga 22 pływanie 25 wykłady plenarne 110 komputerowa 96 0 20 40 60 80 100 120 Źródło: opracowanie własne 7 Na cały rok akademicki 2009/2010 składka członkowska wynosi 50zł, natomiast część sekcji finansowana jest z opłat dodatkowych (od 5 do 10zł). 8 Por. U. Pieczonka: Aktywność kulturalna osób starszych w Stowarzyszeniu Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako nowe zjawisko kulturowe (praca magisterska). Cieszyn 2009, s. 53-62. �82 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Wraz ze zwiększaniem się ilości studentów UTW pojawia się potrzeba powiększenia składu osobowego Zarządu Stowarzyszenia o kolejne 3 osoby, odtąd ilość członków odpowiedzialnych za funkcjonowanie organizacji wynosi 8 osób: Danuta Sikora (prezes), Antoni Macura (z-ca prezesa), Zdzisława Mielczarska, Paweł Przybyło, Janina Hławiczka, Krystyna Radziszewska, Krystyna Siudak, Łukasz Tomczyk. CUTW działa w trybie akademickim, rok zaczyna się w październiku uroczystą inauguracją i trwa do końca czerwca. Zarząd Stowarzyszenia9 zawsze z odpowiednim wyprzedzeniem planuje kolejny rok akademicki, tak, aby od października słuchacze mogli poznać plan na najbliższy semestr. Część wykładowców prowadzi sekcje bez wynagrodzeń, otrzymując jedynie zwrot kosztów własnych związanych z dojazdem oraz zakupem materiałów potrzebnych do przeprowadzenia zajęć10. Przeciętny wiek słuchaczy UTW wynosi 64 lata. Najstarsi mają powyżej 80 lat, natomiast najmłodsi poniżej 50 roku życia11. Najliczniejszą grupą wiekową są osoby pomiędzy 55 a 68 rokiem życia. We wrześniu 2006 roku liczył on 227 członków, rok później 312, z początkiem roku akademickiego 2008/2009 odnotowano 438 legitymacji, natomiast dziewięć miesięcy później osiągnięto liczbę 526 zarejestrowanych członków. Obecnie instytucja ta posiada 620 słuchaczy zapisanych w swoich strukturach. Mężczyźni stanowią zaledwie 23% wszystkich członków, jednak charakteryzują się dużą aktywnością podczas zajęć, przejawiającą się w zadawaniu pytań, prowadzeniu dyskusji. Oprócz mieszkańców Cieszyna do UTW należy spora grupa (26%) mieszkańców z okolicznych miejscowości, głównie Skoczowa, Ustronia, Wisły, Pogwizdowa, Goleszowa, Puńcowa, a nawet Bielska-Białej i Jastrzębia Zdroju. Cieszyński uniwersytet dla seniorów przyjmuje w swoje szeregi osoby bez względu na rodzaj i poziom posiadanego wykształcenia, będąc instytucją otwartą. Największy odsetek stanowią osoby posiadające średnie wykształcenie, kolejną grupą są absolwenci szkół wyższych legitymujący się tytułem magistra lub inżyniera. W pryzmacie zawodowym dominują pedagodzy, ekonomiści, księgowi, jak również pielęgniarki, lekarze, stomatolodzy, mechanicy samochodowi. Jak zaznacza U. Pieczonka, w Stowarzyszeniu uwidoczniają się różnorodne postawy – bardziej lub mniej czynne, zależne od predyspozycji i potrzeb danych osób. Po oswojeniu się z nową sytuacją, nowymi realiami kulturowymi, seniorzy dokonują samookreślenia się (…) i w zależności od indywidualnych umiejętności, wiedzy, potrzeb, możliwości czasowych i zdrowotnych obierają właściwą postawę społeczną. Kształtowaniu jednostkowych postaw społecznych w stowarzyszeniu towarzyszy również proces formowania się więzi integrujących12. Cieszyński UTW w swoim statucie zaznacza, iż realizacja zadań Uniwersytetu dla seniorów następuje poprzez: 9 Czynności te wykonywane są przez prezes mgr Danutę Sikorę. 10 Tamże, s. 62-64. 11 Obecnie wprowadzono limity przyjęć do Stowarzyszenia ze względu na duże zainteresowanie wśród lokalnego środowiska ofertą UTW, wobec czego od roku akademickiego 2007/2008 członkami Uniwersytetu mogą zostać osoby, które ukończyły 55 rok życia. Ciekawostką jest, iż Zarząd Cieszyńskiego UTW posiada bardzo młodych członków poniżej 30 roku życia, wyróżniając się w ten sposób na tle innych zarządów. 12 Por. U. Pieczonka: Aktywność kulturalna osób starszych…, s. 62-69. �Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku... 83 1. Kształcenie ustawiczne różnych grup społecznych, a zwłaszcza edukacji osób starszych wiekiem. 2. Aktywizację intelektualną, psychiczną i fizyczną osób III wieku. 3. Prowadzenie działań i projektów stwarzających możliwości aktywnego uczestnictwa osób starszych i przeciwstawiających się różnym formom ich społecznej izolacji. 4. Poznawanie i propagowanie nowoczesnych i różnorodnych form aktywności fizycznej i intelektualnej, w tym zdrowego trybu życia i aktywności ruchowej. 5. Tworzenie warunków dla rozwijania inicjatyw własnych osób starszych. 6. Podejmowanie inicjatyw służących środowisku osób III wieku, w tym realizacji wspólnych działań edukacyjnych, kulturalnych, sportowych, rekreacyjnych, itp.13 Realizacja zadań UTW następuje poprzez: 1. Prowadzenie działalności oświatowej i edukacyjnej w różnych dziedzinach w formie kursów i szkoleń, seminariów, konferencji, wykładów, itp. 2. Tworzenie organizacyjnych i technicznych warunków do rozwijania wiedzy i indywidualnych zainteresowań osób III wieku w środowisku lokalnym poprzez zakładanie klubów środowiskowych dla osób starszych i wspieranie ich rozwoju. 3. Prowadzenie praktycznych zajęć z zakresu kultury fizycznej oraz podejmowanie inicjatyw służących popularyzacji aktywności sportowej wśród osób III wieku. 4. Prowadzenie doradztwa i specjalistycznego poradnictwa. 5. Podejmowanie inicjatyw służących realizowaniu aspiracji poznawczych i potrzeb członków, w tym organizowaniu wyjazdów turystycznych, wyjazdów na imprezy kulturalne, sportowe, itp. 6. Prowadzenie działalności wydawniczej, popularyzatorskiej, promocyjnej. 7. Szeroką współpracę z instytucjami i organizacjami o podobnym profilu zainteresowań, tak w kraju jak i za granicą14. Program zajęć pozwala na realizację zagadnień z wielu zakresów, takich jak: medycyna, kultura, sztuka, religioznawstwo, filozofia, pedagogika, turystyka, psychologia oraz ważny w analizowanym aspekcie kontekst dziedzictwa kulturowego. W każdym roku akademickim odbywa się kilkanaście spotkań dotyczących regionu, w którym żyją cieszyńscy seniorzy. Zajęcia te realizowane są w trakcie wykładów plenarnych oraz głównie za sprawą sekcji kulturalno-turystycznej (opiekun mgr Danuta Sikora), geograficzno-historyczno-hobbystycznej (opiekun dr Tadeusz Kania). Na przykład w roku akademickim 2007/2008, w trakcie semestru zimowego, przedstawiono następujące tematy: Pogranicza współczesnej Europy, Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego w legionach polskich, Przygoda translatorska Jana Kubisza, Habsburskim szlakiem po Cieszynie, Bliżej teatru, Po naszymu, Symbolika Cieszyna, Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia. Tematyka regionu jest bardzo ważna dla członków i Zarządu Stowarzyszenia, a ilość osób pojawiających się na spotkaniach związanych z dziedzictwem kulturowym jest tego potwierdzeniem. Dla seniorów UTW w analizowanym kontekście pozwala na zaspokojenie potrzeb indywidualnego rozwoju takich jak: 13 Statut Stowarzyszenia Cieszyński Uniwersytet III Wieku (tekst ujednolicony), §8. 14 Tamże, §9. �84 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví • kulturalno-receptywne (korzystanie z instytucji kultury jakim jest UTW oraz poprzez funkcjonowanie w jego strukturach, np. wyjazdy do teatrów, wyjścia do kin), • kulturalno-kreatywne (udział w zespołach artystycznych, kołach zainteresowań), • wiedzy (samokształcenie, czytelnictwo, udział w odczytach, spotkaniach z ciekawymi ludźmi), • ludyczno-towarzyskie (udział w imprezach okolicznościowych, uczestnictwo z zabawach i grach towarzyskich, spotkaniach z rówieśnikami), • rekreacyjne (możliwość biernego i czynnego wypoczynku, np. wycieczki, gimnastyka)15. Według Raportu Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim w samym Cieszynie działa 128 organizacji pozarządowych (NGO), co stanowi najwyższy wynik w powiecie. Najbardziej rozpoznawalne wśród mieszkańców są Stowarzyszenie i Fundacja „Być Razem”, Towarzystwo Sportowe „Mieszko Piast” oraz Uniwersytet III Wieku. Badania ankietowe wykazały, iż 91% mieszkańców uważa, że samorząd winien wspierać działalność organizacji z III sektora. W 2008 roku z budżetu miast sfinansowano 159 projektów realizowanych przez NGO na łączną kwotę 1,17 mln zł16. Z całej puli UTW uzyskał kwotę 1400 zł na realizację dwóch projektów. Niniejsze wsparcie dla prężnie działającej organizacji zrzeszającej aktywnych seniorów ziemi cieszyńskiej przez wiele osób uznawane jest za niewystarczające. Badania w ramach projektu CieszLab wskazują, że organizacje pozarządowe w powiecie cieszyńskim posiadają średnio 61 członków. Duże NGO, mające więcej niż 50 osób w swoim zespole, stanowią 31% ogółu. Najliczniejszymi organizacjami z III sektora działającymi w niniejszym rejonie są: Macierz Ziemi Cieszyńskiej (blisko 1000 osób zrzeszonych w całym kraju, łącznie z kołami w Warszawie, Wrocławiu, Olsztynie, Katowicach, Krakowie), Cieszyński Uniwersytet III Wieku (ponad 600 członków), Towarzystwo Społeczno-Kulturowe Niemców w województwie śląskim (300 członków), Polski Związek Niewidomych (158 członków), Polskie Towarzystwo Ewangelickie (100 członków)17. Popularność i duża liczba członków cieszyńskiego UTW związana jest z funkcjami, jakie pełnią tego typu placówki w społeczeństwie w zakresie aktywizacji seniorów pod względem intelektualnym, społecznym i fizycznym. Wśród najważniejszych wyróżnia się to, że: • słuchacze charakteryzują się znaczącą aktywnością intelektualną, przejawiającą się poprzez zainteresowanie naukami humanistycznymi, medycznymi oraz przyrodniczymi, • niebagatelną rolę w życiu studentów odgrywa ich udział w kulturalnej sferze swojego środowiska, • aktywność kulturalna determinuje jakość życia studentów, co potwierdzają liczne wyniki badań, • każdy z seniorów jest w stanie znaleźć coś interesującego w ofercie tego uniwersytetu, gdyż jest ona bardzo rozbudowana, 15 Z. Szarota: Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia. Kraków 2010, s. 106. 16 R. Gruszczyk, B. Tyrna, M. Werpachowski: Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Cieszyn 2009, s. 54-55. 17 Tamże, s. 18-19. �Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku... 85 • znaczna większość słuchaczy stara się wykorzystać wiedzę zdobytą w trakcie zajęć w życiu codziennym, • społeczne zaangażowanie słuchaczy widoczne jest zarówno w trakcie nauki uniwersyteckiej, jak również poza nią, • studenci w przeważającej większości upowszechniają działalność placówki wśród swoich znajomych, • seniorzy na ogół są zadowoleni z pracy swoich uniwersytetów, jednakże dostrzegają elementy wymagające ulepszenia – do głównych uwag zazwyczaj zalicza się zwiększenie ilości godzin przeznaczonych na dane spotkania, jak również zróżnicowanie i powiększenie oferty edukacyjnej, • studenci aktywizują swoje środowisko rówieśnicze poprzez prowadzenie rozmów obejmujących zagadnienia poruszane w trakcie spotkań uniwersyteckich, • ponad połowa seniorów uznaje swój stan zdrowia za dobry, nieco mniejsza za średni, jedynie nieliczni za zły, • ruch dostosowany do możliwości sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu seniorów w aspekcie zdrowotnym, a zatem uczestnictwo w profesjonalnych zajęciach (sekcje: turystyczne, nordic-walking, gimnastyka, pływanie, turystyka piesza i autokarowa) jest korzystna dla nich samych, jak i społeczeństwa18. Wszystkie wymienione powyżej elementy związane są ze strategią edukacyjną dorosłych, realizowaną poprzez założenia UTW. Przede wszystkim dlatego, że jednym z zadań uniwersytetu jest włączenie osób starszych do sytemu kształcenia ustawicznego, które ułatwiają każdemu – w tym przypadku osobom starszym – realizację aspiracji oraz własnego rozwoju, przygotowując do aktywnego i odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu społecznym, kulturalnym, lokalnym, narodowym i globalnym oraz skutecznie przeciwdziałając wykluczeniu i marginalizacji grup społecznych wraz z efektywnym reagowaniem na zmiany związane z rozwojem nauki, techniki, globalizacji19. Oprócz typowo aktywizujących funkcji cieszyński uniwersytet dla seniorów, jak i jego odpowiedniki w całym kraju, realizuje inne cele w postaci: włączenia osób starszych do systemu kształcenia permanentnego, opracowywania i wdrażania profilaktyki gerontologicznej, prowadzenie badań i obserwacji naukowych20. 18 R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce…, s. 157-160. 19 B. Ziębińska: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007, s. 147. 20 R. Konieczna-Woźniak: Uniwersytety III Wieku w Polsce…, s. 163. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 86 Schemat 3. Uniwersytet III Wieku jako miejsce różnorodne Źródło: opracowanie własne J. Halicki zajmujący się analizą kształcenia europejskich seniorów w placówkach odpowiedzialnych za takie kształcenie podkreśla w wynikach swoich badań, iż: • w polskim systemie szkolnictwa wyższego nie istniały i nie istnieją formalne ograniczenia co do wieku kandydatów, jednak osoby starsze nie są uwzględniane jako potencjalni studenci, • programy oferowane polskim seniorom przez oświatę dorosłych są bardzo skromne w porównaniu z możliwościami ludzi starszych w analogicznych strukturach w Niemczech i Wielkiej Brytanii, • brak szerszych możliwości edukacyjnych dla seniorów w Polsce był ważnym motywem dynamicznego rozwoju polskich UTW, • edukacja seniorów służy realizacji celów osobistych i społecznych. W brytyjskich i niemieckich poczynaniach edukacyjnych cele społeczne akcentowane są dużo wyraźniej niż w polskich, • mimo istnienia od dawna teoretycznej podbudowy przygotowanie do starości jako cel edukacyjny nie jest szerzej realizowany, • w polskim systemie kształcenia seniorów zbyt małą wagę przywiązuje się do kontaktów międzypokoleniowych, • polscy seniorzy nie ustępują pod względem wykształcenia osobom starszym w Niemczech i Wielkiej Brytanii, natomiast są od nich mniej aktywni w zakresie dalszej edukacji21. Cieszyński Uniwersytet III Wieku pełni bardzo ważną rolę w zakresie stymulowania wszelkich form aktywności wśród seniorów. W dobie postępującego starzenia się społe21 J. Halicki: Edukacja seniorów w …, s. 171-172. �Łukasz Tomczyk : Cieszyński Uniwersytet III Wieku... 87 czeństw oferta edukacyjna lokalnego uniwersytetu tego typu daje najstarszej części mieszkańców możliwość realizowania własnych pasji na różnych polach zainteresowań. Omawiana placówka wraz z innymi organizacjami takimi jak Macierz Ziemi Cieszyńskiej, Międzygeneracyjny Uniwersytet Regionalny założony przy Polskim Związku KulturalnoOświatowym w Republice Czeskiej, stanowią aktywne punkty na edukacyjno-kulturalnej mapie Cieszyna, animując życie społeczności lokalnej na wielu płaszczyznach, takich jak: kultura, edukacja, sport, turystyka. Instytucje CUTW są znakomitym przykładem organizacji, które za sprawą swojej działalności oraz specyfiki wyrażającej się m.in. w aktywności członków posiadających ogromny zasób kapitału ludzkiego, są w stanie przyczyniać się do zachowania tradycji oraz transmisji kulturowej pomiędzy rówieśnikami, a także młodszymi osobami żyjącej w danej społeczności22. Cieszyński Uniwersytet III Wieku poprzez swoje działania propaguje w środowisku lokalnym informacje o funkcjonowaniu seniorów, burząc tym samym negatywne stereotypy związane ze starzeniem się oraz starością. Bibliografia: Gruszczyk R., Tyrna B., Werpachowski M.: Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Cieszyn 2009 Halicki J.: Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej. Białystok 2000 Konieczna-Woźniak R.: Uniwersytety III Wieku w Polsce. Poznań 2001 Łój G.: Uczeń uniwersytetu III wieku – nowa rola emeryta. W: Andragogika jako przedmiot akademicki. Red. A. Fabiś. Mysłowice 2004, s. 183-189 Pieczonka U.: Aktywność kulturalna osób starszych w Stowarzyszeniu Cieszyński Uniwersytet III Wieku jako nowe zjawisko kulturowe (praca magisterska). Cieszyn 2009 Statut Stowarzyszenia Cieszyński Uniwersytet III Wieku (tekst ujednolicony) Szarota Z.: Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia. Kraków 2010 Ziębińska B.: Uniwersytety Trzeciego Wieku jako instytucje przeciwdziałające marginalizacji osób starszych (praca doktorska). Katowice 2007 Zych A.: Słownik gerontologii społecznej. Warszawa 2001 Shrnutí Cieszyňská univerzita III. věku jako místo rozvoje společenské aktivity seniorů V článku byly uvedeny dějiny vzniku, vývojové etapy a současná činnost Cieszyňské univerzity III. věku /originální název: Cieszyński Uniwesytet III Wieku (UTW)/ ve vztahu k místu, kde je animována aktivita seniorů, bydlících v polsko-české příhraniční oblasti. Autor analyzuje úlohu, jakou UTW plní v oblasti Cieszyna a jeho širším okolí. Text zahrnuje charakteristiku fungování organizací ve vzdělávací, kulturní a společenské oblasti. Uvedení do praxe idejí celoživotního vzdělávání (ang. life long learning) bylo ukázáno z hlediska společenské gerontologie, podle které je nejen široce chápaný rozvoj jedinců ve „zralém věku“, ale rovněž podpora lokálního společenského kapitálu. 22 Modelowym przykładem służącym działaniom transmisyjnym wartości poprzez integrację generacji jest program „Łączymy pokolenia” oraz szereg innych czynności, gdzie seniorzy działający w strukturach UTW angażują się wraz z młodzieżą i dziećmi w działania na rzecz społeczności lokalnej. �88 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Summary The University of the Third Age as the place of development of seniors’ social activeness The article presents the birth, developmental stages and current activity of the University of the Third Age in Cieszyn in the context of place where the activeness of seniors inhabiting the Polish-Czech borderland is stimulated. The role of this institution in the space of Cieszyn and its surroundings is subjected to the author’s analysis. The text comprises the characterization of functions of the organization in the educational, cultural and social sphere. Fulfilling the idea of life long learning is shown here from the point of view of social gerontology, which aims not only at broadly understood development of the elderly but also at strengthening the local social wealth. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a266a496e991e1ab22893c0b8d702734.pdf 984bfb2e62d885f24462291268240adf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5077 Title A name given to the resource Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Aspekty socjologiczne i demograficzne Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.180-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kania, Tadeusz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tadeusz Kania Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne Dziedzictwo kulturowe dotyczy konkretnego obszaru – w omawianym poniżej tekście Śląska Cieszyńskiego, a szczególnie tzw. Zaolzia – przede wszystkim konkretnych grup ludności, mieszkańców tego terenu, społeczności lokalnych czy ludności całego regionu. Przypomnijmy, że Zaolzie jest najbardziej uprzemysłowioną częścią Śląska Cieszyńskiego, a potencjał ludnościowy, przemysłowy, kulturalny (infrastruktura kulturalno-oświatowa) i inne były tutaj znaczne. Stąd też wiele wskaźników świadczy o wyjątkowości kulturowej tego obszaru. Chociaż Zaolzie miało zaledwie 1272 km kw. powierzchni, to już przed II wojną światową znajdowało się na nim 570 rewirów górniczych. Był to jednak nie tylko region kultury górniczej, ale i góralskiej (ok. Jabłonkowa). W miastach i całym Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim przenikały się kultury narodowe, szczególnie czeska, polska, niemiecka, a do wojen także węgierska, słowacka, żydowska. Wytwory kultury górniczej i jej trwale ślady są prawie w każdym środowisku miejskim. Bardzo zaludniony obszar czeskiej dziś strony Śląska Cieszyńskiego miał już przed wojną zagęszczenie 280 mieszkańców na kilometr, a w rewirach węglowych dochodziło nawet do 500 czy 1000 mieszkańców1. Zauważmy, że w strukturze wyznaniowej jeszcze w okresie przedwojennym dominowali katolicy (200 tys. na 55 tys. ewangelików). Na całym Śląsku Cieszyńskim było też kilka tysięcy Żydów. W kolejnych dziesięcioleciach struktura ludnościowa, struktura wyznaniowa i narodowościowa bardzo się zmieniały, co dokładnie opisują statystyki, dane ze spisów powszechnych, migracji oraz artykuły naukowe. Wystarczy podać, że w latach 30. XX wieku Karwina liczyła 25 tys. mieszkańców, gdy w CSSR dołączyła do pierwszej dziesiątki dużych miast w Czechach i na Morawach; razem z wybudowanym od podstaw Hawierzowem przekroczyła 100 tys. mieszkańców. Urbanizacja Orłowej, Suchej, Czeskiego Cieszyna, Frydku połączone1 T. Kania: Region - Kresy - Pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów, W: Z problemów ochrony i konserwacji regionalnego dziedzictwa piśmienniczego. Red. I. Panic. Cieszyn 1994, s. 43. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 181 go z Mistkiem w jeden organizm, Trzyńca, który prześcignął liczbą ludności Czeski Cieszyn – te wszystkie procesy urbanizacji przestrzennej i demograficznej wpływały na zmiany potencjału ludnościowego i strukturę narodowościową. Inna też była tożsamość ludności nowo powstających dzielnic w rozbudowywanych miastach, ludności migrującej z głębi Czech czy Słowacji. Migracje zawsze miały poważny wpływ na rozwój ludnościowy Zaolzia, bo o ile do I wojny światowej połowę ludności napływowej stanowili Polacy (przeważnie analfabeci z Galicji), to po II wojnie światowej przeważali już Czesi i Słowacy; byli także liczni Węgrzy, Niemcy, Grecy (uchodźcy), a nawet Wietnamczycy i Romowie. W okresie powojennym z tego obszaru zniknęła ludność pochodzenia niemieckiego, chociaż różne więzi rodzinne pozostały; całkowicie zanikła mniejszość żydowska, wymordowana przez hitlerowców. Stąd też uległa zmianie świadomość narodowa oraz tożsamość wielu grup mieszkańców. Po czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego czeski regionalizm jest bardzo ubogi, podobnie jak piśmiennictwo o kulturze lokalnej. Na temat sytuacji narodowościowej na Zaolziu ukazuje się wiele publikacji i artykułów naukowych czy publicystycznych, które w prasie pogranicza mają często bardzo krytyczny i polemiczny charakter. Czołowi znawcy sytuacji polskiej ludności na pograniczu Śląska Cieszyńskiego dalej podkreślają, nawet w prasie w Czechach, np. w polskojęzycznych miesięcznikach czy dzienniku, tendencyjność czeskich tez czy całych publikacji. Dotyczy to np. problemów historii, ludowości, języka czy współczesnych incydentów związanych z dwujęzycznością napisów, tj. niszczeniem napisów w języku polskim2. Publikacje o stosunkach wyznaniowych czy etnicznych, o zagadnieniach demograficznych czy o religijności ukazujące się nawet w prasie mniejszości polskiej w Czechach czy w wydawnictwach regionalnych zawierają dość rzetelne zestawienia tabelaryczne i sięgają do spisów czy danych z wszystkich epok, np. z okresu Monarchii Austro-Węgierskiej. Urzędowe spisy świadczą bowiem na korzyść polskiej mniejszości (kiedyś większości na tym terenie) i co za tym idzie świadczą o przyczynach w zmianie potencjału ludnościowego i narodowego Polaków na Zaolziu, w tym o migracjach i procesie czechizacji. Według urzędowych spisów ludności Polacy na Zaolziu stanowili jeszcze do 1910 roku prawie trzy czwarte mieszkańców, np. w powiecie frydecko – misteckim ponad 85% , a powiecie karwińskim 63% – gdy Czesi mniej niż jedną piąta, a resztę Niemcy i inni3. Pisząc o danych demograficznych i głównych tendencjach ludnościowych na pograniczu Śląska Cieszyńskiego należy podkreślić rolę migracji i poważnych ruchów ludności, głównie na skutek wojen, migracji za pracą, wysiedleń i ucieczek. Do czasów współczesnych można doliczyć się aż jedenastu fal migracyjnych na Zaolziu, począwszy od I fali migrantów polskich z Galicji do Zagłębia Ostrawsko - Karwińskiego do ostatniej fali i ruchów ludności po wejściu Czech i Polski do Unii Europejskiej i migracjach zarobkowych poza Zaolzie na Zachód. Fale te liczyły od kilku do kilkunastu tysięcy migrantów, a najliczniejsza (zasiedlanie nowych dzielnic miast 100 tysięcznych - Hawierzowa i Karwiny) nawet ponad 60 tys. Zaburzyły one całkowicie 2 K. Kaszper: Zaczadzony klimat, „Zwrot”, nr 4, Czeski Cieszyn 2009, s. 22-23 oraz por. również S. Zahradnik: Śląsk Cieszyński – „nowe” spojrzenie? „Zwrot”, nr 1, Czeski Cieszyn 2009, s. 41-43. 3 Tamże, s. 42: tabela pt. Urzędowe spisy ludności; por. również praca S. Zahradnika: Struktura narodowościowa Zaolzia. Trzyniec 1991. �182 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví stosunki ludnościowe i zmieniły proporcje narodowości na Zaolziu4. Polacy przestali się liczyć w strukturze demograficzno-etnicznej w wielu miejscowościach, a ich potencjał, zamiast wzrosnąć do 400 tys. mieszkańców (na co wskazywałyby proste wyliczenia i prognozy), zmalał w ciągu niespełna wieku do 40 tys. mieszkańców deklarujących w spisach polskość. W omawianym okresie ludność w Polsce (od końca I wojny światowej do dziś) zwiększyła się – licząc głównie Polaków i odliczając mniejszości, a nawet odliczając straty wojenne – z nieco ponad 20 mln do prawie 40 mln (łącznie z emigracją po II wojnie i wyjazdami do Niemiec), gdy liczba Polaków na Zaolziu zmniejszyła się z prawie 200 tys. do około 40 tysięcy, zamiast wzrosnąć do 400 tys. Na proste pytanie gdzie są ci Polacy? (przyrost naturalny był przeciętny) można odpowiedzieć: katastrofalny ubytek spowodowały głownie fale migracyjne (wysiedlenia, ucieczki, emigracja w różne rejony Czech i Europy, a drugą przyczyną była czechizacja. Napisy na cmentarnych pomnikach i korzenie wielu rdzennych mieszkańców są zaolziańskie lub galicyjskie (np. głównie z dawnej Galicji czy z Małopolski Zachodniej). Czechizację i jej postępy jako przyczynę zmian w strukturze narodowościowej można pokazać na przykładzie drzew genealogicznych rodzin i losów typowej rodziny5. Malejący potencjał demograficzny ludności polskiej na Zaolziu wpływa oczywiście na kapitał społeczny i nie tylko mniejszości polskiej w Czechach i na Morawach. Jeżeli w okresie międzywojennym stosunek ludności polskiej do ludności najmniejszego wtedy obszaru woj. śląskiego (miało w 1922 roku 4235 km kwadratowych czyli niespełna ponad procent obszaru ówczesnej Polski) wynosił jak jeden do dziesięciu, to współcześnie jest to jeden do stu (40 tys. do ponad 4 mln). Przed wojną woj. śląskie miało u zarania swego powstania 1 mln 125 tys. mieszkańców, a nie wszyscy byli Polakami, gdy Polaków na Zaolziu było jeszcze ponad 100 tys.6. Ta swego rodzaju „katastrofa” demograficzna, która nie wynika z niżu demograficznego, a jest raczej katastrofą kulturowo-demograficzną ma jeszcze jeden wymiar statystyczny związany z II wojną światową. Polacy bowiem ponosili główne straty ludnościowe na tym obszarze (obok Żydów, których wymordowano), ale byli nie tylko wysiedlani do tzw. Polenlagrow czy mordowani całymi grupami jak w Żywocicach, z zemsty za działalność partyzantów. Polacy z Zaolzia ponieśli stosunkowo największe straty w zbrodniach na wschodzie, tj. są jakby najliczniejszą grupą w zbrodni katyńskiej. Dziś już wiemy, że jeżeli wśród około 25 tys. Polaków zamordowanych z trzech głównych obozów i wielu więzień zginęło ponad 600 Zaolziaków, to proporcje są drastyczne. Zginął bowiem jeden na tysiąc Polak (w tym Żydzi polscy oraz nieliczni prawosławni czy grekokatolicy, np. duchowni w wojsku), ale zginął jeden na dwustu mieszkaniec Zaolzia, najczęściej 4 T. Kania: Ogólny i subiektywny obraz migracji na nietypowym pograniczu Śląska Cieszyńskiego. W: Integracja w świecie powszechnej migracji. Red. J. Surzykiewicz, M. Kulesza. Warszawa 2008. 5 T. Kania: Rodzina miedzy kulturami. Biograficzne aspekty wielokulturowości (na przykładzie rodziny nadolziańskiej).W: Społeczne uwarunkowania edukacji miedzykulturowej. T. 2: Problemy praktyki oświatowej. Red. T. Lewowicki, A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska. Cieszyn – Warszawa – Toruń 2009, s. 261-272. 6 Podręczna mapa województwa śląskiego, opr. Franciszek Popiołek (statystyka woj. według „Rocznika Polskiego” z 1922 roku), Nakładem Spółki „Ostoja” w Cieszynie, w posiadaniu autora, jedna plansza. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 183 wojskowy, policjant, urzędnik czy inny, który ewakuował się we wrześniu na wschód i został uwięziony, a potem zamordowany. Wśród 25700 jeńców i więźniów ze Starobielska, Kozielska, Ostaszkowa i więzień zachodniej Ukrainy czy Białorusi najmłodsi (np. policjant ze Stonawy) mieli po dwadzieścia kilka lat. Ogólna liczba ofiar z Zaolzia wynosi około 6000 za cały okres wojny, w tym 80% Polaków, 2500 Żydów, 1000 Zaolzian poległo wcielonych do Wermachtu, sam Oświęcim pochłonął ponad 450 ofiar. Według dość dokładnych wyliczeń 65% zginęło w obozach koncentracyjnych, w egzekucjach i mordach 8%, w walce na frontach i w działaniach wojennych 15%, podczas nalotów 8%, ale co dwudziesty był zaginiony7. Owe proporcje, w tym straty demograficzne, świadczą o wielkim ubytku ludności polskiej, jej czechizacji i to na terenach dawniej etnicznie polskich, gdzie występowało wiele miast i dzielnic kilkunasto lub kilkudziesięciotysięcznych dawnych miast. Kresy Ostrawskie i dawne rozumienie Kresów południowo-zachodnich zmieniły się, dawne nazwy (np. pojęcie Morawskiej, Śląskiej czy Polskiej Ostrawy i zdanie „Ostrawica nasza granica”) stały się archaiczne i historyczne. Istnieje jeszcze problem kapitału i potencjału kulturalno-oświatowego, które służą rozwojowi społeczności. Baza kulturalna i oświatowa na Śląsku Cieszyńskim od ponad stu lat należy do bardziej rozwiniętej i dobrze służyła także w przeszłości Polakom za Olzą, którzy najczęściej sami ją tworzyli, budowali, organizowali. Dzięki dobremu zaludnieniu obszaru gęsta była sieć szkół i innych placówek, rzadko występujących w głębi Polski czy na tzw. kresach albo na obszarach określanych jako Polska B czy C czyli biedniejsza. Będąc najbardziej rozwiniętą częścią przemysłową Austro-Węgier Śląsk Cieszyński miał na swoim obszarze do I wojny nie tylko takie urządzenia cywilizacyjne jak np. sieć tramwajową (Cieszyn, Bielsko, Ostrawa, Karwina), ale w wielu polskich wsiach funkcjonowały np. domy ludowe, domy robotnicze i domy Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego pełniące funkcje domów kultury, jak Dom Narodowy w Cieszynie. Gęsta sieć szkół powodowała, że u początków niepodległości Polski i Czechosłowacji poziom analfabetyzmu na tym terenie wynosił zaledwie między 6 a 15%, gdy w Polsce na kresach był w tym czasie 5-6 krotnie wyższy8. U schyłku lat 30. zeszłego stulecia analfabetyzm zmniejszył się nawet do kilku procent, kiedy to w Polsce wynosił dalej ponad 20%, a na kresach wśród mniejszości dochodził do 60%. Potencjał kulturalno-oświatowy i cały kapitał kulturowy mógł się lepiej rozwijać dzięki wysokiemu poziomowi scholaryzacji. Miejscowa ludność od okresu monarchii i jeszcze w okresie międzywojennym budowała społecznie szkoły, powołując szkoły także wyznaniowe czy stowarzyszeniowe (katolickie, ewangelickie, Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego i inne). Przed II wojną światową na Śląsku Cieszyńskim przeciętnie co dwa lata oddawano do użytku jedną szkołę, a w Cieszynie funkcjonowała nawet pierwsza w woj. śląskim szkoła wyższa (Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego, przeniesiona w 1949 roku do Olsztyna, która dała początki znanej olsztyńskiej ART, dziś Uniwersytetowi Rolniczemu)9. Potencjał kulturalny po 7 S. Zahradnik: Mordowano najlepszych. „Głos Ludu”, nr 40, 2010, s. 4 (cykl Historia). 8 T. Kania: Rola potencjału gospodarczego i kulturalnego w przedstawianiu i ilustracji pogranicza kulturowego (na przykładzie Śląska Zaolziańskiego z lat dwudziestych i trzydziestych).W: Na Pograniczach. Kultura – Ludzie – Problemy. Materiały z konferencji naukowej. Red. Z. Jasiński. Opole 1991, s. 51. 9 T. Kania: Baza oświatowa i infrastruktura kulturalna Śląska Cieszyńskiego. W: Śląsk �184 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego został od II wojny światowej bardzo ograniczony polskiej ludności, instytucje były podobnie jak obiekty i placówki odbierane, w wielu dziedzinach się zmniejszył. Musiało to mieć wpływ na jej rozwój i kapitał społeczno-kulturowy. Polskie obiekty, w tym liczne szkoły i placówki należące do polskich stowarzyszeń, nawet sklepy, spółdzielnie i placówki związane z Kościołem katolickim, władze CSSR potraktowały jako dobra poniemieckie i zostały one najczęściej upaństwowione. Polacy zostali pozbawieni często dorobku wielu pokoleń swoich przodków, tracąc we wsiach i w miastach dobrze wyposażone placówki. Cała sieć polskich sklepów i spółdzielni została zczechizowana, a los wielu sztandarowych obiektów przypomina sytuację obiektów na wschodzie czy na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Tak było z dawną siedzibą najważniejszych organizacji polskich w Czeskim Cieszynie hotelem „Piast”, który przez ostatnie lata kojarzony jest raczej ze stoiskami handlowymi Wietnamczyków i tym, że został bezpowrotnie utracony. Mniejszość polska na Zaolziu nie ma też takiego zaplecza materialnego jak do II wojny światowej, a jej niewątpliwe sukcesy w dziedzinach aktywności społecznej szły jakby na konto organizacji czeskich czy czechosłowackich. Skoro nie mogły istnieć, jak przed wojną, narodowe polskie kluby sportowe to miejscowi sportowcy zdobywali medale jako obywatele CSSR, kojarzeni jako Czesi. Zresztą nawet pierwsza legalnie wybrana Miss Czechosłowacji była Polką z Zaolzia, a w wielu dziedzinach działalności Polacy z czeskiej strony Śląska Cieszyńskiego przodują do dziś. Baza materialna jest jednak istotnym czynnikiem rozwoju lokalnych społeczności i podkreślić trzeba liczną sieć domów Polskiego Związku Kulturalno Oświatowego i klubów, a w ostatnich latach odradzające się placówki przyparafialne, drużyny harcerskie czy inne dawniej zapomniane formy i placówki czy stowarzyszenia. W dziedzinie mediów lokalnych utrwalona jest pozycja prasy polskiej, na czele z dziennikiem „Głos Ludu” i miesięcznikiem „Zwrot” czy specjalistycznymi biuletynami i bardzo wielowątkowym „Kalendarzem Śląskim”. Odnosi się jednak wrażenie (poparte statystykami i świadczące o niekorzystnych proporcjach i tendencjach), że Polacy na Zaolziu mają do wykorzystania przebogate tradycje i wielowiekowe dziedzictwo, ale jest to wszystko coraz bardziej kultywowane w zmniejszającej się liczebnie społeczności. Chociaż kultura Zaolzia jest chyba najlepiej opisaną kulturą regionalną (Śląska Cieszyńskiego) w Polsce, to z całego dziedzictwa korzysta coraz mniej ludzi. Powstały na wzór Uniwersytetu III Wieku w Cieszynie podobny UTW w Czeskim Cieszynie przyjął nawet specyficzną nazwę, która miała jakby łączyć pokolenia. Nazywa się Międzygeneracyjnym Uniwersytetem Regionalnym, ale frekwencja nie zawsze świadczy o międzygeneracyjności i poważniejszym zasięgu placówki. Pisząc o niektórych przejawach życia społecznego i przykładach z życia religijnego wybrałem przykład pielgrzymek i procesji kościelnych. Tendencje w ruchu pielgrzymkowym czy też obraz typowej Drogi Krzyżowej w Wielki Piątek skłaniają do konkretnych refleksji na temat udziału w tych procesjach, proporcji Czechów i Polaków czy ogólnego obrazu, ich przebiegu. W okresie komunizmu pielgrzymowanie, a tym bardziej procesje w centrach miast stawały się niemożliwe i mieszkańcy głębi Czech zostali od tego odzwyczajeni. Dziwiły ich zachowania pielgrzymów w PolCieszyński – Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 381-401. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 185 sce, ich podróże przez Czechy do Włoch czy procesje po mieście, które odbywały się w Cieszynie, a które liczni turyści mogli oglądać okazyjnie będąc w Polsce. Bardzo często pozostałością i przykładem pewnej niewiedzy o praktykach religijnych czy nawet o dniach wolnych z okazji świąt narodowych i kościelnych, które są w Polsce i Czechach obchodzone dość uroczyście, jest zjawisko ich nieznajomości i skutki takiej ignorancji. Jeżeli święta z okazji niepodległości czy dzień imienin Cyryla i Metodego przypadają w dni robocze-targowe w Polsce, to obywatele sąsiedniego kraju chcą dokonać zakupów, wyrażając zdziwienie pustym ulicom i pozamykanym sklepom. Podobnie obywatele Czech nie mogą dokonać zakupów w Boże Ciało czy 11 Listopada. Typowym przykładem stosunku do udziału w procesjach są drogi krzyżowe, od lat ekumeniczne, bo trasa biegnie od kościoła w Czeskim Cieszynie do kościoła w Polsce. Ekumeniczna procesja wygląda tak, że tłumy Polaków przekraczają most graniczny pod Wieżą Piastowską (centrum starego Cieszyna), a czescy obywatele większości niepraktykujący czy innowiercy lub ateiści w tych procesjach nie uczestniczą, stanowiąc raczej ciekawskich i bardzo zdziwionych widzów. Przebieg Drogi Krzyżowej wielkopiątkowej w 2010 roku mógł też zdziwić z powodów językowych, ponieważ mimo ekumenizmu i przewagi 80 do 90% Polaków w całej procesji odbywała się po czeskiej stronie w języku czeskim (stacje, modlitwy, pieśni), na moście granicznym w obu językach, a po polskiej stronie tylko po polsku. Wielu Polaków spodziewało się nie tylko języka czeskiego w trakcie modlitw na ulicy Głębokiej czyli w Polsce, ale oczekiwali, że skoro stanowią przytłaczającą większość uczestników to powinno było już być więcej polszczyzny w Czeskim Cieszynie. Po prawie dwudziestu latach od upadku komunizmu i pięciu latach od całkowitego otwarcia granicy polsko-czeskiej można jednak zauważyć większą otwartość na język sąsiada w nazewnictwie handlowo-turystycznym, napisach sklepowych (szyldy, opisy towarów, małe reklamy). Wydaje się, że nawet wietnamscy handlowcy z Czeskiego Cieszyna są bardziej wielojęzyczni i nastawieni na klientów z Polski niż sprzedawcy Czesi, z wyjątkiem może sklepów monopolowych opierających głównie swoje dochody o klientelę z Polski. Pogranicze nadolziańskie jest więc w pierwszym dziesięcioleciu nowego tysiąclecia ciekawym miejscem dla obserwacji socjologicznych, terenem wartym analiz demograficznych czy badań etnologicznych. Powracają tematy sprzed stu lat, np. znowu Polacy szukają zatrudnienia w przemyśle Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego, stanowiąc poważny procentowo w skali zatrudnienia pracowników dołowych udział górników. Górnicy ci dojeżdżają głównie z miejscowości dawnego Rybnickiego Okręgu Węglowego, wielu mieszka w hotelach robotniczych przy czeskich kopalniach w okolicach Karwiny. Z relacji wielu miejscowych Polaków pracujących jako obywatele Czech na tychże kopalniach można zebrać kilka wniosków negatywnych. Po pierwsze robotnicy i górnicy z Polski są bardziej wyzyskiwani, gdyż zarabiają na nich pośrednicy. Po drugie miejscowi Polacy wobec rodaków z Polski ukrywają swoje pochodzenie, żeby nie wchodzić w bliższe kontakty czy znajomości. Po trzecie: znaczna część dojeżdżających górników z Polski to byli doświadczeni pracownicy kopalń, którzy mają już przyznane emerytury i praca w Czechach jest ich drugim źródłem dochodu. Mają w związku z tym aktualnie wyższą stopę życiową i są obiektem zazdrości czeskich czy innych górników. Górników z Polski poznać można po szychcie na parkingach, ponieważ przykopalniane parkingi zapełnione są przeważnie czeskimi „Škodami”, a Polacy parkują samocho- �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 186 dami wyższej klasy, nowszymi i częściej niemieckich marek. Polacy niestety giną w wypadkach kopalnianych częściej, gdyż kierowani są do trudniejszych przodków, rzadziej przy tym chorują lub nie korzystają z chorobowego w Czechach, a wręcz są kierowani jakby na delegacje. Wyzysk jest więc, analogicznie jak w okresie Monarchii C.K., wśród robotników z Galicji większy, ale dziś wyzyskują ich także firmy z Polski, a nie tylko czeski czy niemiecki kapitalista. Piszą o tym coraz częściej lokalne gazety, także górnicze dodatki polskojęzyczne czy wspomniany „Głos Ludu”, nazywając nawet górników z Polski niewolnikami. Liczba zatrudnianych górników dochodziła w końcu 2009 roku do 4 tys. i wiele kopalń wręcz jest uzależnionych od polskiej siły roboczej. Warto dodać, że w wypadkach w latach 2008-2009 zginęło 10 górników, a setki zostały rannych, tak więc praca taniej stosunkowo siły roboczej z Polski będzie już zauważalnym przez historię gospodarczą i ekonomię zjawiskiem10. Takie są demograficzno-socjologiczne refleksje związane ze zmianami w strukturach ludności, malejącym potencjałem kulturalnym, praktykami religijnymi czy sytuacją polskich górników w Czechach. Pogranicze kulturowe Śląska Cieszyńskiego cały czas się zmienia i warto analizować statystyki, media lokalne, obserwować lokalne społeczności i prowadzić historyczne porównania w różnych dziedzinach ważnych dla stosunków społecznych i narodowościowych. Bibliografia: Kania T.: Baza oświatowa i infrastruktura kulturalna Śląska Cieszyńskiego. W: Śląsk Cieszyński - środowisko naturalne, zarys dziejów, zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna, Cieszyn 2001, s. 381-401 Kania T.: Ogólny i subiektywny obraz migracji na nietypowym pograniczu Śląska Cieszyńskiego. W: Integracja w świecie powszechnej migracji. Red. J. Surzykiewicz, M. Kulesza. Warszawa 2008, s. 208-217 Kania T.: Rodzina miedzy kulturami. Biograficzne aspekty wielokulturowości (na przykładzie rodziny nadolziańskiej). W: Społeczne uwarunkowania edukacji miedzykulturowej. T. 2: Problemy praktyki oświatowej. Red. T. Lewowicki, A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska. Cieszyn – Warszawa – Toruń 2009, s. 261-272 Kania T.: Region - Kresy - Pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów. W: Z problemów ochrony i konserwacji regionalnego dziedzictwa piśmienniczego. Red. I. Panic. Cieszyn 1994, s. 27-52 Kania T.: Rola potencjału gospodarczego i kulturalnego w przedstawianiu i ilustracji pogranicza kulturowego (na przykładzie Śląska Zaolziańskiego z lat dwudziestych i trzydziestych). W: Na Pograniczach. Kultura – Ludzie – Problemy. Materiały z konferencji naukowej. Red. Z. Jasiński, Opole 1991 Kaszper K.: Zaczadzony klimat, „Zwrot”, nr 4, Czeski Cieszyn 2009, s. 22-23 Kuźnik G., Chlup D.: Niewolnicy na życzenie? „Głos Ludu”, 6.04.2010, nr 40, s. 1 Kuźnik G., Chlup D.: Delegacja na… przodku, „Głos Ludu” 6.04.2010, nr 40, s. 3 10 Kuźnik G., Chlup D.: Niewolnicy na życzenie? „Głos Ludu”, 6.04.2010, nr 40, s. 1 (cykl: Sytuacja polskich górników w Republice Czeskiej); Kuźnik G., Chlup D.: Delegacja na… przodku, „Głos Ludu” 6.04.2010, nr 40, s. 3. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 187 Zahradnik S..: Mordowano najlepszych. „Głos Ludu”, 6.04.2010, 2010, nr 40, s. 4 Zahradnik S.: Śląsk Cieszyński - „nowe” spojrzenie? „Zwrot”, nr 1, Czeski Cieszyn 2009, s. 41-43 Zahradnik S.: Struktura narodowościowa Zaolzia, Trzyniec 1991 Źródła: Mapa województwa śląskiego, opr. Franciszek Popiołek (statystyka woj. według „Rocznika Polskiego” z 1922 roku), Nakładem Spółki „Ostoja” w Cieszynie. Shrnutí Poznámky o potenciálu Těšínského Slezska. Sociologické a demografické aspekty Autor uvádí podrobné statistické údaje o vztazích obyvatelstva, počtu Poláků a jiných obyvatel Zaolzí. Porovnává demografické ztráty a populační růst, včetně ztrát z období války. Zdůrazňuje kulturní potenciál Těšínského Slezska, které již v předválečném období se lišilo od všeobecného průměru. Pozornost je zaměřena na radikálně odlišné formy náboženství, jakož i moderní náboženské praktiky a chování křesťanů na obou stranách hranice. Z nových problémů a neobvyklých jevů byla analyzována specifická situace polských horníků v České republice, jejich nehodovost a vykořisťování. Summary Some remarks on the potentialities of Cieszyn Silesia. The sociological and demographic aspects The author provides exact statistical details concerning population relations and the number of Poles and other inhabitants in Zaolzie. Demographic losses (including war times) and population increase are compared in the study. Due attention is drawn to the cultural richness of Cieszyn Silesia, which was far more than average already in the pre-war times. Extremely diversified religious symptoms were focused on, as well as current religious practice and behaviour patterns of Christians on both sides of the border. As regards new problems and untypical phenomena, the specific situation of Polish miners (accident rate and exploitation) in the Czech Republic was discussed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9042caa70574bb8f39c2404d3fc69ad.pdf 328bb1f00f8d0092e457d9f7139d8f49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5457 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource społeczeństwo obywatelskie Śląsk Cieszyński - społeczeństwo obywatelskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5074 Title A name given to the resource Społeczno-kulturowe zjawiska funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego i postaw obywatelskich na Śląsku Cieszyńskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dyczek, Berenika Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Berenika Dyczek Uniwersytet Wrocławski Instytut Socjologii Społeczno-kulturowe zjawiska warunkujące funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego i postaw obywatelskich na Śląsku Cieszyńskim W istocie, jednostki ludzkie w przeważającej większości nigdy nawet nie podejrzewają istnienia niezliczonych znaczeń – naukowych, artystycznych, moralnych, politycznych, ekonomicznych – a obszar rzeczywistości społecznej, której znaczeń jednostka nie zna, nawet jeśli zauważy jej zewnętrzne oznaki, jest dla niej w praktycznym doświadczeniu równie niedostępny, jak druga strona księżyca1 Florian Znaniecki Z badań socjologicznych wynika, że w Polsce 13,2% populacji należy do organizacji pozarządowych, z czego tylko 5% pełni jakieś funkcje2. Natomiast w powiecie cieszyńskim 18,9% badanych deklarowało taką przynależność, z czego 14,3% jest aktywnych w organizacjach pozarządowych, przy czym w gminie Chybie było to aż 43,3% kobiet, a w Zebrzydowicach 37,9 % mężczyzn3. 1 F. Znaniecki: Chłop polski w Europie i Ameryce. T. 3: Pamiętnik imigranta. Warszawa 1976, s. 18. 2 Źródło: Diagnoza społeczna 2009, s. 265. 3 Źródło: Badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (marzec 2009). �150 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Warto – w kontekście tych danych – zastanowić się nad przyczynami funkcjono­ wania społeczeństwa obywatelskiego na Śląsku Cieszyńskim. Jak sami autorzy projektu CieszLab (marzec 2009) zauważają większa liczba osób zaangażowanych w działalność organizacji III sektora4 w powiecie cieszyńskim jest z jednej strony przejawem skuteczności procesów budowy społeczeństwa obywatelskiego, z drugiej elementem korzystnie wpływającym na jakość życia na poziomie lokalnym. Członkostwo w organizacjach pozarządowych to nie tylko działanie, ale i postawa życiowa. Osoby należące do NGO [organizacja pozarządowa, skrót pochodzi od ang. Non-Governmental Organization] lepiej dostrzegają możliwości efektywnego, wspólnego działania na rzecz lokalnych wspólnot, w których żyją. Ponadto osoby te są częściej przekonane o możliwości wywierania realnego wpływu na władze lokalne5 . Pojawia się więc pytanie o przyczyny tego zjawiska. Dlaczego kondycja społeczeństwa zamieszkującego powiat cieszyński różni się tak bardzo od sytuacji społeczeństwa w Polsce? Z raportu wynika, że w tym regionie powstało znacznie więcej organizacji pozarządowych niż w analogicznych rejonach w Polsce. Wydaje się, że odpowiedzi na to pytanie należy szukać w społeczno-kulturowych uwarunkowaniach, w jakich egzystują mieszkańcy tego regionu, a także w specyficznych właściwościach ludzi zamieszkujących Śląsk Cieszyński, czyli ludzi pogranicza. Związane jest to z ontologicznymi założeniami pogranicza, które odnajdują swoją empiryczną weryfikację. Jak zauważa Zbigniew Kurcz pogranicze to przede wszystkim obszar, który istnieje realnie, a jego granice są granicami komunikujących się ludzi. Natomiast na tym terenie żyje człowiek pogranicza, który posiada zupełnie inne cechy niż człowiek z centrum. Jest zwykle bardziej otwarty lub krytyczny wobec obcych, bardziej przywiązany lub obojętny do wartości własnej grupy narodowej (...) bardziej zaradny i przedsiębiorczy6 i co szczególnie ważne w przypadku Śląska Cieszyńskiego jest on bardziej innowacyjny i skłonny do akceptacji idei i nowinek (...) szczególnie wówczas, gdy dostrzega ich pozytywne konsekwencje dla siebie. Obserwując procentowy rozkład profili działalności społecznej, autorzy projektu CieszLab zwracają uwagę na tzw. edukację nieformalną, która odbywa się w ramach uczestniczenia w działalności III sektora. Ten rodzaj działalności pozwala w dużym stopniu na zdobycie wielu kluczowych umiejętności osobom w różnym wieku <<poza murami szkoły>>7. 4 Pojęcie III sektora w rozumieniu Szackiego jest częścią systemu społecznego, a w badaniach empirycznych utożsamia się je ze społeczeństwem obywatelskim. Trzeci sektor tworzą prywatne organizacje, działające społecznie, czyli organizacje pozarządowe. Cel ich funkcjonowania jest publiczny, natomiast podmioty, które tworzą te organizacje są prywatne. 5 Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Raport 2009, s. 15 (cyt. za A. Baczko, A. Ogrocka: Wolontariat, filantropia i 1%. Raport z badań. Stowarzyszenie Klon-Jawor. Warszawa 2008, s. 78-79 (cytowane dalej jako CieszLab). 6 Z. Kurcz: Przedmiot socjologii pogranicza w świetle polskich doświadczeń. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 20. 7 CieszLab, s. 13. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 151 Wyniki badań wskazują8, że najczęstszym rodzajem aktywności będą: nauka, edukacja, oświata, wychowanie (47%), na drugim miejscu znajduje się upowszechnienie kultury fizycznej i sportu (41%), trzecia w kolejności plasuje się kultura, sztuka, ochrona dóbr kultury i tradycji (37%). W tym kontekście można przypuszczać, że działalność pozarządowa uczy – obok socjalizacji odbywającej się w domach i szkole – przystosowania do funkcjonowania w życiu społecznym, a także zmniejsza różnice wynikające ze stratyfikacji społecznej. Według autorów badania CieszLab respondenci, którzy zadeklarowali udział w działalności NGO, charakteryzują się wyjątkowymi zainteresowaniami i angażują się w przedsięwzięcia twórcze9. Z danych wynika, że niepowtarzalne umiejętności członków takich organizacji to np: zdolności organizacyjne, umiejętność nawiązywania kontaktów z instytucjami publicznymi. Jeśli chodzi o specyficzne umiejętności to podawano m.in.: zdolności aktorskie, literackie, poetyckie, teatralne, muzyczne itp.10. Warto tutaj zwrócić uwagę na badania Anny Szyfer, dotyczące kształtowania się i funkcjonowania osobowości pogranicza. Pojęcie osobowości pogranicza będzie przydatne przy analizie funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, a co za tym idzie postaw obywatelskich Cieszyniaków, które to wynikają z ogólniejszego typu twórczej postawy. Autorka wyróżnia trzy rodzaje możliwych postaw: typ pasywny – bierny, trwający i aktywny11. Typ aktywny, który najbardziej będzie nas tu interesował, zaobserwowany został już przez Thomasa i Znanieckiego, i opisany został przez nich w pracy pt. Chłop polski w Europie i Ameryce, autorzy nazwali go typem twórczym. Według nich typ ten można scharakteryzować w ten sposób: Zdolność przystosowania się do nowych sytuacji i rozmaitość zainteresowania idą w parze za trwałością działania, wyższą niż stabilność, którą może dać tradycja; dzieje się tak wtedy, gdy jednostka buduje swoje życie nie na zasadzie niezmienności swej sfery wartości społecznych, lecz na chęci przeobrażenia i rozszerzenia jej według pewnych powziętych zamierzeń. Mogą one być czysto intelektualne lub estetyczne – w tym wypadku jednostka szuka nowych sytuacji, aby je określić celem poszerzenia i doskonalenia swojej wiedzy lub estetycznej interpretacji oraz oceny: jej zamierzenia mogą mieć charakter „praktyczny” w jakimkolwiek znaczeniu tego słowa – hedonistycznym, ekonomicznym, politycznym, naukowym, religijnym – jednostka szuka wtedy nowych układów, aby rozszerzyć władanie nad swym środowiskiem, dostosować do swych celów stale rosnącą sferę rzeczywistości społecznej. Mówimy wtedy, że jest to jednostka twórcza12. Anna Szyfer, wychodząc właśnie od klasyfikacji Thomasa i Znanieckiego, wydziela następnie trzy podtypy aktywne, których wspólną cechą jest przymus działania: 1. Aktywność – nazwijmy ją ponadnarodową, kulturową, etniczną, przejawia się tu w działaniu prowadzącym do zachowania własnego status quo, także elementów dziedzictwa kulturowego. Ale jest to już działanie świadome i celowe wypływające z postawy refleksyjnej. Respondentami takiej postawy są 8 9 10 11 12 Źródło: Badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (maj/czerwiec) 2009. CieszLab, s. 21. Źródło: badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (maj/czerwiec) 2009. A. Szyfer: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2005, s. 97. F. Znaniecki: Chłop polski w Europie... s. 21-22. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 152 najczęściej nauczyciele i księża (różnych wyznań), ale też i chłopi, często realizujący się w twórczości ludowej i pamiętnikarstwie. Akceptujący i kultywujący równolegle treści kultury narodowej, ale tolerancyjni dla <<inności>>. 2. Aktywność prowadzącą do akceptacji inności i postaw otwartości na inność grup współżyjących w zbiorowości terytorialnej i prezentujących inne światy kulturowe. Również pewne przyzwolenie na zapożyczenia. Tu działaniu towarzyszy zawsze refleksja oraz tolerancja. 3. Aktywność prowadząca do zmiany dotychczasowego status quo, zmiany statusu społecznego objawiająca się w tendencji przechodzenia z kultury tradycyjnej i gwary w kierunku kultury ogólnonarodowej, w wypadku przynależności do grupy mniejszościowej przejmowanie postaw typowych dla kultury większościowej (typowej dla danego pogranicza)13. Jednakże tylko trzecia z nich cechuje się aktywnością, prowadzącą do jakiejkolwiek zmiany i to ona odpowiadałaby typowi twórczemu Znanieckiego. Anna Szyfer, badając różne pogranicza m.in. pogranicza południowe: polsko-czeskie (Cieszyń) i polsko-słowackie (Orawa), oraz pogranicze wschodnie polsko-białoruskie; zwraca uwagę na wyjątkową intensyfikację postaw aktywnych na Śląsku Cieszyńskim. Autorka analizując osobowości Cieszyniaków, w sposób jakościowy14, korzystając z biografii konkretnych osób, m.in. stwierdza: pewna kobieta urodzona w 1923 roku w rodzinie chłopskiej całą swoją aktywność skupiła na działalności kulturalnej w licznych organizacjach społecznych, podkreślając czynny udział mieszkańców wsi w organizowanych imprezach i silną więź między nimi15. Inna respondentka zadeklarowała, że swój czas wolny poświęciła na aktywność w wiejskim zespole teatralnym, później została członkiem Towarzystwa Hodowli Kwiatów w Cieszynie16. Charakteryzując region pogranicza, jakim jest Śląsk Cieszyński, Anna Szyfer zwraca uwagę na uwikłania polityczne i historyczne, które doprowadziły do antagonizmów polsko-czeskich, ale dla kształtowania postaw ludności tego regionu ważniejsze są inne kwestie, szczególnie rozwinięta wyjątkowo wcześnie oświata, która okazała się najwcześniejsza na polskich wsiach, sięgająca XVIII wieku. I to oświata w języku polskim (...) Szkoły ludowe, a wcześniej szkoły parafialne (tak protestanckie, jak i katolickie) miały tu swój ogromny wkład w kształtowanie osobowości, były specyficznym typem <<świata>> oświaty. Po podziale Śląska Cieszyńskiego na Zaolziu pozostały polskie szkoły ludowe, które funkcjonują nadal w nieco zmniejszonej liczbie17. W wynikach innych badań przeprowadzonych nieco wcześniej przez Wojciecha Sitka mieszkańcy Cieszyna poproszeni o wymienienie tradycji, zwyczajów i obyczajów typowo śląskich wymieniają: 13 14 15 16 17 A. Szyfer: Ludzie pogranicza …, s. 97-98. Analiza biograficzna. A. Szyfer: Ludzie pogranicza …, s. 105. Tamże, s. 106. Tamże, s. 127. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 153 Amatorską działalność teatralną, festyny Macierzy Ziemi Cieszyńskiej, zapraszanie na wesela, topienie kukły wiosną, amatorską działalność artystyczną – kiedyś w Cieszynie było aż 7 chórów, cubaszki – rwanie pierza na śląskiej wsi, śpiewy, babski comber, potańcówki dla młodych, chodzenie ze święconym, oczepiny panny młodej, wspólne świniobicie18. Z powyższych opisów można wywnioskować, że nie jest przypadkiem tak liczne uczestnictwo Cieszyniaków w organizacjach pozarządowych, gdyż duch uczestniczenia w różnych grupach był u nich zaszczepiony już dużo wcześniej. Nie jest również bez znaczenia fakt, że ludzi pogranicza coraz częściej nazywa się ludźmi o „trzeciej tożsamości”19, to znaczy takiej, która została ukształtowana przez dwie strony księżyca. Dzieje się tak, gdyż członkowie społeczności pogranicza nieustannie funkcjonują w sytuacji kontaktu i konfrontacji z jakimś „innym”, przekraczając nieustannie granice odrębności etniczno-kulturowej swojej grupy20. Dzięki temu nabywają różnego rodzaju umiejętności oraz kompetencje kulturowe, dzięki którym potrafią postrzegać odmienność w innym świetle. Podobne idee w myśleniu nad postawami społeczności starał się wyrazić Florian Znaniecki w Ludziach teraźniejszych a cywilizacji przyszłości. Zwracał uwagę w tej pracy na odmienność jednostek, które zostały wychowywane w innych kręgach społecznych niż później pełniły role społeczne i które charakteryzowały się twórczymi zdolnościami do przekształcania systemów kulturowych. Zwrócił również uwagę na niebezpieczeństwo takich postaw, ponieważ powodują one czasami więcej zniszczenia w społeczeństwie niż budowania oraz na nieumiejętność współpracy tych jednostek dla dobra organizacji i grup. Dlatego według niego: Muszą powstać ludzie, zdobywający rozmach twórczy i samodzielność społeczną bez buntu przeciw ustalonym porządkom i bez łamania norm, wiążących ich ze środowiskiem, ludzie dla których by twórcze działanie było działaniem kulturalnie normalnym, zgodnym z obiektywnym porządkiem tych systemów, w których biorą udział; ludzie u których by samodzielność wobec kręgów społecznych była od początku społecznie normalna, ugruntowana w samej strukturze tych kręgów, w których wzrastają i żyją. Słowem, musi zaistnieć nowy typ normalności życiowej, oparty na nie zachowywaniu gotowych systemów kulturowych i przystosowaniu się osobistym do środowiska ludzi przystosowanych, lecz na tworzeniu nowych systemów kulturalnych i samodzielności osobistej w środowisku ludzi samodzielnych21. Tak opisany nowy typ człowieka wydaje się być prototypem członka społeczeństwa obywatelskiego. Zwłaszcza że w dalszej części tekstu Znaniecki podkreśla, że taki człowiek zdaje sobie sprawę, że jego działania twórcze należą do części działań całego społeczeństwa i bez tego społeczeństwa jego własne zadania nie mogą być zrealizowane. Człowiek taki 18 W. Sitek: Śląsk – samospełniająca się prognoza? W: Kultura i Struktura. Problemy integracji i polaryzacji różnych grup społecznych na Śląsku. Red. W. Sitek. Wrocław 1992, s. 13. 19 H. Rusek: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 9. 20 H. Rusek: Tożsamość pogranicza …, s. 9. 21 F. Znaniecki: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1974, s. 346. �154 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví w każdym systemie kulturalnym szuka i znajduje ważność wewnętrzną, każdą produkcyjną czynność kulturalną uważa za godną poparcia. Odmawia ważności tylko przeczeniom, przeciwstawia się tylko niszczeniu22. Znaniecki zauważa, że w działaniach twórczych jednostek niezmiernie ważna jest współpraca ludzi w grupach czy organizacjach, która nie może istnieć bez wiary w sens takiej działalności. Wydaje się, że ta charakterystyka obywatela przyszłości Znanieckiego przylega do postawy twórczej obecnych społeczników, zamieszkujących Śląsk Cieszyński i nie tylko. Jest ona wynikiem szacunku dla tradycji, a równocześnie związana jest z potrzebą tworzenia nowych wartości, które wyzwala nowa zglobalizowana rzeczywistość. Przedstawione powyżej myśli są niczym innym, jak definiowaniem współczesnego społeczeństwa obywatelskiego. Jak zauważa Wnuk-Lipiński to już Arystoteles rozwinął początki idei obywatelskiej czyli specyficznych zbiorowości, których członkowie nie tylko mają na względzie coś więcej niż tylko indywidualne zabiegi o przetrwanie, ale także chcą, mogą i mają coś do powiedzenia na temat funkcjonowania owej zbiorowości23. A przecież społeczeństwo obywatelskie nie może istnieć bez podmiotowości społecznej, która nierozerwalnie wiąże się z wykraczaniem działań człowieka poza struktury społeczne, a równocześnie braniem za nie odpowiedzialności. Abstrahując od dyskusji ontologicznych na temat pojęcia – społeczeństwo obywatelskie – nie można się nie zgodzić z tym, że „każde działanie aktora społecznego jest syntezą (...) dwóch porządków podmiotowego i strukturalnego”24, a empirycznym wymiarem funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, obojętnie jakby je definiować jest trzeci sektor25. Wracając do specyfiki Śląska Cieszyńskiego, gdzie jak się wydaje, możemy odnaleźć dużo więcej postaw prospołecznych niż ogólnie w Polsce, do czego przekonują dane statystyczne, tu oczywiście przydałyby się do tego pogłębione badania dotyczące postaw. Na pewno jednym z czynników kształtujących je jest różnorodność religijna. Śląsk Cieszyński należy do jednych z najbardziej heterogenicznych pod względem wyznaniowym terenów. Na tym skrawku ziemi ostoję swobód wyznania znaleźli Żydzi, a od XVI wieku protestanci i inne mniejszości religijne. Ta różnorodność wyznaniowa wyrażała się również w sztuce ludowej tego regionu26. Różnorodność religijna byłaby więc jednym z czynników nie tylko tolerancji religijnej, ale także postrzegania rzeczywistości jako obszaru niejednorodnego, skomplikowanego, umożliwiającego widzenie życia społecznego w niejednolitej perspektywie. Zwraca na to uwagę Halina Rusek, która zaznacza, że od kiedy Max Weber opisał związki między etyką protestancką a kapitalizmem „często zwraca się uwagę na pozytywną obecność protestantyzmu na Śląsku Cieszyńskim i jego wpływu na specy22 F. Znaniecki: Ludzie teraźniejsi …, s. 352. 23 E. Wnuk-Lipiński: Socjologia życia publicznego. Warszawa 2008, s. 118. 24 Tamże, s. 94. 25 Tamże, s. 120. 26 K. Czerwińska: Sztuka ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych. Przykład Śląska Cieszyńskiego – problemy badawcze. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce…, s. 155. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 155 ficzną tożsamość jego mieszkańców”27. To zjawisko koegzystencji społecznej różnych wyznań rozszerza wiedzę mieszkańców Śląska Cieszyńskiego o sobie samych i równocześnie wyzwala działania twórcze, niekoniecznie związane z życiem religijnym, w różnych obszarach życia społecznego. Innym czynnikiem, wpływającym na postawy prospołeczne ludności Śląska Cieszyńskiego, wydają się być wpływy działań oświatowych, zapoczątkowanych w XVII i XIX stuleciu. Dzięki nim na tym obszarze nie było analfabetyzmu, przy czym inne regiony Polski w tym samym czasie wykazywały pod tym względem zapóźnienie. Region ten w chwili obecnej może poszczycić się nawet istnieniem wyższych uczelni, co wydatnie sprzyja aktywnym postawom młodzieży studiujacej. Aktywność artystyczna, naukowa i sportowa wybitnych osobowości pochodzących lub mieszkających w tym regionie jest powszechnie znana. Są oni inspiracją dla organizacji pozarządowych, które swoją działalność wzbogacają o ich twórcze dokonania. Tożsamość kulturowa, która wiąże się z utrwalaniem postaw twórczych, obecna jest przede wszystkim w amatorskich grupach teatralnych, w różnych zespołach folklorystycznych oraz organizacjach społeczno kulturalnych28. Bibliografia: Bukowska-Floreńska I.: Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 1: Śląsk Cieszyński a inne pogranicza w badaniach nad tożsamości etniczną, narodową i regionalną. Red. I. BukowskaFloreńska. Katowice 1997, s. 154-158 Czerwińska K.: Sztuka ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych. Przykład Śląska Cieszyńskiego – problemy badawcze. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 153-158 Kurcz Z.: Przedmiot socjologii pogranicza w świetle polskich doświadczeń. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 19-27 Rusek H.: Dylematy tożsamości miasta na granicy Cieszyn: Czeski Cieszyn. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 163-175 Rusek H.: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 7-10 Sitek W.: Śląsk – samospełniająca się prognoza? W: Kultura i Struktura. Problemy integracji i polaryzacji różnych grup społecznych na Śląsku. Red. W. Sitek. Wrocław 1992, s. 5-24 Szyfer A.: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2005 Wnuk-Lipiński E.: Socjologia życia publicznego. Warszawa 2008 Znaniecki F.: Chłop polski w Europie i Ameryce. T. 3: Pamiętnik imigranta. Warszawa 1976 Znaniecki F.: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1974 27 H. Rusek: Dylematy tożsamości miasta na granicy Cieszyn: Czeski Cieszyn. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 16. 28 I. Bukowska-Floreńska: Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 1: Śląsk Cieszyński a inne pogranicza w badaniach nad tożsamości etniczną, narodową i regionalną. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 1997, s. 155. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 156 Źródła internetowe: Diagnoza społeczna 2009. Źródło: www.diagnoza.com Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Raport 2009. Wyniki badań przeprowadzone przez SWIG Delta Partner z Cieszyna. Źródło: www.wiadomosci.ngo.pl/files/wiadomosci.ngo.pl/public/filespublic/2009/20090921123025_CieszLab_RAPORT_FINVER.pdf Shrnutí Společensko-kulturní jevy podmiňující fungování občanské společnosti a občanských postojů na území Těšínského Slezska Autorka se pozastavuje nad příčinami fungování občanské společnosti na území Těšínského Slezska. Opíraje se o výsledky projektu CieszLab se pokouší zjistit, proč kondice společnosti obývající cieszyňský okres se tak velmi liší od společnosti v Polsku. Charakter pohraničí těchto území nepochybně přispívá vzniklé situaci. Náboženská různorodost je jedním z faktorů nejen náboženské tolerance, ale také vnímání skutečnosti jako nejednorodého, komplikovaného území, které umožňuje vidět společenský život v nesourodé perspektivě. Jiným faktorem, ovlivňujícím prospolečenské postoje občanů území Těšínského Slezska, se jeví být vlivy osvětových aktivit, jejichž vznik zaznamenáváme v XVII. a XIX. století. Summary Socio-cultural phenomena which determine functioning of civil society and civil attitudes in Cieszyn Silesia The author explores the reasons of functioning of the civil society in Cieszyn Silesia. Taking into account the data provided by the “CieszLab” project, she makes an attempt to learn why the condition of the society living in Cieszyn district is so much different from the situation of the remaining society in Poland. Undoubtedly, the borderland character of this area is of crucial significance in this situation. Religious diversification is not only a factor of religious tolerance, but also of perceiving the reality as a heterogeneous and complex space which introduces a non-uniform perspective in viewing social life. What seems to be another determinant influencing pro-social attitudes of the inhabitants of Cieszyn Silesia is the impact of educational actions initiated in the 17th and 19th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9abc9d294a2453025d4d0d0f7a08906.pdf 24f81d6d2c6add8fe8ec4f994c4265cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5458 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource media lokalne Śląsk Cieszyński - tożsamość lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5075 Title A name given to the resource Rola lokalnych mediów tradycyjnych i elektronicznych w kształtowaniu tożsamości lokalnej na Śląsku Cieszyńskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.157-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Guzowski, Rafał Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Guzowski Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Rola lokalnych mediów tradycyjnych i elektronicznych w kształtowaniu tożsamości lokalnej na Śląsku Cieszyńskim Ewolucja i konwergencja lokalnych mediów Przeobrażenie się systemu politycznego w Polsce wymusiło wiele zmian w życiu społecznym. Jedną z nich było wprowadzenie pluralizmu form własności w mediach masowych i likwidacja wszechobecnej cenzury prewencyjnej. Dało to asumpt do przeobrażeń lokalnych mediów, chociaż od samego początku, w szczególności prasa, borykała się z trudnościami. Na mapie prasy w Polsce można jednak zauważyć, że Górny Śląsk, z uwzględnieniem Śląska Cieszyńskiego, był jednym z tych regionów, gdzie prasa rozwijała się najprężniej. Na przeszkodzie dalszemu rozwojowi prasy lokalnej stanęły przede wszystkim problemy ekonomiczne, a zwłaszcza płytki rynek reklamowy i trudności z pozyskiwaniem reklamodawców1. Zdaniem medioznawcy Stanisława Michalczyka: media lokalne rozwijały się tam, gdzie wystąpiły jednocześnie i we wzajemnym powiązaniu trzy istotne czynniki. Po pierwsze, rozwijały się one na tych obszarach, gdzie istniał określony potencjał oświatowy i intelektualny (…). Po drugie media lokalne istniały tam, gdzie obecne było zapotrzebowanie na 1 E. Jaska: Rola lokalnych środków masowego przekazu w rozwoju regionów, http://kpaim. sggw.waw.pl/files/nauka/41/IV/35.%20Ewa%20JASKA.pdf 2010-01-29, 16:56, s. 5 �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 158 druk periodyczny, czyli tam, gdzie poziom oświaty i możliwości odbiorcze danej społeczności lokalnej były dostatecznie duże. Po trzecie – w tych środowiskach, gdzie były określone możliwości technicznopoligraficzne. Dzisiaj te czynniki nie straciły swej aktualności2. Redakcje lokalnych tytułów spełniają jedną z najważniejszych ról w systemie komunikacji na obszarze gminy czy powiatu. Jak wynika z prowadzonych badań przez LBS3 prasa lokalna jest najważniejszym źródłem informacji na temat najbliższej okolicy. (...) Gazety są postrzegane, jako niezmiernie istotne, często najistotniejsze źródła informacji na temat spraw lokalnych. (…) Prasa lokalna jest najczęściej wykorzystywanym źródłem danych na temat działalności lokalnych polityków, urzędów gmin i miejskich, władz samorządowych4. Potrzeby społeczności lokalnej na szybko podaną i dobrze przygotowaną informację związane są z wolnością słowa. Gazety lokalne wydawane w odpowiednich odstępach czasowych z biegiem czasu przestawały być aktualne. Demokratyzujące się społeczności lokalne wyrażały potrzebę dostarczania w stosunkowo szybkim okresie informacji, o takim charakterze, jak prasa lokalna. Ów głód informacji, popyt na świeżą i aktualną wiadomość zaczęły zaspokajać lokalne serwisy internetowe. Schemat 1 Droga przekazu informacji Źródło: opracowanie własne 2 „Gazeta Uniwersytecka” Uniwersytetu Śląskiego, nr 7 (127). Kwiecień 2005. Rozmowa miesiąca, wersja elektroniczna wywiadu http://gu.us.edu.pl/node/225821, 2010-01-29, 17:16 3 Lokalne Badania Społeczne powstały w 2001 roku. LBS specjalizuje się w realizacji projektów badawczych na poziomie gminy, miasta, powiatu lub regionu. Na podstawie: http:// www.lokalnebadania.com/?page_id=7 2010-01-29, godz. 20:51 4 M. Jóżko:, Prasa lokalna i regionalna jako element społeczeństwa obywatelskiego. W: Media lokalne a demokracja. Red. J. Chłopecki, R. Polak. Rzeszów 2005, s. 112-113. �Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów... 159 Od kilku lat zauważalna jest tendencja lokalnych wydawców prasowych, w tym również funkcjonujących na Śląsku Cieszyńskim, do uruchamiania serwisów internetowych, które są aktualizowane niemalże codziennie. Dzięki temu odbiorca trady­ cyjnego medium posiada możliwość stałego kontaktu z nadawcą. Część z redakcji traktuje stronę www jako uzupełnienie podstawowej działalności, zachowując regułę codziennej (lub czasowej) aktualizacji, umieszczając jedynie część artykułów i informacji, a tym samym zachęcając do kupienia wydania tradycyjnej gazety (np. „przeczytaj więcej w nowym numerze”, „temat szerzej omawiamy w nowym numerze, który od najbliższego piątku będzie dostępny w kioskach”). Media, które od początku lat 90. XX wieku utrzymały się na rynku, zdążyły już wypracować swoisty kapitał. Lokalni wydawcy niejako z mocy samego funkcjonowania na rynku, zostają obdarzani zaufaniem społecznym a czytelnicy – odbiorcy, nadają ton i kierunek misyjności. Uzasadnione zatem jest stwierdzenie Stanisława Michalczyka, że (...) rozwój internetu może wzmacniać lokalność - wiele witryn internetowych dotyczy bezpośrednio problematyki lokalnej (...). Uważam jednak, że paradoksalnie internet jest spoiwem procesów lokalnych5. Kiedy zawiązywały się realne szanse na przetrwanie nowo-powstałych periodyków, społeczeństwo polskie stopniowo uzyskiwało dostęp do międzynarodowej sieci6. Wtedy też zaczęły zawiązywać się pierwsze lokalne serwisy internetowe: gminne (prowadzone przez samorządy) oraz prywatne lub społecznościowe (zakładane przez mieszkańców bądź podmioty gospodarcze). Obecnie internet staje się podstawowym środkiem komunikacji i organizacji we wszystkich sferach ludzkiej działalności, korzystają z niego ruchy społeczne oraz polityczne, firmy, przedsiębiorstwa państwowe oraz obywatele. Zaczynająca się era informacji, o której wspomina Tomasz GobanKlass, mimowolnie wpływa na popyt i podaż informacji7. Internet stał się również niezastąpionym składnikiem ruchów społecznych, na co miały wpływ między innymi takie czynniki, jak: 1. ruchy społeczne ery informacji koncentrują się wokół wartości kulturowych, 2. ruchy społeczne w społeczeństwie sieciowym muszą wypełniać lukę, która jest spuścizną ery przemysłowej; tworzą się one spontanicznie, często w następstwie jakiegoś wydarzenia nagłośnionego przez środki masowego przekazu lub w odpowiedzi na jakiś kryzys, 3. źródłem władzy są w coraz większej mierze globalne sieci, a nie instytucje państwa; zaczynają dominować ruchy społeczne, uciekające się do symbolicznych akcji8. Obecnie homo sapiens uzyskał nową odmianę: homo informaticus. Człowiek staje się świadkiem gwałtownego rozwoju technologii informacyjnej, zmiany te znacząco 5 „Gazeta Uniwersytecka” Uniwersytetu Śląskiego, nr 7 (127) Kwiecień 2005, Rozmowa miesiąca…, 6 International Network (ang. skrót – internet). 7 M. Castells: Galaktyka internetu – refleksje nad internetem, biznesem i społeczeństwem. Poznań 2003, s. 157. 8 Tamże, s. 157-163. �160 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wpływają na niemal każdy aspekt życia: od życia w obrębie zbiorowości lokalnych, po uczestnictwo w strukturach globalnych, od form spędzania wolnego czasu przez relacje ekonomiczne, po pracę. Cechą charakterystyczną dla homo informaticus jest postęp i racjonalizm9. W tym miejscu ważne jest jednoznaczne podkreślenie istotnej roli mediów lokalnych, bowiem rozpatruje się je tutaj jako istotny element demokracji lokalnej, partycypacji obywatelskiej oraz roli, jaką odgrywają w kształtowaniu i utrzymywaniu tożsamości lokalnej. Praktycznie z dnia na dzień nowe technologie stają się coraz to nowsze, osoby korzystające z dorobku wiedzy i innowacji technologicznej muszą niejako przystosowywać się do obsługi urządzeń, czy programów. Społeczeństwo w epoce internetu będzie albo refleksyjne, albo nie będzie go wcale. Antony Giddens sformułował to w postaci twierdzenia o podwójnej hermeneutyce10. Zgodnie z tym ujęciem ludzie czerpią impulsy do bardziej efektywnych działań. Zdaniem Giddensa większość czuje się w tych warunkach zmuszona do poszerzania swojej wiedzy i stosowania jej w praktyce. Przytaczany tu autor wskazuje na trzy zasadnicze determinanty11: 1. im bardziej rozwinięte i złożone staje się społeczeństwo, tym więcej wytwarza wiedzy o sobie: interesach, strukturach, konfliktach, szybkości i kierunku zmian, 2. im więcej ma wiedzy o sobie i ją wykorzystuje, tym szybszym zmianom ulęgają dotychczasowe struktury jak i codzienne praktyki, miejsce starych struktur zajmują nowe struktury i instytucje zapośredniczone przez wiedzę, 3. nowa wiedza wymusza nowe działanie; jednostki – obywatele wyzwoleni z ograniczeń dotychczasowych struktur na nowo definiują swoją własną tożsamość, interesy, potrzeby, sytuacje. Funkcjonowanie mediów w środowisku lokalnym Lokalne redakcje o ugruntowanej pozycji i wypracowanym zaufaniu społecznym mają istotny wpływ na budowanie opinii i kształtowanie poglądów lokalnej społeczności. Szczególnie ważną rolę mediów lokalnych, funkcjonujących na pograniczu, jest budowanie wzajemnej tolerancji na odmienność i różnorodność. Niebezpieczeństwem dla społeczeństwa z zakresu pogranicza jest obojętność mediów lokalnych na budowane i umacniane stereotypy. 9 W. Wątroba: Homo informaticus w globalnym świecie. W: Społeczeństwo informacyjne – aspekty funkcjonalne i dysfunkcjonalne. Red. L. H. Haber, M. Niezgoda. Kraków 2006, s. 441-443. 10 Zgodnie z tym ujęciem poznanie, w tym socjologiczne, czerpie z wiedzy ludzi o ich własnych działaniach i ich obserwacji. Z kolei ludzie czerpią z tej wiedzy impulsy do bardziej efektywnych działań. Większość ludzi zdaniem Giddensa czuje się w tych warunkach zmuszona do poszerzania swojej wiedzy. www.sai.spik.swps.edu.pl/pliki/sai_abstrakty.pdf 200706-04, s. 4 (Materiał z konferencji pt. Społeczne aspekty Internetu. Warszawa, 2-3 grudnia 2005). 11 Za: K. Krzysztofek: Społeczeństwo w dobie internetu: refleksyjne czy algorytmiczne? W: Internet – społeczne aspekty medium. Red. Ł. Jonak i in. Warszawa 2006, s. 28-29. �Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów... 161 W kształtowaniu i przekazywaniu stereotypów szczególną rolę odgrywa przebywanie w społecznościach pogranicza etnicznego i wyznaniowego, w których najczęściej występują różne stereotypy wobec innych12. Przywoływany tutaj Jerzy Nikitorowicz podnosi, że media są jednym z elementów życia społecznego, który wpływa na poziom aktywności i społecznej aprobaty dla występowania i ewentualnego umacniania stereotypów. Musimy się nauczyć żyć w warunkach widocznego zróżnicowania kulturowego, ograniczać różne formy wykluczenia, marginalizacji, jakie powstają w warunkach braku „treningu do różnorodności” (...), w perspektywie efektywnie wykorzystać istniejące zróżnicowanie dla pomyślnego rozwoju miasta (...)13. Lokalne media de facto mają narzuconą przez odbiorcę misję, która promować ma lokalność i regionalizm. Odbywać się to może poprzez14: ••promowanie dziedzictwa kulturowego oraz zamiłowania do tradycji regionalnej, ••ruch, którego celem jest resuscytacja regionalnego życia kulturowego, ze szczególnym uwzględnieniem i podkreśleniem charakteru lokalnego, ••uświadamianie celowości uczestnictwa w życiu kulturalnym i pielęgnowanie zwyczajów regionalnych, ••promowanie i przedstawianie działalności miłośników danego regionu, ••podkreślanie specyfiki i oryginalności obszaru, ••pokazywanie i popularyzacja gwary i kultury. Troska o tożsamość lokalną w nowoczesnych mediach na Śląsku Cieszyńskim Wcześniej została wykazana ważność i swoista rola mediów lokalnych w podtrzymywaniu i kultywowaniu tożsamości oraz tradycji lokalnej. Z przeprowadzonych badań autorskich wynika, że społeczeństwo i jego reprezentacja (rozumiana tu jako stowarzyszenia) nie wykorzystują możliwości, jakie daje istnienie nowoczesnych mediów. Badania zostały przeprowadzone w bardzo wąskim obszarze, ich przedmiotem stały się lokalne serwisy internetowe (o charakterze gminnym – prowadzonym przez Urzędy Miast oraz o charakterze prywatnym – najpopularniejsze serwisy prowadzone przez podmioty prywatne). Dokonana została analiza treści informacji w dwóch okresach: 18-25 grudnia 2009 i 18-25 stycznia 2010 roku (okresy badania I i badania II wybrano ze względu na szczególne okoliczności15). 12 J. Nikitorowicz: Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa. Białystok 1995, s. 36. 13 A. Sadowski: Wielokulturowe społeczeństwa regionalne (jako pożądany kierunek przeobrażeń społeczności lokalnych i regionalnych w Polsce). W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki, W. Łukowski. Warszawa 2006, s. 131. 14 H. Skorowski: Regionalizm w ujęciu podmiotowym. W: Europa Regionu. Regionalizm jako kategoria aksjologiczna. Warszawa – Krosno 2006, s. 65-72. 15 Badanie I – obejmuje okres przygotowań świąteczno-noworocznych; badanie II – obejmuje okres związany z Dniem Babci i Dniem Dziadka. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 162 Tabela 1 Zestawienie ogólnej liczby prezentowanych wiadomości, z uwzględnieniem tych dotyczących kultury regionalnej i tożsamości jastrzębie.pl W tym o „kulturze i tożsamości” jasnet.pl W tym o „kulturze i tożsamości” cieszyn.pl W tym o „kulturze i tożsamości” ox.pl W tym o „kulturze i tożsamości” BADANIE I BADANIE II 11 0 22 0 1 0 33 5 27 1 31 0 3 0 31 1 Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań W zakresie analizowanych treści prezentowanych przez poszczególne serwisy internetowe należy zaznaczyć, że zaprezentowane w powyższej tabeli informacje „w tym o kulturze i tożsamości” mieszczą się szczegółowe wyznaczniki: zapowiedzi imprez masowych i relacje z nich (pozbawione elementów tradycji, np. koncerty pop, kabaretony itp.), zapowiedzi imprez, których tematyka związana jest z elementami kultury lokalnej oraz relacje i publikacje związane z regionalizmem oraz kultywowaniem lokalnych zwyczajów. Ponadto dla określenia aktywności redakcji oraz społeczności lokalnej (rozumianej tu jako jednostkowe działania oraz akcje informacyjne podejmowane przez organizacje społeczne) dokonano rozróżnienia na: wiadomości własne redakcji, informacje nadesłane przez instytucje – jednostki budżetowe, kulturalnooświatowe oraz na informacje nadesłane przez mieszkańców i stowarzyszenia. Celem rozróżnienia źródła informacji było uzyskanie odpowiedzi na zagadnienie związane z efektywnym, i co ważniejsze aktywnym elementem działalności w zakresie promocji i rozpowszechnianiu wiedzy o kulturze i elementach regionalizmu. W omawianym okresie prowadzenia badań I oraz badań II nie zanotowano aktywności w sferze przekazu informacji z przedmiotowego zakresu. Ani poszczególni mieszkańcy, ani też stowarzyszenia działające na terenie danych miejscowości nie przekazywały informacji dotyczących poruszanej problematyki. Nie oznacza to, że działania takie nie były podejmowane. Być może na przeszkodzie w nawiązaniu współpracy z lokalnymi mediami w zakresie promocji kultury i utrzymywaniu elementów tożsamości lokalnej stoi jeden lub więcej z następujących czynników: • brak wiedzy o istniejących redakcjach, • brak umiejętności w formułowaniu zaproszeń dla redakcji, • brak umiejętności w zakresie podejmowania współpracy z mediami, bądź niechęć do mediów, • niewiara w podejmowane działania lub cechy osobowościowe koordynatorów, • „tradycjonalizm medialny” – przyzwyczajenie do jednego tytułu prasowego bez uwzględnienia innych mediów, w tym elektronicznych. �Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów... 163 Uzasadnione może być twierdzenie, że wiele działań w zakresie krzewienia kultury i podtrzymywania tożsamości lokalnej jest z założenia „małomedialnych” lub „nie nadających się do publikacji”. Taka teza zdecydowanie utrudnia, a wręcz uniemożliwia eksport informacji o wydarzeniu poza obszar samych adresatów i ich najbliższego otoczenia. Tabela 2 Predominujące elementy kultury i tożsamości lokalnej, które mogą znaleźć się w mediach lokalnych Jastrzębie Zdrój Cieszyn inscenizacja o Czarnym rycerzu; promowanie wkładu społeczności Jastrzębia w proces transformacji systemowej w Polsce16; inscenizacja legendy O założeniu Cieszyna; rozmowy i wywiad z przedstawicielem Koła Macierzy Ziemi Cieszyńskiej17; recytacje i publikacje wybranych utworów poetyckich twórców regionalnych; podania i baśnie ze Śląska Cieszyńskiego; prezentacje stroju cieszyńskiego; promocja gwary jabłonkowskiej (i dialektu jabłonkowskiego) Źródło: opracowanie własne1617 Elementy kulturotwórcze oraz utrzymujące tożsamość lokalną są różne dla obu omawianych gmin. Jest to uwarunkowane przede wszystkim historią i rozwojem danych społeczeństw na przestrzeni wieków. Elementem spajającym mieszkańców danej miejscowości jest przywiązanie do tradycji i możliwość efektywnej asymilacji „obcych”. W przypadku Jastrzębia Zdroju znaczny napływ ludności miał miejsce w latach 70. i 80. XX wieku, kiedy to następował rozwój przemysłu ciężkiego. Mimo tak niewielkiej odległości między analizowanymi miastami, różnice kultury lokalnej i przywiązanie do tożsamości wydają się nieporównywalne. Adekwatnym przykładem może być w tym miejscu przywołana już wcześniej gwara jabłonkowska. Jest ona charakterystyczna dla rdzennych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Region Śląska cieszyńskiego wyróżnia się wąską wymową samogłoski ę w każdej pozycji i brakiem mazurzenia. (…) Różnica jest zauważalna w wymowie np. czorny i czarować, mioł i miała zogón i zasioć. Samogłoska ta różni się od o jasnego brakiem labilizacji, która na terenie Śląska Cieszyńskiego występuje w bardzo zróżnicowanym nasileniu; od łociec, łuwidzieć aż do zupełnego jej braku, tj. wymowy ociec, uwidzieć18. 16 Pamięć Jastrzębska – ruch powołany w trosce o zachowanie pamięci społecznej o ważnych wydarzeniach z przeszłości Jastrzębia Zdroju i jego okolic, oraz o wybitnych postaciach z nim związanych (zob. więcej: www.pamiec.jasnet.pl. 17 Macierz Ziemi Cieszyńskiej (początkowo: Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego, zob. więcej: www.mzc-istebna.blog.onet.pl). 18 www.skarbnica.ox.pl/19,gwara-cieszynska 2010-02-23, 19:30 �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 164 Zupełnie inne podejście do gwary mają internauci korzystający z forum jasforum. pl. Jeden z użytkowników napisał: Jeżeli chcemy żeby 2010 był rokiem śląskiej mowy to warto zastanowić się nad sposobem realizacji kampanii promocyjnej tego języka19. Rozgorzała dyskusja, gdzie głównie padało stwierdzenie: Jastrzębie jako chyba jedyne miasto na śląsku nie ma zwyczaju godać tylko mówić. Mieszkańcy Jastrzębia to ludzie z całej polski, którzy swego czasu przyjechali tu do pracy i rzadko spotykam osoby mówiące po śląsku. Mało tego dla niejednego jest dziwne słyszeć np. w autobusie kogoś porozumiewającego się śląską gwarą więc myślę, że ta akcja to raczej nie u nas20. Swoistego podsumowania dokonał użytkownik „Myszak” pisząc: Fakt, że jest cała masa ludności napływowej, ale przecież starsze Jastrzebioki (jeżeli tak to się pisze) jeszcze po śląsku mówią. U mnie w rodzinie nie mówi się gwarą, ale jak tylko idziemy na odwiedziny do babci, tato przestawia się na śląski. W ten sposób może i nie mówimy, ale rozumiemy21. Mimo różnic, cechą charakterystyczną mieszkańców Jastrzębia Zdroju i Cieszyna jest nadal niesłychanie niski poziom aktywności w sferze działalności podtrzymującej tożsamość. Deklarowana otwartość mediów elektronicznych Każdy z serwisów internetowych, który był przedmiotem badań posiada stopkę redakcyjną z danymi teleadresowymi. Oznacza to, że redakcja jest otwarta na aktywność i głosy internautów. Na potrzeby niniejszego opracowania dokonano quasi eksperymentu22. Tabela 3 Postawa wydawców na aktywność odbiorców Redakcja/wydawca Odpowiedź jastrzębie.pl Każda informacja nadesłana do redakcji oceniana jest indywidualnie. Nie zamieszczamy, co do zasady, informacji o charakterze komercyjnym. Proszę o nadsyłanie informacji i jeśli będą one zgodne z założeniami naszej strony, to zostaną zamieszczone. Z poważaniem Olga Majkowska Naczelnik Wydziału Informacji 19 www.jasforum.pl/2010-rokiem-slaskiej-mowy-t-494.html, użytkownik „kooperatysta”, post z dnia 28-12-2009, 13:31; 2010-02-22 20 Tamże, użytkownik „Kruk”; post z dnia 28-12-2009, 23:03; 2010-02-22 21 www.jasforum.pl/2010-rokiem-slaskiej-mowy-t-494.html, post z dnia 29-12-2009, 17:03; 2010-02-22 22 W dniu 23 lutego 2010 r. na adresy mailowe – kontaktowe – czterech redakcji wysłano zapytanie o następującej treści: „Witam serdecznie! Czy istnieje możliwość umieszczenia na łamach Waszego portalu informacji dotyczących imprez kulturalnych promujących elementy kultury lokalnej i podtrzymujących tożsamość lokalną? Z góry dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam Waszą redakcję. Z poważaniem, Katarzyna Muśler”. �Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów... jasnet.pl cieszyn.pl ox.pl 165 Dzień dobry, taka możliwość oczywiście istnieje. Pozdrawiamy serdecznie Jasnet Witam, istnieje możliwość zamieszczania takich informacji (zapowiedzi i relacje z imprez etc.) na naszym portalu pod warunkiem, że dotyczą one miasta Cieszyna. Pozdrawiam Marek Kądziela Biuro Promocji i Informacji Urząd Miejski w Cieszynie tel. (033) 47-94-243 Witam! Ogromnie ogólne pytanie :) Proszę przesłać informacje na adres redakcja ox.pl Myślę, że są duże szanse na umieszczenie np. w dziale Kalendarz imprez itp (interesują nas informacje głównie dot Śląska Cieszyńskiego) Pozdrawiam Przemysław Lose redakcja ox.pl Źródło: opracowanie własne na analizy zawartości stron23 Z powyższego zestawienia wynika, że lokalne redakcje dają możliwość i deklarują otwartość na inicjatywy pochodzące od społeczeństwa24 – w zakresie przekazywania informacji, zapowiedzi imprez kulturalnych, jak również relacji i publikacji związanych z historią i tradycjami poszczególnych miejscowości. Bazą do opracowań mogą być publikacje prezentowane na poszczególnych stronach internetowych. Z analizy treści serwisów poddanych badaniom wynika, że redakcje podjęły trud i starania w przygotowanie oraz prezentowanie informacji dotyczących kultury lokalnej i tożsamości. Warto w tym miejscu dodać, że serwisy informacyjne prowadzone przez gminę są oficjalną kanwą elementarnej wiedzy z zakresu historii i tożsamości. Tabela 4 Zawartość działów traktujących o historii i tożsamości Serwis Zawartość jastrzębie.pl dział: Dla mieszkańców Historia, zabytki, ludzie Historia – ogólne informacje dotyczące dziejów i czasów współczesnych miasta. Zabytki – prezentacja graficzna i historyczna zabytków Oni tworzą historię – zakładka poświęcona osobistościom, które zapisały się na kartach jastrzębskiej historii; lub właśnie kształtują naszą teraźniejszość. Są wśród nich bohaterowie czasów wojny, ale również artyści, pedagodzy, sportowcy 23 Autor dysponuje pełną dokumentacją związaną z cytowanymi informacjami. 24 Każda z redakcji odpisała na e-mail w ciągu 12 godzin od wysłania zapytania. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 166 jasnet.pl dział: Pamięć Jastrzębska cieszyn.pl dział: Historia i tradycja ox.pl dział: Skarbnica Działy z zakresu: historia Jastrzębia Zdroju; wydarzenia lat 80. XX wieku; osoby zasłużone dla miasta i regionu; zabytki; wspomnienia mieszkańców; archiwum fotografii; „Jastrzębie w kronikach filmowych” - archiwum „Kroniki Filmowej” prezentującej miasto (filmy do oglądania przez internet). Dzieje miasta ; Dzieje Ratusza; Moneta w dawnym Cieszynie; Miasto i jego mieszkańcy; Osobistości; Zabytki; Tradycje cieszyńskie; Cieszyn w starej fotografii; Czy wiesz że...; Cieszyńskie tramwaje; Najstarszy cmentarz w Cieszynie O regionie: Architektura Cieszyńska; Geografia Śląska Cieszyńskiego; Miejscowości Śląska Cieszyńskiego; Skoczów Kronika; Etnografia (Pieśni w Cieszyńskiem, Gwara cieszyńska, Kuchnia cieszyńska, Ludność Śląska Cieszyńskiego) Źródło: opracowanie własne na podstawie analizy zawartości stron25 Opracowane informacje prezentowane na stronach internetowych dają podsta­wowy zakres wiedzy dla wszystkich zainteresowanych. Zatem zarzut, że internauci nie mają dostępu do podstawowych informacji z zakresu historii i kultury swojej miejscowości wydaje się najzupełniej nieuzasadniony. Mimo wszechstronnych możliwości w zakresie prezentacji kultury i elementów regionalnych, jakie dostępne są w internecie, taka tematyka należy do niszowych zainteresowań. Kultura i tradycja lokalna jest przypisana do niewielkiej grupy korzystających z internetu, tym bardziej należy zachować ostrożność przy wnioskowaniu dotyczącym oddziaływania i zależności w przypadku sublokalnych informacji pojawiających się w elektronicznych mediach. Konkluzje W XXI wieku ogromną rolę w zakresie propagowania i zachęcania do udziału w życiu kulturalnym będą odgrywały media elektroniczne. Jednym z powodów jest możliwość multirelacjonowania owych wydarzeń poprzez informację pisaną, fotoreportaż lub wideorelację. Internet daje również ogromne możliwości dotyczące odbioru samych informacji, chociażby przez wręcz nieograniczoną repetycję publikacji. Jednak w tej sferze należy wiele jeszcze uczynić, aby wiadomości czy szersze opracowania zagadnień pojawiały się w lokalnych serwisach internetowych. Prezentowane treści powinny być natomiast przedstawiane w atrakcyjnym i łatwym do odbioru formacie, tak aby każdy, bez względu na wiek, umiejętności obsługi komputera czy sprawne poruszanie się w sieci, miał możliwy i niczym nieograniczony dostęp do publikacji. Warto również pamiętać, że za kulturę i podtrzymywanie tradycji lokalnej odpowiadają nie tylko same media, ale również władze samorządowe administrujące gminnymi serwisami informacyjnymi oraz stowarzyszenia i ruchy społecznościowe działające na tym polu, jak również sami obywatele – mieszkańcy. Przemiany społeczne jakie towarzyszą nam w teraźniejszości, prędzej czy później również obejmą tą sferę życia w społecznościach lokalnych. 25 Analizy zawartości dokonano 23-02-2010; www.jastrzebie.pl, www.cieszyn.pl, www.jasnet.pl, www.ox.pl. �Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów... 167 Bibliografia: Castells M.: Galaktyka internetu – refleksje nad internetem, biznesem i społeczeństwem. Poznań 2003 Jóżko M.: Prasa lokalna i regionalna jako element społeczeństwa obywatelskiego. W: Media lokalne a demokracja. Red. J. Chłopecki, R. Polak. Rzeszów 2005, s. 110-121 Krzysztofek K.: Społeczeństwo w dobie internetu: refleksyjne czy algorytmiczne? W: Internet – społeczne aspekty medium. Red. Ł. Jonak i in. Warszawa 2006, s. 26-35 Nikitorowicz J.: Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa. Białystok 1995 Sadowski A.: Wielokulturowe społeczeństwa regionalne (jako pożądany kierunek przeobrażeń społeczności lokalnych i regionalnych w Polsce). Red. B. Jałowiecki, W. Łukowski. Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Warszawa 2006, s. 129-145 Skorowski H.: Regionalizm w ujęciu podmiotowym. W: Europa Regionu. Regionalizm jako kategoria aksjologiczna. Warszawa – Krosno 2006, s. 62-79 Wątroba W.: Homo informaticus w globalnym świecie. W: Społeczeństwo informacyjne – aspekty funkcjonalne i dysfunkcjonalne. Red. L. H. Haber, M. Niezgoda. Kraków 2006, s. 436-447 Źródła internetowe: www.cieszyn.pl www.gu.us.edu.pl/node/225821, 2010-01-29, 17:16. Gazeta Uniwersytecka Uniwersytetu Śląskiego, nr 7 (127). Kwiecień 2005. Rozmowa miesiąca, wersja elektroniczna wywiadu www.jasforum.pl/2010-rokiem-slaskiej-mowy-t-494.html,użytkownik „kooperatysta”, post z dnia 28-12-2009, 13:31; 2010-02-22; użytkownik „Kruk”; post z dnia 28-12-2009, 23:03; 2010-02-22 www.jasnet.pl www.jastrzebie.pl www. kpaim.sggw.waw.pl/files/nauka/41/IV/35.%20Ewa%20JASKA.pdf 2010-01-29, 16:56. E. Jaska: Rola lokalnych środków masowego przekazu w rozwoju regionów, s. 5 www.ox.pl www.lokalnebadania.com/?page_id=7 2010-01-29, godz. 20:51 www.mzc-istebna.blog.onet.pl ww.sai.spik.swps.edu.pl/pliki/sai_abstrakty.pdf 2007-06-04. Materiał z konferencji pt. Społeczne aspekty Internetu. Warszawa, 2-3 grudnia 2005, s. 4 www.skarbnica.ox.pl/19,gwara-cieszynska 2010-02-23, 19:30 Shrnutí Úloha místních médií tradičních i elektronických ve formování místní identity na území Těšínského Slezska Hlavním tématem článku je problematika spojená s aktivním využitím internetu ze strany občanů bydlících na území Těšínského Slezska a části Horního Slezska. Publikace se snaží poskytnout odpověď na otázku: zda tyto společnosti využívají nové technologie ke kultivování �168 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví a udržování lokální totožnosti anebo nikoliv. Autor analyzuje aktivity místních společenství a využívání z jejich strany lokálních internetových servisů k popularizaci a prezentaci identity a místní kultury. Předkládá analýzu vlastních provedených výzkumů týkajících se městských internetových servisů založených a provozovaných Úřadem města v Cieszyně a Úřadem města v Jastrzębi-Zdroji. V článku byly rovněž uvedeny výsledky analýzy obsahu těchto internetových stránek, jichž tématika se týká obou měst. Summary The role of local traditional and electronic media in shaping local identity in Cieszyn Silesia The subject matter of the study is the issue of active use of the Internet by the inhabitants of Cieszyn Silesia and partially of Upper Silesia. An attempt is made by the author to find out whether these societies use new technologies for cherishing and consolidating the local identity or not. An analysis is also made of the activeness of local communities and of their use of local internet services to promote local identity and culture. The analysis of the author’s own research into town internet services, established by the City Councils in Cieszyn and Jastrzębie Zdrój, is presented. Moreover, the article provides the results of the analysis of websites which concern both cities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66e3bac62c26686fc8ab9e729ae47cff.pdf 43ecb5f5813273b4965bad4aad22a350 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5461 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5078 Title A name given to the resource Analiza Jana Szczepańskiego - Korzeniami wrosłem w ziemię Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rola w życiu codziennym / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.188-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rembierz, Marek Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Rembierz Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rola w życiu codziennym. Analiza Jana Szczepańskiego Korzeniami wrosłem w ziemię Rozpatrując dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego i jego rolę w życiu codziennym mieszkańców tego regionu warto zwrócić uwagę – na cieszącą się popularnością wśród mieszkańców Ustronia i szerzej Śląska Cieszyńskiego – książkę Korzeniami wrosłem w ziemię1. Jej autorem jest wybitny socjolog Jan Szczepański (1913-2004). Książka ta dotyczy rzeczywistości kulturowej Ustronia i Śląska Cieszyńskiego z końca XIX wieku i pierwszego trzydziestolecia XX wieku; zaświadcza się tu o faktycznych treściach formacji kulturowej, która przeminęła w dużej mierze bezpowrotnie2. W jaki sposób Szczepański uchwycił elementy kultury Śląska Cieszyńskiego, a zwłaszcza Ustronia, w której się kształtował w czasie dzieciństwa i dorastania? Powiedzieć, że uchwycił je jako socjolog, to o wiele za mało. W mass-mediach często socjolodzy występują jako tzw. eksperci, komentujący wydarzenia społeczne; a bywa, że niektórzy jawią się jako „komentatorzy od wszystkiego”. Szczepański nie był tego typu socjologiem, który zadowala się błyskotliwym, acz powierzchownym komentarzem3. 1 Odwołania do tej książki na podstawie wydania Ustroń 2009; przy cytatach z tej książki strony będę podawał w nawiasie umieszczonym na końcu danego cytatu. . 2 Zob. też: J. Szczepański: Dzienniki z lat 1935-1945. Opr. K.D. Kadłubiec. Ustroń 2009. 3 Por. K. Lutyńska: O badaniach socjologicznych inspirowanych i inicjowanych przez Profesora po wojnie. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspo- �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 189 Dążył do pogłębionego zrozumienia znaczenia interesujących go zjawisk. Korzeniami wrosłem w ziemię także przenika takie dążenie4. Określając postawę badawczą Szczepańskiego należy uwzględnić, że jego droga do socjologii wiodła przez filozofię. I to w dwójnasób: filozofia odegrała istotną rolę w edukacji licealnej i w czasie studiów. W cieszyńskim liceum miał Szczepański lekcje filozofii z Julianem Przybosiem (1901-1970). Podstawą była książka Wstęp do filozofii, autorstwa wiedeńskiego filozofa i pedagoga Wilhelma Jerusalema (1854-1923). Jedna czwarta treści tego podręcznika dotyczy zagadnień należących do socjologii. Szczepański zaświadcza, że po raz pierwszy na lekcjach filozofii zetknął się on z socjologią. I uznał ją za dziedzinę, która pozwala mu lepiej zrozumieć świat i lepiej zrozumieć siebie. Fascynacja socjologią ma źródło w zajęciach z filozofii, służących rozbudzaniu i systematyzowaniu pogłębionej refleksji nad światem. Dociekanie sensu zjawisk i istoty tego, co jest nam dane w naszym doświadczaniu świata jest stale obecne w „socjologii rozumiejącej” Szczepańskiego5. W Korzeniami wrosłem w ziemię zastanawia się on, jakie ma znaczenie dla jego osobowej tożsamości, że kształtował się w środowisku kulturowym Ustronia, jaki to nadało sens jego postawie życiowej? Autor pyta o znaczenie tego, co go ukształtowało i co zarazem nadaje znaczenie jego egzystencji, o trwały sens zdarzeń codziennych, uchodzących z pamięci, które wszakże wydatnie formują ludzką tożsamość6. Jan Szczepański łączy na kartach Korzeniami wrosłem w ziemię i w swej postawie badawczej dwie różniące się kultury intelektualne – kulturę filozoficzną i socjologiczną. A przecież niektórzy wskazują na dość radykalne rozdarcie między nastawieniem badawczym filozofa i nastawieniem socjologa w sprawach społecznych. „Ziejąca przepaść” między oglądem rzeczywistości dokonanym przez filozofa i przez socjologa – jak ujmuje to Tadeusz Kotarbiński – bierze się stąd, że socjolog „pracuje na materiale dziejów, gromad ludzkich, kultur masowych” i częstokroć bywa „urzeczony fikcją rzeczywistości społecznej ponadindywidualnej, a różnej od międzyosobniczych stosunków”7. Natomiast filozof nie wierzy w ową fikcję rzeczywistości społecznej, lecz swą uwagę kieruje na relacje międzyludzkie; zazwyczaj przyjmuje inną koncepcję rzeczywistości społecznej, wręcz inną wizję świata. To nie ogólna fikcja rzeczywistości społecznej ponadindywidualnej, ale fundamentalne relacje międzyosobowe interesują filozofa. Szczepański, będąc socjologiem, nie dał się uwieść fikcji rzeczywistości społecznej i zwracał uwagę – w Korzeniami wrosłem w ziemię oraz w dociekaniach o indywidualności i sprawach ludzkich – na relacje międzyosobowe. Nie tylko relacje międzyjednostkowe, ale właśnie międzyosobowe. Pytał o to, jak kształtuje się ludzki umysł, ludzka wyobraźnia i ludzki charakter, a nie tylko o to jak kształtują się wielkie grupy społeczne i zależne od nich tożsamości i role społeczne. Jeśli popatrzymy na te pytania w kontekście wielkiego mnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 146-151; K. Łęcki: Profesor i „socjologiczny odruch warunkowy”. W: Jan Szczepański. Humanista…, s. 157-163. 4 Por. M. Porębski: Jan z Brzeziny. W: Jan Szczepański. Humanista…, s. 90-96. 5 Zob. J. Szczepański: Interpretacja i rozumienie ludzkiego zachowania. W: Tenże: Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa 1973, s. 499-518. 6 Zob. M. Rembierz: Źródła i dylematy tożsamości. Filozofia wobec pytań o treść tożsamości i sens egzystencji. „Colloquia Communia” (Tożsamość człowieka wobec życia i śmierci) 2 (69) 1999. Red. J. Mizińska i H. Rarot, Lublin 1999, s. 11-39. 7 T. Kotarbiński: Myśli o ludziach i ludzkich sprawach. Wrocław 1986, s. 240-241. �190 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví konfliktu XX wieku między systemami kolektywistycznymi a systemami akcentującymi istnienie i wolność jednostki, to Szczepański jest po stronie jednostki, po stronie osoby. W Korzeniami wrosłem w ziemię to ukierunkowanie jest widoczne i wskazuje na to już tytuł książki opublikowanej w roku 1983. W tym samym czasie, w podziemnym obiegu wydawano publikacje Hannah Arendt (1906-1975) o człowieku wykorzenionym, o człowieku systemów totalitarnych. Co czynił z człowiekiem państwowy socjalizm i co robił narodowy socjalizm? Wykorzeniał, wyrywał człowieka z korzeniami z tej kultury i tradycji, w których wzrastał. Państwowy socjalizm i narodowy socjalizm projektowały nowego człowieka na modłę swych ideologii. Natomiast Szczepański pokazuje, że człowiek powinien być człowiekiem zakorzenionym i nie ma dać się wykorzenić, nie ma ulec fikcji społecznych ideologii, które chcą zrobić z niego tylko trybik historii według jakieś ideologicznej wizji. Szczepański pokazuje, że człowiek ma być sobą u siebie współdziałając z innymi. Człowiek ma „wrośniętą korzeniami w ziemię” własną historię i ma swą ziemię. Nie ma dać sobie wydrzeć własnych korzeni przez systemy społeczne, czy to narodowy socjalizm, czy państwowy socjalizm8. Człowiek jest wezwany, aby zmagać się o ukształtowanie i zachowanie własnej indywidualności. Interesującą uwagą kończą się refleksje o wierze w Korzeniami wrosłem w ziemię: Między 1918 a 1945 rokiem mieszkańcy Ustronia cztery razy zmieniali obywatelstwo czy przynależność państwową: od upadku Austro-Węgier, przez Polskę, hitlerowskie Niemcy (Śląsk Cieszyński stanowił „eingegliederte Ostgebiete”) do Polski Ludowej. Dla wielu ludzi wiara była podstawową identyfikacją. Zaczynało się to w wielowyznaniowej i wielonarodowej monarchii Habsburgów (s. 70). Dzieje mieszkańców Ustronia pokazują wtórność zmieniającej się przynależności państwowej i przypadkowość podporządkowania systemom politycznym. Dzisiejsze myślenie o dziejach i sprawach państwa przepojone bywa ideologią narodu, wywodzącą się z ducha romantyzmu. I jako pierwotne poczucie tożsamości ludzie miewają identyfikacje narodowe. Szczepański pokazuje, że pierwotna jest identyfikacja ze swym otoczeniem rodzinnym i bliskim środowiskiem, w którym jest się zakorzenionym. Pokazuje, że były AustroWęgry i była Polska. I były to te dwa okresy, kiedy on się duchowo formował, a książka Korzeniami wrosłem w ziemię jest jakby przepojona duchem otwartej, wielowyznaniowej i wielonarodowej Europy9. Później nastały zamknięte systemy totalitarne i monopartyjne, hitlerowskie Niemcy i Polska Ludowa, w których przyszło działać Szczepańskiemu. Przyszło mu przenosić w nowe czasy dawną tradycję, w której się ukształtował. Przenosić ją w politycznie trudne czasy, w których mocna indywidualność i oparte na tradycji relacje międzyosobowe nie były w cenie z punktu widzenia panujących ideologii. Autor książki Korzeniami wrosłem w ziemię, analizując różne szczegóły z codziennego życia, ukazuje ich istotne znaczenie w kształtowaniu osobowej tożsamości człowieka. Umie on odkryć sens i wagę spraw, które umykają uwadze innych. 8 Zob. M. Rembierz: Sprawy ludzkie według Jana Szczepańskiego. W: Tradycja i współczesność. Folklor – język – kultura. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 441-447. 9 Zob. m.in. R. Buttiglione, J. Merecki: Europa jako pojęcie filozoficzne. Lublin 1996; N. Lobkowicz: Dziedzictwo Europy. W: Tenże: Czas kryzysu, czas przełomu. tłum. G. Sowiński. Kraków 1996, s. 5-20; M. Rembierz: Współczesne procesy integracji a paradoksy tożsamości europejskiej. „Bielsko-Bialskie Studia Europejskie” 2008, nr 2, s. 47-60. �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 191 Czym było pranie, zwłaszcza pranie bielizny? Osiągnie czystości „ciała, bielizny, pościeli, podłóg” i czystości „wybielonych ścian” postrzegano w kategoriach „symbolu i wskaźnika czystości duszy” (s. 58). Częstokroć z wielkim trudem wypracowana fizycznie widoczna czystość manifestowała zarazem wymiar duchowo-moralny: „Czystość noszonych rzeczy, była jakby miarą wartości człowieka” (s. 58). Szczepański udostępnia będące jego udziałem doświadczenie podstawowych wartości moralnych, których urzeczywistnienie w społecznie uznanej aksjosferze10 jest ściśle zespolone z zachowaniem czystości. W badaniach nad obecną kulturą zwraca się uwagę na wzrastającą ilość „ludzi wykorzenionych” i wzmagające się zjawisko „kulturowej bezdomności”. Albert Schweitzer w studium Czynniki hamujące rozwój kultury w naszym życiu gospodarczym i duchowym wskazuje – już w połowie XX wieku – na przejawy „kulturowej bezdomności”: Wolność duchowa i materialna są ze sobą związane. Kultura wymaga istnienia ludzi wolnych. Współczesnego człowieka cechuje jednak ograniczenie wolności i osłabienie zdolności myślowej. […] Brak wolności potęgują ogromne aglomeracje miejskie, odrywające ludzi od żywiącej ich ziemi, od własnego domu i od natury11. Utrata własnej ziemi i własnego domu skutkuje „nienormalnym życiem”. Radykalna zmiana stylu życiu (symbolizowana m.in. przez „miasta-sypialnie”) odrywa człowieka od tradycyjnego „istnienia-w-domu”. W rzeczywistości społecznej, którą przypomina Szczepański, dom był „osią świata”, organizującą przestrzeń i całokształt ludzkiego życia12. Każda sprawa życiowa zaczynała się i kończyła w domu. Dom organizował ludzki świat. Obraz domu rodzinnego jako moralnie uporządkowanej przestrzeni życia odtwarza Szczepański w Korzeniami wrosłem w ziemię. Wyraziście ukazany został ład moralny określający funkcjonowanie domu i jego trwałość: Istnienie człowieka było uporządkowane według urządzenia domu. Każda czynność, każda rzecz miała tu swoje miejsce, dokonywała się w wyznaczonym czasie. [...] Doskonałość gospodarstwa zależała od doskonałości domu. Dom musiał więc być doskonały. Dzieci musiały dorastać do jego doskonałości. Dom zapewniał nie tylko ciągłość pokoleń, ale także ich jakość (s. 74). Istotny jest tu akcent położony na kwestię jakości i doskonałości życia, które kształtują się dzięki „istnieniu w domu” i dzięki wymaganiom stawianym uczestnikom życia domowego. Dom był miejscem, w którym trzeba wykonać „twardo i kamiennie” obowiązki. A jedzenie nie każdemu się należało, bo jeśli „chcesz jeść, to najpierw zapracuj”. Dlatego też dzisiejsze formy pomocy socjalnej, jako rozdawnictwa dóbr, skutkują głęboką demoralizacją, gdyż oduczają „twardego i kamiennego” obowiązku pracy na chleb. 10 Zob. J. Lipiec: Świat wartości. Wprowadzenie do aksjologii. Kraków 2001, s. 30-37. 11 A. Schweitzer: Czynniki hamujące rozwój kultury. W: I. Lazari-Pawłowska: Schweitzer. Warszawa 1976, s. 129 i n. 12 Zob. M. Rembierz: Egzystencjalne i aksjologiczne doświadczenie domu rodzinnego. W: Kultura dnia codziennego i świątecznego w rodzinie. Red. L. Dyczewski i D. Wadowski. Lublin 1998, s. 41-57. �192 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Czym była szkoła? Była swoistym światem, który organizował logos. Była ona skupiona na logosie, na rozumieniu sensu słowa. Do szkoły skupionej na logosie przychodziło się już w dużej mierze ukształtowanym. Zdolność rozumienia i szacunek dla wagi słowa nabywało się dzięki obserwacji rozmów prowadzonych w rodzinie. Szczepański pisze o wdzięku rozmowy, której się uczyło w czasie spotkań rodzinnych i stwierdza: „Rozmowa była sprawą poważną” (s. 54). W domu uczono słuchania i rozmawiania, a nie tylko wydawania atawistycznych dźwięków pozorujących komunikowanie się: „yyy”, „czeego!”, „ooo”, „eee, taam!”, „no too”, „hm”, „ejjja!”, „tee, e…”. Gdy dziś wchodzi się do szkoły na przerwie, to częstokroć uczniowie odzywają się w formie zdecydowanie nieartykułowanej. Czy swoisty świat szkoły, który jest podporządkowany prawom logosu, w którym dominuje szacunek dla słowa i chęć jego zrozumienia, staje się już zapomnianą (wręcz niebyłą) przeszłością? „Rozmowa była sprawą poważną”, a człowiek mówiący „byle co”, bez odpowiedzialności za wypowiadane słowo, był osobą niegodną zaufania i szacunku. Akcent pada na odpowiedzialność za słowo. Dzisiaj często spotykamy w życiu prywatnym i w sferze publicznej zwrot: „a tak mi się tylko powiedziało”, ktoś oświadcza w ten sposób, że nie bierze odpowiedzialności za słowo i czuje się usprawiedliwiony z manifestowania własnej niesolidności13. W świecie przedstawionym w Korzeniami wrosłem w ziemię mamy jednoznaczną zasadę: kto nie jest odpowiedzialny za słowo, ten jest osobą niegodną zaufania; jeśli ktoś nie bierze odpowiedzialności za słowo, to należy go traktować jako osobę niegodną szacunku. Osąd, iż ktoś jest „godzien zaufania” i „godzien szacunku” stanowi jedno ze źródeł dla przekonania, że człowiek ma swą osobistą godność albo ją zatracił. „Człowiek poważny”, to istotna kategoria wśród wartości i wzorców osobowych w Korzeniami wrosłem w ziemię. Kształtowanie się tożsamości człowieka powinno być procesem formowania się człowieka poważnego, konsekwentnie zmagającego się z własnym losem. Człowiek doświadczając „twardego i kamiennego” oporu materii w jego najbliższym środowisku (rodzinnym domu i gospodarstwie), powinien stawać się człowiekiem poważnym, aby przezwyciężyć napotykane przeciwności, których życie nie szczędzi i przemóc własne słabości, które ujawniają się w kontekście nowych wyzwań. Słowo „obowiązek” i powinność jego wykonania – włącznie z ich religijną interpretacją – w różnych konfiguracjach są stale obecne w Korzeniami wrosłem w ziemię. Tak oto Szczepański interpretuje Wielki Piątek: Dla surowych i prostodusznych ewangelików Wielkanoc, była świętem przypominającym o bezwzględności obowiązku. Przecież Jezus przyszedł na świat, by swoją męką zbawić ludzi i ten swój obowiązek wykonał bez reszty (s. 113). Nakaz sumiennego wykonania obowiązku jest fundamentem etyki; to obowiązek odgrywa w niej pierwszorzędną rolę. Ale także jest tu miejsce dla zadowolenia i radości, uzyskanych dzięki wykonaniu obowiązku. Kwestię kształtowania rzetelności podejmuje końcowy rozdział zatytułowany „Rodzice”: 13 Zob. M. Ossowska: Normy moralne. Próba systematyzacji. Warszawa 1985, s. 114-125. �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 193 Mama nie zważała na protesty wynikające z popękania skóry, pozbijanych paznokci, tylko kazała stopy szorować rzetelnie (s. 121). Walor rzetelności, niezbędny w relacjach międzyludzkich, w różnego typu pracy, także w badaniach naukowych, kształtuje się począwszy od wykonywania podstawowych czynności. Ukazuje to opis mycia stóp w strumyku. Zimna woda, kamor oraz polecenia, aby czyścić i nie gadać. Elementarną czynność należy spełniać rzetelnie. Trudno o lepszą szkołę ćwiczącą w rzetelności. Lektura Korzeniami wrosłem w ziemię pozwala na nowo przemyśleć powagę, rzetelność, uczciwość, obowiązek i zastanowić się nad wartościami etycznymi minionego już świata, w którego rzeczywistości dzięki książce możemy uczestniczyć. Współczesny świat okazuje się radykalnie odmienny od świata ludzi, którzy sens życia pojmowali jako obowiązek „wobec gospodarstwa, wobec dzieci i przyszłych pokoleń, wobec Boga i wobec społeczności”. Szczepański tak oto ujmuje destrukcyjne zmiany zachodzące w etosie w XX wieku: kolejno się zmieniające państwa i ustroje w coraz szybszym tempie wprowadzały zmiany podważające sens tych obowiązków (s. 122). Doprowadziło to do sytuacji, w której ojciec Szczepańskiego dożył tego, że można mu odebrać ziemię i dom, […] i że to wszystko, co stanowiło sens długiego życia, rozpadło się stopniowo, zastępowane przez nowe formy bycia, obce i niezrozumiałe (s. 122). Te „nowe formy” mają być „obce i niezrozumiałe” zwłaszcza z tej przyczyny, iż „[n] ie istniały w nich trwałe zobowiązania wobec niczego” (s. 122). Brak takich zobowiązań skutkuje kryzysem sensu, który upatrywano w ludzkich działaniach i zmaganiach. Szczepański w dużym stopniu identyfikuje się z tym dziedzictwem kulturowym Śląska Cieszyńskiego, które odgrywało istotną rolę w życiu codziennym, a które dziś już nie funkcjonuje w codzienności. Szczepański w swej narracji przytacza postawę wnuka Czerwonej Chmury (wodza Dakotów), gdy obaj patrzyli na miasto u podstaw góry: Charles Czerwona Chmura pokazał ręką miasteczko i zapytał: «Widzisz to miasto?» «Widzę odpowiedziałem». «Ja go nie widzę. Ja widzę ten kraj, jakim był w mojej młodości» (s. 102). Postawę podobną do tej, którą prezentuje Charles Czerwona Chmura, można dostrzec w wypowiedziach Szczepańskiego. On również widzi obecność dawnego dziedzictwa i dostrzega jego aktualność. Gdy rozpatruje kulturowe walory Cieszyna, to osadza je w szerszym kontekście tradycji austro-węgierskiej: w latach sześćdziesiątych znalazłem się w Lublanie, a potem w Bratysławie i pętałem się sam po starych uliczkach, odnajdywałem w nich spokój i smętny uśmiech czasu zatrzymanego w fasadach Cieszyna (s. 93). Dziedzictwo lokalne okazuje się elementem o wiele większego uniwersum, w którego przestrzeni jednak odnajduje się kto dobrze przyswoił sobie cechy danej kultury lokalnej. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 194 Bibliografia: Buttiglione R., Merecki J.: Europa jako pojęcie filozoficzne. Lublin 1996 Lipiec J.: Świat wartości. Wprowadzenie do aksjologii. Kraków 2001 Lobkowicz N.: Dziedzictwo Europy. W: Tenże: Czas kryzysu, czas przełomu, tłum. G. Sowiński. Kraków 1996, s. 5-20 Lutyńska K.: O badaniach socjologicznych inspirowanych i inicjowanych przez Profesora po wojnie. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 146-151 Łęcki K.: Profesor i „socjologiczny odruch warunkowy”. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 157-163 Ossowska M.: Normy moralne. Próba systematyzacji. Warszawa 1985 Porębski M.: Jan z Brzeziny. W: Jan Szczepański. Humanista – uczony – państwowiec. Księga wspomnień. Red. J. Kulpińska. Warszawa 2005, s. 90-96 Rembierz M.: Egzystencjalne i aksjologiczne doświadczenie domu rodzinnego. W: Kultura dnia codziennego i świątecznego w rodzinie. Red. L. Dyczewski, D. Wadowski. Lublin 1998, s. 41-57 Rembierz M.: Źródła i dylematy tożsamości. Filozofia wobec pytań o treść tożsamości i sens egzystencji. „Colloquia Communia” (Tożsamość człowieka wobec życia i śmierci) 2 (69) 1999. Red. J. Mizińska i H. Rarot. Lublin 1999. s. 11-39 Rembierz M.: Współczesne procesy integracji a paradoksy tożsamości europejskiej. „Bielsko-Bialskie Studia Europejskie” 2008, nr 2, s. 47-60 Rembierz M.: Sprawy ludzkie według Jana Szczepańskiego. W: Tradycja i współczesność. Folklor – język – kultura. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 441-447 Schweitzer A.: Czynniki hamujące rozwój kultury. W: I. Lazari-Pawłowska: Schweitzer. Warszawa 1976, s. 128-140 Szczepański J.: Interpretacja i rozumienie ludzkiego zachowania. W: Tenże: Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa 1973, s. 499-518 Szczepański J.: Korzeniami wrosłem w ziemię. Ustroń 2009 Szczepański J.: Dzienniki z lat 1935-1945. Opr. K. Kadłubiec. Ustroń 2009 Shrnuti Kulturní dědictví Těšínského Slezska a jeho role v každodenním životě. Analýza Jana Szczepańského „Korzeniami wrosłem w ziemię” Když rozebíráme kulturní dědictví Těšínska a jeho úlohu v každodenním životě jeho občanů, je třeba se pozastavit nad čtenářským úspěchem nejen mezi obyvateli Ustroně, ale i širšího Těšínska knížky „Korzeniami wrosłem w ziemię“ (Vrostl jsem kořeny do země). Jejím autorem je světoznámý sociolog Jan Szczepański (1913-2004), dr. h. c. také brněnské univerzity (1969), ustroňský rodák. Píše v ní o kulturní specifice Ustroně a Těšínska od konce XIX. století do 30. let století následujícího, která dneska již patří minulosti. Szczepański ve své naraci přivolává vnuka Černého Mraku (vůdce Dakotů), když oba měli před zraky město na úpatí hory. – „Vidíš to město?“ – zeptal se vůdce. – „Vidím“ – odpověděl �Marek Rembierz: Dziedzictwo kulturowe Śląska Cieszyńskiego... 195 vnuk. – „Já ho nevidím. Vidím jen to, co tu bylo v mém mládí“. Skoro s analogickou situací se setkáváme u Szczepańského v jeho „Kořenech“. Díky nim si znovu uvědomujeme význam takových hodnot, jako jsou poctivost, odpovědnost, svědomitost, a také se můžeme zamyslet nad etickými hodnotami světa, který již navždy odešel, ale díky Szczepańskému stále žije. Ve své knížce vyjadřuje i zásadu, že ten, kdo není odpovědný za slovo, si nezasluhuje na úctu. Jen člověk odpovědný má svoji důstojnost, a ta je důležitou kategorií osobnostních vlastností. Formování lidské identity by mělo být procesem formování člověka váženého, který nikdy neuhýbá před svým osudem. Člověk, který ví, jak chutná tvrdý chleba, má předpoklady, aby byl člověkem váženým a měl sílu překonat vlastní slabost, všechny překážky, které mu nastraží život. Summary Cultural heritage of Cieszyn Silesia and its role in daily life. An analysis of Jan Szczepański’s “Korzeniami wrosłem w ziemię” (”With Roots I Grew into the Land”) Considering the cultural heritage of Cieszyn Silesia and its role in the residents’ daily life, attention should be paid to a very popular book among the inhabitants of Ustroń and the whole Cieszyn Silesia – “With Roots I Grew into the Land” by an eminent sociologist Jan Szczepański (1913-2004). The book explores the cultural reality of Ustroń and Cieszyn Silesia at the end of the 19th century and the first three decades of the 20th century. Real contents are certified here of the cultural system, which has mostly irreversibly disappeared. In his narration, Szczepański refers to the attitude of the Red Cloud’s (a chief of Dakota Indians) grandson in the situation when they both looked at a town at the feet of a mountain: “Charles the Red Cloud showed the little town with his hand and asked: ‘Can you see this town?’ ‘Yes, I answered’. ‘I can’t see it. I can see the country as it used to be in my youth’”. A similar attitude to this presented by Charles the Red Cloud can be observed in Szczepański’s opinions. Reading “With Roots I Grew into the Land” allows for re-thinking the significance, reliability, honesty, responsibility, and for pondering over ethical values of the past world, in which we can take part owing to the book. The book promotes an unambiguous principle: who is not responsible for words is not trustworthy; who does not take responsibility for words does not deserve respect. The judgment whether someone is “trustworthy” or “worth respecting” is a source of belief that one has one’s personal dignity or has lost it. The “serious man” is a significant category among values and personal models in “With Roots I Grew into the Land”. Shaping the man’s identity should be the process of forming a serious man, who consistently wrestles with the fate. By experiencing the “hard and stony” resistance of the matter in the nearest environment (family home or farm), the man ought to become a serious person in order to overcome adversities, which frequently occur in life, and in order to break the weaknesses which appear in the context of new challenges. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/322ead5018678417915aee84248e3b9d.pdf 6dd35185863b73c6c8909f630a1f9db5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5462 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny narracje biograficzne Śląsk Cieszyński - narracje biograficzne pamięć spoleczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5079 Title A name given to the resource Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe - II wojna światowa w śląskich narracjach biograficznych / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.196- 216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica, Grażyna Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grażyna Kubica Uniwersytet Jagielloński Instytut Socjologii Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe - II wojna światowa w śląskich narracjach biograficznych (wstępne wyniki badań prowadzonych w Ustroniu w 2009 roku) Jestem zwolenniczką refleksyjnego podejścia do własnych badań1, dlatego rozpocznę od zaprezentowania nie tylko swojego teoretycznego stanowiska, ale także pewnych istotnych fragmentów genealogii, które mogą mieć wpływ na prowadzony przeze mnie projekt. Jestem Ślązaczką Cieszyńską, pochodzę z Ustronia, urodziłam się w autochtonicznej rodzinie ewangelickiej, znam język śląski w jego cieszyńskiej odmianie i staram się go używać, gdy odwiedzam rodzinne strony. W czasie II wojny światowej zginęli w obozach koncentracyjnych obaj moi dziadkowie, Józef Kubica i Jan Błaszczyk, aresztowani na wiosnę 1940 roku w czasie akcji, która miała oczyścić z propolskich działaczy tereny wcielone do Rzeszy. Zmuszone okolicznościami wdowy podpisały niemiecką Volkslistę nr trzy (dla Ślązaków), wskutek czego ich synowie trafili do Wehrmachtu. Mieli dużo szczęścia, że przeżyli. W jednym ze swoich tekstów, pt. Milczenie i dominacja, zajmowałam się problemem przemilczeń w kontekście wielokulturowości2. Analizowałam tam przypadki 1 Zob. B. Sholte: Toward a Reflexive and Critical Anthropology. W: Reinventing Anthropology. Ed. D. Hymes. Ann Arbor 1999, s. 430-455. 2 Zob. G. Kubica: Milczenie i dominacja. Przemilczenia międzykulturowe w perspektywie socjologicznej i antropologicznej. W: Przemilczenia w relacjach międzykulturowych. Red. J. Goszczyńska, G. Szwat-Gyłybowa. Warszawa 2008, s. 95-109; G. Kubica: Śląskość i protestantyzm. Antropologiczne eseje o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia. Kraków (w druku). �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 197 pochodzące z mojego doświadczenia badawczego oraz osobistego. Jednym z nich było przemilczanie przez Ślązaków wojennej historii swych rodzin w kontaktach z obcymi3. Dawałam tam przykład mojego wuja, który służył w Wehrmachcie i który przemilczał ten epizod swej biografii przed żoną, nie będącą Ślązaczką. Ich synowie (mieszkający od lat w Kanadzie) dowiedzieli się o tym ode mnie już po śmierci obojga rodziców. Pod względem teoretycznym opieram się na koncepcji przemocy symbolicznej Pierre’a Bourdieu oraz teorii grup niemych Edwina Ardenera. Ten drugi autor twierdzi, że w danym społeczeństwie wiodącą rolę odgrywają modele świata generowane przez grupę dominującą. Ten dominujący model może utrudniać wolność wyrażania alternatywnych modeli przez grupy mniejszościowe lub nawet blokować ich tworzenie. A zatem grupa jest „niema”, ponieważ nie stanowi części dominującego systemu komunikacyjnego społeczeństwa, wyrażanego przez dominującą ideologię. W koncepcji Ardenera przemilczenia wiążą się z niewyartykułowaniem grup mniejszościowych4. Na gruncie socjologii problematykę dominacji badał m.in. Pierre Bourdieu. W jego ujęciu przemoc symboliczna to narzucanie znaczeń jako uprawomocnionych przy jednoczesnym ukrywaniu sił leżących u podstaw tego uprawomocnienia i narzucania. Podstawowymi mechanizmami dominacji kulturowej jest system prawny i edukacyjny. Narzucają one kulturę prawomocną wszystkim klasom (obywatelom), ale przyjmują ją jako swoją tylko dominanci, zaś przedstawiciele mniejszości dowiadują się w szkole, która kultura jest uprawomocniona przez państwo5. Zatem w istocie przemilczenia dokonywane przez mniejszość ugruntowują dominację większości. Innym pojęciem, które wymaga tutaj omówienia jest pamięć zbiorowa. Klasycznym dziełem dotyczącym tej problematyki są Społeczne ramy pamięci Maurice’a Halbwachsa. Autor twierdzi, że To właśnie w społeczeństwie człowiek normalnie nabywa wspomnienia, rozpoznaje je i lokalizuje. Policzmy wspomnienia wywołane w ciągu jednego dnia z okazji naszych bezpośrednich lub pośrednich kontaktów z innymi ludźmi. Zobaczymy, że najczęściej sięgamy do naszej pamięci jedynie po to, aby odpowiedzieć na zadawane przez innych pytania, lub na pytania, które, według naszego mniemania, mogliby nam postawić. (...) W takim właśnie rozumieniu istniałaby pamięć zbiorowa i społeczne ramy pamięci i tylko w miarę, jak nasza myśl indywidualna umieszcza się w tych ramach i bierze udział w tej pamięci, będzie zdolna do wspominania6. Zatem zbiorowości uzgadniają jak pamiętać, a zależy to od obecnego kontekstu, czyli od teraźniejszości. 3 Innymi przykładami było zatajanie przez ewangelików z diaspory (czyli spoza Śląska Cieszyńskiego) swego wyznania, czy przypadki skrywania swej tożsamości przez Żydów w okresie międzywojennym oraz gejów i lesbijek współcześnie. Zob. G. Kubica: Milczenie i dominacja. Przemilczenia międzykulturowe w perspektywie socjologicznej i antropologicznej. W: Przemilczenia w relacjach międzykulturowych. Red. J. Goszczyńska, G. Szwat-Gyłybowa. Warszawa 2008, s. 95-109. 4 Zob. S. Ardener: Introduction. W: Perceiving Women. Red. S. Ardener. London 1975, s. xii. 5 P. Bourdieu: Męska dominacja. Tłum. L. Kopciewicz. Warszawa 2004, s. 47. 6 M. Halbwachs: Społeczne ramy pamięci. Warszawa 1969, s. 4-5. �198 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Współcześnie na gruncie polskim pamięcią zbiorową zajmuje się wielu badaczy i badaczek, by wymienić socjologów: Barbarę Szacką, Andrzeja Szpocińskiego, Piotra Tadeusza Kwiatkowskiego, Lecha Nijakowskiego, a także antropologów: Katarzynę Kaniowską i Jacka Nowaka7. Dla moich poszukiwań przydatne jest pojęcie „wspólnoty pamięci” używane przez Lecha Nijakowskiego, który określił je następująco: „Jest to agregat osób (niekoniecznie grupa), które łączy określone doświadczenie biograficzne, nie zawsze o charakterze traumatycznym, oraz ich potomknów, którzy przejęli pamięć rodzinną”8. Autor rozważa w tym kontekście interesujący mnie tutaj szczególnie problem „dziadków w Wehrmachcie” na terenach wcielonych do niemieckiej Rzeszy. Na temat Ślązaków służących w niemieckim wojsku napisano już kilka prac historycznych i wspomnieniowych9, w regionalnych mediach problem ten czasami się pojawia10, na kanałach dokumentalnych można obejrzeć filmy na ten temat11, a ostatnio nawet przeczytać w ogólnopolskiej gazecie12, czy w internecie13. Jednak jak pisze Lech Nijakowski „Pamięć polskich Ślązaków nie była i nie jest jednak przez władze Rzeczpospolitej – trzeciej i ‘czwartej’ – uznawana”14, o czym według niego świadczy nieobjęcie przez byłego Prezydenta Lecha Kaczyńskiego patronatu nad obchodami 85 rocznicy przyłączenia Śląska do Polski. 7 Zob. m.in. B. Szacka: Czas przeszły, pamięć, mit. Warszawa 2006; A. Szpociński, P.T. Kwiatkowski: Przeszłość jako przedmiot przekazu. Warszawa 2006; P.T. Kwiatkowski: Przemiany pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego w okresie transformacji. Warszawa 2008; L.M. Nijakowski: Polska polityka pamięci, esej socjologiczny. Warszawa 2008; K. Kaniowska: Antropologia i problem pamięci. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 2003, nr 3-4, s. 57-66; J. Nowak: Mapy pamięci. Antropologia pamięci zbiorowej. Kraków (w druku). 8 L. M. Nijakowski: Polska polityka pamięci…, s. 145. 9 Zob. np. I. Sroka: Górnoślązacy w Wehrmachcie. W: Górny Śląsk i Górnoślązacy w II wojnie światowej. Red. W. Wrzesiński. Bytom 1997, s. 116-130; R. Kaczmarek: Górny Śląsk podczas drugiej wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Katowice 2006; L. Olejnik: Zdrajcy narodu? Warszawa 2006; R. Hajduk: Pogmatwane drogi: Warszawa 1976; B. Fabiańska, W. Filipek: Rekruci. „Karta”. T. 10, s. 7-25; A. Lysko: Losy Górnoślązaków przymusowo wcielonych do Wehrmachtu. „Biuletyn IPN” 2004. T. 6-7, s. 64-79; J. Kisza: Z Cieszyna do Olsztyna. „Kartki Mazurskie. Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie”, 2006, nr 9 (39); P. Rakocz, J. Wódz: Jak się żyło i jak się żyje Ślązakowi na Śląsku. Katowice 1996; J. Wódz: Ślązaków problemy z samoidentyfikacją społeczną – socjologiczna i antropologiczna analiza jednego życiorysu. W: Eseje socjologiczne. Red. W. Jacher. Katowice 2001, s. 55-65. 10 Ukazywały się artykuły w „Dzienniku Zachodnim”, audycje w Radiu Katowice oraz programy w TVP Silesia (np. wywiad Szołtyska z Alojzym Lysko wyemitowany 7 maja 2010). 11 Oprócz przywoływanego już filmu „Kolumbowie w mundurach feldgrau”, wyprodukowano także film „Dzieci Wehrmachtu”, o poszukiwaniach grobu ojca przez Alojzego Lysko. 12 M. Redzisz: Najlepsza pogoda w całych Czechach. „Gazeta Wyborcza. Duży Format” 04.11.08 (biografie kilku Ślązaków z Jabłonkowa na Zaolziu); A. Klich: Został z nich Maras. „Gazeta Wyborcza” 14.01.2010 o filmie „Dzieci Wehrmachtu”. 13 Zob. strony: „W znienawidzonym mundurze. Losy Polaków przymusowo wcielonych do wojska niemieckiego w okresie II wojny światowej” (istnieje od 2008 roku) http://www. wehrmacht-polacy.pl A także: http://www.historycy.org/index.php?showtopic=1016&st=30 14 L. M. Nijakowski: Polska polityka pamięci…, s. 156. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 199 Jacek Nowak zauważa, że państwo narodowe ma ciągle monopol na interpretowanie przeszłości, ale dają się zauważyć ostatnio procesy reorganizacji pól pamięci. Z jednej strony dotyczy to zmarginalizowanych grup mniejszościowych, które starają się włączyć swoje narracje do dominującego dyskursu, a z drugiej – kosmopolityzacja pamięci zbiorowej. Ponadto pamięć jest traktowana jako podstawa tożsamości jednostek i społeczeństw, porządkuje ludzkie doświadczenia i pozwala na interpretacje rzeczywistości15. Jacek Nowak prowadził badania terenowe na Ukrainie i w południowo-wschodniej Polsce – tych doświadczeń dotyczy jego najnowsza książka. Postanowiliśmy razem przyjrzeć się problemowi pamięci zbiorowej Ślązaków dotyczącej II wojny światowej, a także sprawdzić czy mamy do czynienia ze zjawiskiem tzw. post-pamięci, czyli obecności w narracjach następnych generacji doświadczeń antenatów. Badania terenowe przeprowadziliśmy we wrześniu 2009 roku w Ustroniu razem z grupą studentów socjologii UJ. Zostali oni przez nas wcześniej przeszkoleni nie tylko pod względem warsztatowym i teoretycznym, ale także historycznym, w odniesieniu do lokalnego kontekstu. Służyły temu moje wykłady oraz spotkania z ekspertami16, oraz obserwacja uczestnicząca nabożeństwa w jednym z ustrońskich kościołów protestanckich. W ten sposób, mimo iż nie należeli do wspólnoty pamięci ze swymi rozmówcami, dysponowali wiedzą, która pomagała im nawiązać z nimi kontakt i rozumieć kontekst opowieści. Uzyskaliśmy ogółem ponad 70 wywiadów. Z rozmówcami pamiętającymi II wojnę światową z własnego doświadczenia prowadziliśmy narracyjne wywiady biograficzne według modelu Fritza Schützego17, czyli najpierw swobodna wypowiedź rozmówcy opisująca jego lub jej własne życie, następnie pytania doprecyzowujące zadawane przez badacza oraz zestaw pytań dotyczących interesujących nas spraw: Volkslisty, służby w Wehrmachcie, a także kwestii tożsamościowych. Z młodszymi rozmówcami prowadziliśmy wywiady pogłębione zawierające pytania o wojenną historię rodzin oraz zestaw kwestii tożsamościowych. Rozmowy zostały stranskrybowane i poddane wstępnej analizie. Prezentuję tutaj jedynie pewien aspekt problemu dotyczący sposobu prowadzenia narracji.Z wywiadów z najstarszymi rozmówcami wyłania się dramatyczny obraz ich własnych przeżyć podczas II wojny światowej oraz doświadczeń ich rodzin. Oddaję głos samym narratorom, aby opowiedzieli o tym własnym głosem18. Tutaj Niemcy zrobili taką [akcję, że] 80% brali dorosłych ludzi co mieli 21 lat i dawali do podpisania Volkslisty. Ci, co byli proniemieccy, to mieli pierwszą, drugą grupę, a trzecią dostali ci, co tutaj stale mieszkali. I to tak groźnie nie wyglądało [na początku]. Ale tak perfidnie zrobili, tak teraz analizuję, że na przykład podpisali rodzice, to dzieci do 21 roku życia dostawały powołanie do wojska, do Wehrmachtu. Początkowo, 15 J. Nowak: Mapy pamięci…, (w druku) 16 Spotkaliśmy się z: Lidią Szkaradnik, dyrektorką Muzeum Ustrońskiego, Małgorzatą Kiereś, dyrektorką Muzeum Beskidzkiego w Wiśle; Janem Olbrychtem, socjologiem i politykiem, obecnie euro-posłem; Wojsławem Suchtą – socjologiem i redaktorem „Gazety Ustrońskiej”; Andrzejem Drobikiem, młodym historykiem prowadzącym w Ustroniu badania historii mówionej. 17 Zob. K. Kazimierska: Wywiad narracyjny jako jedna z metod w badaniach biograficznych, „Przegląd Socjologiczny” 2004, nr 1. 18 Pominęłam powtórzenia, dygresje i mniej istotne wątki co zaznaczyłam nawiasem okrągłym (...). Dopisałam [w nawiasach kwadratowych] słowa, które pozwalają zrozumieć treść. �200 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví jak rozesłali te powołania, to strach zrobili. Dużo tutaj w okolicy było [ludzi] co nie podpisali [powołania]. Za tydzień byli w Oświęcimiu, a za miesiąc przyszło pismo, że nie żyją. Taki terror był. Ja potem w 42 roku zostałem powołany [do wojska], no to początkowo nas w Austrii przeszkolili. Insbruk w tych okolicach. A potem byłem na froncie wschodnim. Ja trzy lata byłem na froncie wschodnim na pierwszej linii. Jakie ja miałem szczęście, że nic mi się nie stało, bo przecież kojarzycie, jak ktoś podpadł, to go na front wschodni wysyłali. Bo tam było straszliwie niebezpiecznie. Potem do niewoli się dostałem i przez rok byłem na Uralu w obozie, chorowałem tam nawet na malarię19. Jak wojna wybuchła to miałam trzynaście lat. No. I to chodziłam zaroz do niemieckiej szkoły, czyli pięć klas zrobiłam polskich a szóstą niemiecką. (...) To ten jeden rok zrobiłam tej szkoły, niemieckiej i w grudniu miałam czternaście lat, bo jestem w grudniu urodzona, no to mnie zabrali Niemcy na przymusowe roboty. Wtedy się to nazywało Waldenburg. (...) U takiego bauera wielkiego byłam. (...) Oni strasznie dużo mieli pola i bydła. I jo tam byłam najmłodsza, (...). A jo na przykład musiałam ziemniaków naobierać i ogień robić i baniaki po mleku przywozić, a byłam taka malutka, czternaście lat. Strasznie tęskniłam tam za mamą. Płakałam okropnie. (...) Ja, moi rodzice mieli Volkslistę. Dlatego jo po roku czasu, jak ja u tego bauera byłam, dlatego mogłam jechać do domu. A ci którzy nie mieli Volkslisty to zostali. (...) [Brat starszy] był na robotach przymusowych, w jakiejś fabryce szkła. I stamtąd go zabrali prosto do wojska. Chyba tam był ze dwa lata i zginął. On pisoł taki list, gdzieś koło Francji to było. Jak Niemcy kajś gdzieś wylądowali i tam była straszna walka. To on tam zginął. (...) To ja potem po roku czasu wróciłam do domu, pomagałam mamie. Potem chodziłam do pracy do niemieckiej fabryki. Nawet w fabryce granatów pracowałam20. Była wojna i to wszystko zmieniło. Trzeba było później do niemieckiej szkoły chodzić, no a potem do wojska, no i dość burzliwe były te lata tak że, nie bardzo lubię to wspominać, ale to każdy przechodził. (...) Jak się wojna zaczęła, to byłem w harcerstwie przed wojną, tośmy mieli takie spotkanie w centrum Ustronia w strażnicy. To nas posegregowali, ci starsi szli do Górek, ci harcerze, niby bronić Górek, a ci młodsi tośmy zostali w domu, trzeba było pochować ten strój harcerski, wszystko do skrzyni i pod gruszkę. To tam dziadek pochował. W pierwszym dniu wojny to narobili rzeczy, że będą strzelać z Górek i będzie straszna wymiana tego [ognia], aż tam pod Czantorię [poszliśmy], myśmy tam spali (...) jedną noc. A jakeśmy wstali, patrzyli, to Niemcy już szli, nie było sensu uciekać,. Znaczy brat uciekł na wschód z kolegami jeszcze innymi. A ja zostałem przy mamusi, nie byłem przecież dorosły jeszcze aż tak, żeby uciekać. (...) Matka umiała po niemiecku, bo do austriackiej szkoły chodziła i z tej racji dostała Volkslistę numer dwa, a tak to [inni Ustroniacy] mieli trzy, albo by było „P” [czyli Polak]. Ona „dwa” dostała listę, a ja, bo byłem niepełnoletni, automatycznie dostałem „dwa”. Ale to pomogło bratu, który siedział w koncentraku w Dachau. Mój brat, zaraz go zamknęli w trzecim dniu wojny. Przyszło gestapo, wzięło mi brata. Siedział dwa lata tam, w Dachau. Zbierali wszystkich Polaków, bo oni do polskiej szkoły chodzili (...). No i to tak, ale później się to przydało, napisała mama do Hitlera przez adwokatów i zwolnili [brata] po dwóch latach. I tak to było, ten okropny rozdział. (...) Dostałem się do niewoli amerykańskiej z niemieckim wojskiem. (...) Tam w dużym obozie, gdzieś osiem tysięcy nas było. Przeżyłem tam dużo, dużo rzeczy nieprzyjemnych. No to jak przyjechałem, matka miała Volkslistę numer 2 to, to jeszcze rehabilitacja ją czekała, bo trzeba było się zrehabilitować21. No a później wybuchła wojna. Uciekałem aż do Tarnopola. (...) No a później przychodziłem spadki. (...) To my musieli dwa tygodnie ustępy myć, łazienki na gminie, za karę, że my uciekali. No, ale później my pracowali w Goleszowie, ale musiałem pojechać do Niemiec, bo nie miałem Volkslisty. I nie można było 19 Wywiad nr 1. 20 Wywiad nr 53. 21 Wywiad nr 21. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 201 pracować tam Polakom w cementowni. Pojechałem do tych Niemiec. Pracowałem w Brzegu u Kubana. (...) No i później tata podpisał Volkslistę w 42 roku na wiosnę i zaroz mnie wzięli do wojska. Bo tatę chcieli wysiedlać. Powiedzieli mu, że jak nie podpisze Volkslisty, to go wysiedlą. Do Niemiec wywiezą na roboty. Tata się boł no i podpisał tę Volkslistę. Jak mnie wzięli do wojska, to byłem w takiej austriackiej armii. Nazywała się „Schi-Jagerbrigade” – narciarska brygada. No w tej narciarskiej brygadzie byłem długo, długo, aż się złożyło, że chciałem uciec, no [ściszony głos]. No i uciekłem. No uciekłem i tak się ukrywałem, aż przyszła ta polsko armia. I później musiałem się zgłosić do polskiej armii, bo tam na zachodzie to się krzywo patrzyli na tych, że w niemieckiej armii byli22. Chodziłam do szkoły, już potem niemieckiej podczas wojny, no i w czterdziestym trzecim w lutym został mój ojciec zabrany do Oświęcimia, więc żyłyśmy dalej z matką. (...) [Ojciec był później] w MauthausenGusen, a zmarł w Linzu i tam jest pochowany. W czterdziestym piątym w maju. Akurat do wojny, do końca wojny dożył, ale dalej nie przeżył, za bardzo był zaawansowany stan chorobowy. Wiadomo, po obozie, to co można się było spodziewać23. Jeszcze w 39 roku ojciec opuścił dom i poszedł, ponieważ ewakuowano kuźnię. (...) [potem] pracy już w kuźni nie otrzymał, bo tutaj byli Niemcy. (...) Najpierw pracował w lesie ciężko, ja tam obiady nosiłam pod Czantorię a potem został zmuszony do wyjazdu [na roboty], bo było: albo wyjedzie, albo do obozu, bo mój ojciec był zdecydowanym socjalistą (...). Ojciec pojechał do Niemiec w Wittenberdze pracował pod Berlinem, spali w takich ogromnych salach jak Prażakówka, jeden obok drugiego na betonie. Był bardzo chory, ale to już później. Ja miałam 3 braci i jedną siostrę. Kiedy mój drugi z kolei brat nie ukończył nawet 18 lat, została mamusia wezwana do urzędu i po prostu podpisać musiała tą Volkslistę „do odwołania” [czyli nr 3], nie minął miesiąc i go zabrali. To był rok 42, pracował przez rok, to znaczy nie pracował tylko tak był folksdinst? czy jakoś tak to się nazywało. A później był na froncie jako tak zwane gebelgstjeger, umiał na nartach dobrze jeździć i tam w Tyrolu ćwiczył w Austrii, potem był we Włoszech, w Chorwacji, ale w wieku lat 20 zginął. I zaczęła się tragedia. Ojciec miał do matki pretensje, że ona podpisała [Volkslistę], a z kolei ona była tu bezradna, myśmy mieli [jako Polacy] wszystkie kartki [żywnościowe] obcięte, nie było masła, niczego na kartkach, nawet słodyczy. Ja z młodszym bratem zachorowałam na szkorbut. Ojciec, pamiętam jak przysyłał kiełbasę z konia, to jak myśmy się cieszyli że dostaliśmy kawałek tej kiełbasy! (...) Ojciec wrócił w 44 schorowany i dzięki tu takiemu panu doktorowi Śniegoniowi który uznał to, że on nie chciał już tam wracać, to dostał zaświadczenie, że musi się dalej leczyć i tak tata został24. Oprócz szkoły podstawowej, która wypadła na okres wojny, kończyłem niemiecką szkołę podstawową. (...) Mój ojciec przed wojną był w armii polskiej, skończył szkołę podoficerską. W stopniu kaprala wyszedł z wojska, brał udział w wojnie przeciwko Niemcom, później do niewoli się dostał i po 2 czy 3 latach go znowu wcielili do Wermachtu. (...) A znalazł się we Francji, i tam nawiał do partyzantki i do armii polskiej się dostał. (...) No różne te stosunki niemieckie były, była straszna dyscyplina. Myśmy mieli gospodarstwo, matka sama gospodarowała. No więc wszystko było wyliczone, trzeba było rozliczać się ze wszystkiego. Zboże zebrało się. Tak że wyliczyli ile na chleb, resztę trzeba było odstawić. Świniaka jak się ubiło, no to też wyliczyli według systemu kartkowego ile na pół roku, czy na jak długo, wystarczyło. A nawet żarna pozamykali żeby nie można było mielić sobie coś tam na chleb czy czy mąkę mieć. Separatory, maselnice to zamykali, to zaplombowali i to była plomba założona żeby nie można było sobie masła zrobić bo mleko trzeba było odstawiać. No to czasem zebrał ktoś tę śmietanę z góry no i jakieś troszkę masła mógł zrobić. 22 Wywiad nr 34. 23 Wywiad nr 52. 24 Wywiad nr 5. �202 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví (...) I były kontrole. Przychodził policjant od czasu do czasu i patrzył czy plomba nie zdjęta z maselnicy, z separatora czy żarna te, różne młynki ludzie mieli na wsiach czasem takie. A jak to było [naruszone] no to straszne kary były25. W czterdziestym Niemcy mnie wywieźli do Hanoweru [na roboty przymusowe] i tam to była fabryka akumulatorów. (...) To była paskudna robota. Bo to była taka duża hala, tam wkładało się te płyty do akumulatorów, (...) i tam wychodziły te jakieś złe [wyziewy], co szkodziło dla zdrowia. (...) tak potem z Urzędu Miejskiego tu w Ustroniu tam do dyrekcji, gdzie pracowałem, dali wiadomość, że mnie mają wysłać do domu podpisać Volkslistę. Ja tu przyjechałem, nie wiem, ile miałem tego urlopu, czy dwa, czy cztery dni. Volkslisty nie podpisałem, powiedziałem „Ja nie jestem [Niemcem]”, pisałem się Polakiem. Bo Ślązaków brali zaraz do wojska Niemcy. (...) Pojechałem [potem] do Berlina, bo tam byli też ustroniacy. (...) W Berlinie z początku zamiatałem baraki i potem robiłem na holtzplacu. (...) Mieszkaliśmy w barakach, blisko było do fabryki, może pięć-siedem minut. (...) W Berlinie też robiłem jako fizyczny z początku, a tam śmy dostawali lebensmittelkarte, czyli karty żywnościowe dla obcokrajowców i tam były papierosy. A my nie palili. Tak, ten jeden urzędnik (...) z tej firmy, gdzie pracowałem, to bardzo dużo palił papierosów, dobry człowiek to był – to przychodził zawsze, no i nam zawsze zapłacił [za te papierosy]. Robiłem jako pracownik fizyczny, a potem kolega mnie zdradził, ale na dobrze [ze śmiechem], zdradził: powiedział, że ja pracowałem w biurze w Polsce i obliczałem zarobki dla pracowników fizycznych. Tak, on [ten urzędnik] mnie wziął do biura. (...) Pracowała też tam ze mną Fraulein Kubasch. To była panna. Ona tam miała jakiegoś, zdaje się, amanta, a on poszedł do wojska. (...) Szykowna panna. Ale ja jako Polak się bałem [z nią bliżej poznać], że mnie rozstrzelają, bo tam w razie czego to rozstrzelali Polaków [co współżyli w Niemkami]26. [Przed wojną] skończyłem tylko jeden rok gimnazjum w Cieszynie. Nastąpiła wojna, wróciłem do domu. (...) Rodzina cała była polska, moi bracia starsi oczywiście nie wyrazili zgode na przyjęcie Volkslisty. (...) No a ja przez różne perturbacje wojenne dostałem się do Francji. We Francji byłem w wojsku polskim, tak zwane Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. [Najstarszy brat] musiał uciekać, bo jednocześnie związany był z AK, musiał uciekać przed aresztowaniem i dostał się do Guberni. I tam przebywał. Natomiast dwaj młodsi bracia: jeden został na gospodarstwie, po ojcu gospodarstwo przejął i miał spokój, no ktoś tam musiał robić, pracować żeby nie upadło [i produkowało żywność]. Drugi brat przeszedł na gospodarstwo również, siostry swojej, ponieważ jej mąż został powołany do wojska niemieckiego i zginął na froncie i też miał spokój, ponieważ ktoś tam też musiał prowadzić, [bo Niemcy] pilnowali, żeby ta żywność była pod dostatkiem, i pewne ulgi dla Polaków, ewentualnie były, jeżeli ktoś zajął się takim zawodem. (...) Perturbacje [ze mną] były takie, że moja mamusia w związku z tym, że została wdową [i miała] to gospodarstwo, a że dzieci pełnoletnie odeszły z domu to miała Volkslistę numer 3, czyli taką, jaką tutaj na Śląsku wszyscy otrzymywali, za wyjątkiem tych, którzy ewentualnie mieli tam jakieś koneksje niemieckie, czy coś, to ci dostali wyższą klasę, czyli drugą, bo jedynki tutaj chyba nie było. I w związku z czym synek [chłopiec] mając siedemnaście lat podlegał w dalszym ciągu pod tą Volkslistę swojej mamy, a tym chłopcem byłem ja. I w związku z czym mając niecałych osiemnaście lat ściągnięto mnie przymusowo do wojska niemieckiego. I przebyłem w nim dwa lata. Z kolei udało mi się przedostać do armii polskiej we Francji i tam byłem aż do tego 48 roku, kiedy wróciłem do kraju27. Przeżywało się okropnie, przecież bracia byli w wojsku. Mój brat miał 18 roków i już szedł do wojska, bo ojciec przyjął Volksliste, a mama nie [przyjęła], była Polka. Brat był małoletni i należał pod ojca, tak więc 25 Wywiad nr 12. 26 Wywiad nr 48. 27 Wywiad nr 18. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 203 też zawezwali go do wojska a on był wysoki bardzo przystojny synek no i oni brali takich do wojska jako [do kompanii honorowej], musiał był freinger, to taki, że się zgadza, że idzie do wojska dobrowolnie. (...) I on już wiedział, co to będzie. I powiedział, że nie weźmie pióra do ręki, nie podpisze co będą chcieć, (...) i powiedział: „nie idę do wojska bo mama by zgineła, że jeszcze jo był szeł freiliger do wojska a potem to mówili ze my świnie, nadali nam” (...) I oni nie wiedzieli, co z nim zrobić. I posłali go z powrotem do domu, i przyjechoł do Cieszyna, szczęśliwy taki. No ale tak. Był 3 miesiące w domu i zaś go wzięli z powrotem do wojska (...). No i on mówił, że ten front już był tu koło Katowic w tym miejscu jego wysłali w samym najbardzej wysuniętym froncie. I jego wysłali bo to miała być walka najbardziej ostra. Niemcy z Ruskimi. No i on widział, że nie przeżyje, bo te okopy były takie coraz bardziej, a on był najbardziej wysunięty na tego nieprzyjaciela. I mówił, że tak w nocy myślał, że niektórzy palili papierosy, no i mioł papierosy bo oni dostowali papierosy no i mówił że te naboje co mioł tu na ten atak nastąpić. To te naboje wyrzucił a te naboje naładował papierosami. Bo miał zamiar że będzie uciekoł do Rusów. Bo nie ma innego ratunku. No i mówił ze tak księżyc świecił a takie krzaki były no i tak się czołgoł i jak był gdzieś za krzakiem to zaś bardziej lecioł i tak dolecioł do tego frontu rosyjskiego. I mówi że jak skoczył do okopu rosyjskiego, i tak po rusku, bo on troche po rusku umioł, że on jest brat „nie strzelaj my są bracio”, no i tak go zrozumieli po rusku, i zostawili go i potem go wzieli i go odprowadzili na komende ruską, i on był rany czy coś i jak widział [jakiś żołnierz rosyjski] z tej złości, bo on był jeszcze w mundurze niemieckim i „jak mnie uderzył w twarz, to mi zaroz czopka spadła z głowy” a ten, co go prowadził to zaroz mówi; „nie wolno ci go bić to jest nasz brat” i tak się wyratował. A mówił, że ich szef, co był major jakiś, to był prawdziwym Niemcem, nie umioł po polsku. To go zastrzelili. I potem [brat] wrócił z tej niewoli, nie był długo czy coś. Na takiej robocie na dworcach tam coś robił. Aż my się dowiedzieli, i potem go zwolnili i przyszedł28. Przytaczam te narracje, aby pokazać jak różne były przeżycia najstarszych Ślązaków, jak bardzo dramatyczne, a także – w jaki sposób o nich opowiadają. Zebraliśmy jeszcze kilka innych wywiadów z osobami, które pamiętały wojnę z własnego doświadczenia. Narracje te były bardziej obszerne i bogatsze w szczegóły, ale trudno je w krótkim artykule przytoczyć w całości. Jedna z nich dotyczyła służby w niemieckich oddziałach pomocniczych przy kopaniu rowów, a pod koniec wojny krótkiego epizodu frontowego, który skończył się dezercją. Inny rozmówca służył w Wehrmachcie jako telegrafista. Jeden z naszych interlokutorów opowiadał o swej współpracy z partyzantami. Były też opowieści kobiece, mówiące o wojennej codzienności i utracie bliskich. W ostatnich latach opublikowano kilka autobiografii ustroniaków, w których autorzy wspominają swoje wojenne doświadczenia. Pierwszą taką książką były Wspomnienia z minionego wieku Jana Małysza29, który nie przyjął Volkslisty i był wywieziony na roboty do Niemiec. Paweł Małysz w swej autobiografii Życie pełne bożych cudów30 opisywał podobne doświadczenia swej wysiedlonej rodziny. Bogusław Heczko na kartach Rozmyślań w cieniu lipy31 opowiedział o losach swych bliskich: próbach matki uwolnienia brata z obozu koncentracyjnego, przyjęcia przez nią Volkslisty nr 2 oraz swej służby w Wehrmachcie jako sanitariusza. W „Kalendarzu Ustrońskim” ukazywały się kolejne wspomnienia: zapiski wojenne ks. Pawła Nikodema32, Józefa Balcara 28 29 30 31 32 Wywiad nr 58. J. Małysz: Wspomnienia z minionego wieku. Cieszyn 2001. P. Małysz: Życie pełne bożych cudów. Ustroń 2003. B. Heczko: Rozmyślania w cieniu lipy. Ustroń 2002. A. Dorda: Zapiski ks. Nikodema. „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 58-63. �204 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wspomnienia z robót przymusowych w Niemczech33; Ottona Windholza-Wineckiego o losach wojennych jego rodziny34; Adama Heczki, który był w Wehrmachcie w służbie wartowniczej (opowiadał również o swoich doświadczeniach w filmie dokumentalnym)35; oraz Ludwika Lipowczana o początkach wojny oraz o losach ustroniaków wcielonych do niemieckiego wojska (w internecie dostępna jest jego relacja ze służby w Wehrmachcie)36. Ważną pozycją jest książka o wojennych losach ks. Andrzeja Wantuły, w której zamieszczono jego opowiadania obozowe o doświadczeniach w Mauthausen-Gusen oraz listy do żony o służbie jako sanitariusza w Wehrmachcie37. Z kolei wiedzy na temat tułaczki wrześniowej oraz późniejszego życia w Ustroniu dostarczają wspomnienia Jana Wantuły38. Niedawno opublikowane dzienniki Jana Szczepańskiego relacjonują okres jego pracy przymusowej we Wrocławiu i Wiedniu39. Są to materiały powstałe bezpośrednio w okresie dziania się wydarzeń, które opisywały i dlatego nie zostały przeze mnie poddawane analizie, a służyły jedynie jako ilustracja. W moim archiwum posiadam nagrania wywiadów historii mówionej, które prowadziłam m.in ze Stanisławem Wantułą, zasłużonym rolnikiem i społecznikiem (synem Jana, a bratem Andrzeja). Pan Wantuła opowiadał o własnych doświadczeniach wojennych, a także przeżyciach swoich najbliższych. Razem z córką opracowałyśmy zbiór wojennej korespondencji i wspomnień dotyczący naszej własnej rodziny, gdzie znajdują się listy mojego dziadka, Józefa Kubicy, z obozu w Mauthausen-Gusen, z którego już nie wrócił, a także – ojca, Tadeusza Kubicy oraz jego brata Jana, z czasu ich służby w niemieckim wojsku40. Kilka transkrypcji wspomnień wojennych różnych osób znajduje się także w archiwum Muzeum Ustrońskiego41. Istnieją dwa całościowe opracowania historyczne dotyczące interesującego mnie okresu. Pierwszym z nich jest broszura Józefa Pilcha pt. Ustroń 1939-1945, której drugie wydanie (poprawione i rozszerzone) zostało opublikowane w 1978 roku, oraz rozdział monografii Ustronia autorstwa Krzysztofa Nowaka pt. Lata okupacji hitlerowskiej (1939-1945) z 2005 roku. 33 J. Balcar: Moja młodość w czasie okupacji. „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 82-85. 34 G. Kubica: Opowieść o dwóch fiakrach. „Kalendarz Ustroński 2000”, s. 100-110 (pierwotnie reportaż ten ukazał się w „Rzeczpospolitej” z 17/18. 07. 1999). Biografię Ottona Windholza-Wineckiego pt. Kangur z Ustronia autorstwa jego żony, Krystyny opublikowało w tym roku Muzeum Ustrońskie. 35 A. Michałek: Adama Heczko wojenne wspomnienia. „Kalendarz Ustroński 2006”, s. 224229; wypowiedź w filmie dokumentalnym pt. Kolumbowie w kolorze feldgrau z 2000 roku, autorstwa Pawła Woldana i Włodzimierza Filipka. 36 L. Lipowczan: Z wojennych zapisków ustroniaka. „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 48-51; Tenże: Przemilczany temat. „Kalendarz Ustroński 2007”, s. 92-95; Wspomnienia Ludwika Lipowczana W: http://www.wehrmacht-polacy.pl/relacja19.html 37 Losy wojenne ks. Andrzeja Wantuły. Red. B. Żyszkowska. Cieszyn 2005 (opowiadania Z doliny cienia śmierci były wcześniej opublikowane w Londynie w 1947 roku). 38 J. Wantuła: Tułaczka wrześniowa (fragment nieopublikowanego pamiętnika). „Kalendarz Ustroński 2010”, s. 182-189; J. Wantuła: Wspomnienia wojenne (1939-1945). W: Wybór źródeł do dziejów Ustronia. T. 2. Red. K. Nowak. Cieszyn-Ustroń 1998, s. 103-148. 39 J. Szczepański: Dzienniki z lat 1935-1945. Red. K.D. Kadłubiec. Ustroń 2009. 40 J. Heller, G. Kubica: Wojenne losy rodziny Kubiców z Ustronia, maszynopis. 41 W archiwum znajduje się relacja m.in. partyzanta Michała Gomoli. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 205 Zasługą pierwszego z autorów jest zestawienie listy ofiar okupacji hitlerowskiej (w tym także „obywateli polskich pochodzenia żydowskiego”) oraz więźniów politycznych, którzy przeżyli wojnę. Tekst broszury jest poświęcony głównie opisowi martyrologii ludności Ustronia oraz działalności partyzantów. Problem Volkslisty i Wehrmachtu jest jedynie wzmiankowany, choć należy to docenić, pamiętając o istniejącej wówczas cenzurze. Pilch zdobył się na także na następującą wypowiedź: Przedstawiając alfabetycznie sylwetki ofiar [okupacji hitlerowskiej], zdajemy sobie sprawę, że to tylko część tragedii jaka dotknęła naszą miejscowość. Ile cierpień, ile ofiar, ile łez kosztowała „Volkslista” tak zwanych „Volksdeutchów”, to jest mieszkańców, którzy przyjęli, a raczej zostali zmuszeni do przyjęcia listy narodowościowej, lub też jako młodociani otrzymali ją bez pytania za rodzicami, a zostali Polakami, trudno opisać i opowiedzieć. Stali się masą ludzi bez praw i przywilejów poza jednym: służenia Niemcom wytężoną pracą i służbą wojskową. Z powołanych, a właściwie przymusowo wcielonych do wojska niemieckiego około 110 obywateli Ustronia – według dotychczas zebranych danych – zginęło na frontach jako żołnierze 54 osób. Wielu z nich zginęło w czasie ucieczki „do wroga”, były wypadki rozstrzelania za dezercję, a nawet pierwszym otrzymanym nabojem popełniono samobójstwo. Sprawa ta wymaga osobnego opracowania. Czym innym była Volkslista w Generalnej Guberni, a czym innym na Śląsku i w naszym Ustroniu. Bez zrozumienia tej różnicy nie potrafimy pojąć rzeczywistości okupacyjnej w tak skomplikowanych warunkach, jakie zaistniały na Śląsku42. Przez lata PRL, a także i później, były to jedyne opublikowane słowa, które opisywały doświadczenia większości obywateli Ustronia. W opracowaniu Pilcha można znaleźć także ich wymiar statystyczny. W spisie powszechnym, który odbył się w Ustroniu 17 grudnia 1939 roku (nazywanym „palcówka”, gdyż na formularzu należało wykonać odcisk kciuka) kiedy na różne sposoby zniechęcano mieszkańców Ustronia do deklarowania polskości, rezultaty były następujące: 71% Ślązacy, 22% Polacy, 6% Niemcy. Później prowadzono akcję Volkslisty i zmuszano do jej przyjęcia. W kwietniu 1943 Polaków bez Volkslisty było już tylko 514 (na 6004 mieszkańców od 5 do 70 roku życia, czyli ok. 9%)43. Na całym Śląsku Cieszyńskim takich osób było w tym czasie prawie 40%44. Najwyraźniej lokalne władze w Ustroniu wykazywały się większą inicjatywą w nakłanianiu lokalnych mieszkańców do przyjęcia niemieckiej listy narodowościowej, a ci mieli dużo do stracenia jako właściciele gospodarstw. Pilch pisał, że sprawa Volkslisty i służby w Wehrmachcie „wymaga osobnego opracowania”, ale sam się tego zadania nie podjął. Niestety nie zrobił tego również Krzysztof Nowak w swoim rozdziale w monografii Ustronia. Autor dotarł do wielu cennych źródeł, obszernie cytuje wojenne wspomnienia Jana Wantuły, ale opisuje rzeczywistość okupacji w Ustroniu z polonocentrycznego punktu widzenia. Najlepiej to widać w następującym zdaniu: „Zdecydowana większość ‘Ślązaków’ wywodziła się oczywiście z ludności etnicznie polskiej”45. Zatem autor uważa, że tożsamość autochto42 J. Pilch: Ustroń 1939-1945 (przyczynek do dziejów ludności miasta w okresie wojny i okupacji). Ustroń 1978, s. 41-42. 43 Tamże, s. 12-13. 44 Zob. J. Bahlcke: Śląsk i Ślązacy. Warszawa 2001, s. 185. 45 K. Nowak: Lata okupacji hitlerowskiej (1939-1945). W: Ustroń 1305-2005. T. 1. Ustroń 2005, s. 446. �206 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví nicznej ludności da się określić „obiektywnie” jako polską etniczność, a ewentualne deklaracje śląskości można jedynie opatrzyć cudzysłowem. Jest to dość anachroniczne podejście do problemu, gdzie pojawiają się ukryte założenia i przed-sądy zamiast rzeczowej refleksji. Autor nie rozważa problemu Ustroniaków wcielanych do Wehrmachtu, a jedynie na samym końcu swego tekstu umieszcza poległych w niemieckim wojsku w „bilansie ofiar”: Według dostępnych informacji, w latach II wojny światowej (...) w sumie zginęło ponad 200 Ustroniaków, w tym ponad 70 narodowości żydowskiej. Wiadomo również, że z ponad 200 osób powołanych do wojska niemieckiego z Ustronia, Hermanic, Lipowca i Nierodzimia zginęła połowa, przede wszystkim na froncie wschodnim, we Włoszech i Francji46. A zatem w wojsku niemieckim straciło życie około 100 osób, co stanowi trzecią część wszystkich ofiar poniesionych przez ludność Ustronia i okolicznych wsi w czasie wojny i okupacji (z czego trzecią część stanowiła ludność żydowska). Współczesny historyk nie poświęca jednak poległym w Wehrmachcie żadnej uwagi poza samą konstatacją, że takie ofiary miały miejsce. Z materiału autobiograficznego (pochodzącego z naszych badań, ale także istniejących publikacji) można wysnuć kilka wstępnych wniosków na temat sposobu prowadzenia narracji. We wszystkich opowieściach dotyczących wojny pojawiają się struktury procesowe nazywane przez Schützego „trajektoriami”. Termin ten oznacza „ciągi zdarzeń biograficznych o strukturze sekwencyjnej, zdeterminowane przez czynniki zewnętrzne, niezależne od jednostki”47. Dobrze to ilustruje następujący fragment: „Była wojna i to wszystko zmieniło. Trzeba było później do niemieckiej szkoły chodzić, no a potem do wojska, no i dość burzliwe były te lata tak że, nie bardzo lubię to wspominać, ale to każdy przechodził”48. Nie we wszystkich narracjach pojawiają się całe sekwencje charakterystyczne dla trajektorii, ale wszechobecne jest poczucie utraty możliwości wpływania na własne życie. Pojawiają się także „przesłonięcia”, czyli „częściowe lub całkowite pominięcia czy też luki w relacji doświadczeń biograficznych”49. Dotyczą one przede wszystkim służby w Wehrmachcie. Najlepiej owo przesłonięcie widać w jednym z wywiadów, kiedy to rozmówca opowiadając o swoim życiu zupełnie pomija pobyt w niemieckim wojsku, a informacja o tym pojawia się dopiero pod wpływem pytań badaczy. Ale przesłonięcia pojawiają się także w narracjach nie ukrywających faktu wcielenia do Wehrmachtu. Na przykład: „A potem byłem na froncie wschodnim. Ja trzy lata byłem na froncie wschodnim na pierwszej linii. Jakie ja miałem szczęście, że nic mi się nie stało (...)”50. To jest wszystko co rozmówca mówi o swej służbie i co bardzo swą lakonicznością kontrastuje z innymi fragmentami opowieści. Podobne przesłonięcie 46 Tamże, s. 484. 47 M. Prawda: Biograficzne odtwarzanie rzeczywistości (O koncepcji badań biograficznych Fritza Schutze). „Studia Socjologiczne” 1989. T. 115, nr 4, s. 86. 48 Wywiad nr 21. 49 K. Kazimierska: Wywiad narracyjny jako jedna z metod w badaniach biograficznych, „Przegląd Socjologiczny” 2004, nr 1, s. 82. 50 Wywiad nr 1. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 207 można zauważyć i w innych narracjach, na przykład: „No w tej narciarskiej brygadzie byłem długo, długo, aż się złożyło, że chciałem uciec”51. Wojenne opowieści mojego ojca niemal zupełnie pomijały okres pobytu na Krecie kiedy służył w Wehrmachcie, natomiast były bardzo szczegółowe i anegdotyczne w odniesieniu do późniejszego pobytu w Palestynie w szkole junackiej armii Andersa. Najbardziej obszerne i bogate w szczegóły są opowieści dotyczące pobytu Ustroniaków na robotach przymusowych czy w obozach koncentracyjnych (zarówno samych rozmówców, jak i ich najbliższych), a także w niemieckim wojsku, ale bez udziału w walce (a jedynie w służbie medycznej, wartowniczej, pomocniczej, łączności). Obecny jest we wszystkich tych narracjach motyw cierpienia, choć wprost mówią o tym głównie kobiety: „Strasznie tęskniłam tam za mamą. Płakałam okropnie” (o robotach przymusowych); „Przeżywało się okropnie, przecież bracia byli w wojsku”. Wszyscy rozmówcy, bez względu na to czy ich rodziny podpisały Volkslistę czy nie, usprawiedliwiali decyzje o przyjęciu niemieckiej listy narodowościowej i uważali za uzasadnione sytuacją. Poniższa wypowiedź dobrze to ilustruje: No i [Niemcy] wymyślili tak zwane Volkslisty, listy narodowościowe, które można było albo podpisać albo zabrali gospodarstwo, albo na roboty wywieźli, albo do pracy, tak że ludzie byli w rozterce. (...) Ludzie Niemcami nie byli, jak napisał [na spisie, że jest] Polakiem no to wtedy [miał] problemy (...). No to wymyślili jeszcze Schlesier, że jest Ślązakiem. No to ludzie na to poszli, bo to ani Niemiec, ani Polak, będzie miał spokój do końca wojny. No ale Niemcy sobie nie przewidzieli, że tak dużo się opowie jako Ślązacy. [Potem] był dekret fuhrera Hitlera, no i tych Ślązaków uznali jako, że to są Niemcy. No i te Volkslisty, potem były: listy narodowe. Były pierwsza, druga, trzecia, czwarta. Pierwsza to był Reichsdeutsche czyli ci co z Niemiec pochodzili, byli rodowitymi Niemcami. Druga grupa to byli Volksdeutsche, (...) mieli jakieś tam korzenie, a trzecia grupa to byli ci wszyscy Ślązacy, którzy dostali grupę trzy (...) „do odwołania”. (...) Na podstawie tej Volkslisty dzieci musiały do szkoły chodzić, były porządki niemieckie, trzeba było ich przestrzegać i ludzie zdolni do służby wojskowej byli wcielani do Wehrmachtu52. Motywy podpisania Volkslisty były różne, np. obawa przed wywłaszczeniem, co było istotne szczególnie w przypadku właścicieli gospodarstw; próba uniknięcia wysłania na roboty przymusowe; czy chęć pomocy bliskim: mężowi lub synowi w obozie koncentracyjnym, czy areszcie. Żaden z naszych rozmówców nie uznawał podpisania Volkslisty za coś nagannego moralnie. Uważa się je za działanie wymuszone sytuacją i usprawiedliwione chęcią ochrony rodziny i jej majątku. Choć trzeba jednocześnie zauważyć, że strategia ta okazała się tak samo ryzykowna jak nieprzyjęcie Volkslisty, a może nawet bardziej (zginęła połowa wcielonych do Wehrmachtu). Z niemal powszechną dezaprobatą spotykała się natomiast działalność miejscowych partyzantów, których oskarżano o to, że ograbiali mieszkańców a także sprowadzali na nich niebezpieczeństwo, gdyż okupanci stosowali odpowiedzialność zbiorową. Tłumaczy to jeden z rozmówców: Jak jest ratusz, jak jest park, to tu jest pomnik tych Polaków co to [ich Niemcy] rozstrzelali, ale to jest największa głupota tych [partyzantów]. To już cały Ustroń i okolice, wszyscy podpisali te Volkslisty. (...) A było parę takich, co nie podpisze, bo on się czuje Polakiem, miejscowy Ustroniak, on nie podpisze Volkslisty. Do partyzantki [poszli]. (...) I co zrobili? Tacy chuligani po prostu. Bo chodzili nocami, kradli byle co 51 Wywiad nr 34. 52 Wywiad nr 12. �208 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví i w lesie siedzieli. Tu był policmajster, tam gdzie policja teraz. Starszy policjant (...) to był starszy chłop, tak pomalutku chodził, dość przy sobie taki. I napad zrobili na niego, ta ustrońska partyzantka. Napad, pobili go, broń mu zabrali. Co Niemcy mieli zrobić? Na postrach parę tych Polaków wystrzelali i do Oświęcimia [wysłali]53. Innym działaniem, które spotykało się ze zdecydowanie negatywną oceną naszych rozmówców było donosicielstwo. Dla tego typu działalności nie znajdowano wytłumaczenia. Trudnili się tym procederem, według naszych inretlokutorów, głównie Niemcy, lub „proniemieccy” mieszkańcy: „Dużo było tej zdrady takiej, z naszej strony, ze strony naszych ludzi”54. Zatem na infamię zasługiwały przede wszystkim czyny wymierzone przeciwko członkom własnej społeczności, zaś usprawiedliwiano wymuszone groźbami koncesje na rzecz okupanta, czyli podpisanie Volkslisty. Niepodpisanie jej nie uznawano za czyn chwalebny, czy patriotyczny, a raczej za inny sposób radzenia sobie z sytuacją. Ogólnie rzecz biorąc wszyscy rozmówcy ujmują własne doświadczenia wojenne, a także przeżycia swoich najbliższych w kategoriach trajektoryjnych, opowiadają o sobie jako o ofiarach tego czasu: zarówno ci, którzy stracili bliskich w obozach koncentracyjnych, czy niewolniczo pracowali na przymusowych robotach, jak i ci, którzy służyli w Wehrmachcie, czy postradali tam ojca czy brata. Często zresztą oba scenariusze dotyczyły tej samej rodziny. Wszystkie opowieści są narracjami ofiar. Jest jednak pewna różnica: cierpienie i śmierć Ślązaków służących w niemieckim wojsku są nieobecne w sferze publicznej, a pamięć zbiorowa przesłania tę część swego dziedzictwa. Pamięć grupy jest utrzymywana świadomym wysiłkiem jej członków i grupowymi instytucjami55. W przypadku Ślązaków Cieszyńskich (nie tylko ich zresztą) nie było przez lata ani świadomego wysiłku pamiętania ani grupowych instytucji. Wspólnota była pozbawiona autentycznej reprezentacji, która potrafiłaby „przetrawić” pamięć zbiorową, opowiedzieć doświadczenia i poddać interpretacji. Instytucje, które działały na tym terenie (głównie szkoły i podmioty polityczne), realizowały polską politykę pamięci historycznej z jej martyrologią i walką z okupantem. Za czasów PRL bohaterami byli partyzanci (szczególnie komuniści lub ludowcy) i ofiary hitlerowców w obozach koncentracyjnych, za III RP – członkowie AK i żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Widomym tego przejawem są miejsca pamięci w przestrzeni publicznej. Najważniejszym punktem jest pomnik w sąsiedztwie ratusza wzniesiony w roku 1949 dla uczczenia „Pamięci tych, którzy polegli w obronie Polski podczas najazdu hitlerowskiego: złożyli życie w walce, zostali zamęczeni w więzieniach i obozach koncentracyjnych”. To przy nim kończą się obecnie wszelkie publiczne rutuały i składane są kwiaty56. Innymi miejscami pamięci są jeszcze pomniki: „Poległym partyzantom 1939-1945” z 1977 roku; kompozytora Jana Sztwiertni, który zginął w obozie koncenracyjnym, z 1995 roku; Jana Cholewy, bohaterskiego lotnika RAF, z 1997; 53 Wywiad nr 46. 54 Wywiad nr 28. 55 Zob. K. Nowak: Lata okupacji hitlerowskiej… 56 Zob. G. Kubica: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. M. Lubaś, G. Kubica. Kraków 2008, s.125-167. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 209 oraz upamiętniający miejsce, gdzie znajdowała się synagoga, z 1997 roku. Ponadto są jeszcze tablice: pamięci mieszkańców Ustronia rozstrzelanych 9 listopada 1944 oraz Jana Szczepańskiego, znanego socjologa i polityka. W lokalnych publikacjach również dominowała narracja partyzancko-martyrologiczna (vide broszura Pilcha). Dopiero od końca lat 90. XX wieku zaczynają się pojawiać teksty o innej pamięci dzięki działalności Muzeum Ustrońskiego i Towarzystwa Miłośników Ustronia, a także odwadze kilku najstarszych mieszkańców, którzy starają się opowiedzieć swe wojenne doświadczenia i upublicznić te opowieści. W czasie naszych badań zapytalismy rozmówców czy nie należałoby jakoś upamiętnić Ustroniaków poległych w niemieckim wojsku. Dla wszystkich było to zaskakujące pytanie. Do tej pory w ogóle nie rozważali takiej ewentualności. Te ofiary były nieobecne w przestrzeni publicznej. Odpowiedzi były dość zróżnicowane, choć większość pozytywnie się odniosła do takiego pomysłu. Obawy budziło ewentualne upolitycznienie tego gestu i przyjęcie go przez innych. W tej części wywiadu najbardziej dał się zaobserwować tzw. efekt badacza: niektórzy studenci uzyskiwali tylko odpowiedzi pozytywne, a inni tylko negatywne. Zatem sposób zadania tego pytania mógł decydować o odpowiedziach, szczególnie, że nasi interlokutorzy nigdy się przedtem nie zastanawiali nad tym problemem. Do niedawna problem wojennych doświadczeń Ustroniaków (a szczególnie służba w niemieckim wojsku) był obecny tylko w przestrzeni prywatnej, jedynie w rodzinach i wśród najbliższych znajomych poruszano te tematy. Niektórzy przedstawiciele pokolenia urodzonego już po wojnie nie tylko dobrze znają okupacyjne przeżycia swych bliskich oraz ich historyczny kontekst, ale można w odniesieniu do nich mówić o istnieniu post-pamięci. Doświadczenia ojców i matek „żyją” dalej w pamięci dzieci, szczególnie poczucie krzywdy, straty najbliższych, cierpienia. Ale spotkaliśmy się i z takimi przypadkami kiedy syn, czy córka znali tylko ogólne fakty dotyczące wojennych losów ojca, a szczegółów dowiadywali się np. przy okazji odwiedzin kolegi z wojska, czy od dalszych krewnych. Najmłodsze pokolenie ma zupełnie znikomą wiedzę na ten temat. Nikt z kilkorga najmłodszych rozmówców (19-25 lat) nie wiedział, co to była Volkslista. Nawet jeżeli znali jakieś fakty dotyczące wojennych doświadczeń swej rodziny, nie potrafili ich umieścić w lokalnym kontekście historycznym, ponieważ go nie znają. W szkole uczą się historii polskiej martyrologii i do niej usiłują dopasować informacje, które im opowiedziano w gronie rodzinnym. Dobrze ten problem ilustruje następujący fragment rozmowy: B: A słyszałaś coś o Wermachcie? O sytuacji w Ustroniu związanej z Wermachtem? R: Nic nie słyszałam na ten temat. B: A słyszałaś coś o wcieleniach ludzi, którzy tu mieszkali, do wojska niemieckiego? R: Osobiście nie słyszałam nic takiego wśród bliskich, ale przypuszczam, że większość ludzi na tym terenie jeżeli miała słabą wolę i się nie czuła Polakiem to przystępowała właśnie. Problem jest taki, że ci byli-Polacy, którzy wyprowadzili się w czasie II wojny światowej do Niemiec, wracają właśnie. Mają siedemdziesiątkę lub osiemdziesiątkę i wspominają jak kiedyś mieszkali w Polsce i ta sytuacja zmusiła ich żeby wyjechać i czasem takie osoby można spotkać57. 57 Wywiad nr 56. �210 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Pamięć o wojnie była i ciągle jeszcze jest jednym z istotniejszych kryteriów odróżniania autochtonów, czyli ludzi „stela” od tych „nie-stela”, którzy osiedlili się w Cieszyńskiem po 1945 roku. Rodzinne opowieści Ślązaków zasadniczo różnią się od pamięci innych mieszkańców. Jednak narracje Ślązaków nie istniały w przestrzeni publicznej, nie można było nabyć o nich wiedzy uogólnionej i zinterpretowanej w kategoriach lokalnej społeczności. Kontekst rozumienia zdarzeń wojennych stanowiła wspólnota doświadczeń autochtonicznych mieszkańców. Oni je rozumieli, ponieważ wszyscy przeszli to samo. Ludzie „nie-stela” mieli inne doświadczenia i nie potrafili zrozumieć śląskiego kontekstu. W jednym z wywiadów, kóre przeprowadziłam przed kilkoma laty z osobą, która co prawda urodziła się na tym terenie, ale jej rodzina pochodziła skądinąd, usłyszałam następującą uwagę: Mój ojciec, będąc oficerem polskim do `45 roku, nigdy po wojnie nie chciał mieć do czynienia z tym bagnem związanym z lokalnymi zbowidowcami, bo brzydził się podawać rękę ludziom, którzy służyli w Wermachcie. Nasza rodzina była bardzo nękana po wojnie58. Wojenne historie Ślązaków nie były rozumiane przez innych, dlatego trudno się dziwić, że nie chcieli się nimi dzielić. Ludzi „stela”, Ślązaków Cieszyńskich, łączy wspólnota pamięci oraz język śląski (gwara), jednak znaczenie tych czynników nie jest przez autochtonicznych mieszkańców rozpoznane jako ważne, nie uważają oni, że należy kultywować to dziedzictwo. Najmłodsze pokolenie nie zna wojennych doświadczeń swoich przodków, ani ich historycznego kontekstu, rozumie śląski, ale się nim nie posługuje. Hegemonia polskiej kultury uwidacznia się tutaj najpełniej. Ślązacy Cieszyńscy czują swoją odrębność, ale uznają polską kulturę za normę i się na to godzą. Można w tym widzieć przejaw hegemonii kulturowej w rozumieniu Antonio Gramsciego, czyli wytwarzania sposobów myślenia i postrzegania oraz wykluczania alternatywnych wizji i dyskursów59, czy dominujący model świata, blokujący alternatywne modele z teorii grup niemych Edwina Ardenera. Dobrze opisuje tę sytuację także koncepcja Pierre’a Bourdieu przemocy symbolicznej. Ślązacy dowiadują się w szkole, która kultura jest uprawomocniona i się na to godzą. Jednak widać pewne oznaki podważania hegemonii. Dotyczy to przede wszystkim pamięci zbiorowej i pojawiania się śląskiej wersji wydarzeń II wojny światowej, w której Ślązacy byli ofiarami bez względu na okoliczności i własne decyzje. Jest to przejaw łamania monopolu państwa na kształtowanie pamięci historycznej przez zmarginalizowaną grupę mniejszościową. Na razie ma miejsce pojawianie się przemilczanych dotąd opowieści w lokalnej przestrzeni publicznej, co może zapoczątkować proces włączania śląskiej narracji do dominującego dyskursu. 58 Transkrypcja wywiadu przeprowadzonego w 1999 roku, w moim archiwum. 59 Zob. T.J.J. Lears:, The Concept of Cultural Hegemony: Problems and Possibilities, „The American Historical Review” 1985. T. 90, nr 3, s. 567-593. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 211 Bibliografia: Ardener S.: Introduction. W: Perceiving Women. Red. S. Ardener. London 1975 Bahlcke J.: Śląsk i Ślązacy. Warszawa 2001 Balcar J.: Moja młodość w czasie okupacji, „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 82-85 Bourdieu P.: Męska dominacja. Tłum. L. Kopciewicz. Warszawa 2004 Dorda A.: Zapiski ks. Nikodema, „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 58-63 Fabiańska B., Filipek. W.: Rekruci, „Karta”. T. 10, 1993, s. 7-27 Hajduk R.: Pogmatwane drogi. Warszawa 1976 Halbwachs M.: Społeczne ramy pamięci. Warszawa 1969 Heczko B.: Rozmyślania w cieniu lipy. Ustroń 2002 Heller J., Kubica G.: Wojenne losy rodziny Kubiców z Ustronia (maszynopis) Kaczmarek R.: Górny Śląsk podczas drugiej wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Katowice 2006 Kaniowska K.: Antropologia i problem pamięci. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 2003, nr 3-4, s. 57-66 Kazimierska K.: Wywiad narracyjny jako jedna z metod w badaniach biograficznych, „Przegląd Socjologiczny” 2004, nr 1, s. 71-95 Kisza J.: Z Cieszyna do Olsztyna, „Kartki Mazurskie. Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie”, 2006, nr 9 (39), http://diec.mazurska.luteranie. pl/pl/biuletyn/MTE_2006_09_39.htm Klich A.: Został z nich maras, „Gazeta Wyborcza” 14.01.2010, http://wyborcza. pl/1,75515,7450538,Zostal_z_nich_maras.html Kubica G.: Milczenie i dominacja. Przemilczenia międzykulturowe w perspektywie socjologicznej i antropologicznej. W: Przemilczenia w relacjach międzykulturowych. Red. J. Goszczyńska, G. Szwat-Gyłybowa. Warszawa 2008, s. 95-109 Kubica G.: Opowieść o dwóch fiakrach, „Kalendarz Ustroński 2000”, s. 100-110 Kubica G.: Śląskość i protestantyzm. Antropologiczne eseje o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia. Kraków (w druku) Kubica G.: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. M. Lubaś, G. Kubica. Kraków 2008, s. 125-167 Kwiatkowski P.T.: Przemiany pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego w okresie transformacji. Warszawa 2008 Lears T.J.J.: The Concept of Cultural Hegemony: Problems and Possibilities, „The American Historical Review” 1985. T. 90, nr 3, s. 567-593 Lipowczan L.: Przemilczany temat, „Kalendarz Ustroński 2007”, s. 92-95 Lipowczan L.: Z wojennych zapisków ustroniaka, „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 48-51 Losy wojenne ks. Andrzeja Wantuły. Red. B. Żyszkowska. Cieszyn 2005 Lysko A.: Losy Górnoślązaków przymusowo wcielonych do Wehrmachtu, „Biuletyn IPN” 2004. T. 6-7, s. 64-79 Małysz J.: Wspomnienia z minionego wieku. Cieszyn 2001 Małysz P.: Życie pełne bożych cudów. Ustroń 2003 Michałek A.: Adama Heczko wojenne wspomnienia, „Kalendarz Ustroński 2006”, s. 224-229 �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 212 Nijakowski L.M.: Polska polityka pamięci, esej socjologiczny. Warszawa 2008 Nowak K.: Lata okupacji hitlerowskiej (1939-1945). W: Ustroń 1305-2005. Praca zbiorowa. T. 1. Ustroń 2005, s. 437-487 Nowak J.: Mapy pamięci. Antropologia pamięci zbiorowej. Kraków (w druku) Olejnik L.: Zdrajcy narodu? Warszawa 2006 Pilch J.: Ustroń 1939-1945 (przyczynek do dziejów ludności miasta w okresie wojny i okupacji). Ustroń 1978 Prawda M.: Biograficzne odtwarzanie rzeczywistości (O koncepcji badań biograficznych Fritza Schutze), „Studia Socjologiczne” 1989. T. 115, nr 4 Rakocz P., Wódz J.: Jak się żyło i jak się żyje Ślązakowi na Śląsku. Katowice 1996 Redzisz M.: Najlepsza pogoda w całych Czechach, „Gazeta Wyborcza. Duży Format” 04.11.08,http://wyborcza.pl/1,76842,5874639,Najlepsza_pogoda_w_calych_Czechach.html Sholte B.: Toward a Reflexive and Critical Anthropology. W: Reinventing Anthropology. Ed. D. Hymes. Ann Arbor 1999, s. 430-455 Sroka I: Górnoślązacy w Wehrmachcie. W: Górny Śląsk i Górnoślązacy w II wojnie światowej. Red. W. Wrzesiński. Bytom 1997, s. 116-130 Szacka B.: Czas przeszły, pamięć, mit. Warszawa 2006 Szczepański J.: Dzienniki z lat 1935-1945. Red. K. D. Kadłubiec. Ustroń 2009 Szpociński B. A, Kwiatkowski P.T.: Przeszłość jako przedmiot przekazu. Warszawa 2006. Wantuła J.: Tułaczka wrześniowa (fragment nieopublikowanego pamiętnika), „Kalendarz Ustroński 2010”, s. 182-189 Wantuła J.: Wspomnienia wojenne (1939-1945). W: Wybór źródeł do dziejów Ustronia. T. 2. Red. K. Nowak. Cieszyn – Ustroń 1998, s. 103-148 Wódz J.: Ślązaków problemy z samoidentyfikacją społeczną – socjologiczna i antropologiczna analiza jednego życiorysu. W: Eseje socjologiczne. Red. W. Jacher. Katowice 2001, s. 55-65 Źródła internetowe: www.historycy.org/index.php?showtopic=1016&st=30 www.wehrmacht-polacy.pl Shrnutí Společenská paměť a kulturní dědictví – II. světová válka ve slezských biografických příbězích (předběžné výsledky výzkumu prováděných v Ustroni v roce 2009). Tento text obsahuje předběžné výsledky zkoumání společenské paměti na téma II. světové války prováděných v Ustroni na území Těšínského Slezska v září 2009. S respondenty z generace, která si období války pamatuje z vlastních zkušeností, byly provedeny biografické rozhovory, s respondenty z druhé a třetí generace podrobnější rozhovory. K analýze byly použity zveřejněné autobiografie a vzpomínkové články. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 213 Území Těšínského Slezska (a také i ostatní západní území II. Polské republiky) bylo zařazeno do německé Říše a platilo zde úplně jiné právo než v Generální gubernii. Slezané byli nuceni k podepisování německého občanství (Volkslisty), což následně způsobilo okamžitý nástup do Wehrmachtu. V Ustroni tak muselo nastoupit do německé armády kolem 200 osob, z kterých polovina zahynula. Tyto oběti nemají nikde svůj památník. Místa paměti uctívají pouze pozůstalí obětí, které zahynuly z německých rukou. Rozhovory občanů Ustroně o pobytech na nucených pracích, nebo v koncentračních táborech (které se zapisují do polských martyrologických vyprávění) jsou široké a bohaté na podrobnosti, obdobně jako nakonec i ty, týkající se služby ve Wehrmachtu, ale pouze na „bezpečných“ místech, jako je ostraha, zdravotnická služba nebo kopání zákopů. Aktivní účast v bezprostředním boji je zamlčována. Zajímal nás rovněž problém post-pamětí, to znamená přítomnosti zkušeností starší generace ve vyprávění potomků. Druhá generace má určité penzum vědomostí ohledně zážitků rodičů, ale třetí – ve velmi omezeném rozsahu. Obecně řečeno, neznají také ani kontext válečných událostí. Slezská skupinová paměť uchovává zejména tu část prožitků, která je v souladu s dominující polskou historickou pamětí. Je možno v tom vidět projev kulturní hegemonie v ponímaní Antonia Gramscia. Summary Social remembrance and cultural heritage – World War II in Silesian biographical narrations (preliminary results of the studies conducted in Ustroń in 2009) The text comprises preliminary results of the research into group remembrance concerning World War II, which was conducted in Ustroń (situated in Cieszyn Silesia) in September 2009. Biographical interviews were carried out with respondents who remember the war from experience and in-depth interviews – with respondents from the second or third generation. The analysis was also based on autobiographical publications and commemorative articles. Cieszyn Silesia (as the other Western territories of the II Republic of Poland) was incorporated into the German Reich and was subjected to different law than in the General Government. Silesians were often forced to signing the German nationality list, which resulted in the necessity to join the Wehrmacht. In Ustroń, about 200 people were taken to the German army, of which a half was killed. These casualties are not commemorated anywhere. Memorials remind only of those who were killed by Germans. The narrations of the residents of Ustroń, which focus on their forced labour or stays in concentration camps (they constitute a part of Polish martyrological tales), are extensive and rich with details. This also refers to the stories concerning the Wehrmacht service but in “safer” places such as the guard, medical service or at digging ditches. Active participation in war actions is left unsaid. The issue of post-remembrance (the presence of the older generation’s experience in the narration of their descendants) was also explored. The second generation has a certain knowledge of their parents past experiences; however, the third generation is familiarized with this experience to a very limited extent and in most cases they do not know the context of war events. Silesian group remembrance stores mostly this part of experience which “suits” the dominant Polish historical commemoration. This might be a symptom of cultural hegemony in Antonio Gramsci’s understanding. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/247d0983d5e25c7f60377bf5401ff71e.pdf 6d7c94f9a537d039c60b4abab5ce62a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2134 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1982 Title A name given to the resource Documentation and Information in Ethnological Sciences in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.87-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁAWA vol. 79, 1995 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Centre of Ethnographic Polish Ethnological Documentation and Information Society Łódź DOCUMENTATION Introductory AND INFORMATION IN SCIENCES IN POLAND ETHNOLOGICAL Remarks Scientific information is an integral part of all scholarly activities. In this paper - in agreement with mainstream nomenclature - by the concept of scholarly information we mean collecting resource data and scientific records, their documentary processing, searching and information as well as the reproduction and distribution of material records (cf. Skalski 1976, p. 81 - 86). This is why for the last several of years, the term "documentation" has often been removed from the name of many institutions founded to gather records and information, on the grounds that it is implied by a wider concept - "information". For example, the name of Ośrodek Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk [Center of Scientific Documentation and Information of Polish Academy of Sciences] (ODIN PAN) was changed into Centrum Informacji Naukowej PAN [Center of Scientific Information of PAN]. Ośrodek Dokumenta~ji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society] has retained its original name, which was also maintained in many centers abroad. The documentation-information activity, whose aim in the first place is to help the researchers or any other users of the data to most effectively spend their time, should be adjusted both to the current and future needs of this discipline. To this effect, this activity should be programmed and realized in connection with the intended scientific and practical goals of the institution that it is supposed to serve. At the same time the form and method of transferring information should be adopted to the varying and changing needs of particular users (Poradnik ... , 1977, pp. 9 - 10). One of the conditions of achieving the above goals is to improve the circulation of information within one discipline and to and from the related discipline, both on a local and international scale. This implies improvement of the systems of documentation and development of maximally effective search systems. �88 Ethnological Data Ethnology, like other anthropological sciences as well as his tory and sociology, deals with the activities of humans and the cultures they create. Sources providing information about humans are so diverse that it is difficult to fit them into rigid schemes. As M. Bloch said: "Everything man speaks and writes about, produces or touches may or should disclose something about him" (Bloch, 1962, p. 90). As far as the past activities of man, we trace them, i.e. following the signs visible to our senses that were left behind by phenomena not perceptible at present (Kula, 1968, p. 46). Those traces are written records or material artifacts. When they are located underneath the ground and are studied using excavation methods, they are called archaeological sources. By analogy to the way of isolation of archaeological sources, which constitutes a research method, in literature we can also find some references to "an ethnographic source". In these references it is always stressed that ethnographic sources derived from field studies - as such research is often referred to in ethnographic practice - are "collected" in the outfield, or - as the specialists in social sciences say - they are sources "created" by the researcher, or sources that are "invoked" (recordings of interviews, behavioral observations, or descriptions of the effects of human creative activities). As "invoked", they may be opposed to sources that are "found" that dominate in the work of a historian. To a certain degree, this opposition - which has recently been much emphasized in heuristic considerations - is apparent, for although the invoked sources may inform us more how researchers perceive or estimate certain phenomena and how they are going to respond to them, yet information is always reselected by a researcher inspired by his/her experience and affected by specific problems of the discipline he/she represents. Thus, the subject of scholarship is its product (Baudouin de Courtenay, 1923, p. 26) and a result of the dialogue between the researcher and the object of research. Although ethnographic materials supplied as a result of the field studies are undoubtedly characteristic of ethnology, yet ethnology, particularly that dealing with the development of some realms of culture - as other sciences concerned with the history of culture - employs all possible sources which disclose human activity. They actually become a source, or - as the contemporary anthropology likes to put it - a text of culture - when they are disclosed. In the language of scholarly documentation they are called "primary documents". Primary Documents and Their Archiving Primary materials, which are the source of ethnographic scientific analyses, and are collected by ethnographers and managed by academic ethnological �89 institutions, comprise records of observations, written records or recordings of interviews made by researchers, responses - given by respondents or questioners - to sets of questions in questionnaires, recordings of folklore texts, music, and songs, or products and human behavior fixed on photographs or film. In the whole group of scientific sources of particular importance are museum collections and library collections commonly used in scientific work. While for museum collections, mainly due to their measurable material value, a certain ways of storing their holdings has been developed, and the documentation that accompanied them is now systematically archivized, the fundamental base of sources of ethnological works - recordings of interviews and observations - became the object of work of documentalists only after World War n. Until then these materials, collected during guided interviews mainly with inhabitants of the country, or observation notes were mostly kept in a private notebook of a researcher and were inaccessible till the moment of publication. Indeed, already before the World War II it was believed to be necessary to found folk studies archives, analogous to folklore archives, which had been established in countries such as Estonia and Finland (Zawistowicz, 1933). However, it was only due to the havoc brought by the war and development of the methodology of ethnographic studies (cf. KopczyńskaJaworska, 1971, pp. 201 - 215) as well as the fact that the results of field studies organized by institutions ceased to be the property of researchers, that archives of research materials were set up in most ethnographic research institutions. Unfortunately, so far no uniform and obligatory principles of archivizing the collected research documentation has been specified. The only exception are museums where new arrivals are documented in a similar way (inventory files), yet purchase cards in each museum are different. Likewise, these is no standardized form of photographic and drawing documentation, done both in the field and on the spot, in the museum. Some of the information aquired in the filed is introduced onto the inventory file during the purchase process or some supplementary investigations, and some of it is used when preparing exhibitions. Only in few museums are the museum employees required to turn over detailed notes of descriptive materials to the archive. The situation is much better in the institutes of ethnology which - in most cases - keep the inquiries of investigation in their archives, yet the cataloging methods are diverse and, as a result, the number of archive items does not reflect the actual size of particular collections. Moreover, in these institutions there is no uniform search system. In general, most institutions develop their own cataloging systems, and as a result any user in order to make use of the collection spends a great deal of time finding and learning the rules applied in this particular scientific institution 1. l For the description of the manner of archivizing collections see: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyńska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, pp. 235 - 241. �90 Because of such a diversity, distribution, and multitude of scientific institutions, the importance of centers informing about all scientific studies and collecting and preparing derivative materials is expanding (Kopczyńska-Jaworska, Królikowska, 1971). To meet the needs of specific categories of recipients, different information services have been organized and corresponding forms and methods of work have been adopted. In spite of such a differentiation of the services involved in the process, it is possible to distinguish three main operations: collection, processing, and transfer/distribution of information contained in documents (cf. Dembowska, 1965, pp. 30 - 31). Foundation of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society Since for many years Polish ethnology had not had any central documentation institution, in May of 1968 at the initiative of Prof. K. Zawistowicz-Adamska at the plenary session of the Main Board of the Polish Ethnological Society in Toruń, a resolution was made to set up a Center of Ethnographic Documentation and Information as a division of the Polish Ethnological Society. The Center had its headquarters in Łódź at the Institute of Ethnography (now Ethnology) of the University of Łódź. Prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska was appointed head of the Center2. Her intention was to set up a documentation base concerning the scientific, promotion, and cultural-educational activity directly or indirectly related to the field of ethnography (including the subjects of field studies, central and local publications, periodicals); to preserve the evidence of local researchers and workers, local museum resources; to collect information about special collections: exhibitions, art workshops, small open air museums, museum stations, articles found in provincial ethnographic archives, representative centers of folk art, folk dance and song groups, and scientific institutions and researchers home and abroad. This base would become a source of information for all ethnographic circles and organizers of cultural and educational activities. The letter directed to the authorities of the Polish Academy of Sciences that subsidized the Society read as follows: "we believe that the Center of Ethnographic Documentation and Information initiated within the statutory activity of the Polish Ethnological Society, will be of help in setting up a central archive of the future Institute of Ethnography and Folk Studies". As we know, such an institute has never been founded, in spite of many year after year efforts. The Center started to operate in the fall of 1968, in the beginning subsidized by the Polish Academy of Sciences. This subsidy was supplied for two more 2 Since the mid - 1971 this function has been taken over by B. Kopczyńska-Jaworska. �91 years, and then from 1970 to 1979 its activities were included in the statutory activity of the Society, while later, in the years t 979 - 1989, some of the activities of the Center were financed by the Committee of Ethnological Sciences of PAN (Polish Academy of Sciences). When PAN ceased to provide funds for scientific societies, i.e. since 1982, the activities of the Center have been financed by the Society from funds derived from other sources and from research grants allocated twice a year by the Committee of Scientific Studies (KBN). At the moment of its foundation, the Center commissioned one person, while since 1970 it has had one full-time position, occupied either by one or two persons (each having a part-time job). Depending on the financial condition of the Center, several more people were employed on commisions (the position of the Manager was always unpaid). In the first period, the number of staff often changed 3, to stabilize only in the mid of the seventies when first Ms. G. Ewa Karpińska M.A., then Iwona Wiktor-Grzelakowska M.A. and Maria Niewiadomska M.A. were employed. The last of the three has been working at the institute ever since. In September 1986, after defending her doctoral thesis Ms. Karpińska went to work at the University, and in 1989 Ms. Grzelakowska left the Center as well. Her position was taken by Jolanta Kolińska, M.A. who has been working here until now. Of the employees of the Center, Ms. Elżbieta Królikowska, Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska all went through an appropriate training in the area of documentation organized by INTE. The last of them also attended post-doctoral studies in documentation at the University of Warsaw. In November of 1977, at the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences, a special Section for Ethnological Documentation was established, where the employees of the Center became actively involved 4. Documentation of CEDI of the Polish Ethnological Society The documentation base of the Center contains mainly derivative materials (also called processed) that either refer to the primary materials or give brief factual information about them; then it also includes documentation cards that are similar information cards, sometimes called by documentalists factual index cards. Most of the documents housed in the Center are arranged in a system of files, which since 1989 are also available as a computer data bases. 3 Between 1968 - 1976, the Center employed as archivists the following persons: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jurga, while as ethnographers: Elżbieta Królikowska, M.A., Elżbieta Putyńska M.A., and Teresa Kulesza-Zakrzewska. The staff turnover was caused, among others, by the fact that for all those who worked in the Center this was their second job. 4 The Sccretary of the group was Teresa Zakrzewska, and since 1984 Maria Niewiadomska M.A. s The Center uses PC computers working in INTERNET. �92 Factual files of the Center contain personal and institutional documentation as well as documents concerning folklore activities. Each of the documentation has a different type of information cards: l. The personal documentation includes the following files: a. personal files of ethnographers and persons employed in the area of ethnography, including members of the Polish Ethnological Society, b. files of local workers - amateur ethnographers, c. file of folk artists 6; 2. The file informing about ethnological institutions comprises: a. the file of Polish ethnographic museums and regional museums possessing ethnographic collections, b. the file of Polish and foreign ethnographic institutions along with the information about people they employ; 3. Files informing about the ethnographic and folklore activity: a. file of ethnographic exhibitions 7, b. file of folklore festivals and events. The source materials for the aforementioned files have been obtained by briefing regular and specialist newspaper and from questionnaires filled in by competent institutions and persons. Some information comes from folders and event programs. In the case of the personal file, another source of materials for the personal file of ethnographers were the data from the "M.A. program m" provided by GUS [Chief Statistical Office]. In the course of collecting the data it appeared that it is far beyond the capacity of the few workers of the Center to process such a large number of files. Thus, it became necessary to concentrate on those areas which were most interesting for the recipients. To meet this criterion, in 1973 - at the suggestion of T. Zakrzewska, M.A. - the work on compiling the files on artists as well as on folklore festivals and events was discontinued, while in 1990 - due to the cost of distribution of questionnaires the recording of ethnographic exhibitions was also abandoned. Still, however, an attempt has been made to update the personal file of ethnographers and ethnographic institution in Poland and abroad 8. The basic activities of the Center involved collecting information about the M.A., doctoral, and postdoctoral theses in the field of ethnology conducted at 6 This file, completed in 1969-1979, contained information about folk artists obtained after the verification of folk artists conducted by the Ministry of Culture and Art in J 972. 7 The file on exhibitions was kept up to date till 1990 through questionnaires sent to various ethnographic institutions. On the basis of answers to the questionnaires, a list was made and then published in "Lud". 8 In the second half of the 70s, the Center, to the order of the Committee of Ethnological Sciences of PAN, prepared an analysis of the employment of graduates of ethnography. �93 the universities and in institutions that belonged to PAN, as well as preparing reviews of Polish ethnological papers. In the Center, the aforementioned papers and theses were analyzed. The outcome of these analyses was publication of Bibliografia etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 [Bibliography of M.A., Ph.D, and post-doctoral theses written in the years 1945 - 1975] (Kulesza, Zakrzewska, 1979), where the papers were presented in a chronological order, or with respect to centers, and according to territorial and factual criteria with no descriptive analysis given. From 1976 to 1987 in "Lud" a list of M.A. theses, relative to centers where they were written, was published, while the list of doctoral and post-doctoral theses was supplemented with a descriptive analysis of the content of each thesis 9. Another area of activity which required even more work was bibliographic documentation. Until 1985, bibliography was collected on index cards (documentation cards) containing a bibliographic description and the code of subject classification. Only some items selected for International Bibliography of the Social Sciences (ed. by UNESCO) and Internationale Volkskundliche Bibliographie (ed. by SIEF) were the subject of a descriptive analysis whose result was noted in the form of descriptors which were to help editors of these bibliographies in making subject indexes. On the basis of the index cards, bibliographies - which supplemented the personal files and the indexes of ethnogeographic names - were prepared for publication 10. Since 1989, bibliographic descriptions have been made using a computer packet of programs MIKRO/ISIS written to the order of UNESCO in 1985. This program is designed for operating textual data bases. Though in practice it is not very convenient, UNESCO supplies it to documentation stations free of charge. The bibliographic notes not only make the grounds for writing bibliographies in papers intended for publication, but also play the role of a bank of bibliographic data which can be used on the spot or in the form of prints made according to the accepted criteria. In 1994, the Center took the possibilities offered by computer data base formation, and at the suggestion of the Minister of Culture and Art, began the task of creating a base whose role would be to inform researches about the 9 This list refers to studies conducted in years 1976 - 1987, see "Lud" vol. 63, 1979, pp. 415 -420; vol. 64, 1980, pp. 388 - 392; vol. 65, 1981, pp. 401 - 406; vol. 66, 1982, pp. 401 - 411; vol. 68, 1984, pp. 404-414; vol. 72, 1988, pp. 310- 324. 10 In general, the following current bibliographies were published: Karpińska, 1980; Niewiadmska, 1982; 1983; 1989 and retrospective bibliographies: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �94 decreasing number of craftsmen and manufacturers cultivating traditional skills. Thus, this base provides information about each person, the place he/she lives, and the field of craftsmanship, conditions of manufacturing, and sale of the articles. This base - created in cooperation between museum employees and cultural activists - contains over 4000 names and can be currently updated. By using the modified ISIS program and owing to the fact that the university has access to INTERNET it is possible immediatly to send collected data to the individuals concerned either at the Ministry or in cultural institutions. A prerequisite for the above is a system of indices that permits fast access to the desired information. Information - Search Language In order to explore the possibilities alTered by the computer it was necessary to develop a specific language of information and search commands. Yet, this task implied numerous problems related to the specific character of the humanities in general, and in particular, to the advancement of ethnological methodology. There is no room here to review the history of ethnology and the series of changes that the subject of ethnology has undergone. Once attention was focused on the evolving products of culture, another time on sets of those artifacts, which formed culture areas. Some researchers were interested not in the artifacts themselves, but rather in the needs they fulfil1ed and the cultural reactions they inspired, leading to the foundation of institutions guaranteeing the continuation of culture. For other researchers the most important questions lay in the world of values and their configurations, hierarchy, developmental processes of cultural models, and their transfer, adaptation, integration, or rejection. And last, but not least, culture has been also studied from the viewpoint of language behavior, transfer of definite messages and reading their meanings, either internal (proper for the studied culture) or external, which is not always realized and universal. Thus, the general perspective of interest is once purely culturological, while at other times - historical or psycho-social in a wide sense of these terms. Each of these perspectives developed dilTerent methodological assumptions and introduced specialist terms and changes to the language of description of basical1y the same cultural reality. Time and again the same, or apparently synonymous terms indicate dilTerent concepts. It is also a common practice that in ethnological papers the terminology accepted in sociology, psychology, or linguistics is used. The applied terms, beside the implied scientific meaning, have also dilTerent "given" meanings. Facing the difficulties described above, the Center had to make some arbitrary decisions when in the 70s it initiated a program aiming at develop- �95 ment of a specialist thesaurus for the needs of ethnography and ethnology. As a result of heated discussions held by a group of specialist teachers, theoreticians and practitioners, a decision was made to elaborate by order of superior authority (er. Poletyło, Bielicka, 1972) a dictionary of key words indispensable in ethnology. The starting point for the project was an analysis of the ethnographic-folklore thesaurus prepared by editors of the German journal "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). To meet the widespread needs of Polish readers and of the Center, in the beginning the work was focused parallelyon compiling a dictionary of key words concerning the issues of the fundamentals of existence, types of economy, and technology (the so-called material culture) and the dictionary of words essential for problems associated with social organization, ritual behavior, ideology, knowledge and art (the so-called social and symbolic culture). Completed in 1993, both parts of the dictionary quite comprehensively cover all issues that are the subject of interest of ethnology 11. This dictionary, in a photocopied form, is distributed by Polish Ethnological Society. This dictionary is not standardized in character. Its main function is to help in cataloguing and searching for documents; thus its function is more pragmatic. It is an open set that can be completed if the need arises. In the Center it is used as a standardized information code in order to quickly and effectively find information, which guarantees a comprehensive application of the possessed documentation. On the basis of this dictionary it would be possible to construct a thesaurus of ethnological sciences for different domains - to cover all questions related to our discipline. Such an attempt would be of the highest value yet it would require a great deal of work and expertise which at present is beyond the capacity of the employees of the Center. Other Ethnological and Folklore Documentation Bases For the present paper to fully inform about the condition of ethnological and folklore documentation in Poland, it is necessary to present, at least in a few words, the bases created outside of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society. One of the first, already before 1979, to set up a folklore data base was the Polish Department (today a Department of Textual Studies and Grammar of Contemporary Polish of the Polish Institute) of the Maria Curie-Skłodowska University in Lublin. The Department aimed at collecting texts of folk songs, 11 In lhe Department of Ethnology of the Łódź University, on the basis of this dictionary, a dictionary of key words for cataloguing a set of pictures concerning urban environments was prepared - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �96 developing a system of entries, and their generic classification. For those texts, collected on special files, numerous criss-crossing catalogues based on diverse criteria concerning the pragmatics and structure of text were prepared using electronic technology. In the descriptions made using the language of descriptors, all features of texts which in view of the genealogy of folklore might be considered distinctive, were taken into account, along with other different features that for many reasons are important for people interested in this type of folklore. The descriptions made, beside the search function, are also helpful in a semantic analysis of texts (Bartmiński, 1979). At present, particularly advanced are the studies on descriptor semantics of carols coming from the field studies conducted by the Department, as well as carols published by many publishing houses, including both folk and church and national carols. At present, the file of carols includes ca. 5000 index cards. Beside serial descriptors indicating the so-called matrix of the text, there are also pragmatic descriptors concerning the fields of generic qualification, relation of the text to the situation in which it was produced, the role of text in the process of folklore communication (where, among others, the intention implied in the content and the structure of the text is taken into account), etc. Structural-textual descriptors describe the subject of the text, the figures present, the sender and recipient of the text, etc. The catalogue they have developed should also serve as a practical test for the systematics of works based on a computer-supported facet-descriptor system. At the present stage of the work advancement of the catalogue, the computer program permits printing a few draft indices containing standardized incipits, lists of performers, indexes of cities where the folk carols were noted down, a list of sources where to find a given carol, topic motifs, and indexes of figures. It is supposed that the final stage of the work will be compilation of one thesaurus of descriptors (Bartmiński, Drozdowski, 1995). In 1983, the Department of the Ethnography of Slavs (today's Institute of Ethnology) of the Jagiellonian University set up a data base PROKES containing unpublished sources (field interviews, dissertations, photos, drawings, maps) concerning the folk culture of the Polish Carpathian, that are housed in many research institutions. As the first, articles from the collections of the Department were subjected to analysis, then most collections of the Cracow Laboratory of Folk Art Documentation of the Institute of Polish Art of PAN, and collections of the Ethnographic Museum in Cracow. Collections of other institutions will be added to the base whenever a possibility arises to employ appropriate staff members. Since 1983 to 1994, over ł 3 000 sources were processed. In the PROKES system, the starting point is an index card of the source which gives all search categories (localization, the date of origin, author of the source, topic) along with the description of the content of the source written in an non-standardized language. Among the search categories, the most impor- �97 tant is the subject catalogue, i.e. a list of topics related to the subject of interest of ethnography. This catalogue, numerically coded, is very helpful in classifying and searching for appropriate material. Though it has an open structure, it is general in character (all ethnographic questions are classified in 19 main sections and 172 specific subsections) (Duszeńko, Heller, 1988). Practice has shown [hat the degree of specification of the subject catalogue is time and again quite insufficient to obtain the required specific information, while the description of the source content - that is to aid the above - because of the ambiguity of the terms used does not adequately identify the phenomena of interest for the recipient. This is what triggered compilation of the hierarchic-subject tables of key-words. Already in print is the first volume of the dictionary containing such entries as ethos, rituals, demonology, magic, medicine. For the subsequent volumes the following entries have already been described: dwelling interior, ethnographic groups, rural and provincial professional groups, system of affinity, economic cooperation. As it is easy to guess, in this kind of base the second essential search criterium is the locality. In the first stage of this base formation, a list of 2800 towns was compiled, all considered to be localized on the territory of the Carpathians. In 1994, another stage of work began, involving historic characterization of these towns, which would later serve as the basis for making a list of distinctive features to be additionally introduced to the base. This information would concern the period when a particular town was founded, its subsequent administrative, state and church affiliation, and if possible - ethnoregional classification (inf. C. Robotycki). The difference between the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg, that has been created since 1986 in the Editorial Office of the Polish Ethnological Society and those previously discussed is that its index refers not only to the place concerned (volume, page) where the desired information appears, but also provides a printout of this particular fragment of the text. This is possible, because a complete set of texts (apart from songs and melodies processed in the described data base in Lublin) has been introduced to the data base as these texts are treated as "textual data base". Now, the Editorial Office localized in Poznań is in the course of introducing into the computer data base of the textual content of Kolberg's works. By the end of 1994, 34 volumes out of the 67 published ones were introduced using a specially designed language of texts description SCRIPT-WORK. The textual data base contains not only the texts of particular volumes, but also over 150 different definitions which, for example, code the beginning and end of the paragraph, page, reference, line, musical scores, or a sentence - so that the computer might precisely run such operations as sorting and contextual searching - as well as the whole physical structure of the text for any possible editorial purposes. 7 - Lud t. LXXIX �98 Both the data base of songs and folk culture of the Carpathian as well as the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg were initially written using computers (RIAD-32) working on the batch processing mode, which prevented the run of conversational program due to a lack of access to any network, and required a specific coding of information available in the form of print-outs. Upon gaining the access to the IBM 4381 computer and implementation of the INTERNET system at the Adam Mickiewicz University, the Editorial Office of Oskar Kolberg Complete Works had to adjust the data base to a new equipment and to international norms of textual base formation. So, in 1995 the Editorial Office started to recode and translate the existing data base into the SGML system (Structural Generalized Markup Language) which is consistent with the international standard. This work being completed, the base of Oskar Kolberg's Complete Works will be added to the INTERNET system. In the future, provided adequate equipment is available, the Editorial Office base will be fully multimediacapable and would record and process texts, musical scores, and graphics (Przewoźny, 1993). One of the first to apply personal computers for accumulating data base was the Institute of the History of Material Culture (today's Institute of Archaeology and Ethnology) of the Polish Academy of Sciences. In 1985 it started a base of iconographic data of a set of 6120 photographs documenting the life of a peasant family. This set consists of reproductions of photos sent by 562 persons for a competition announced by an agricultural journal. Besides the cataloguing information (the specification of the photo) the base comprises some data related to what is on the photo (e.g. a house, a family photo, a wedding picture); for the description Fox Base III Plus (Marczak, 1990) was used. This information permits finding the pictures that are of interest for as quickly as possible. All the aforementioned attempts at applying electronic techniques as auxiliary tools for searching the source materials make Polish ethnologists familiar with the possibilities, offered by modern technology. Due to economic reasons, however, a few more years will elapse before we are able to fully use the multimedia systems; only then will Polish ethnology face the problem of cultural hypertexts (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAPHY Bartmiński 1979 J. Założenia deskryptorowej semantyki tekstów folkloru [The Fundamentals of Descriptor Semantics of the Folklore Texts], "Literatura Ludowa" fasc. 4/6, pp. 3 - 8. �99 Barmiński J., Drozdowski A. in print Z prac nad katalogiem kolęd polskich. Work on the Catalogue of Polish Systematization of Carols]. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz C. 1923 Materiał naukowy i przedmiot Kryteria opisu Carols. Criteria etnologii kolęd [On the for the Description and i systematyki [Scientific Material and the Subject of Ethnology J, "Lud" vol. 20. Bloch M. 1962 Pochwała historii, czyli o zawodzie historyka [A Eulogy to History, or on the Profession of a HistorianJ, PWN. Blaszczyk M., Karpińska E. G., Kopczyńska-Jaworska 1979 Duszeńko-Król 1988 Prohlemy B., Zakrzewska T. [The Problems of Documentation Information J, "Lud" vol. 63, pp. 234 - 258. dokumentacji and Ethnographic E., Heller K. PROKES - haza i informacji danych etnograficznej o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej [PROK ES - Data Base on Archival Sources on Folk Culture of the Polish CarpathianJ, "Etnografia Polska" vol. 32, fasc. 2, pp. 94 - 119. Karpat Polskich Hlebowicz A. etnografii polskiej za lata 1926 -1933 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1926 - 1933J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź - Wrocław. Jasiewicz Z., Kłodnicki Z. 1993 Przed 100-/eciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the 100th-anniversary of the Polish Ethnological Society J, "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Karpińska G. E. 1980 Bih/iowafia etnografii polskiej za lata 1970-1975 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1970-1975J, Ossolineum, Wrocław. Karpińska G. E., Niewiadomska N. 1986 Bihliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 -1980 [Bibliography of the Content of "Literatura Ludowa" for Years 1957 - 1980J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Bih/iowafia zawarto.l:ci "Ludu" za lata 1895 -1985 [Bibliography of the Content of 1988 "Lud" for the Ycars 1895 - 1985J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Ku/tura .I:rodowisk miejskich. Problemy metodologiczne [The Culture of Urban 1993 Environments. Methodological ProblemsJ, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica No 7, Łódź, pp. 117-125. Kopczyńska-Jaworska B., Królikowska E. 1988 Uwagi o stanie źródeł pochodnych w etnografii [Remarks on the Condition of the Derivative Sources in Ethnography J, in: Stan i potrzehy informacji naukowej w naukach społecznych. Materiały z III sympozjum pracowników informacji naukowej P AN i CzecllOsłowackiej Akademii Nauk. Zakopane 12 -15./0.1970 [The Present Condition and Needs in the Field of Research Documentation and Information in Social Sciences. Procedings of the 3rd Symposium of Documentation and Information Staff of the Polish and Czechoslovak Academies of Sciences, Zakopane, October 12-15, 1970J, ODIN PAN, Warszawa, pp. 271-274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska M. 1993 1993 Bihliografia Der polnische elhnographische Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfiir ( I VB), Kula W. 1958 in: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Bremen, pp. 25 - 33. Rozważania o historii [Considerations about HistoryJ, Papiere Bibliographie PWN, Warszawa. �100 K ulcsza-Zakrzewska 1979 T. Bibliografia nanych and post-doctoral prac magisterskich, theses i habilitacyjnych doktorskich w latach 1945 -1975 [Bibliography polskich written in the years 1945 - 1975], wyko- of M.A., Ph.D, PW N, Warszawa. l-L. Lebravc 1995 Niewiadomska 1982, etnograficznych na uniwersytetach 1983 1984 Reflexion sur I'Hypertexte, recherche M. et de la technologie, "Culture et rcchcrche" No 51, pp. 5-6 (Mission Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 - 1969 [Bibliography of Polish phy for the years 1961-1969], Part 1,2, Ossolineum, Wrocław. Bibliogrą{ia patobalcanica de la Paris). 2 [Bibliography Ethnographica Carpatobalcanica 2], Brno, pp. 82 - 9 J. Ethnogra- Ethnographica Car- B. Marczak 1990 Dawna fotografia Historii Kultury ludowej [Past Laboratory in Warsaw polskiej wsi w zbiorach archiwalnych Zakładu Materialnej PAN w Warszawie jako źródlo Photos of the Polish Village in the Archival EtnografJi Instytutu do badania kullury Collections of the of Ethnography of the Institutc of the History of Material Culture PAN as Sources for Studying Folk Culture], "Etnografia Polska" vol. 34, fasc. 1- 2, pp. 201 - 206. M., Bielicka L. Poletyło 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tesaurusów dla sieci lNIE [Mcthodology and Organization of the Structure of Thesaurus System for the Inte Net], INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Przewoźny 1993 Poradnik pracownika Worker of Scientific, W. Podstawowe [Basic "Lud" Skalski naukowej. technicznej i ekonomiczne; [Aids to the and Economic Information], PWN, Warszawa. informac;i Technical załoienia komputerowej Assumptions of a Computer vol. 76, p. 59 - 66. bazy danych Data Dzieł wszystkich base of Oskar Kolberg's Oskara Kolberga Complcte Works], G. 1976 Zawistowicz 1933 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii gra phy], "Lud" vol. 60, p. 81 - 100. [Iconographic Documentation in Ethno- K. Polskie Archiwum 8, No 1, pp. Ludoznawcze [Polish Archives of Folk Studies], "Wiedza i Życie" 18 - 29. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/815ce331454462a27cff55e9eb75a065.pdf 52cdee3a00fa2c192c181a368a0db845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1983 Title A name given to the resource The Study of Folk Clothes and Costumes in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.101-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 III. FOLK STUDIES AND OTHER DIRECTIONS RESEARCH IN POLISH ETHNOLOGY OF BARBARA BAZIELICH Institute of Ethnology Wrocław University THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND Poland is one of the few European countries whose extensive ethnographic literature does not contain any monograph or even an album devoted to regional costumes. Folders with colorful largescale photographs, published in 1841, 1855, and 1954 (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) as limited editions are almost inaccessible nowadays. At present, one often finds that no papers on this topic appear at all, and even the volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] are not published any more (Kantor, 1982, p. 26). This gap may be filled by papers that have been written and are currently in press (Karwieka, Gadomski, Bazielich), yet the editing process each year becomes longer and longer. It would be, therefore, a mistake to think that the question of peasants' clothing, (commonly called a folk costume or a regional costume) 1, is no longer the subject of inquiry and dissertations. Among those interested in this subject are not only ethnographers, but also historians (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historians of material culture (Kowecka, 1978), art historians (Bartkiewicz, 1979; Żygulski, 1974), costumologists and theatrologists (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... [Theatre Costumes ... ], 1952) as well as folklorists 2. While some of these discipline treat peasants' clothing in a marginal way, others, in particular historians and historians of material culture, view it as a binding element in the national culture. For many reasons, therefore, it is of great importance to acknowledge such publicatins as well as studies written by historians of art on fashion and the history of clothing, even though the 1 Further in the paper such expressions as folk costume, peasant's costume, or regional clothing will be used interchangeably, yet always to designate a decorative, festive type of wear in opposition to clothing understood as commonplace, everyday clothes. Here, we do not aim at defining these terms, as it is not the subject of this paper. An attemptat definition was given by Irena Turnau, 1977. 2 As an example, we can give a series of publications about the folklore of particular regions, published by Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury [Central Institute of Methodology of Dissemination of Culture] in Warsaw. They cover songs, dance, customs, and costumes. �102 aforementioned publications are completely ignored by ethnographers and folk specialists writing about folk costumes. Even though the achievement of the folk culture scholars does not include any concise monograph, album or a synthesis of this period, many of them have written and published articles about costumes, as this subject is always valid and popular. In Poland folk costume has been arousing scholarly interest for over two hundred years, and with changing, yet always increasing intensity. There are also many negative evaluation of Polish scholarship of this subject and some regret that so far neither theory nor appropriate research methods have been developed (Kantor, 1982). However when we take into account the points of view of various acedemic disciplines as well as the time period and stages in the development of the interest in folk clothing, such severe criticism would seem unjustified. The existing literature of folk costume not only describes the forms and ornamentation of costumes, the ways of making them, the materials, functions, genesis, history, archaisms, regional variations, and specific character, changes in time and long-term duration as well as the problem of fashion and conditions, but also discuss the question of iconography and try to grasp the influence of the clothing of noblemen and townsmen on the Polish folk costume. These issues are discussed in papers published either in journals 3 or popular magazines 4, or - in the case of characteristics of specific folk costumes - in monographs of some regions (Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], 1960; Nad rzeką Ropą [On the Ropa River], 1965; Ziemia Myślenicka [The Region of Myślenice], 1971), as separate publications (Świeży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988) or chapters in papers concerning folk culture and art (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś- Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988) of which, due their numbers we can mention only a few. Among all those publications we should distinguish Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] prepared by different authors and published by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze [The Polish Ethnological Society] in separate volumes as monographs of regional variations of the costumes. Since 1949 there have appeared 32 fascicles5, the last of which was 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", "Etnografia Polska", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", annual sets issued by some museums. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowany Kuryera Codziennego, and others. 5 Subsequent volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych are devoted to: costumes of the Szczawnica mountaineers, of the Lower Silesia (Pogórze), regions of Rzeszów, Szamotu/y, and �103 submitted for publication in 19946. Each fascicle, in addition to detailed data on the history, distribution, and the forms of particular pieces of ladies' and men's dress, also contains data about the ornamentation of clothing, fabrics, and makers. Although in a sense the last three topics constitute separate sections of literature and because of their specific subject matter are discussed in separate publications (Halt i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornamentation of Folk Costume], 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego [Folk Costume and Fabric of the Płock Mazovia], 1972), they are directly related to costume and thus should be taken into account. A review of all publications can be found in bibliographies published both before and after World War II (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) and in references in some publications (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). Bibliography has been continuously updated by a branch of the Polish Ethnological Society - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej [The Center of Ethnographic Information and Documentation] in Łódź 7. It should be emphasized that in the postwar years the number of publications about folk dress and costumes has considerably increased and is still growing. In this respect much credit should go to the workers of museums, in particular to ethnographic museums who have no only collected, stored, conserved and documented this type of articles, but also have conducted research, published the results of their investigations, put up exhibitions, and ha ve written folders and guide-books for the exhibitions and catalogues of their collections 8. Almost every museum that has been collecting folk costumes has engaged in some scholarly work of this kind (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, in press). These achievements, however, have in general been ignored by authors who try to summarize the current research on folk costume in Poland, thus the picture they present is usually incomplete and inaccurate. This, in turn, often leads some scholars complain about the ineffectiveness of scholarship, in particular of Polish ethnography, in this specific field of folk culture. There have been several attempts evaluating Krzczonowo Region, the Kurpie district (Puszcza Biała), regions of Łowicz, Dzierżacki, Kujawy, Spisz, Piotrków, Pszczyna, Pyrzyce, Łańcut, Opoczno, Lubusz, Silesian Highlands, Zagórze, Sandomierz, Biłgoraj ~ Tarnogród region, Podlesie, Kashubian, Sieradz, Warmia, West Cracovians, Puszcza Zielona of Kurpie, Świętokrzyskie Mountains, Orawa, Silesian Lachs, Kołbiel, Kielce, and Limanowa Lachs. 6 Costumes of the Łąck mountaineers - in press. 7 Bibliography of the Center of Ethnographic Information and Documentation of the Polish Ethnological Society in Łódź. 8 Among the museums are: the State Ethnographic Museum in Warsaw, Ethnographic Museum in Cracow, Ethnographic Museum in Toruń, Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź, Regional Museum in Rzeszów, Museum of the Upper Silesia in Bytom, the Silesian Museum in Katowice, Ethnographic Museum-Section of the National Museum in Poznań. �104 the achievements of studies on folk costume in Poland (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Such papers always contained a list of important publications, were often quite critical of existing scholarship and, what is especially important, put the question of folk costume, questions of methodology and the importance and meaning of this walk of the life at the forefront of folk culture (Kantor, 1982). Along with bibliographies, these articles provide valuable information and materials necessary in researching and studying problems related to folk dress and costumes. Another source of and inspiration for new concepts of research and studies are previously published papers that include geographic information, photographs, drawings, archival document extracts, and dictionaries with names and descriptions of pieces of clothing. Some information is also drawn from field studies, questionnaires, and inquiries conducted with makers and users of folk costumes as well as from the preserved original pieces of traditional dress and costumes. Moreover, this is an area where museum collections, either those stored in storage rooms or displayed in exhibitions, etc. are also important scholarly resources. Contemporary researchers have at their disposal a great number of opportunities to comprehensively study the subject of their interest, including many helpful technical means. They also may, by following foreign publications, get insight into the complicated issues relating to various factors, that for centuries, and on vast territories, have had a bearing on the role and development of folk dress and costumes. They may thus become aware of the subsidiary role of other related academic disciplines, such as linguistics, the history of economy, politics, as well as demography, sociology, geography, aesthetics, the history of art, etc. At the time when the interest in folk dress and costumes only started to emerge - which took place, as was already said, over 200 years ago - the results of such interest were manifested quite differently. It should be remembered however, that, in comparison with other European countries, Polish papers devoted to the topic of clothing appeared relatively late. Łukasz Gołębiowski (1773 -1849) was the pioneer whose first paper was issued twice in the 19th century (Gołębiowski, 1831; 1861). This would seem to indicate some demand for this kind of publication. The same author expended folk costumes then modest bibliography with a small book containing information about traditional Polish dress (Gołębiowski, 1863). This period witnessed also the appearance of valuable works of other authors, i.e. Jędrzej Kitowicz who devoted the last chapter of his book to folk customs and clothing (Kitowicz, 1840), Jan Matejko, who undertook an inquiry to study the issue of historic garments and did not disregard the peasants' dress (Matejko, 1860), and Walery Eliasz Radzikowski whose work - as the previous ones (except for Kitowicz's) also containing illustrations of folks costumes - and which had many editions (Radzikowski, 1879 - 1899). Wojciech Gerson was �105 artist who published costumes of Polish folk (Gerson, 1885). Among the works published in the mid- 19th c., the multi-volume editions of the works of Oskar Kolberg (Kolberg, 1865-1910) and Wincenty Pol (1807-1872) constitute a separaty category, where the ethnographic descriptions also included information about folk costumes (Pol, 1966). Also at this time a folder of drawings prepared by Leon Zieńkowicz (Zieńkowicz, 1841) appeared. Among later publications containing materials on dress and costume, of notice are also old Polish encyclopedias by Zygmunt Gloger and Aleksander Bruckner (Gloger, 1900; Bruckner, 1937 - 1939) and the book by Władysław Łoziński, where in the 3rd chapter "Ubiory i splendory" [Dress and Splendor] the issue of folk costume is also discussed (Łoziński, 1907). The above publications point to two other issues relating to the question of folk costume. First, that illustrations, i.e. black-and-white or tinted engravings, and colorful full-page illustrations that are more or less accurate documents play an important role in the literature of this subject; and second, that both the descriptive and pictorial information about folk dress and costumes is interwoven with data concerning higher social classes. This latter fact was primarily recognized by folklore specialists, but was then ignored, until the second half of the 20th century. As far as the deliberate documentation of the phenomena observed in the country, and not pure artistic creation is concerned, it is worth mentioning that the first attempts at describing and showing the appearance of peasants and their dress were already taken in the 18th century, a fact which was discussed in a detailed and critical way in a number of papers (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). This is not a uniquely Polish phenomenon; the value of old iconography as a source of information was also noticed by difTerent authors in other European countries (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). As regards pictorial documents, what comes to the fore is the form of dress, the composition of its particular elements, its colors, ornaments, and even the kinds of fabric, provided that the artist was able to capture all of these elements. Other important factors are: composition of the whole dress and its length, its fullness or slimness, differences in the appearance relative to sex, sometimes also to age, and the circumstances, i.e. whether the wearers were old or young, married or single, if they participated in a wedding or took part in festivals. Illustrations very rarely depicted other situations, such as baptisms, funerals, particular religious holidays, or community events, though some pictures of such events can also be found 9. These pictures sometimes show archaic manners of wearing some clothes or an older method of matching particular pieces. These traditions are totally obscure today and are often not 9 For example, in the paintings ofAxentowicz and Kotsis. �106 even to be found in museum collections. The same applies to some elements or ornamental motifs. The elTect of liberation movements and of the consequent changes in the structure and social position of the peasantry that gradually brought it personal freedom and enfranchisement is that other social classes took an interest in the life of the country inhabitants. From the turn of the 19th c., attention was focused on the way lived and dressed, on their customs and folklore, which was reflected in art and academic studies. By the same token, archetypes and features common to all Slavs were discerned, and in the era of Panslavism the search for commonalities found favorable conditions to develop and thus directed further inquiries and research, which deepened knowledge of folk dress and costumes. Romanticism, on the other hand, prompted a search in the country for heretofor unknown and mysterius themes manifested in rituals, lyrics, stories, beliefs, and various practices that were - as it turned out - closely associated with manners of dressing and the preparation of costumes and dress. Already in 1802, in his project for folk studies Hugo Kołłątaj, inspired by the ideas of the Enlightenment, recommended, among other things, that "we should learn of ... the difference in the garments (of the folk) not only as regards the cut, but even the color, not to overlook any sort of their clothing", and this should cover all "provinces, voivodships, and districts". On the basis of different aspects of folk culture, including that of garments in the first place, it can be said that gradually the objective of research was to capture the regional peculiarities and specific features characteristic of a given territory. The festive attire appeared to be a very distinct manifestation of these specific features which, on the one hand, are the expression of homeliness, and on the other, of differences relative to neighbours both near and far. In compliance with this trend, in his work, Kolberg provided no information about dress, though in some volumes he specified the names of the regions and described some details concerning "the dress" also (Burszta, 1974). Fascination with regionalism, founded on the desire of scholars to search for one's identify and to identify with particular place of origin or living can be detected even today. For a dozen of years it has triggered authors to write more or less comprehensive descriptions and even monographs on particular regIOns. In the beginning such descriptions appeared, often with corresponding pictures, in the 19th or 20th c. magazines such as "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", and then in "Wisła" and "Lud". The second half of the 19th c. witnessed also the appearance of monographs of the folk culture of particular regions or settlements in which much room was devoted to the issue of costumes (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; HolT, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). This kind of publication, �107 practiced until recently (Malicki, 1936, pp. 53 - 61; Zabytki kultury ludowej [Remains of Folk Culture], 1975, pp. 48 - 65), comprises mainly descriptions of festive, ritual, and ceremonial costumes and their particular pieces. Such a perception of folk dress was not impacted by positivist slogans that focused attention of the man of labor and his everyday life in poverty. The development of more comprehensive studies of the question of everyday, occupational dress appears to have been inhibited, among other reasons, by ideas of the Young Poland that emphasized the stability, strength, colorfulness, and picturesqueness of the country and its people. A parallel "discovery" of folk art in which the festive was stressed gave a stimulus to new papers on the ornamentation of clothing: embroidery, jewelry, leatherware, lace, and weaving. Articles on these topics were published mainly in the aforementioned periodicals (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Although at the turn of the centuryand in the beginning of the 20th century different authors noticed other aspects related to clothing, for example, its makers - shoemakers and dressmakers (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), the problem of the maintenance of clothes (Gądzikiewicz, 1926) and fashion (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), these questions have constituted a very small percent against the number of descriptions of the costumes, still perceived in a static unchanging manner. In 1904 Bronisław Malewski wrote a critical analysis of the previously published accounts of folk clothing, indicating, among other problems that of "static presentation of the costumes and even unreliability of some of the used records", yet the critique did not provoke any major response. Scholars accepted standard paradigm, that the peasantries immobility its negative attitude to all changes and illiteracy were the causes of its obscurantism and conservatism, and at the same time for the unchangeability and long duration of some of the products of folk culture, including clothes, and in particular self-made ones. The first monographs of folk costumes in the form of separate volumes were published in the period of 1918-1939 (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz, 1936). Some specifically concerned the ornamentation of folk costume (Seweryn, 1930; Matuszkówna, 1931; Udziela, 1936) and single pieces of clothing (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). The books appeared at the time similar publications on the history of clothing were published (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); in general, however, publications of folk costume missed information about peasants' dress. All the publications were richly illustrated with drawings, color tables, and photographs. In his work Ludowe stroje krakowskie i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], Seweryn Udziela also included patterns of the costumes, undeniably for practical purposes. Beside general introductory information about the people, their settlements, and abodes, on seven �108 illustrations ci la Jan Matejko the author discussed Cracovian "men's clothes for the last five centuries", i.e. from 1400 to 1700, yet took no account of their form and any changes that might possibly have taken place in between. He rather focused on description of all pieces of the costume from the turn of the century first of men's then of women's clothes, taking into consideration their appearance, fabric ornaments, possible changes, and names. On the other hand, in the introduction to this next work, Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], devoted to "the clothing of the Beskid highlanders" he referred to the protocol issued in 1903 by Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności [Anthropological Committee of the Academy of Knowledge] which decided to direct attention to "the picturesque costumes of our people, which before our eyes are vanishing from day to day and yielding to trashy greyness" (Udziela, 1932) and consequently to publish papers covering Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk]. An aftermath of the decision was the publication of two volumes that appeared in 1904 and 1909 (Tetmajer, 1904; 1909) which next to the text contained illustrations and color tables, which he edited. It is characteristic that it was just the "picturesqueness" of folk costume that was brought to the fore. In the beginning, similar publications were of the same character. Nonetheless, Udziela enriched his studyon the clothing of the Beskidy highlanders with historical materials based on archival records. Thus he was able to take into account changes taking place in clothing as well as their makers, fabric, patterns, colors, ornamentations, the age of people wearing them, and, last but not least, the differences among particular groups of highlanders living in the Western Beskidy. This study was not just a search for and emphasis of picturesque ornamentation of clothing, but, in compliance with felt need to save things from oblivion, was an effort to - as faithfully as possible - make documentation of what has remained in the country and what human memory was able to convey. Thus it can be said that Ubiory górali beskidowych, enlivered with color postcards, well-done photographs and examples of some patterns, constitute one of the first exhaustive monographs of costumes of a given ethnic group mainly based on the autors own field studies. Such studies had been earlier undertaken by Kazimierz Moszyński who in 1929 published the first volume of Kultura kidowa Słowian [Folk Culture of the Slavs], one chapter of which was devoted to clothing, giving a comprehensive comparative and genetic analysis of that subject (Moszyński, 1929). Taken up with Slavistic questions, he expanded the subject of his studies, both in terms of the territory and the topic itself. In his work he employed many different methods which for his later followers and students constituted a model they sought to imitate. Since ca. 1920, systematic research on the territory of the former Duchy of Łowicz was conducted by Aniela Chmielińska, a founder of the Museum of the Łowicz Region. Following the guidelines of Adam Fischer, in her book she presented the clothes of the inhabitants of the Łowicz region in �109 the perspective of historical changes and territorial and circumstantial conditions. Chmielińska discussed particular pieces of clothing, ornaments, preferences of the wearers, fashions, and makers (Chmielińska, 1930). In her book there is also some encouragement to observe traditional clothing. A different compendium of knowledge of folk costumes, this time of the Silesian region, is Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski's work published in 1936, Strój. haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship]. Divided into four chapters, their book covers the Silesian highlands, the region of Pszczyna, and the northern part of the voivodship. The fourth part is devoted to the Cieszyn laces. In this book the costumes and their ornaments were discussed in an unconventional manner, with many speculations on the origin, wide analogies, information about chronology as well as indications of some research methods, precisely identified with respect to embroidery (as for example analytical-comparative) yet not on the grounds of the diversity of motifs, but of applied technique, both in the historical and typological perspective. The research material includes data not only from the region of Silesia, but also from other regions of Poland, the territories inhabited by Western Slavs, Hungary, the Balkans, Russia, and Northern Europe, drawn from both folk and elite cultures. As far as embroidery is concerned, the analysis also involves related techniques, such as weaving and tapestry, which also permits establishing a certain chronology of origin and genesis of some types of wear. Such a comprehensive picture is completed with a dictionary of dialectal expressions (vernacularisms), sometimes with their etymology, a long list of weavers and lace makers according to place of residence, and numerous photographs and tables. The number of facts included in this publication, supplemented with appropriate references, is quite imposing. It is also worth emphasizing that this work was the first to indicate the relations between the folk costumes and the wear of other social groups and to take on the subject of the methods of work. The works cited above indicated, that the years after Poland regained its independence were conducive to research and development of knowledge of folk culture which was also manifested in an increasing interest in clothes and regional costumes as well as in the desire to pursue and develop this subject. However, the approaches taken by different authors varied considerably. Some of the authors by illustrations and descriptions tried to produce documents of the observed forms of costumes attributed to a given region or a town, yet most often they took account of the differences generated by varied social situations, functions, changes, and fashions. Others concentrated rather on the archetypes, genesis, chronology, and historical conditioning. They all emphasized the aesthetic features, ornamentation, and picturesqueness of costume. Still other researchers attempted to discerning relationships with the past and the most remote history of the country, or were looking for common or different �110 elements that were indicative of either similarities or differences among the Slavs. Detailed descriptions of the form or recognition of the whole dress of peasants paved the way for a typology of both particular pieces of clothing (Fischer, 1934) and whole costumes. Already in the 18th c. Jędrzej Kitowicz differentiated the costumes of Ruthenian, Cracow, or Mazovian peasants (Kitowicz, 1951, pp. 607 - 610), while in the interwar period, Adam Fischer singled out only two types of Polish costumes, i.e. Wielkopolska-Mazovia and Małopolska (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski recognized four types, i.e. Wielkopolska-Mazovia, Małopolska, Podkarpacie, and Polesie-Belorussia. Also four types were differentiated by Kazimierz Moszyński: Pokucie-SouthPodolia and Eastern Carpathians, Małopolska-Polesie, Silesia-Wielkopolska-Mazovia-Belorussia, and Pomerania with the adjacent part of the Poznań district (Moszyński, 1938). As can easily be inferred, the objective for making the above and other typologies (Seweryn, 1974) was to distinguish properties characteristic of folk costumes of particular regions in Poland as well as to discern any possible relations with folk costumes of the neighboring countries and thus indicate a direction of borrowings and influences. It is really interesting that almost no attention was paid to references to historic costumes of the privileged classes, i.e. townsmen and curtiers, and to what was brought by European fashion. Folk costumes were treated as a unique way of dressing among one group of Poles who were thought to be isolated from the rest of society, much time was to elapse before the issue of the interrelationship between the dress of various strata of society was brought to light (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). This problematic was taken on by a historian, Irena Turnau, who relied on archival and iconographic records. This does not imply, however, that the role of records was not appreciated in the circles of folk researchers (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), yet it was dominated by an increasing interest in social question after the war. The most urgent task was to record all the still existing manifestations of folk costumes and the signs of their functioning that folk memory could recall. This is understandable since the basic source of material for ethnographers are field studies. The immediate impetus to continue studies of folk costumes was provided by the Polish Ethnological Society which issued monographic volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych [Atlas of Polish Folk Costumes] and by the work of the Sekcja Sztuki Ludowej [Section of Folk Art] of Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk [Institute of Art of the Polish Academy of Sciences] in Warsaw, which sought to catalogue artworks all over the country. To conduct the above initiatives, guidelines and inquiry sheets (Reinfuss, 1950), methodology of a monographic publication on folk costumes (Gajek, 1954) and guidelines for the illustrations for Atlas Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, pp. 806 - 807) were developed. �111 These guidelines were designed not only for the potential researchers, but also for the future authors of similar publications, and as a consequence has brought fruitful results. On the one hand, Atlas Polskich Strojów Ludowych in the subsequent fascicles provided a comprehensive picture of costumes of particular regions, this filling in the "gaps" on the map of Poland, while, on the other hand, in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] numerous articles appeared, among the topics covered being costumes of various district, their elements, fabrics, embroidery, laces, and other decorative techniques as well as funtions. Although Atlas Polskich Strojów Ludowych was criticized by same scholars (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), notwithstanding their opinions it should be emphasized that against the background of European literature on folk art this publication is one of a kind, except for the Lusatian publications considered also a type of an atlas, yet a completely different character and assumptions (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). No single author of a collective monograph would be able to either collect or publish such an amount of materials as came out in the total number of 32 volumes of Atlas Polskich Strojów Ludowych. In their publications, authors respond either to social demand which quite often calls for practical hints about the look of costumes (Manugiewicz, 1951) and the possibility of their reconstruction, or to new questions and challenges set for them by the developing discipline. Thus, the scope of research expands, prompting them to cooperate with other disciplines: linguistics - as regards terminology, etymology, and genesis; history - as regards the confrontation of concrete examples and forms of costume with the period they were used and produced; history of art ~ as regards fashion and analogies to models as well as patterns characteristic of the elite and of the trend observed in art; sociology - as regards mechanisms and patterns dominant in the social structure; history of economy - as regards forms of economic relations and management of resources and consumption (Turnau, 1986); and geography - as regards local natural conditions. Thus expanded area of research furnishes newer and newer subjects (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), which, in turn, entail development - via related disciplines - of new methods of work. The choice of a method depends on the question under investigation and its objective. We can still see almost traditional description of phenomena, their analysis and comparisons, search for a model and standard, historical insight into the changes taking place in time and space (Turnau, 1974; 1991), identification of a regional, sometimes even national character and properties (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976), of differences and similarities. Recently, the focus has been put on social conditioning and differentiation, on everyday, occupational dress (Turnau, 1994), the function of clothes and their role in culture (Kantor, 1982), symbols and a sign code as one of the ways of communication among the wearers of folk clothing and costumes (Kantor, 1979). It is also worth stressing that �112 the vision of the whole issue expands, now presented in the context of the dominant fashion and the manner of wearing observed by other social classes. To sum up, against the background of other European countries, the achievements of Polish scholars, in particular of ethnologists, in the domain of folk clothing and costume does not seem to be inferior. The credit for that should go to different specialists of various interests, to "Polska Sztuka Ludowa", to museums setting up topical editions and exhibitions, as well as to other publications. For over two hundred years researchers have touched different problematic questions, and if they did not thoroughly study them, at least they indicated important issues. They even gained insight into neighboring countries and related ethnic groups (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) in order to learn of and popularize similar or different meanings associated with clothing. Although regional variants have not been perceived everywhere in Poland and still there is neither an album nor a synthetic description of the varieties, the above can be accounted for by the facts that not everywhere the regional specific character has evolved, and that not all possible sources have been explored as yet. Such a state of affairs merely prompts new goals and perspectives for the future as well as encourages new research and publications. BI B LI OG R A P H Y Bartkiewicz 1979 Magdalena Polski ubiór do 1864 [Polish Clothing till 1864], Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 1973 1975 1977 1982 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku [Fashion in Regional Costumes as the Subject of the Exhibition in Silcsia], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 112-120. Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku [Golden Embroidery in the Traditional Clothing in Silesia], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 6. Stroje regionalne [Regional Costumes], in: Zahytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem [The Remains of Folk Culture in Silesia and in the Region of Częstochowa], ed. by B. Bazielich, Muzeum Górnośhlskie w Bytomiu, pp. 48·65. Moda w strojach regionalnych. Katalog wYSil/wy [Fashion in Regional Costumes. Exhibition Catalogue], Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. U biory dziecięce od XVllI do początku X X wieku. Katalog zhiorów //luzeów polskich. [Children's Clothing from the 18th to 20th century. Catalogue of the Holdings of Polish Museums], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" No 7. 1988 ŚLąskie stroje ludowe [Silesian Folk Costumes], Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe.formy uhioru Bałtów [Relic Forms of the BaIts' Clothing], "Lud" vol. 66, pp. 179-194. B1achowski Aleksander 1972 Stroje pLockie w .\:wietle źródeł X I X wieku [Costumes of the Płock region in the Light of the 19th C. Sources], "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" No 3, pp.5-94. �113 Błotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów [An Outline of the History of Clothing], Kraków. Bogatyński Wladyslaw 1957 Elementy malopolskich strojów ludowych 8 - Lud t. LXXIX (X VI - X VI I I w.) [Elements mieszczan i chłopów w świetle materiałów of the Folk Costumes of Townsmen and Peasants in the Little Poland in the Light of Source Materials (16th - 18th C.)], "Polska Sztuka Ludowa" No 3, pp. 159 -166. Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia staropolska [Old Polish Encyclopedia], Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. Burszta Józef 1974 Kulwra ludowa - kultura narodowa [Folk Culture - National Culture], Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia etnografii polskiej [Bibliography of Polish Ethnography], Kraków. Typy ludowe 1. P. Norblina [Folk Types in 1. P. Norblin], Muzeum Etnograficzne, 1934 Kraków. Chmielińska Aniela 1930 Księżacy i ich strój [Inhabitants of the Łowicz District and their Costumes], Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego ijego zasięgi terytorialne [Folk Costumes of the Sądecka Territory Development of Folk Costume and its Territorial Range], "Lud" vol. 36, pp. 256 - 279. Dobrowolska Agnieszka, Dobrowolski Tadeusz 1936 Strój, haft i koronka w województwie śląskiem [Costume, Embroidery, and Lace in the Silesian Voivodship], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jablonkowskich [Costume of Jackowie Jabłonowscy], "Prace i Materiały Etnograficzne" vol. 7, Lublin - Kraków, pp. 1- 37. 1948 Strój ludowy na Łużycach [Folk Costume in the Łużyce Region], Uniwersytet Jagielloński, Kraków. 1951 Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej [Iconography of West-Slavonic Folk Clothing], "Pamiętnik Słowiański", Kraków. Dolouche D. 1985 F. H. Lalaisse - de la Bretagne et autres contrt!es, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 Lud polski [Polish Folk], Ossolineum, Lwów, pp. 95-101. 1934 Etnograjia Slowiańska. Polacy [Slavonic Ethnography. Poles], Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, pp. 160-166. Frankowski Eugeniusz 1928 Sukman y IlIdll polskiego [R usset Overcoats of the Polish Folk], Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Arkady, Warszawa, pp. 134-171. Gajek Józef 1954 Metodyka monogrąficzneyo opracowywania strojów ludowych [Methodology of Writing Monographs of Folk Costumes], "Lud" vol. 41, pp. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludOZllQwstwa polskiego [Bibliography of Polish Folk Studies], PAU, Kraków. źródłowych �114 Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym [Costume of the Podhale Highlanders in Terms of Hygiene], Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego [Clothing of Polish Folk], Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski [Peasants' Clothing], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk Culture of Wielkopolska], ed. by J. Burszta, vol. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 497 - 56!. Gloger Zygmunt 1990 Encyklopedia staropolska ilustrowana [Old Polish Illustrated Encyclopedia], P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canaletta [Clothing in Canaletto's Paintings], "Biuletyn Historii Sztuki" 17, fasc. 2, pp. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 186-187. Gołębiowski Łukasz 1831 Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane) [Clothing in Poland from the earliest time till the Present (Arranged and Described in the Fashion of Dictionary)], Kraków. 1863 Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i obyczajach ludu polskiego [A Story about Clothing, Habits, and Customs of the Polish Folk], Józef Bendsdorff, Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa [Folk Art], Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, pp. 296 - 316. Grodecka Zofia 1986 Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu [Folk Costumes in the Old and Contemporary Poznań], Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów [A History of Clothing], vol. 1-2, Lwów-Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów [A History of Clothing], Ossolineum, Wroclaw. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego [Embroidery and Ornaments of Folk Costumes], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież [Clothing], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformation of Folk Culture], vol. l, ed. by M. Biernacka et al., Ossolineum, Wroclaw, pp. 379 - 405. 1977 Stan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczasowych osiągnięć [State of the Research on Folk Costume in Poland. An Attempt at Assessment of Achievements], "Polska Sztuka Ludowa" No l, pp. 3 - 8. Hoff Bogumił 1888 Lud cieszyński. jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny [The People of the Cieszyn District, its Character and Place. An Ethnographic Picture], Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym [19th C. Polish Engravig as a Source in the Studies on Folk Art], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 199 - 224. �115 Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa 1962 "Polska Sztuka Ludowa". Tables of Content Jaśkiewicz Aleksander 1976 Rysunki Adriana Jadwiga Spis treści za lata 1947 -1962 ["Polska Sztuka Ludowa". for Years 1947 - 1962] (appendix). Głębockiego źródłem do poznania XIX-wiecznego stroju ludowego [Drawings of Adrian Głębocki as a Source of Knowledge about the 19th C. Folk Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego [Reasons for the Dissamination of Cracovian Clothing as a National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rev.: A Jacher- Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych [Kielce Costume. The Atlas of Polish Folk Costumes], Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium [Clothing - Costume - Suit], Universytet Jagielloński, Kraków. Karwicka Teresa in press Ubiory ludowe w Polsce [Folk Clothing in Poland], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta II I [Description of Costums under August łIł], Ossolineum, Wrocław 1951. Kolberg Oskar 1865-1910 Lud. Jego zwyczaje, pidni. muzyka sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, i tańce [The Folk. Its Customs, Way of Life, Speech, Legends, Rituals, Witchcraft, Games, Songs, Music, and Dances], Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu [Shoemaker-Dressmaker on the Lips of the Folk], "Lud" vol. 9, pp. 59 - 64. Kostiumy teatralne ... teatralne z XVI, XVII i XVIII w. z wymiennych części [The 16th, 17th, and 18th C. Theater Costumes Made of Exchangeable Pieces], Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego [Search for the Certificate for Folk Costume], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Kowalska-Lewicka Anna 1976 Ludowy strój krakowski - strojem narodowym [Cracovian Folk Costume - the National Costume], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 - 74. Kowecka Elżbieta 1978 Odzież [Clothing], in: Historia Kultury Materialnej w Polsce od 1795 -1870 [A History of Material Culture in Poland 1795 - 1870], vol. 5, Ossolineum, Wrocław, pp. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1964 Stan badań nad strojem i tkaniną [The Current State of the Research on Costume and Fabric], "Polska Sztuka Ludowa" No 4, pp. 210-219. 1952 1976 Kostiumy Ubiór i strój ludowy jako wyraz poziomu produkcji, pozycji społecznej i upodobań [Folk Clothing and Costume as a Manifestation of the Level of Production, Social Status, and Aesthetic Taste of its Wearers and Makers], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, pp. 3 - 4. estetycznych jego nosicieli i wytwórców �116 Rev.: Serbske narodne drastwy. Sorbische Volkstrachten, "Polska Sztuka Ludowa" No 2, p. 121. 1979 Bautzen 1976, 1977, 1978, Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój ludowy [Folk Costume of Racibórz], Muzeum w Raciborzu, Racibórz. Łoziński Władysław 1907 Życie polskie Literackie, Malewski Bronislaw w dawnych Kraków wiekach [Polish Life in the Early Ages], Wydawnictwo 1964. charakterystyki ubiorów ludowych [An Attcmpt at Charactcrization of Folk Dress], "WisIa" vol. 18, pp. 285 - 322, 439 - 469. Malicki Longin 1936 Zarys kultury materialnej górali !Uąskich [An Outline of Material Culture of the Silesian Highlanders], Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, p. 53 - 61. Malinowski Lucajn 1877 Zarysy życia ludowego na Szląsku [An Outline of Folk Lifc in Silcsia], Ateneum, Warszawa. Manugiewicz-Żołna Jan 1951 Polski strój ludowy [Polish Folk Costume], "Wiedza i Życie" No 11, pp. 930-950. 1954 Polskie stroje ludowe. Teka rycin [Polish Folk Costumes. Folder of Drawings], Łódź. Matejko Jan 1901 Ubiory w Polsce od 1200 do 1795 [Clothing in Poland from 1200 till 1795], 2nd ed., Wierzbicki i S-ka, Kraków. Matuszkówna Stanisława 1931 Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego [Ornamentation of Female's Costume in the Żywiec District], Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef Wło,§cianie z okolic Krakowa [Clothing-Folk from the Vicinity of Cracow], Kraków. 1858 Moszyński Kazimierz Kultura ludowa Słowian [Folk Culture of Slavs], vol. 1, Polska Akademia Umiejęt1929 ności, Kraków, pp. 425 - 438. Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, in: Kalendarz Ilustrowanego 1938 Kuryera Codziennego [Geographic Differences in Folk Clothing in Poland. An Illustrated Calendc:r of the Daily Kuryer], Kraków, pp. 68 -77. 1904 N ad rzeką 1965 Próba Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego [On the Ropa River. An Outline of Folk Culture of the Gorlice District], cd. by R. Reinfuss, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Noss Aagot Johannes Flintoes draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1970 1973 Joachim Frichs draktakvarellar, Det Norske Samlaget, Oslo. 1981 Adolph Tidemand og folk han mette, Universitets Forlagct, Oslo. Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju ludowym i ostatnich jego wytwórcach [On the Vanishing Folk Costume and its Last Makers], "Wierchy" vol. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnografii północnych stoków Karpat [Papcrs on the Ethnography of the Northern Hill-Sides of the Karpaty Mountains], Archiwum Etnograficzne, PTL, Wrocław 1966, pp. 110-114, 145-148. �117 Polaczck Stanislaw 1892 Wid Rudawa. Lud, je~Jo zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosenki, powiastki i zagadki [The Village of Rudawa. Folk, its Habits, Customs, Rituals, Songs, Tales, and Puzzles], Warszawa. Poniatowski Stanislaw 1932 Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza a Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa, pp. 248 - 253. Radzikowski Eliasz Walcry 1879-1899 Ubiory w Polsce i u sqsiadów od I X - X V w. [Clothing in Poland and its Neighbors from 9th through 15th e], Kraków. Reinfuss Roman 1950 Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej [Guidelines and Inquiries for the Researchers of Folk Culture], "Polska Sztuka Ludowa" No 1-6, pp. 88-92. Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach poLskich [Makers of Folk Clothing in the 1951 Polish Carpathians], "Polska Sztuka Ludowa" No 1- 2, pp. 19 - 36. Polskie druki ludowe na płótnie [Polish Folk Prints on Canvas], PIW, Warszawa. 1953 Instruk(je w sprawie materialu ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych 1954 [Guidelines for the Illustrations intended for the Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" vol. 41, part I, pp. 806-807. Rev.: Lużyeki atlas strojów ludowych [An Atlas of Folk Costumes in the District of 1962 Łużycc], "Polska Sztuka Ludowa" No 1, p. 56. Stni} Lemke!", [Costumes of the Lemks], in: Nad rzekq Ropą [On the Ropa River], 1965 Wydawnictwo Literackie, Kraków, pp. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka ludowa w Polsce [Folk Art in Poland], Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnieli renesansowego ubioru ludowego [Selected Issues on the Renaissance Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 4 - 5, pp. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od X I Il do renesansu [On Peasant's Dress], "Polska Sztuka 1954 Ludowa" No 2, p. 79-99. Rev.: Atlas Polskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes], "Lud" 1958 vol. 43, pp. 338 - 344. Rostworowska Magdalena in press Stroje ludulve na Dolnym ŚLąsku. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu [Folk Costumes in the Lower Silesia. Catalogue of the Collections of the Ethnographic Museum in Wrocław], Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof 1976 Temllly ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i pocz. XX wieku. Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie [Folk Topics in Watercolors, Drawings, and Engravings of the 19th and the beginning of the 20th Century. Exhibition Catalogue of the Collections of the District Muscum in Rzeszów], Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie złotoglowie i nowe hafty wdzydzkie [Kashubian Cloth of Gold and New Embroidery of the Wdzydze Region], "Lud" vol. 28, pp. 17 - 39. Parzenice yóralskie [Embroidered Design of the Highlanders Trousers], Muzeum 1930 ElI1ograficzne. Kraków. Ubillr chłopski 1450-1650 [Peasants' Dress from 1450- 1650], "Rocznik Muzeum 1966 Etnograficznego w Krakowie" vol. l, pp. 9 - 74. �118 1974 Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych [Historie Origin of some Polish Folk Costumes], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 5. pp. 17 - 30. Stattlerówna Maria 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa [Folk Embroidery in the Vicinity of Ojców], "Wisła" vol. 16, pp. 44 - 56. Stroje ludowe ... in press Stroje ludowe w Polsce w fotogramach Stanisława Gadomskiego [Folk Costumes in Poland in the Photograms of Stanislaus Gadomski], Introduction by B. Bazielich, Fundacja Kultury Wsi, Warszawa. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy [Folk Costume], in: Monografia powiatu my.Henickiego. Ziemia my.ilenicka, vol. 2, Kraków, pp. 171 - 2lt. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny [Folk Costumes of the Lubelskie Territory], Wydawnictwo Sztuka, Warszawa. Świętek Jan Lud nadrabski (ad Gdowa po Bochnię) [The Folk Living by the River Raba (from 1892 Gdów to Bochnia)], Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Żródla ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji [Iconographic Sources to the Modern History od Production and Consumption. An Attempt at Classification], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 49- 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela CilOdowieckiego [Material Culture 1968 of the Enlightenment in the Drawings by Daniel Chodowiecki], Ossolineum, Wrocław. 1974 Moda a odzież - zmienno.fć i długie trwanie [Fashion vs. Clothes - ChangeabililY vs. Long Duration], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No I, pp. 87 - 9. 1977 Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X VI - X I X wieku [The Influence of the Noblemen's and Townsmen's Dress on the Polish 16th - 10lh C. Folk Clothing], "Polska Sztuka Ludowa" No 2, pp. 67 -78. 1986 Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Paso Ido w Londynie 18 - 20 września /985 [Economic and Social Hislory of Clothes. The 7th Conference of the Paso Id Foundation in London, September 18- 20, 1985], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" No 1, pp. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej [National Dress in the Old Polish 1991a Republic], Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa, pp. 99 - 132. 1991b History of Dress in Central and Eastern Europe Irom the Sixteenth 10 the £ighreel1lh Century, Instytut Historii Kultury Materialnej PA N, Warszawa. 1994 European Occupational Dress, Instytut Archeologii i Etnologii PA N, Warszawa. Tyrowicz Ludwik 1957 Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru [Fundamentals from the History of Dress], Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, Łódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne [Silver Sashes], "Lud" vol. 24. �119 1930 i ich krój [Cracovian Folk Costumes and their Cuts], w Krakowie, Kraków. Ubiory ludu polskiego [Dress of the Polish Folk], PAU, Kraków. Hafiy kurpiowskie [Embroidery from the Kurpie Region], Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Ludowe stroje krakowskie Muzeum Etnograficzne 1932 1936 Wójcik Adam 1965 Strój Ropą Pogórza n [Costumes of the Folk from the Pogórze Region], in: Nad rzeką [On the Ropa River], Kraków, pp. 175 - 194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska [Fashion and Highland Village], "Ziemia" No 19. Zieńkowicz Leon 1841 Stroje ludu polskiego [Costumes of Polish Folk], Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowania Conditioning of the Dress Fashion], No 1, pp. 107-112. mody "Kwartalnik [Somatic and Semiotic Historii Kultury Materialnej" ubiorów Translated by M arek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed6b278647e0571e316624f8e70df0cf.pdf 5acbaef261c29db51206d766122b83d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource społeczność wiejska badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1980 Title A name given to the resource The Polish Village in Light of Ethnological and Sociological Research / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.55-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, MARIA Institute Polish vol. 79, 1995 WIERUSZEWSKA of Village Academy and Agriculture Development of Sciences Warsaw THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH Introduction It is rather surprising that for a long time sociology and ethnology have not taken any account of the notion of "village". Hopefully, the situation will change when an encyclopedia of sociology, currently in preparation, is published. It is true that the village has not been well accounted for in general theories. Pushed to the margin of sociological systems, the viIlage, as an object of research, has never been given due credit. This is admitted by eminent scholars, for example Professor Jan Szczepański. Although there are many different research centres, groups of talented researchers, extensive bibliographies and a range of ethnological and sociological journals, such as "Etnografia Polski", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" and "Pamiętnikarstwo· Polskie", there are no works that would synthesize the transformations of the Polish village of the 19th and 20th centuries (Szczepański, 1994). Furthermore, new phenomena occurring in the Polish village cannot be described by existing theories. The change of the ideological system, in Szczepański's opinion, undermined the explanatory power of modernization theory, the validity of the stratification theory of rural communities and social organization theory, based on the functioning of primary groups. The lack of an adequate language of modern sociology to describe problems and phenomena occurring in Poland is the reason for the collapse of the social function of science which has always been to guide to social1ife in the Polish tradition. What are the reasons for this? Let us go back to the beginnings of sociological theories voiced in the Enlightenment. The thinkers of the 18th century, united in the struggle to overcome ignorance and superstitions, influenced the formation of a new attitude towards the world. The village, seen from this perspective which has been partly cherished tiU the present times, could only be seen as an oasis of �56 old-fashioned times, which had to be enlightened with the "torch of learning". It is claimed by Jerzy Szacki that the philosophy of the Enlightenment was superior in many respects to many later sociological systems of the 19th century which developed under different historical conditions. From its beginnings, sociology was interested in the investigation of problems of the society after the industrial revolution. Therefore, the main research and theoretical trends of sociology were focused on the historical changeability of societies and on discovering differences between the old feudal (state) society, and the new capitalist (class) society (Szacki, 1983, p. 149). The theory of evolution and progress was only marginally interested in the agrarian segment of the old social order and, consequently, minimized the importance of the village and its inhabitants in the new order of the industrial society. Village - the Object of Scholarly Reflection The genesis of village as the common form of settlement can be found in archaeology. "Villages" - large settlements, were common in the "wooden plough" culture at the end of the Neolithic Period. Habitation on a given area and joint farming helped form first organizational forms called communities of neighbours or rural communities. The first written sources from the middle of the 10th century provide information on the history of the village (inventories of bishops' and monastic property). One also finds information about villages in the written sources from late Middle Ages - information about the layout of villages and organization of internal life. These sources, particularly foundation charters based on the German law from the middle of the 13th to the middle of the 15th centuries, provide information on the stratification of rural population, its differentiation, economic structure and the socio-legal situation of peasants in villages owned by landed aristocracy. Reflections on the village against the background of a wider interest in disappearing cultures, including the peasant culture, can be found in Renaissance historiography, journalism, agrarian literature and belles-lettres. The village, as a subject of systematic studies, is connected with the period in which modern national awareness was formed, particularly at the turn of the 18th century. The phase of a conscious search for sources to learn about the history of peasants and the village is connected with the collapse of the feudal system, the beginnings of capitalism and the commencement of deeper studies on society. Reflections on the village as a local community is related in sociology to the crisis of primary groups based on personal relations and cooperation, threatened by processes of industrialization and urbanization as capitalism was developing. �57 Reference to such features as a union of common life, blood ties, self-sufficiency and a limited size of primary groups, which C. H. Cooley called the "guardians of human nature", justify the move to earlier classical sources. The sociological thought originated by Plato and Aristotle with a reflection on the features of Greek polis, applied it to the description of local communities. In this description three constituent elements appeared: a) territory, b) social interaction, and c) a permanent bond. "Isolation of consciousness", characteristic of traditional villages in Poland, was first overcome when the socio-economic situation of peasants changed. Paradoxically, however, for a long time this had an inhibiting effect on the perception of patterns of urban culture and the effectiveness of its influence. "A peasant woman", Barbara Olszewska-Dyoniziak wrote, "who before the war used to go everyday to town with milk and had a direct contact with urban life, respected her rusticity and did not imitate her customers, either as regards their clothes or interior design or behaviour. Today the same woman tries her best to be like the ladies of the town" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, p. 153) and obscures her identity. Investigations of villages in the first half of the 19th century focused on the search for separateness and cultural archaisms which were treated as a source for the "reconstruction of the most remote history" and at the beginnings of national culture. The first ethnological programs which aimed to investigate the Polish village were authored by Hugo Kołłątaj and implemented by the Warsaw Learned Society established in 1800. The results of these investigations were presented to posterity as the "true testimony of the conditions in which Poland found itself after annexations and provided arguments against slanders voiced by strangers". The project was carried on by Łukasz Gołębiowski's synthesis entitled Lud polski, jego zwyczaje i zabobony [The Polish people, its customs and superstitions]. Apart from ethnographic monographs the first descriptions of the conditions of farming and economic relations in the villages caused by the growing interest in social questions were published. The turn of the 19th century brought a shift of interest in villages from ethnographic studies of "ancient Slavonic elements" to studies of contemporary transformations. Scholars attempted analyses of situations in specific villages and regions with reference to natural conditions, social structure, forms of economic organization, including cooperatives, and the influence of emigration on the life of rural communities. Investigations of rural communities had to take account of many problems created by the relations between villages and towns, industrial societies and rural, farming structures. Rural sociology of countries in Central and Eastern Europe, unlike in industrialized countries of Western Europe, mainly pertained to problems of the peasant question in the context of national and class identity. National �58 elements were seen in the functioning of rural commUnities against the background of factors that conditioned the life of their inhabitants. Postulates of scientific analysis based on the "true objective description" broadened the research of villages in which, even in the 19th century, socially important problems of peasant life were neglected and research focused on searching for cultural "relicts of the past". Proposals to investigate cultural institutions, conflicts and transformations of rural communities were put forward. The famous polemics from the beginning of the 20th century evoked by Ludwik Krzywicki's book Kwestia rolna [The agrarian question] moved the interest in the village and peasants to the agrarian programme. The village was perceived as a remnant of the feudal system against the background of industrial "modern tendencies". The relation between villages and towns, which shaped the research approach in sociology for the entire 20th century, appeared in discussions of the above mentioned book published in 1906. "The old village is disintegrating, slowly but inevitably. But before it has disintegrated its ideals will decay, belief in its ideals and the lore of forefathers will be lost and it will be filled with the spirit of urban culture". This prognosis of village evolution contained in Kwestia rolna [The agrarian question], and most of the other views of the book's author, was challenged by Władysław Grabski who opposed Ludwik Krzywicki's arguments on transformations of the village and agriculture towards collectivism by showing that peasant farms proved to be economically stronger than granges (Grabski, 1903). Władysław Grabski strongly opposed the prognosis of the "end of peasants" and in competition saw their "power of economic individualism". He wrote that "peasants do not feellike stepping out of the world stage". Grabski opposed the views born out of prejudices against and contempt for the village. He noticed this in formulations which described the peasants as a lower category of people with such expressions as "creatures dominated by the soil", "hard skulls", "submissive to tradition", "uneducated and superstitious". The objections raised to the one-sidedness of the formulations of Kwestia rolna [The agrarian question] returned in the I990s. Authors contested the dominant patterns of research on villages, primarily because of doctrinal restrictions and the paradigm of modernization derived from the option to industrialize and urbanize the country. Identification of village as the subject of research created a new type of sociological and ethnological reflection. First ethnographic and sociographic investigations aimed to describe the village, farms, living conditions, local culture - the remnants and relics of the feudal system. The postulates to thoroughly investigate the most numerous stratum of the nation were strengthened by the institutionalization of the sociology of village and ethnology, which became possible in Poland in the interwar period. �59 During the Second Polish Republic investigations of rural societies became the canon of sociology of the village and were treated as a separate discipline. The investigations focused on the spatial organization of social ties and the specific pattern of life and work of the rural population - mainly in agriculture within the framework of postfeudal social structures. In Ludwik Krzywicki's, Władysław Grabski's and Franciszek Bujak's studies one could find results of the observation of social processes in the village of the interwar period. In the new theoretical and methodological orientations advocated by their creators - Stefan Czarnowski, Florian Znaniecki, Józef Chałasiński, and Stanisław Bystroń, the village became the object of systematic empirical expansion and theoretical reflection. Its classic representative, Jan S. Bystroń, a professor of ethnography, ethnology and sociology, used field data collected in villages, and ordered it according to specific social groups and categories. He popularized the notion of folk culture as direct oral transmission. His achievements are known for the extent and comprehensiveness of interests, influenced by the French sociological and ethnological school - from analyses of ideology, customs, magic, folk literature to analyses of authority in a given rural culture and ethnic groups. In the interwar period a number of monographic studies of villages were written primarily by ethnographers. Bujak's directive, on the necessity to present a complete picture of the economic and social life of the village (treated as the smallest settlement and administrative unit), was followed in many monographs. Their authors had their roots in the sight-seeing and ethnographic movement of scholarly centres. Monographs modelling Franciszek Bujak's paradigm pertain to a wide range of problems typical of villages, often treated superficially, with only a scarce review of social issues. Sociological monographs, for example a monograph by Zbigniew Tadeusz Wierzbicki Żmiąca w pól wieku później [Żmiąca half a century later], published in 1963, using typically sociological tools - observation, interview, questionnaire - focused on the relations between rural life and changes in the macrostructures of global society. Scholarly reflection on the village revealed two main ways of interpretation: formal and substantial. The former approach tended to look for features of the village as a fragment of a greater whole or a segment of reality. In such cases the village was most frequently treated as an area of investigations, an example of a microcosm which offered the option to trace more general regularities and many phenomena of social reality caused by universal processes. The latter approach assumed the existence of the village as a concrete reality in itself and, at the same time, a separate and unique object of research. The latter approach, closer to anthropological paradigms, treated the village as a "living whole". In the case of monographic investigations, in which the village was treated as isolated complex of phenomena, there often was no interpretations drawing from broader comparative materials. �60 When sociologists and ethnologists were describing villages, they saw this as a possibility to observe different manifestations of social reality - economic, demographic, social, and cultural. The village was more rarely the object of research in itself, as a community. Such questions as what was a rural community, what ties made it up and what changes it underwent were asked very infrequently. The model of the traditional village formed a constant point of reference in investigations of socio-cultural transformation, induced by processes of urbanization and industrialization. Integral investigations of villages, involving historians, ethnographers, sociologists, geographers, agricultural economists, statisticians, lawyers and others, were postulated as a model to investigate the complete process of transformations. This found expression in the investigations of processes of village urbanization - changes in the occupational structure, migrations, adoption or urban ways of life, the so-called "modernization" of the economy according to the assumptions of socialist doctrine and the popularization of new needs and aspirations. The assumptions about the need to restructure the socio-ideological system of agriculture and remove basic differences between towns and villages formed research models that were used to investigate villages in Poland till the turn of 1980s. As most of the studies were empirical, and the theoretical and methodological achievements in People's Poland were weaker, research problems of rural areas accumulated and led to a crisis of disciplines that dealt with the village. Manifestations of the crisis of sociology of village were seen both in the United States and in Europe. Attempts to overcome the crisis addressed basic questions - the definition of village, determination of its place in society, state and global structures. As possibilities of investigating rural communities in accordance with concepts of modernization, industrialization and urbanization were limited, new models and research paradigms were being looked for. A new research paradigm of the village treated it as a complex social phenomenon, a socio-cultural whole, at the same time a phenomenon with a long history, older than that of the town, and with an unspecified future. Investigations employing this paradigm are a task that social sciences investigating European cultures has to face. Epistemologically, this requires determining the relation to assumptions of the agrarian ideology and universal values of peasant ideology. Methodologically, this requires balancing standardized procedures and statistical methods of analysis through methods of participatory observation, "understanding" sociology with more emphasis on social wholes (Wieruszewska, 1991). The concept of investigations of villages which promoted the so-called integrated development resulted from the reaction to the crisis of rural areas caused by various threats. The break of ties in the mid-reach structures as �61 important links between macro- and microstructure, symptoms of anomaly, demographic destruction (depopulation of villages), disappearance of farms, unemployment, loss of cultural identity and social subjectivity of villages created new problems which required new concepts. This could not be done through scientific disciplines which lost their sensitivity to social wholes. The village can be an abundant source of arguments to deconstruct myths and stereotypes which have troubled the minds of scholars and politicians. The lack of understanding of rural problems had its roots in the dominant forms of scientific study, political doctrine, and general developments that created tensions between the technocratic and humanistic visions of society, and between civilization and culture. An analytical-logical model which dominated European science neglected those spheres of reality which, being metaphysical, did not fit the canon of the positivist ideal of knowledge. The questions about the essence, values, about what are natural social wholes, including the village, were to the side of the main canon of science. Scholars, accustomed to theories derived from the circle of their own culture, faced an awkward situation when they tried to learn about a new cultural context. The village was most often an example of perception from an external perspective, through the glasses of another aesthetic, and this introduced the related problem of cultural relativism. Reference through archetypes and symbols to primary mental structures in modern humanistic studies were more favourable to a deepening knowledge of the village as a socia-cultural whole (Wieruszewska, 1991). These trends of modern culture harmonized with the experiences of peasant culture. The longing for the search for the lost sense, moral certainty, social bonds based on community which became typical of western societies, "tired" with industrialism, has prompted a rethinking of the issue of the villages as local communities. Such attempts were undertaken in many countries. Village revival movements in Western Europe, "rusticity" as a category organizing thinking about the future of Europe, and the results of the latest investigations of villages in the process of changes in the socia-economic order of countries in Central and Eastern Europe were new attempts to look at the whole of cultural processes of the village at the end of the 20th century. In each country investigations of villages are the result of specific problems of another social reality. At the same time, as was' pointed out by Bogusław Gałęski, the sociology of the village is universal insomuch as its interest in the system of rural life - farming and farming family and rural community - have their empirical foundations all over the world (Gałęski, 1970, p. 37). Village in the Transformation Process - New Questions In an article entitled The horizons oj investigations oj village culture ("Roczniki Socjologii Wsi" vol. 20, 1983) I advanced a thesis that the �62 dramatically disappearing trend to research cultural transformations in villages between 1975 - 1980 was the result of weakened theoretical significance of dominant research concepts. Because of the one-sided viewpoint on village development, there were more investigations of standarizing mechanisms, mechanisms which made villages alike all over Poland and fewer investigations of factors that differentiated villages on the local and regional scale. I wrote then that because of the realia of modern times the problem of the cultural identity of villages should be considered most important for their further development. On the one hand, we were facing the dilemma of cultural diversity and, on the other, the universality of science and technology. On the one hand, we wanted to unify and on the other we wanted to create diversity. I have the impression that new tendencies in science, in which the development of technology and modernization, understood as the derivative of urbanization and industrialization that does not take into account the rights of local communities with respect to biology and ecology, can create conditions for a dialogue between modernization of agriculture and peasants, between technological progress and human needs. There is an urgent need to develop a strategy for the development of Polish villages on the basis of a better understanding of the potential of rural communities and their needs. This, however, requires that the research be geared to specific problems, that theoretical problems (for example, is there a conflict between the feeling of identity and strong local and/or regional belonging and cultural assimilation on a wider scale) be solved. I think that we should remember the advice given by Professor Jan Szczepański which should help to create this model of village development, namely "It is important for reformers and revolutionaries that through understanding of what is permanent and invariable in the social substance which they want to remodel, they provide grounds for the rationality of their action, proper respect for possible effects and that they inspire hopes that are up to their measures" (Szczepański, 1972, p. 35). The recent diagnoses indicating the weakening of the developmental potential of villages forced a change of the viewpoint on village matters in Polish society and among the rural population which must have an understanding for problems of its own development. This is also a problem of cultural identity understood as the feeling of identification with the values and symbols of culture. The basic structure of the village, in its constituent elements, retains permanence and continuity. A family, an individual farm, neighbours, relatives, informal and local groups, organizations and institutions form a network of relations that have sustained the essence of the community till the present time. The discussions accompanying the formulation of programs for the development of villages and agriculture considered mainly two criteria: �63 production and the economy and the socio-political dimension. The stress put on economic effects (instrumental), reduced the treatment of village to the function of a food producer and the stress put on problems of ownership in agriculture practically obscured the sense of villages and agriculture understood as a whole of mutually related aims and functions in the aspects of economy and national culture. Hence, in the situation in which the conditions of the country's existence required basic and necessary reforms, it became very important and urgent to define the strategy of a favourable development of villages and agriculture. I think that peasants, if they manage to survive, should become assets to the future development of villages. Meanwhile, peasants, the oldest and native inhabitants of villages, are becoming the bone of contention, the main object and social problem of transformation. In many press polemics a view that peasants are the deadwood of transformation, a product of the socialist system, a barrier to democracy in villages, an antithesis of civic society, is becoming dominant. A humanist, an ethnologist must take a stand in this polemics. We must give credit to the results of investigations conducted from the perspective of ethnological horizons. For example, Barbara Fedyszak-Radziejowska defended the peasant ethos, which, in her opinion, is not an obstacle to the modernization of Poland. It results from the investigations conducted by the Institute of Village and Agriculture Development of the Polish Academy of Sciences that the "attitude of entrepreneurship is being shaped in villages and on farms. Its presence is connected with the family tradition to work on one's own farm". The author pointed out that "neither the traditional peasant culture nor the ethos of work specific to farmers and the feeling of one's own worth were the obstacle to capitalism and market economy in deeply rural Scandinavian countries" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, p. 15). This opinion is supported by my article entitled Współcześni chłopi w perspektywie etnologicznej [Contemporary peasants from the ethnological perspective] (Wieruszewska, 1994, p. 158ft) in which I answered the questions asked during a panel discussion organized by the Polish Sociological Society. These questions addressed such issues as: consequences of 45 years of communist rule after the Second World War for the position of peasants in the social structure; consequences of a complete transition to market economy for contemporary Polish peasants; position of peasants in the future structure of Polish society which, in my opinion, being significant, will not determine their number but their importance to culture. Turning points reveal the truth that description, explanation and understanding of the phenomena of new reality reguire an increased intellectual effort. Furthermore, pre-set strategies of investigations must be surpassed. Scholars, �64 who attempt this task, must be bold and must take the risk comparable to that of pioneers. Professor Jan Szczepański, the author of an essay entitled O indywidualno.~ci chłopów polskich [About the individuality of Polish peasants], showed that the social sciences do not know much about the rural reality. He stated that the language of modern sociology is not adequate to the problems and phenomena occurring in Poland. A question arises: how can the reality of village, today very changeable, obscure, burdened with stereotypes, and subjected to the pressure of new trends - the market economy and democratic society - find its place in this "hybridization process". Looking for contact planes between Western Europe, liberal and secularized, and Poland, Catholic, with a peasant cultural heritage, becomes a problem. For the practice of social and economic life it is important to work out favourable relations between the defence of the interests of villages and agriculture and rules of market economy to become a part of wider, European economic structures (Wieruszewska, 1992). Treating culture as a sphere endowed with a specific autonomy, as a foundation of the philosophy of life, we can suppose that the logic of the oncoming changes is getting more and more convergent with the foundation of peasant culture. If we perceive the" sense of oncoming changes as the need for a more balanced approach to development according to the criterion of economic effectiveness, ecological health and value of survival, it will be easier to see village and agriculture as an example of a system that reproduces itself according to judicious economic rules. Ethnology, being sensitive to the overall vision of human life, is capable of noticing what sometimes is neglected by other scientific disciplines. An ethnologist, an investigator of culture, sees the village and agriculture as a form of economic activity that man pursues in the environment he lives in. He notices skills, talent and organizational abilities. Thinking about the future, one must say that none of the styles of life, including those formed in Polish villages, should be lost because today it is difficult to say what knowledge and skills our successors, future generations, will be using. Today opinion centres, authors of programmes addressed to villages, particularly peasant organizations, the church and priests are trying to create a vision of the future compatible to the spirit of the time and requirements of European integration. To reach this objective, one draws from history, the history of agrarian ideology, peasant tradition and rules of transformation, making references to the ethos of entrepreneurship. This must be accompanied by opinions voiced by the humanist, the ethnologist and the sociologist. This must be accompanied by a view which, under the pressure of current problems, will permit us to notice a reflection of a different dimension. Our thinking is burdened with some assumptions which lead us to an incomplete understanding of the integration process. We find ourselves �65 in a situation of somebody who purchases a licence or somebody who is entangled in the "syndrome of a late newcomer" and we forget that integration always pertains to different elements. The approach to problems of European integration is full of such concepts as reaching up to standards, adjustment, shortening the distance. In all these metaphors there is something that does not permit articulation of our strengths and our interests. As a process of integrating different elements and a process of creating a new whole, this has some legal, economic and social consequences and is done at a certain level of generality. We should realize what actors become players on this stage of integration and what roles they play. Village and Polish farmers do not have to be perceived as bogey and threat. What is extremely important are institutions, mainly because they set the rules, procedures, and norms. They do not use isolated indices. What matters is the whole, an integral complex of different indices. And this is important because agriculture, connected with soil, people, cultural community, is an element of the people - peasants bind the people on their territory and one must see the entire surroundings to fully perceive our interests. Ethnological knowledge tells us that the village as a type of community, born out of a primitive group, is not an enemy to civic society but its asset. Hence, rural communities with their own identity can coexist with civic ties. The sacrum element occurs not only in peasant culture, it exists and is necessary to democratic societies if they want the authority of transcendential norms and the source of legal validity. Tradition does not deny democracy but strengthens it. The goal would be to create a civic culture in villages, to strengthen citizenship through new institutions. Ethnoiogical knowledge again tells us that "institutions are not built, institutions grow like a family, neighbours, church, people" (Dahrendorf, 1994, p. 232). If we think about our "return" to Europe, it would be worthwhile, I think, not to lose sight of the transformations which today make Europe different and whose elites question the directions of development which degraded villages. If we treated the will to find contact planes and establish dialogue with Western Europe seriously, then these new facts would have to be reconsidered. Furthermore, new concepts have to be built around such issues as: the difficulties of compromise between the rural culture as community culture with the culture of bureaucracy (or, social culture, based to a large extent on norms, with the legal culture of civic society). This entails the question of adjustment to the rules of social life, the ability of those speaking a developed code to communicate with those who have a different communicational comptetence, one that makes reference to aspects, norms and values filled with substance and not to abstract rules. The problem is to look for contact planes between the world of Western Europe, liberal and secularized and Polish village with s -- Lud t. LXXIX �66 peasant cultural heritage, strongly connected with the Catholic religion. One could ask in passing whether Polish village can be for Europe a reservoir of indestructible values, attractively finding its place in the new ecological dimension of awareness, as a realistic iunctim of tradition and modernness. The more contact planes with the revival movement in Western Europe we have and the more seriously the village is treated as an alternative way of life, the stronger the hypothesis. For the rich, wealthy Europe, "neo-village" ideology and the return of people tired of urban life to villages, in search for recreation and contact with close, familiar environment, has a clear motivation. This ideology is a negative response to overgrown urbanization and rural areas become a kind of a buffer zone that performs instrumental functions to the surroundings, i.e. tourist, recreational functions, and functions of ecological protection. As protection of these areas cannot be done without the participation of people that inhabit them and without their conviction that there is a sense in recuperative work, a movement of elites for the restoration of rustic communities was born. It is sponsored by Ekovast (movement for the development of villages and small towns). No special effort is required to prove that in Poland the situation is different, although Western inspirations can be educational. In Poland such an awareness has not been formed yet, moreover, it stirs up controversies and emotions. The range of problems related to the concept of green economy, "revitalization" of rural areas, landscape protection, ecological agriculture, "turn to villages", if it goes beyond accepted norms, awakens distrust if not criticism. Remaining in Europe but going back a few centuries, we must remember that the permanence of a grange economy was characteristic of Central and Eastern Europe, including Poland. Concentration of a considerable part of the economic potential in the hands of freeholders had its impact on the different course of the industrial revolution in this part of Europe as compared with Western Europe. Preparation for the industrialization process with respect to accumulation of capital, qualifications, and new technologies was weaker in Eastern Europe than in the West. Throughout the centuries of the feudal system, the economic equilibrium was maintained by agriculture, crafts and trade. The village was a multi-functional structure, entailed in the new system. The equilibrium was upset by capitalism, an expansive system by its nature, a system which continually made agriculture adapt and adjust. The turn of this century is an ample time to make observations. It offers the distance needed to account for past events which, seen from a different perspective, do not obscure the picture with too many details. It also helps us to look at new tendencies which herald a new era. We live at the time of landmarks. Their significance goes beyond the surface �67 of life streams and social and political phenomena which change even faster. The turn that I am talking about, metaphorically defined as the turning point of the epoch, the crossroads of civilization, pertains to more profound, more thorough and far-reaching changes. We start to build a new post-modernist vision of the world by negating the foundations of 17th and 18th centuries. In doing so we undermine the foundations of our own civilization (Burszta, 1992). We are starting to build the new vision of the world not on the basis of the mechanistic paradigm, as a general model of seeing and learning about reality. This is opposed by profound ecological awareness which looks for relations between man and the spiritual dimension of culture, nature, cosmos. This finds expression in the tension between the technocratic and humanistic orientations. The dramatic break between the sphere of civilization and culture is becoming the sign of our times. It is true that social elites have this awareness and that they articulate the dilemma of modern times. For example - will the development of science outlive the development of mankind and can the ideology of freedom be compromised with social ties and do democracy and the market favour balanced development? Such questions are not asked by an average inhabitant of a village and for him/her the choice between the technocratic and humanistic vision of the future is not important. An average inhabitant understands and feels what tradition is - that unremovable component of human condition. He/she knows what village is for him/her, what his/her own farm means for him/her, has some aspirations and would like his/her work to be recognized by the society. In conclusion - the new social and economic order, based on the pillars of market and democracy, offers a chance for the restoration of villages as autonomous communities, using social life to mitigate consequences of unemployment and to promote entrepreneurship, using local resources and local potential. The question whether village as a cultural structure can regain its identity, whether it can be the symbol of a separate, different and abstract lifestyle, remains unanswered. The answer will be provided if we manage to establish a dialogue with values which will determine the future civilizational and cultural status of Europe and the world. One thing is certain: restoration of the identity of the modern village is an important issue and it cannot be done if the roots of the culture are ignored. BIBLIOGRAPHY Burszta Wojciech 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury [Dimensions of the anthropological cognition of culture], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zugroione społeczeństwo obywatelskie [An endangered civic society], in: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo [Europe and civic society. Conversations in Castel Gandolfo], Znak, Kraków. �68 Fedyszak-Radziejowska 1995 Barbara Spadek II, po PRL folio uwiera issued on Gałęski Boguslaw 1970 Wprowadzenie. nych legacy Socjologia wsi in: A. L. Bertrand, Poland], Grabski [The [Sociology of thc Polish People's Republic Kwestia wieku Polsce II' [Introduction. Z. T. Wicrzbick of village in the United SO\.:iology States], Krzywicki 1967 rolna. Prze/om w produkcji środków p. L. Krzywickiego w oświetleniu Ludwik Kwestia rolna [The agrarian Olszewska-Dyoniziak Barhara 1994 Spo/ecze/istwo i kultura. from Szczepański 1972 Ossolincum, spożywczych [The cultural question], Szkice in question. O t/'\va/o.\:ci porządku Dobrowolskiemu nictwo 1994 Wieruszewska tum X JX in the its rolc in enlightening 30 May. Warszawa. kulturowej Universitas, połowie Thc [Soeicty and culturc. Essays Kraków. Jan Kazimierz życia społeczeństwa [Studies Literackic, socjologii. in Dobrowolski], [On the permanence i historii etnoyrafli sociology, ethnography cd. by A. Kutrzeba-Pojnarowa, of order o/Iarowalle and in the life of Kazimierzowi history dedicated M. Żychowski, to Wydaw- Kraków. Propozycje do koncepcji village and its culture encyklopedii wsi polskiej i jej kultury [Encyklopedia - some suggestions], (xerox copy). of Polish Maria Horyzonty badań "Roczniki Wid. wsi [The Wsi" W poszukiwaniu hope]. po/skich wsi: między [About Wspó/cze.lni ethnological PWN, Including chłopi the IV an horizons of village culture], społeczno-kulturowe; [Village. In search for the Warszawa. mitem a nadzieją essay by Jan [Restoration Szczepański, individuality of Polish perspektywie etn%yicznej perspective], of investigations vol. 20. ca/o.fci whole], (Ed.) Odnowa and kultury Socjologii social-cultural 1994 village Z;edlloc:o- Wrocław. w drugiej agrarian PWN, z antropologii anthropology], society], in: Studia z zakresu 1992 of wsi w Stallaclr i, Socjologia production of foods in the second half of the 19th eenturyand by L. Krzywicki], "Gazeta Rolnicza" 1903, issue 22 from 1991 "Cash" Władysław 1903 1983 hurts], 17 March. "Kultura peasants], of village: Translaled myth ch{oPÓ\\' PA N, Warszawa. [Contemporary i Spolcczeństwo" Betwecn O indywidua/llli.\'ci peasants vol. 38, No hy Zbiqniew from the I. Nads/oga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c31e6bebd0058bf3b28d06c3647dba8.pdf f9e40d567a9c39160fe5ffc66e336954 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1981 Title A name given to the resource The Anthropology of Culture in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.69-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, CZESŁAW Institute Jagiellonian vol. 79, 1995 ROBOTYCKI of Ethnology University Cracow THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE A FINISHED PROJECT TN POLAND. In 1980 a group of ethnographers published a collection of their postulates in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"]. They proposed a different approach to ethnography. The reaction of the community of ethnographers was one of disbelief. However, Aleksander Jackowski "Jacek", editor-in-chief of "Polska Sztuka Ludowa", continued to publish this group's articles and supported its "manifesto" (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewsk i, 1980 - 1981). The main point of the manifesto is that there is no science of culture when the scope of research is restricted or anachronistic methods are employed which, in the opinion of the group, was the case with Polish ethnography. Consequently, ethnography must attempt to evaluate its own research potential, and use a new methodology. Furthermore, those who want to address the problems of complex modern culture must additionally face the task of defining new research problems, methods and ways qf interpretation. The explanatory power of the paradigm of traditional folk culture has been exhausted and the prospects of anthropology as reinterpretation have appeared. The manifesto of the group (known in the community as "them") was supported by a few articles in which they substantiated their postulates (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978-1979; 1979; Tomieki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). The manifesto was like a working dictionary of concepts and authors to which its signatories referred most often. The group organized many field investigations, meetings, discussions and conferences. Organized and conducted without any set patterns and pomp, often entertaining, the meetings attracted new participants, ambitious students and interested people from outside the community of ethnographers. This pattern itself became a target of criticism but the real value of such meetings and there were many of them were hardly noticed. After 1980 new texts appeared, first in "Polska Sztuka Ludowa", then books, which addressed three types of problems: the analysis and evaluation �70 of ethnographic discourse to date, the evaluation of broadly understood ethnographic practice and interpretations which expounded cultural sense, meanings and mythical constructions of collective ideas (see: bibliography). The anthropological option in Polish ethnography has been developing for at least fifteen years. Today, it is an accepted mode of interpretation. It is not a methodological phenomenon which is likely to soon disappear. Anthropological proposals to change the models of interpretation relate to many important issues: the scope of research, proper methods, the ontological status of culture, the scholar's place, the levels of explanation, competence, languages and the modes of expression. Adoption of one solution with respect to any of the above issues requires consistent transformation of other elements of the interpretive system. Therefore, in the subsequent discussion of the achievements and further options of anthropology in Poland, a logicalorder has been adopted. Anthropological interpretation developed in Polish ethnography as independent research options. This was possible because different theoretical ideas appeared at the same time, which made it possible to look at culture from different points of view. The question about the essence of culture and methods of its investigations undermined the realistic model of science. In the realistic model the essence of culture was often looked for outside of culture, for example in economic or social sciences. Anthropology used different methods to interpret culture. It recognized the semiotic, polysemic and communicative character of culture. It imposed a methodological postulate of a systematic approach to culture. It became necessary to look for the internal rules of culture and more general patterns at a different level to be able to interpret culture (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Other aspects and other possibilities were offered by hermeneutic approaches which stressed the research of symbols and world-views emphasizing the mythical-ritual character of culture (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Other aspects that were interpreted by the researchers included the entanglement of norms and attitudes connected with one's outlook on life (Tornicki, 1977; Robotycki, 1980) and the cosmological-ritual vision of the world (Tornicki, 1975; 1976; 1979). Often the same problem was analyzed from different points of view. For example, the categories of homeliness and strangeness were analyzed from the phenomenological (Benedyktowicz, 1987) and structural (Stomma, 1986; Węglarz, 1994) points of view. The works, mentioned here as examples of permanent tendencies in research procedures, finally overcame the old paradigms. The actual use of new methods helped make the Polish science of culture more dynamic. Good knowledge of original works by authors of new trends in world ethnology �71 and ethnography is the basis for positive research alternatives and criticism of Polish achievements (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Polish anthropologists, following the directions of change and tendencies in contemporary science, realized that their interests and disputes were only one version of disputes arising on a wider scale (Robotycki, Węglarz, 1983). They were familiar with discussions about the new scope and possibilities of anthropology (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska- Bakir, 1990). They were interested in problems bordering ethnology and linguistics (Burszta, 1986), ethnology and semiotics (Piątkowski, 1993) and ethnology and art (Piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). They studied more general ontological and epistemological problems pertaining to culture (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). On the other hand, the criticism of Polish achievements helped give shape to independent interpretive ideas, helped recall Polish authors with a precursory thinking and in this way differentiated Polish anthropology. This proved to be very significant as Polish problems have different contexts. It deals with a different culture; even today it claims to deal with national culture. It must also take a stand towards basic methodological problem: the usefulness of the so-called peasant model of traditional culture to interpretation. All these facts undoubtedly define the Polish character of a Polish anthropology of culture. How then is Polish ethnography evaluated by authors belonging to the anthropological trend? First of all, they say that practically all scholars dealing with folk culture and the culture of the folk type (the concept proposed by L. Stomma) were "brought up" in the ethnographic tradition and they continue to research culture in this tradition. For those scholars the concept of "traditional peasant culture" by definition belongs to ethnography, performing there a paradigmatic role. The model and modelling character of this notion, belonging to the metadescription of culture, generates other texts which belong to the same canon. And this does not pertain to "academic ethnography" alone. Ethnography also comprises amateur texts, museums and folkloric reconstructions. It easily settles into an apocryphallayer of culture and is perceived as such by society. This perception is facilitated by culture itself because it speaks many languages. This perception is also facilitated by the way in which folk culture is popularized in Poland. Examples of apocryphal texts include many old and modern descriptions of regional culture written by various scholars. Their texts are the result of the authors fascination with distinct local characters. They were and are written spontaneously, without any theoretical background except for fragments of explanatory systems, which often originated at different times and in different branches of science. Among modern works the traditional model of folk culture is the theoretical foundation that is used most often; practically these works are based on the "folklorized" versions of the model. �72 An ethnographic museum is also, like science, a metatext of culture. Its exhibitions belong to its canon and a historical look at the essence of the museum and the analysis of its functions tell us that we once as creators of museums, today as experts in museum management, are consciously or subconsciously guided by and use, a collection of theoretical judgements. These judgements concern both the scope and nature of cultural reality and how we evaluate the choices and customs of "the other". The way a museum is perceived by the society and scholars is not indifferent to visual representations of ethnography. The exhibitions help popularize knowledge about culture. When popularized, the knowledge undergoes hypostasis. A statement about reality is taken as reality. Hence, the cliche question about the role of cultural context ceases to be a cliche question when it comes to museum reconstruction and presentation of cultural phenomena. What becomes important is the scale of the context, its relation to the main exhibit, as well as its legibility and intelligibility. From the point of view which differentiates between high and low culture, it is art museums which collect masterpieces that fit the canon and which reject works that do not fit the canon (daub, trash). Should, then, ethnographic museums which deal in the apocryphal layer of culture, collecting objects which are often a replica, a cultural reject, a daub, trash, adopt a different point of view? This is what is happening. By adopting the autnomy of folk and community cultures, a canon of folk culture can be established. A museum, the metatext sphere, creates such a canon. The traditional peasant culture remains such a canon in Polish museums. Museum exhibitions rarely take account of the fact that subcultures are in continuous dialogue. This metaphor should reflect the essence of the internal, communicational mechanism of culture. This dialogue is a permanent relation of exchange, transformation, circulation of ideas, meanings, symbols, objects, etc. The same meanings can occur in different forms, simplifications, transpositions, variants, and options. The scope and possibilities of dialogue are determined by the competence of its participants - the users of culture. They use a complete code (which means complete knowledge of rules and linguistic and cultural meanings) or a limited code (in which the linguistic scope and semantic knowledge are fragmentary and perception of reality is stereotypical). This nature of cultural communication poses new questions: what reality are we dealing with?, with whom is the museum holding the dialogue and what dialogue is it?, who is the recipient of this dialogue?, what kind of response of the recipient is expected? These are important questions because modern culture is returning to forms of pictorial communication, described by G. Vico, in which a picture is first, followed by articulation and interpretation. The above problems are issues which resulted from the anthropological �73 look at culture. Their solution belongs to anthropology. They answer questions pertaining to, firstly, the ontology of culture (how does culture exist), secondly, epistemology which analyzes processes of transfer, consciousness and competence, and thirdly, axiology when criteria are determined, choices made and evaluated (see: "Warsztaty Etnograficzne" ["Ethnographic workshops"], 1991). Similar issues pertain to folklore as one element of national culture. Folklore based on the old folk culture is an element that has disappeared from the universe of Polish culture. Under the influence of social processes helping to balance differences and create new, different layers of culture, folklore has undergone many changes and transformations. Attempts at delaying this process are made by ethnographers and regionalists, convinced about the educational and aesthetic values of the old cultural sequences. They do this by reaching amateur, spontaneously formed groups or by acting as instructors working at the commission of institutions and patrons. Instructors of folkloric groups (ethnographers, ethnomusicologists, choreographers) want the folklore to remain in harmony with tradition. However, what does this mean? How can tradition be defined and criteria of correspondence be determined? Instructors believe that the traditional folklore is that of the turn of the 19th century. The model of traditional peasant culture remains to be the theoretical base for practical work. Attempts are made to reconstruct or replicate folklore, although in many cases this is ineffective as accounts and reports about the "old times" were blurred, idealized and given a mythical dimension, which is a feature of the internal change occurring in any culture. We come across the same ethnographers and instructors when they act as members of the jury of many folkloric festiva'ls and contests. They observe and evaluate groups once worked with as their instructors or as teachers of their present instructors. A viscous circle is thus formed, a closed set of ideas circulating between instructors, activists, groups and specific competition audience, who together form the movement of folklore lovers. Thus, ethnographers help create a form of folklore which is the sum of their knowledge, beliefs from around the turn of the century, attitudes to tradition and projection of their own values. At the time of postmodernist chaos this folklore has gained another value as a particularly attractive cultural alternative. Its enthusiasts did not notice its false dimensions, naivety and ethnographic illusion of the phenomenon. What is needed is awareness that when one participates in maintaining the world of values one creates a cultural fiction, which belongs to critical ironists who find it easier to point to the insoluble paradoxes of such a socially useful character of ethnographic work. When one attempts to project folk culture, one must remember that she is subjected to the power of positive myth. But the myth is also the source of another paradox bordering folk culture, its investigators and users. �74 Since the first publications by Jan Maciej Karol Wścieklica, many critical observers, writers and scholars agreed that what intellectuals thought about peasants and what peasants thought about intellectuals did not become eiiher of the class. These opinions did not pertain to external differences but to the understanding of the very core of culture. The traditionally "ethnographic" picture of the Polish village and its empirical reality often passed each other. This antinomy is detected both in scholarly and popular texts. The dichotomy between, for example, the aesthetic awareness of the so-called "folk" and folk culture, between moralityand special values of peasant culture, the adoption of which folk lovers tried to persuade us for a hundred years, became an eyesore every naw and then. Often we deal with a quasi reality which, like any other, can be object of analysis. This is another reason for proposing a kind of critical self-evaluation of ethnography, its anthropology. A set of assumptions has to be adopted before we start to practise this anthropology. The progress of scientific reflection leads to modifications or change of the paradigm. Consequently, texts are eliminated from its canon. Such a process can take a different course. When it is evolutionary, new elements are introduced to the paradigm in force, which, in the case of the modeł of traditional peasant culture, only leads to eclecticism, which I strongly oppose. When sentences from outside the system of the theoretical language are included into it, nothing is solved as, according to Thomas Kuhn, knowledge is not universal and cumulative. What is important are changes of entire systems made by criticism and reinterpretation. This opens new research possibilities, changes the perception of entire research areas and the same facts can be put in a new, different light. Advocates of the paradigmatic concept of the "traditional peasant culture" would agree with their critics that the empirical counterpart of the model, i.e. the autonomous peasant culture, undergoing continuous changes, is today a historical reality. If this thesis is combined with the considerations discussed above, the whole can be summed up as follows. There is no longer any equivalent of the model of the "traditional peasant culture". In many texts by Polish anthropologists criticism of the disciplinary matrix connected with this model is made. Consequently, canon texts are being replaced at the level of the metadescription of culiure in the categories of SCIence. Anthropological reinterpretation, defining itself by the negation of the ethnographic version of the description of culture, demythologizes these formes views. Its work consists in analyzing the theoretical systems, owing to which it is possible to find there figures of thinking, axiological beliefs, judgements inappropriately subordinated to reality, etc. This would not be possible if anthropologists did not pass the stage of methodological analyses, which �75 enhanced their efficiency and taught them to logically and self-critically analyse their own texts. The work they had to do helped them realize that the tension between reality and possibilities of its description would not disappear, that they also had to look for forms of its description which are different than the ones used so far. The demythologization of the text of Polish ethnography is done differently. Its authors make us aware that in science there is a place for axiological opinions and the old positivist rationalism (Robotycki, Węglarz, 1983), lack of correspondence between theoretical and empirical levels in explication (Burszta, 1987; Buchawski, 1990). They reject historical fiction and myths of the culture of a Polish village from the 19th century (Stomma, 1986). They point out the differences between the ethnographic picture of folk culture and its real, modern state (Robotycki, 1992; Piątkowska, l 994b). These ideas, undermined by anthropologists, are persistent among ethnographers who are immune to the radical anthropological propositions. There are authOl·s fighting with the fiction of the so-called genuine folklore and folk art. These are concepts popular among festivaljurors (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematism, figurativeness and stereotypes existing in the old and more recent academic knowledge about folk culture have mythical foundations. This is noticed by critical anthropologists, who, by proper analyses of ethnographic texts, create the anthropology of ethnography, hardly accepted by those who are not capable of an autoironic attitude (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). On the other hand, the "positive" proposal of anthropology penetrating the areas of common awareness, shaped by literature, press, school books and mass media, has been adopted without major problems. Here, the figures of thinking, cliches, and stereotypes seem to be something natural. Forms of analysis using a dictionary and anthropological methods are applied to very different analyses (see: Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994). There are many anthropological works of this type; I will quote only a few, selected to reveal the spectrum of possibilities that anthropology in Poland has managed to work out. Thus, there are anthropological analyses of film art (Benedyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), as well as analyses of trivial films about explorers, Batmen and vampires (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; l 992a; Robotycki, 1992b). Advertising in an equally popular topic, referring to various mythologies or using mythical structures to persuade (Mitologie popularne [Popular mythologies], 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). Anthropologists also analyzed rock music (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) and popular music (Burszta, Piątkowski, 1994b), visual arts (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; �76 Sikora, 1994). Hidden meanings were sought in architecture and urbanization (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) Ol' space (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). There were also works aimed at discovering stereotypes in school books and literature for children (Stoczkowski, 1989), tricks used by journalists in texts addressed to mass readership (Czaja, Robotycki, 1986). There are more and more texts on the popular reception of history (Stomma, 1991a). This extensive range of problems discussed by scholars is undoubtedly a success of the new look at culture. It is of less importance what path was taken by the development of problems (this should be discussed by future historians). What is important is the very fact that new problems have been advanced and discussed. Reinterpretation, the re-reading of source texts or texts once written by ethnographers and today considered the canon of ethnography, is an important postulate of the anthropology of culture. Reinterpretation was possible owing to the changes in methodological orientations. The results of this were very interesting - they helped discover what seemed to be exhausted topics, in which the game of symbolic meanings, archetypes and mythical transformations were found. Examples are works on the symbolic dimensions of the house (Benedyktowicz, 1992a), reconstructions of the anthropogenic myth (Tomicki, 1979), mythology of the plague (Sznajderman, 1994a; l 994c), mythical dimensions of the blacksmith (Barański, 1992a) and saints (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Anthropology is equally interesting when its starts dealing with its own texts, when it decomposes its own propositions and research results. It is presently the consensus among anthropologists that different structuralisms have been exhausted. However, the importance of structuralism as inspiration and taxonomically effective method is still emphasized (Węglarz, Burszta et al., 1987). Polemics with the great paradigm of ethnology with respect to beliefs, rituals and magic have been carried on by J. S. Wasilewski (1989). A closer look at history is found in L. Stoma (199Ia; 1992; 1994) and C. Robotycki (l992a; 1992c). When anthropology attempts discussion of problems related to the essence and dialogue of culture, it finds itself in dilemmas and questions to which final answers are not provided. But it must address such issues because they make it a science. It is another plane on which anthropology has to face itself (Tokarska-Bakir, 1990). The awareness of the consequences of one's own epistemological attitudes, suspension of values and cultural relativism and, consequently, application of the measure of astonishment to one's own culture, are problems typically addressed by anthropological reflection. There is no scale of correctness here, as some scholars say (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). But others (Czaja, 1988) once asked: where do the ironic attitude, skeptic nihilism, the attitude of jester lead to? �77 Answers to these questions are choices which reach the deepest senses, which in extremes lead either to selfdestruction of one's own science or adoption of values (Tokarska-Bakir, 1992; 1995). The interests of anthropological interpretation are not restricted; anthropology addresses different topics pertaining to various areas of culture, yet gives preference to modern topics. If it addresses the past, it usually refers to its analogy, historical framework or a sequence of transformations. The ethnographic tradition of anthropology and its bias towards modern times help it address various phenomena from two points of view. "Primitive" and "contemporary" are structure and not a temporal sequences. When analyzing cultural phenomena bctwccn these two extremes, one can ask: how does the former exist in the latter?, where is the essence of permanence and transformation? Anthropological interpretation is an answer to these questions (Benedyktowicz, 1992a). Hence, wc are not surprised by the scope of problems and boldness of associations that anthropologists presented in their first works (Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], 1985). The ideas presented there were further elaborated in their more mature works. Polish anthropology postulates further analyses. It draws attention to forgotten fragments of culture. For years it advocated addressing the dark sides of culture. The entire culture of the so-called "People's Poland" in its schizophrenic functioning requires reinterpretation and a richer and truer documentation. The imperialism of scope to which the anthropology I have described becomes prey can seem suspicious. Its unrestricted scope can, however, be defended. It results from a few reasons. Firstly, anthropology understood in this way is a science bordering other humanistic sciences. Sccondly, anthropological theses are more and more often quoted in humanism. Thirdly, the departure point which emphasizes that it is culture which determines the acquisition of common and scientific knowledge is widely recognized. Fourthly, and most importantly, anthropology has entangled itself in ontological, epistemological and axiological disputes, in this way starting a dialogue with other branches of sciences. In these dialogues anthropology significantly influences the outcome by providing different arguments although it does not define its scope. Hence, the concept of anthropological interpretation as is understood equivalent to contemporary anthropology. The question, what is anthropology - a science or art of understanding, appears every naw and then. Let us add that Clifford Geertz's arguments in favour of its interpretative character are universally recognized. In the general characterization of Polish anthropology presented above I �78 pointed to four aspects which decided that this approach is different compared with other ways of researching culture. I explained how folk culture is defined as an object of research, l showed that anthropological procedures lead to the demythologization of cultural facts, and help read source and metacultural texts, including anthropological ones, according to the new fashion. This has resulted in a shift of the research field and emergence of new problems. In sum, it appeared necessary to look for way of interpretation beyond traditionally understood ethnography from which Polish anthropology as a kind of critical reflection originated. The range of possibilities drawn from other humanistic discipline is very wide. However, the examples quoted help define a more general trend. Interpretations draw a lot from postmodernism and deconstruction, which consist in repeating the same in a different manner, in intertextual dialogue, in ironically quoting oneself. This is the character of, for example, the analysis that looks for cultural senses when poetry, which should be interpreted, is used as the key to the interpretation of the phenomenon (Szpilka, 199 I; Benedyktowicz, 1992a). The situation with deconstruction, an interpretative practice consisting in undermining the philosophy which is being voiced or the oppositions on which it is based, is similar. A deconstructionist points to rhetorical procedures lying at the base of his reasoning, key concept or tenet (Burszta, 1993). In other words, deconstruction is a game of returns, repetition of the same from a different perspective. And anthropology is like that - it interprets culture and itself in this way. One approaches anthropology from different theoretical positions and by different paths but always independently. Tn this essay I did not try to find methodological relationships. Among the authors mentioned are those who are the disciples of the Poznań school of Jerzy Kmita. Most of them, however, were connected with the group which published the 1980 manifesto. Finally, there is a group of autonomous scholars. Among them are Jacek Olędzki and others - Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, in whose research achievements anthropological preferences can be detected. Their followers have already published in the only Polish anthropological periodical "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"]. Tn conclusion, let me point out that: Firstly, I have presented a certain research proposal, continually discussed, which only shows that it is always topical; Secondly, I have used the term of the anthropology of culture and I often used the notion of ethnography. In the text I used interchangeably the notions of anthropology and anthropological interpretation. I have done so because I think that ethnography, in its old sense, from which anthropology originated, would not be able to bear the burden of interpretation of the phenomena of �79 modern culture, which is structurally complex, speaks many languages, and is metatextual. Today, there is no doubt that ethnographic texts also belong to this culture and therefore they also can be the object of analysis. Thus, a wider anthropological interpretation of such culture is necessary; Thirdly, it is obvious that not every investigator of culture must take a stand similar to that presented above. There are examples of other approaches to ethnography and anthropology. Not everybody must be interested in the programme presented here and in the pragmatics of its accomplishment; Fourthly, one should not avoid reflection upon the branch of knowledge one practises; Fifthly, I would once again like to support the claim expressed in the title that the anthropology of culture in Poland is a finished project. Post Scriptum The bibliography is incomplete, in fact it is only fragment ary and should be treated as a point of reference to the problems and possibilities of anthropology. BIBLIOGRAPHY Barański Janusz 1992a Kowal - mit w akcji [The blacksmith - a myth in action], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 30. 1992b O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja sprawy słonia [On the heuristic interpretation of two ethnological theories. Deconstruction of the elephant issue], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 1. Czy metafora może bye' bajką [Can a metaphor be a fairy tale], "Polska Sztuka 1995 Ludowa. Konteksty" 49, No I. Benedyktowicz Zbigniew 1980 O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą [On some applications of the phenomenological method to the study of religion, symbol and culture], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 2. 1981 Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są ... [Response to the questionnaire: what arc ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. 1983 Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego. Sacrum i profanum w kulturze ... [Symbolic and cultural aspects of Oriental monasticism. Sacrum and profanum in culture ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. "Go,V(' w dom. Bóg w dom" i obcy jako bogowie ["A guest at home is God at home" 1987 and strangers as gods], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. Symbol w etnografii [Symbol in ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 3. 1988a 1988b Stereotyp - obraz - symbol. O możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp [Stereotype - image - symbol. On possibilities of a new look on the stereotype], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 24. 1991 Widmo ,vrodka ,vwiata. Przyczynek do antropologii współczesności [The phantom of the centre of the world. Contribution to the anthropology of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 1. �80 1992a 1992b (with D. Benedyktowicz) Dam "Wiedza a kulturze", Wrocław. w tradycji ludowej [Home in the folk tradition]. Bahf'ue" [Marta and Maria. Remarks on "Babette's Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 "Tango" taniec uniwersalnej aliena<.ji [Tango - a dance of universal alienation]. "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Benedyktowiez Z., Robotycki C, Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. S. 1980- 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo. poj('cia. inspiracjf'. Materialy do slownika [Anthropology of culture in Poland - legacy, concepts, inspirations. Materials for a dictionary], "Polska Sztuka Ludowa" 34, No I - 2; 35, No I. Buchowski Michal 1986 Magia. Jej junkcje i struktura [Magic. Its functions and structure], UAM, Poznari. 1987 Kilka uwag o pewnej hrytyjskiej recepcji dziela Levi-Straussa [A few remarks on a certain British reception of LCvi-Strauss' work], "Lud" vol. 71. 1990 Racjonalność. Translacja. Interpretacja [Rationality. Translation. Interpretation], UAM, Poznań. 1991 Obrz((d, rytual. ceremonia [Custom, ritual, ceremony], "Rocznik Muzealny" vol. 4. Wlocławek. 1993 Przeciw skrajnemu relatywizmowi [Against extreme relativism], in: Inspiracjf' pOS1modernistyczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. PWN. Warszawa- Poznań. Burszta Wojciech 1986 J((zyk a kultura w my.v/i etnologicznej [Language and culture in the ethnological thoughtJ, PTL, Wrocław. 1987 Natura - I/lyśl symboliczna - kulwra [Nature -- symbolic thought - culture]. "Lud" vol. 71. 1989 Odfolkloryzmu lokalnego du "pustfolkloryzmu" narodoweyo [From local folklorism to national "postfolklorism"], "Polska Sztuka Ludowa" 43. No 3. Wymiary antropoloqicznf'go poznania ku/tury [Dimensions of the anthropological 1992a cognition of culture], UAM, Poznań. 1992b Etnologia dzisiaj alho silo peryferii [Ethnology today or the power of periphery]. "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1993 Utracona newinność? Rozterki antropoloqii postmodf'l'nislycznej [Innocence lost') Irresolutions of postmodernist anthropology], in: Inspiracjf' POs(l/lor!f'rnis(vczne w humanistyce [Postmodernist inspirations in humanism]. op. cil. Yes. Nos(alqiczne strefy pamięci [Yes. Nostalgic spheres of memory], "Polska Sztuka 1994 Ludowa" 48, No 1-2. Burszta Wojciech, Pi,!tkowski Krzysztof 1992 Antropoloyia wspólczesna. antropologia wspólczesno.vci czy antropologia lIeqatywlla [Contemporary anthropology, anthropology of modern times or negative anthropology], in: Socjologia a antropoloyia. SLanowiska i kmurmversjl' [Sociology versus anthropology. Opinions and controversies], cd. E. Tarkowska, "Wiedza o kulturze", Wrocław. [994 O czym opowiada antropologiczna opowie.v,' [What is an anthropological talc about?], Instytut Kultury, Warszawa. Ciarka Ryszard 1988a Punk-Rock, "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 1-2. 1988b Sacrum. mit. książka ... [Sacrum, myth. book], "Polska Sztuka Ludowa" 42, o 3. 1990a Napisy na mlJrach i etnografia wspólczesnego miasta [GrafilIi and the ethnography of a modern townJ, "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 2. Marta i Maria. feast"], "Polska Uwagi o "Uczcie �81 1990b 1992 1994 Świrty obraz w szarym bloku [A holy picture in a grey block offlats], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No 3. Film i prawdziwy obraz rzeczy [Film and the true picture of things], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3-4. O sposobach zabijania zwierząt [On methods of killing animals], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Czaja Dariusz 1988 Dylematy h/aZ/la [The dillemas of a jester], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. 1990 Spór o model etnologicznej interpretacji [Controversy over the model of ethnological interpretation], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficznc" folio 27. 1991 Krajobraz z Tobiaszem [A landscape with Tobiash], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No 3-4. 1992a Menwlno.vć i mit rewolucyjny [Mentality versus revolutionary myth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. ł992b Moment wieczny. O "Uczcie Babette" [An eternal moment. About "Babette's feast"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1992c Symbol ifllm. Uwagi metodologiczne [Symbol versus film. Methodological remarks], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. 1992d Wenecja i śmierć. Konteksty symboliczne [Venice and death. Symbolic contexts], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1993 Symbol w antropoloyii kultury [Symbol in the anthropology of culture], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. 1994a O sztuce zdziwienia i glupstwach popkultury [On the art of suprise and stupidities of pop culture], in: Mitoloyie popularne [Popular mythologies], ed. D. Czają, Universitas, Kraków. ł994b Reklamowy smak raiu: między archetypem a historią [The taste of Eden in advertising: between the archetype and history], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Czaja Dariusz, Robotycki Czesław 1986 Rodzina wiejska na Podlasiu wedlug tygodnika "Przyjaciólka" [A rural family in Podlasie according to the "Przyjaciółka" weekly], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 3-4. Czyżewski Adam 1992 Pejzaż z pamięci czyli w sprawie niedokończonego przypisu [A landscape from memory or on an unfinished footnote], "Polska Sztuka Ludowa" 36, No 1- 4. 1994 Ochrona ptaków i budowniczowie [Protection of birds versus construction workers], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. Kaniowska Katarzyna 1985 Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii [The dichotomy nature-culture as a special problem of ethnology], "Etnografia Polska" vol. 29, folio I. 1989 SOljologiczna wizja ewolucji kultury ludzkiej [Sociological vision of the evolution of human culture], in: Problemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], PAN-Ossolineum, Kraków. 1991 Surrealizm i etnografia [Surrealism and ethnography], "Polska Sztuka Ludowa" 45, No I. 1994 Problem opisu w etnologii [The problem of description in ethnology], in: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec wspólczesności [A farewell to the paradigm? Ethnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa. 6 - Lud t. LXXIX �82 Krupa Maciej 1989 Skrzypek "Polska Michera Wojciech 1984 na dachu, czyli Żyd Sztuka Ludowa" uniwersalny [Fiddler on the roof or a universal Jew], 43, No I. O kategoriach widzenia harwnego [Why a cow is red. of seeing colours], "Polska Sztuka Ludowa" 38, o 4. O wieloznaczności symbolu [On many meanings of symbol], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Dlaczego krowa jest czerwona. On categories 1991 1992a Wyohraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symholiczna filmu "Szklane [Werner Herzog's alchemic imagination. Symbolic exegesis of "Glass heart"], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AntyDiiniken [AntiOiiniken], GO, Warszawa. Śmierć Jasia i Malgosi [The death of Jaś and Małgosia], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 3 - 4. serce" 1992b 1994 Mitologie 1994 Piątkowska 1994a popularne Mitologie popularne [Popular mythologies], ed. O. Czaja, Universitas, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly sztuki - spojrzenie na podstawie hadań w .\:rodowisku wiejskim [Cultural 1994b Piątkowska 1982 1987 1991 Piątkowski 1985 1989 1993 1994 Pożegnanie 1994 Robotycki 1980 1981 rules of art - a look based on investigations in a rural community], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm'!], op. cil. Kultura a ikonos:fera. Etnologiczne studium przykladów ze wsi współczesnej [Culture versus iconosphere. Ethnological study of examples from a modern village], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 36. Krystyna, Piątkowski Krzysztof Antropologiczne pojęcie stylu a sztuka ludowa [Anthropological concept of style versus folk art], "Łódzkie Studia Etnograficznc" vol. 24. Sztukmistrz z Wersalu czyli o SZluce i kulturze [A magician from Versailles or about art and culture], "Lud" vol. 71. Kategorie kultury a ikonosfera [Categories of culture versus iconosphere], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Wlocławek. Krzysztof Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii polskiej [Theoretical problems in Polish ethnography after J 945], "Lud" vol. 69. Wybrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki w etnologii [Selcctcd mcthodological problems of the use of semiotics in ethnology], in: Prohlemy metodologiczne etnografii [Methodological problems of ethnography], op. cit. Semiotyczne badania nad kulturą w etnologii [Semiotic investigations of culture in ethnology], UMK, Toruń. Badacz wohec tradycji [A scholar's view of tradition], in: Pożegnanie paradygmaw:! [A farewell to the paradigm?], op. cil. paradygmatu? .. [A farewell to the paraEtnologia wohec wspólczesności digm? Etnology versus modern times], ed. W. J. Burszta and J. Oamrosz, Instytut Kultury, Warszawa. Czesław Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim [Tradition and customs in a rural community], PAN - Ossolineum, Kraków. . Łańcuch szczę.Vcia w pól wieku później [A luck chain half a century later], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No I. Pożegnanie paradygmatu? �83 Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna [Biography of a folk artist as artistic truth], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 27. Sztllka li vista. Folklor strajkowy [A vista art. A strike folklore], "Polska Sztuka 1990b Ludowa" 44, No 2. Wspomnienia z dawnych podróży na "Jug słowiański". Uwagi etnologa do tekstu 1991 z początku wieku [Travel recollections of "Slavonic Yug". Ethnologist's remarks on a text from the beginning of the century], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek. Etnografia wobec kultury współczesnej [Ethnography versus modern culture], Uni1992a wersytet Jagielloński, Kraków, Post-doctoral dissertations 232. Wampiry. Od wierzeń ludowych do film~wychfantomów [Vampires. From folk beliefs 1992b to film phantoms], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. H istoria i tradycja, dwie kategorie opisu przeszłości [Historyand tradition, two 1992c categories of the description of the past], "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 29. Etnografia wobec samej siebie [Etnography versus itself], "Zeszyty Naukowe 1993 Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 32. Reklama z zapomnianym kodem [Advertising with a forgotten code], in: Mitologie 1994a popularne [Popular mythologies], op. cit. Moralny i strukturalny aspekt dobra i zła w bajce magicznej [Maral and structural 1994b aspects of the good and bad in a magic fairy tale], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. l994c "Piwnica pod Baranami" - antropologiczna interpretacjaformuły kabaretu ["Piwnica pod Baranami" - an anthropological interpretation of the cabaret], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 48, No 1- 2. Robotycki Czeslaw, Węglarz Stanislaw 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce [A pesant is a power and that's that. On mythologization of folk culture in science], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 1 - 2. Sikora Slawomir 1986 Cmentarze - antropologia pamięci [Cemeteries - the anthropology of memory], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1- 2. Fotografia, pamięc, wyobraźnia [Photography, memory, imagination], "Polska 1992 Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit [Photography at the end of the century. 1994 Photography versus myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1 - 2. Stoczkowski Wiktor 1989 Prehistoria IV szkolnych podręcznikach czyli współczesny mit początków [Prehistory in school books or a modern myth of the beginnings], "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Stomma Ludwik 1975a Rytuał pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna [The pokładziny ritual [escorting the newly weds to their bedroom] in Poland. A structural analysis], "Etnografia Polska" vol. 19, folio I. 1975b Stan badań nad obrzędowością polską od połowy XVI II w. [Research of Polish ritual from the middle of the 18th century], "Etnografia Polska" vol. 19, folio l. Mit Alkmeny [The myth of Alcmene], "Etnografia Polska" vol. 20, folio l. 1976 1978 - 1979 M agia dzisiaj [Magie today], "Polska Sztuka Ludowa" 32, No 3 - 4; 33, No 4. Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku [Determinants of Polish folk 1979 culture in the 19th century], "Polska Sztuka Ludowa" 33, No 3. 1990a �84 Wstęp [Introduction], in: J. St. Bystroń, Tematy, które mi odradzano [Topics I was discouraged to address], Selected and prepared by L. Stomma, PIW, Warszawa. Słońce rodzi się 13 grudnia [Sun is bom on 13 December], LSW, Warszawa, 1981a Odpowiedź na ankietę: etnografia, etnologia czym są... [Response to the question1981b naire: what are ethnography, ethnology ... ], "Polska Sztuka Ludowa" 35, No 2. Antropologia kultury wsi polskiej X I X wieku [Anthropology of the culture of a Polish 1986 village in the 19th century], PAX, Warszawa. Czy w etnografii występują białe plamy [Are there white spots in ethnography?], 1989 "Polska Sztuka Ludowa" 43, No 4. Wzloty i upadki królów Francji [The rise and fali of French kings], Wydawnictwo 1991a Łódzkie, Łódź. Uroda ludzkiej pomyłki [The beauty of a human mistake], "Polska Sztuka Ludowa" 1991b 45, No 1. Antropologia kultury. historia i Kubuś Puchatek [The anthropology of culture, 1992 historyand Whinney the Pooh], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 -4. Historia współczesności [History of modern times], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994 1- 2. Szkice i próby etnologiczne 1985 Szkice i próby etnologiczne [Ethnological essays], ed. Z. Benedyktowicz and C. Robotycki, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" folio 4, Kraków. Sznajderrnan Monika 1991 O etnograficznym surrealizmie [On ethnographic surrealism], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No l. Co się kryje pod tą maską: wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o Barmanie 1992a [What is hidden behind this mask: a few remarks on Batman], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. "Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze ["An Old Gringo". The 1992b motif of Don Quixote in film and literature], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. AIDS. kształt mitu [AIDS, the shape of the myth], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1994a 1 - 2. "The Jardin des Plantes. Postcards" czyli roślinna metaforyka James ClijJorda ["The 1994b Jardin des Plantes. Postcards" or the floral metaphors of James ClilTord], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 3 - 4. Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS [The plague. Mythodology of bubonic I994c plague, cholera and AIDS], Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki [In search for the lost Ark], "Polska Sztuka Ludowa" 42, No 4. Kultura masowa a etnografia [Mass culture versus ethnography], "Rocznik Muzeal1991 ny" vol. 4, Włocławek. "Batman" opowieść o stworzeniu ["Batman" - a story of creation], "Polska Sztuka 1992a Ludowa" 46, No 3 - 4. Zobaczyć .~wiat: Ethnografia wobec filmu i kultury masowej [To see the world: 1992b Ethnography and the film and mass culture], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 3 - 4. 1994 Raj utracony [Paradise lost], "Polska Sztuka Ludowa" 48, No 1-2. Tokarska-Bakir Joanna 1990 Interpretacja czyli o sztuce antropologii [Interpretation ar on the art of anthropology], "Polska Sztuka Ludowa" 44, No I. 1980 �85 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości [Gadamer's hermeneutics in ethnographic investigations of strangeness], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. Opuszczone ołtarze zamieszkują demony [Deserted altars are inhabited by demons], 1993 "Polska Sztuka Ludowa" 47, No 3 - 4. Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzeźroczystej [A further fate 1955 of the prodigal son. A project of opaque ethnography], "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 49, No 1. Tomicki Ryszard 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej [Tradition and its significance in peasant culture], "Etnografia Polska" vol. 17, folio 2. 1975 (with 1. Tomicka) Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka [The tree of life. The folk vision of the world and man], LSW, Warszawa. Slowiański mit kosmogoniczny [Slavonic cosmogonie myth], "Etnografia Polska" vol. 1976 20, folio I. 1977 Norma, wzór i warto.fć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce [Norm, paltem and value in the sexuallife of traditional rural communities in Poland], "Etnografia Polska" vol. 21, folio 1. Anthropogenesis in Slavonic folk beliefs, "Ethnologia Polona" vol. 5. 1979 1981a Kultura, dziedzictwo, tradycja [Culture, heritage, tradition], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, ed. M. Biernacka et al., Ossolineum, Wrocław. 1981b Religijno.fć ludowa [Folk religiousness], in: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej [Ethnography of Poland. Transformations of folk culture], vol. 2, op. cit. Drogi w za.\'wiaty. Materiały do eschatologii Azteków [The road to the other world. 1986 Materials for the eschatology of the Aztecs], "Polska Sztuka Ludowa" 40, No 1 - 2. Poza spoleczeństwem - w pobliżu boskości. Przyczynek do rozważań nad symboliką 1987 wlosów [Beyond the society - near godliness. Contribution to the discussion of the symbolism of hair], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1- 4. "Warsztaty Ewograficzne" 1991 Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograficzne" [National session "Warsztaty Etnograficzne" (Ethnographic workshops)], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włocławek, pp. 145-310. Wasilewski Jerzy Sławomir 1975 Kaceyoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej [The category of space in nomadic culture. Analysis of the space of the Mongolian yurt], "Etnografia Polska" vol. 19, folio 1. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji [The symbolism of rotational 1978 movement and ritual inversion], "Etnografia Polska" vol. 22, folio 1. Po .fmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń [To wander after death. 1979a An essey on the ethnology of the world of meanings], "Teksty" No 3, 4. Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach [Travels to the heli. On shamanic 1979b mysteries], LSW, Warszawa. Podarowa(' - znaleźć - zgubić - zblądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego 1980 związaneyo z opozycją życie - śmierć [To give - to find - to lose - to get lost. Some categories of the symbolic language connected with the opposition life - death], "Etnografia Polska" vol. 24, folio 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczystość [Taboo, magic prohibition, unchastity], "Etno1987a grafia Polska" vol. 31, folio 1. �86 1987b Św. Pawel - nawrócenie, odwrócenie i niepewność est. Paul - conversion, abandoning and uncertainty], "Polska Sztuka Ludowa" 41, No 1-4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii [Taboo versus paradigms of ethnology], Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi... [Anthropology is a paradigm ... ], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni [Fathers of the desert], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 - 4. 1983b Pustelnicy - ludowi święci [Hermits - folk saints], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 3 -4. 1987a Dzielo Levi-Straussa - dzisiaj [The work ad Lćvi-Strauss today], "Lud" vol. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiający muzykę Sokrates [Claude U:vi-Strauss: Laplace's demon or Socrates practising music], "Lud" vol. 71. 1991 Kategorie kultury ludowej jako kategorie etnograficzne [Categories of folk culture as ethnographic categories], "Rocznik Muzealny" vol. 4, Włoclawek. 1992 Koncepcja etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj [The concept of the ethnographic differentiation of folk culture today], "Polska Sztuka Ludowa" 46, No 2. 1994 Chlopi jako "obcy" [Peasants as "strangers"], in: Pożegnanie paradygmatu? [A farewell to the paradigm?], op. cit. Węglarz S., Burszta W., Studziński J. A., Piątkowska K., Buchawski M., Augustynowicz G. 1987 Claude Levi-Strauss - po latach [Claude Lćvi-Strauss after years], "Lud" vol. 71, pp. 3 -126. Translated by Zbigniew N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b96f3987fe6c8b5063e9121f84ffe8b4.pdf 0bed11f714a9a76b53a3e12906e006e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemysłowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1986 Title A name given to the resource Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.161-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, IRENA Branch vol. 79, 1995 BUKOWSKA-FLOREŃSKA of Silesian University Cieszyn ETHNOLOGICAL STUDIES OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. Academic interest in the communities evolving around developing industrial centers began in Europe in the 19th century. In Poland it goes to the turn of the 20th century; its main focus has been the situation and living conditions of industrial workers. The forerunner of Polish ethnological studies on labor culture was Stanisław Ciszewski, who described a two-vocational group consisting of farmers and miners living in the vicinity of Sławkowo in the Olkusz district. In addition to general characteristics of some aspects of the material and social culture, he devoted much attention to folklore and beliefs (Ciszewski, 1886 - 1887). Some materials concerning the family and public life of the working class (examples come from the region of Łódź, Warsaw, Żyd ardów, and the Dąbrowskie basin) may be found in a few studies from the beginning of the 20th century. The most interesting is the study written in 1922 by Rev. A. Wójcicki entitled: Robotnik polski w życiu rodzinnym [The Polish Worker and Family Life]. At that time, however, the traditions of working class culture were not the subject of research of Polish ethnologists. Studies on working class communities were undertaken by representatives of other academic disciplines mainly concerned with the living conditions of industrial workers or the unemployed, and with their own accounts of their lives. Nonetheless, in that period the first theoretical concepts dealing with the culture of working classes were formulated. For example, in 1938 Stefan Czarnowski pointed out the formation of a new culture whose founders - in his opinion - are characterized by "a sense of justice", "brotherhood", "human dignity", and "substantial thinking ... , in categories of material shapes". He emphasized the existence of an ethos of the working masses, thus trying to defy previous opinions suggesting that technological progress and work automation "were to deprive the proletariat of all propensities to create spiritual values". Concluding a longer statement, he claims that "facts do not corroborate the above view: the working class culture is being created under our eyes, even in the capitalist system, though in opposition to it. It has the makings of a culture that is both great and full of humanity" (Czarnowski, 1946, pp. 101 -120). 11 - Lud t. LXXIX �162 These views were grounded not only in observations, his own reflections, and publications by the representatives of contemporary leftist philosophical trends, but also in earlier folklore materials most often found in numerous non-professional periodicals. As an example let us mention the legends and tales concerning Silesian mining, published by the Poznań "Warta" and supplied by a collector of Silesian folklore who came from the Wielkopolska region, Skromny (Ligęza, 1972). Similar materials, including descriptions of the first industrial processes in such towns as Tarnowskie Góry, Gliwice, Katowice and others located in the same area were also discovered in the articles of Józef Lompa from the 19th centuryand published by A. Zieliński only in 1984 (Simonides, 1989, pp. 12, 25). Data about the life of mining communities in Upper Silesia were contained in the monographs of towns that appeared between the world wars and concerned such towns as Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry, and Świętochłowice. For example, in the monograph of Świętochłowice a contemporary collector of local folklore and at the same time founder of the museum collection, Stanisław Wallis, in a chapter entitled "Sztuka ludowa" ["Folk Art"] provided detailed information about fifteen industrial villages situated in the heart of Upper Silesia. Describing the culture of their inhabitants, working both in the fields and in industry, or only in mining and industry, he pointed the production of ornamented objects of every day use that were made of industrial waste such as tin, wire, iron plates, coal, and other materials. Studies on the folk culture of Silesia, including also the "folk culture of the working estate", were conducted by German ethnographers since ca. 1919, among others under the supervision of Alfons Perlick (the regions of Bytom, Gliwice, and Opole), director of the Museum in Bytom (Perlick, 1943). This subject was more thoroughly discussed by Mieczysław Gładysz in his study Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku [The Condition and Needs of Polish Research on Silesia] published by the publishing house of the Silesian Institute in Katowice established in 1934. In the 1930s the representatives of contemporary Polish ethnography attempted some field research to collect materials for the Silesian Museum. They did not, however, take up the problem of the forming industrial community, but instead concentrated on accumulating knowledge about the rapidly disappering peasant culture whose traits were manifestations of Polish regional and national traditions. In the interwar period only some of the collected material was published by a group of scholars including Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski, Mieczysław Gładysz, Jerzy Longman, and Longin Malicki. More data about the industrial area of the region appeared only afterwards. In other regions of Poland even after 1945 the main concern of ethnographers was to collect and document the shrinking resources of the traditional peasant culture as well as to study its transformations. No attention was paid �163 to the culture of the already functioning communities that developed around industrial centers. While historians were already conducting wide-range studies concerning the "Polish working classes" completely ignoring the question of their culture (T. Lepkowski, S. Kolabiński, I. Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska, and others), ethnologists just began to take note of that research problem. We may assume that the first sign of their concern was the interest in the art of miners, especially in coal and salt sculpture, the results of which were published in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] between 1949 and 1952. The changing cultural reality and the postwar revival of social sciences provoked a discussion about the subject and research methods of ethnology. The breakthrough in ethnological studies that set new research goals was the methodological conference held in 1956 in Cracow, where Kazimierz Dobrowolski delivered the opening address (Dobrowolski, 1958, pp. 76 - 77). He emphasized the "importance of the history of culture of the working people" of different formations in the national historyand a small number of publications devoted to the 19th and 20th century working class culture. Dobrowolski indicated that the phenomenon deserved to become an essential field of ethnological research. Of great help in studying working class communities were research projects previously undertaken by museum researches and members of the Ethnographic Committee of the Silesian Institute in Katowice and the experience of the research center in Cracow headed by K. Dobrowolski. The above-mentioned research projects were carried out in 1951 by the Department of General Ethnography of the Jagiellonian University and by the Department of Ethnography at the Institute of History of Material Culture at the Academy of Sciences in Cracow. One of the results was a paper by Danuta Dobrowolska Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 [Salt Miners in Wieliczka and Their Culture in 1880 - 1939] (later extended into a book) in which the author, in accord with Dobrowolski's suggestion, applied an integral and comprehensive approach to the phenomena under investigation. In J 958 in "Etnografia Polska" the same author published an article, quite unusual in the context of earlier ethnological projects, concerning the leisure time of workers from the region of Małopolska. A similar approach was followed by Edward Pietraszek in his study called Wiejscy rohotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim o.frodku górniczym w XIX i XX wieku [Village Workers of the Mines and Steelworks. The Dynamic of Socio-Cultural Transformations in the Siersza Mining Center in the 19th and 20th Centuries] (1966) and his other papers published in a collection "Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej" ["Materials on the History of Factory Workers in Southern Poland"] edited by K. Dobrowolski (1966). These papers focused on �164 social life and material culture on the one hand, and on the socia-cultural effects of the functioning of factories on the other. The subject of the working class culture "against the collapse of traditional folk culture in the Krakowskie Basin" was discussed by Edward Pietraszek in volume 7 of "Etnografia Polska" in 1964, while the question of socia-cultural consequences of industrialization, in the context of a studyon miners from Lubiąż, was dealt with in the same volume by Antoni Stojak. The above-mentioned interdisciplinary papers combining the perspectives of ethnology, history, and sociology not only opened up a new period in ethnological studies in the Cracow center, but they also set an example of new research needs and possibilities. A wider context of the study of working class culture was highlighted in later articles by E. Pietraszek and D. Dobrowolski. The earliest studies on working class culture were undertaken in Upper Silesia. The first articles, published in "Polska Sztuka Ludowa" in 1952, concerned the written and musical folklore of miners as well as their art, and were written by Maria Żywirska, Stanisław Wallis, Józef Ligęza, and Mieczysław Gładysz. Later on, the investigation of the culture of the industrial region of Silesia was continued in many other publications, such as a book by Józef Ligęza entitled Śladami tradycji [Traces of the Tradition] which discusses not only tales, stories, and Silesian proverbs but also the tradition of mining literature in southern Poland (Ligęza, 1968; 1972). Similar in character were later works of Dorota Simonides about humor, describing the folklore of industrial Silesia, the collections of miners' songs by Adolf Dygacz, and studies on songs and rituals by Krystyna Turek with the author's historical and formal ethno-musicological analysis. After World War II, the members of the Ethnographic Committee of the Silesian Scientific Institute in Katowice launched studies on the traditional culture of miners. The scope of their studies included not only the traditions of the profession (tools, clothing, work organization) and related customs, but also the problems of settlement, ethno-social structure, housing, food, beliefs, art, and folklore. They were conducted both in the housing projects situated by the factories and in the towns and villages where miners and their families were a predominant group. Already in 1964 the results of those studies were published in a collective monograph entitled Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie [An Outline of Miners' Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin] (Ligęza, Żywirska, 1964). Prior to this monograph, remarks on the methodology of such studies (Żywirska, 1953, pp. 93 - 103) were published. According to the intentions of Józef Ligęza and Maria Żywirska, their works provided guidelines for the future comprehensive and detailed research initiatives to be undertaken in Upper Silesia, Łódź, and Warsaw. In 1965 - 1966, in the series "Górnośląskie Studia Socjologiczne" ['The Upper-Silesian Sociological Studies"] published by the Silesian Scientific �165 Institute, two books devoted to the miners' and steelworkers' families by Franciszek Adamczak were issued. They constitute a perfect example of the development of knowledge about social culture of that industrial region and a demonstration of the proximity of research areas of ethnology and the sociology of culture. Since the 1960s Silesian ethnologists associated with museums, the University of Silesia, the Polish Ethnological Society and the Ethnographic Committee in the Silesian Scientific Institute have been investigating not only the processes of change within the traditional peasant and working class culture (Dubiel, 1968), but also the Silesian culture of industrial communities. Since then the latter has become the main subject of interest of ethnologists affiliated with those institutions. In the wake of their research more and more articles and books concerning, among others, the written and musical folklore, beliefs and rituals, nonprofessional art, and family began to appear. As an example, we should mention Podania i opowieści z Zagłębia Dąbrowskiego [Tales and Stories from the Dąbrowskie Basin] by Marianna and Dyonizjusz Czubala published in 1984, and a publication of Marian Gerlich about folk beliefs related to mining and industry which is an interesting anthropological analysis of the relation between "beliefs and everyday life" "beliefs and the question of work" as well as "beliefs and traditional ideology from the perspective of working class family rituals" (Gerlich, 1992). Another example of a monographic account is a collective work Górniczy stan [The Miners], edited by Dorota Simonides, presenting a few selected areas of folklore in their relation to some questions of social culture (family, patterns of behavior, rituals), and to art and beliefs (Simonides, 1988). A broader approach was taken in another study, Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper Silesia], edited by the same author, which covered the whole region of Silesia, including the farming Opole district, and contained a number of materialon the specific cultural character of Silesia as an industrial region. What is noteworthy, some chapters of the study were devoted to "folk literature" which was able to develop due to the involvement of small businessmen such as printers, "the singing movement" and "people practicing music", all as typical of the Silesian working class settlements as, for example, the amateur theater. In the book both archaic and modern trends are discussed in the context of an overall systemic approach to culture and tradition. Interesting source materials on family rituals in the industrial complex of Katowice were collected by Halina Gerlich and Krystyna Turek. The former conducted her studies in 1975 - 1976 among the urban population, in particular in Katowice, and her research project encompassed the most crucial moments of human life: Narodziny, zaślubiny, śmierć [Birth, Marriage, Death] (Gerlich, 1984). Krystyna Turek, in contrast, was interested only in funeral customs, rituals and singing, and cataloguing the old and modern repertoire of songs �166 sung in Upper Silesia. She conducted her field and archival studies in 1988 - 1992 in the area of the Upper-Silesian megalopolis and some towns in the district of Gliwice and Opole. The results of her work, which combined two approaches to research: ethnographic and ethno-musicological (including many notations), were reported in the book Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku [Folk Customs, Rituals and Funeral Songs in Upper SilesiaJ (1993). Another research problem was the amateur art of workers, in particular of miners, comprising painting, sculpture and other forms of art in which industrial waste and coal had long been used. The research project lasted from 1958 to 1994, involving field studies, interviews with the artists, and the display of their works in competitions and exhibitions organized by centers of culture and museums. The exhibitions were usually documented by catalogues listing the artists and their works. Field studies conducted according to a comprehensive scheme and by means of various complementary research methods yielded a relatively large amount of materials that was later published in museum journals and in "Polska Sztuka Ludowa". The accounts of the art of working class artists usually take the form of a monograph which introduces an artist and provides a formal analysis of his or her works. In such books attention is usually paid to the formal-aesthetic and social values of art deriving from specific socio-economic conditions and backgrounds (Bukowska-Floreńska, 1987a). Since 1980 research has also been focused on social culture and the internal and external factors that have been inducing changes in the way and style of life, in the system of values, in family life and behavior, and in the specific character of the functioning tradition. Publications in this field synthesize data about the specific character of culture, including the cultural tradition of industrial communities - a term which refers to people who for generations have been living in industrial regions (Kaczko, 1982; Bukowska-Floreńska, 1987b; 1988; 1994a). Studies on working class communities and their culture have been also conducted in Łódź. Research began as archival studies by members of the Polish Ethnological Society on the migration of villagers to the city. The field studies related to the city of Łódź - a center of textile industry - were a joint enterprise of the Department of Ethnography of the University of Łódź and the Ethnographic Department of the Institute of History of Material Culture in PAN. Also a partner in these studies was the Committee for the Study of Industrial Regions and the Department of Sociology of the University of Łódź. Since 1957 attempts have been undertaken to found an open air museum of the working class houses in the center of Łódź (the museum existed for a couple of years). Most of the collected materials have been published in a periodical "Łódzkie Studia Etnograficzne" as well as in other periodicals and collections of articles. �167 At the onset of their investigations the ethnologists from Łódź concentrated on describing rituals, holiday customs, family and neighborhood life, and folklore. Among the researchers we should mention Andrzej Lipiński, Irena Lechowa, Barbara Matysiak-Polakowa, Piotr Jan Dekowski and Bronisława Kopczyńska-Jaworska. The subject of research conducted in 1963 and 1968 was the free time of industrial workers in Łódź. Hypotheses had been formulated in advance and then the study was carried out in the district of Łódź-Księży Młyn (Lipiński, 1969; Piotrowski, 1970). The Łódź affiliate of the Polish Ethnological Society initiated a competition on the folklore of industrial Łódź, and in cooperation with the Department of Ethnography and the Ethnographic Section of the Archaeological and Ethnographic Museum organized a seminar devoted to the culture of working classes, with a particular emphasis on the Łódź community (March 10- 11, 1972). During the seminar achievements of the Łódź department and of other departments were presented. The seminar provided an excellent opportunity to point out further needs in the field and set new directions for the study of industrial communities ("Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15, 1973). The ideas underlying all those studies originally supervised by Kazimiera Zawistowicz-Adamska are now being continued by Bronisława Kopczyńska-Jaworska and her coworkers involved in the studies on the working class culture of Łódź. Definitive studies on the working class culture of Łódź are the works of B. Kopczyńska-Jaworska published in the monograph of the city of Łódź in vol. 21, 1979 of "Łódzkie Studia Etnograficzne" and in a collection entitled Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], 1976. These publications considerably extended the scope of our knowledge about the housing of workers in Łódź, customs of match making and weddings, annual holidays, forms of leisure, and songs sung on many occasions. Studies in the Łódź research center are still being continued. For almost twenty years studies on working class culture have been also pursued in the largest Mazovian industrial center in Żyrardów. They were started in 1976 by scholars from the Department of Ethnology of the University of Warsaw, interested in customs and fashion as a specific code of communication among the 19th and early 20th c. factory workers of Żyrardów. As a result, knowledge about the organization of every day life, rituals, clothing, interior design, leisure time, and forms of holiday celebration from the end of the 19th c. to 1939 was accumulated (Stawarz, 1986). A summary of the first stage of the studies that ended in 1980 was a collection entitled Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working-Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)] (Woźniak, 1982). The authors of the collection took into account the records and state of research on working class �168 culture, as well as materials referring to the ongm and structure of the town's community (A. Stawarz), family life (A. Kuczyńska-Skrzypek), rituals (A. Woźniak), and knowledge and religious beliefs of the working class (E. Hulka-Laskowska). In 1981 the Department of Ethnology of the University of Warsaw discontinued team research in Żyrardów. However, the early studies were a starting point for further and more comprehensive individual inquiries, often conducted in cooperation with the Mazovian Research Center (its branch in Żyrardów) and the Society of the Friends of Żyrardów. A detailed list of publications written on the basis of these studies was made by A. Stawarz (1986), who in this way summed up the ten-year period of studies on Żyrardów. Among those publications of special notice is his work entitled Żyrardów, narodziny społeczności, 1830 - 1970 [Żyrardów. The Origin of a Community, 1830 - 1970J devoted to the relations between social structure and culture (Stawarz, 1985). The study of the culture of the population of industrial centers has become a legitimate subject of research and publications by Polish ethnologists. Nevertheless, etnological knowledge in this respect is not yet exhaustive, due to a number of factors: - a fixed, rigid scope and methodology of studies which stem from the monographic descriptions of traditional peasant culture; - difficulties faced by ethnologists in making decisions about facts and phenomena that mayor should be the subject of their interest in relation to the culture of industrial communities. In a situation when rural and urban communities are becoming more and more alike, due to the relations of work, kinship, dissemination of technology, and social mobility, the old term "folk" has changed and the culture accessible to "the people" has largely expanded. Nonetheless, the ethnologist still has to work with: traditional culture of rural and urban communities, including industrial ones; cultural change brought about by innovation; traditional ways of thinking and the resulting system of values and behavior; - parallel functioning of the "old" and "new" traditions. Museum collectors also face a difficulty in their attempts to study the culture of industrial communities. Therefore, they have started a discussion on what actually should be collected to document not only the distant historical past, but also the present of these communities. This problem was raised during one of the conferences in Łódź by Barbara Bazielich, who tried to define the limits of ethnographic collectorship (Bazielich, 1982, pp. 81 - 87). This and many other discussions with the participation of historians indicated the need to fully document both the material and non-material culture of the working �169 class. StilI, no approach to modern working class culture has yet been specified, which is due to the fact that the material culture of contemporary workers includes above all standard consumer products that are produced by their users, but they in fact document the achievements of modern technology rather than the culture of their makers. That is why they belong to collections in museums of technology. Only a small number of consumer goods may be considered as artifacts illustrating regional, industrial, and traditional cultures closer to the tradition of local handicraft. Studies on the culture of professional and working class groups have also provoked interest in a more general approach to the study of industrial communities. The first question under investigation was the term "working class culture" in the context of the "folk culture" (thus far understood predominantly as peasant culture). A novel proposition was put forward by Edward Piet raszek in his article Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej prohlematyki kultury [Folk and Working Class Culture in the Context of the Contemporary Problematic of Culture] (Pietraszek, 1966). In his study the author referred to a statement made by Jan Stanisław Bystroń that folk culture is not a property of estate or social class. In this sense the working class culture, mostly originating from the rural culture, has often been defined as the "culture of working people". E. Pietraszek noticed that in modernized communities studies of material objects are less important than those of behavior. His assumption was actually corroborated by later ethnological studies and publications conducted due to increasing interest in the communities of industrial regions. Just to illustrate the above, I will mention some relevant research projects that were undertaken in this respect. Cultural aspects of work were studied by Danuta Dobrowolska and Anna Zadrożyńska. With the aim to consider the functions of work, the former focused on the studies of working class (1974). A. Zadrożyńska (1983) made an attempt at a theoretical explanation of the phenomena of working and leisure time in terms of such concepts as time, space, man, being, and the resulting interrelations. In her analysis she used both materials derived from ethnological field research (villagers-farm workers and Warsaw factory workers) and from literature on the subject. The socio-cultural functions of tradition in industrial communities and the system of values of Silesian families in these communities were the main concerns for Irena Bukowska-Floreńska (1987b), who based her analysis on many years of studies of industrial regions: the Upper Silesian Industrial Region and the Rybnik Coal District. She treated the traditional peasant and working class culture equally to the modern culture of different social groups originating in the working class. She concluded that multigenerational communities in the industrial regions that share the same roots, history, and that work and live together are able to create a local, relatively homogenous cultural system and system of values. This ability is very important for the �170 sense of regional social and cultural identity. Moreover, it constitutes a social frame of reference and stimulates certain behaviors and social attitudes, both among individuals and in groups. The tradition of modern industrial communities is also transferred and continued, particularly in terms of behavior and its consequences. The culture of modern industrial communities may, and even should, become a field of ethnological research. The question of behaviors in the contact situation between one of "us" and one of "them", specifically between the local people and the newcomers, has recently been examined by Eugeniusz Kłosek, who conducted his studies in the Upper Silesian Industrial Region in new housing projects populated by working class people in Świętochłowice and Chorzów (Kłosek, 1993). He analyzed local attitudes and behaviors as well as stereotypes of regional differentiation based on local tradition. Patterns of behavior in the Silesian working class communities were also the subject of ethnological investigation by Marian Gerlich, who described the everyday behavior of members of workers' families determined by the roles they play, and the rhythm of the day determined by work and tradition (Gerlich, 1992). An attempt at formulating some preliminary hypotheses in the theory and methodology of the study of folk culture in modern industrial communities relative to the results hitherto obtained in this field has been made by Jerzy Damrosz (1992). Trying to defend the existence of folk culture, Damrosz points out to the need for interdisciplinary studies of the already existing and the future cultural reality. He is repeating a question that has been worrying ethnologists for some time, namely what to study in the field of folk culture, how to study it, and - above all - why? Searching for the answer, the author presents his views on the contemporary and future values functioning in the growing "spatial socio-cultural circles". Damrosz identifies the "spheres of human life" - "the spatial cultural horizon on a local-regional scale" which implies a "private motherland" in contrast to the "ideological motherland". Having briefly presented a survey of the most important studies and publications which document, on the one hand, the scope of ethnological knowledge about industrial regions in Poland, and on the other, a set of ideas concerning this research field, it is possible to indicate the direction that contemporary ethnological studies should follow. The industrial regions are a unique laboratory for studying many aspects of tradition functioning in a modern community. This is why studies in industrial communities should be also conducted, without, however, neglecting traditional cultures. Empirical and theoretical results of such research will have not only an academic significance, but also some practical impact on social and cultural policies. Moreover, they will be of considerable importance for mutual understanding of people from different groups and regions. �171 BIBLIOGRAPHY Bazielich Barbara 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych [Prospects for Ethnographic Collections in Industrial Regions], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Bukowska-Florcńska Irena ł987a Twórczo.i·(' plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźhy w węglu w XIX i XX wieku [Plastic Art in the Working Class Communities of Upper Silesia: the Example of 19th and 20th Century Coal Sculpture], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 8. 1987b Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska [Socio-cullural Functions of Tradition in the Industrial Communities of Upper Sile~ia], Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. 1988 Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku [The Innuence of Industrialization and Urban Development on the Contemporary Image of Folk Culture in Upper Silesia], in: Kultura ludowa sercem Śląska [Folk Culture is the Heart of Silesia], cd. B. Bazielich, Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1991 .~ląskie uciechy i zabawy. Materiały etnologicznojolklorystyczne [Silesian Entertainment and Games. Ethnological and Folklore Materials], ed. I. Bukowska-Floreńska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992 Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludności ,{/ąskiej [The Research Problematic of the Hierarchy of Values in Contemporary Native Silesian Culture], in: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1994a System warto.id w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich [The System of Values in the Cullural Tradition in Silesian Families], in: W trosce o rodzinę [Caring for the Family], cd. W. Świątkiewicz, Instytut Górnośląski, Katowice. 1994b The Degradation of the Natural Environment as an Innovative Factor of Culture and Folklore in Upper Silesia, in: Ecology and Folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim [Farming-Mining Folk from the Neighbourhood of Sławkowo in the Olkusz District], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 10- 11. Czarnowski Stefan 1946 Powstanie nowej kultury [Formation of a New Culture], in: Kultura [Culture], "Książka", Warszawa. Damrosz Jerzy 1973 Kultura ludowa wobec przemian cywilizacji industrialnej [Folk Culture and Transitions of Industrial Community], "Kultura i Społeczeństwo" No 1. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. Główne problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką społeczną w Polsce po 1945 roku [Folk Culture in Industrial Society. The Main Problems and Theoretical Arguments and their Relations to Social Practice in Poland after 1945], Instytut Kultury, Warszawa. Dobrowolska Danuta 1965 Górnicy salinami w latach 1880 - 1939. Studium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej [Salt Miners between 1880 -1939. A Historical-Sociological Study of a Workers' Team], Ossolineum, Wrocław. �172 etnografii polskiej i jej obecne zadania, metody i związki z innymi [Developments in Polish Ethnography and its Present Tasks, Methods and Relations with Other Research Disciplines], "Etnografia Polska" vol. I. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i "kurzocy" nad Kłodnicą, Bierawką i Rudą [Stakes for Burning of Charcoal and the Employed Workers on the Kłodnica, Bierawka and Ruda Rivers], "Zeszyty Gliwickie" vol. 6. 1958 Drogi rozwoju naukami Folklor ... Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], ed. B. Kopczyńska-Jaworska, J. Kucharska, J. P. Dekowski, "Literatura Ludowa" 12/15. Gerlich Marian Grzegorz 1992a Tradycyjne wierzenia .~ląskie. Świat nadzmysłowy a życie codzienne, praca i obrzęd [Traditional Silesian Beliefs. The Transcendent World and Everyday Life, Work, and Rutual], Wydawnictwo Wrocławskie, Wrocław. Wzory zachowań a śląskie środowiska rohotnicze [Patterns of Behavior and Silesian 1992a W orkers' Communities], in: Współczesne ohlicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Gerlich Halina 1984 Narodziny, za.~luhiny, .~mierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych [Birth, Marriage, Death. Customs and Rituals in the Katowice Miners' Families], Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Kaczko Krystyna 1982 Współczesny stan tradycyjnej kultury w .~rodowisku wielkoprzemysłowym Górnego Śląska [Contemporary Condition of Traditional Culture in the łndustrial Groups of Upper Silesia], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945. Środowisko miejskie ["Us" and "Them" in Upper Silesia since 1945. The Urban Communities], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1979 Kultura .~rodowiska robotniczego Łodzi [Culture of the Working Class People (1982) in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1979 Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrardowa [Home and Family in the Workers' (1982) Culture of Żyrardów], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Lechowa Irena 1967 Tradycyjne zwyczaje świąteczne w łódzkim .~rodowisku rohotniczym (1890 - 1939) [Traditional Holiday Customs in Workers' Communities of Łódź (1890-1939)], "Prace i Materiały M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnografia" fasc. II. Ligęza Józef Śladami tradycji. Studia nad folklorem górniczym [Traces of Tradition. A Studyon 1968 Miners' Folklore], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fase. 3. Podania górnicze z Górnego Śląska [Miners' Legends from Upper Silesia], "Rocznik 1972 Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłęhie Dąbrowskie [An Outline of Mining Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin], Wydawnictwo Śląsk, Katowice. Lipiński Andrzej 1969 Dyspozycje hadań nad kulturą robotniczą Łodzi [Proposals for the Study of the Working Class in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. lO. 1976 �173 Łysik Stefan Tradycje przemysłowe [Industrial TraditionsJ, in: Zabytki kułtury ludowej na Śląsku 1975 i w Cz('stochowskiem [Remains of Folk Culture in Silesia and the Region of CzęstochowaJ, ed. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie, Bytom. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandens, in: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, vol. 1, Breslau. Pietraszek Edward Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury [Folk and 1966 Working Class Culture in the Context of Contemporary Problematic of CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 10. Etnograficzne badania kultury robotniczej [Ethnographic Studies of Workers' Cul1973 tureJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Założenia i postulaty badań łódzkiej dzielnicy robotniczej [Assumptions and Postulates for the Study of Łódź Working Class DistrictJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 11. Simonides Datata Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach [The Picture of Miners in Beliefs, Rituals, Humor, and SongsJ, ed. D.Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989 Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper SilesiaJ, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Stawarz Andrzej 1982 Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce [Survey of the Problematic of the Studies on Workers' CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 26, fasc. 1. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830 -1970) [Żyrardów. Origins of the Community (1830-l970)J, Warszawa-Żyrardów. 1986 lO lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego [10 Years of Studies on the Workers' Culture of ŻyrardówJ, "Etnografia Polska" vol. 19, fasc. 2. 1993 Społeczno,\:(' robotnicza i wzory zachowań w X l X wieku i początkach X X wieku (przykład Żyrardowa) [The Workers' Community and Patterns of Behavior in the 19th and the Early 20th Century. The Example of Żyrardów)J, in: Miasto i kultura polska doby przemyslowej. Człowiek [The City and Polish Culture of the Industrial Period. ManJ, ed. H. Imbs, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. Woźniak Andrzej 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)J, cd. A. Woźniak, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Towarzystwo Miasta Żyrardowa, Warszawa. Zadrożyńska Anna 1993 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej [Homo Faber and Homo Ludens. Ethnological Studyon Work in the Traditional and Contemporary CultureJ, PWN, Warszawa. Żywirska Maria 1953 Problem badania grup zawodowych w ,\:wietle materiałów zbieranych dla grupy górniczej [The Problem of Studying Professional Groups in the Light of Materials Collected for MinersJ, "Zaranie Śląskie" vol. 23. 1959 Amatorski ruch plastyczny w,\:ród górników [Amateur Art Movement among MinersJ, Wydawnictwo "Śląsk", Katowice. 1988 Translated by Elżbieta Wilczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/661950fe9b83af8f4b426639df26ab4d.pdf 7b691c81a79213ec2152a6be04192fbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1984 Title A name given to the resource Folk and Complementary Medicine in Polish Ethnological Investigations / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, DANUTA Institute Adam vol. 79, 1995 PENKALA-GAWĘCKA of Ethnology Mickiewicz and Cultural Anthropology University Poznań FOLK AND COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLISH ETHNOLOGICAL INVESTIGATIONS The article is not a complete and detailed account of the history of Polish investigations of folk medicine. Its aim is to characterize the main aspects of these investigations, to show how they were changing, to look for and characterize the sources of modern Polish ethnomedical investigations, and, finally, to point to some areas of research that need further investigation. Only some works will be discussed in detail. However, I will not summarize their contents but, instead I will focus on the specific approaches they employed and characterize those aspects of research that were later continued and developed. It is not easy to distinguish between ethnological works pertaining to folk medicine and sociological, ethnopharmacological or historic-medical ones. It is known that at the initial perid of the development of Polish ethnology, doctors and naturalists wrote many works on folk medicine. Today, complementary medicine is researched by many disciplines related to ethnology. Ethnomedicine or medical anthropology are in the "border zone" between ethnology and other social and natural sciences. For this reason, I will also be referring to works written by authors who are not ethnologists by education but whose contribution to ethnomedical investigations is considerable. Polish ethnological investigations focused on folk medicine. Today, however, folk medicine has been transformed - it would be difficult to isolate folk medicine from a wider set of medical beliefs and practices belonging to official medical science, a science which I have defined as complementary science. Early investigations of folk medicine were mainly practical. In the middle of the 19th century, doctors started to stress the benefits that could be gained if various "superstitions" pertaining to medicine were investigated and if they could be eradicated. Many articles were written and published in various medical and natural journals ("Przegląd Lekarski", "Gazeta Lekarska", "Przegląd Farmaceutyczny", "Przyrodnik"). The articles described the best known quack doctors and the procedures they used, various beliefs and magic prac- �122 tices, and the therapeutic use of herbs. A more extensive work entitled [On medicinal superstitions of the Polish people] was published by M. Zieleniewski in 1845. M. Zieleniewski exhaustively presented beliefs and medical practices, dividing them into preventive and therapeutic ones. He made frequent references to written sources which he used but provided no bibliography of the materials he had collected and on which his dissertation was based. However, the author did not intend to provide documentation on folk medical practices but to describe "medical superstitions", their sources and how to find "ways to eradicate them" because it is "the people who protect them ( ... ) that suffer most" (Zieleniewski, 1845, p. 13). M. Zieleniewski also pointed to another benefit that could be gained from the investigation of "superstitions" 1, namely it would be possible to learn about the history of medicine. According to the evolutionist assumption, the history of medicine can help understand "the beginnings of medicine" (ibid., pp. 12 - 13). This motive was present in many 19th century ethnographic works. The most extensive work on Polish folk medicine at the time was written by M. Udziela (1891), a medical doctor. M. Udziela claimed (1891, pp. 5,7) that folk medicine concealed the "beliefs of our ancestors" which "retained (... ) their original purity". Udziela's work is well documented. The author based it on published sources and his own materials. Unlike Zieleniewski, Udziela used the term "folk medicine" whereas that of "healing superstitions" rarely appeared in the text. However, Udziela often emphasized the harmfulness of various beliefs, practices and medications used and, particularly, the work of "quack doctors" or "folk doctors" (ibid., pp. 43 - 49). He was also skeptical about the belief held by many doctors and ethnographers that some elements of folk medicine could be used in scientific medicine 2. However, he also wrote (ibid., p. 6) that, in addition to "supernatural means", many peoples used some medications, more or less effective. This aspect is easily found in Polish ethnographic literature dealing with folk medicine and is popular even today. Some renowned representatives of the medical world from the end of the 19th century, who claimed that it was necessary to use the procedures of folk medicine in official medicine, helped make it widespread. According to K. Moszyński (1967, p. 176), "W. Niemiłowicz, a former professor of Lvov University, expressed the opinion of many doctors and theoreticians of medicine in his appeal from 1893 which called for collecting information pertaining to the healing of peasants. He believed that the information would be useful not only to ethnography but O przesądach lekarskich ludu naszego 1 This is discussed only marginally. The author's main intention was to "describe the superstitions of the Polish people pertaining to the medical science; to point, as far as possible, to their sources and suggest ways to eradicate them" (Zieleniewski, 1845, p. V). 2 M. Udziela (1891, pp. 41- 42) criticized J. Grajnert's view (1880) on the effectiveness of herbs used in folk medicine. �123 to <suffering mankind)"3. Moszyński believed that these hopes, although illusive, helped create valuable documents on folk medicine. The documents were created by both medical doctors and naturalists as well as ethnographers. The motivation behind the interest in folk medicine was different from that behind the drive to eradicate superstitions. Both aspects fit perfectly the framework of the positivist science of the 19th century. According to the evolutionist paradigm, "primitive", "superstitious" beliefs and healing practices developed into protoscientific ones and then into modern scientific medicine. This approach is defined in the literature as empiricist or rationalistic (cf. Good, 1994, p. 29 - 47). One could add that the tendency to look for the "rational nucleus" in folk medicine is a good example of a phenomenon defined as the mythologization of folk culture, noticed and described by modern ethnologists (Robotycki, Węglarz, 1983; Stomma, 1986). As mentioned above, authors writing in the first half of the 19th century looked for the distant past in folk medicine and pointed to the pure character of the latter. This approach was typical of the general position held by 19th century ethnographers with respect to folk culture, which emphasized the archaic character, permanence and invariability of elements belonging to folk culture. Mechanisms of this "basic" mythodologization have been presented in detail by modern ethnologists (e.g. Stomma, 1986; K. Piątkowski, 1994). However, it should be pointed out that the authors of works on folk medicine sometimes noticed manifestations of its dynamism. This can be found in the works discussed above. Zieleniewski (1845, p. 69) wrote that "many superstitions found in books were assimilated by the peasants. The books themselves became the source of new superstitions and helped to popularize the old ones,,4. Udziela (1891, pp. 23, 41) gives examples of concepts drawn from official medicine and points to the origin of many folk medications - old herbaria, calendars and other books, often found in manor houses. The author noticed that this was a bi-directional process. He quoted the opinion of A. Podbereski (1880): "It is difficult to distinguish between medications used by the gentry and at manor houses and those used by peasants because manorial servants would often take these medications to female quack doctors and from female quack doctors back to the manors. Then they would again return to the peasants, changed or unchanged" (M. Udziela, 1891, p. 41). J. Rostafiński (1885, pp. 2-3) 3 According to this appeal "The Polish people, so generously equipped with the sense of perception, made many discoveries, useful in their everyday life; discovered many medications and tested them practically. What is needed now are scientific investigations to collect these treasures, to critically examine their value and present them in the scientific light" (after: Moszyński, 1967, p. 176). 4 In the introduction, however, the author said that he tried to avoid this foreign influence so as not to ascribe these foreign "superstitions" to the Polish people. �124 says that folk phytotherapy derived from popular literature and it bore no or almost no resemblance to the original beliefs 5. There were different reasons for which 19th century ethnographers collected materials on folk medicine. It remains a fact that interest in folk medicine was considerable. The works on folk medicine usually were of a documentary type and even today are a valuable source for ethnomedical investigations. Some works were on a single village, parish or district, and described a specific illness and ways of treating it or were devoted to individual methods and therapeutic medications. The works on therapeutic medications were mainlyon herbal medications, although there were also many works on breaking spells and sorcerer's formulae used to charm illnesses away. Descriptions of practices used by quack doctors are an interesting and valuable source of information. Works on folk medicine were published in such journals as "Lud", "Wisła", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" as well as in the medical and natural journals mentioned above and in popular weeklies and monthlies (e.g. "Tygodnik Ilustrowany", "Przyjaciel Ludu", "Wędrowiec") and in dailies. Materials on folk medicine can also be found in more general ethnographic works, e.g. L. Gołębiowski's Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia [The Polish people. Its customs, superstitions, beliefs] (1830), R. W. Berwiński's Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych [The study of witchcraft, magic, superstitious practices and therapeutic superstitions] (1862) and in Oskar Kolberg's Dzieła wszystkie [O. Kolberg's Collected Works]. Information about folk medicine can also be found in some monographs on regions and villages (e.g. M. Federowski, 1888; S. Udziela, 1902). There were very few works entirely devoted to folk medicine. Apart from the works by Zieleniewski and M. Udziela (the latter's work can be considered the first synthetic monograph on folk medicine), mention must be made of a valuable collection of articles on folk medicine written by J. Talko-Hryncewicz Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej [An outline of folk medicine in Southern Ruthenia] (1893)6 and J. Rostafiński Zielnik czarodziejski, tj. zbiór przesądów o roślinach [A magic herbarium, i.e. a collection of superstitions about plants] (1885), used even today by Polish ethnopharmacologists as a valuable source. Materials for works on folk medicine were collected in different regions of 5 J. Burszta (1967, p. 400) writes that "ethnographic field data suggest that the essence of folk practices and superstitions connected with specific herbs and plants used in therapy is not much different from those described by J. Rostafiński. This undoubtedly indicates the influence of this literature on folk therapy or, perhaps, that authors of this literature had drawn directly from peasant lore. 6 This is an extensive, well documented work in which Talko-Hryncewicz used ethnographic literature as well as such sources as various notes in magazines and calendars and information collected by doctors, apothecaries, and village priests. �125 Poland. Most of them, however, were collected in Galicia and eastern parts of Poland. The arrangement of information in the books adopted by the authors is very interesting. They usually start from illnesses, ordered more or less according to the medical classifications used at the time. Descriptions of illnesses are accompanied by descriptions of medications and therapeutic methods that should be used to heal the illnesses. Zieleniewski (1845) used a simple division, also borrowed from the medical science, into beliefs and practices (in his terminology - "superstitions") connected with health and treatment of illnesses. The topics that did not fit the first two chapters were discussed in the third chapter (e.g. "plague", customs related to death). The arrangement of information in M. Udziela's work (1891) is more or less typical of many works on folk medicine. The author distinguishes illnesses of the brain, nerves and senses, illness of the respiratory organ, illnesses of the digestive, urinary and sexual organs, skin illnesses, "surgical illnesses" and illnesses of the motorial system. There are also such chapters as: pregnancy, birth, puerperium; adolescence and pediatric diseases; death, the corpse and funerals. Because of this classification, there are unavoidable problems with classifying individual illnesses, particularly those that do not have their counterparts (or precise counterparts) in medical nosology. For example, Udziela (1891, pp. 158- 159, 171, 178 - 187, 226 - 234) classified such ailments as "gripes" (the feeling of suffocation caused by a nightmare), "paints in bones", ague (fever 7) as "illness of the digestive, urinary and sexual organs", and erysipelas and pimples as "surgical ailments and ailments of organs of movement". It should be added that the introductory part of the work, preceding the discussion of the illnesses, includes chapters on beliefs about the causes of illnesses, general methods of their treatment and about "folk doctors". At this point it will suffice to note the permanence of some aspects of research which appeared and were developed in Polish investigations of the folk medicine of the 19th and the beginnings of the 20th century. In the interwar period interest in folk medicine decreased considerably. This was due to the weakening of the positivist belief in the profits that official medicine could derive from studies of folk medicine. Some articles appeared in such popular magazines as "Orli Lot", "Kuryer Literacko-Naukowy", in regional publications such as "Ziemia Nadnotecka" ar "Zaranie Śląskie". However, there were very few serious works. Mention can be made of A. Fischer's Rośliny w wierzeniach i obrzędach Ludu poLskiego [Plants in the beliefs and customs of the Polish folk] (1929), S. Udziela's Rośliny w wierzeniach ludu 7 According to M. Udziela (1891, p. 178), the name "fever" entails maDy illnesses with shivers. �126 [Plants in the beliefs of Cracovians] (1931) and J. W. Szulczeww mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego [Plants in the designation, beliefs and treatment of the inhabitants of Wielkopolska] (1932). Some information on folk medicine can be found in manuals on Polish ethnography (Fischer, 1926; Poniatowski, 1932). H. Biegeleisen's Lecznictwo ludu polskiego [The medical care of the Polish folk] (1929) was an attempt at a synthetic analysis. Despite the author's ambitious aim, the book, presenting an extensive materialon Poland and other European countries, is not a reliable source (it lacks satisfactory documentation) and the genetic arguments are not convincing. An index prepared by J. Obrębski (1931) helps locate the data, freely scattered all over the text. The greatest contribution to the investigations of folk medicine was made by K. Moszyński (t 963, 1st edition in 1939). An extensive chapter on folk medicine in the book entitled Kultura ludowa Słowian [Folk culture of Slavs] is an excellent source of information. It synthesizes materials on the Slavs and, moreover, includes many more general, interesting ideas on the features of folk medicine. Moszyński (1963, pp. 175 - 176) emphasized that folk medicine was a branch of culture which was particularly hard to classify. It could not be included in the "technical culture" because it presented a "very close combination of technical and magic, and sometimes cult, elements", which could not be separated. According to the author, what mattered was not only the form of the therapeutic procedure but, first of all, its essence, its contents, which were not taken into account by most sources. I have already mentioned the opinion made by Moszyński on the illusiveness of hopes to find "treasures" in folk medicine which could be used by scientific medicine. In his opinion, such cases are rare. Moszyński describes the mythologization (he does not use this word) of folk medicine: "even university professors claim that folk medicine is the <treasure of medical knowledge> although practically it is an enormous chaotic bric-a-brac in which valuable things occupy relatively little space" (Moszyński, ibid., p. 232). However, Moszyński still maintains the 19th century division of therapeutic procedures into rational and irrational, although he notices that what has no value for scientific medicine is very valuable for people. In Moszyński's book medicine was discussed from the standpoint of folk medicine. As there were problems with classificatin, this was a better solution than trying to make folk medicine a part of "technical culture". The material is organized into chapters on illnesses and their names, causes of illnesses (these were divided by Moszyński into supernatural and natural), prevention and therapy, with a distinction between therapeutic procedures and medications. krakowskiego ski's Rośliny The investigations of folk medicine are poorly represented in Polish ethnographic literature written after 1945. The majority of works are con- �127 tinuations of the traditional ethnographic approach to folk medicine. Such periodicals as "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Opolski Rocznik Muzealny", "Łódzkie Studia Etnograficzne" carried articles on folk medicine practiced in some region, district or town (e.g. Jastrzębski, 1961; Hajówna, 1966; Jakubowska, 1966; Olszowy, Tylkowa, 1968; Pawłowska, 1972; Szychowska-Boebel, 1978; Dłużewska, 1983). Other texts described selected therapeutic techniques, for example, bleeding people (Kisielewska, 1966), clay treatment (Czuba la, 1984) or discussed a single illness and its treatment (Nowakowski, 1979). The latter problem was also studied in more recent articles by A. Paluch and Z. Libera. One of them deals with plica (Libera, Paluch, 1988), another with consumption (Paluch, 1994). Reasults of studies of medicinal plants are found in M. Henslowa (1962; 1972; 1976). A. Paluch also made a great contribution to the investigations of plants used in folk medicine (Paluch, 1984; 1989; Libera, Paluch, 1993). Some information about folk medicine can be found in various regional monographs (or monographs on individual villages). In Kultura ludowa Wielkopolski [The folk culture of Wielkopolska], J. Burszta (1967) treated folk medicine very extensively. A similar treatment of folk medicine can be found in D. Tylkowa's monograph of the folk culture of the Silesian Beskidy Mountains and Sącz Beskidy Mountains (Tylkowa, 1984; 1985). In 1970s and 1980s regional monographs on folk medicine were published by B. Szychowska-Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach [Folk medicine in Kujawy] (1972) and D. Tylkowa, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich [Folk medicine in the culture of villages in the Polish Carpathian MountainsJ (1989). These two monographs are based on reliable ethnographic documents and are very valuable source materials. All three books merit a detailed discussion. The monograph on folk medicine in Wielkopolska written by J. Burszta is very well documented. J. Burszta presented the historical sources of Polish folk medicine, pointing to the strong influence of popular literature of the 16th, 17th and 18th centuries. This influence was even intensified in the 19th century with the publication of various works written specifically for peasants. According to 1. Burszta (1967, p. 401) in folk medicine "it is not possible to (oO.) separate what was adopted from what was shaped by life experience of many generation inhabiting a given village". The author discusses etiological views on folk medicine (divided into cosmic, natural and demonological-magic ones, supplemented by the author with naturalistic ones); magic in folk medicine, home medicine (herbs and other medications), "healers" or "folk doctors". The conclusion is entitled "From folk to modern medicine". The author presented the characteristic features of folk doctors and their practices, including data on quack doctors residing in towns whose influence was felt in villages. Consequently, he did not artificially distinguish between what is "rural" or "folk" and what is "urban". In sections on prevention and therapy the author �128 discussed "superstitious and magical practices" and those which are "more or less rational and real" (ibid., p. 412). However, the author clearly stated that those "superstitious and magic procedures" are considered superstitious and magic procedures from our modern point of view8. Writing about changes in folk medicine Burszta points to its former autonomy. He maintains that today folk medicine has become a cultural relic (ibid., p. 430). Elsewhere, however, when writing about folk etiologies, Burszta says that they are a complex "in which old knowledge, which is rapidly diminishing, and elements of modern knowledge can be detected" (ibid., p. 406). This remark is true not only with respect to etiology. One can say that folk medicine has undergone a transformation. The monograph on the folk medicine in Kujawy by B. Szychowska-Boebel is written very traditionally. Etiological beliefs, prevention, therapeutic procedures and means are not discussed in separate chapters but accompany the discussion of individual illnesses. Illnesses were classified into groups, according to a slightly simplified medical system. This presentation is characteristic of former ethnomedical works discussed above. Obviously, there are some problems with the classification of some illnesses. For example, SzychowskaBoebel treats plica as a skin disease (cf. the article by Libera and Paluch, 1988) and a number of such different illnesses as rheumatism, anaemia, neoplasms, overstrain are under the category of "other". One chapter is devoted to quack doctors. In accordance with 19th century tradition, Szychowska-Boebel divides therapeutic means and methods into rational and irrational (although she admits that it is difficult to separate them), without specifying the reasons for this division. Although, as declared in the introduction, one of the aims was to grasp modern changes in folk medicine, the monograph is rather focused on the reproduction of traditional beliefs and practices. The author's remarks on earlier changes, adoption of the views of official medicine by folk medicine, and the popularization of the views and advice of Reverend Kneipp in villages (Szychowska- Boebel, 1972, pp. 14 - 15) are all worthy of note. D. Tylkowa's monograph on folk medicine in the region of the Polish Carpathian Mountains is characterized by a slightly modified traditional approach. There are chapters on etiology and diagnostics, forms of medical care, therapeutic means, classification of illnesses and therapeutic procedures. Methods of treatment are discussed twice - first with reference to specific diseases and then in a chapter on illnesses. Illnesses are grouped according to a very simplified medical classification and generally divided into "pediatric diseases" and "adult diseases" (although many diseases are typical of both age groups). Like Burszta and Szychowska-Boebel, Tylkowa also had problems 8 J. Burszta (1967, p. 429) writes that folk medicine is characterizcd by a "peculiar way of thinking (... ), in which all means are rational and purposeful. A considerablc part of these means become irrational only from the perspective of the modern, real, and rational view of the world". �129 with classifying individual illnesses. For example, plica-rheumatism is not listed at all (it is discussed in the chapter on therapeutic means). The distinction between rational and irrational beliefs (etiology, knowledge about therapeutic means) and medical practices is present in all the chapters. According to the author, "rational" are means of plant, animal or mineralorigin and "mechanical procedures", such as, for example, the application of cupping glasses (Tylkowa, 1989, p. 84), whereas magic and religious practices and means are irrational9. Again, the reason for such a division is not given. One can only suppose that it is made from the point of view of medical science. If this is true, it seems absurd to define the belief that a common cold is the cause of liver diseases part of a "rational" etiology (ibid., p. 25) and rubbing cream onto pimples part of "rational" therapeutic procedures (ibid., p. 89). Elsewhere (ibid., p. 80) the author writes about rational therapeutic procedures, "folk ones or adopted from official medicine". Does she mean a "common sense" point of view? Tylkowa (ibid., pp. 105 - 106) also mentions the problem of the "rational nucleus" of folk medicine, finding it mainly in herbs or in such procedures as application of cupping glasses or leeches. Such a position is a logical consequence of identifying rational and irrational therapeutic practices and means. The last chapter, devoted to modern changes in folk medicine in the area of the Polish Carpathian Mountains, describes the "modernization processes" that influence the change of proportion in the knowledge of folk medicine "between what is rational and what is irrational in favour ofknowledge that can be scientifically proved". On the other hand, the author notices that "many old superstitions and practices of folk medicine" have still been preserved (ibid., pp. 101, 103). Thus, what is '"traditional" is in opposition to what is "modern". There is no analysis of this situation which could show how the "new" is combined with the "old". I will now address some aspects dealt with in the monographs discussed above. These aspects are very common in modern Polish ethnomedical literature. The division into "rational" and "irrational" beliefs and practices of folk medicine, adopted from positivistically oriented ethnography of the 19th century, is still very widespread. Some authors signal this division in the introduction. Sometimes, they make a reservation that it is not easy to make such a division because of the "complex combination of rational and irrational practices" 10. Others make this distinction when discussing individual etiologi9 Thc author (Tylkowa, 1989, p. 79) says that she realizes that identification of magic procedurcs is "considcrably artificial". She writes: "Magic acts accompanied most folk therapeutic procedures, i.c. those which could be rationally justified". Consequently, she identifies magic procedure with irrational ones and the rest with rational ones. 10 This opinion is voiced by, for example, J. Jastrzębski (1961, p. 135), who makes a reference to Moszyński. It is intercsting that Jastrzębski noticcd that "enlightened medicine" changed its views about thc cffcctiveness of individual folk medications and practices. He also added that 9 - Lud l. LXXIX �130 cal beliefs or therapeutic procedures. Generally, they do not identify the reasons for such a distinction. One could think that reference to the views of official medicine is a concealed assumption. However, its paradigm undergoes constant changes and, secondly, the authors' opinions are formulated from the "common sense" point of view. In modern ethnology the subjective approach, which generally undermines any sense of such a division, is dominant. In this situation, it is difficult to speak only about culturally relativized "rationality". Any belief about an illness and its treatment can be considered rational if, according to the system of knowledge held by a given group, behaviour which is in harmony with these beliefs helps obtain desired results. It is not important how these beliefs are evaluated from the point of view of other systems of knowledgell. This was expressed in slightly different words by B. Good, an eminent American medical anthropologist (1994, p. 29): "what strays from rationality, assumed from the biomedical perspective, is not the result of ignorance or <superstitions) but is rooted in the culture, system of beliefs and practices which have their own <cultural logic) and perform adaptation functions". Such an approach can hardly find its place in Polish ethnomedical investigations. The "rationalistic" tradition is still dominant. It is significant that J. Burszta's remarks on that problem, quoted above, were ignored by authors of later works. The article by Z. Libera and A. Paluch (1988, p. 151) is a noteworthy exception. The authors criticize the opposition of rational and irrational elements in folk medicine 12 (cr. also Libera, 1995, pp. 8 - 11). Perhaps the theoretical and methodological works of such authors as M. Buchawski and W. Burszta, which present and promote the "subjective reconstruction of culture" (e.g. Buchawski, Burszta, 1992), will help change this state of affairs. If we adopt the above understanding of "rationality", the question whether or not folk medicine contains a "rational nucleus", becomes pointless. l have already mentioned that this problem and attempts at looking for the medications and methods of folk medicine which could become part of official medicine were of particular interest to 19th century medical doctors and ethnographers (often the two professions were combined) and later could be traced in ethnomedical investigations. Some scholars (e.g. Moszyński) were skeptical about the value of folk medicine and the role it might play in official medicine. Others say that the latter benefited a lot from the former. For example, A. Paluch (1979, pp. 87 - 88) wrote: "Often some indications, recipes, folk therapeutic methods are part of magic formulae, spells, gestures, rituals "There are also facts that a procedure which an ethnographer would consider irrational, would not be considered entirely irrational by a doctor". In other words, the view of an ethnographer is not identical with the medical point of view. II I have written about it elsewhere (e.g. Penkala-Gawęcka, 1983, p. 28; 1991, p. 46). 12 Today, the relative character of the concepts "rational-irrational" with reference to folk medicine, is pointed out by medical sociologists (cr. W. Piątkowski, 1994). �131 and yet often contain the rational nucleus and are endowed with real activity. And they seem to be irrational only because of the (magic framework)". This position was severely criticized by L. Stomma (1986, pp. 193 -195) who called it "the myth of folk medicine" and said that majority of folk practices and therapeutic means had no value for scientific medicine and that in folk medicine there was no place for experiments. Stomma wrote that "This does not mean that there cannot be (in folk medicine) recipes, more or less correct from the point of view of scientific medical knowledge. But this is very accidental (ibid., p. 195). Paluch and others (e.g. Tylkowa) who spoke positively on the problem of the "rational nucleus" of folk medicine, refer directly or indirectly to the biomedical perspective. Also Stomma adopte this point of view, although his conclusions are entirely different. In my opinin, ethnologists should avoid judgements concerning the "rationality" of folk medicine, which is a position I tried to prove when I discussed the concept of rationality 13. Ethnographers often use the perspective of medical science when they try to classify the illnesses identified by folk knowledge. Usually, this classification is very simplified compared to medical nosology. But even the division is very general, a scholar encounters problems, particularly in the case of illnesses which are defined in the literature as "folk illnesses" or as "culture-bound syndromes", that is such ailments (or their syndromes) which do not have counterparts or have only approximate counterparts in biomedical classification 14. In Polish folk medical knowledge these would include, for example, overstrain, plica and, as one can judge from an interesting study by A. Paluch (1994), consumption. When I discussed the monographs on folk medicine, I pointed out to problems that ethnographers face when they want to classify such ailments or illnesses into a system. It seems that a scholar should always provide detailed documentation on a given concept that would describe some ailments or, for that matter, avoid its automatic identification with a biomedical illness only on the basis of a similar name. The sense and meaning of the illnesses which clearly appear to us as "folk" illnesses and those which appear to be counterparts of medical illnesses should be determined (in accordance with the principles of humanistic interpretation, cf. Buchawski, Burszta, 1992). Presentation of changes occurring in folk medicine is another problem that is encountered when reading ethnographic works on folk medicine. Most often I J Obviously, these "rational" elements (from the point of view of biomedicine) in folk medicine can be looked for, or, in other words, the effectiveness of individual medications and methods can be tested by representatives of medicine and other natural sciences, for example, pharmacology. They can be assisted by, for example, ethnopharrnacology (cr. Penkala-Gawęcka, 1994). 14 There is extensive literature in world anthropology on this problem (e.g. Simons, Hughes, 1985. Cf. also Penkala-Gawęcka, in print). �132 this problem is treated very generally, as a necessary addition to the basic part dealing with the reconstruction of the "traditional folk medicine". This is a continuation of the 19th century approach to folk culture, one which never changes and always retains the old meanings. The works usually present a picture of an artificially isolated folk medicine in opposition to the "processes of changes", described very schematically. What is usually shown is the "introduction" of modern medicine (institutions, doctors, nurses) into villages and the restrictions imposed on folk medicine by these "modernization influence". Gradually, folk medicine becomes a relic. However, many beliefs and practices of folk medicine have been preserved and for this reason this is a domain of culture which changes more slowly than others. These works lack more elaborate analysis of the transformations of folk medicine; it is not presented "in the process of change". It is interesting that sometimes authors detect the older influence, that of the manor, the church, or popular literature, that transformed folk medicine in the course of its history, but omit, or are not interested in how new elements of various origin penetrate folk medicine J 5. And this influence and the transformations that follow it are more intensified than in the past. Perhaps because of the speed and scope of change many scholars are willing to treat folk medicine as a relic, more or less consciously acknowledging that what is being born nowadays is some new quality which cannot be called folk medicine. But irrespective of whether we adopt this position or we acknowledge that it is still folk medicine, continually changing but preserving many of its features, we should examine it as it is, without artificially isolating what we consider "traditional". I would like to suggest the concept of "complementary medicine", understood very broadly, to be used with reference to all forms of beliefs and therapeutic procedures which exist outside official medicine (cf. PenkalaGawęcka, 1991; 1993). From among many concepts used in Polish popular literature and world ethnomedical literature (such as alternative medicine, unconventional medicine, unorthodox medicine, natural medicine) 16, I chose the concept of "complementary medicine" to emphasize that it is treated (by IS For example, D. Tylkowa (1989, p. 61) writes in her monograph about hydrotherapy promoted by Rev. S. Kneipp, which became widespread at the end of the 19th century in villages of the Silesian Beskidy Mountains. On the other hand, in a chapter on modern changes of folk medicine she does not mention transformations inOuenced by the mass media, various clements of unconventional medicine brought from towns, etc. The author only notices "on the one hand the transformations, and on the other - the tradition rooted in the inhabitants of the villages investigated" (ibid., p. 106). 16 I analyzed these concepts in detail in an article on the ethnological perspective in investigations of complementary medicine (Penkala-Gawęcka, 1993). It should be rcmembered that in Third World countries, unlike in Europe and the United States of America, only western medicine can have a complementary character, particularly where there arc "great medical systems" with a long tradition. �133 subjects of medical activities) as a supplement and not an alternative to official medicine 17. Usual1y this concept, like other, similar ones, is used with reference to such popular practices as homeopathy, bioenergopathy, acupuncture, acupressure, aromatherapy, reiki, magnetotheraphy and many others. I think, however, that folk medicine fits the framework of complementary medicine; together with the practices mentioned above it makes up a set of proposals complementing official medicine 18. This view is shared by W. Piątkowski, a medical sociologists, who has been dealing with this problem for many years and who wrote many interesting articles on this sucject (1981; 1984; 1990; 1994 and others). In his pioneer book, Spotkania z inną medycyną [Meetings with a different medicine] (1990), in the section on "non-medical therapeutics" the author identifies autotherapy, folk medicine and "therapeutic practices of healers". His classification is based on the type of practices and therapists. In this approach, however, folk medicine is limited to the practices of specialists - different folk therapists. But medicine practiced at home or among neighbours constitutes its important part. Likewise, the therapeutic activity of healers was separated from often analogous practices performed individually by nonspecialists (acupressure or dowsing). Autotherapy, on the other hand, is present in both types of complementary medicine. Likewise, different specialists can be found both in folk medicine and "unconventional practices". The use of the term "folk medicine" was opposed by W. Piątkowski. In his works he advocated that the term "medicine" be used only with reference to "scientific", empirical and experimental, medicine (W. Piątkowski, 1990, pp. 15-16 and other works)19. He proposes to use the term "non-medical therapeutics" which, however, seems awkward. L. Stomma, a representative of ethnographers, questions the use of the term "folk medicine". In his opinion, "the choice of recipes in <folk medicine> is based on <Mendeleyev's periodic table of elements> - on a myth and not on a rational analysis of reactions and consequences" (Stomma, 1986, p. 195). These remarks are related to the criticism of views on the "rational nucleus" of folk medicine. I will not quote 17 Some scholars treat this "complementary" character differently. For example, W. Piątkowski (1990, p. 115), a sociologist, writes that perhaps in the future "there will be a need to introduce a new concept <complementary medicine> in place of the concept of <non-medical medicine)". This, however, requires deep changes in the system of medical care. What is important is to fully recognize the complementary character of unconventional medicine by representatives of official medicine. 18 It is very difficult to find a general name for the unconventional practices mentioned above. W. Piątkowski (1990, pp. 22 - 23) describes them as "therapeutic practices of healers". But they also include such autothcrapeutic procedures as, for example, acupressure, tai-chi, hatha-yoga. 19 The author notices that the scientific character of medicine differs, that there is arbitrariness in determining what "is medicine (science) and what is not medicine" (W. Piątkowski, 1990, p. 16). Onc could add that today there is greater awareness, at least in medical anthropology, of cultural conditions of so-called biomedicine, formally treated as objective and unquestionable. �134 here detailed arguments in favour of the term "medicine" 20. In a nutshell, opponents look at folk or complementary medicine from the perspective of official medicine which tries to set a clear border separating it from such therapeutic practices (and knowledge) which do not meet the "scientific" criteria. According to this reasoning, if folk medicine does not meet these criteria, it is not medicine. In my opinion, however, it is simply not scientific medicine. Therapeutic folk (and, more broadly - complementary) practices differ because they are based on different systems of knowledge. But this is not a reason to abandon the prevailing linguistic custom 21 . There are also some controversies pertaining to folk medicine itself. Many scholars pointed out close relations between folk medicine and magic, religion, and myth (e.g. Moszyński, 1967, p. 22. Also A. Paluch often refers to Moszyński in his works). Far reaching conclusions were drawn from this fact by L. Stomma. It seems that his use of "inverted commas" with reference to folk medicine questions the validity of the term itself, i.e. folk medicine is not medicine but some therapeutics. As he put it "<folk medicine) is summa summarum a set of combinations, determined by <Mendeleyev's periodic table), of elements of opposition and mediation". This restriction is opposed by Z. Libera and A. Paluch (1988, pp. 152 -153). They say that myth, although very important, does not exhaust the domain of folk medicine. The authors generally oppose the reductionism of structuralism because "At the level of <Mendeleyev's periodic tables) there is no medicine, religion, magic or art; there is only a set of <elements) which organize all kinds of human activity within the framework of a given culture, in accordance with the same assumptions". And further on the argue "Medicine is an integral part of a cosmological system. It functions as one of the tools to maintain order, cohesion, social and cosmic continuity, sustains the harmony in relations between man and his environment ( ... ) and' therefore all medical problems have a mythical, magic, religious, moral, etc. nature" (ibid., p. 153). Hence, when dealing with medicine, one should see it in a wider cultural perspective; this, however, does not stop us from making it a separate discipline. I agree with this opinion. I would like to add that folk medicine (or more broadly - complementary medicine), understood as a system of knowledge being part of the general vision of the world/cosmos (cf. Stomma, 1986, p. 193), regulates a specific, separate type of social practice22. 20 I have presented them in another articles (1993). It is interesting that today some doctors stress the lack of borders between scientific and complementary medicine, although the position which puts the latter in opposition to the former is still dominant. 21 A similar discussion was held in anthropology on the validity of such terms as "primary law" or "economics of primary societies". Scholars are of the opinion that such concepts as "law" and "economics" can be referred to different cultures if meanings relativized to the Euro-American cultural circle are not substituted for them. 22 This practice is organized around the "supreme value", i.e. health. Health is a culturally �135 The structural approach, used for the first time with reference to ethnomedical problems by L. Stomma (1986), contributed much to Polish investigations of folk medicine. It helped look differently at problems treated in the literature in a routine manner, duplicating the old, 19th century schema. The categories of opposition and mediation, used by Stomma with reference to beliefs about illnesses, recipes, means and methods of folk medicine, were adopted by scholars who did not fully accept the structural approach. A. Paluch with Z. Libera (1988), expressing their reservations, analyzed plica semiotically and structurally - Plica polonica. In an article on consumption (1994, p. 199) A. Paluch spoke very clearly about the restrictions of the structural-semiotic orientation, using, however, modified concepts to analyze this illness. The use of structural categories can be found in more recent articles on the folk medicine of individual regions (e.g. Ruszel, 1993). Folk medicine and complementary medicine are also investigated by representatives of other branches of science. Results of their investigation are often very valuable to ethnologists dealing with folk medicine. Much has been contributed to the studies of complementary medicine by sociologists of medicine, particularly M. Sokołowska (1980a; 1980b; 1986; 1987) and W. Piątkowski (1981; 1984; 1990; 1993; 1994). A psychologists' report presenting the results of investigations of healers (Mellibruda et al., 1984) is, unfortunately, an exception. Ethnology can profit much from investigations conducted by historians of medicine. Works by S. Szpilczyński (1956) and popular articles by Z. Kuchowicz (1954) are well known. Currently, interesting studies are conducted by B. Płonka-Syroka (1994), A. Syroka and J. Jeszke (1986) who deal with folk medicine in Wielkopolska. Ethnopharmacological and ethnopharmaceutical studies were developed after the war by J. Muszyński (1956). Presently, they are conducted by the Pracownia Historii Nauk o Leku [Department of the History of Sciences about Medications] at the Institute of the History of Science, Education and Technology of the Polish Academy of Sciences (established in 1989 and earlier known as the Department of the History of Pharmacy). Ethnopharmaceutical investigations are understood as a description of traditional phytotherapy and evaluation of the effectiveness of individual floral ingredients from the point of view of modern pharmaceutical knowledge (Kuźnicka, ed., 1986, p. 16). The department invites cooperation of ethnologists and representatives of other humanistic disciplines; this cooperation has already resulted in interesting articles (Kuźnicka, ed., 1986; 1989; 1993). In this case, interdisciplinary work is focused on the examination of the traditional medications used in folk medicine. Complex, interdisciplinary relativized category, just like an illness. One should remember that sometimes any action attempted to accomplish this value (health) is not undertaken. This happens when other values, e.g. honour or respects of ancestors, are put before it (cr. Penkala-Gawęcka, 1983, pp. 26 - 28). �136 studies of complementary medicine are also needed. Ethnomedical investigations of complementary medicine have just started and cooperation, particularly with sociologists of medicine, is very useful for us. In this short article I have discussed only some problems; their choice was very subjective23. I have tried to show the continuity of some motives and formulations in Polish investigations of folk medicine. The traditional approach is still dominant, yet new works contributed a structural approach which gives us a tool useful in many ethnomedical analyses 24. Complementary medicine is a new research area which ethnology should not avoid. Studies of complementary medicine perfectly fit the trend of "modern anthropology". BIBLIOGRAPHY Berwiński R. 1862 Studia o gus/ach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych [The study of witchcraft, magic, superstitious practices and therapeutic superstitions], vol. 1-2. Poznań. Biegeleisen H. 1929 Lecznictwo ludu polskiego [The medical care of the Polish folk], Prace Komisji Etnograficznej PAU, Kraków. Buchowski M., Burszta J. W. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej [On the assumptions of anthropological interpretation], PWN, Warszawa. Burszta J. 1967 Lecznictwo ludowe [Folk medicine], in: Kultura ludowa Wielkopolski [Folk culture of Wielkopolska], ed. J. Burszta, vol. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, pp. 393 - 436. Czaplicka M. 1914 Aboriginal Siberia: A study in social anthropology, Clarendon Press, Oxford. Czubala D. 1984 O ludowym leczeniu gliną w Polsce [On clay treatment in Poland], "Lud" vol. 68, pp. 181-195. Dłużewska S. 1983 Ludowa wiedza medyczna ludności kaszubskiej okolic Bytowa [Folk medical knowledge of Kashubians in the area of Bytów], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 25, pp. 35- 58. 23 I have not discussed Polish investigations of the traditional medicine in other countries. Let me mention works by M. Czaplicka (1914), particularly her studies of arctic hysteria. Furthermore, the present author conducted investigations of traditional medicine if Afghanistan. described in a few articles and books (1988). 24 We should also mention an excellent book by M. Sznajderman (1994), which is an interesting novum in Polish anthropological investigations of illnesses. Excellent paradigms for the latter have been set by world literature, for example the works by M. Foucault. �137 Federow~ki M. Lud okolic Żarek. Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, !Ius/a. zahohony, pie.i:ni, zahawy, przys/owia, zagadki i w/aściwości mowy [The people 1888 of Żarki, Sicwierz and Pilica. Their customs, way of life, rituals, sagas, superstitious practices, songs, plays, proverbs, riddles and peculiarities of speech], vol. 1, Warszawa. Fischer A. l.ud polski [The Polish folk], Lwów. Ro,i:liny IV wif'rzl'niach i obrzędach ludu polskiego [Plants in the beliefs and customs of the Polish folk], "Lud" vol. 28, pp. 240 - 247. 1926 1929 Ł. Gołębiowski Lud 1830 polski. Je{}o super~titions, zwyczaje, zahobony, wierzenia [The Polish folk. łts customs, beliefs], Warszawa. Good B. 1. 1994 Medicine. rationality and experience. An anthropological perspective, Cambridge University Press, Cambridge. Grajnert J. Zapiski etnowaliczne z okolic Wielunia i Radomska [Ethnographic notes from the areas of Wicluń and Radomsko], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 4. 1880 Hajówna L. Lecznictwo ludowe w Tyńcu [Folk medicine in Tyniec], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. I, pp. 141- 151. 1966 Henslowa M. rosnące w kultlIrze ludu polskiego [Wild plants in the culture of the Polish folk], Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 25. Wiedza ludowa o hożym drzewku, bylicy i pio/unie [Folk knowledge about southernwood, mugwort and common wormwood], "Slavia Antiqua" vol. 19, pp. 81-168. Z hm/ań /lad wiedzą lllllową a /'O.Wnach [On investigations of folk knowledge about plants], "Slavia Antiqua" vol. 23, pp. 229-251. H. Wyniki dotychczasowych hadilli nad medycyną ludową w powiecie oleskim [Results of investigations of folk medicine in the Olesno district], "Opolski Rocznik Muzealny" vol. 2, pp. 223 - 226. 1962 Ro.i:liny dziko 1972 1976 Jakubowska 1966 Jastw;bski 1961 J. Lecznictwo ludowe w Za/ęczu Wielkim [Folk medicine in Załęcze Wielkie], "Prace i Materiały M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" No 5, pp. 135 - 164. Jeszke 1. 1986 lecznictwa ludowego Wielkopolski na tle wiedzyetnomedycznej w Polsce [Investigations of folk medicine in Wielkopolska from the perspective of ethnomedical knowledge in Poland], "Poznańskie Roczniki Medyczne" vol. lO (20), pp. Sllln hadań 103-111. Kisielewska A. 1966 O upustach krwi w pow. hrzozowskim, i narzędziach do tego celu używanych wspó/czdnie przez ludność sanockim, jasielskim i kro.i:nieńskim [On bleeding and tools used today for the purpose by inhabitants of the Brzozowo, Sanok, Jasło and Krosno districts], "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" No 4, pp. 51-57. Kolberg O. 1961 - 1995 Ozie/a wszystkie Wrocław. [Collected works], vol. 1-68, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, �138 Kuchowicz 1954 Kuźnicka 1986 1989 1993 Libera Z. 1995 Z. Leki i gusła dawnej and superstitious practices in old villagesJ, [History of natural medieationsJ, vol. I Źródła do dziejów for the history of Polish pharmacy J, Warszawa. [History of natural medications], vol. 2 Natura i kultura - współzależności w dziejach lekoznawstwa [Nature and culture - relationships in the history of pharmacognosy J, Warszawa. Historia leków naturalnych [History of natural medicationsJ, vol. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culture of the Rzeszów provinceJ, Warszawa. Historia leków naturalnych farmacji Historia polskiej [Sources leków naturalnych Medycyna ludowa. Chłopski sense or communal cław. Libera Z., Paluch A. 1988 wsi [Medications Łódź. B. (ed.) Ethnomedicine rozsądek fantasy?], [Folk medicine. Common Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro- czy gminna fantazja? Wydawnictwo and the plica, in: Poland atthe 12th Congress of Anthropological and ed. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław, pp. 149 - 160. Lasowiacki zielnik [A herbariumJ, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy, Kol1993 buszowa, Varia Kolbuszowskie 2. Mellibruda L. (et aL) 1984 Uzdrowiciele. Raport z badań przeprowadzonych w latach 1982 -1984 [Healers. Report on investigations conducted in 1982-1984J, Warszawa. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian [Folk culture of Slavs], vol. 2 Kultura duchmva [Spiritual cultureJ, part 1, 2nd edition, Książka i Wiedza, Warszawa (1st edition: Kraków 1939). M uszyński 1. 1956 Rośliny i leki ludowe [Plants and folk medications], Warszawa. Nowakowski C. 1979 Ludowe techniki i sposoby praktykowane w terapii choróh wewnętrznych. Zarys systematyki. na przykładzie leczeniafehry [Folk techniques and methods practiced in the therapy of internal diseases. An outline], "Materiały Zachodnio-Pomorskie" vol. 25, pp. 353 - 362. Obrębski 1. Indeks do "Lecznictwa ludu polskiego" Henryka Biegeleisena [Indeks to Henryk 1931 Biegeleisen's 'The medical care of the Polish folk"], Kraków. Olszowy B., Tylkowa D. 1968 Z zagadnień medycyny ludowej w Karpatach [On problems of folk medicine in the Carpathian Mountains], "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" vol. 3, pp. 181 - 186. Paluch A. 1979 Badania nad lecznictwem ludowym w Polsce i ich wsp()łczesne znaczenie [I nvestigations of folk medicine in Poland and their significance today], in: Funkcje społeczne etnologii [Social functions of ethnology], ed. Z. lasiewicz, Polska Akademia Nauk. Oddział w Poznaniu, Poznań, pp. 85 - 92. 1984 Świat roślin w tradycyjnych praktykach lecznictwa wsi polskiej [Thc world of plants in traditional therapeutic practices used in Polish villages], Wrocław. Zerwij ziele z dziewięciu miedz ... [Pick up a herb from nine balks ... ], Polskie 1989 Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Biblioteka Popularnonaukowa vol. lO. Ethnological Sciences, �139 1994 do ludowego pojęcia o chorobie, etiologii i terapii [Consumption: to the folk concept of an illness, etiology and therapy J, in: Pożegnanie paradygmatuł Etnologia wobec współczesno.~ci [A farewell to the paradigm? Ethnology in vicw of modern timesJ, ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa, pp. 192 - 201. Suchoty: przyczynek a contribution Pawłowska J. 1972 Relikty tradycyjnych .form medycyny i weterynarii ludowej na Dolnym Śląsku w latach 1945 -1964 [The relics of traditional forms of folk medicine and veterinary in Lower Silcsia in 1945 - 1 964J, "Roczniki Etnografii Śląskiej" vol. 4, pp. 27 - 59. Penkala-Gawycka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój. stan badań. perspektywy [Medical anthropology and ethnomedicine. Development, investigations, prospectsJ, "Lud" vol. 67, pp. 9 - 37. 1988 Medycyna tradycyjna w Afqanistanie i jej przeobrażenia [Traditional medicine in Afghanistan and its transformationsJ, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, Prace Etnologiczne vol. 12. 1991 Med ycyna komplementarna w Polsce i jej badanie [Complementary medicine in PolandJ, "Lud" vol. 74, pp. 43 - 54. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną [Ethnological pcrspcctivc in investigations of complementary medicineJ, in: Historia leków naturalnych [History of natural medicationsJ, vol. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culturc of the Rzeszów provinceJ, ed. B. Kuźnicka, Warszawa, pp. 25 - 33. 1994 Antropologia medyczna a etno.farmakologia [Medical anthropology versus ethnopharmacology J, "Lud" vol. 77, pp. 13 - 21. in print Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe [An anthropological look at an illness as a cultural phenomenon]. Piątkowski K. 1994 Badacz wobec tradycji [A scholar and traditionJ, in: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesno.~ci [A farewell to the paradigm? Ethnology in view of modern timcsJ, ed. W. J. Burszta and J. Damrosz, Instytut Kultury, Warszawa, pp. 117-131. Piątkowski W. 1981 Medycyna naukowa wobec naturalnych sposobów leczenia. Konwergencja czy kon.fron- [Scientific medicine and natural therapeutic methods. Convergence or confrontation ?J, "Studia Socjologiczne" vol. 3 (82), pp. 89 - 101. 1984 Lecznictwo niemedyczne. Próba spojrzenia socjologicznego [Non-medical therapeutics. A sociologist's viewJ, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" vol. 9, pp. 87 - 99. 1990 Spotkanie z inną medycyną [A meeting with a different medicineJ, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. 1994 Z badań socjologicznych nad lecznictwem niemedycznym w Polsce. Wybrane problemy teoretyczne i metodologiczne [On sociological research of non-medical therapeutics in Poland. Selected theoretical and methodological problemsJ, in: Medycyna u progu X X 1 wieku. Filozofia i technika leczenia [Medicine at the turn of the 20th century. Philosophy and technique of therapy J, ed. K. Imieliński, Warszawa. Piątko wski W., Jezior J., Ohmc R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne [Letters to Kashpirovski. A sociologist's viewJ, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin. tacja'l �140 Płonka-Syroka 1994 Podbereski 1880 Poniatowski 1932 B. Mesmeryzm. Od do bioenergoterapii [Mesmerism. From astrology 2nd edition, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław. astrologii bioenergotherapy], A. Materiały Ukrainian S. do demonologii /tldu ukraińskiego people], "Zbiór Wiadomości to [Materials on the demonology of the do Antropologii Krajowej" vol. 4. Etnografia Polski [Ethnography of Poland], in: Wiedza o Polsce [Knowledge about Poland], vol. 3, Warszawa. Robotyeki c., Węglarz S. 1983 Chlop potęgą jest i basta. O mityzacji kultlll-Y ludowej w nauce [A peasant is a power and that's that. On mythologization of folk culture in science], "Polska Sztuka Ludowa" 37, No 1 - 2, pp. 3 - 8. Rostafiński J. Zielnik czarodziejski, tj. zbiór przesądów o roślinach [A magic herbarium, i.e. 1895 a collection of superstitions about plants], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 13. Ruszel K. 1993 Funkcje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w X I X i X X wieku [Functions of folk therapeutics in the culture of villages in the Rzeszów province in the 19th and 20th centuries], in: Historia leków naturalnych [History of natural medications], vol. 3 Ziololecznictwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny [Knowledge of herbs in the old and modern culture of the Rzeszów province], ed. B. Kuźnieka, Warszawa, pp. 61-67. Simons R. c., Hughes C. C. (eds.) 1985 Sokołowska 1980a 1980b 1986 1987 Stomma L. 1986 The culture-bound syndromes. Folk illnesses o.f psychiatric Interpretacja socjologiczna zjawiska int erest. Wiedza Powszechna, Warszawa. [Sociological interpretation of Clive i prawo do szczęścia [Man, his pain, C. Harrisa Harris], in: Człowiek, jego ból. cierpienie suffering and right to happiness], Gdańsk. Socjologia medycyny [Sociology of medicine], Warszawa. Medycyna alternatywna [Alternative medicine], "Problemy" Antropologia kultury wsi polskiej No I. [Anthropology of the culture of the Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. X I X wieku Polish village from the 19th century], Sznajderman 1994 and ant hropological D. Reidel Publishing Company, Dodrecht. M. Granice medycyny [The limits of medicine], M. Mitologia dżumy, cholery i AIDS [The plague. Mythology ofbubonic plague, cholera and AIDS], Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Szpilczyński S. 1956 Z dziejów przesądu i zabobonu w lecznictwie [On the history of superstitions and superstitious practices in medicine], Warszawa. Szulczewski J. W. 1932 Ro.Wny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego [Plants in the designation, beliefs and treatment of the inhabitants of Wielkopolska], "Lud" vol. 31. pp. 93 -100. Szychowska-Boebel B. 1972 Lecznictwo ludowe na Kujawach [Folk medicine in Kujawy], Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń. Zaraza. �141 19711 Trudycvjne lecznictwo ludowe Wiela i okolicznych wsi (Kaszuby) therapeutics in Wiei and adjacent villages (Kashubian Etnograricznego w Toruniu" vol. I, pp. 75 - 126. 1981 Wiedza ludowa [Ethnography M. 1984 1985 [Folk W. Polskiej LecZllicrwo knowledge], of Poland. Frankowska, Etnograrii Paprocka, folk Muzeum Śląskiego Silesian Beskidy Medycyna Ossolineum, therapeutics], [Tradition 19119 Medycyna medicine [Folk and modern "Etnografia medicine], times], kultury ludowej vol. 2, ed. M. Biernacka, pp. 71- 88, Biblioteka a wspólczesne Polska" wsi Karpat Polskich. in the Polish Ossolineum, Wrocław, of villages vol. 28, folio z kultury in: Studia of villages przeobrażenia transformations ludowej Tradycja Carpathian Biblioteka 1, pp. 202 - 222. Beskidu Mountains], ed. Sądeckiego A. Kowals- i wspólczes/lość Mountains. Etnografii wsi in the [Folk Tradition Polskiej No 42. of folk medicine in J. Zarysy lecznictwa Southern Udziela w kulturze in the culture modern Talko-Hryncewicz 1893 ludowa Przemiany Wrocław, in: Tradycja versus Mountains], ludowa Polski. of folk culture], 34. No ludowe [Folk Beskidu in: Etnografia Transformations [Studies of the folk culture in the Sącz Beskidy ka-Lewicka, Ossolineum, Wrocław, pp. 33 - 52. ludowego Ruthenia], /la Rusi Akademia Poludniowej Umiejętności, [An outline Kraków. M. 1891 Medycyna i przesądy [Medicine and therapeutic ethnography], lecznicze Warszawa, ludu polskiego. superstitions Biblioteka Przyczynek of the Polish "Wisły" do etnografii folk. Contribution polskiej to Polish vol. 7. S. 1902 Dwory. from 1931 Zicleniewski 1845 "Rocznik O. Tylkowa Udziela [Traditional Region)], Zapiski etnoqrajiczne 1901 and 1902], Ro.Wny w wierzeniach vol. 3D, pp. 36 - 75. "Prace z 1901 i 1902 r. [Manor i Materiały ludu krakowskiego Komisji [Plants houses. Ethnographic Antropologicznej" notes vol. 4. in the beliefs of Craeovians], "Lud" M. O przesądach lekarskich ludu naszego [On medicinal superstitions of the Polish folk], Kraków. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51aaef6394581882bbb1d57b639e208a.pdf 4a396b7256c11ebf7404912046353303 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etniczność studia etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1989 Title A name given to the resource Ethnic Studies in Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.199-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Institute of Ethn010gy and Cultural Anthropology Adam Mickiewicz University Poznań ETHN1C STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY. THEIR CONDITIONS, CONTEXTS AND TRENDS Until recently ethnic studies have been most popular among historians and sociologists. The former group concentrated primarily on the stages of nation formation process, on the reconstruction of interethnic relations, on migrations and displacement, which resulted in altering ethnic and political borders, as well as on the history of national minorities and their role in historical processes. Sociologists, in turn, focused on theoretical questions related to the status of ethnic units under research and the nature of their transformations. They also paid close attention to the contemporary ethnic situation, devoting much consideration to the problems of ethnic identity, prejudices, stereotypes and conflicts, and also, to the process of integration and assimilation. Seen in this context, the achievements of ethnology in theoretical discussion and in the analysis of specific situations and circumstances seem to be relatively modest. Fortunately, however, the significance of ethnic studies in ethnology has been steadily growing for the last few years. Ethnic studies in the interwar period The beginnings of ethnic studies within the framework of ethnology go back to the interwar period. Revived Poland proved to be a country inhabited by many national and ethnic minorities - particularly along the Western and Eastern borders - which constituted nearly one third of Poland's population. Ethnologists could not ignore this fact, although one must admit that only to a limited extent did they participate in studies of an applied nature, which were more willingly undertaken by sociologists. On the other hand, it might be worth noting that the descriptions of individual ethnic groups in the borderland had been one of the most popular subjects since the 19th century. This tendency persisted after the year 19181. l A. Pasem-Zieliński, KszrallOwanie się polskiej etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.) [The Formation of Polish ethnography as an independent scholarly discipline: until 1939], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], ed. M. Terlecka, Wrocław 1973, p. 90; L. Degh, The Study of Ethnicity in Modern European Ethnology, in: Folklore, Nationalism and Politics, Columbus, Ohio 1978, p. 34. �200 Research conducted at that time followed two basic trends 2. The first, which was distinctly traditional, concentrated on the ethnographic description of individual ethnic groups and on the cultural study of regions where people of non-Polish origin lived. This particular area of interest included attempts at determining ethnic boundaries based on the range of ethnographic artefacts as well as investigation into the ethnogenesis of Poles and neighbouring Slavic nations. K. Moszyński, A. Fischer and, partly, K. Dobrowolski 3 were among the scholars who carried out research within this traditional framework. They tended to equate specific ethnic units with cofigurations, patterns and the ranges of cultural elements established during research to which they ascribed the value of "objective" scientific truths. Thus, the school was characterized not only by a static and descriptive approach, but also by an "etic - oriented", pseudo-objectivized and acontextual attitude toward the regional, ethnic and national units being researched. The other tendency, favoured mainly by J. S. Bystroń and J. Obrębski 4, sought to establish grounds for its own ethnic studies, severing links with many "traditional" approaches. The most important of their innovations were the following: first, the recognition that such studies should aim at finding the core elements of group consciousness which have determine feelings of separateness and ethnic identity, define the limits of strangeness and strengthen community; second, that these inquiries should also take into account interethnic relations (such as conflicts, antagonisms, stereotypes and mutual dependencies) because they are the only source of information about the complex system of con2 W. Olszewski writes more on this issue: Etnologiczno-antropologiczne podej.kie do problematyki etnicznej w dwudziestoleciu międzywojennym [Ethnological and anthropological approach to ethnic problems in the interwar period], in: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią [Polish ethnology between ethnography and anthropology], ed. Posern-Zieliński, Poznań 1995, p. 153-160. 3 A. Fischer, Recherches ethnographiques en Pologne, in: Domum Natalicum J. Schrijnen. Chartres 1929, pp. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia słowiańska [Slavic ethnography], fasc. 1-3, Lwów-Warszawa 1932 - 1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi [Ruthenians. An outline of ethnography of Ruthenia], Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie pogranicze Huculszczyzny [The North-Eastern frontier of Hutzul region], Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... [The Western frontier of the Hutzul region ... ], Lwów 1937. For more on this issue see: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.) [The position of Polish ethnograpgy in foreign research till 1939], in: Historia etnografii polskiej ... , op. cit., pp. 185-189. 4 J. S. Bystroń, Megalomania narodowa. Źródła teorie - skutki [National megalomania. Sources, theories, effects], Warszawa 1924; J. S. Bystroń, Ugrupowania elłliczne ludu polskiego [Ethnic groups of Polish people], Kraków 1925; J. Obrębski, Problem grup etnicznych wetllologii i jego socjologiczne ujęcie [The problem of ethnic groups in ethnology and its sociological interpretation], "Przegląd Socjologiczny" vol. 4, 1936, pp. 177 - 195; J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia [Polesie region inhabitants of today], "Przegląd Socjologiczny" vol. 3 - 4, 1936, pp. 414-446; J. Obrębski, Problem etniczny Polesia [Ethnic problem of Polesie region], "Sprawy Narodowościowe" vol. 10, 1936, No 1- 2. �201 nections which are grounded in historyand decisively influence the current course of events. Bystroń's and Obrębski's ethnohistorical and ethnosociological achievements, which are so frequently cited today, show how ethnic matters can and should be analyzed via ethnological methods 5. Their treatment of the sensitive ethnic problem was radically different from the traditional description of the borderland culture. They substituted etic-oriented interpretation for an emic-centered approach, and thus appealed to subjective elements of people's consciousness. They also tried to grasp the contextuality and dynamics of ethnic changes. Unfortunately, the war disrupted their successful and thought-provoking (even for contemporary analysis) research. After the war political and ideological circumstances prevented the spread of these valuable ideas. Ethnic studies in the years 1945 - 1968 After World War II Polish ethnology, soon renamed ethnography, had to adjust to a completely new geopolitical and ideological system. In these altered circumstances ethnic studies, which were initiated by the innovative ideas of pre-war ethnologists and sociologists (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński)6, had to be abandoned. Polish territory was arbitrarily moved to the West. A large migration followed, and within the new boundaries of the State a very homogeneous national community was formed, isolated from its eastern diaspora and western emigrant circles. National minorities - once numerous - were affected by the atrocities of the war (the Holocaust of Jews and Gypsies), and by the changes in state boundaries and subsequent massive displacement in forms of repatriation, reemigration and ruthless expulsion of people from their homes (operation "W" aimed at the forced resettlement of Ukrainians and Lemkos from Bieszczady region; Germans expelled from the western and northern territories annexed to Poland). The minorities were not only marginalized in number and civil rights but also territorially dispersed. A new ethnic situation was created, which should have been monitored and analyzed at that time. 5 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wklad Józefa Obrębskiego w badania procesów etnicznych [Józef Obrębski's contribution to the study of ethnic processes], "Etnografia Polska" vol. 23, fasc. 2, pp. 71- SI. 6 J. Chalasillski, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym Śląsku. Studium socj%yiczne [Polish-German antagonism in a company town "Mine" in Upper Silesia. Sociological study], Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe w teorii i życiu [National affaires in theory and in reality], Warszawa 1929; F. Znaniecki, SllIdia nad antagonizmem do obcych [Studies of antagonism towards aliens], "Przegląd Socjologiczny" vol. 1, 1931. �202 However, the Stalinist regime, which supported the creation of fictitious images of a society centered around the communistic party and fighting against the political and class enemy, was not interested in exposing these processes, since the results obtained would have contradicted the official explanation of changes. Thus, the problem of minorities was practically removed from the list of issues discussed by journalists, writers and scholars. The Party's guiding principles, self-censorship and strict censor's instructions efficiently prevented anyone from entering the forbidden - and thus ideologically dangerous field of study. At the same time there were considerable changes within the Polish social sciences, which the authorities tried to make uniform and force into one orthodox Marxist paradigm. Sociology - a pioneer in the field of ethnic research - was dissolved on the grounds of its immanent "bourgeois" character, while ethnology was given a new task: recording Polish folk culture, which was gradually disappearing. The pre-war Eastern "borderland" issue had to be abondoned, since the area was then under Soviet jurisdiction, even ethnohistorical studies dealing with that region were prohibited because censors were trying to erase the former cultural and political shape of the second Polish Republic from the memory of the average citizen. Therefore scholars confronted many obstacles when they try to continue their work based on archival, pre-war data. Until the end of the 1950s it was also beyond the reach of ethnographers to investigate current migrations, to study the clashing of different cultural and ethnic entities and to analyze the process of their gradual integration. After the fall of Stalinism in the beginning of the t 960s the political situation in the country and within the social sciences and humanities changed considerably and it was then possible for scholars, including ethnographers, to end the isolation and to a certain, however limited, extent control and influence the range of problems under investigation. New socio-political circumstances resulted in innovative research programs, which could be called "ethnic". They were conducted within the framework of three, quite separate trends. The first examined the changes and cultural integration in the Western Territories (previously called The Recovered Territories); the second concentrated on national minorities in the Polish People's Republic; the third analyzed ethnic situations and processes outside Poland and Europe. Owing to the politically sensitive nature of this research, it had to be carried out in such a way as to avoid issues which were still controversial or banned by the censors. The most significant of these were the studies devoted to the process of integration in the communities of the Western Territories. They were conducted in collaboration with sociologists, who regained their position and had more adequate means of analyzing the process of changes than ethnographers. No wonder, then, that works written at that �203 time by ethnographers reflectes considerable influence of the sociological approach. Research on "integration and adaptation" was fully developed in the 1960s specially in Poznań, guided by J. Burszta 7 and supported by ethnographic teams from Koszalin, Olsztyn and Wrocław. Although officially those studies were not of ethnic character, they contained many interpretations and facts which add to our knowledge of the subject. They include numerous remarks on the consequences of cultural clash, the effects of migration, the adaptation of newcomers from the East to the ethnogeographic environment, on creating new local and regional communities based on different cultural groups, and also on the process of settlement and adaptation of the Poles who came back to Poland from the Balkans and Western Europe after the war. Central and regional authorities of that time supported the studies, but insisted that the reconstructed image of the new society in the Western Territories should remain consistent with the official political interpretation. Monographs and reports were supposed to create a positive image of communities living in harmony in western parts of Poland, well adapted to their "recovered" homeland and well integrated into the life of the region as well as into the main stream of the "socialist" society. It would be unjust, however, to say that this was the only result of studies carried out at that time. They did reveal many real dramatic processes and conflicts, but such phenomena were disregarded and belittled because the positive integrational view of the situation was deemed more important. Despite quite intensified research penetration of the Western Territories, many essential ethnic problems were ignored and remained "unnoticed" because the climate of the "Gomółka period" was not favourable for such inquiries. The role of the German element in shaping the culture of the area annexed by Poland was completely ignored and so was the bicultural specificity of the native inhabitants, who were "officially" treated as the heirs of the ancient Polish tradition but - "unofficially" - as the foreign, semi-German element in the country. Also, no one analyzed the consequences in both culture and consciousness - of treating the native people as "not quite" Polish, unworthy of trust, who finally were pushed aside as "second class" citizens. Conflicts among ethnic groups, which slowed down the process of integration, were studied only in a sketchy way, while research on the Ukrainian and Lemko peoples not only in the Western Territories, but also in 7 See: Stare i /lowe w kulturze wsi koszalińskiej [Old Koszalin region], ed. J. Burszta, Poznań 1964; J. Burszta, ziemiach zachodnich [A question of cultural integration "Roczniki Socjologii Wsi" vol. 10, 1966, pp. 179-188; II wojnie .\:wiatowe; (/945 -1970) [Polish Ethnography Historia et/lografii polskiej ... , op. cit., p. 235. and new elements in the rural culture of Zagadnienie integracji kulturowej wsi na in villages of the Western Territories], M. Frankowska, Etnografia polska po after World War II: 1945 -1970], in: �204 their native eastern borderland area, was avoided altogether. All these issues were politically dangerous, so it was not advisable to analyze them. In the 1960s, however, initial studies of minorityand ethnoregional groups in Poland were undertaken. Thus, scholars focused on Gypsies (Roma), Byelorussians of Podlasie region, Lemkos of the eastern Carpathian Mountains, Kashubs, Sloviniets, Bambers of the Poznań area, Masurians, Warmians and Mountaineers of the Tatra Highlands. It would be difficult, though, to find serious work written in the 1960s or 1970s which was devoted to German, Ukrainian or Jewish minority groups 8. In most cases studies dealing with the problem of minorities were organized in consistency with the "ethnographic" tendency, which means that the description of specific "sections" of folk culture was treated as more important than the discussion of identity, of ethnopolitical and ethnohistorical conditioning, of interethnic contexts, or of the analysis of the aspirations of the the aforementioned communities willing to have more freedom of own cultural expression. This tendency was partly due to the atmosphere of political distrust toward any sign of social independence, including regional movements of Kashubs or Mountaineers, for instance. On the other hand, one can speak of traditional approaches in scholarly work, too tightly bound to the methods and schemes already in use. Fortunately, new approaches developed, which aimed at the analysis of national and ethnic consciousness in regional groups and treated stereotypes as a source of valuable data for the reconstruction of interethnic relations. The ethnic issue was also visible in the studies of extra-European cultures. This scholarly interest covered such problems as the shaping of ethnic consciousness, the role of tradition in national consolidation (e.g. Z. Jasiewicz's research on the Uzbeks and W. Dynowski's team working on Mongolian society), the relationship between religion and ethnic identity (ethnohistorical studies of American Indians conducted by Mirosława and Aleksander Posern-Zieliński) and, finally, studies devoted to the acculturation process (carried out by M. Frankowska, K. Małkowska and G. Kloska)9. 8 See: M. Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969 [Bibliography of Polish ethnography: 1961 -1969J, part 2, Wrocław 1983. 9 See: T. Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych na uniwersytetach polskich w latach 1945 -1975 [A Bibliography of M.A., Ph.D. and habilitation theses at the Polish universities in the years 1945 - 1975J, Warszawa - Łódź 1979: M. Frankowska, Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po [[ wojnie .~wiatowej [Ethnography of extra-European countries and its position in Polish social science after World War IIJ, "Lud" vol. 53, 1969, pp. 103 -136; M. Frankowska, Etnografia polska po II wojnie światowej [Polish ethnography after World War lIJ, in: Historia et.nografii polskiej ... , op. cit... pp. 258 - 268. �205 Ethnic studies in the 1970s and 1980s In the 1970s, when "real socialism" was liberalized and new, more open contacts with Western countries were established, positive changes became apparent in the social sciences, including ethnography. Intellectual isolation was broken and more scholars participated in international research mainly in collaboration with other "socialist" countries. Research expeditions to other continents were organized; scholars were granted scholarships and could attend conferences abroad; also, to a greater extent foreign Western anthropological publications were used in scholarly work. At the same time significant reevaluation was taking place within ethnography itself, based mainlyon the conspicuous withdrawal from issues concerning traditional folk culture and focusing instead on the problem of contemporary transformations. It was because of this change that ethnographers started to concentrate on ethnic research which coincides with the growing tendency to study ethnic questions not only in the Soviet Union, but also in the West. One of the characteristic features of this new tendency was a gradualloss of interest in the problem of the Western Territories. The official interpretation of this phenomenon adduced the political thesis of the completed process of the integration of the "Recovered Territories" with the mother country. At the same time, however, emigration of autochtonous population to the Federal Republic of Germany was taking place on an unprecedented scale in that area. The emigration was based on a Polish-German agreement and on German legislation which favoured these emigrational tendencies. It is also true that the decision to leave the Western Territories was attractive economically and many of the native inhabitants of the area were "encouraged" by local authorities to leave their homeland. It was a complex political, economic, ethnic and psychological situation which forced many Silesians, Masurians and Warmians out of their native land. Owing to the sensitive nature of this process it was impossible for scholars to analyze its course and its social and cultural consequences, including the changes in the identity of native inhabitants. To a certain extent these circumstances account for the fact that it is difficult to find any information on German minorities in publications written during the period of the Polish People's Republic. Thus, this minority group emerged out of statistical non-existence in the 1990s and very soon, being properly organized, assumed a significant position in the region and country social and political life. In the 1970s and 1980s research on the culture of minorities continued and focused mainlyon marginal and more "exotic" groups, such as Tartars, Gypsies, Lemkos, Greek immigrants and Russian Oldbelievers, while the most numerous minority groups living outside their own countries and republics (Ukrainians, Byelorussians, Lithuanians and Slovaks) were not in the center of scholars' attention. This resulted from adjusting the practice of the social �206 sciences to the political situation of that time, which was unfavourable for research which could spoil "brotherly" relations among socialist countries. It was also for the same reason that the character of studies carried out at that time was very academic. The evaluation of the circumstances, real needs and aims of these groups, their interethnic relations and the State policy towards these minorities were among the topics cautiously avoided by many scholars, while the problem of ethnocultural character of minority communities and the role of diminishing ethnic traditions (including religion) in sustaining the sense of distinctiveness and ethnic history became the most dominant topics. Some new ideas also emerged connected mostly with the "discovery" of J. Obrębski's pre-war valuable works. They contained innovative thoughts which after years of oblivion began to be reintroduced into scholarly discussion. Two suggestions, based on the careful analysis of Obrębski's studies, turned out to be particularly important. The first advised scholars to look at the question of belonging to a particular ethnic group in the light of research on the identity of its members, as they themselves define it; the second proposed to learn about ethnic reality via the analysis of interethnic contact (e.g. antagonisms, stereotypes, prejudice). These two suggestions formed the basis of a series of valuable theoretical and cognitive studies devoted to the opposing concepts of "familiarity" and "strangeness" as well as to feelings of ethnic separateness, cultural distance and ethnic stereotypes 10. Ethnic issues concerning extra-European countries were not very popular, with the exception of American studies, where such topics as: indigenism, nativism, Pan-Indianism, native policy, assimilation, acculturation, ethnic conflicts and the relationship between religion and maintained identity were discussed and analysed. Not only ethnographers focused on ethnic issues in those years. Historians, who studied the processes of nation-forming 11 also contributed to progress in this field. Sociologists were very active as well. They exerted considerable influence on theoretical discussion of the concept of the nation, of national consciousness, assimilation, and the definition and typology of minorities 12. 10 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War li, "Ethnos" vol. 47, 1982, No 1-2, pp. 50-63. 11 J. Chlebowczyk's works on Central-Eastern Europe played a significant role in this field, see: J. Chlebowczyk, Procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XV III do początku X X w.) [Nation-forming process in eastern Central Europe in the capitalistic period: end ofthe 19th and beginning ofthe 20th Century], Warszawa-Kraków 1975, and T. Lepkowski's works concerned with the processes of forming a nation in Latin America and in the territory of Poland. 12 Założenia teorii asymilacji [Principles of the theory of assimilation], ed. H. Kubiak and A. Paluch, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski, M niejszo.5ci narodowe a ,5wiadomo,5ć narodowa [National minorities and national consciousness], "Studia Socjologiczne" 1976, No 2; J. J. Wiatr, Naród i pwistwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej [The Nation and the State. Sociological approach to the national question], Warszawa 1969. �207 A specific field of empirical investigation, however, was a study of Polish emigrant communities which in reality formed a Polish version of ethnic research. At the time when E. Gierek was the leader of the State and communist party, these studies were supported by authorities, because they constituted an important factor in official propaganda and politics. It was vital for the Polish government to break its isolation and establish new and more friendly contacts with emigrant circles. Although historians and sociologists excelled in these studies, ethnologists made their contribution as well. The topic of emigrant communities was already occasionally discussed in some of the professional ethnographic journals in the 1960s, but a major reevaluation took place in the following decade, when the atmosphere became more favourable for such research. At that time many studies of ethnohistorical and ethnographic character were published, concentrating on the Polish emigrants in Western Europe, Canada, the United States and South America. Most of them focused on emigrant communities in cities and industrial centers, which was a kind of novelty in ethnological experience previously rooted in studies of traditional culture of villagers and small town inhabitants. Only a few scholars working on Polish emigrant culture did research on emigrants and their descendents living in rural areas 13. The list of subjects that needed investigation was much longer, however. There were issues, for instance, connected with Polish communities which in the new geopolitical structure had to remain outside the Polish eastern border, i.e., in the Soviet Union. The political system of that time provided no room for that kind of research (though were few exceptions), because it would have broken the conspiracy of silence about the fate of Poles in the East. There were two fundamentally different tendencies in the interpretation of research on Polish emigrant communities: the first - traditional and ethnographic - preferred a descriptive approach and used patterns of discourse derived from the inquiries of researchers concentrating on folk culture; the second - anthropological - focused on the analysis of ethnic processes and 13 E. Pietraszak, Polonezkoy - polska społeczność wiejska w Turcji [Polonezkoy - Polish rural community in Turkey], "Etnografia Polska" vol. 18, 1974, fasc. l; J. S. Łątka, Polska wieś nad Bosforem [Polish village on the Bosphorus], Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska, Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna [Descendants of Polish settlers in two Hungarian villages: Derenk and Istvanmajor. An ethnographic monography], part 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" rase. 15, 1981; fasc. 17, 1981. For a more detailed discussion of scholarly achievements in this field see: R. Kantor, Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywistość i propozycje [Ethnographic studies or Polish communities abroad. Reality and proposals], "Lud" vol. 68, 1984, and also an article by R. Kantor in this volume: The Achievement of Polish Ethnology in the Study or Polish Communities Abroad, pp. 265 - 276. �208 cultural changes, and was inspired by ethnosociology as well as new trends in the anthropology of ethnicity 14. Thus, there was a basic difference between the two main approaches in studies of emigrant communities which reflected a marked contradiction between traditional ethnographic tendency and modern anthropological studies. The former was directed at the reconstruction of staticly treated cultural heritage and centered on maintained relics of national (folk) culture as well as on Polish contributions to the civilization in the country of residence, while the latter was trying to observe the dynamics of emigrant community transformations and interpret them in view of new emerged forms of ethnic identity (ethnicity) and of ethnic culture. Scholars working within the first framework stressed the concept of "home culture" of emigrants, studied the ways they mantained it in the new environment and interpreted their contribution to foreign culture with great reverence for native elements. Thus, they treated Polish emigrants' communities as integral components of a national diaspora 15. The other approach concentrated on the process of absorption of emigrants into the receiving society, on developing new syncretic cultural patterns, on the role of ethnic symbols in shaping new forms of ethnicity, and on the processes of creating new ethnic tradition. In short, this approach aimed at observing the dynamics of the integration process in new social conditions in the context of the most significant phenomena accompanying it, i.e., ethnicity maintenance and deethnization, ethnic coexistence and conflict, isolation and contact with the country of origin, intragroup changes and the influence of the ethnically foreign environment 16. Some foreign works had an immense influence on the formation of this tendency speeialy: cd. F. Barth, Oslo-London 1969; H. Gans, Symbolic Ethniciry. The Future of Ethnic Groups and Cultures in America, "Ethnic and Racial Studies" vol. 2, 1979, No 1; Ethnicity: Theory and Experience, ed. N. Glazer and D. Moynihan, Cambridge. Mass. 1975; M. Gordon, Assimilation in American Lij'e. The Role oj' Race, Religion and National Origin, New York 1964; M. Nowak, Problemy etnicznej Ameryki (Polish transl. of The Rice ąj'rhe Unmelrable Ethnics), Warszawa 1985; P. van den Berghe, The Ethnic Phenomenon, New YorkOxford 1981; R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neylected Dimension of American History, in: The Sture of American History, ed. H. J. Bass, Chicago 1970. 15 W. Sobisiak, W sprawie badali nad kulturą rodzimą emigralJCów [Same remarks concerning studies of native cu1turc of emigrants], "Kultura i Społeczeństwo" vol. 18, 1974, No I; W. Sobisiak. Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych [Emigration as a subject of ethnographical studies] "Przegląd Polonijny" vol. I, 1975, fasc. I; W. Sobisiak, Ku/tura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej [Native culture of Polish communities in Western Europe], Poznań 1983; M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej [Poles in South America], Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dzil~iów wychodżstwa polskiego w Ameryce Poludniowej [Travellers and emigrants. Sketches on the history of Polish emigration to South America], Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulrurowy Ameryki Łacińskiej [The Contribution of Poles to the development of culture and civilization of Latin America], Warszawa 1992. 16 See: A. Posern-Zieliński, Tradycja a etnicznoH. Przemiany kulrury Polonii amerykll/lskiej [Tradition and ethnicity. Cultural Changes of American Polonia], Wrocław 1983; A. PosernZieliński. Koncepcje etnicZl10ści w amerykańskich studiach etnicznych [Concepts of ethnicity in 14 Ethnic Groups and Boundaries, �209 Ethnic studies without censorship The fall of communism in Poland at the end of the 1980s freed the social sciences from ideological constrictions, so that for the first time in the history of post-war Poland some issues could be discussed without restraints, in accordance with social demands and the interests of specialists as long as the costs of research did not exceed the modest financial means allocated to research teams and centers. New circumstances turned out to be favourable for a genuine explosion of ethnic studies. This phenomenon was partly connected with the growing worldwide interest in nationality and ethnicity issues, but it also resulted from democratic transformations in Poland, which triggered increased socio-political and cultural activity among minority groups. There was also a third significant factor, propitious for this kind of research: the need to eliminate blank spots, especially concerning studies on Poles who live in the territory of the former Soviet Union. It was necessary to assess the condition and demands of these communities, isolated from their home country for decades, and work out schemes for social and government assistance for them. Sociologists - in particular those applying the anthropological approach (Warsaw, Cracow) - take the lead in this field. A new periodical, "Sprawy Narodowościowe" ["Nationality AtTaires"] has been published, continuing the tradition of the inter-war journal with the same title. It has become an interdisciplinary forum for the interchange of information and scholarly experience in the field of ethnic studies carried out within theoretical and empirical, Polish, European and worldwide frameworks. Many other specialist journals (e.g. "Przegląd Wschodni" ["Eastern Review"] and "Przegląd Polonijny" ["Polonia Review"]) deal quite extensively with ethnic problems. Numerous surveys conducted by public opinion research centers, monitor social awareness regarding the power of stereotype, prejudice and of ethnic sympathy. The number of M.A., Ph.D., and habilitation theses devoted to these important topics has also increased recently. Considering all these aspects, as well as modest resources and limited number of researches, the situation and achievements of ethnology are quite remarkable. Ethnological departments at universities run series of courses devoted solely to ethnic topics; more and more M.A. theses concentrate on this problem; specialist conferences are organized; ethnologists prepare expertises and reports for institutions dealing with the practical aspects of American ethnic studies] "Lud" vol. 63, 1979; R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami [Between Zaborów and Chicago. Cultural consequences of the presence of the Zaborów parish in Chicago and its contacts with home villages], Wrocław 1990; J. Rokicki, Więź społeczna a zmiany kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA [Social bonds and cultural change. The study of dynamics of Polish ethnic community in the U.S.A.], Wrocław 1992. 14 - Lud l. LXXIX �210 emigrant or minority problems 17; periodicals write about ethnic studies more often and publish essays on ethnocultural characteristics of minority groups and on the cultural specificity of borderland area (journal "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"] takes the lead here). Finally - and most importantly - the number of people engaging such studies has grown considerably. They are working in all centers of ethnological research, but ethnic topics are mostly taken up in Warsaw and Poznań. Having presented a general view of ethnic studies in contemporary times, one should briefly, and thus not sufficiently, review the main fields of interest. There are now three main trends: investigation into minority groups living in Poland, study of Polish emigrant communities abroad, and of research on ethnic problems carried out in other areas, mainly in non-European countries. Research on minorities is continuation of studies undertaken earlier, but at least two new elements have emerged. Firstly, groups which had been "neglected" arouse more interest now; secondly, the approach of researchers has changed. The purely "ethnographic" approach (systematic description of minority culture) yielded to "ethnic" interpretation, which focuses on identity problems and on the contexts of interethnic relations. Studies of "exotic" groups - i.e. of Gypsies, Karaites, Armenians, Tartars and other Muslims living in Poland 18 - have continued. It has also become possible to expand studies of borderland minorities, i.e. Lithuanians, Lemkos, Byelorussians and those groups which instead of ethnic affiliation prefer to identify themselves as "Orthodox" 19. In respect of these facts, interest in the Ukrainian minority seems very limited. After years of neglect the German 17 One should mention here M. Gawęcki's report prepared for "Wspólnota Polska" - an organization dealing with Polish communities abroad - Polacy w Kazachslanie. Kultura i .~wiadomo.~ć etniczna [Poles in Kazakhstan. Culture and ethnic consciousness], Poznań 1993 (mimeo), and M. Kairski's report on the situation of the forest Indians in Ecuador, prepared for CEDIME - Ecuadorian center ofsocial studies, Situación de la cultura Waorani que estanfuera de la influencia deI ILV y las indicaciones para la actuacion en el futuro, CEDłME, Quito 1992 (co-author: I. Stoińska). 18 L. Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury [The cthnogenesis of Gypsies and their culture], Warszawa 1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienno.~(: i tolerancja [Gypsies. Dissimilarity and Tolerance], Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana [Do not be afraid of a Gypsy], Sejny 1994; G. Pełczyński, Karaimi polscy [Polish Karaites], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 1/2; id., Ormianie polscy w wieku XX. Prohlem odręhno.l'ci etnicznej [Polish Armenians in the 20th century. A Problem of ethnic distinctiveness], (Ph.D. thesis. Adam Mickiewicz University, Poznań 1994). 19 Kultura muzyczna mnieiszo.~ci narodowych w Polsce [Music culture of national minorities in Poland], cd. S. Żerańska-Kominek, Warszawa 1990; K. Pudło, Łemkowie. Proces wraslania w .~rodowisko Dolnego Śląska 1947 - 1985 [Lemkos. Process of their integration with Lower Silesia society, 1947-1985], Wrocław 1987; and a very good supplement to this work by A. Kwilecki. Łemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji [Lemkos - their migration and assimilation]. Warszawa 1974. �211 minority has been "discovered", mainly in the Lower Silesia (Opole region) 20. Also, scholars have begun to investigate problems of the Jewish communities (nowalmost extinct in Poland), their regional historyand contribution to Polish culture, and have been trying to reconstruct their image among Poles 21. Studies of comparative character, ethnic distance and the influence of opinions and stereotypes on the relationship between any minority group and the Polish majority are the main field of interest for the Warsaw team of anthropologists, guided by E. Nowicka 22. The above mentioned topics, as well as those which have escaped my notice, make a substantial contribution of ethnologists to the study of Polish minorities. It is a group of sociologists and historians, however, that still takes the lead in this field. These three disciplines (including ethnology) approach the subject of their research in similar ways, but in ethnological writings ethnohistorical interpretations intervene most successfully with the examination of current processes and phenomena. A considerable number of ethnologists are engaged in research on Poles living abroad, where interesting changes can be observed. The most clear manifestation of these transformations is the pioneering fieldwork carried out in Polish communities living in the former Soviet Union, which before the fall of the totalitarian system were out of researchers' reach. This type of research concentrated mainlyon rural areas, which are easier to penetrate, while big cities (Moscow, Saint Petersburg, Kiev, Lvov and others) were (temporarily?) left aside. Another valuable characteristic of this research is its potential feasibility (in the social and political sense), since anthropological reports provide useful evaluation which makes it easier for state authorities, the Church and charity organisations to prepare adequate help schemes for Poles in the East. One of the main achievements was no doubt the initiation of studies on Poles in Kazakhstan (the teams of M. Gawęcki and S. Szynkiewicz). They dealt with ethnodemographic, ethnohistorical and ethnosociological issues and enabled scholars to assess the state of language maintenance, tradition and religion preserved in Polish communities. They also examined their economic and professional status, analyzed interethnic relations and provided information on the ethnic consciousness of people who, until then, had been almost 20 M. G. Gerlach, Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem elllograflczny [Contemporary pluralism of the Upper Silesia regional community as an ethnographic problem] "Etnografia Polska" 1992, No 1; Swoi i obcy na Górnym Śląsku [Familiars and strangers in Upper Silesia], ed. K. Wódz, Katowice 1993. 21 A. Cala, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej [The image of a Jew in Polish folk culture], Warszawa 1987. 22 Swoi i obcy [Familiars and strangers], ed. E. Nowicka, Warszawa 1990. �212 completely isolated from their ideological homeland 23. These studies became particularly important because of the national discussion over possible repatriation of Poles from Kazakhstan and because of the first decisions made with respect to that goal. They are of a very delicate nature as future events and decisions could be influenced by them. Therefore, despite the fact that the first stage of the few-years' study has been closed, there is still a need to observe the changes taking place in the consciousness of those people and in their lives, and also to analyze the difficulties people coming to Poland from the Kazakhstan steppes have in adjusting to new circumstances. Studies of Polish communities are conducted not only in remote Kazakhstan, but also across Poland's eastern border, mainly in Lithuania and Byelorussia (L. Mróz and I. Kabzińska). They concentrate on Polish inhabitants of villages in that area and on local interethnic relations. Research on Poles in Siberia (A. Kuczyński, W. Bielecki) as well as in the Caucasus (A. Woźniak) should also be mentioned here. It seems strange, however, that Poles living in the Ukraine have not attracted much attention. Studies of Polish communities in North America have been continued, but they have lost their former significance. To a limited extent ethnologists supplement research conducted by sociologists and historians as they more and more willingly take interest in recent waves of emigrants and in current transformations within Polish communities 24. Oddly enough, scholars do not seem very interested in those members of society who left Poland in order to migrate to Germany (i.e. Poles, Polish Germans, Silesians, Warmians, Kashubs). Although this might be a very difficult kind of research to carry out, it is, however, very important for cognitive reasons. It also has a significant practical value because of quite frequent contacts between Poles and Germans (personal and business visits). 23 M. Gawęcki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej Kazachstanu [The character of changes of a Polish collectivity in the ethnic structure of Kazakhstan], "Przegląd Wschodni" vol. 3, 1994, fasc. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczno.~ć a historia [Poles from the Ukraine in Kazakhstan. Ethnicity and history], "Lud" vol. 75, 1992; A. Posem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska spolecznoH: wiejska w poludniowym Kazachstanie ["Red October" in the steppes. A Polish rural community in Southern Kazakhstan]. in: Polacy w Kazachstanie [Poles in Kazakhstan], ed. A. Kuczyński, Wrocław (in press). 24 A. Posern-Zieliński, Adaptacja na odleglość: polscy emigranci w USA wohec zmian w kraju [Adaptation at the distance: Polish emigrants to the USA and their attitude to transformations in the home country], in: Etnologia a współczesne transformacje spoleczno-kulturowe [Ethnology and current social and cultural transformations], ed. M. Buchowski, Poznań (in press); J. Kucharska, Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludnoki kaszubskiej w Pol.~ce i Kanadzie [Searching for the cultural identity of the Kashubs in Poland and Canada], Łódź 1993; J. Rokicki, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki [Polka Mass. Ethnic folk elements in Church liturgy in the USA], in: KullUra skupisk polonijnych [Culture of Polish communities abroad], Warszawa 1994. �213 Unfortunately, studies of Polish emigrant commumttes III Germany are not particularly favoured by ethnologists and other social scientists. Investigations into national problems of other countries form the third branch of contemporary ethnic studies, the most distinct being research on the ethnic situation in both Americas, which generates interest among many scholars and covers a wide spectrum of topics. It results from a strong tradition of American studies in Poland, from good conditions for international collaboration and from interdisciplinary co-operation among the research centers in Poland. The significance of this last factor has been intensified by the preparations for the "SOOth anniversary of the encounter of two worlds" and also by forming a team for conducting research on the cultures of South America 25 at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Adam Mickiewicz University, Poznań. Studies of North American cultural pluralism and its role in shaping the character of the American nation are carried out within this framework. Scholars are also investigating the relationship between ethnicity and religion with regard to multicultural society (A. Posern-Zieliński and others). Due to an agreement with research centers in Venezuela and Ecuador, scholars from Poland have been also able to conduct studies of the isolated groups of forest Indians in the Amazon Basin. One of their goals is to work out adequate programs of protection and support for these minorities (M. Kairski and his team). The year 1994 marks the beginning of team work on the formation of new identity among the Indian inhabitants of Ecuador. This process results from their economic and social advancement, and their organizational activity on the regional and national levels. It enables the native people of the country to take an active role in the modern society (A. Posern-Zieliński and his team). The pioneering ethnocartographic studies, which are well advanced now, formed the basis for an atlas of South American native inhabitants and for the analysis of their advancement in acculturation process. The atlas shows the territory presently occupied by individual native tribes and their current demographic situation 26. One should also mention here the project aimed at elaboration of a dictionary of peoples, nations, minorities and ethnoregional groups of both Americas (A. Posern-Zieliński, R. Tomicki and the team). 25 See: "Etnografia Polska" vol. 36, 1992, fasc. 2; Ameryka Indiańska. Spotkanie dwóch światów [Native America. The encounter of two worlds], Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia latynoamerykanistyczne [Ethnological Latin American studies], in: Kierunki badań nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej [Research tendencies in studies of Latin American culture], Warszawa 1989. 26 M. Kairski, Situación actual etno-cultural de los grupos etnolingiiisticos nativos del America del Sur, (vol. 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ecuador (in print). �214 As far as other territories are concerned, the interest they evoke only occasionally results in ethnic research. The multicultural territory of Russia attracts some attention (S. Szynkiewicz's comparative study, E. Nowicka's research on the identity of the Buryats) as well as some other regions of Asia (e.g. L. Dzięgiel's studies of Kurds) and Africa 27. The lack of interest in European studies is, however, very distressing. Apart from research projects I am aware of which focus on Muslim emigrants from North Africa living now in France (R. Vorbrich) and on the identity of Alsatians (A. Chwieduk), there are not many more that could be mentioned here. This fact is at variance with the growing significance of ethnic issues on our continent; it is unfortunate that interest in this field has thus far been limited, however, it is a clear manifestation of the weaknesses of Polish studies on the ethnology of Europe. Final remarks There is no doubt that ethnic studies can develop in a satisfactory way only on the following conditions: a) they must be undertaken by well organized and competent teams; b) there must be a friendly atmosphere and social demand which encourages this type of research and c) they must receive adequate financial support. Ethnic studies have always been entangled in the "micro" (i.e. state) and "macro" (i.e. international) politics and therefore have been subject to many pressures and limitations. With respect to Polish ethnological work this influence is more clearly manifested in the topics which have been omitted and disregarded, rather than in the way publications have been written, or the facts interpreted. The end of censorship made ethnic studies free of direct official interference and stimulated their further, unrestricted development. Achievements from the past, however, prove that despite many limitations it was possible to contribute to this field of study, which means we are not starting from scratch. Although the spectrum of topics examined in the past was wide, there was always some dominant feature of studies in every period. Between the wars, for instance, scholars concentrated on "borderland" ethnic groups; after World War II and in the t 960s issues connected with the Western Territories were most significant; in the 1970s and 1980s the focus of study was shifted to the culture and life of Poles living abroad, mainly in the West; contemporary times, in turn, witness the development of research on minority groups and on Poles 27 S. Szynkiewicz, Struktura etniczna i tendencje jej przemian u schylku ZSRR [Ethnic structure and its transformation tendencies on the decline of the USSR], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 2; L. Dzięgiel, Węzel kurdyjski: kU/lUra, dzieje, walka o przetrwanie [The Kurdish knot: culture, historyand struggle for survival], Kraków 1992; Z. Komorowski, Ku/tury Czarnej Afryki [Cultures of Black Africa], Wrocław 1995. �215 living across the eastern border. If we compare ethnic studies in Poland with the same type of research in other countries, we conclude that focusing on the problems of reemigration, on Poles living abroad and on Polish diaspora is and has been a typically Polish feature. In the countries of Western Europe scholars have been mainly interested in minorities and immigrants; in North America they have focused on the emergence of multicultural society; in the former Soviet Union, on the processes of integration and interethnic relations. This "national" character of Polish ethnic studies (slightly mitigated by research related to minorities and ethnic situations in other continents) accounts for the fact that some fields of interest are not adequately developed, considering their significance and social demand. Undoubtedly, investigation into problems of minorities is not yet fully satisfactory. There is a lack of work on immigrant groups in Poland, on the growing number of "gastarbeiter" ("guest-workers") and on the ethnic problems of contemporary Europe (Central-Eastern in particular). This is a very live issue and it demands a good knowledge of the regional specificity of this part of Europe. I think Polish specialists would certainly be successful in this branch of study. The majority of ethnic studies can be placed within the framework of present-day ethnology, although they also make use of the ethnohistorical approach, which enables scholars to evaluate current phenomena in the proper perspective, to understand the nature of ethnic stereotypes, the mechanisms behind the creation of the image of an "alien", relations of ethnicity with culture and religion, or varying relations between minorityand majority groups. Another sign of positive change is the fact that more and more often researchers not only conduct studies, but also prepare expertises and reports, which, in turn, form the basis of reports used in establishing ethnic policy (research on Poles in the Kazakhstan and the United States, on Gypsies, or the native people of Ecuador). The applied character of ethnic studies produces new demands and offers challenges; but what is most important, it should make scholars aware of their tremendous responsibility, since there is no doubt that everything they say or write can influence the ethnic situation they interpret and vice versa. There is not much co-operation within contemporary ethnic studies, despite their interdisciplinary character. This is also true of ethnol02Y. because its representatives often conduct parallel but independent research. It should be observed, however, that the ethnological (anthropological) approach is not clearly visible in this type of study since it is limited either by traditional ethnographic description or by excessive use of sociological interpretation. I think this results from insufficient theoretical discussion on research methods and the interpretation of ethnic phenomena, which are still dominated by the descriptive tendency and analysis of particular situations, groups and processes. This tendency could be counterbalanced by focusing on studies more �216 related to real problems considered within skillfully conceptualised and comparative framework. Tools of interpretation, which are suitable for the current situation, as well as original approaches and experiences deriving from previous research thus far will enable us to tackle the tasks in the coming centuryand to embark on ethnic studies in the new Europe, which is opening its frontiers. Thus, ethnic studies will contribute to the formation of a world where people protect their own identity, but at the same time remain tolerant and ready to coexist with "aliens" . Translated by Urszula Zielińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/780fbfa9012befdc93ef0b991bc9cebd.pdf 365572f7780531bfae09183319e78578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2860 Title A name given to the resource Noty reżyserskie. "Żywot protopopa Awwakuma", "Carmina Burana", "Metamorfozy" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.328-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski • NOTY REŻYSERSKIE Snuliśmy razem marzenia o lepszym świecie. WŁODZIMIERZ Niekoniecznie na tej ziemi. Nie na tej ziemi? N a jakiej więc? Odpowiedź była zawsze jedna: na ziemi swojego ser­ ca, swojej duszy, swojego umysłu. STANIEWSKI Noty reżyserskie Żywot protopopa Awwakuma I może, być może, na ziemi Sztuki. Ostatnią pieśń ptzedstawienia streścić można w zda­ niu: Wszelkie stworzenie śpiewa pieśń chwały. Carmina Burana Wierzę, że geniusz sztuki mieszka w każdym stworze¬ niu. Metamorfozy Carmina Burana Nota reżyserska z roku 1998 do programu występów w Gandawie (Belgia) w ramach „Ghent Festival" Żywot protopopa Awwakuma Nota reżyserska z roku 1993 do programu występów w Japonii w ramach „Toga Festival" „Duszo moja, duszo moja, czemu śpisz? Obudź się i powstań, przeklęta!... Zasnęłaś snem zgubnym, zadrzemałaś wśród jadła i napoju. Patrzaj, miłująca łajno!" - woła A w w a k u m w jednej z kluczowych scen przedstawienia i okłada się służącym do mszy trybularzem. Cudu objawienia moż­ na pragnąć tak mocno, że gotowym jest się poświęcić i życie, i przedmioty czci. Historyczny A w w a k u m stał się żywą pochodnią. Spłonął na stosie jako obrońca starej wiary. Spektakl „Gardzienic" powstał w czasie stanu wo­ jennego w Polsce, jako dowód, iż nawet z głębi rozpa­ czy i nienawiści do politycznego wroga śpiewać można pieśń życia. Jedna z koncepcji polskiego romantyzmu głosi, iż Duch spętany jest przez materię. Dla uwolnienia D u ­ cha niezbędny jest chrzest krwi (uświęcona ofiara). W czasie stanu wojennego wołanie do duszy, aby się przebudziła, było wołaniem o cud wolności. Cud się spełnił. Łaska politycznej i społecznej wolności spłynę­ ła. Więc czemuż ja, artysta, stojąc dziś na rozstajach dróg, wołam: Duszo moja, duszo moja, powstań? Podczas pracy nad Awwakumem cały nasz zespół wędrował po wsiach polsko-rosyjskich, polsko-ukra­ ińskich. Powoływaliśmy Zgromadzenia, należące do wielowiekowej tradycji. Śpiewaliśmy, recytowaliśmy teksty, pokazywaliśmy sceny z prób przedstawienia. Piliśmy z ludźmi wódkę i przeklinaliśmy podłe życie, słuchaliśmy i uczyliśmy się ich pieśni, przyglądaliśmy się ich ruchom, spaliśmy w i c h łóżkach. Życie „natutalizowało" spektakl. Tak - wtedy, wędrując - byliśmy Bractwem A r t y ­ stów Życia. Oryginalne Carmina Burana to antologia poezji dwunasto- i trzynastowiecznej, która przez wiele lat po­ zostawała w ukryciu, w klasztorze, w Alpach Bawar¬ skich. Została ponownie „odkryta" i opublikowana dopiero w X I X wieku. Oak gdyby wielcy cenzorzy obawiali się śpiewania tych „wolnomyślicielskich" pieśni śpiewa¬ nych zbyt głośno; sławienia kultu miłości, emancypacji Erosa, wolności idei i przebudzenia duchowego; często j skierowanego ostrzem satyry przeciw wszechwładnej regule Kościoła.) W naszym spektaklu poezja ta splata się z anglonormańską opowieścią o Ttistanie i Izoldzie, pocho­ dzącą z tej samej ery historycznej i - podobnie - na- j. leżącą do fundamentalnych dzieł kultury europej­ skiej. Przedstawienie zrodziło się z tych dwóch dziel | literackich. Napisano, że legenda o Tristanie i Izoldzie to „naj­ piękniejsza i najbardziej wzruszająca pieśń o splocie mi­ łości i śmierci, jaką zna literatura europejska". X I I i X I I I wiek to oktes ogromnych przemian na ca łym kontynencie europejskim. Był to czas wielkiej na¬ dziei na odnowę świata. Tak, jakby cała intelektualna i duchowa energia epoki skupiła się na idei miłości. Jat gdyby istnienie i wartość idei miłości były jedynym wa­ runkiem istnienia kultury i cywilizacji. Nasze przedstawienie traktuje o miłości. Rozumiem miłość jako spotkanie wolnego dudni z pieśnią. Z tego bierze się ruch. Ruch ciała, myśli! uczucia. T o pieśń, to inkantacja daje początek wszystkiemJ w naszej sztuce. Sztuka jest religią indywidualistów. Spektakl jest łańcuchem alegorii, symboli i skoja-l rzeń, oryginał literacki zaś - pretekstem do ich snucia! Jak w malarstwie Hieronima Boscha. Bosch nie interj pretuje. O n stwarza. Alegorie w jego obrazach są pląl taniną hieroglifów. Żadną miarą nie da się w nich o i l 328 �Włodzimierz Staniewski • NOTY REŻYSERSKIE i l | I | |--« IIHIT-S .- ¿ 1 1 I Oficyna i fragment pałacu, styczeń 1990 r. Fot. D a n u t a Kuciak naleźć historii czy też racjonalnych przesłanek. T o ra­ czej tematy. Pojawiają się i znikają, jak tematy w m u ­ zyce, i wyczuwa się w nich wysoki akord wołania. W o ­ łania do duszy, do Ducha. Wołania o cud objawienia. Hieronim Bosch był członkiem Bractwa Wolnego D u ­ cha. Bractwa artystów życia. Dramaturgia muzyczna przedstawienia została głów­ nie skonstruowana - głównie - z przetransponowa­ nych elementów muzyki tradycyjnej. Były one zbierane podczas Wypraw do odległych osiedli. Są tam fragmen­ ty melodii śpiewanych po wsiach, o których można po­ wiedzieć, iż są odwieczne. W niektórych dźwiękach, frazach, uważny słuchacz usłyszy echo średniowiecza. Jedna z fraz śpiewana podczas przedstawienia zosta­ ła zapisana na pośladku nagiej postaci z obrazu Piekło muzykantów (śpiewana do słów „Ego sum Abbas Cucaniensis" - w Carmina Burana numer 222). Niektóte fragmenty są humorystycznie sparafrazowane z Carla Orffa, a także, są też fragmenty zaadaptowane z inter­ pretacji Carmina Burana René Clemencica; np. „Bonum est confidete", nr CB 27., „Ecce torpet probitas". W ciągu k i l k u zaledwie lat naszego życia granice państw europejskich zmieniły się, społeczne i poli­ tyczne systemy upadły. Ktoś obwieścił koniec histo­ rii. Koło Fortuny obróciło się o sto osiemdziesiąt stopni. A l e ludzie pozostali tacy sami. Być może tylko bar­ dziej rozdrażnieni, bardziej zagubieni. T y m samym jed­ nakże marzenia ich stały się bardziej frenetyczne, a pa­ sje - bardziej gwałtowne. Tak gwałtowne niekiedy, iż zdaje się, że statek o na­ zwie „Ziemia" podniósł Czarny Żagiel. Metamorfozy Nota reżyserska z roku 1999 do programu występów w Gardzienicach Drodzy Goście, Dwudziestoletnim już zwyczajem pokazujemy jedne­ go wieczoru dwa zdarzenia: to starsze odchodzące, i to nowe, wschodzące. Scenografia ptzedstawienia jest stwotzona z arche­ typowych obrazów, przetransponowanych z odwiecz­ nych mitów, takich jak Koło Fortuny czy Łódź z czar­ nym żaglem. T o statsze Carmina Burana, nazwane niegdyś etnooratotium,-traktujemy jako utwór - w pełnym tego sło­ wa znaczeniu - teatralny. T o nowe, „wschodzące", utworem teatralnym jeszcze nie jest. Carmina Burana była zrobiona w roku 1990, w roku, w którym rozpoczęła się nowa epoka. Do bycia utworem, bycia spektaklem musi dojrzeć, zapracować na odzienie, na rekwizyt, na scenografię. 329 J �Włodzimierz Staniewski * NOTY REŻYSERSKIE Tak, „zapracować", ponieważ nie mamy w zwyczaju przystrajać czegoś, co nie okrzepło i nie określiło swo­ jej osobowości. Parę słów o tym „nie-spektaklu". Jak każda praca u nas (od zawsze od początku), tak i ta ma za swoje źró­ dło muzykę. Muzyka jest początkiem i istotą każdej tzeczy, którą powołujemy. T u , w tej pracy, pierwszy raz zmieniliśmy naszą filo­ zofię i nie od żywych ludzi nauczyliśmy się muzyki, a od kamieni. O d żywych kamieni. Bo tej antycznej muzyki Grecji, od V wieku p.n.e do I I w n.e., ślady pozostały (w wielu przypadkach) tylko wyryte na kamieniach. Śpiewać z kamienia, to jakby śpiewać kamień, dając świadectwo temu, że jest o n przynajmniej tak żywy jak przyroda. To, na co was zapraszamy w I I części wieczoru, to przede wszystkim śpiewanie w starożytnych tonacjach, starożytnych liniach melodycznych, głosami dzisiejszymi. Trochę to wszystko przerobione, np. tempa, rytmy, dyna­ mika... A może „nie-przerobione", może organicznie zgodne z Duchem Epoki, bo linii życia rytmu nikt nie jest w stanie odtworzyć. Można tu pójść jedynie za intuicją. Gardzienice, oficyna 1996 r. Fot. Joanna Holcgreber po drodze - osobliwe owoce, np. Oberża Artystyczna „Złoty Osioł" przy Grodzkiej 5A, pod naszym adresem; powstał scenariusz znanego dramaturga angielskiego Howarda Brentona. Był o n owocem naszej współptacy z Royal Shakespeare Company. Z tego scenariusza adaptacji Złotego Osła została pieśń pt. You Are Broken śpiewana po angielsku. Pieśni te pozostają w związku z księgą, do której filo­ zofii odwoływaliśmy się w pracy. Jest to wielka księga przełomu, kiedy odchodził Stary Bóg Dionizos i A p o l ­ lo i wkraczał Nowy Bóg Chrystus. Księgę napisał wiel­ ki Apulejusz z Madaury, który o sobie i o sobie bliskich mówił: „My, rodzina platońska, znamy to, co uroczyste, radosne, święte, wzniosłe, niebiańskie...". Jeszcze jedna powiastka. O naszym śpiewaniu w czasie prób, późną nocą w Gardzienicach, w sali jak stodoła, na wzgórzu między lasami, w „miejscu, które I nie istnieje", gdzie snują się smętek i niedola; o tym śpiewaniu w skalach pitagorejskich; w słotne jesienne noce, kiedy buty grzęzną w błotnej mazi, a czerń nieba siada na duszy; w czasie zimowych nocy, kiedy śnieg i zimne wiatry ze stepów Azji zabijają każdą radość ży¬ cia. Podczas tych nocy przychodziły grzać się i łasić dzi¬ kie, przegnane psy- Apulejusz z I I w n.e. był Platończykiem, stąd u nas esencje z Platona: o naturze duszy, o naturze miłości, o misteriach przemian. O t y m ztesztą wszystkim, o czym w Metamorfozach Apulejusz, Platończyk, mówi językiem alegorii. To, co państwu zaśpiewamy, „to" - mówiąc języ­ kiem malarzy - zagruntowanie płótna pod obraz. Formę, jaką „to" ma obecnie, nazywam „esejem te­ atralnym". Ze sporego zestawu ćwiczonych (ptzez ostatni t o k albo i dłużej) pieśni wybieramy na każdy wieczót nieco inny układ, sondując n i m głębię, jaką chcemy osią­ gnąć, i namierzając kierunek, w którym - już wkrótce - wszystko nieodwracalnie pójdzie. Zostają ciekawostki. W przeszłości podchodziliśmy wielokrotnie do Apulejusza i do pieśni z kamienia, po czym zarzucaliśmy ten temat. Powstały jednak z tego - Psy były pierwszymi świadkami naszych Wypraw w Starożytność. Ich oswajanie się to jeszcze jedno zwy­ cięstwo Pitagorasa, który chciał leczyć muzyką i muzy­ ką stroić duszę wszelkiej żywej natury. I jeszcze jedno. Jest dziś i trzecie zdarzenie wieczoru. Mamy więc „tryptyk", a nie - jak zwyczajowo - dyptyk. T y m zdarzeniem jest ten budynek - Oficyna - i ten park. Oficyna dźwignięta z kompletnej ruiny to nasz największy utwór. A park też niedługo już „zagra" w całej swojej krasie. 330 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Prof. Jerzy Nowosielski: Jeszcze przed I I wojną i w biednej Rosji, i tutaj w naszej Galicji Wschodniej powstały szkoły malowania ikon tradycyjne, bizantyj­ skie, a po wojnie to się rozszerzyło na kresy jak zaraza! Wokół „Żywota protopopa Awwakuma"* Monika K u b a t : Zaraza? - Zaraza. O n i zrobili z kanonu formalnego ikony h i ­ storycznej jakiś kanon dogmatyczno-religijny. Teraz całą Grecję obmalowują jakimiś straszliwymi bohoma­ zami według kanonu. O n i nie mają pojęcia, jak malo­ wać ikonę, żeby malować ikonę, to trzeba namalować obraz, trzeba być malarzem, a to nie są malatze, tylko to są ideolodzy. - Uwzględniają j e d n a k tradycję, tak w sztuce ikony. Z prof. Jerzym Nowosielskim rozmawia Monika Kubat ważną - Ale tradycja musi być żywa, ona nie może być odgrzewaniem statych kotletów. - Trzeba j e d n a k trzymać się kanonu, to nie­ zbędne. - Trzeba się trzymać konwencji, ale nie konwencji wymyślonej, ideologicznie usankcjonowanej, tylko ży­ wej konwencji, rozwijającego się malarstwa. O n o musi być żywe, nie może być kapliczką artystyczną. Byłem parę razy w Grecji i widziałem, co tam się dzieje. Cóż na to można poradzić - taka jest moda. - Czy można tu m ó w i ć o profanacji ikony? - Nie, to jest po prostu kapliczka artystyczna, zatra­ cono łączność pomiędzy pojęciem ikony historycznej, obrazem, ikona to obraz, i możliwością tworzenia obra­ zu dzisiaj. - Czyli to, co się maluje jest martwe? - Tak, zaczęto stosować przepisy, w dziesięciu to daje dobre rezultaty, bo są też tam zdolni artyści, ale reszta to są sakramenccy kanciarze! - Jak się ma kwestia zwierząt do tematyki za­ wartej w ikonie? Wiadomo, że jest to temat raczej pomijany. - Kwestia zwierząt jest zaniedbana w chrześcijań­ stwie, bo stosunek religii chrześcijańskiej do zwierząt każdej: greckiej, prawosławnej, rzymskokatolickiej, protestanckiej - jest haniebny! Nie mamy sumienia, jeśli chodzi o zwierzęta i los jaki i m przygotowujemy. My jako gatunek naczelnych, czyli homo sapiens. - Pan jednak obdarza zwierzęta cechami aniel­ skimi. - Oczywiście, że tak, bo podejrzewam, że tak jest, ptzeczuwam to. Poza t y m ten związek istnieje nawet w symbolice ikonograficznej, w symbolice ewangeli­ stów. To nie jest mój wymysł. Stosunek chrześcijan do zwierząt to jest jeden wielki skandal religijny, skandal sumienia ludzkiego. T o dotyczy wszystkich - od pro­ stych chłopów, którzy rżną prosiaki bez miłosierdzia, po biskupów i po papieża — wszyscy oni są nieczuli na te sprawy. T o są tomiści nieuleczalni. - A kto jest dla P a n a odbiorcą sztuki - prosty człowiek czy ten świadomy widz sztuki? K t o ją le­ piej odbiera? - N i k t nie odczuwa ikony w tej chwili, w naszych czasach. Właściwie ja maluję tylko dla siebie, ludzie te­ go zupełnie nie rozumieją. O n i w swoim własnym su­ mieniu usprawiedliwiają moją akcję. Ja właściwie unieszczęśliwiam ogół wiernych, malując te ikony. O n i tego nie lubią, nie rozumieją. Dla tych paru osób, któ­ re rozumieją, warto to zrobić. - C z y myśli P a n o jakiejś konkretnej grupie? - Nie, to są poszczególne osoby. Czasem mi dają znać o tym, że zostały uszczęśliwione przez to, że oglą­ dały to, co ja maluję - J a też do n i c h należę. T o , co mnie tu przy­ gnało do Pana, to przekonanie, że Pana malar­ stwo zawiera element nadprzyrodzony. - Każde dobre malarstwo zawiera element nadprzy­ rodzony, dobry impresjonizm Renoira czy Moneta też zawierał w sobie element nadprzyrodzony. - Polem P a n a twórczości jest nie tylko sfera malarstwa? - Całe życie drzemał we mnie oprócz malarza jakiś niezrealizowany architekt i w końcu, pod koniec życia zaptoponowano, m i zaprojektowanie i wybudowanie cetkwi. Ja postawiłem twardy warunek: kochani, mu­ si być wszystko dokładnie według tego, jak ja zapro­ jektuję. Jeśli pojawią się najmniejsze kontestacje czy sprzeciwy, to ja ustępuję. Tyrańskim sposobem na nich wymogłem, że zbudowali m i całość, tak jak chciałem. - C z y trudno było to osiągnąć? - Nawet nietrudno, bo zrobiłem szczegółowy pro­ jekt, który mój kolega architekt przełożył na język ry* Wywiad przeprowadzony w sierpniu 1998 r. jest fragmentem pracy magisterskiej M o n i k i Kubat p t . Żywot protopopa Awwakuma, Awwakuma na podstawie u t w o r u literackiego: Żywot przez niego samego nakreślony przedstawienia O P T protopopa i wybór innych pism oraz „Gardzienice", napisanej p o d kier. prof. Czesława Hernasa (Wrocław 2000). Uniwersytet Wrocławski, I n ­ stytut Filologiczny, Filologia Polska. 331 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT sunków technicznych. Teraz majster bez rysunków technicznych nic nie potrafi zrobić. Nie jest teraz tak, jak było w czasach Michała Anioła, gdy o n robił rysu­ nek framugi okiennej u Św. Piotra, to kamieniatz wie­ dział dokładnie, jak to zinterpretować. Teraz bez ry­ sunku majster nie potrafi nic zrobić. Zrobiliśmy to na spółkę z moim przyjacielem i sama się cerkiew wybudo­ wała. Ja tam tylko parę razy byłem. - W j a k i m stopniu nawiązuje do teatru antycz­ nego? - Teatt antyczny to jest akcja sakralna. W teatrze antycznym były trzy wejścia. Gdy projektowałem deko­ rację teatralną do różnych sztuk, m.in. do Antygony i Sędziów, nigdy nie miałem na myśli, żeby jakoś naśla­ dować tradycję teatru antycznego, ale jak zrobiłem projekt, to każdy projekt w jakimś sensie był realizacją tej tradycji. Jakby to się działo w mojej podświadomo­ ści. T o samo jest w kościele i cerkwi - ttzy wejścia. L i ­ turgia Kościoła chrześcijańskiego jest w jakimś sensie kontynuacją teatru antycznego. - J a k P a n dobiera kolory zarówno w malar­ stwie, j a k i w architekturze? - A tego to ja nie wiem w ogóle. Ja w ogóle nie do­ bieram kolorów. One m i się same dobierają, to dzieje się jakoś intuicyjnie. - C z y w takim razie potrzebna jest wizja? - Musi być wizja. Jest takie staroświeckie słowo na­ tchnienie. Bez tego nie biorę się do roboty. - J a k powstał projekt c e r k w i w Białym Borze, czy był on skutkiem wielu przemyśleń? - Nie, ja całe życie marzyłem o zbudowaniu cerkwi, robiłem dziesiątki szkiców, rysunków itd. T o się wszystko zsumowało w pewną określoną wizję i zastosowałem to. - C z y jest w tym jakaś archetypiczna c h ę ć bu­ dowania? - Licho wie! W e mnie może siedziała żyłka archi­ tekta, której nie mogłem zrealizować, bo nie miałem przecież uprawnień architekta ani też żadnych zamó­ wień. Dopiero potem zwrócono się do mnie z taką pro­ pozycją. - Czy zgodziłby się P a n ze stwierdzeniem, że postawienie c e r k w i przez osobę, która jest mala­ rzem, to jest uprzestrzennienie obrazu - N i e chciałbym teoretyzować. N i e widzę bezpo­ średnich związków intuicji malarskich z intuicjami ar­ chitektonicznymi. - Czy są to dwie różne osoby w j e d n y m czło­ wieku? - Są to rzeczy autonomiczne w stosunku do siebie. - A P a n j a k o scenograf? - Jako scenograf mam wiele wspólnego z architektutą. Jest to budowanie architektury na wydzielonej przesttzeni. Miałem różne podejścia do tego zadania. Urządzałem w Wesołej pod Warszawą właściwie pustą 332 architekturę kościoła według swojej myśli - to już była praca nad prawdziwą architekturą. - C e r k i e w w Białym Borze jest bardzo nowo­ czesna. Z j a k i m odbiorem się spotkała. Czy Pan rozmawiał z parafianami? - Ja z nimi nie rozmawiałem. W Białym Borze jest publika składająca się z tych wszystkich osób powypędzanych w akcji „Wisła". I m się teraz świetnie powodzi; to są panowie inżynierowie, panowie doktorzy, adwoka­ ci. Moje mieszkanie wobec ich mieszkań to jest nędza. O n i swoje przeżyli, zostali odseparowani od kultury cer¬ kiewnej na dobrych pięćdziesiąt lat. Jaka konsekracja' Przyjechał metropolita greckokatolicki z Ptzemyśla. Mieszkańcy Białego Boru raz w życiu widzieli biskupa. O n i chcieli powrócić do tradycji, tylko że nie bardzo wiedzieli, co to jest. Dla nich to było wielkie przeżycie, zdziwienie, że tak to wszystko wygląda. - A duchowni, którzy sprawowali pieczę nad cerkwią? - T a m była masa księży greckokatolickich i metro­ polita z Przemyśla. O n i już byli jakoś zakorzenieni, w tradycji. A l e tamtejsi ludzie? Dla nich to byl szok, oni do moich realizacji architektonicznych nie mieli żadnych zastrzeżeń, oczywiście jeżeli chodzi o tamtej¬ szą inteligencję, bo ona nie pamiętała niczego. Starsi natomiast ptzeklinali mnie. Co on zrobił? - pytali. Nie mam pojęcia, jak to się ułoży. Jest tam takie liceum ukraińskie, pensjonat. Jest tam dużo młodzieży inteli-J gentnej, to i m się moja praca podobała, ja to właściwie dla n i c h robiłem. - W n i c h nadzieja? - Tak, bo oni będą stanowili w przyszłości o tychl sprawach. - J a k a jest i c h świadomość sztuki? - T o jest młodzież inteligentna, a przynajmniej t a l ką stara się być. Jest bardzo otwarta na takie akcje, ja-| kiej ja dokonałem. - T o jest wierząca młodzież? - Wierząca, to są mądrzy młodzi ludzie, którzy przy I chodzili i mnie ściskali, mówili, jacy są m i wdzięczni, ż J ja to tak zaaranżowałem. - Jakie znaczenie m a dla P a n a architekturami ikonie? - M a dość duże znaczenie dlatego, że na ikonie pra-| wie nie istnieje. Istnieje, ale niezwykle rzadko, pejzaż Istnieje tło architektoniczne. Sceny, które się dzieją ikonie, są albo w kościele, albo w jakimś pałacu, i tam oczywiście architektura jest obecna. Wizja zrealizowa na z logiką ikony. Architektura na ikonie jest. - C z y zgadzałby się P a n , że jest na iko „dzianie się", że istnieje ruch? - T a m są pewne sytuacje przestrzenne i właścr w osiemdziesięciu procentach te sytuacje przestrzel ne „dzieją się" w tamach jakiejś architektury, przed- �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Cerkiew w Białym Borze, widok fasady. Fot. W . Kryński stawionej oczywiście na wzór ikoniczny. T o ma swój rodowód w antyku hellenistycznym, w malarstwie te­ go okresu architektury było dużo. Ona była o wiele bardziej przesttzenna i tealistyczna niż w późniejszych ikonach. Później się troszeczkę zmieniła w pewien schemat, w architekturę klasycznej ikony, ale ikona wywodzi się z malarstwa antycznego. - Ile do dzisiaj pozostało w ikonie cech grec­ kich? - Wszystko w niej jest greckie. Ikona to dalszy ciąg sztuki helleńskiej. - Staram się znaleźć na ikonie r u c h . Pomaga m i w tym m a t e r i a ł filmowy i zdjęciowy O P T „ G a r d z i e n i c e " zrobiony do przedstawienia pt. Żywot protopopa Awwakuma. Zespół przy pracy nad tym spektaklem p r a c o w a ł też z ikonami, p r z y p a t r y w a n o się gestom tam p o k a z a n y m , u k ł a d o m ciał, śledzono istnienie samej ikony, jej konteksty. U d a ł o m i się odnaleźć na zdję­ c i a c h , w materiale f i l m o w y m analogiczne sceny zbiorowe z tymi, które przedstawiane są na iko­ nach. 333 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - Trudno m i się zgodzić. Ruch na ikonie istnieje, ale ja osobiście nie umiałbym tego opisać. - P a u l Evdokimow mówi o „człowieku ukrytym w swoim sercu", taką m a w y m o w ę ciało przebóstwione n a ikonach. - A l e Evdokimow to doktryner! - Chciałabym się przeciwstawić i wręcz napi­ sać o „człowieku objawionym w gestach". - Tak, czy t u nie ma ruchu? T o jest szalenie dyna­ miczny sposób ujęcia postaci. Tak, t u jest bardzo dużo ruchu, dopiero pani zwróciła m i uwagę na ten problem. Przecież to nie są postaci zastygłe, istnieje jakaś relacja dynamiczna, przestrzenna między tymi postaciami. - Chciałabym zapytać o postać Jana Chrzciciela. Przy pracy nad wspomnianym tematem, przy prze­ glądaniu reprodukcji ikon, zwróciło moją uwagę je­ go samotnictwo, przedstawiony jest j a k zaniepoko­ jony młodzieniec, o zmierzwionej czuprynie; nawet jeśli występuje obok Matki Bożej, adorując Chry­ stusa, w scenie Deesis, jego oczy są daleko. - Tak, występuje często sam, jako postać ze skrzy­ dłami. Jest to osobistość niesłychanie dynamiczna. T k w i ona między rzeczywistością Starego i Nowego Testamentu. Jego charakterystyczna niepewność, gdy z więzienia posyła do Chrystusa, czy to T y jesteś, czy może jeszcze mamy na kogoś czekać. Pewność nastąpi­ ła z przybyciem Chrystusa nad rzekę Jotdan, ale potem Jan zatracił tę pewność. Jest to przecież człowiek Stare­ go Testamentu, który stoi przed zagadką czegoś zupeł­ nie nieznanego, w stosunku do czego nie ma on żadne­ go określonego przykładu. T a k było do jego śmierci pozostał na skraju dwóch światów, i przez to samo jest dynamiczny. - T e ż tragiczny. - Głęboko tragiczny i dynamiczny. - A Matka B o s k a pokazana jest dynamicznie, w dwóch układach obok siebie: raz z rękami roz­ wartymi, następnie ze zwartymi, co sugeruje k o ­ lejne etapy r u c h u . M a się wrażenie, że raduje się, klaszcze w dłonie. - N i e byłby P a n za ideą Kościoła roztańczone¬ go - „ciesz się i tańcz", to słowa zapisane n a górze Athos. - T o niech sobie robią derwisze. Ja byłbym ostrożny w tych sptawach. - Proszę o skomentowanie basmy, obrzeża ikony. (por. Matka Boża Uodigitńa, s. 341) - A tak, obrzeża. T o są prorocy. - Szalenie dynamiczni, a przede wszystkim ich zwoje! - Dlaczego zwoje są dynamiczne? Bo k i m są proro­ cy? T o byli ludzie, którzy przeciwstawiali się prawu. Bo­ ży szaleńcy, o n i wszyscy byli poddani działaniu Ducha Św. - objawił i m się nad Jordanem i przemówił przez proroków. Prawo było od Mojżesza, a prorok od Ducha Świętego. Duch był zawsze w opozycji do prawa. Cała sttuktura myślowa, która się nam narzuca - prorok to jest sumienie. Sumienie, dobrze, ale musi być dobrze uformowane. Sumienie dobrze uformowane nie jest su­ mieniem. Natchnienia Ducha Św. nie da się uformo­ wać. D u c h tchnie, kędy chce. Jakby prorocy Statego Testamentu byli dobrze uformowani, nie byliby prorO' kami. Katoliccy hierarchowie boją się, żeby ten Duch Św. za bardzo się nie rozszalał! - Zgodzi się więc P a n , że o n i się tu rozszaleli. - Tak, nie byliby prorokami, i to widać. T o są ruchy zupełnie nie do przewidzenia, tak, szaleńcze. - Jeśli wszystko się rusza i szaleje, to musi mieć ciało, a jeśli jest ono przemienione, to z ziemskości pozostaje r u c h tylko. - Zostaje szaleństwo. - A ono przecież mieszka w ciele, w gestach. - Tak, ale tylko w papirusach, jest przeniesione na; ich natchnione teksty. - A l e mają przecież r ę c e , głowy, nogi! - A l e najważniejsze, co o n i trzymają w ręce i co fru­ wa! - Fechtunek więc? - T a k można powiedzieć. - A ciała proroków są przemienione? - A l e tu obserwujemy r u c h ciała, w pierwszym ujęciu Matka Boża jest pochylona, w następnym już wyprostowana. - Ciało przemienione jest w M a r i i Theotokos i dla-! tego Ona jest otoczona szaleństwem proroków. - W j a k i sposób istnieje ciało n a ikonie? - Ciało jest wielką tajemnicą, zostało przeklęte przez Lucyfera, dlatego ciało jest grzeszne. Lucyfer nie chciał, żeby ciało zostało przebóstwione. - Bo t u są przedstawione różne stany duchowe. W czasie takiego nabożeństwa, gdzie jest zwyczaj roz­ kładania rąk, np. u Ormian, Koptów, Syryjczyków, to istnieją różne stany entuzjastyczne. Tertulian ostrze­ gał jednak swoich współczesnych chrześcijan: jak wznosicie ręce w czasie nabożeństwa, to nie wznoście ich zbyt wysoko. Ostrzegał przed pewną egzaltacją. Nawoływał do zachowania umiaru. - N a ikonach jest. - Jest, ale to jest ciągle wojna z Lucyfetem. - T o , co biologiczne, jest od Lucyfera? - T o , co biologiczne. Bóg to chciał przebóstwić, j a Lucyfet się temu sprzeciwił i oplugawił ciało, oskarżył ciało. Cały dramat naszej duchowości na tym polega. - Chciałabym zapytać o nagość, wspomina Pan w swoich wypowiedziach o erotyzmie n a ikonie. - Nie, to jest gest orantki antycznej. T o są modyfi­ kacje tego samego układu, to są warianty, rozbicie pewnej idei ikonicznej na różne warianty. 334 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - Nagość jest czymś najbardziej świętym i najbar­ dziej ptzeklętym. - Nadzy są piekielnicy, nagi jest Chrystus na krzyżu, nadzy są męczennice czy męczennicy. - Mało tego. Naga jest jeszcze jedna osoba na iko­ nie Sądu Ostatecznego. Zauważa pani, jaka jest bli­ skość Raju i Piekła, to jest bezpośrednie sąsiedztwo. Między Rajem a Piekłem jest nagi mężczyzna przywią­ zany do kolumny, bardzo podobnej do kolumny biczo­ wania. Jest nad n i m napis. Był rozpustnikiem, dlatego nie może być zbawiony, był miłosierny, dlatego nie mo­ że być potępiony. O n stoi jakby jakiś zwornik pomiędzy Rajem zbawionych a Piekłem potępionych. O n jest I w pionie u góry nad n i m Chrystus i - Nagość to tajemnica? - Nagość jest wielką tajemnicą. N a progu tej tajem­ nicy stoi anioł z mieczem ognistym. Jak wypędzono Adama i Ewę z Raju, postawiono tam z mieczem ogni­ stym anioła. Chodziło o to, że skoro skosztowali z drze­ wa wiadomości dobrego i złego, to żeby nie skosztowa­ l i z drzewa życia. - C z y m dla P a n a jest wstyd? - W s t y d w przeżyciach ludzkich, szczególnie w przeżyciach erotycznych, jest najpiękniejszym, co moglibyśmy sobie wyobrazić; przezwyciężenie uczucia wstydu jest wielkim misterium. Jak słucham Radia Ma­ ryja, tam się ciągle modlą publicznie, uważam, że jest to bluźnierstwo. Wstyd w przeżyciach między kobietą a mężczyzną jest rzeczą nadzwyczaj wstydliwą. Uwa­ żam, że modlitwa jest jeszcze bardziej wstydliwa, dlate- Jerzy Nowosielski, Św. Szymon Stupnik, cerkiew Zaśnięcia Najświętszej M a r i i Panny, polichromia 335 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT go nie wolno jej profanować. Już Pan Jezus powiedział, jeżeli chcesz się modlić, to wejdź do izby, zamknij drzwi i tam się módl. - Czy przezwyciężenie wstydu jest według P a ­ na inicjacją? - T o jest niewątpliwie sakralna inicjacja. Pospolitowanie tego naturalnego poczucia wstydu jest szalonym grzechem. T o się nazywa nieczystość. T o jest to, z czym się na co dzień spotykamy. N a ten temat nie wie nikt, kto się nie zakochał. T o już patriarcha Bartłomiej po­ wiedział - na marginesie przeżycia mężczyzny i kobiety - jeżeli się zakochali, to ja z n i m i do sypialni nie wejdę. Ja nigdy nie byłem w sex-skopie i mnie to nie interesu­ je, a po drugie sprawia m i przykrość. - Zmieniając trochę temat, czym dla P a n a jest twórczość? - Nie wiem. Dotąd to był sposób na życie. Ja inaczej nie potrafiłem żyć. Teraz to już niczym. Człowiek jak się rodzi nagi, tak umrze nagi, musi zostawić wszystko, co mu na tym świecie przysługiwało. - Wszystko to proch marny, pogarda dla cia­ ła... - Dlaczego, przecież jest Słowo, które się ciałem stało. - A asceza? Są tacy, którzy skrajnie się umar­ twiali, skrajnie wierzyli. - Są tacy. T o jest pewien gatunek przeżycia religij­ nego, jest to pewna dewiacja, która z objawieniem Lo­ gosu, który stał się ciałem, niewiele ma wspólnego. Są różne szczeble dojrzewania duchowego, możliwe, że ta­ ki szczebel skrajnej ascezy na jakimś etapie jest po­ trzebny. - A męczennicy, którzy dali się odzierać ze skóry, kroić, palić? - Nic na ten temat nie mogę powiedzieć, bo bym się nie dał pokroić, ze strachu bym umarł! - Czy nie jest to grzech przeciw temu, co zosta¬ ło nam dane? - Ciało dane nam zostało w Raju. Bóg stworzył człowieka: mężczyznę i kobietę. T o jest wielka świę­ tość, która została splugawiona przez anioła upadłego. - T ę plugawą część niszczą asceci. - W jakimś sensie tak, ale nie można ich za to w i ­ nić, bo spełniają pewną funkcję kosmiczną, oczyszcza­ jącą. - C z y tworząc, czuł się P a n rewolucjonistą? - T o się wszystko działo samo przez się. - Czyli to nie była w a l k a o wartości? Protest? - Nie miałem żadnego programu. - Czy ma P a n swojego duchowego ojca? - Nie, nie mam nikogo. W ciągu całego mojego ży­ cia, rozwoju mojej osobowości oponowałem przeciw duchowemu ojcostwu. - - Był taki sprzeciw w mojej psychice. - N a pewno m a P a n uznanie dla pewnej grupy twórców. - Oczywiście dla wielu. Choćby dla Teofana Greka, dla Rublowa, Dionizego, Modiglianiego i dla wielu, z których bogactwa czetpałem. Modigliani ma wiele wspólnego z malarstwem ikonowym, o n młodo umarł i właściwie nie zdążył określić swojej indywidualności duchowej malarstwa. A l e to, co malował, niektóre rze­ czy, to jest bardzo święta sprawa. - G d y zobaczyłam cerkiew w Białym Borze, pomyślałam o Matissie i jego swoistym dziele, ka­ plicy D o m i n i k a n e k w V e n c e , którą wybudował, C z y P a n a sytuacja twórcza jest podobna? - N i e , dlatego że Matisse tworzył na terenie wła­ ściwie pozbawionym tradycji liturgicznej i był skazany na własną pomysłowość, to, co zrobił, jest jego wy­ łączną zasługą. Natomiast ja czerpałem z tradycji li­ turgicznej Kościoła Pierwszego Tysiąclecia. Byłem bardzo mocno usadowiony w tej ttadycji: zewnętrzna j ściana to jest proscenium, a dalsza część to bazylika starorzymska; dlatego że liturgia bizantyjska ciągle t k w i korzeniami bardzo silnie w tych dwóch trady­ cjach. Ja byłem prowadzony za rękę, starałem się tyl­ ko wyeksplikować tę moją świadomość tradycji litur­ gicznej. ' - C z y nie umniejsza to zasług malarza? - Matisse'owi? Nie, on był tylko skazany na własna intuicję. O n był bardziej samodzielny ode mnie. - Tworzył też dla Kościoła. - N i e wiem, czy sobie zdawał sprawę z tego. Gdy to, robił, był już bardzo chory. Powiedział, że to, co tu ro­ bi czy szkicuje, to tak jakby jakiś anioł wodził jego rę¬ kę. - C h c ę zapytać o atmosferę, która panuje na ikonie, o stosunek postaci tam przedstawionych względem siebie. - Między Marią Theotokos a Logosem jest wichet natchnienia D u c h Św. naokoło! - A czy można m ó w i ć o cieple w znaczeniu | ludzkim? - Nie zauważam. Przynajmniej w tej chwili nie zda-! ję sobie z tego sprawy. A l e o cieple można mówić tam, gdzie występie jakaś siła nadprzyrodzona. ma A M a t k a B o ż a UmÜienijel Tak, to jest czułość! W r a c a j ą c do cielesności, j a k i e zabarwienie | dla P a n frywolność? - Ja to źle odbieram, dlatego że to jest lekceważę*: nie, pogranicze jakiegoś niepoważnego traktowania,! T o jest profanacja Erosa. - C z y l i Eros istnieje tam, gdzie jest zapładnianie D u c h a , P i ę k n o . - Tak, tak. Eros jest konktetnym bogiem. Dlaczego? 336 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA" Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT �Jerzy Nowosielski, Droga Krzyżod Sąd u Piłata, (fragment: FaryzeJ kościół franciszkański na Azoradj Kraków, akryl na desce Jerzy Nowosielski, Droga Krzyżowi Chrystus Trzy Marie „Olej niosąc! pociesza (fragment: Trzy Marie! kościół franciszkański na Azoraclj Kraków, akryl na desce 338 ��WOKÓŁ .ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAJKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KLBAT �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA" Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM R07MAWIA MONIKA KUBA I ��WOKÓŁ ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Fragment obrzędu misteryjnego, Villa dei Misteri, megalografia, Pompeje Jerzy Nowosielski, Villa dei M i s t e r i (fragment), 1975, akryl na płótnie �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - W y c i ą g a P a n je? - A emocje i namiętności mają coś wspólnego 2 ikonami? - Bardzo rzadko. - W ramach odkurzania? - Nie, w ramach oglądania. - Namiętność to jest pasja - w logicznym jakimś spelnieniu się to tak. Między kobietą a mężczyzną pa­ sja jest realna. Tu, na ikonie, to jest cierpienie, pathos po grecku znaczy cietpienie. - N i e ma P a n chęci spotykania się z nimi? - Mam, ale na razie m i wystarczy. - Mówi P a n też o swoich niedobrych obra­ zach. - Jaki jest związek między ikoną a sztuką abs­ trakcyjną? - M a m też dużo niedobrych. - Niedobre znaczy nieprawdziwe? - Byli tacy w Polsce koloryści, żaden z nich nie na­ malował nigdy złego obrazu, bo się tego bali jak diabły święconej wody, ale nikt też nie namalował genialnego obrazu. Mówiłem swoim studentom tak: nie bójcie się namalować złego obrazu, bo jeśli ktoś nie namaluje złe­ go, to nie namaluje tego genialnego. Te niedobte to niewypały, ale to trzeba popełnić. - Sztuka abstrakcyjna to aniołowie! - W Trójcy Św. Rublowa określił P a n anioły jako protezy. - Rzeczywiście to są protezy, bo anioł to musi być realizacja abstrakcyjna. A l e , co robić, mamy ludzi ze skrzydłami. Ja pani pokażę parę aniołów [pokazuje foldeI ! wystawy, która odbyli się w 1998 r. w Krakowie w Galerii famacH- Rublow dzisiaj tak malowałby anioły. Jak bytem młody, urzekł mnie surrealizm, ale potem m i przeszło. Byłem kiedyś silnym ateistą. - Sztuka objawia czy coś ukrywa? - Ja w ogóle nie wiem, czy istnieje. Moje malarstwo na pewno objawia, siebie jestem pewny. Widziała pani kiedyś takiego zarozumiałego faceta jak ja? - Wspomina Pan w swoich wypowiedziach, że bez tego doświadczenia nie byłoby Pana twórczości. - Tak, trzeba przejść wszystkie te etapy - to była inicjacja w twórczość. Ateizm jest bardzo pożytecznym stanem świadomości. Oczyszczającym od różnych nale­ ciałości. - Czy geometryzacja znaczy zawsze odmaterializowanie? - Przeważnie tak. Twór geometryczny jest przeważ­ nie tworem umysłu ludzkiego, a koncepcja intelektual­ na jest zawsze niematerialna. - Ma Pan dzisiaj młodych ulubionych twór­ ców? - Niestety nie, bardzo słabo znam to środowisko, ze swoimi studentami straciłem właściwie kontakt. - Jako nauczyciel ma P a n poczucie klęski? - Tak. Można stworzyć pewne warsztatowe dyspo­ zycje, które ustrzegą człowieka przed szukaniem po omacku. Tylko do tego przydaje się nauczyciel. - Za resztą stoi talent, wizja? - Za resztą stoi Pan Bóg. Miałem takie zdolne stu­ dentki i takich zdolnych studentów, tyle w nich na­ dziei pokładałem, ale to się bractwo zmarnowało. - Co to znaczy? - Zajęli się czymś innym. Nie można chałturzyć. Nie można zarabiać pieniędzy, ale jak to tobić. Ja nie robiłem pieniędzy, byłem utrzymywany przez żonę, któ­ ra za mnie robiła pieniądze, ale potem się odwróciło. - Nie myślał Pan o tym? - Nie potrafiłem tego tobić. - Skoro o kobietach. Chciałby P a n namalować kobietę, jakiej Pan jeszcze nie spotkał? - Szanuję samoświadomość twórcy... Chodzi P a n do teatru? - Dużo miałem kontaktu z teatrem Kantora, sam robiłem scenografię do kilku przedstawień. Nie próbo­ wałem nic pisać dla teatru. - A oglądać? - Najbardziej lubię oglądać obrazy! - Obrazy to teatr? - Czy ja wiem? Lubię oglądać nabożeństwa dobre. Pontyfikalne nabożeństwa greckie to jest teatr. - Czuje się P a n j a k widz? - Nie, jak współtwórca. - Pełne uczestnictwo? - Jakby mnie nie było, to po co by ten biskup bło­ gosławił świecami, kogo by miał błogosławić. Mnie bło­ gosławi i ja jestem m u potrzebny, tak samo jak on mnie jest potrzebny. Tak jest przecież z obrazami - maluje się i wystawia. - P a n mówi, że dla siebie maluje. - Zawsze mam nadzieję, że ktoś jest. Miałem wiele razy dowód na to, że ktoś jest, bo m i powiedział. T o może być kolejarz. Kiedyś malowałem taki pejzaż w plenerze. Podchodzi do mnie takie panisko, okazało się, że to kolejarz, jak mu się to sttasznie podobało. O n to czuł całym sobą. Może być profesor uniwersytetu i nic nie czuje. Taki, kto odbierze obraz, zawsze się znajdzie. - C h c ę , żeby P a n wiedział, że jestem kolejną osobą, która odczuwa to, co P a n tworzy. - Jestem 'bardzo szczęśliwy z tego powodu. Bardzo pani dziękuję za miłą wizytę i rozmowę. - Wydaje mi się, że już namalowałem. - Ma Pan koło siebie swoje obrazy? - Tak, wszystko jest w skrzyniach. - 345 T o j a dziękuję, za wszystko, za twórczość. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e469ab0769b5e7e478c13c7923222c63.pdf b7cbe514acbdfb8a23720fee951c904c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:102 Title A name given to the resource Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny/ LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.264-293 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 265 • ZOFIA SZYFELBEJN PROBA OCENY WARTOŚCI MATERIAŁOW OSKARA KOLBERGA DLA BADAŃ NAD KULTURĄ MATERIALNĄ KURPIOWSZCZYZNY UWAGI WSTĘPNE Do najważniejszych źródeł etnograficznych XIX w. omawiających Mazowsze należy zaliczyć pracę O. K o l b e r g a l. Nie przesądz8.jąc na razie sprawy mniej lub bardziej postępowego charakteru koncepcji badawczej K o l b e r g a, chciałabym wskazać na konieczność analizy jego dzieła, a to celem wydobycia elementów stanowiących aktualny walor naukowy. Umiejscowienie K o l b e r g a w ramach jakiegoś bliżej określonego nurtu myśli społecznej XIX w., rzutowanie jego sylwetki na krąg podobnych mu zbieraczy innych krajów europejskich może nastąpić dopiero po krytycznym opracowaniu wszystkich jego ma~eriałów. Z tego nasuwałby się wniosek, że również próba analizy jednego tylko odcinka pracy K o l b e r g a, w tym wypadku Kurpiowszczyzny, nie stanowi wystarczającej podstawy do uogólnienia wniosków stąd wypływających na całokształt działalności autora. Niemniej jednak analiza taka mO.żestanowić pewien etap studium o wartości dorobku naukowego jednego z największych polskich etnografów. naukowej i tych z pasją badawczą jedynie, wypowiadających się najczęściej w pracach o półliterackim charakterze 2. W przedmowie do IV tomu Mazowsza K o l b e r g podkreśla, że opiera się w swym dziele na pracach "dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i e g o, P 0ł u ja ń s k i e g o 3. Odsyła również do rozpraw B. T Y k l a 4, T. Woj c i e c h o w s k i e g o 5, Z. G log e r a 6, A. Z akr z e ws k i e g o 7, historyków, jak M. B a l i ń s k i 8 i T. L i P i ń s k i 9, F. K o z ł o w s kilO i K. K o z ł o w s kill. Ten dobór literatury jest niezmiernie charakterystyczny. Z jednej strony cytowane przez K o l b e r g a prace posiadały pochlebną opinię wśród publicystów tego okresu 12, z drugiej nazwiska autorów zasłużonych na polu badań czy organizacji nauki 13 w owym okresie mogły stanowić zapewnienie, że do materiału przez nich podanego można się odnosić z całym zaufaniem. Z wyjątkiem badaczy młodszego p'okolenia (roku 1863), reprezentowanego tu jedynie przez G log e r a i Z akr z e w s k i e g o, pisarze ci należą do nurtu romantycznego w historiografii polskiej, a ściślej do tego odłamu, który 2 Por. literacki", " O. K 4 B. T J f t . .. ~' . (,. K. W. W ó j c i c k i, Przejażdżka chwilowa po Mazowszu, "Album Warszawa 1848; t e n ż e, Kurpie, Poznań 1891. o l b e r g, Mazowsze, t. IV, Przedmowa, Kraków 1888. y k i e 1, Rozpr·[),wa statystyczno-etnograficzna o guberni augustowskiej, "Biblioteka Warszawska", t. IV (1857). , T. Woj c i e c h o w s k i, Chrobacja, Kraków 1873. " Z. G log e r, Dawna ziemi.a lomżyńska, Warszawa 1876. • A. Z akr z e w s k i, Z Puszczy Zielonej, Wisła, t. I, 1887. x ~'/r.B a l i il S k i, Starożytna Polska, Warszawa 1846. ,. T. L i p i ń s k i, ni8 w:vmieniony przez Kolberga współautor Starożytnej Polski. F. K o z ł o w s k i, Dzieje Mazowsza, Warszawa 1858. K. K o z ł o w s k i, Lud z okolic Czerska, "Wisła", t. I, 1887, s. 73-78, 105-111, 149-156,320; t. II, s. 589-603. 12 Por. Z. G log e r, Recenzja dziela O. Kolberga "Lud", S. V, "Wieniec", Warszawa 1872, nr 19; t e n ż e, Seweryn Golębiowski, "Tygodnik Ilustrowany", 1887, nr 95; t e n ż e, Bartoszewicz Julian, "Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana", t. VII, s. 19. 13 Por. A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Ki'aków 1948; także K. T y m i e n i e c k i, Zarys dziejów historiografii polskiej. Kraków 1948. 10 11 1. REGION KUHPIOWSKI W UJĘCIU POPRZEDNIKOW I WSPOŁCZESNYCH KOLBERGOWI BADACZY Region kurpiowski co najmniej od początku XIX w. skupiał na sobie zainteresowania badaczy, ty"chz przygotowaniem do pracy t O. K o l b e r g, 1885-1890. Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. I-V, Kraków ~l;.·'.'.' , \ �267 266 w miarę narastania koncepcji powstania i nastrojów rewolucyjnych w Polsce odstąpi od założeń szkoły lelewelowskiej u. Ich zainteresowania folklorem łączyły się ściśle z koncepcją dziejów Polski i swoistym pojęciem narodu polskiego. Wszyscy wspomniani poprzednio autorzy interesowali się także "starożytnościami" narodów. Ze względu na ich zainteresowania i folklorem, i "starożytnościami" Kurpiowszczyzna stanowiła wdzięczny teren poszukiwań. Jako jeden z najbardziej zacofanych okręgów Królestwa, który niemal do połowy XIX w. zachował typ wysoce specyficznej na terenie leśnym gospodarki feudRlnej, była źródłem materiałów niezbędnych do badań nad kulturą ludową i rekonstrukcji pierwotnej gospodarki i ustroju rzekomo myśliwskiego i z płodów leśnycjt żyjącego ludu, za jaki uważano Słowian Li. Historiozoficzne założenia pisarzy wiązały się ściśle z centralnym problemem społecznym ówczesnej Polski. Była nim sprav::a likwidacji ustroju feudalnego i związana z tym walka o wyzwo-. lenie narodowe. Fakt, że narastanie rewolucji agrarnej wystąpiło w warunkach niewoli politycznej, musiał wpłynąć na specyfikę tego nurtu w historii, który miał uzasadnić potrzebę pokojowych reform i jednoczenia się całego narodu w walce o niepodległość. Odbija się to rzecz jasna w pracach dotyczących Kurpiowszczyzny. Jako jeden z centralnych problemów wysuwano problem walki chłopów kurpiowskich ze Szwedami, podkreślając przy tym ich bohaterstwo i bezinteresowność wynikające ze szczerego umiłowania. ojczyzny 16. Podkreślano też historyczne znaczenie obu bi tew ostrołęckich 17. polskiej, Łódź 1954~ cz. L Łódź 1953; t e n ż e, Joachim Lelewel. Z dziejów postępowej 1J1,yśli historycznej w Polsce, Warszawa 1953. tS T. Wojciechowski, jw.; Z. Gloger, jw. ,; Ł. G o ł ę b i o w s k L Lud polski, Vv'arszawa 1830. s. 39; o. K a l b erg. Mazowsze, t. IV, s. 387; A. }, o ł u ja ń s 11:L Wędrówki po guberni augustowskiej, Warszawa 1859. s. 58. " W roku 1807 nastąpiło pod Ostrołęką starcie wojsk cesarza Napoleon~l z wojskami cara Aleksandra. a w roku 1831 nastąpiła słynna bitwa ostrołęcka, w której odznaczyła się artyleria polska pod wodzą gen. Bema. 14 M. H. S e rej t e n ż e, Stvdin nad s k i, Zarys historiografią historii Poiski, histOTiografii Materiały zebrane przez G a war e c k i e g o 18, W Ó j c ic k i e g o 19, P o ł u j a ń s k i e g o 20 mają charakter przyczynków geograficzno-krajoznawczych. W wypadku Kurpiowszczyzny autorzy ci próbowali ująć specyfikę regionu jako wypadkową czynników geograficznych. Stąd krajobraz stanowił punkt wyjściowy dla ich rozważań. Elementy krajobrazu, jak las, rzeki, gleba, warunkowały ścisły związek człowieka z przyrodą. Zajęcie się przemysłami leśnymi było ze strony człowieka próbą dostosowania się do warunków naturalnych i wykorzystania środowiska przyrodniczego na swoją korzyść. O tym, że walka z przyrodą nie była łatwa, świadczył prymitywizm kultury ludowej w początkowym okresie kolonizacji puszczy. Na wyższy poziom podniosła się dopiero po przejściu ludności do zajęć rolniczych. Ustrój społeczny ludu puszczańskiego wypływał również z owej "symbiozy" człowieka z przyrodą; całokształt życia wiejskiego został ujęty w ramy organizacyjne przez leśną organizację bartniczą. Jako osobny problem wysuwano sprawę osadnictwa związaną jak najściślej z poruszonymi poprzednio czynnikami.. Tak więc osadnictwo kurpiowskie, zdaniem badaczy połowy XIX w., było zdeterminowane działaniem przyczyn zewnętrznych wypływających z natury środowiska geograficznego, o jego zaś dalszej specyfice stanowiło ujęcie go w ramy organizacji bartniczej i rozwój w ramach tej organizacji 21. Sprawę dominowania środowiska nad człowiekiem doprowadzono więc do punktu, który przekroczyła dopiero burżuazyjna antropogeografia. Gdy dodano do tego twierdzenie, że w wolnym obcowaniu z przyrodą wytworzył się typ człowieka o odmiennej psychice od pozostałych grup ludnościowych w Polsce 22, stało się to podstawą do fantastycznych hipotez o odmienności plemiennej Kurpiów ~:l. Przeniesienie istniejących w XIX w. warunków geo"H. G a w a r e c k i•. Pamiętnik historyczny placki, Warszawa 1829-1830. t. I, II. l!! K. W. W ó j c i c k i, Zarysy domowe, Warszawa 1842. co A. P o ł u .i a ń s k i, JW.; t e n ż e. Opisanie lasów Królestwa Polskiego Litwy, 1856. O. K o l b erg. Mazowsze, e' Tamże, s. 62. s. 100 n. el t. IV (por. cytaty na s. 53 n .• 385 n.). 2>1 Tamże, s. 66 n. i s. 100. �269 268 graficznych o kilka wieków wstecz i uogólnienie ich do całego terenu Polski dało asumpt do wyobrażeń o pierwotnym życiu Polaków i Słowian w ogóle. Krótko zaś mówiąc były to prace, które w oparciu o stosunkowo słabą bazę materiałową wysuwały koncepcje, że kultura ludowa, kultura chłopa XIX w. jest przetrwałym dowodem kultory okresu Piastów i Jagiellonów i świadczy o zdrowym charakterze bytowania ludności plemion polskich 24. Uznając za najwyższą zdobycz ludu jego religijność i upatrując w niej nie tylko jedną z naczelnych "cnót" obywatelskich i narodowych, lecz i jedyną dźwignię postępl' chłop;;l kurpiowskiego Z~ autorzy wymienionych prac nie byli niechętni sankcjonowaniu tego społecznego stanu, jaki zastali przystępując do badań, ba, cofnęliby chętnie sytuację kulturalną i społeczną, w jakiej znajdowały się masy ludowe, o kilka wieków wstecz 26. I to jest powodem, że prace te, ważne dla nas ze względu na dużą ilość wzmianek typu kronikarskiego, nie stanowią przeglądu faktów typowych dla epoki. Kryterium typowości jako kryterium doboru faktów, które występuje już u historyków szkoły lelewelowskiej 27, zostało zastąpione kryterium reliktowości i stąd opracowania te stanowią zasadniczy regres w stosunku do koncepcji i prac L e l e weI a i jego szkoły 28. 24 Np. opisując zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem K. W. W ó jc i c k i pisze: "Jak w chatach, tak i we dworach wiejskich, i domach miejskich w tym obrzędzie i w tych pieśniach zachował się obyczaj pierwszych wieków chrześcijańskich w Polsce, bo lud w czystej swej prostocie, z dobrą wiarą podług dawnego obyczaju oddaje cześć i sławę Panu" (K. W. W ó jc i c k i, Boże Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Króli, "Tygodnik Ilustrowany", t. III, 1860, s. 67); tegoż: "Kto badał nasz lud sprzed wieków, kto poznał jego wiarę ówczesną, ten przyznać musi: lud dzisiejszy jest ludem sprzed wieków. Ubiory ludu - to żywa pamiątka przeszłości, nie pożyczanej u nikogo" ("Tygodnik Ilustrowany", t. II, 18G6, s. 457) .. 2;, O. K o l b e l' g, Mazowsze, t. IV, s. 68, s. 107 n. 2" Tamże, s. 109 (cytat z pracy W. C z a j e w s k i e g o). 27 M. H. S e l' e j s k i, Joachim Lelewel, s. 85; także: N. A s s o l' o d ob raj, Z powodu ksiqżki M. H. Serejskiego, "Kwartalnik Historyczny", 1953, s. 158, 175, 180. 28 Mam tu na myśli te prace Lelewela, które omawiały miejsce chłopów w układzie sił klasowych okresu feudalizmu, a mogły być w swoim czasie • I I .~ Lata 1863 i 1864; nieudane powstanie i uwła.szczenie chłopów przez obcy rząd, stanowią społeczno-polityczną zapowiedź tej zmiany, która dokona się w nauce polskiej w drugiej połowie XIX w. Pod nieprzychylnymi dla kraju auspicjami rozpoczynają swą działalność naukową Z. G log e r 29, A. Z (l k r z e w s k i 30 i całe współczesne pokolenie. Węzłowe społeczno-gospodarcze zagadnienia epoki, wciąż nie rozwiązana kwestia włościańska i sprawa niepodległości narodowej, obie ściśle związane z problemem kształtowania się narodu burżuazyjnego, skupiają na sobie uwagę historyków, geografów, uczonych poświęcających się nowym specjalizacjom, jak etnografii, archeologii, antropologii i językoznawstwu. I chociaż każdy z uczonych etnografów tego okresu ujmował wspomniane kwestie w sposób różny, wykonując na swoim odcinku pionierską robotę, prace ich wykazują wiele wspólnych cech. Są obciążone całym balastem koncepcji słabo udokumentowanych materiałem faktycznym a świadczącym o emocjonalnym podejściu do stawianych problemów, odziedziczonym po poprzednim pokoleniu zbieraczy; z drugiej strony jednak zawierają nowe wartości. Utworzenie w 1873 r. Komisji Historycznej, a w rok później Komisji Antropologicznej przy PAU w Krakowie, stworzyło mocniejsze niż dotychczas podstawy organizacyjne do badań naukowych. Edycja tego typu wydawnictw ciągłych, jak "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" 31 i w kilkanaście lat później "Materiałów Antropologiczno-archeologicznych Etnograficznieocenioną wskazówką 'przyczyn takiego, a nie innego stanu kultury ludowej w Polsce i jej historii (por. J. L e l e weI, Uwagi nad dziejami Polski, ludu jej w Polska, dzieje i rzeczy jej, t. III, s. 121, 122, 123 n). Muszę jednak przyznać, że nie spotkałam się z faktem, by nie tylko wymienieni w tekście autorzy, ale i inni liczni etnografowie drugiej poł. XIX w. nawiązywali do zdobyczy postępowych szkół historycznych w Polsce (por. A. K u t l' Z e b i a n k a, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków 1948). "J Z. G log e r, Pomnik Stefana Czarnieckiego w Tykocinie, "Tygodnii< Ilustrowany", t. VIII, r. 1863, s. 365. 30 A. Z a Je l' Z e w s k i prowadzi swoje badania na Kurpiach w siedemdziesiątych latach XIX w. 31 "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", tomów 10 (1875-1895). �nych" 32, gdzie mógł ogłaszać swe prace każdy "miłośnik rzeczy starożytnych" (tak określali bowiem siebie G raj n e r t, C z aj e w s k i i inni korespondenci pism literackich publikujący materiał archeologiczny i et'1ograficzny), wzmogła poważnie działalność pisarską· Wzmożenie pracy wydawniczej, zwiększenie zainteresowań kwestią włościańską na cał~·m terenie kraju ol:) musiały, rzecz jasn:J, odbić się w· sposób pozytywny na ilości publikacji odnoszących się również do ziemi kurpiowskiej. Pojawiają się więc prace przyczynkarskie, powiększa się znacznie liczba korespondentów terenowych pochodzących przeważnie z kół ziemiańskich. Historycy polscy uwzględniają problematykę kurpiowską również w swoich pracach syntetycznych :34. Nasuwa się pytanie - czy prace badawcze tego okresu, które odnoszą się do regionu kurpiowskiego, mogą świadczyć o wspomnianym poprzednio przełomie metodologicznym w nauce polskiej, a ściślej w etnografii tego okresu, i w którą stronę przechyla się wynik walki starego z nowem w każdej z nich. Są to kwestie zasadnicze dla niniejszego omówienia, charakteryzują bowiem drugi z kolei typ źródeł, na którym oparł się K o l b e r g, tj. publicystykę okresu po uwłaszczeniu. Między licznymi autorami prac o Kurpiowszczyźnie trudno jest znaleźć takiego, który by poświęcił się wyłącznie omawianemu tematowi. :l2 "Materiały Antropologiczno-archeologiczne i Etnograficzne", tomów 14 (1897-1920). Jak dowodzą najnowsze badania historyków literatury polskiej okresu pozytywizmu (Pozytywizril" cz, l i 11, pod red. Jana K o t t a, Wrocław 1951), w latach bezpośrednio po 1863 r. kwestia włościańska jest chwilowo rozwiązana i zainteresowania publicystów skierowują się szczególnie intensywnie na sprawę rozwoju kapitalizmu w mieście. Dopiero lata 1870 przynoszą istotne zwiększenie zainteresowań kwestią chłopską oraz wsią jako rynkiem zbytu i dostarczycielką tanich rąk roboczych; także przed okresem "chłopomaństwa" przeżywa publicystyka polska okres dyskusji i polemik nad tym, w jaki sposób należy uwłaszczonego chłopa włączyć w orbitę gospodarki kapitalistycznej (por. szczególnie artykuły B. Michałowskiej, R Szwarcówny, J. Baculewskiego i J. Kulczyckiej). :" O Kurpiach piszą historycy. jak Baliński, Maciejowski, Wojciechowski :l:l Jeżeli weźmiemy do ręki numer "Kłosów", "Kronikę Rodzinną", "Gazetę Warszawską", "Gazetę Polską", "Gazetę Rolniczą", "Tygodnik Ilustrowany" czy "Kurier Warszawski" lub "Gospodynię Wiejską", to niemalże w każdym numerze ówczesnych dzienników i czasopism znajdziemy drobną korespondencję, a nierzadko i całe artykuły z terenu Kurpiówa5• Piszą G raj n e r t :1O, C z aj e w s k i ol"~ K o l b e r g OlS, O l s z e w s ki :l9, O s i e c k i 40, G l 0g e r 41, ziemiaństwo łomżyńskie 42. Wypowiedzi ich mówią tak o ruchu umysłowym, jak i poziomie kulturalnym ludności oraz sytuacji społeczno-ekonomicznej w powiatach ostrołęckim, różańskim, łomżyńskim 4a. Po przeczytaniu tych notatek staje się jasne, że każde z wymienionych pism przewidziane było dla innego typu odbiorców i redagowane czy subwencjonowane przez kogo innego. Notatki w nich zamieszczane dostosowane były ściśle do charakteru pisma: np. "Pamiętnik Religijno-moralny" zamieszczał artykuły wyjaśniające problemyetnogenetyczne w sposób zgodny z ewangelią. "Niwa" sławiła sielskość życia wiejskiego, "Gazeta Rolnicza" wyrażała kłopoty drobnej szlachty w związku z procesem kapitalizacji gospodarstwa wiejskiego itd. Notatki zamiesz,', "Kłosy", 1. 1865-1890; "Kronika Rodzinna", szczególnie 1. 1867-1914; ..Gazeta Warszawska", szczególnie 1. 1873-1898; "Gazeta Polska", szczególniE' 1. 1826-1910 (wychodzi do r. 1939); "Gazeta Rolnicza", szczególnie 1. 1861-1911 (wychodzi do 1939 r.); "Tygodnik Ilustrowany", szczególnie L 1860-1914 (wychodzi do 1939 r.); "Kurier Warszawski", szczególnie L 1821-1910 (wychodzi do 1939 r.); "Gospodyni Wiejska", szczególnie L 1877-1883. G raj n e r t, O Kurpiku wojaczku, .,Zorza", 1902, nr 33. W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany, Warszawa 1881. nr 12, s. 126, 141, 157, 163, Przegląd bibliograficzno-archeologiczny. . "., O. K o l b e r g, "Tygodnik Ilustrowany", 1881. nr 273. :l' W. O l s z e w s k i, "Gazeta Rolnicza", 1870, nr 22. '" O s i e c k i, "Tygodnik Ilustrowany", 1881, nr 273. Z. G log e r, "Gazeta Warszawska", 1882. nr 116, 206, 246, 285. :2 ,.Gazeta Warszawska", 1884, nr 42, 48, 106; "Narew", kalendarz ilustrowanv, 1885, s. 156-157 (klika słów o ludności rolniczej guberni łom·· :l" :'7 11 zYn,kif'jl, .,Niwa", "l .,Gazeta 1879, nr 158. 1885. Warszawska". 1877, . nr 54; także "Tygodnik Ilustrowany", �czane w prasie dotyczyły życia wszystkich warstw i choć pisane z uprzedzeniem lub stronniczo, są żywym obrazem stosunków gospodarczo-społecznych tego terenu, pokazują miejsce kurpiowskiego chłopa w układzie sił klasowych opisywanego terenu i specyfikę jego gospodarki i kultury. Należałoby się zastanowić nad tym, co jest powodem tak ożywionego ruchu publicystycznego związanego ściśle z Kurpiami. Przyczyna leży między innymi w tych trudnościach, jakie wynikają z prób dostosowania starego typu gospodarstwa do nowych stosunków społeczno-ekonomicznych. Kurpinwszczyzna stanowiła trudny teren dla ekspansji kapitalistycznej i to było powodem, że np. korespondenci "Gazety Rolniczej" radzili nad sposobami włączenia jej w obręb gospodarki kapitalistycznej. Jedną z przyczyn było również zachowanie się na Kurpiach wielu elementów kultury ludowej z poprzedniego okresu, reprezentowanych nie tylko przez sporadycznie występujące jednostkowe fakty, lecz i przez całe ich zespoły. Z zakresu kultury materialnej zachował się zespół narzędzi rolniczych, bartniczych, rybackich itp. Przedmioty te związane były z całym systemem zwyczajów, obrzędów, przesądów i przepisów prawnych, a będąc wyraźnym reliktem stanowiły żywe świadectwo życia w poprzedniej epoce. Chęć szukania w faktach kultury ludowej dowodu na istnienie od czasów wspólnoty gminnej polskiej kultury narodowej o pierwiastkach wspólnych z kulturą całej Słowiańszczyzny mogła skierować uwagę historyków i etnografów oraz bardziej zapalonych publicystów na omawiany teren. Nowopowstały naród burżuazyjny chciał swoje powstanie udokumentować historycznie, wykazać samorodną ewolucję form aż do najwyższego tworu państwa burżuazyjnego. II. ZAINTERESOWANIA KOLBERGA REGIONEM KURPIOWSKIM nika z założeń jego koncepcji naukowej. Można to wyrazlc krótko - interesuje go Kurpiowszczyzna jako część "Ludu". podobnie jak dla historyków tego okresu, tak i dla K o l b e r g a Kurpio:vs~czyzna jest jedynie ogniwem niezbędnie potrzebnym do zrozumIem a genezy osadnictwa, pierwotnego bytu Polan i pierwotnej patriarchalnej organizacji poprzedzającej ustrój państwowy.. K o l b e r g postawił sobie za zadanie dać przegląd wSZystkICh grup regionalnych w ich wykładni polskości i słowiańskoś~i. Zasadniczą rolę w tej koncepcji odgrywał aspekt występowama przestrzennego zjawisk etnograficznych. ~asadniczymi kryteriami, w myśl których dokonuje on podziału kraJu na poszczególne grupy regionalne, są kryteria geograficzne etnograficzne 44. Pod kryterium geograficznym rozumie zespół elementów środowiska geograficznego, jak gleba, las, rzeki, u~zta.łtow~nie powierzchni 45. Na odmienność etnograficzną skła~aJą s~ę zas w~dług K o l b e r g a "właściwości ludu" uwydatnia~ące SIę "na pIerwszy rzut oka w ubiorze", dające się dostrzegać l "w gwarze ... zwyczajach, obrzędach, wierzeniach, pieśniach tańcach i muzyce 46. Jak wynika z zapowiedzi K o l b e r g a,' elem~nty kultury duchowej są tymi, w których w sposób najbardziej wld~czny ~jawni.ają się odrębności między poszczególnymi grupamI osadmczymI (czy ludnościowymi) w Polsce. Fakt ten chciałabym silnie podkreślić, jest to bowiem teoretyczne założenie, z którego wyni~a nie równomierne potraktowanie kultury materialnej l .d~choW~J w pracy K o l b e r g a z wyraźną przewagą tej ostatmeJ. Procz kryteriów geograficznych i etnograficznych brał K o l b e r g pod uwagę również czynnik historycznego i administr~cyjne~o podziału, przy czym to ostatnie niejako łączy z krytenum pIerwszym H. .Z zebranych przez K o l b e r g a materiałów wynika, że podzH~lał on zdanie etnografów i historyków, iż wyznaczenie granic regIOnu kurpiowskiego jest rzeczą niezmiernie trudną. Proces prze- Kurpiowszczyzna nie stanowiła w XIX w. specjalnego centrum badawczych zainteresowań ludoznawczych. Zainteresowania tego nie wykazywali ani poprzednicy K o l b e r g a, ani on sam. U K o l b e r g a fakt zajęcia się problematyką kurpiowską wy- :: o. K o l b e r g, Mazowsze, t. I, s. 5. Tamże, t. IV, s. 3. •• Tamże, t. IV, s. III. '7 Ta mze,. t. I, s. 3, 4, 5, 6; tamże, t. IV, s. 3, 28 i 29. o 18 "LUd", t. XLII �275 274 obrażeń dostrzegał, wzorując się na poprzednikach, jedynie ~a odcinku osadnictwa i ruchów migracyjnych. Na .fakt ~en rr:u~lał zwrócić uwagę chcąc wyznaczyć omawianemu reglOn?WI własclwe granice. Zagadnienia ograniczonego rozwoju, specyfIcznego tyl~~ dla omawianego regionu, a właściwego mu na skutek odrębnoscl rozwoju historycznego od innych regionów Polski, n.ie podd,awał analizie. Nie można mu z tego czynić zarzutu. W okresIe, w ktorym publikował swe prace, próba uwzględnie~ia. czynn~ków g.eograficznych, faktów z historii politycznej, admmlstracYJnych l. etnograficznych, jako wpływających na rozwój regionu, stano":"lł~ postęp w nauce. Być może, że czynniki wchodzące w skła.d kaz?eJ. z tyc.h grup nie były wystarczająco reprezentatywne 48 l dobor Ich ~le następował według jednolitej linii podziału, al~ sam fakt l.ch uwzględnienia i pierwsza niezręczna próba ich wzaJemnego.powlązania były czymś niezwykle cennym. Tym cenniejszym, ze przy ich omawianiu potrącał K o l b e r g o zagadnienie wewnętrznego rozwoju regionu i okazywał głęboką chęć do ujmo~a~ia tych wszystkich zjawisk we współzależności, chęć wykazama Ich wzajemnych powiązań 49. Nie na wprowadzeniu do pracy czynników geograficznego i historycznego polega jednak zasługa K o l b e r g a. W powyższym wypadku zgadza się jedynie z panującym w ówczesn,ej. nauce przekonaniem, że czynnikiem decydującym o odrębnoscl rozwoju gospodarczego i kulturalnego regionu był czynni~ ~eo.graficzny, na podłożu którego kształtowały się dopiero czynmkl hlStOryczno~prawne. Główna zasługa K o l b e r g a polega na wprowadzenIU materiału etnograficznego jako czynnika równorzędnego z historycznym i geograficznym, a świadczącego o odmienności regionu. Zainteresowania K o l b e T g a regionem kurpiowskim i sposób podejścia do zagadnień odrębności regionu musiały wpłynąć na sposób opracowania materiału. Była to pi.erwsza próba opracowania pełnej monografii Kurpiowszczyzny według następujących •" Tamże, t. III. s. IV, V, i 2.0. 21. oraz tamże, •' T(lmi:e, t. I. s. 63. założeń: a. potraktowanie Kurpiowszczyzny nie jako samoistnej części, lecz podporządkowanie ogólnemu schematowi celem zobrazowania całości kultury ludowej Polski w XIX w.; b. wyeksponowanie na plan pierwszy elementów kultury ludowej świadczących w sposób widoczny o odrębności etnograficznej danego regionu a dzielących go od innych, jak strój, zwyczaje; c. pobieżne potraktowanie cech łączących poszczególne regiony, co prowadzi do małej ilości wniosków wynikających z materiału. Należy również zwrócić uwagę, że ten typ opisu monograficznego stał się niemal obowiązujący w etnografii polskiej na dłuższy okres czasu: statyczny obraz regionu z odnośnikami. w bliżej nie określoną przeszłość celem uzyskania obrazu ewolucji zjawisk. III. METODA PRACY NAUKOWEJ KOLBERGA Zadanie, jakie postawił sobie K o l b e r g, a mianowicie przedstawienie wyczerpującego obrazu kultury ludowej Kurpiów w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. w., musiało wpłynąć na poszerzenie problematyki uważanej wówczas za etnograficzną o szereg wzmianek natury historyczno-geograficznej 50. Miały one w myśl intencji autora stanowić tło, na którym kształtowała się kultura ludowa wyróżniająca się od innych części Mazowsza, i miały, jak się zaraz o tym przekonamy, wyjaśnić przyczyny jej odrębności 51. Tematy podjęte przez K o l b e r g a, bez względu na to, czy ich rozwinięcie stanowi jego własny dorobek naukowy, czy też przytacza on poglądy innych badaczy, można podzielić na dwie zasadnicze grupy oparte na różnym materiale źródłowym. Do jednej z nich należy zaliczyć ogólną charakterystykę kraju i ludności, do drugiej ubiór, pokarmy i napoje, wieś (zabudowania), pracę (rolę i przemysł) oraz obrzędy i wierzenia, a więc tematykę ściśle etnograficzną· Punktem wyjścia moich rozważań na ten temat jest wypowiedź K o l b e r g a: "Wiadomości o Kurpiach, tej pod niejednym wzglę~o t. 1. s. 37. ol lU' Tamże, t. I, Przedmowa; Tcnn:£', t. 1. Przedmow.ł; tamże. t. III, s. 24, 27; tamże, tamże. t. IV, s. VII i 3. t. IV, s. 3::1,38. �276 277 dem wyróżniającej się grupy ludności puszczańskiej mazurskiego plemienia, podajemy już to z własnych wyjęte notat, już też, i to w poważnej części, czerpane z dzieł dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy G a war e c k i e g o, W Ó j c i c k i Eo: g o, P a ł uj a ń s k i e g o" 52. Do prac z okresu przed uwłaszczeniem należy zaliczyć publikacje G a war e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, do wydanych po roku 1863 - G log e l' a i Z akr z e w s k i e g o. K o l b e l' g korzystał z nich zarówno przy opracowywaniu części historycznej, jak i etnograficznej. Problem genezy osadnictwa kurpiowskiego starał się zilustrować możliwie wszechstronnie, biorąc pod uwagę wszystkie z aktualnych wówczas hipotez 53. Ponadto, chcąc widocznie wyczerpać zagadnienie, podał w odnośniku bogaty materiał bibliograficzny, który wskazuje, że wokół osadnictwa kurpiowskiego w połowie XIX w. toczyła się polemika 54. Fakty etnograficzne zaczerpnięte z literatury pochodzą głównie ze wspomnianych prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e w s k i e g o i dotyczą różnych okresów XIX w. (1842-1881). Prace C z a j e w s k i e g o i Z akr Z e w s k i e g o zostały wykorzystane w przeważającej mierze do zilustrowania etnografii terenu. Cytaty przytoczone w części poprzedniej 55 wskazują, że K o 1b e l' g jest zwolennikiem poglądu, iż kultura wsi kurpiowskiej w zasadzie nie uległa zmianie od lat 40-tych XIX w., z wyjątkiem postępujących ograniczeń leśnych zajęć ludności, wprowadzanych zarządzeniami rządu pruskiego i rosyjskiego. Jest rzeczą charakterystyczną, że w jego pracy znajdujemy dużo więcej nawiązań do prac G a war e c k i e g o i W ó j c i ck i e g o, mimo że prace ich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku były już przestarzałe, anij:eli do aktualnych prac G log e l' a, P o l a czy Z akr Z e w s k i e g 0, dobrze znanych K o l b e l' g o w i. Sądzę, że poza pewnymi założeniami metodycz,J Tamże, t. IV, s. IV. "' Tamże, t. IV, s. 61, 66. M W. C z a j e w s k i, Kurpie, "Tygodnik Ilustrowany", '5 O. K o l b e I' g, Mazowsze, t. IV, s. 51, 68. 1881, nr 296-2flil. nymi, podobnymi poglądami na podstawowe kwestie społeczne nie można pominąć i strony emocjonalnej zagadnienia. Trudno wchodzić szczegółowo W powiązania, jakie łączyły K o l b e l' g a z reprezentantami wspomnianego wyżej nurtu historiograficznego, muszę natomiast z całą stanowczością stwierdzić, że K o l b e l' g, jako epigon kierunku reprezentowanego w etnografii przez G awar e c k i e g o i W ó j c i c k i e g o, ze specjalnym pietyzmem podkreśla elementy reliktowe świadczące o patriarchalnym życiu Słowian, mimo że głównym, jak mi się wydaje, jego zadaniem było przedstawienie kultury ludowej takiej, jaką zastał. Nie można jednak twierdzić, że K o l b e r g w swej pracy ograniczył się jedynie do opracowań autorów z okresu przeduwłaszczeniowego; aczkolwiek tamte prace stanowiły dla niego główne oparcie, w pewnym stopniu uwzględnił także literaturę okresu pouwłaszczeniowego, jakościowo różną od poprzedniej. To samo odnosi się do publicystyki po uwłaszczeniu. Z materiałów cytowanych przez K a l b e l' g a wynika, że uwzględnił on również wzmianki w prasie odnoszące się już nie do reliktowości kultury ludowej Kurpiów, ale opisujące jej przemiany na drodze kapitalizacji wsi. Pozostaje jeszcze sprawa ustosunkowania się K o l b e r g a do dorobku naukowego G log e l' a, którego postać, podobnie jak l Z akr Z e w s k i e g o, jest niezmiernie charakterystyczna dla tamtego okresu badań. Zasługą G log e r a jest omówienie osadnictwa kurpiowskiego na podstawie dostępnych mu źródeł archiwalnych i próba wykorzystania źródeł archeologicznych w związku z powyższym. Dużą rolę odgrywają w jego opisie dane językoznawcze i etnograficzne 56. Dalszą zasługą G log e r a, co K o 1b e l' g wykorzystuje na równi z poprzednim, jest stwierdzenie różnic między granicami administracyjnymi a granicami grup regionalnych, między innymi niepokrywanie się granic tzw. starostwa ostrołęckiego z grupą regionalną Kurpiów'''. Nawiązanie do do. :.• "Tygodnik Ilustrowany", t. XII, 1881. nr 295'. "Bib'lioteka t. X, s. 143, 302; ,.Bib!. Warsz.", t. II, s. 143-153 i 390-400 . ", O. Kolberg, Mazowsze, hIstoryczna, Warszawa 1906. s. 29 n.; Z. Gloger, jw.; Warszawska", t~nże, Geografia �Drugim źródłem, na którym opiera się K o l b e r g w swej charakterystyce Kurpiowszczyzny, choć jest ono dużo mniej wyczerpujące od materiałów czerpanych z drugiej ręki, są badania terenowe. Dwie dłuższe wzmianki ze wsi Dudy Puszczańskie omawIają strój ludności oraz używane tam pokarmy i napoje. Daty podane przy nich, 1870 i 1877 r., pozwalają wnosić, że w tych właśnie Jatach przebywał K o l b e r g na Kurpiach. Przy wzmiankach nie datowanych sytuację komplikuje fakt kilkakrotnej bytności K o l b e r g a na Kurpiach przed 1850 r. Być może, że z tego okresu pochodzi materiał zamieszczony w przypisach. Wyłania się jeszcze jedna trudność - otóż wobec niemożności wykorzystania korespondencji Kolbergowskiej nie mogłam stwierdzić, czy w wypadku podawania przez K o l b e r g a materiału pochodzącego z terenu ma się do czynienia z materiałem zbieranym w drodze własnych obserwacji K o l b e r g a lub ustnego wywiadu, czy też z materiałem uzyskanym w drodze ankiety lub opowiadań ziemiaństwa, bo i takie rozwiązanie jest możliwe. robku G log e r a świadczy o tym, że K o l b e r g mimo światopoglądowych i emocjonalnych więzów łączących go z grupą badaczy sprzed 1863 r. nie pozostaje obojętny na osiągnięcia późnie.isze 58. Nie wydaje mi się jednak, by fakt uwzględnienia wniosków, jakie poczynił G log e r rozpatrując zagadnienia kurpiowskie, wpłynął w jakimkolwiek stopniu na koncepcję naukową i metodę pracy K o l b e r g a. Na sposób korzystania z prac poprzedników rzuca światło wypowiedź K o l b e r g a: "Spostrzeżenia przez nich poczynione [pisarzy starszego pokolenia, jak W ó j c i c k i - uw. Z. S.] w wielu razach i dziś jeszcze mają znaczenie i znajdują zastosowanie, aczkolwiek pole badań nowsi pracownicy wielce rozszerzyli i niejedno z błędnych dawniejszych twierdzeń sprostowali" 59. Wypowiedź stanowi jakby wyznanie, że autor zdaje sobie sprawę z rozwoju nauki i nie pozostaje na fakt ten obojętny. Swiadomość powyższa narzuca konieczność krytycznego podejścia do źródeł; czytelnik jednak odnosi ".'rażenie, jakoby K o l b e r g podzielał zdanie wszystkich swoich poprzedników. Wypadki krytycznego ustosunkowania się do czyjejś koncepcji są niezmiernie rzadkie; może to świadczyć o eklektyzmie K o l b e r g a lub o fałszywie pojętym obiektywizmie. W ten sposób pojęta praca staje się rejestracją faktów, a kronikarz uchyla się od ich interpretacji uważając, że czytelnik uzyska najpełniejszy obraz, jeżeli zostaną mu podane wszystkie hipotezy, jakie na ten temat wypowiedziano 60. Sprawę doboru faktów przez K a l b e r g a omówię przy szczegółowej analizie materiału, tu ograniczę się tylko do stwierdzenia, że kryterium ich doboru stanowiła wspomniana już kilkakrotnie reliktowość 61. O. K O l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. IV. Tamże. 60 "Obiektywizm burżuazyjny bywa także jednym z przejawów złudzeń, jakie ideologowie burżuazyjni stwarzają na temat własnej działalności w funkcji społecznej... Zachodzi tu oczywista i typowa dla kapitalizmu sprzeczność między subiektywnym poczuciem naukowca a jego obiektywną funkcją społeczną" (Pozytywizm, t. I, Wrocław 1951). 61 Konserwatywna koncepcja sielskiego kmiotka i patriarchalnej struktury wsi łączą się w .,Tygodniku Ilustrowanym" z przekonaniem, że wieś Przy wzmiankach opartych, jak można sądzić, na własnych badaniach terenowych pomija K o l b e r g sprawę dokładnego umiejscowienia wiadomości pod względem czasowym i przestrzennym oraz łączy wiadomości uzyskane od informatorów z obserwacjami własnymi, bez żadnych krytycznych zastrzeżeń 62, dając przez to nie opis jednostkowego wypadku lub faktu, lecz próbę swoistej syntezy. Jeszcze mniej wymagający okazuje się w stosunku do danych zaczerpniętych z drugiej ręki. Materiał terenowy podawany przez K o l b e r g a pochodzi wyłącznie z terenu pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Czy jednak ten wycinek terenowy mógł być w okresie siedemdziesiątych lat ub. w. wystarczająco reprezentatywny dla całej Kurpiowszczyzny? Sądzę, że tak. Wyni- 58 5' • nie jest tylko źródłem tradycji własnej, tj. określonej lokalnej wspólnoty wiejskiej, ale że jest ona także źródłem tradycji narodowej. B. M i c h ał o w s k a, Pozytywizm, t. II. Na podstawie lektury dzieł Kolberga można sądzić, iż podzielał on zdanie pozostałych współpracowników "Tygodnika Ilustrowanego". Uważam, że właśnie ten fakt zaciążył na wyborze kryteriów. 6~ O. K o l b e r g, Mazou:sze, t. IV, s. 91, 92. �281 280 kałoby to z faktu, że opisany region stał na tym samym poziomie rozwoju gospodarczego, co inne części Puszczy Zielonej, a zajęcia ludności i związana z nimi kultura nie wykazywały w tym czasie zasadniczych różnic. Niewielkie różnice w stroju czy nawet w gwarze, o których wspomina K o l b e r g i które potwierdzają cytaty z prac W ó j c i c k i e g o i C z a j e W s k i e g o, nie mogły stanowić o zasadniczej odrębności regionalnej. Fakt ten znajduje również potwierdzenie we współczesnych badaniach terenowych. Opisując Kurpiowszczyznę na pierwszym miejscu stawia K 01b e r g kraj. Pod hasłem tym zamieszcza szereg danych o charakterze historyczno-krajoznawczym, o miastach i najważniejszych osadach i wsiach kurpiowskich. Dobór materiału nasunął duże trudności, które wynikały i z niemożności dokładnego poznania terenu przez autora, i z konieczności opierania się na korespondencji, gdy bezpośrednie studia terenowe były niemożliwe. Pozytywnym momentem tej części monografii jest próba przeprowadzenia podziału na Kurpiów nowogrodzkich i ostrołęckich z wysunięciem faktu zróżnicowania gleby jako zasadniczego czynnika w wytworzeniu się odrębności tych grup (l3 i wskazania centrów gospodarczo-handlowych jednej i drugiej grupy ij.l. Jeżeli nawet na podstawie współczesnych badań terenowych stwierdzimy, że mała wioska Wincenta odgrywała w tym okresie większą rolę niż Lipniki, to nie zgodzimy się z K o l b e r g i e m jedynie w drugorzędnym szczególe; nie zmieni się natomiast fakt, że Ostrołęka, Myszyniec i Kadzidło stanowiły ośrodki centnlne dla Kurpiów ostrołęckich, podczas gdy tym samym dla Kurpiów nowogrodzkich były Nowogród, Lomża i Kolno. Należy jednak zauważyć, że powody, dla których K o l b e r g wysuwa pewne osady i miasta na plan pierwszy, nie są w pełni obiektywne. K o l b e r g nie bada przyczyn gospodarczo-społecznych, dla których stały się one ośrodkami dyspozycyjnymi i w związku z tym skupiły w sobie szereg ciekawostek i pamiątek historycznych. Na odwrót - fakt zgromadzenia pamiątek jest dla .~ Tamże, Hł Tamże, s. 29. s. 27-30. K a l b e r g a wystarczającym powodem do wysunięcia ich na pierwszy plan f;~. Sytuację tę można tłumaczyć faktem, że jako miłośnik rzeczy starożytnych K o l b e r g kolekcjonuje ciekawostki historyczne, uparcie zaś wzbrania się od poruszania problematyki historycznogospodarczej. Zauważamy to i w dalszej części jego pracy, a szczególnie w części etnograficznej, gdzie nie korzysta z pomocy historyków, a w in terpretacji zjawisk etnograficznych zdaje się na własne siły. W ogólnej charakterystyce ludu zatytułowanej Kurpie, gdzie opiera się na pracach G a war e c k i e g o, P o ł u j a ń s k i e g o, r;. log e r a i C z a j e w s k i e g o, K o l b e r g określa narodowość i pochodzenie Kurpiów. Ciekawe są jego poglądy na rozszerzanie się osadnictwa mazowieckiego na tereny Kurpiowszczyzny. Przeciwstawiając się tezom o odmiennej narodowości Kurpiów 66 wyraża przekonanie, że jest to "raczej ludność mazowiecka z gęściej już wówczas zaludnionej części Mazowsza, nie zaś obcokrajowa" 67. Wystąpienie przeciwko obcemu pochodzeniu łączy się jednocześnie z przekonaniem autora, któremu daje kilkakrotnie wyraz, że Kurpie nie są to wyłącznie banici, a Kurpiowszczyzna nie jest rodzajem Ukrainy Zadnieprzańskiej, jak uważają niektórzy historycy 68. Twierdzenia te wypływają po części z założenia, że nie różnice w charakterze osadników decydują o rodzaju osadnictwa, lecz że w pierwszym rzędzie jest ono determinowane charakterem kolonizowanego terenu 69. I w tym punkcie K o l b e r g wyprzedził współczesne mu prace niemieckich i angielskich historyków osadnictwa, w pierwszym rzędzie M e i t z e n a 70; tym samym jeszcze przed niemieckimi '1ntropogeografami dał w Polsce wyraz poglądom na rolę środo'.', Tamże, s. 7 i 28. ". Zwolennikami tej tezy byli Tykiel, f,; O. K o l b erg. Mazowsze, t. IV. ,,,.T. Woj c i e c h o w s k i, Chrob·acja, -o O, Kol b e r g, 1I1azotC>'z<', t. IV. s. '"~Por. A. M e i t z e n, Siedelung und Westgermanen, der Kelten, Romer, Haczewski, Osiecki, Połujański. s. 271 n. 65 n. Agrarwesen Finnen ltnd der Slaven, Ostgermanen Berlin 1895. und �282 wiska i jego wpływ na kulturę w sposób, jaki zastosowała później antropogeografia 71. Należy jednak zaznaczyć, że K o l b e r g nie doszedł w swej koncepcji do mechanistycznego determinizmu niemieckiej antropogeografii 72 i według niego środowisko geograficzne nie stworzyło fatalistycznej konieczności warunkującej drogę rozwoju społeczeństw. Poglądy K o l b e r g a i jego współczesnych na środowisko geograficzne były jedynymi założeniami materialistycznymi w badaniach nad społeczeństwem. Odegrały one rolę postępową do czasu, gdy przenika do Polski nowy kierunek, rozpatrujący problem oddziaływania środowiska geograficznego na zasadach materializmu historycznego reprezentowany i propagowany w pierwszym rzędzie przez L. K r z y w i c k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną, że określając sposób bytowania Kurpiów wybiera te cytaty, które podkreślają rolę przemysłów leśnych, a szczególnie gospodarcze i polityczne znaczenie organizacji bartniczej. Sam się na ten temat nie wypowiada, dobór cytatów świadczy jednak, że podzielał zdanie swoich poprzedników, iż bartnicy byli przodkami Kurpiów 73. Pogląd ten pokutował długo we współczesnej nauce. Głos K r z y w i c k i e g o, który próbował dać genezę organizacji bartniczej a, pozostał bez echa; dopiero ostatnio praca H. Ł o w m i a ń s k i e g o 75 przyniosła radykalną zmianę poglądów. Po opisie kraju przechodzi K o l b e r g do opisu mowy. Uważa ją za dowód odrębności grupowej i stawia na pierwszym miejscu przed wszelkimi innymi elementami etnograficznymi. Opisy ubiorów następują w dalszej części pracy K o l b e r g a o Kurpiach. Opisy odzwierciedlają aktualne elementy stroju ze wsi Dudy Puszczańskie koło Myszyńca, bez próby przedstawienia 71 Mam tu na myśli prace następujących autorów: P. V i d a l d e l a BJ.ache, J. Brunhes, L. Fabvre, C. Vallaux. ;2 Por. A. M e i t z e n, dz. cyt., F. R a t z e l, Anthropogeographie, 1882-·· 1891; t e n ż e, Politische Geographie, 1897. ;:] O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, s. 59 n. '. L. K r z y w i c k i, Kurpie, 1892, "Biblioteka Warszawska", t. CCVII. ;5 H. Ł o w m i a ń s k i, Podstawy formowania się państw słowiańskich, Warszawa 1954, s. 71 n. 283 . l'an Jakkolwiek przyjmujemy, że w latach pokolberJego przem . .. . .. gowskich rozwój regionu Puszczy ZIeloneJ był szybszy mz poprzednio, to nie możemy przypuścić, by zmiany w stroju począwszy od lat trzydziestych, lat zmiennej koniunktury dla Puszczy Zielonej, nie dokonywały się tam w sposób widoczny. Zresztą sam K o l b e r g wysuwa podobną sugestię sięgając do cytatów .J. K i t o w i c z a 76 i Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o 77 celem podkreślenia ewolucji ubioru. Nie próbuje wprawdzie wytłumaczyć jej bliżej, niemniej dosyć duża w porównaniu z innymi działami ilość wzmianek a ubiorze może świadczyć, że autor przywiązywał do tego zagadnienia dużą wagę. Stara się przecież uwzględnić tak ubiór dnia powszedniego, jak i strój świąteczny oraz elementy stroju wskazujące na stan cywilny osób. Wzmianki te są zbyt fragmentaryczne, by można było uogólniać je na cały teren Puszczy, ale i ten opis jest dla nas cenny, wzbogaca bowiem literaturę dotyczącą stroju o jeszcze jedno konkretne źródło, które w połączeniu z tym, co mówią współcześni K o l b e r g o w i pisarze, wskazuje na różnice nawet tak bliskich sobie obszarów, jak Puszcza Ostrołęcka i Nowogrodzka. Omawiając pokarmy i napoje daje K o l b e r g krótki przegląd zaczerpnięty ze wsi Dudy Puszczańskie. Wiadomości podane tutaj łączą się ściśle z tym, co mówi o plonach ziemi kurpiowskiej. Dziwny jedynie może wydać się fakt, że nie uwzględnia szeroko stosowanego zbieractwa i przygotowywania pokarmów z roślin i korzeni zbieranych w lesie. Niskie plony, jakie otrzymywał wieśniak kurpiowski, były powodem częstych głodów, komentowanych szeroko przez prasę codzienną, i one to przede wszystkim były powodem przetrwania na tym terenie prymitywnego zbieractwa aż do okresu pierwszej wojny światowej. Przy opisie wsi (zabudowań) opiera się autor na danych C z aj e w s k i e g o 78 i W ó j c i c k i e g o 79, swoje zaś uwagi podaje ;6 J. K i t o w i c z, Opis obyczajow i zwyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1951. ;7 Ł. G o ł ę b i o w s k i. Lud polski; t e n ż e, O ubiorach, Warszawa 1830. ;" W. C z a j e w s k i, "Tygodnik Ilustrowany", 1881, nr 296, s. 126, 141. ;:. W. W Ó j c i c k i. Zarysy domowe, Warszawa 1842. �285 284 w przypisach. Dotyczą one jedynie szczegółów. W związku z tym można przypuszczać, że budownictwo okresu działalności K o 1b e r g a nie różniło się od form obserwowanych przez W ó j c i ck i e g o. Natomiast trudny do wytłumaczenia jest fakt, że K o 1b e r g przytacza stosunkowo mało dokładne wzmianki C z a j e w-s k i e g o, mimo że zna bardziej wyczerpujący opis Z akr z e ws k i e g o su dotyczący tego samego terenu. Wynikiem pominięcia ostatniego źródła jest bardzo ogólne omówienie samej konstrukcji kurpiowskiego domu mieszkalnego i jego zdobienia. Kultura wnętrza, która wchodzi w skład działu Zabudowania, chata, wstała szerzej uwzglctdniona, aczkolwiek i w tym wypadku ogranicza się autor do zacytowania wspomnianych badaczy, a konkretne wiadomości sprowadzają się jedynie do wyliczenia sprzętów według kolejności ich ustawienia w izbie. O ile poprzednie działy zostały potraktowane bardzo ogólnie i nie dały mimo dużego wkładu pracy autora pełnego obrazu współczesnej K o l b e r g o w i rzeczywistości, jak to możemy wnosić konfrontując materiał kolbergowski z przekazami innych badaczy, o tyle w części dalszej, zatytułowanej bardzo ogólni.e Praca, daje K o l b e r g stosunkowo plastyczny obraz gospodarki wiejskiej na Kurpiach. Dane tego rozdziału nie są oparte na badaniach terenowych, lecz składają się z szeregu umiejętnie dobranych cytatów i wyciągów z prac współczesnych K o l b e rg o w i pisarzy Rl. Rozdział ten dzieli K o l b e r g na "rolę" i "przemysł", co w rzeczy samej odpowiada omówieniu rolnictwa jako głównej podstawy utrzymania i przemysłu jako zajęcia pobocznego. . Mimo widocznego i silnego wpływu, jaki musiała wywrzeć na cytowanych przez niego pisarzy koncepcja stopniowej ewolucji w rozwoju, od myślistwa, łowiectwa i bartnictwa okresu plemiennego do czasów obecnych, i ukoronowanie cywilizacji pojawieniem i ugruntowaniem się rolnictwa jako podstawowej gałęzi gospodarki. to jednak wszyscy autorzy, starając się wiernie opisać za- stany przez siebie stan rzeczy, największe znaczenie przypisują rolnictwu. Myślistwo, bartnictwo i łowiectwo traktują jako formy reliktowe i z wyjątkiem jedynie C z a j e w s k i e g a 82 nie upatrują w ich upadku końca złotego wieku Kurpiowszczyzny. Owszem, ubolewając nad związanym z tym, według nich, upadkiem prostoty obyczajów Kurpiowszczyzny zastanawiają się poważnie nad możliwościami jej ekonomicznego rozwoju. Dla charakterystyki gospodarki rolnej niewątpliwie na1jcenniejszy jest artykuł O l s z e w s k i e'g a ~:? Brakiem jego jest niedokładne określenie terenu, na podstawie jednak nazw wymienionych wsi można wnioskować, że autor opisuje okolicę Myszyńca. Wskazując na rolnictwo jako główną podstawę utrzymania podkreśla rolę hodowli bydła i nierogacizny. Hodowlę tę uznaje za konieczną wobec ograniczonych warunkami naturalnymi możliwości uprawy roli. Prace specjalistów, między innymi artykuł O l s z e w s k i e g o, który starał się dać szczegółową analizę stanu rolnictwa na Kurpiach, mimo zupełnie oczywistych braków, jak np. tłumaczenie niskiego stanu rolnictwa wyłącznie czynnikami naturalnymi, mają ogromną przewagę nad opisami zajęć ludności w ujęciu C z a j ew s k i e g o czy W Ó j c i c k i e g o. Jednakże krajoznawcy i etnografowie z racji swego nastawienia na badanie reliktów dostarczają dużo ciekawych szczegółów o istnieniu, a nawet natężeniu poszcz~gólnych technik::. rzemiosł 84. Dane te są bardzo cenne, gdyż dziś jest nam coraz trudniej odtworzyć sytuację chłopa w okresie przejściowym od feudalizmu do kapitalizmu. IV. MATERIAŁY OSKARA KOLBERGA JAKO ILUSTRACJA WSI KURPIOWSKIEJ K O l b e r g opisuje Kurpiowszczyznę w okresie dla mej niejako przełomowym. Fakt utraty niepodlegości odbił się w sposób wyraźny na ograniczeniu elementów feudalizmu na tym terenie g" ga A. Z akr z e w s k i, Z P"SZCZu Zielonej, "Wisła", 1887. •, O. K o l b e r g, Mazowsze, t. IV, 96-109. >0 KULTURY Z LAT 70--80 XIX W. i4 Tamże, Tamże, Tamże, • s. 108, 109 (za Czajewskim). s. 100. s. 108, 109. �287 286 na rzecz wkraczającego kapitalizmu. Rzecznikami jego są najpierw po 1807 r. rząd pruski 85, po włączeniu zaś Kurpiowszczyzny w obręb Królestwa Kongresowego rząd carski 86. Kapitalizm wkracza przede wszystkim w dziedzinę gospodarki leśnej. Impakt jego przedstawia się różnie w zależności od tego, czy reformy przeprowadza rząd pruski 87 czy rosyjski, a nawet w wypadku tego ostatniego dają się wyraźnie wydzielić etapy natężenia tego zjawiska 88. Szczegółowe badania pozwalają wnioskować, że proces walki przeżywającego się ustroju z przesłankami kapitalizmu przebiega niezmiernie powoli. W tym więc wypadku podkreślenie przez K o l b e l' g a wszelkich elementów reliktowych jest niewątpliwie trafne 89. Ilustracją tutaj może być zagadnienie przeżywania się przemysłów leśnych. Można nie zgadzać się z K o l b e l' g i e m co do ujęcia genezy i roli organizacji bartniczej, niemniej trzeba przyznać, że dane o likwidacji tej gałęzi przemysłu obrazują sam proces nader plastycznie. Co więcej, pozwalają uchwycić przyczyny jego zaistnienia 90. Węzłowym zagadnieniem dla regionu kurpiowskiego w tym okresie jest sprawa upadku znaczenia zajęć leśnych i przesta85 Po trzecim rozbiorze Puszcza Zielona przyłączona została do Prus. Rok 1797 zapoczątkował nowy system pruskiej gospodarki lasem. 86 Hząd carski po 181:5 r. utrzymuje w mocy pruskie zarządzenia o likwidacji gospodarki bartniczej w Puszczy. 87 Zasadnicza reforma rządu pruskiego w sprawie reorganizacji gospodarki leśnej na Kurpiach polegała na stopniowym usuwaniu barci i wydzierżawianiu borów dzierżawcom nastawionym na jak największe wykorzystanie dzierżawionych terenów bez trudu wkładów dodatkowych. 8R Na linię polityki carskiej wobec Kurpiów wpłynęły silnie powstania roku 1831 i 1863. Rok 1831 przyniósł zaostrzenie się represji wobec Kurpiów. Pewne ulgi ze strony rządu carskiego. które pozwalały na pozostawienie w Puszczy barci już istniejących w latach 1845-1850, zostały zniesione po powstaniu 1863 roku. . "' Podkreślenie elemęntów reliktowych wydaje się być trafne na terenie Puszczy Kurpiowskiej, nie zabieram jednak głosu w sprawie, czy było ono trafne na innych terenach Polski. >lO Za główną przyczynę upadku bartnictwa uważa się włączenie gospodarki leśnej w orbitę produkcji kapitalistycznej. wienia się prawie wyłącznie na gospodarkę rolniczą· Rol~ictwo .ednak nie mogło być wystarczającym źródłem utrzymama dla kur iów, toteż powstała konieczność szukania dodatkowych źródeł zaro~ku. Lata siedemdziesiąte nie są jeszcze okresem większych migracji, stąd nie mógł ich autor wziąć pod uwagę· K o l b e r g uwzględnił natomiast wszelkie inne próby poszukiwania przez Kurpiów dodatkowego zarobku 91. Nie wydają się mi przypadkowe proporcje, jakie zachodzą między materiałem poświęconym omówieniu zagadnień reliktowych i tych, które mogłyby świadczyć o kształtowaniu się nowej drogi rozwojowej wsi kurpiowskiej. Elementy narastania kapitalizmu w rolnictwie kurpiowskim omawia K o l b e r g na podstawie artykułu O l s z e w s k i e g o. Jest rzeczą charakterystyczną, że o zmianach zachodzących w strukturze gospodarki rolnej mówi K o l b e l' g opierając się na pracach ekonomicznych, a nie ściśle etnograficznych. Mogłoby to świadczyć, że nie uważał tej problematyki za ściśle etnograficzną lub że etnografowie się nią nie zajmowali. Wszędzie tam, gdzie K o l b e r g charakteryzuje elementy ustępującego ustroju i przedstawia nowy porządek rzeczy, odwołuje się do prac specjalistycznych z danej dziedziny; udaje mu się uchwycić specyfikę badanego terenu i pod tym względem monografia jego stanowi cenny przyczynek do dziejów Kurpiowszczyzny. O ile znaczenie czynnika ekonomicznego w rozwoju potraktowane jest przez K o l b e r g a słusznie, to mało zrozumiały wydaje się jego stosunek do faktów etnograficznych, takich jak ubiór, pożywienie, budownictwo. Sposób ujęcia zagadnień ekonomicznychprzez K o l b e r g a jest na ogół dynamiczny, zjawiska jednakŻe etnograficzne przedstawia statycznie. Tło ekonomicznE w ujęciu K o l b e r g a ulega ciągłym przeobrażeniom, natomiast fakty etnograficzne, które stanowią przecież zasadniczy cel jego badań. pozostają wciąż te same, tak jak gdyby wypadki histoO. K o l b erg. M·C/zowsze, t. IV, s. 103 (cytaty zaczerpnięte z pracy W. O l s z e w s k i e g o). s. 108 (Cytaty z pracy W. C z a .i e w s k i e g o). \ll �288 289 ryczne nie wpływały na zmi:1nę w. kul~urze l~do~'ej i .chłop kurpiowski żył tak, jak żyli jego przodkowIe. Wraz:me takle p~wsta.le na skutek wyrwania przez K o l b e r g a faktow etnograficznych z ich naturalnego kontekstu, nie wolno nam bowiem przypuszczać, że nie ulegały one ogóJnym tendencjom rozwojowym; niektóre z nich mogły dłużej opierać się zmianom 92, ale to nie zmienia faktu, że nie należą one do zjawisk statycznych. Jeżeli więc K o l b e r g słusznie podkreślił zmiany zachodzące w strukturze gospodarczej Kurpiowszczyzny, to nie udało mu się przedstawić wplywu tych zmian na kulturę ludową. V. WSPOŁCZESNE MATERIAŁY TERENOWE Z KURPIOWSZCZYZNY Badania terenowe prowadzone w ostatnich latach w Puszczy Zielonej 93 dostarczyły materiału ilustrującego współczesną kulturę materialną wsi kurpiowskiej jak również i dla okresu 18701880 r. ubiegłego stulecia. Badania były prowadzone we wszystkich wsiach, o których możemy przypuszczać, że prowadził tam badania terenowe K o l b erg. Stąd możemy sformułować pytanie: o ile obecny materiał terenowy ilustruje kulturę wsi kurpiowskiej z czasów ~spółczesnych K o l b e r g o w i; o ile wnioski wypływające z niego zgadzają się z tymi, jakie można by wysnuć z jego pracy? Trudnością, na jaką trafia się bezpośrednio po sformułowaniu tego pytania, jest fakt, że opierając się na tradycji ustnej nie możemy cofnąć się poza 1870 r., nie mamy więc materiału porównawczego dla okresu poprzedniego. Powstają poważne trudności, gdy przychodzi stwierdzić, czy okres lat siedemdziesiątych zaznaczył się jakimiś specjalnymi zmianami w Puszczy Kurpiowskiej, czy też kultura w tym okresie nie stanowiła żadnej odrębnej jakości w stosunku do poprzednich. Trudności te są tym większe, że K 01"~ Tak np. budownictwo kurpiowskie mogło się dłużej opierać zmianom ze względu na fakt, że domy przebudov,rywano nie dla fantazji, lecz gdy zmieniano stare siedlisk~ lub zabrakło w nim miejsca dla wciąż powiększającej się rodziny. ,,3 Mam na myśli badania prowadzone od 1954 przez Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie oraz akcję obozów etnograficznych (szkoleniowych) prowadzoną od 1952 roku. b e r g posługuje się źródłami pochodzącymi z różnych lat XIX w. (1842-1881); porównanie więc nasze może być tylko bardzo niepełne; może ono dotyczyć materiałów K o l b e r g a pochodzących z lat 1870-1880, ale nie wcześniejszych. W wypadku jednak, gdy również tradycja potwierdzi istnienie pewnych określonych faktów kulturowych podanych przez K o l b e r g a dla lat 18701880, przez porównanie możemy osiągnąć duże prawdopodobieństwo, że również fakty wcześniejsze są prawdziwe. Należy obiektywnie stwierdzić, że w żadnym wypadku materiał zebrany na Kurpiach przez etnografów współczesnych nie podważył wiadomości podanych przez K o l b e r g a. Jedyną uwagą, jaka się nasuwa, jest ta, że współczesne materiały terenowe dostarczają w wielu wypadkach materiału bardziej pełnego i wszechstronnego. I tak rozpatrując zagadnienie podstawowych źródeł utrzymania ludności kurpiowskiej dowiadujemy się, że już w latach siedemdziesiątych bartnictwo i inne zajęcia leśne należały do romantycznej tradycji. Na ich miejsce wkroczyło bezapelacyjnie rolnictwo. Rolnictwo było ubogie, a ludność posługiwała się dość prymitywnymi narzędziami. Ten niski poziom techniki w rolnictwie łączył się z małą urodzajnością gleby. Współczesne badania terenowe dostarczają nam wiadomości, które K o l b e r g pominął, być może z braku danych lub też uważając za niecelowe podawanie w pracy tego typu co "Lud" materiału omawiającego technikę orki i z tym związane nazewnictwo. Materiałów na ten temat brak również u współczesnych Kol b e r g o w i badaczy-etnografów, poza ogólnikowymi wzmiankami C z a j e w s k i e g o: "orzą tu sochą, bronują broną własnej roboty, młócą cepami i wieją szuflą" 9.1. Wszystkie te szczegóły jednak jeszcze dzisiaj możliwe są do zrekonstruowania, gdyż zachowały się zabytki kultury materialnej z tamtego okresu. Dużo trudniejsza natomiast jest np. sprawa ustroju rolnego, systemu użytkowania pól i systemu dziedziczenia własności rolnej, o czym K o l b e r g również milczy. Są to kwestie obecnie nader trudne do zbadania w te9. 0, K a l b e r g, Mazowsze, 19 "LUd", t. XLII t. IV, s. 107. �renie. Inne znów fakty w terenie istnieją, lecz K o l b e r g o nich nie mówi. Problemy, które omawia K o l b e r g, można by podzielić ze względu na obszerność źródeł na dwie grupy. Do pierwszej z nich należą te, o których niewiele więcej jesteśmy w stanie dowiedzieć się ponad to, co zostało podane przez K o l b e r g a względnie pisarzy, na których się powołuje; do drugiej - te, które potraktowane przez K o l b e l' g a ogólnikowo znajdują możliwie pełną dokumentację w naszych badaniach terenowych. Do działów, które znalazły stosunkowo pełną dokumentację w pracy K o l b e r g a, należy niewątpliwie zaliczyć strój. Niemniej i w tym wypadku możemy dorzucić pewne szczegóły. Jest to· tym bardziej możliwe, że zachowało się dosyć dużo zabytków pochodzących z lat niewiele późniejszych od tych, które omawiał K o l b erg. Np. we wsi Wolkowe znaleziono koszulę przyramkową, liczącą co najmniej 60 lat. Według świadectwa właścicielki ten typ koszul był pospolicie używany, choć jednocześnie znano koszule z podcinanymi pachami. Warto się zastanowić, czy K 01b e l' g nie myśli o koszuli typu przyramkowego mówiąc: "koszula lniana, cienka, na ramionach, kołnierzyku i mankietach wyszyta czerwoną bawełną, pod szyją zapięta szpilką" 95. Taka interpretacja nasuwa się wobec faktu, że obecne badania nie zanotowały na Kurpiach występowania koszul haftowanych na ramionach (przyramku?). Możemy zastanowić ~ię również, o ile Kolbergowska nazwa "chustka wiązana sposobem na zakładkę" odpowiada dzisiejszemu sposobowi wiązania chustki, znanemu pod tą samą nazwą. Wobec braku opisu u K o l b e r g a możemy się opierać jedynie na ustnej tradycji i dopatrywać analogii w znanym nam dzisiaj pod tą nazwą sposobie wiązania. Z innych elementów stroju czółko używane dzisiaj przez dziewczęta nie odpowiada ściśle opisowi, jaki podaje K o l b erg. W tym wypadku różn icę możemy tłumaczyć zmianą mody. Należy zresztą przyznać, że opis K o l b e r g a różni się od wyglądu dzisiejszych czółek jedvnie w nieznacznych szczegółach, a wskazuje na ".' TClllł.:e, s. 82. identyczny materiał, z którego są wykonywane. Biorąc pod uwagę surowiec (tekturę, aksamit, kolorowe papiery) można by wnioskować, że jest to na Kurpiach stosunkowo nowy nabytek, nie dawniejszy niż kurpiowskie wycinanki z papieru (o których K o 1b e r g nie wspomina, choć jak wiemy, były w owym czasie znane). Do zagadnienia haftu w okresie lat 1870, słabo udokumentowanego przez K o l b e r g a, współczesne badania terenowe wnoszą niewiele. Na temat haftu kurpiowskiego zamieszcza K o l b e r g jedynie krótką wzmiankę mówiąc o koszuli haftowanej na ramionach. Szczupłość tych danych zastanawia, czy rzeczywiście haft na Kurpiach był w latach siedemdziesiątych mało rozpowszechniony, jakby to sugerowały obecne badania terenowe, a rozwinął się na większą skalę dopiero w dziewięćdziesiątych latach XIX w. Natomiast stosunkowo dużo materiału przytacza K o l b e r g z zakresu budownictwa. I w tym dziale zachowało się do dzisiaj wiele zabytków. Dzięki nim jesteśmy w stanie odtworzyć nie tylko ten materiał, który występuje u K o l b e r g a, ale możemy dowiedzieć się szczegółów o technice budowania i zdobienia domów. Tak więc uwzględnienie współczesnego materiału terenowego w sensie porównawczym z materiałami K o l b e r g a czyni obraz kultury wsi kurpiowskiej okresu kolbergowskiego bardziej pełnym i wyczerpującym. * Dotychczasowe uwagi na temat znaczenia materiałów O. K o 1b e r g a dla badań nad strukturą materialną wsi kurpiowskiej można zakończyć kilkoma wnioskami: Praca K o l b e r g a została napisana na podstawie jego własnego materiału terenowego lub materiału pozyskanego od wiarogodnych świadków. Materiał zaczerpnięty z drugiej ręki traktuje K o ~b e r g wyrywkowo, dlatego też przy bardziej wyczerpujących studIach nad jego pracą zachodzi konieczność sięgnięcia także do t~kstow oryginalnych. K o l b e r g opisuje głównie teren z pogramcza Kurpiów i Mazurów, stąd materiał i wnioski z niego płynące llustruJą tylko jedną grupę kurpiowską. Grupa ta może bvć uwazema.za reprezentatywną dla całej Kurpiowszczyzny lat "siedemdZIesIątych XIX w. 19< �293 292 Praca K o l b e r g a sygnalizuje jednak nie wszystkie różnice 'regionalne istniejące w obrębie samej Kurpiowszczyzny. Materiał kolbergowski, i to jest jedną z naj słabszych jego stron, nie uwzględnia zagadnienia rozwarstwienia wsi. Pewne ustępy wskazują na istnienie tego zjawiska, jednakże kultura materialna została pokazana w ten sposób, jak gdyby ono w ogóle nie istniało. K o l b e r g daje przegląd tylko kilku działów kultury materialnej, ilustrując je przykładami wybranymi według kryterium reliktowości. Opis tych zjawisk dokonany jest w oderwaniu od całobztałtu gospodarki i kultury. Ogólnie mówiąc materiał kolbergowski ilustruje pewien wycinek kultury materialnej wsi kurpiowskiej z lat 1870-1880. Jest to materiał niepełny, jeśli chodzi o uwzględnienie zróżnicowania terenowego, gospodarczego, zawodowego, klasowego. Nie negując więc autentyczności i wiarogodności materiału kolbergowskiego, niezbędnego dla schronologizowania. pewnych szeregów rozwojowych lub wręcz do upewnienia się co do istnienia faktów notowanych do tej pory w tradycji a odnoszących się do drugiej połowie XIX w., pozostaje tylko ustosunkować się do całości koncepcji K o l b e r g a i wynikaJącej z niej interpretacji faktów. Koncepcja Kolbergowska jest typowa dla połowy XIX w. Wypełniała ona zadanie, jakie przed swoimi ideologami stawiała klasa panująca, stwarzając mit jednego narodu i jednej kultury narodowej. Koncepcja ta wyrosła w zasadzie na gruncie romantyzmu polskiego, stąd jej pozostawanie w tyle w porównaniu z postępowymi wówczas koncepcjami pozytywizmu. Ugodowość K o l b e r g a w traktowaniu stosunków klasowych, ograniczoność w interpretacji zjawisk i przyczyn je wywołujących sprawiły, że koncepcja ta pozostała również w tyle za tą postępową myślą romantyczną, którą reprezentował L e l e wel i jego szkoła. Z punktu widzenia rozwoju nauki postępowy element w tej koncepcji stanowi uwzględnienie materiału etnograficznego jako równorzędnego z historycznym i geograficznym przy badaniu kultury narodowej, a ściślej jej ludowego nurtu. Jeżeli nawet w poszukiwaniu postęPO\\"Ychtradycji w historio- grafii etnografii polskiej omllllemy K o l b e r g a z tej racji, że jego koncepcja i metoda nie stanowiły już w okresie drugiej połowy XIX w. żadnej nowej i postępowej wartości, to nie wolno nam będzie pominąć milczeniem zebranych przez niego materiałów. Tym samym niech mi tu będzie wolno powtórzyć za współ-' czesnym K o l b e r g o w i G log e r e m wezwanie N i e m c ew i c z a: "Drukujmy, co można i czym prędzej: kto wie, jakie klęski czekają nas jeszcze? co raz wyjdzie drukiem, to nie zginie, zostanie dla potomnych i przyczyni się do zachowania życia naszego" 91;. 96 Z. G log e r, Oskar Kolberg, "Tygodnik Ilustrowany", 1881,nr 273, s.78. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf7dded5f4e0ba8c58142228b941033.pdf 79d8732647e88fcc5484f2b041310f27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:103 Title A name given to the resource Badania O.Kolberga w dorzeczu średniego Sanu/ LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.294-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 295 KRZYSZTOF WOLSKI BADANIA O. KOLBERGA W DORZECZU ŚREDNIEGO SANU W chwili obecnej, gdy z pełnym krytycyzmem podchodzimy do naszego dotychczasowego dorobku historycznego, nie można pominąć bogatej twórczości O. K o l b e r g a. Nasuwa się zwłaszcza konieczność omówienia jego monumentalnej pracy pt. "Lud". Dzieło to niejednokrotnie wymaga poprawek czy uzupełnień, których dokonać można po dokładnej analizie metod jak również podawanych materiałów i skonfrontowaniu ich z danymi, przekazanymi z zakresu etnografii lub pokrewnej dziedziny wiedzy przez innych autorów. Zauważyć jednak trzeba, że pojedynczy badacz współczesny mógłby przystąpić do krytycznego omówienia całokształtu dzieła chyba tylko po latach dociekliwych studiów w terenie. Dlatego też słusznym mi się wydaje podać tu jedynie kilka uwag nasuwających się przy analizie tomu K o l b e r g a pt. Przemyskie, tomu dotyczącego terenu, z którego istniejące współcześnie materiały są mi znane. Praca przy reedycjach dzieł K o l b e r g a, jeśli chodzi o niektóre rejony, nie powinna napotkać większych przeszkód; wydawca nieliczne lub też tylko pozorne sprzeczności będzie mógł bez trudu sprostować czy wytłumaczyć. Inaczej jednak jest z ziemiami, które zostały opisane w pracy K o l b e r g a Przemyskie. Przemyskie bowiem to teren, na którym wskutek wypadków wojennych zaszły tak poważne przemieszczenia ludności, że możliwość sprawdzenia materiałów podanych przez K o l b e r g a często jest problematyczna. Co więcej, ocena twórczości K o l b e r g a na podstawie serii Przemyskie jest zadaniem wyjątkowo niewdzięcznym. Tom ten, wydany staraniem Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie przez 1. K o p e r n i c k i e g o z pośmiertnych materiałów, nie korygo- wanych przez autora z wyjątkiem dwu arkuszy, i to nie wiadomo których. a drukowanych w Krakowie w 1891 r., a więc w rok po śmierci K o l b e r g a (3 VI 1890), jest jednym z naj szczuplejszych i najmniej dokładnych pośród monograficznych opracowań naszego wielkiego etnografa. Omawia teren etnicznie niejednolity, o zróżnicowanych warunkach antropogeograficznych i społecznych, a różnych typach o:::adnictwa i własności. W Przemyskiem każda bez mała z badanych przez K o l b e r g a miejscowości posiada inną glebę, stosuje inny sposób uprawy, inny ma typ budownictwa; toteż w rozdziale zatytułowanym Lud J, poświęconym zagadnieniom demograficznym i kulturze materialnej, było niepodobieństwem dać w dwudziestu siedmiu wierszach choćby przybliżony obraz rzeczywistości. Gdy z tekstu, w którym mowa np. o budownictwie, wyjaśniamy przykładowo trzy zdania 2, to spojrzawszy na nie krytycznie zauważamy, iż poszczególne odcinki zdań są reprezent.atywne dla dwu różnych miejscowości, w danym wypadku albo dla Wyszatyc, albo dla Iskani. Wyszatyce mają, a raczej miały przeważnie konstrukcję słupową budynków, z pokryciem słomą i prawie niewidoczną podmurówką pod podwaliną (mały rozmiar podmurówki spowodowany brakiem kamienia w najbliższej okolicy), natomiast Iskail miała budynki o konstrukcji zrębowej (stodoły także), z bardzo grubą, a często i wysoką podmurówką kamienną na zaprawie glinianej (kamień na miejscu), kryte przeważnie gontami. Również i stopień zamożności mieszkań'ców był inny w równinnych Wyszatycach, na żyznych glebach lessowych i nadsańskich madach, a inny w górzystej Iskani o ubogich glinkach karpackich. Dwu wymienionych miejscowości nie można więc objąć jedną ogólną charakterystyką, pomimo że w linii powietrznej oddalone są od siebie tylko 31 km. " O, K O l b e r g, Przemyskie, Zarys etnograJ'iczny, 1891, s, ID, - Tam;'e 'k' szeJ CZęSCI . , l'ICh e, drewnIane, ' .~, s . ID'." B u d yn k'I po vnę słomą kryte. Chatv. ml'e'sz kl'a ne na WSI me . zawsze bywaj a stawiane regularnie '. I me są bvn' '.. Je d na k'owego kształtu . • c" a]mme] co zależnvm znów jest od nierowności "runtu ,częs t o t u napo t ykaneJ..' Pod walmy .' na podmurówce ka• . b mIenneJ są dość znacznej grubości; na nich leżą poziomo na sobie okraglaki lworzac. e zrą b d omu rozneJ ". . , wysokości". �297 296 Pomimo usterek zarys etnograficzny Przemyskie posiada olbrzymią wartość jako zapisany i przechowany materiał z badań etnograficznych w dorzeczu średniego Sanu. Inne bowiem materiały, zawarte przeważnie w rękopisach, albo zupełnie przepadły w zawierusze dwu wojen światowych, albo miejsce ich przechowania jest nieznane. Zresztą los takich materiałów może być podobny do losu notatek etnograficznych S t ę c z y ń s k i e g o, zebranych także w drugiej połowie XIX w. w okolicy Dubiecka, we wsi Bachów, o których już w 1874 r. wspomina S c h n e i d e r jako o trudnych do odszukania ~l. Nieścisłości zachodzące w materiale podawanym przez K o 1b e r g a mogą być różnego pochodzenia. Informacje błędne lub wręcz tendencyjne mogły być dostarczane badaczowi przez interlokutorów, których klasowe czy też po prostu psychiczne nastawienie wpływało często na wypaczanie prawdy i wykrzywianie obiektywnego obrazu rzeczywistości. Kim byli informatorzy K o 1b e r g a? Przeważnie byli to, poza jednostkami z ludu, oficjaliści dworscy, proboszczowie wiejscy, czasem urzędnicy powiatowi, bardzo rzadko nauczyciele wiejscy, a często dziedzice folwarków. Wiadomo wszakże, że K o l b e r g w swych badaniach w dorzeczu Sanu opierał się przeważnie na relacjach właścicieli dworów spokrewnionych z rodziną K o n o p k ó w, jak np. Z a ł ę s c y w Iskani, Ksawerowie K o n o p k o w i e w Zaleszanach, K r a- s c y w Wyszatycach i Edmundowie Kra i ń s c Y w Leszczowatem 4, lub u ich znajomych. Biorąc to wszystko pod uwagę nie trudno będzie wyjaśnić, dlaczego w materiałach zgromadzonych przez K o l b e r g a nie widać przejawów walki klasowej na wsi: przecież chłop czy kobieta wiejska zwerbowani do badań przez dziedzica nie chcieli, nie mogli lub obawiali się zaśpiewać antyfeudalną pieśń uważając, że lepiej nie narażać się swemu "panu" 5. Nieścisłość informacji niekoniecznie zresztą musiała wypływać z świadomej czy podświadomej nawet tendencyjności; błędy powstawały często wskutek braku wiedzy fachowej lub ogólnej informatorów. Nasuwa się pytanie, czy K a l b e r g mógł prostować błędne informacje? Otóż niewątpliwie byłoby to możliwe, gdyby miał możność i czas na konfrontowanie zdobytych materiałów z innymi źródłami; że zaś starał się szukać analogii i porównań w piśmiennictwie facho\\rym, można stwierdzić w adnotacjach umieszczanych niejednokrotnie przy zdobytych materiałach ". Niemniej jednak trafiają się w materiale podawanym przez K o l b e r g a nieścisłości dowodzące, że autor w niektórych wypadkach nie docierał do sedna zagadnienia. I tak w rozdziale pt. "Pokarmy i napoje" 7 podaje z Iskani nazwę lebiody jako szabaga, gdy tymczasem lebiodę (Chenopodium album) zwą tam laboda, a A. S c h n e i d er,' Encyklopedya do kr·ajoznawstwa Galicyi ... , t. II, s. 224, Lwów 1874. "Stęczyński materiały swoje przesłał Ludwikowi Zielińskiemu, redaktorowi »Lwowianina«. Ze wschodnich terenów dorzecza średniego Sanu wydał materiały etnograficzne ·L. Ł o z i ń s k i pt. Ruskoje wesile opysanoje czerez L. Łozińskoho w Peremyszły, w Typografii Wladycznoj gr. kat., 1835 (stron 153). Są to materiały zebrane we wsi Radochońce ad Husaków - wyczerpujący opis zwyczajów weselnych wraz ze słowaJ;rli licznych pieśni; ma tę wadę, iż nie podano melodii, czego w swych pracach nigdy nie omieszkał uczynić Kolberg. - Materiał ten jest wyłącznie ruski, mimo że ludność Radochoniec składała się w 59% z Polaków, a tylko w 41°/u z Rusinów (dane wg Szematyzmu hreko-kat. z r. 1928). Wieś ta miała parafialną cerkiew i parafialny kościół rzym.-kat. (Schemaiismus ... rit. lat. PremisLiensis A. D. 1893, s. 166; oraz Szematyzm hreko-kat. duchowenstwa, 1928. s. 224). 4 Rps PAU I 197 - O. Kolberg do Szumlańskiego (krewnego Kraińskich) w liście z Modlnicy L dnia 29 IX 1883 r. wspomina o bytności w Leszczowatern przed sześcioma tygodniami. :; POI'. materiały zgromadzone podczas badań w tych okolicach w latacb po II wojnie światowej, prowadzonych pod kierownictwem mgr M. Sobieskiego, a znajdujące się w Państwowym Instytucie Sztuki Oddz. Poznań. "O. K o l b e r g, Przemyskie, s. 18, 32; J. H o ł o wac k i, Narodnyje pieSlli Galickoj i Ugorskoj Rusi, Moskwa 1878, cz. V, s. 40, 41, 42; A. Wan k e, Halahiwki we wsi Gorczyce pod Sieniawą, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 53; T e n ż e, Zwyczaje w Żolyni, "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej", t. XIII, s. 26; K o s t o m a r o w a, "Nar. Dniewnik", Trudy etn.-stat. eksped .. t. III, s. 25; P. Ż e g o t a, P. 1. 1'. II. 33. , O. K o l b erg. Przemyskie, s. 12. iń �298 a szabagq nazywa się polewka sporządzana na liściach lebiody w okresach głodnych przednówków. Na terenach tamtejszych często mianowicie zachodzi niezgodność pomiędzy nazwą ziemiopłodu a potrawy z niego przyrządzanej; tak np. polewka z jabłek. powszechnie znana jabłczanka, zwie się tam chamuła. Już od razu we wstępnej, historyczno-ogólnej części dzieła znajdują się wiadomości, których nieścisłość można było stwierdzić choćby na podstawie wydanego w tym okresie Słownika geograficznego. O takim np. Jarosławiu pisze K o l b e l' g ~: "w r. 1756, 8 VIII, koronował Wacław S i e l' a k o w s k i, biskup przemyski, cudowny obraz Matki Bm,kicj w kościele Jezuitów św. Jana". Fak.tycznie zaś nie obraz, ale statua, jeszcze gotycka, znajdowała się w kościele N. M. P."w polu" 9, kościele dawniej jezuickim, a obecnie dominikańskim. O dominikanach wspomina, że mieli też cudowny obraz N. M. P., podczas gdy chodzi znowu o wyżej wymieniony posąg, który wraz z kościołem po kasacie zakonu jezuitów objęli dominikanie przeniesieni tu w 1777 r. z Bochni l0. W związku z Jarosławiem znajdujemy u K o l b e l' g a jeszcze inną notatkę, mianowicie: "Zbór ewangelicki (po dawnym kościele Reformatów)", podczas gdy w rzeczywistości zbór ewangelicki mieścił się w poszpitalnym kościółku św. Ducha 11, z którym reformaci. jarosławscy nie mieli niczego wspólnego, gdyż od chwili przybycia do Jarosławia w roku 1700 12 nie opuścili swego klasztoru i kościoła. Sprostowanie wszystkich tych wiadomości można było znaleźć w Słowniku geograficznym, którego tom zawierający literę "J" wyszedł w 1882 1'.13 K o l b e l' g widocznie tych materiałów nie porównywał (i wskutek tego nie mógł uniknąć pomya Tamże, s. 185. " K. G o t t f I' i e d, Jezuici w Jarosławiu, Jaroslaw 1938, s. 33. lO S. B a I' ą C z, Archiwum 00. Dominikanów w J<lrosławiu, Lwów· 1884, s. !'9. II Por. M. Or ł a w i c z, Jarosław, jego przeszłość i zabytki, LwówWarszawa 1921. 12 K. G o t t f r i e d, Kości6[ i i<lasztor 00. Reformatów w Jarosławiu, Jarosław 1934, s. 7. 1'1 Slownik geogra.ficzl'y, t III. Warszawa 1882 (Jarosław, s. 454--457). 299 łek), pomimo że znał tom IX Słownika geograficznego i. z niego czerpał wiadomości odnoszące się do Przemyśla l~. Co więcej, wolał się oprzeć na pionierskim, lecz popularnym i bezkrytycznym dziełku ks. W. M i c h n y, proboszcza z Zaleszan, pt. Przemyśl i jego okolice, wydanym w Nowym Sączu 1872 r., niż na bardziej krytycznym Słowniku geograficznym; nie może więc dziwić nas, że nie uniknął powtórzenia wielu nieścisłości i błędnych informacyj w dziełku tym zawartych l". Autora znał prawdopodobnie osobiście, mógł więc z tego źródła posiadać więcej niedokładnych danych. Podobnie o Sieniawie (pow. jarosławski) podaje K o l b e r g mylną wiadomość, jakoby była ona gniazdem rodu S i e n i a ws k i c h lU, podczas gdy wiemy, że w dmgiej połowie XVII wieku chorąży koronny Mikołaj S i e n i a w s k i założył to miasteczko i twierdzę na miejscu dawnej wsi Dybków 17. W Pruchniku też chyba K o l b e l' g nie był osobiście, skoro pisze: "Koło Pruchnika i Chłopia leży wieś Boratyn ... " IS Boratyn natomiast leży pod Jarosławiem koło Chłopie. Przypuścić nawet można, że K o l b e l' g nie był wcale, a w każdym razie nie przeprowadzał osobiście badań etnograficznych na terenie obecnego powiatu jarosławskiego, pomimo że niektóre miejscowości tego powiatu omówił pobieżnie we wstępnym rozdziale pt. Kraj i lud, zaś teren ten uwaźał za nalezący do Przemyskiego. W dalszei części O. K a l b e r g, Przemyskie, s. 1. może być notatka: "Nowe Miasto. powstałe ze starego sioła RybIe, gniazda niegdyś rodziny ruskich kniaziów Rybłowskich"; por. W o j c i e c h z Z a l e s z a n, Przemyśl i jego okolice, Nowy Sącz 1872, s. 16, gdzie nie tylko dane o rodzinie, Samo nazwisko, ale nawet nazwa wsi są błędnie podane, gdyż w rzeczywistości chodzi tu o wieś Bybło i możną rodzinę Korczak-Bybelskich, której jedna z przedstawicielek, Jarochna, w pierwszej połowie XV w. poślubiła ks. Nieświeckiego Iwana i przez pewien CZ,łS mieszkała wraz z mężem w sąsiedniej Przedzielnicy (por. A. G. Z, t. XIII, zap. 1489, 1878, 1913, 3271); stąd też zapewne wysnuto wniosek, jakoby Bybelscy używali tytułu kniaziowskiego. 10 O. K a l b e I' g, Przemyskie, s. 5. I; A. G. Z., t. XXI, s. 595-596, dn. 25 V 1672. I" O. K o l b e I' g, Przemyskie, s. 9. 1\ I' Przykładem • �301 300 lUBACIDW o Wis/ok oRZESZOW ' o Ł.AŃCUT Boratyn o Pruchnik O II l1'ys:atn:e Ostrów Ci Oubiecko O i(;\ \J Clernw,vo ---;;--o :' o Medyka _ . : III t/Jisv1(J O MoscIska PRl E M'y'-SL :,.:-0 Niiankowice · O BIrcza oSonaClany ODBRDM(L 0 L/;,swowole ( ! IV O Chy/ów O /skań- opisy obrlędów . , VI 0 t~SA"80R st1',;ll ~r o Miasta Miasteczka O Wsie .•.••. Granica po/istwa {jRokawa o L' 10 20 30 -O -'!~_--'! --'-, __ -'-' _---"50 km I, 11,111 - okręgi pochodzenia materiałów __ Opracawal K. Walski Ryc. L Mapa miejscowości badanych przez O. Kolberga niego Sanu. w dorzeczu śred- swego dzieła nie podał zresztą żadnych materiałów pochodzących z obszaru dzisiejszego powiatu jarosławskiego. Kiedy K o l b e r g był w Przemyskiem? Wydawca tomu,!. K op e r n i c k i, podaje, że w latach 1883-1885 K o l b e r g zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia swych daw- niej szych badań z 1865 r.19; na innym miejscu nadmienia o badaniach w Sanockiem w latach 1863-1865. Podawane przez K op e r n i c k i e g o fakty nie zawsze są ścisłe, o czym wspomina już M. T u r c z y n o w i c z o w a 20, niemniej jako znajomy i współczesny K o l b e r g o w i musiał posiadać dokładniejsze dane dotyczące badań K o l b e r g a, być może pochodzące od samego autora. Dla tomu Przemyskie pierwszorzędne znaczenie posiada wzmianka, że K o l b e r g w Przemyskiem nie bawił dłużej niż sześć do ośmiu tygodni 21. Fakt ten dostateeznie tłumaczy skromny zakres i szczupłość podanych materiałów. Zauważyć jednak trzeba, że materiał zebrany pochodzi aż z dziewiętnastu miejscowości, z tego obfitszy zaledwie z siedmiu, a wzmiankowany zaledwie z pięciu. Nie od rzeczy będzie zauważyć tu, że materiały zebrane w Sanockiem, to jest na terenie dawnej ziemi sanockiej (Iskań), znalazły się w tomie Przemyskie, gdyż liczne miejscowości w okolicy Dubieck2, które dawniej wchodziły w obręb ziemi sanockiej, w czasie badań K o l b e r g a należały administracyjnie do okręgu przemyskiego . Możemy rozróżnić sześć takich okręgów, z których pochodzą materiały do Przemyskiego, a mianowicie: 1. naj obficiej eksploatowaną Iskań nad Sanem (okolice Dubiecka) wraz z materiałem z Babic, Nienadowej, Tarnawki, Sielnicy, Dylągowej, Krasiczyna i Birczy; 2. Wyszatyce (położone na północny wschód od Przemyśla); 3. okolice Mościsk (Mościska, Czerniawa); 4. okolice Dobromila; 5. okolice na wschód i północny wschód od Chyrowa; 6. okolice Sambora. Zajmiemy się pierwszymi dwoma okręgami jako położonymi w obrębie obecnego powiatu przemyskiego, a zarazem granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, choć zaznaczyć wypada, że w okręgach czwartym i piątym zebrał K o l b e r g również sporo materialu. Zwiedzając i badając Sanockie w latach 1863-1865 K o l b e r g przebywał w 1863 I'. w Iskani nad Sanem i w roku tym był praw" Tamże, s. XI. co IV!. T u r c z y n o w i c z o w a, Bogumił Kolberga, "Lud", t. XXXVIII, s. 30l. 21 O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVII. • Hoff i jego stoSHnek do Oskara �302 303 dopodobnie na weselu wiejskim, gdyż pierwszy opis wesela nosi datę "Iskań, 1863" 22. W Iskani badacz zatrzymał się we dworze u G. Z a ł ę s k i e g a (żona G. Z a ł ę s k i e g o, Julia, była siostrą żony J. K a n a p k i, u którego K a l b e r g mieszkał w Modlnicy) ~:J, a mógł mieć kontakty z plebanią greckokatolicką. z ks. M. H a j n a c k i m 2J. Nie trudno w takim razie będzie przypuścić, że niektóre materiały i opisy podane przez K a l b e r g a mogły być zebrane przez Z a ł ę s k i c h (nie zawsze dokładnie i precyzyjnie) i przekazane K a l b e r g o w i do Modlnicy za pośrednictwem J. K o n o p k i lub też przesłane autorowi bezpośrednio. Czy K o l b e r g mógł czynić poprawki, nie znając osobiście terenu i zjawisk, wydaje się rzeczą wątpliwą, a w każdym razie nasuwającą poważne i niełatwo usuwalne trudności. Od Z a ł ę s k i c h mógł K o l b e r g za następnym pobytem otrzymać materiały dotyczące 122 pozycji wraz z opisem pogrzebu i rysunkami ówczesnego tamtejszego ubioru. Z Iskani nie trudno było się wyprawić do pobliskich Babic 2;:; (skąd pochodzą podane pieśni dziadowskie) czy do Nienadowej, bo w Birczy zapewne K o l b e r g wcale nie był, jeżeli sądzić z jego notatki we wprowadzającej części dzieła: "Bircza ... ma kościół rz.-katol., drewniany, i we wsi Stara Bircza cerkiew" 26, gdyż nie podobna przypuścić, by będąc w miasteczku zauważył drewniany kościół, a wcale nie widział pięknej, starej, modrzewiowej cerkwi 2;, stojącej w pobliżu rynku. Ć" Tamże, s. 54. "" Informacje od mgr Marii Turczynowiczowej, Hel'ba7';; polski, t. XI, s. 100. ,. Schernatismus tmive7'si clel'i orientaLis Pl'emisliensi~ pro Anno Dómi,ni 1861, s, Ill. Por. także: B o n i e c k i, 7'itUS catholicorum Dioceseos "-, W Babicach nad Sanem ludność miasteczka posługiwała się w mowie ięzykiem polskim, zaś gwarowego języka ukraińskiego używała ludność przedmieścia. Obecnie jeszcze mieszkańcy miasteczka pamiętają dobrze różne pieśni dziadowskie polskie i ruskie, które bywały śpiewane przez dziadów podczas odpustów zarówno przy kościołach po rusku, jak i przy cerkwiach w języku polskim. (Z badań tereno'ł/ych autora). "; O. K o l b e l' g, Przemyskie, s. 9. c, Cerkiew ta, pochodząca 7. 1680 lub 1729 r., została rozebrana w rok'..l 1952 z powodu zupełnego zniszczenia, Cerkiew w Birczy Starej, z 1690 r.. zn3n3 h:lfła z odpustów na św. Sawę . • �305 304 Materiały zebrane przez K o l b e r g a w okolicy Iskani stosunkowo łatwo jest jeszcze obecnie sprawdzić w okolicznych wsiach nie zniszczonych po drugiej wojnie światowej, np. w Nienadowej, Babicach, Bachowie itp. Bardziej zagadkowy jest materiał pochodzący ze wsi Wyszatyce, położonej nad Sanem na północny wschód od Przemyśla. Materiał ten to przeszło dziesięć wzmianek i rysunek ubioru panny młodej ~8. Pieśni zanotowane w gwarze przejściowej oraz '.vymieHienie jedynie cerkiewki z dworem 29 nasuwają przypuszczenie, że infGrmatorem K o l b e r g a był tu greckokatolicki ksiądz M. Łu,kas z e w y c z, który znał dobrze okoliczne pieśni ludowe i mógł je K ó l b e I' g o w i zaśpiewać. Przypuszczać też można, że materiał pochodził od G. Feliksowej Z a ł ę s k i e j czy Z. Stanisławowej K o n o p c z y n y lub ich brata M. K I' a i ń s k i e g 03°, do którego należał dwór w Wyszatycach, albo też od kogoś ze służby Z a ł ę s k i c h czy K o n o p k ó w, pochodzącego z Wyszatyc. Można też mieć pewne wątpliwości, czy K o l b e I' g był osobiście w Wyszatycach, i z tego względu, że w takim razie musiałby zauważyć stary kościół 31, stojący w bezpośrednim sąsiedztwie cerkwi, oraz usłyszeć pieśni w języku polskim od licznie we wsi tej zamieszkałych Polaków. Nie od rzeczy będzie wreszcie dodać, że współczesne (z 1952 r.) nagrania pieśni ludowych z Wyszatyc obejmują materiał miejscowy polski. Resumując stwierdzić trzeba, że w tomie pt. P?'zemyskie jedyny materiał reprezentatywny dla dorzecza średniego biegu Sanu pochodzi z okolic Dubjecka, a dokładniej określając - z Iskani. Materiał tam zebrany i podany w tomie Przemyskie wytrzymuje ogólnie krytykę i nie pozwala wysuwać poważniejszych i daleko idących zastrzeżeń, czego na przykład nie można już powiedzieć o danych mających pochodzić z Wyszatyc. Dalej zaś podkreślić ~s O. K o l b e r g, Przem'b'skie, s. !{) Tamże, s. 4. 'o S. U I' U s 11: i, Rodzina, t. VIII, barz poLski, t. XII, s. 144. 31 Parafia rzym.-kat. ufundowana wsi~ królewską), Schematismus ... 124. s. 6, Warszawa 1911; B o n i e c k i, Her- przez Jagiellę w 1419 r. (Wyszatyce były lat. Premisliensis A. D. 1897, s. 51. rit. należy, że dla badań etnograficznych w dorzeczu Sanu materia.! z Iskani, zanotowany przez K o l b e I' g a, może stanowić poważne oparcie i powiązanie z dżiewiętnastowiecznym dorobkiem tutejszej kultury ludowej, co wobec Ubóstwa przyczynków z tego terenu i bra.ku zapisków etnograficznych posiada olbrzymią wartoś,ć dla współczesnej etnografii, tym bardziej że, rzec można, są to właściv.lie jedyne prawie materi2ły z XIX w., zanotowane i. przechowane, z okolic Przemyśla. Trudno winić K o l b e r g a o niekompletność i fragmentaryczność materialów zawartych w tomie pt. Przemyskie, a uwzględniwszy krótki okres przeprowadzania badań, sześć do ośmi.u tygodni 32, musi się dojść do wniosku, że dzieło z konieczności nosi charakter przyczynkarski, zaś fakt, że sam autor tego materiału nie wydawał, podkreślałby raczej krytyczny jego stosl'nek do owych niekompletnych materiałów 'l;l. K o l b e I' g należał do pionierów naszej etnografii i dzi~łami swymi przyczynił się do położenia podwalin pod tę gałąź nauki; wielką jego zasługą jest uratowanie od bezpowrotnego zaginięcia całego szeregu treści i materiałów z zakresu kultury ludowej. Niemniej jednak w okresie działalności K o l b e I' g a metody badań nie były jeszcze należycie ugruntowane, a pewien ogólny prąd w kierunku uczuciowego, bezkrytycznego stosunku do przeszłości bynajmniej nie przyczyniał się do rozwoju krytycznego stanowiska badaczy. Z podanych wyżej szczegółów wynika jasno, że bezkrytyczny bywał także niejednokrotnie stosunek autora do osób udzielających informacji; uczony zbyt często opierał się na wiadomościach podanych mu przez wiarygodnych jakoby infor·matorów, które w świetle autopsji byłyby się okazały fałszywe. Z! Trzeba by tu jeszcze dodać, że niektóre materiały z okolic Dubiecka (Dubiecko, Nienadowa, Tarnawka) - dwie kolędy i cztery pieśni miłosne znalazły się w materiałach etnograficznych "Tarnów-Rzeszów", które, zebrane przez Kolberga, uporządkował i wydał S. Udziela w tomie XI .,Materiałów Antropologiczno-archeologicznych i Etnograficznych" (Kraków ~910), s. 142, 191, 203, 206, 228. Są to pieśni w języku polskim z pewnymi sIadami wpływów gwarowo-ukraińskich. 3" O. K o l b e r g, Przemyskie, s. XVlI. 20 "Lud", t. XLII • �306 Przyczyna niedostateczności autopsji, przypomnijmy, leżeć może także w braku odpowiednich warunków i funduszów utrudniających badaczowi dłuższe przebywanie w terenie i osobiste dociekanie do źródeł informacji. Badacz ówczesny zazwyczaj czynił poszukiwania na własny koszt 34; ze strony władz zaborczych spotykał się z wrogą podejrzliwością 35, a nie znajdował dostatecznego oparcia u oficjalnych czynników własnego społeczeństwa, które mogłyby ułatwić mu pracę. Dlatego trudno zestawiać na jednej płaszczyźnie badania K o l b e r g a z badaniami współczesnymi, prowadzonymi zespołowo, przy pomocy metod wypracowanych przez wyszkolone kadry badaczy i przy odgórnym, zorganizowanym poparciu materialnym. 3t I. K o p e r n i c k i w przedmowie wydawcy do pośmiertnego wydania tomu O. K o l b e r g a Przemyskie, s. XI, podaje wyraźnie, że "Kolberg jeszcze w latach 1883-1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z roku 1865". 85 Tamże, s. X-XI, I. K o p e r n i c k i pisze: "W owym czasie, gdy po wsiach nakazano śledzić i chwytać enisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów ["dziś" - to znaczy w 1891 r. - obj. K. W.l, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj [r. 189!! - obj. K. W.I. Jakoż zdarzyło się raz samemu Kolbergowi doświadczyć przygody bardzo podobnej, gdy w roku 1841, bez kosturów nawet, wybrali się z Józefem Konopką na piechotę do Czerska". MIECZYSŁA W GŁADYSZ SILESIANA W TEKACH O. KOLBERGA UWAGI WSTĘPNE Wśród Kolbergowskiej spuścizny rękopiśmiennej, zachowanej w zbiorach Polskiej Akademii Umiejętności, a obecnie w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. znajduje się teczka obejmująca materiały do etnograficznego opisu Śląska. Prawdopodobnie sam K o l b e r g pod koniec życia, jak przypuszcza K o p e l' n i c k i, albo też ktoś bliski z jego otoczenia częściowo uporządkował zawartość teczki (niezbyt zresztą obfitą). oznaczając ją jako teka la. Szląsk. Równocześnie do teki dołączono krótkie wyjaśnienie. że w rękopisie "z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie 7. ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodiami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do "Zbioru Wiadom.") 1. Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki" 2. Tak też przedstawia się zawartość omówionej teki, oznaczonej sygnaturą I ag. l, Lp. 1170-74, T2-351. Rękopis składający się z 88 kart różnego formatu został podzielony na 3 działy. Pierwszy zawiera oryginalne materiały terenowe (pieśni i baśnie) oraz kilka krótkich wiadomości o języku, stanie ekonomicznym i rozmieszczeniu ludności, odpisanych z czasopism (łącznie 42 karty), które weszły w skład publikacji Szląsk Górny 3. 1 "Zbiór wiadomości do antropologii krajowej" (Kraków 1877-1895), organ Komisji Antropologicznej PAU. W skład tej Komisji wchodziła również sekcja etnograficzna. Pierwszym jej przewodniczącym, tj. od 1877 r., był O. K o l b e r g (zob. "Zbiór wiadomości", t. I, Kraków 1877, s. VIII. Był również do końca życia redaktorem działu III, tj. "Materiałów etnologicznych", zamieszczanych w wymienionym czasopiśmie; zob. też S. L a m, Oskar Kolberg, Lwów 1914, s. 67. 2 Rps nr 1170, karta 42. Z 3 O. I<;o l be. r~, Szlqsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez ... paplerow posmlertnych wydał Seweryn U d z i e l a w "Materiałach An- 20' • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3252ab4b9fb0173219aa85d437eb6c.pdf ec21cd30117993da07e13220eb6b3bf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:125 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:107 Title A name given to the resource Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.421-424 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 420 Ułatwiłoby ją niewątpliwie sporządzenie jakiegoś, chociażby zwięzłego, indeksu rzeczowego, o którym dałoby się może pomyśleć w momencie, kiedy dojdzie do skutku zamierzona przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze publikacja nie wydanych dotychczas materiałów naszego etnografa. Na razie chodziło nam tutaj głównie o przypomnienie zbiorów K o l b e r g a zwłaszcza młodszej generacji prawników z historykami prawa na czele, którzy winni możliwie rychło zdać sobie sprawę z tego, ile ze współpracy z etnografią i etnografami w ogóle, a w szczególności na zapoznaniu się ze spuścizną O. K o l b e r g a skorzystać mogą. ADAM GLAPA WPŁYW ŁUZYCZANINA SMOLERJA NA PRACE OSKARA KOLBERGA '," .p " Na XXIX Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Jeleniej Górze w 1954 r., w ramach którego odbyła się sesja poświęcona O. K o l b e r g o w i, zostały między innymi wygłoszone dwa referaty na temat historii i metody badań w etnografii. W referacie pt. Poprzednicy O. Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce mgr W. B i e ń k o w s k i przypomniał obecnym szereg nazwisk poprzedników K o l b e r g a omawiając ich działalność na szerokiej płaszczyźnie historyczno-społecznej, a w referacie pt. Metoda pracy O. Kolberga w "Wielkim Księstwie Poznańskim" mgr M. T u r c z y n o w i c z o w a, zasłużona skądinąd w zbieraniu korespondencji i spuścizny Oskara K o l b e r g a, omówiła ogólnie Kolbergowską technikę prowadzenia badarl w terenie (wymieniła głównie podróże i punkty badań) i w zapale uwielbienia dla wielkiego naszego zbieracza stwierdziła, że Oskar K o l b e r g w pracy swej nie miał żadnych wzorów t. Na marginesie właśnie tych wypowiedzi chciałbym wspomnieć o stosunku K o l b e r g a do Serbów Łużyckich i o tym, co im K o l b e r g, a wraz z nim nasza etnografia zawdzięcza. Jak wpłynął ten najmniejszy naród słowiański na kształtowanie się naszego stosunku do ludu i wiedzę o nim przed stu laty? Przeglądając nie wydane teki K o l b e r g a oraz materiały, które nie zostały opublikowane z powodu trudności finansowych naszego zbieracza -- w teczce Nr 6 (oznaczonej przez Kolberga) Wymieniony Etr,ograficznego". J referat W. Biet'lkowskiego Wrocław 1956. wyszedł w nr 12 .,Archiwum �423 422 zatytułowanej Prusy Zachodnie, Kaszuby, Pała by znajdujemy również materiał dotyczący Łużyc. Na zawarte tu wiadomości przez kilkadziesi.ąt lat, jak sądzić można z braku tytułu na teczce, nikt nie zwrócił uwagi. Zainteresował się nimi dopie'ro prof. J. G aj e k, który po otrzymaniu teczek z PAN podczas ich przeglądania wyraźnie wyodrębnił znajdujący się materiał o Łużycach i istnienie jego zaznaczył w tytule teczki. Materiału tego jest bardzo mało, bo zaledwie 8 kart formatu 21 X 34,5 cm, 2 kartki o połowę mniejsze oraz 9 notatek na kilkunastocentymetrowych kar·· teczkach. Treść tych zapisów nie przedstawia żadnych rewelacyjnych nowości. Większość są to odpisy z drukowanych publikacji i czasopism wydawanych w okresie działalności K o l b e r g a. Ciekawe jednak jest, dlaczego K o l b e r g w tytule teczki nie wymienił Łużyc? Co skłoniło go do pominięcia Serbów Łużyckich? Za jego przecież czasów Łużyczanie wraz z Czechami przeżywali swe narodowe odrodzenie i cechowała ich wielka aktywność. Pominięcie więc Łużyc w tytule teczki musi mieć jakieś uzasadnienie. Bliższe obejrzenie zachowanych materiałów zagadkę tę w poważnej mierze rozwiązuje. Na jednej z kartek wielkiego formatu, zawierającej w połowie tekst łużycki a w połowie tłumaczenie jego na język polski, na początku pierwszej strony u góry wypisanych jest atramentem kilka słów w języku Serbów Łużyckich, które dają się odczytać następująco: "Próżnicki serbheho luda we gorejnych a dołojenych Łużycach, hu dane wot H a w p t a i S ill o l e r ja. Grimma 1843". Pod tym zapisem bibliograficznym zamieszczona jest w języku łużyckim i w tłumaczeniu polskim przedmowa do powyższego dzieła. Na innej znów kartce zawierającej teksty dolno-łużyckie w lewym narożniku na dole czytamy: "Pjesnicki hornych a delnych Łużiskich Serbow (Volkslieder der Wenden) v. L. Ha upt u. J. E. S c h m a l e r (Ober-Lausitz) Theil I, Grimma 1841". Te dwie notatki na tle tłumaczeń K o l b e r g a tekstów łużyckich mówią nam wiele, jednak uzupełnienie ich, a zarazem potwierdzenie przypuszczeń z nimi kojarzących się, które wydają nam się może jeszcze wątpliwe - znajdujemy w innym miejscu. Zawiera je część listu M. A k i e l e w i c z a z dn. 15/27 paź- dziernika 1856 r. Żmudzi, w którym charakter muzyki dzieła: »Volkslieder a hornych Lużycow do biskupa M. W o ł o n c z e w s k i e g o na czytamy: "Pan Kolberg będzie badał wyłącznie litewskiej. Obrobimy ten przedmiot na wzór der Wenden« (Pesnickia Bomżicki delnych Smolerja)" 2. Po zapoznaniu się z wymienioną tu pracą H a w p t a i S m ol e r j a (głównym autorem pracy jest J. E. Smolerj. Rola L. Haupta - Niemca - ograniczyła się do czynności wydawniczo-technicznych), której reedycja wykonana techniką fotooffsetową ukazała się w 1953 r.3, oraz po zapoznaniu się z pierwszą monografią K o 1b e r g a Sandomierskie 4, którc wydrukowano 24 lata po pracy S m o l e r j a, widzimy, że Sandomierskie w układzie jak i w ilości stron poświęconych muzyce i zagadnieniom kultury materialnej jest bardzo podobne do pracy Łużyczanina i dochodzimy do wniosków, że: 1. Za wzór pisania prac swoich obrał K o l b e r g dzieło S ill a l er ja. 2. Ze względu na wielkość i doskonałość tej pracy K o l b e r g nie uważał za stosowne w swych badaniach zajmować się na większą skalę Łużycami. • Uwagę na tekst listu, który jest opublikowany w "Tauta ir Za dis", t. III, Kaunas 1925, s. 297 - zwrócił mi mgr W. Armon, za co mu na tym miejscu szczerze dziękuję. ł Volkslieder del' Sorben in del' Ober- und Nieder-Lausitz, Herausgegeben von L. H a u p t und J. E. S c h m a l e r, Anastatischer Neudruck, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1953. Veroffentlichungen der Kommission fUr Volkskunde, t. III, Pjesnićki hornych a dernych Łuziskich Serbow wudate wat. L. H a w p t a aJ. E. S m o l e l' j a. Cz. I. Pjesnićki hornych Łu~iskich Serbow, Grymi 1841. 4 O. K o l b e l' g, "Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce", S. I. Sandomierskie, Warszawa 1865; znamienne jest, że Kolberga w młodości uczył muzyki Łu~yczanin VettE:r, a w okresie dojrzałości swej Kolberg wzorował się na pracy Łużyczanina Smolerja, a pomimo tego nie wymienia Ich nazwisk w przedmowach do swych pierwszych prac, lecz tylko bezimiennie wspomina Łużyczan obok nazwisk osób, które w mniejszym stopniu na niego oddziałały. �424 3. Łużyczanin Jan Ernest S m o l e r j swą pracą oddziałał na O. K o l b e r g a, a przez niego na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w. Dzięki więc dziełu Łużyczanina opisane zostało życie naszego ludu sprzed stu laty; dzięki niemu 5 w Europie wezbrała po raz wtóry fala większych zainteresowań ludoznawstwem. Fakty te, sądzę, należy mocno i wyraźnie podkreślić. Naśladowanie Łużyczanina w niczym nie ujmuje zasług K o l b e r g o w i. Jego tytaniczna praca badawcza i wydawnicza jest godna podziwu, bo przerasta prace niejednej współczesnej instytucji naukowej. Mając na uwadze jedną wielkość nie odejmujmy zasług synom najmniejszego narodu słowiańskiego, który mimo trudnych warunków bytowania potrafił w różnych okresach nie tylko walczyć o zachowanie swego bytu narodowego, ale również być twórczą podnietą w szlachetnej pracy i rywalizacji na polu kultury znacznie większych narodów. KLEMENS KRAJEWSKI KOLBERGOWSKA METODA NOTOWANIA MELODII LUDOWYCH Spo~0b zapisu melodii ludowych przez K o l b e r g a jest w zasadzie nie znany. Na podstawie objaśnień, znajdujących się w części wstępnej lub w przypisach do jego cennych zbiorów. możemy wysnuć orientacyjne wnioski, które pozwolą nam chociaż w zarysie uj ąć ten proces. 5 Naturalnie działalność Smolerja i innych Łużyczan przyniosła poważniejsze wyniki dzięki sprzyjającym ogólnym warunkom ekonomicznym, społecznym, politycznym i kulturalnym, które wytworzyły dogodny klimat do takich badań. Interpretowanie zasług Łużyczan w ode,rwaniu od tej szerokiej bazy jest fikcją. I K o l b e r g w swych podróżach naukowych nie był tak bogato wyposażony, jak dzisiejszy etnograf-muzykolog, który zwykle posiada fonograf. Tysiące melodii zapisanych w jego zbiorach świadczą o tym, że K o l b e r g notował sprawnie i szybko i prawdopodobnie wyłącznie tylko metodą "ołówkową". Przy tej notacji melodii musiał pokonać wiele trudności. Zapisać melodie niejednokrotnie starczego głosu, podać tonację, swobodny rytm, ustaJić tempo etc., wymaga nawet dla rutynowanego zbieracza melodii poświęcenia wielu chwil. A jednak K o l b e r g zapisał znaczną ilość różnorodnych, oryginalnych melodii ludowych. Trudno ustalić, czy pisał wprost w danej tonacji, w jakiej usłyszał wykonaną melodię, czy notował tylko w jednej tonacji zaznaczając sobie odpowiednią tonację, a potem transponował. Uwa·· żać jednak należy, że przy tak ogromnej ilości zapisanych melodii K o l b e r g notował wprost w odpowiedniej tonacji, nabierając wprawy szybkości notowania z dnia na dzień, chociaż przy większej ilości znaków przykluczowych mógł ułatwiać sobie w jakiś swoisty sposób. Również powtarzające się motywy melodii, a przeniesione o jakiś interwał, mógł tylko w notatniku zaznaczyć, by po podróży dokładnie opracować całość. Melodie zapisywał nie- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/790650d214ca0a840a03d78779ae5bbf.pdf a265b949bcda2f59c1d301986b026a93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1788 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource grupy etnograficzne grupa etniczna Tatarzy polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1656 Title A name given to the resource Tatarzy polscy / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.145-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. ARTYKUŁY OMÓWIENIA, MATERIAŁY Lud, t. 64, 1980 ZBIGNIEW JASIEWICZ TATARZY POLSCY. GRUPA ETNICZNA CZY ETNOGRAFICZNA? * Odręibność społeczno-kulturowa grupy tzw. Tatarów polskich, 'czy historyezlnie rzecz biorą'c - Tatarów polslm...;litewskkh, budzi 'od dawna szerokie zainteresowanie i stanowi podstawę do wyciągania niejednokrotnie sprzecznych wniosków dotycząc)'lch charakteru grupy. J'est jednocześnie, {) czym widekroć pisał M. Konopacki a ostatnio P. Borawski, jednym z nie najlepiej zbadanych problemów !etnograf,ii polskiej 1. Sprawę komplikuje fakt, że mianem "Tatarów" określamy Inre tylko zasiedziałych mieszkańców Bohonik, Kruszynian oraz sąsi'ednich wsi i miasteczek, ale także muzułmańską ludność osiadłą w innych miasta'ch i regionach :kraju, pochodzącą głównie z terenów Białorusi i Litwy. Nazwa "Tatarzy" stosowana bywa .również dla określenia rodzin i jednostek wywodzą'cych się z dawnych skupisk tatarskich i ,prz,echowujących świadomość tatarskiego pOC1hodzenianawet wówczas, kiedy od daw:na straciły one związek z islamem i muzułmańską wspólnotą wyznaniową. W moim artykule pragnę liająć sięmtem nie tyTko owymi mieszkańcami "tatarskich" wiJOiSek,którzy stanowią już zresztą mniejszość w swoich społecznoś'Ciachlokalnych 2. Nie można bowiem rozpatrywać kh oddzielnie Dd l'iczącej według różnych sza,cunkówod 2 do 3 tysięcy osób grupy polskich muzułmanów w całym kraju, tym barlciziej,że w więk* A:l1tykuł stalrtowi poszerzo'llY tekSit reiel1aJtu wy!g~os!zoneglQna sesji nauik,owej "Ta1Ja'l1zy w dz:i'ejach i kulturze Polislki" Ziol1gani,zJOwa:nejw Soikółlce przez B~ałosiockie Towall'Zyrs!tJwoNaJtl!k'owe i Sotkó1s!kliOśmodek KJUl1turyw d:n]u 30 V'I 19'79 roku. 1 Por. M. Konopacki, Elementy folkloru Tatarów na pograniczu polsko-białorusKo-litewskim, "Literatura Ludowa" 1963, nr 1, s. 42; P. Borawski, Obrzędy i zwyczaje reLigijne Tatarów na ziemiach poLskich, "Buhemer" 1978, IlIr 4, s. 65. 2 ,M. KO!IlIopacki, Pod białostockimi minaretami, B1ałylstok 197'2, s. 11 i n.; tenże, Białostocki szlak tatars,ki, War<szawa 1977, s. 12 i n. 10 "Lud" - tom 64 �146 ZBIGNIEW JASIEWICZ szuści wywodzą się oni z terenu osadnictwa tatarskiego między Mińskiem, Kownem a Bia'łymstokiem. Rówlnież "Tatarzy"- nie muzułmanie są interesujący dla naszych rozważań. Stanowią oni zbiorowość wyodrębniającą się, 'Coprawda jedynie dzięiki zachowanru świadomości tatarskiego pochodzenia, niekiedy przypominanego przez otoczenie i przypisywanego całym społecZjnościom wiejskim 3. Tworzą w społeczeństwie polskim krąg ludzi nie tyle związanych z grupą T'atarów polskich - muzułmanów, co odznaczających się specjalną postawą: realizowanym przy rozwoju potrzeb kultumlnych lub potencjalnym zainteresowaniem dziejami własnych rodzin i historią całej grupy tatarskiej na naszych ziemiach, a także dorobkiem kulturowym Orientu. Problematyka ta,tarska powstawia 'etnografom i przedstawicielom nauik pokr<eW1nychmożliwości różnego ukierun,k'o'wania badań. Można pracować nad zgromadzeniem jak największej ilości faktÓ'w z zakresu kultury i życia społecznego Tatarów dążąc, co ostatnio zaprezentował P. Borawski, do skonstruowania modelu wzoru kulturowego uznanego współcześnie za 'Oibowiązują'cydla Tataffi-'illuzulmanina w Polsce i stanowiąoego jedynie "pozostałość po bujnej niegdyś obyczajowości" 4. Pewnym uproszczelniem jest tutaj zsumowanie zarówno historycznej, jak i współczesnej wiedzy o grupie i wyposa'żeme w cechy wynikające z tej wiedzy wSZYSitkichpodgrup: gmin wyznaniowych, społeczności lokalnych i r'odzjn, a takż'e jednostek, nie pozostawiające miejsoa na stwierdzenie zróżnicowań i przekształceń w obyczajowości. Można również szczegółowo rejestrować zmienność cech społecz<no-kulturowych grupy w czasie i przestrz'eni,choć jest to praca trudna ze względu na rozpr,oszenie lub niedostatek materiałów. Ważnym i interesującym zagadnieniem badawczym jest też rodzina oraz lokalna grupa wyznaniowa parafia dżemiat ludności tatarskiej, a także uczestnictwo Tatarów w he_ terogenkznych społecZjnościachlokalnych, Etnografa o zainteresowaniach religioznawczych zafrapuje możliwość studiów nad praktykowanym przez 3 LudOIwa wiedza o VaItaIlslklimpochodzemiiu ludnośK'li poszcZJególny.ch Wls,iszczególnie żywa jeSlt w F1Oi]sce południoWlo-wrs!chodnli'ej, gdzie Wls~a,zJUje się Wisie lub częśoi Wlsli zals!i,edlOlne niegdyś przez jeńców tata'r,stkich. T,ata'narmi na,zywają sąsliedZ'j mies'ZJkoańców SOiko~aW1apod RZJeszawem. Miej!SoWlośd, Mó:re mają trady,cje pochodzenia tialtalT's!kiego,jest 'IN Po:lslce - iP~s'ZieJ. S. 'By~troń - bamdzo duŻJo. Por. Nazwy i przezwiska polskich grup plemiennych iloka'lnych, "Bralce ci Ma:teriały AIT'cheologkzne, Aln!bnapolo:giclznei BtnogwarfI1c.zne" 1925, It. 4, s. 101. W :ma:ter!iałach zebra!nych 'przez F. Koltulę znlaolazlJa s:ię m. lin. iinflarma'cja o wyj'aśnianiu żywego :teuliper'a,mentu :mi,eszJkańc6w Gio'~c,o!wej'w ThzeslZlowskiem rtym, że są oni potomka'miZigwlak'O'ny:ch ,prizez'Da;t'arów :dZliElWlDzym 'z 't'ejż'e ,WISIi.POIr. IM. Gabriel, A.naliza archiwum ludowego Franciszka ,Kotuli, PIClznań 1979, :s. 59 (maszynopis p,racy 'ma,gilste'l1Skie'j'W :Ka'ted:Ilze Etnolgnafii U:AM). 4 P. BOIraW1s!k'i, :op. d~t., IS.65. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 147 Tatarów polskich islamem, zachowanym przez wieki w otoczeniu chrz,eścijańskim i p'O'zostają'cym w pewnej izolacji ,od oentrów muzułmańskich. Jest to islam poddany procesom synkretyza'cji i prezentujący religię ludu () niektórych cechach religijności ludowej, zbieżny'ch w ramach innych wielkich systemów religijnych. W niezinacznym tylko stopniu zebrano i opm'cowano źródła do badań nad miejscem Tatarów i reprezentowanej przez nich kultury w polskiej kulturze ludowej i szerzej - narodowej. Badania nad rodzinami pochodz,enia tatarsbeg'o, które od dawna przestały być rodzinami muzułmańskimi, dają z kolei możliwość stwi'erdzenia roli świadomości odrębnoś'ci pochodzenia w kształtowaniu orientacji i aktywności kultumlnej rodzin. Badań wymag.a również określenie statusu T\)tarów polskich jako grupy, oparte na analizie reprez'entowanych przez nich cech społeczno-kulturowych, podlegających zresztą stalej przemianie. Studia nad charaktef!em grupy Tatarów mogą znacznie wzbogacić naszą wiedzę o czynnikach sprawczych i mechanizmach tworzenia się i przekształceń wyróżniających 'się w świa\domości spo}1ecznej zespołów ludzkich na naszych ziemiach. Próba omówienia niektórych wyznaczników społ,eczno-ku1turowych grupy Tatarów polski'ch i przedstawienia jej zmiennego statusu 'P'odj~ta zostanie w dalszej częś'ci artykułu. W tym miej:scu pragnę zasygnalizować Zinane zresztą trudności w prowadzeniu badań empirycznych nad Tatarami. Najazd turystów, dziennikarzy, a także naukowców (orientalistów, socjologów, etnografów, historyków, historyków sztuki, antropologów, demografów) na Bohoniki i Kruszyniany, a także pewne elementy zrozumiałej w tej sytuacji dezorganizacji społeczności 'lokalnych sprawiły, że nie są to miejscowości łatwe do badań terenowych. Również gminy muzułmal'lskie na innych terenach PolSki 'trzeba określić jako trudno dcstępne. Badania nad rodzinami niemuzułmańskimi pochodzenia ta tarskiego hamowane są nie tylko przez trudności dotarcia do tych rodzin, nigdzie ~)rzecież nie rejestrowanych, roz'proszonychi niekiedy za,chowujących wiedzę o swojej proweniencji na właSiny tylko użytek, ale ró":'vnież przez brak wypra'cowanych zaloż,eń i pytań badawczych w studiach nad przekazem kultury i aktywnośdą kulturalną w ramach rodziny. Obserwujemy zmniejsz'enie napływu nowych informa'cji z badań terenowych i studiów opartych na źródłach archiwalnych. W pracach na tematy tatarskie pojawiają się dane 'na ogół wielokrotnie już wykorzystywane, nie bra'k również sądów formułowanych jntuicyjnie. Prz'edstawiona sytuacja wymaga sięgnięcia do metod badawczy,ch szczególnie skutecznych, pozwalających przezwyciężyć następstwa powierzichownych, masowych i częst.o natrętnych zainteresowań. Winny to być badania długoterminowe. prowadzoine przez badaczy dobrze wprowadzonych w ,badane grupy, związanych z nimi pochodzeniem lub uczestni'czącyeh w i'ch życiu. 10' �148 ZBIGNIEW JASIEWICZ Tatarzy polscy określani są, częstokroć jeszcze dzisiaj, jako grupa etniczna, lub - ostrożniej - jako grupa kulturowo-etniczna. P. Borawski, wymieniany tutaj jako autor ostatniego 6bszernego artykułu na temat Tatarów, pisze 'o ni'ch jako a grupie etnicznej - "Inarodowości Tatarów polsko-litewskich", ukształtowanej z pokrewnej pod względem językowym grupy ludów turecko-tatarskich, stwierdzając jednocześnie zanikanie wśród ludzi młodych, mi:mo starań starszego pokolenia, poczucia odrębności etnicznej 5. !Są~zę, że należy zastanowić się Inad słusznością koncepcji określającej Tatarów jako grupęetniczmą, nawet gdyby miała to być silnie asymilowana grupa etniczna, a więc na'kazującą traktowanie Tatarów jako odrębnej narodowości - mniejszości narodowej. Analizując cechy brane jako wyznaczniki etniczne pragnę wykazać, że Tatarzy polsko-litewscy w wieku XX, a chyba rÓWlnieżwcześniej, stanowili już grupę etnograficzną na skomplikowanym pograniczu etnicznym, kulturowym i religijnym polsko-białorusko-litewskim. Przemiany w życiu społeczny:m i kulturze Tatarów żyjących na terenie Polski w jej granicach po roku 1945 zintensyfikowały, mające już od dawna miejsce, procesy integmcyjne i pozwalają określić ich jako grupę etinograficzną w ramach polskiej grupy etnicznej 6. Pod pojęciem grupy etnograficznej rozumiem, za R. Reinfussem, zespół ludzi zasi'edlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość ,odrębności tych cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej 7. Aby taka definicja grupy etnograficznej była wystarczająca dla naszych celów trz'eba dodać, że to poczucieodrębnoś'ci może być demonstrowane głównie wobec innych, w miarę równorzędnych grup regionalno-kulturowych, natomiast nie może służyć, w warunka,ch terenu o rozwiniętych w miarę stosunkach etnicznych, do wyboru własnej grupy jako jedynej grupy przynależności iprzeciwstawialnia się grupie szerszej jaką jest grupa etniczna. Odmienność kultur,owa, ta obiektywna podstawa przekonania o własnej odrębności, nie może być takż'e, w wypadku grupy 'etnograficznej, zbyt pełna i si:lna. Powstawała najczęściej na podstawie żywych dawniej różnic gwarowych, w ubiorze, budownictwie, w sposobach zdobywania środków utrzymalnia, ale także zachowują'cych do dzisiaj znaczenie odrębno5 J. 'w. StanJolwli.sk,o ,swoje IPorzetdiS'taW:iłem'.na pOIsiiedz.eniu KJomisj,i Etnogll~ajjiJcznej w .dlniiu 11 XII 1975 ,]10~u. Por. Z. Ja:SiiewiJcz,,M. Gawęc:~i, D.PenkaJa,Tatarzy w Białostockiem jako grupa etnograficzna, "Spr:awOizdania ,Wydziału Hi.s,tori,i i Nauk Społecznych PTPN za rok 1975" 1977, nr 93, s. 37. 1 R. ReinfulsIs, Pogranicze krakows'ko-góralsklie w świetle dawnych i najno6 PTPN wszych badań etnograficznych, "I~ud" HJ45, t. 2,5, s. 228. �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 149 ścipoziomu rozwoju życia gospodarczego i kulturalnego, podziałów adm i.nistracyjnych, wierzeń religijnych oraz opartej na nich obrzędowości lub L'adycj,i odmiennych losów historycznych. W zależności 'od przyczyn kształtujących grupy i nadających im określony ,charakter, grupy te mogą być w różny sposób porządkowane i hierarchizowane. Zaliczane być mogą m. in. do grup długiego ikrói7kiego trwania oraz do grup posiadających pdną lub Lylko częściową strukturę społeczną (grupy składające się wyłącznie z warstw ludowych). Przypomnijmy z kolei, że w grupie społeczno-kulturowej określanej jako grupa etniczna (plemię, narodowość, naród) dostrzegamy takie cechy, jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów polityczny'ch grupy, ;: przekonamiem jej członków o wspólnocie i odrębności od i,nnych grup ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy etnograficznej, z żadną inną grupą. Oczywiście w toku rozwoju historycznego grupy etniczne zmieniają swój charakter w zależ<noś:ciod potencjału wewnętrznego i warunków zewnętrznych. Podlegają również niekiedy, wcalości lub w zespołach oderwany,ch od głównego pnia, procesom przeksztakeil w grupy ,przejściowe o podwójnej świadomości i następnie w grupy etnograficzne, ez'ego przykładem są polskie grupy 'etinograficzne wykazujące pewne nawiązania do dawnych ugrupowal1. plemiennych, a także grupy etnograficzne w Polsce obcego pochodzenia. Zgodnie z 'przedstawioną tu koncepcją, grupa etnograficzna winna być traktowana jako jednostka ,mieszcząca się w ramach grupy etnicznej i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostk.i granicznej między grupami etnicznymi 8. Rozwijające się od początku XIX wieku na naszych ziemiach zailnteresowania etnograficzne objęły obydwa aspelkty zróżnicowania etnograficznego: zarówno próby przestrzennego porządkowania zjawisk kulturowych, jak i wyznaczania grup traktowanych jako nosiciele odrębnych cech kulturowych. Namstający materiał etnogra,ficzlnyi językoznawczy nakazał a-:rytycyzm wo'bec przyjmowanych spoza ,etnografii propozycji podziałów regi<malnych i grupowych, przekazanych głównie przez źródła i koncepcje historyczne. W nauce okresu międzywoj'ennego uzyskały popularność terminy: "grupa etnogr:afiezna", "grupa 'kultura:lna", a takż'e 8 BI'zyjQclie w skład tierritorii iCałoścri ItElry1tol!1iów etni:c'zllly;ch i etniceskije li ,gI'Up etn!orgraJilczllly'ch ja!ko 'PI1OiPiOiDJoWiał!S1WiElgOOZJalSU P. gra1Uicy, Mo,sK'V:a 195'1, 5.15. joeidlDJol~tek wchodzących r. Kiusnioer, Etniceskije �150 ZBIGNIEW .JASIEWICZ "lokalna (miejscowa) grupa kulturowa" 9, wskazujące Inapróby kategoryzacji tych grup. Związane z rozwojem socjologii i psychologii, a także przemianami społecznymi i politycznymi, 'podmiotowe badanie człowieka jako twórcy i użytkownika kultury, podnosi znaczenie świadomości odrębnośó w wyznaczaniu statusu grupy, a potrzeby nowopowstałego, wielonarodowego państwa polskiego nakazują badanie stopnia owej świadomośóora'z aspiracji politycznych i kulturaLnych grup. W pracy L. Wasilewskiego pojawia się określenie ",surowy materiał etnograficzny", "surowa masa ,etnograficzna" dla scharakteryzowania grup ludności bez świadomości narodowej 10. J. Obrębski występuje z propozycją nazwania mianem "narodowości" grup stanowiących "beznarodowe masy ludowe '" grup ludowych, w stosunku do których istnieją sprzeczne dążenia asymilacyjlne różnych grup narodowych" 11. :&oncepcje te, wskazujące na występujące w pewnych szcz,e,gólnych sytuacjach interetniczne grupy etnograficzne, pragną wyjaśnić zjawisko nierównomiernego rozwoju świadomości narodowej i pr7Jedsta'vvićmechanizmy zmiany etnicznej. J. S. Bystroń dokonuje próby typologii grup etnograficzlnych dzieląc je na "pierwotne", "zasadnkze", "mniejsze" i wyodrębnione na podstawie kryterium specyficznych warunków życia grupy lub ich odrębnej historii (leśne, górski'e, posiadające specjalną pozycję społeczną, obcego pochodzenia) 12. Badacz ten, podobnie jak i inni z tego okresu, przesadnie niekiedy wiążą'c grupy ,etnograficzne z dawnymi ugrupowaniami plemiennymi na ziemiach polskich, ZJdaje sobie spraw(~ z dystansu między nimi. Charakteryzując trudności w sprecyzowaniu pojęcia grupy etnograficznej, spowodowalue m. in. przemianami w życiu '>'\lsipo I wojnie światowej stwierdza,że "jest rzeczą bardzo ryzykowną mówić o grupach etnograficznych opartych na dawnych różnicach plemi'ennych" n. W wyróżnianiu grup 'etnograficznych uznano znaczenie rejestracji D'biektyw'nych eech kulturowych kształtujących grupę. Opierano si(~jedmakże nadal na ukształtowany,ch przez naukę historyczną koncepcjach grup regionalnych, pomocniczo stosując kryterium samook'reślenia, lub po,szukiwano wyróżnień używanych przez sąsiadów, przy czym ważnym źródłem do badań ,były nazwy grup. 9 J. S. Bys'tJl'oń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego,Kj~a:ków 19.2.5,s. 4 ri n.; S. Poniatowski, Etnografia PoLski, (w:) Wiedza () PoLsce, t. 3, Warszawa HJ:32. s. 199. 10 L. W:a's:i'leWlsl{ji, Sprawy narodowościowe w teoriii s. 10 i n. 11 J. Obrębski, Statystyczne i dynamiczne podejście ściowych, "Sprawy Nalrodowoś,c,iowe" 1936, nr '6, 's.59l. 12 J. S. BysUJ1oń, Ugrupowania ... , 6. 19. 13 T<lJmie,s. 18. i ±ycilL. lU Warszawa hadaniach 19~9, narodowo- �Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 151 Pierwszą szerszą w naszej literaturze definicję grupy etnograficzmej, wykorzystaną powyże'j, dał R. Reinfuss. Krytyki propozYicji map grup 'etnograficznych w Polsce, wykreślonych w okr'e,sie międzywojennym, dokonała A. KutrLJeba-Pojnar-owa wskazując na i,crhahistoryezność i brak sprecyzowanych kryteriów wydziel;ania grup 14. J. Burszta 'przeprowadza analizę metod i założeń teoretycznych wiodących do dwóch różnych .celów: wyZlnacz'enia i Tozmieszczenia grup 'etnograficznych i wykr'eślenia regio.nów etnograficznych 1~. W publikowanych w okresie powojennym pracach rozważania nad grupami etnografi<czJlymi zdecydowanie jednak ustępują miejsca studiom nad regionami 'etnorgrai'i,cznymi. "Prz'ez etnograficzne zróżnioowamie rozumie się przestrzenne zrĆ"żnic-owaniekraju" pisze J. Gajek 16. Zmiany spoo'eczno-ku1turowe, sygnalizowane już przez .J. S. Bystronia dla okresu międzywojennego, zintensyfikowane po II wojnie światowej, osłabiły dawne wyznaczniki ,odrębności i zasady tworzenia się grup 'oraz wysunęły Inowe, nie zawsz,e dostrzegane i rejestrowane w badaniach etnograficznych. Większość etnografów o.kresu międzywojennego zamiennie stos-owała terminy "grupa ,etnograficzna", ",grupa etni<czna" 17. ~kreś.lanie grup etnograficznych mialnem grup etni'cznych wyj,aśnić moż.na, jak się wydaje, silnym w terenie i podkreślanym w badanizchetnc.graficz,nych aut::momizmem tych grup, 'a prz'ede wszystkim koncepcją lch blisbego związku z dawnymi ugrupolwaniami plemiennymi. Mimo postępującego procesu zacierania się granic uprzednio dostrz·eganych history,cznych grup etnograficznych 'Utożsamianie pojęć przetrwało w niektóTy·ch pracach etnograficznych do ostatnich czasów. Już w okresie ll1ięd2-yw:Jjennym jednak zaczyna zanikać: w ,etnografii nurtzaintere~Ow~lll rzeczywistą problem.'ltyką etniczną, swego czasu łączoną z etno.grafią 18, prz,ejętą przez wyodręhniają,q się grupę bada'czy spraw nar{)ciowoś'cioVlych. Powróćmy do roz,wa.ż'ań nad statusem TataTów pol:skich. W wyzna.czaniu grup eunicznych duż'e znaczenie przywiązuje się do badań języ14 A. :K'u;urzcba-:PojlD"arowa, Ku!tu:ra ludowa i jej badc.c::;e_ M.j.t i rzeczywistość, Wa,rSZ3VJJa 1977, s. 164 li lin. 15 J. Burszt;a, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, ",Lud" '19-G8, .t. 51, cz. H, 's. 605 li n. 16 J. Gajek, EtnogTaficzne zróżnicowanie Pols'ci, (w:) Etrw[jrnfia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wamzawa 1'97,6, !s.• 143. 17 Por. J. S. Bystroń, Nazwy ... , s. 115 i iI'.; te:'7e. Ugrupowal',ia ... , s. 7 i in.; tenże, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 24; A. FLcher, Lud polski, Lwów 1926, s. 12. Wśród twórców podręczników etnografii Polski z ckresu przedwC'jellnE'~() jedY~1Y S. POIJJi'a't,owsik,i k:an:~ebwen!tlllieQidróżmlia ,,]okaln2 '('miej,s!colwe) ,gl'll.lPy kul· tUl"<owe" od ,grup otnriczmy'ch. Bor. rtegoż Etnografia Pols.ki ... , s. j 99. 18 Bor. chociażby L. Wrastilew.sikJi, Najnowsze przyc:ynki do polskiej mapografii etniczno-językowej, "Lud" .1!H1, -t. 17, 's. 25-2,j 11. �152 ZBIGNIEW JASIEWICZ ka. Tatarzy polsko-litewscy już w XVII wieku utracili język ojczysty, nigdy zresztą nie jednolity w związku z'e zróżnicowanym pochodzeniem grupy 19. Na nowych te1"6nach zamieszkania nie 'Wytworzyli właśriwego tylko sob.i,ejęzyka lub dialektu. Posługiwali się i posługują, w zależności od miejsca osiedlenia i pozycji spolecznej, gwarami lub językiem literackim polskim i białoruskim, wzbogaconym adoptowanym słownictwem religijnym, głównie pochodzelYliaaTabskiego. Wyznawana religia utrwaliła ponadto przywiązanie do pisma i alfabetu arabskiego. Język zatem zdecydowanie nie jest wyznacznikiem etnicznej odrębności grupy. Tatarzy polscy w zasadzie nie odróżniają się obecnie od innych grup swą strukturą za'wodową. Specjalizowanie się w wybranych zawodach bywa niekiedy charakterystyczlne dla rozprosz,onych .przedstawicieli grup etnicznych. Pnesta.no z Tatarami wiązać takie zajęcia, jakogrodnict\vo czy furmaństwo. M. Konopacki inf.ormuje, ż,e ok. 20% Tatarów w Polsce trudni się obecni'e rolni'ctwem i garbarstwem, 5'5% stanowią pracownicy fizyczni i umysłowi różnych zakładów produkcyjnych i instytucji użyteczności publicznej, a blisko 25% to inteligencja twórcza, głównie techniczna 20. Jedynie garbarze i grupa ludzi wybierających kariery naukoWe i artystYiczne, a także do ni'edawna zawodo1wą służbę wojskową, prawdopodobnie nieco li,czniejsi wśród Tatarów w porównaniu ze średnimi krajowymi, wydają 'się odzwierciedlać dzieje i pewne elementy ideologiI grupy21. Odmienność zawodowa, a przede wszystkim pDZycja społeczna Tatarów - otrzymywane .prz,ez nich przywileje szla,checkie i brak obciążeń pańszczyźnianych, były zapewne w przeszłoś'ci \vażnym czynnikiem podtrzymują'cym odrębność grupy, a Jednocześnie sprzyjają'cym integracji z wyższymi i średnimi stanami społeczeństwa po.lski'ego. W dzi,ele 'Wewnętrznego zespolenia Tatarów ważlną rolę odgrywała służba wojskowa, niejednokrotnie odbywana w r,amach odrębnych formacji wojsko wy'Ch. Tym, co nadal wyró'żnia Tatarówoo ich otoczenia, są te dziedziny kultury, które wiążą się z religią. -"Ich -odrębność etnograficzna - pisał w roku 1"935 Ananiasz Zają'czkowski - ujawnia się prawie wyłącznie w zakresie religii i praktyk z Inią związanych" Z2. J,est to }ednakż'e wcale nie mały -obszar kultury. Obejmuje zarówno praktyki, miejsca i akC'esoria kultowe {meczety, miziary, muhiry, mogiły święty'ch pust'elników, księgi ,M. K:onopack'i, Pod hi:ałoISlto'ck:iimi... , s. 33. Tenże, Społeczność tatarska w PoLsce wczoraj i dziś, "f1rz.egląd Of~entaIistyczny" 1l}69,nor 2, s. I'll. 21 FlOf. S. Kiry;czyńfslkji,O Tatarach rzemieślnikach w Polsce, "Lud" 1932, t. 31, s. 114 i Il'l. 22 A .. 2ają:C:ZJkOiWlSI!ci·, Elementy tur,eckie na ziemiach pols:k,ich, "Rocznik Taota'fski" 1935, t. 2, s. 215. 19 20 �Tatarz)} polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? 153 religijne), jClk i elementy doktryny .przenikające do ideologii grupy, a tak-o że obrzędowość rodzinną i doroczną - sposoby realizacji ,świąt ważnych \V życiu rodziny i jednostki oraz wyróżnianych w kalendarzu, włączając w Lo interesujqce formy obrzędowego pożywienia. Kształtuje ponadto eiemeinty organizacji społecznej związanej z rodziną i gminą wyznanio\vą, niektóre normy etyczne wynikające zaróvmo z doktryny religijnej, jak i wywołane przynależnością do mniejszościowej, bacznie obserwowanej grupy wyznaniowej, takie jak: uczciwość, zwartość życia rodzinnego, tolerancja, wreszcie folklor słowny teksty modlitw, lege::dy, opowieści umoralniające, teksty formuł magicznych. Obszar ten podlega jednakże od dawna redukcji, jak o tym świadczy choćby zanikanie obrzeza11la (siuniet) 2:1, zabiegu i formy obrzędowej niezwykle trwałej w świecie muzułmarlskim. Inność kulturowa związana z wyzna\vaniem Od111lennej religii, na niektórych terenach i w różnych czasach pocU.rzymuj'lca 'czy kreująca wręcz grupy etniczne, Tatarom w Polsce pozwala zachovvać :caledwie status grupy etnograficznej. Nie jest to bowiem odrębność cCtłego systemu ku1tur{)wego,a jedynie jego części, ponadto odrębność ta nie wyłącza Tatara z uczestnictwa w kulturze otoczenia. Przypomnijmy stopniov;,'e wypieranie cech i z2chowail kulturowych silnie wyróżniających i przeszkadzających w kontakcie, takich jak język, obrze~ ;'2n1e, zakaz .spożywainia alkoholu. Ta tarzy polsko-litewscy posiadali używane przez nich samych i s1ooSJ\var-.e przez otoczenie odrębne nazwy na określenie swej grupy. Obok nazwy "Tatar", odbieranej zresztą dawniej jako nazwa sianu społecznego 1 posiadającej konwencjonalny charakter, 21nane było miano Muślim, mahometanin, muzułmanin, nie wyliczając mnw o charakterze regions.lnym czy zawodowym :nadawanych różnym podgrupom. Współwystępowanie nazwy o charakterzeetniczlnym z nazwami slużą'cymi dla określenia odrębności religijnej i próby nadania nazwie religijnej rangi równorzędnej z nazwą pochodzenia etnicznego (Tatarzy = Muślimowie), może świadczyć o dawno już zapoczątkowanych prooesach przeksztakalnia się Tatarów w grupęku1turowo-konfesjonalną. Odrębność ,religijna i związana z nią obyczajowa stworzyła zrozumiałą preferencję dla endogamii mabeilskiej w obrębie grupy wyznaniowej. Tatarzy polsko-litewscy od dawna jednakże musieli niejednokrotnie r'ezy\~nować z zasady endogamii mieszane małżeilstwa były zapewne, o czym często się pisze, poważnym czynnikiem adaptacji i u:nifika,cji Tatarów z otoczeniem. Zadziwia w tej sytuacji trwałiość islamu, wytłumaczalna nie tylko wartością tej reli:gii zarówno w zakresie doktryny 23 S. KryC'zyń:ski, Tatarzy nej, Wars'zarw'a 1938, s. 215. Htewscy. Próba monografi;: historyczno-etnograficz- �154 ZBIGNIEW JASIEWICZ teologicznej, jak i społeczno-etycznej, oraz Jej zespoleniem z życ.ieun grupy, ale także pozycją społeczną, którą religia nadawała Tatarom w PoLsce >oraz tolerancją w kraju. Endogamia małżeńska, choć nadal pref.erowalna i po 'częś'ci reahz.owana głównie w stosunku do dziewcząt, nie moż,e być w 'warunka'ch rozprosz'enia muzułmanów i ich wielostronnego ueze,stnidw.a w życiu otocz.enia w pełni dzisiaj przestrzegana. W małżeństwach mieszanych, a przywiązujących duże znaczenie do religii, utrzymełasię zasada wychowywania potomków płci męskiej ZJgodnie z rel:iJgiąoJca, a dziewcząt zgodnie z relig.ią matki 24, neutralizująca w części zagrożenie dla istni'enia grupy wynikające z małżeństw heterogenicznych. Istotne znaczenie w zespole cech wyznaczających wspólnotę etniczną p>Osiadaśw,iadomość przynależności do własnej grupy, poczuci'e bliskości łączące jej członków, 'któr,emu jako negatyw towarzyszy poczucie obcoś·ci 'czy odmienności w stos'Uinkudo grup innych. W grupi'e Tatarów polsbch, traktowanej jako całość, nie występuje przeciwstawienie: "my - oni, my Tatarzy -oni Polacy':: Prz'eciwstawienie to pojawia się niekiedy w obrębie społeczności lokalnych, ale wówczas dotyczy lokalnp.j czy regionalnej ,grupy Polaków - katolików i Białorusinów - prawosławnych. WskazuJe wówczas na inny poziom odniesi'enia, poziom społecznoś,ci 10ka1nyeh i grup regionalnych lub wyznaniowych i tra:ktowane być może jako argument przemawiający za przynależnością Tatarów do takich właśnie grup, natomiast ni'e obejmuje całoś'ci jaką są Polacy jako grupa etniczna. 'Na takie przeciw.stawienie nie pozwala wspólny język, współucz'estnictwo w kulturz'epolski'ej, poczucie wspólnoty losów historycznych. Na podstawie tych cech łączących dokonany został wybór, będący zresztą udziałem wszytkich grup etnograficznych z pogranicz etnicznych w procesie narastająoej krystaHzacji i integracji etnicznej, polskiej ,grupyetni'cznej jaiko [nadrzędnej dla Tatarów w Polsce grupy przynależnoś<Ci.Wybór taki podkreślony został faktem repatriacji po II wojnie światowej części ludności tatarskiej z ziem litewskich i białoruskich na tereny polskie. Repatriacja ta zróżnicowała charakter grupy Tatarów i wraz z powojennYmi wewnętrznymi migracjami w Polsce i rozwojem społ-eczno-gospodarczym kraju stała 5ię poważnym czynniIdem j'ej przeolbrażreń. Nadal dyskusyjne i wymargające studiów są usHowania określania statusu grupy Tatarów w przeszłośd. Stanowisku zaprez'entowanemu ostatnio prz'ez P. Borawskioeg.o,który 'stwierdza, co prawda w praey poświęconej innym 'PT'ob'l:emom niżetni'czne, :ukształtowanie się "jednej /Ilarodo24 Materiały w TOku 1975. włoasne z badań Kiaite!dry EltnogratfiiJi UAiM w oko1icach Sokółki �Tatarzy polscy. Grupa etniczna 155 czy etnograficzna? WOScrTatarów P'olsko~litewskich ... z pokrewnych pod względem językowym ludów turecko-tatarskich" 25, można prz~dwstawić inną hipotezę, bardziej moim zdaniem uzasadnioną. Jest to koncepcja przyjmująca me wykształcenie się na Inowym terenie tatarskiej wspólnoty etnicznej, która objęłaby ludność muzułmańską i dawniej tureckojęzyczną z wszystkich fal osadniczych i całego terenu pogranicza etnicznego polsko~białorusko-litewskiego. Byłby to powrót do tezy J. Talko-Hryncewicza, który pisał: "Ponieważ nasi Muś1imowie przedstawiali zlepek najrozmaitszych plemion już przed przyjściem do Polski, a osiadłszy u nas '" nie mając swych kobiet łączyli się przez związki małżeńskie z miejscową ludnością, uniemożliwiło to wytworzenie osobnej etnograficznej [w znaczeniu również etnicznej - Z. J.l całości. Ich odrębność mogła się choć częściowo utrzymać tylk,o w organizacji wojskowej; z upadkiem jej i to zatracili, a żyjąc w środowisku krajowców przejęli ich języlk i ku:lturę. Dziś jedynym ich łącznikiem j-est wyznani'e i obrządki religijne" 26. Przekonanie o odrębności etnicznej Tatarów polsko-litewskich podtrzymywane było przez podkreśl,anie ich odrębności wyz<naniowej - je.szcze dziś trudny do przyjęcia jest przez niektórych Polaków obraz Polaka-muzułmanina, Polaka niesł,owi,ańskiego pochodzenia, fakt odmiennego do nich stosunku władz carskich w czasie zaborów oraz przez wiązanie ich z grupami etnicznymi Tatarów krymskich i nadwołżańskich, z którymi poza nazwą, religią i tradycją wspólnego pochodzelnia niewiele mieli wspólnego. Działalność inteligencji tatarskiej w latach międzywojermych nie zmierzała, mimo odnajdowanych w niej pewnych elementó\V panislamizmu i panturkizmu, do zamknięcia grupy i prz'eciwstawienia jej społecz'eństwu polskiemu. Miała ponadto, a czym pisz,e M. Konoracki, niewielki wpływ na ogół społeczności tatarskiej 27. O Tatarach polskich ja;ko grupi'eetnograficznej mówi przede wszystkim analiza ich cech współczesnych. To nie tylko inne pochodzenie społeczne obecnie ukształtowanej inteligencji tatarskiej i przerwanie w jej postawach ciągłości dawnej ideologii skłania do nie podkreślania ich odrębności etinicznej. W okresie powojennym Tatarzy na teI1enie Polski jako całość reprezentują już polską grupę etnograficzną, wyodrębniającą się na podstawie podtrzymywanych przez religię odmiennych cech kulturowych i tradycji pochodzenia. Ważlne znaczenie dla integracji grupy Tatarów z polskq grupą etniczną miało odzyskanie niepodległości przez Polskę w roku 1918. Odżyła wówczas dawna tradycja ich związków z państwowością polską. Od tego też czasu Tatarzy, wykraczający poza -obręb spoP. Bora:wskii, op. <(jiit., ,s. 66. J. Ta1ko-Hrymcewicz, Muślimowie czyli 1924, s. lOG. 27 M. KonopaC'ki, Społeczność ... , :s. 172. 25 26 tak zwani Tatarzy litewscy, K'raków �156 ZBIGNIEW JASIEWICZ łeczności wioskowej i regionalnej, uzyskali szersze możhwości identyfikacji z polską grupą etnkzną. \Vspókzesne warunki społeczno-kulturowe w Polsce, a równocześnie kierunki rozwoju w ramach grupy Tatarów pozwalają sądzić, że społeczność ta zmierzać będzie stopniowo do przekształcenia się z grupy etnograficznej w nowocze.sną wspólnotę wyznaniowq, r-edukującą m. in. religijność ludową i tradycyjną obrzędowość, trudną do utrzymania w modernizującym się i ur:banizującym spo~eczeństwie. Obrzędowość ta i inne wyrÓ'żniające eechy kulturowe zamykane będą coraz ściślej w ramach grupy wyznalniowej i r,ociziny. Jednocześnie jednak posiadanie własnych, chociażby sz'czą'tkowych społeczncści wi'ejskich w miejscowoś'cia.ch z zachowanymi obiektami kultu, przy obserwowanych tendencjach koncentrowania się muzułmanów w Białymstoku i Białostockiem, podtrzyma zapewne wśród Tatarów niektóre ich cechy jako grupy etnograficznej, o zmieniającym się oczywiście charakt'erze. MO'żna ponadto przewidzieć dalsz·e rozszerzenie się ,kręgu ludzi prz'echowujących i umacniających świadomość pochodz'elnia tatarskie.g,o, ludzi wywodzących się z rodzin zarówno muzułmańskich, jak i chrześcijańskich, dla których ważne JUŻ będą nie tyle wartości re.ligijne, co inne, związane z dziejami grupy i kulturą orientalną. Zjawisko to mieści się w ramach niezwykle charakterystycznego i ooejmują,cego całe społeczeństw.o polskie, w tym również środowiska robotnicz,e ichłopsikie, rozwoju zainteresowań genealogicznych, który winien wstać dostrzeżony zarów,no prz'ez nauki społeczne, jak i ruch kulturalny. Rozwój zainteresowań dzi'ejami własnych r,odzin nie musi bowiem wynikać ze snobizmu, z chęci wyróżnienia się koszieminnych, a może być wyrazem potrzeby, w warunkach osiągniętego wyższego poziomu ku1tura'lnego, bardziej 'Osobistego uczesbniczenia w historii i zbliżenia do innych kultur, próbą wzhogacenia swych przeżyć i zaakcentowania swej tożsamości. ZBIGNIElW JASIEWICZ POLISH TA.RTA'RS. AN ETHNOGRAPHIC OR ETHNIC GROUP? (S u mm~lIr y) The S'o~c.aIHedThmtalI's MusI,im rpOlpulllł,tion in ,:AoJoand(about 3000 peo'ple). trace their origin back to a group of Polish and Lithuanian Tartars. From the 14th up to the 17th century they settled down on the area spreading around �Tatarzy poLscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? ] 57 ;';Li,,"k, Kowno ,and Białysitok. A,s ,e'a'fly .as ,in the 17,th <cenJtu;ry they lcxs:t !the,ir naLve ,lan.guag'e. Their u'dv'an:t.a'geous sloaia'l staitu!s !in 'aincien;t 'Balish sod-efty resuLted in a rapid polonization of the Tartarian upper class, while the lower strata of Tar;arian society were influenced greatly by White Russhm culture. At present' P,;]isil TarLars occupy both the area of their previous settlemer.ts (Bohoniki and Kruszyniany, the Bialystok Province) and some other regions (mostly repatriates fre,,',] White H.ui;dan and Litl1Uanian SSR who have come to Poland after 1945). V/hile an<llysing the characteristic fe<lturcs or this group, the <luthar or the prc':;tl,t paper arrives at the conclusion that Polish Tart<ns are !,ot an etlmic gro~liJ any more but that they constitute an ethnographic group. Two factors, i.e, Isj;""i and OIl awareness of Tartarian origin point out most strongly individual features of the Polish Tartars. However, they do not interfere with the Tarbrs' nffiiintion to Polish ethnic group. The present paper presents ethnogr<lphers as \H'l! as representatives of related sciences with some possibilities of carrying on ;'<'~":lrch work concerning the culture of Polish Tartars. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e228481bc725d74025b60cb6eae5f245.pdf 4314f6039387aff640fb8edcc599f04d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2609 Title A name given to the resource Duch pracy ludzkiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a c e k Sempoliński �Duch pracy ludzkiej Rzecz o twórczości Jacka Sempolińskiego Aleksandra Melbechowska-Luty Skoro nie mogłam mieć Wszystkiego Nie dbałam o brak mniejszych Rzeczy Jeśli nie zaszło nic większego Niż Rozpad Słońca - Ostateczny Kataklizm Globu - nic nie było Tak wielkie - abym - na wieść o tym Podniosła z Ciekawości czoło Sponad Roboty. Emily Dickinson (przełożył Stanisław Barańczak) W tym eseju o Jacku Sempolińskim będę się wspierać przykładami twórczości i dokonań dwóch pięknych Dam: dziewiętnastowiecznej natchnionej poetki Emily Dickinson i lekarki psychiatry-tanatologa Elisabeth Kiibler-Ross. Według opinii Stanisława Barańczaka (znakomitego tłu­ macza i znawcy poezji Emily), ta skromna, wrażliwa dziew­ czyna z amerykańskiej prowincji (z miasteczka Amherst w stanie Massachusetts), nazywana czasem „mniszką z No­ wej Anglii", otworzyła „nową epokę w poezji języka angiel­ skiego [...]. Była wielką nowatorką, odnowicielką mowy po­ etyckiej, obdarzoną przy tym umysłem o filozoficznej głębi i nie cofającą się przed niczym w swojej pogoni za wymyka­ jącą się prawdą s'wiata czy własnej świadomości".' Z kolei żyjąca współcześnie Elisabeth Kiibler-Ross to nauczycielka bezwarunkowej miłości „nie szukającej swego", gorliwa pro­ pagatorka skutecznego rozwiązywania „nie załatwionych spraw życiowych". Należy ona do pionierów ruchu hospicyjnego, szerzy idee związane z rozwojem fizycznym, intelektu­ alnym i duchowym człowieka, pracuje z chorymi i umierają­ cymi ludźmi (zwłaszcza dziećmi i ich rodzicami), towarzyszy im w najtrudniejszych chwilach „przejścia". Prowadzi semi­ naria w Ameryce, Europie i Australii, gromadzące kapłanów różnych wyznań, studentów, lekarzy, pielęgniarki i chorych. Jest autorką poruszających książek: On Death and Dying i Making the Most of the Inbetween? Co łączy te dwie tak pozornie odległe od siebie kobiety ubiegłowieczną „nawiedzoną" poetkę i energiczną, żarliwą lekarkę? Otóż obie podobnie rozdzielają pojęcia sacrum i profanum, tak samo odwołują się do języka symboli i doty­ kają spraw ostatecznych; równie gorąco pasjonują się ludzką psyche, mówią nam o miłości i nienawiści, szczęściu i cier­ pieniu, życiu i umieraniu. Tyle że Emily odczuwa to wszyst­ ko bardziej metafizycznie, a Elisabeth bardziej „realnie". Ich myśli, przeżycia, radości i udręki przylegają do losów wielu ludzi i pomagają przetrwać te stany, kiedy to w naszej świa­ domości następuje „całkowite zaćmienie". W książce Życiodajna śmierć Kiibler-Ross opisuje i ana­ lizuje podstawowe cechy człowieka, które - jak sądzi - są da­ 52 ne wszystkim ludziom, niezależnie od ich rasy, narodowości czy wyznania, ale też - występując w najrozmaitszych wa­ riantach - wyróżniają ich w niepowtarzalny sposób. Cechy te autorka nazywa kwadrantami. „Wszyscy ludzie mają cztery kwadranty: uczuciowy, intelektualny, fizyczny i duchowo-intuicyjny. Kiedy się rodzimy, jesteśmy przede wszystkim isto­ tami fizycznymi [...]. Kwadrant uczuciowy formuje się do szóstego roku życia". Jeżeli dzieci będą wychowywane „z bezwarunkową miłością [a zarazem] w stanowczej i kon­ sekwentnej dyscyplinie, około szóstego roku życia rozwiną stopniowo bardzo piękny kwadrant intelektualny [...]. Kiedy kwadrant uczuciowy reaguje nadwrażliwie, przychodzi nam zaraz z pomocą kwadrant intelektualny. W wieku dojrzewa­ nia (13-19 lat) rozwijamy nasz kwadrant duchowo-intuicyjny, jeśli możemy się rozwijać normalnie, bez przeszkód. [Jest on] tą częścią nas, w której mieści się cala nasza wewnętrzna mądrość. Jest to jedyny kwadrant, którego sami nie musimy wypracowywać. Jest to dar, z którym się urodziliśmy". Pomówmy zatem o Jacku Sempolińskim i owych kwadrantach, które być może stanowią klucz do jego twórczości. Wygląd fizyczny, cechy genetyczne, zdrowie i urodę, słowem całe ciało - ów kokon spowijający naszą duszę - przynosimy na świat niezależnie od naszej woli. Nieodgadnionym przy­ padkiem losu Jackowi dane było zostać pięknym człowie­ kiem, przypominającym - wedle naszych dzisiejszych wyo­ brażeń - postać „błędnego rycerza" (tak określiła go kiedyś nasza wspólna przyjaciółka). Ale, uchowaj Boże, nie przy­ równujmy go do jakiegoś rycerza-osiłka ani zagubionego w rzeczywistości Don Kichota, beznadziejnie walczącego z wiatrakami. Sempoliński to „rycerz" pięknego oblicza, de­ likatny, melancholijny i kruchy (fizycznie i psychicznie). Ar­ tysta i intelektualista. Tu wkraczamy w sferę kwadrantu inte­ lektualnego, który u naszego przyjaciela sięga najwyższych rejestrów i ujawnia się pięknie w słowie pisanym i mówio­ nym (a może także w malarstwie?). Jacek dużo pisze; jego teksty są klarowne, zwięzłe i nie­ zwykle precyzyjne, są lekcją logicznego myślenia. Wszelako głęboka pojemność myślowa i niemal pedantyczna ścisłość wypowiedzi nie przeszkadza mu „rozwijać skrzydeł", pisać 0 sztuce i historii sztuki z prawdziwą pasją i zaangażowa­ niem, posługiwać się giętkim, literackim językiem i wyrafi­ nowaną frazą stylistyczną. Być może jego umiłowanie muzy­ ki i świetny słuch muzyczny narzuca mu bezwiednie rytm 1 melodię zdań. W swoich tekstach zawsze dotyka istoty rze­ czy, a nader często nawet samego , jądra ciemności" (co już należy do kwadrantu uczuciowego). W prozie - podobnie jak w malarstwie - nie używa żadnych o z d o b n i k ó w , „frazesików, metaforek, ślicznych opisowych zdanek". To, co napi­ sałam w tej chwili, jest parafrazą jego odczytu pt. Zniechęce­ nie, melancholia, wygłoszonego w Zamku Ujazdowskim. 3 �Jacek Sempoliński, Ukrzyżowanie, Surowy, ale sprawiedliwy w osądach, powiedział wówczas między innymi, że nieszczęściem sztuki współczesnej jest fakt, iż wszystko jest na sprzedaż. Nawet znakomity artysta, twórca szlachetnego i pełnego prawdy obrazu, jakby nie wie­ rząc w jego wynik i komunikatywność „przyozdabia dzieło powszechnie przyjętymi «muśnięciami». Przedmiot ma się przypodchlebić, wejść w obieg. To spotyka się prawie na­ gminnie w sztuce sakralnej i portretowej, we wszelkiej sztu­ ce wielkich epok. Owe brewki, jakby dodane dla miłego wzruszenia, paznokietki, chmurki, kwiatki, usteczka. Prawie nikt z największych nie jest od tego wolny [...]. Tego nie na­ leży rozumieć jako pogardę dla detalu, bo on bywa wstrząsa­ jący (van Eyck), ale jako nikczemność stosowania pewnych zabiegów, które prawdę mają obłaskawić i uczynić oczekiwa­ ną w odbiorze." I tu mała dygresja. O malarskim detalu i celowości jego zastosowania w obrazie można by mówić nieskończenie i na­ wet wiele dobrego o nim powiedzieć. Dla przykładu przy­ pomnę tu olśniewające - i wcale nie tandetne czy pospolite kompozycje wspaniałego secesjonisty Gustava Klimta. Two­ olej, płótno, 1975 rzył on płaskie obrazy - ogrody zapełnione mnóstwem szcze­ gółów: ozdobnych wzorów, kwiatów, roślin, bibelotów, dy­ wanów i wszelkiej „galanterii". Ich skontrastowane ornamen­ ty wywodzą się zarówno z obserwacji przyrody, jak i ze sztu­ ki egipskiej czy bizantyjskiej (Rawenna). Klimt często malo­ wał kobiety i w tych jego portretach nie ma „żadnego modelunku, sama tylko mieniąca się dekoracja z częstym użyciem złota i srebra, w dopełnieniu zaś tej dekoracji - stroju, twarz, czasem tylko pół twarzy w rozkosznym i chorobliwym upo­ jeniu". Oto portret Emilii Flóge - wyrafinowane rysy, mie­ niące się jak mozaika szaty, prowokujący gest wspartej o bio­ dro ręki; wszystko to określa osobę, jej charakter, urodę, psy­ chikę, a może nawet status społeczny. Czy wiemy, kim ona jest? Tak, wiemy, jest czarodziejką. Podobne uwagi można również odnieść np. do takiego płótna, jak Opowieść fal (Por­ tret Emilii Auszpicówny) Kazimierza Stabrowskiego. Kocha­ my sztukę „wysoką", uduchowioną i bezinteresownie przeży­ wamy przesłanie, jakie ona niesie. Malarstwo dekoracyjne plasuje się (choć nie zawsze) bliżej profanum niż sacrum, ale niech i ono ma prawo do egzystencji, podziwu i zachwytu. 4 53 �Ale powróćmy do Jacka Sempolińskiego. Spośród wielu jego tekstów za najważniejsze uważam: wyżej wspomniany odczyt wygłoszony w Zamku Ujazdowskim (maj 1998), a z dawniejszych następujące artykuły i wywiady: Rozmowę z Barbarą Majewską (1958), Malczewski, skłócona spoistość (1969), wstępy do czterech katalogów wystaw indywidual­ nych z 1976, 1978,1993 i 1995 roku, O płaszczyźnie barwnej (1978), Różnica ontologiczna. Rozmowa ze Zbigniewem Taranienką (1979), Czy wierzący może być artystą? (1985), Przyczyny i okoliczności. Autokomentarz artysty (1987), Myśl i bezmyślność sztuki (1993) i Co to jest sztuka? (1995). 5 Jak wiele Jacek Sempoliński napisał? W katalogu wysta­ wy Miejsce zwane czaszką (Muzeum Akademii Sztuk Pięk­ nych, Warszawa 1990) Maryla Sitkowska zamieściła wykaz jego tekstów powstałych między 1958 a 1988 rokiem. Jest ich 85 (a nie zostały jeszcze wymienione pozycje z ostatniego dziesięciolecia). O twórczości Sempolińskiego napisano je­ szcze więcej. Pani Sitkowska odnotowała w tymże katalogu 45 pozycji dotyczących artysty (materiały źródłowe, druki zwarte i ciągłe) oraz 86 katalogów wystaw, w których brał udział (w tym 14 ekspozycji indywidualnych). Prawie każdej wystawie towarzyszą liczne recenzje prasowe i wstępy do ka­ talogów (doliczyłam się ich około 115 do 1990 roku). Pozo­ stają jeszcze wystawy i bibliografia z lat 90. Te materiały, łącznie z wycinkami z czasopism, znajdują się w Pracowni Sztuki Współczesnej w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie i w Archiwum Akademii Sztuk Pięknych. Do intelektualnych przymiotów Jacka Sempolińskiego i jego wypowiedzi będę się odwoływać w dalszym ciągu te­ go tekstu. Teraz jednak nadszedł moment, by pomówić o je­ go - bardzo ważnym - kwadrancie uczuciowym, który rozwi­ ja się i utrwala w latach dzieciństwa i wczesnej młodości. Urodzony w 1927 roku Jacek był dzieckiem wojny; gdy się zaczęła, miał lat dwanaście. Nie wiem, jakich przeżyć doznał, ale może ten trudny czas dojrzewania sprawił, że w jego usposobieniu dominują uczucia smutku, melancholii i poczu­ cia zagrożenia. Sądzę, że nadwrażliwie reaguje na to, co nie­ sie rzeczywistość, i to przysparza mu wielu cierpień. Czasem sprawia wrażenie, jakby nie wytrzymywał ciśnienia życia. Lęka się „tego, co będzie", martwi się o najbliższych. W doj­ rzałym już wieku przeżył udręki związane z chorobami i śmiercią rodziców (pamiętam jego wstrząsający rysunek, przedstawiający umierającego ojca). Krzątanina w Mieszkaniu Nazajutrz po czyjejś Śmierci Z naszych trudów na Ziemi Ten jest najsolenniejszy Uprzątać Serce - upychać Miłość w komórkę bezpieczną Będzie potrzebna dopiero, Kiedy się zacznie Wieczność. Jacka do głębi porusza okrucieństwo świata, m.in. to, o czym pisał Czesław Miłosz w Piesku przydrożnym: „rze­ źnie, szpitale, cmentarze, filmy porno". Boli go unicestwia­ nie życia, śmierć zwierząt, nawet tych najmniejszych (kiedyś narysował zabitego drozda). Któregoś roku w czasie wakacji w Nieborowie opowiadał mi, jak przejął go widok jakiegoś robaka czy owada pożeranego przez podobne mu stworzenie. ft Tak trwożył mnie ten pierwszy Drozd Lecz teraz - już nim władam, Przyzwyczajona doń niezgorzej Choć boli - nadal Myślałam - dożyć chwili, kiedy Ten pierwszy Krzyk ustanie A już mnie Fortepiany Borów Nie wciągną w paszcz otchłanie Ptak przyskakał po Ścieżce Nieświadom, że go widzę Wpierw rozpołowił dziobem I zjadł na surowo Dżdżownicę - N.N., Portret Jacka Sempolińskiego, rzeźba w glinie. 1953. fot. Wiesław Juszczak 54 �Jacek Sempoliński, Nieborów, w lesie, węgiel, kredka, 1999 Potem popił ją Rosą Z dogodnego źdźbła Trawy Pod Mur uskoczył - spłoszony Jakimś' Żukiem niemrawym [...] Odtrutką na owe spotęgowane „czucie" (jak mawiano o wrażliwości artystów w XIX wieku) jest całkowite zatrace­ nie się w pracy. Sempoliński wykorzystuje niemal każdą chwilę - z pasją tworzy setki rysunków i dziesiątki obrazów. Bezwarunkowo ulega tej sile władającej człowiekiem, którą nazywamy twórczością. I kto wie, czy nie można by do niego odnieść tej uwagi z Dziennika Andrzeja Kijowskiego, zapisanej pod datą 27 lu­ tego 1969 roku: „Dla mnie aktywność nie jest ceną sławy ani pieniędzy, ani zbawienia wiecznego: jest obroną przed obłę­ dem. Obłąkany albo pracowity - oto moja alternatywa. Być może jest to alternatywa powszechna, tylko nie wszyscy po­ trafią sobie to powiedzieć albo odpowiednio rozszerzyć kate­ gorię obłędu. Obłąkanym jest każdy, kto utracił poczucie od­ powiedzialności za swoje czyny".' Z kwadrantami uczuciowym i duchowo-intuicyjnym (które są sobie bliskie) wiąże się sprawa wiary. Lękam się wkraczać w osobiste, intymne odczucia Jacka, ale sądzę, że jest głęboko wierzący, a przy tym daleki od wszelkiej bigoterii i „obyczajowej" pobożności. O podporządkowaniu życia wymogom wiary i religii on sam opowiedział w artykule Czy wierzący może być artystą? Powołując się na słowa kardyna­ ła Wyszyńskiego, powtórzył za nim, że „trzeba po prostu za­ ufać Bogu. To znaczy zostawić mu inicjatywę w kierowaniu naszym losem [...]. Marzyć o zbliżeniu się do Boga też nie­ podobna, trzeba po prostu być blisko Niego [...). Myśl religij­ na podpowiada, że modlitwą może być całe postępowanie człowieka, jego uczucia, czyny i koncepcje". Ale tu rysują się niepokojące sprzeczności. Pokora, ufność, obowiązek, ewan­ geliczne zasady życia zderzają się z wymogami pracy twór­ czej, która żąda najwyższego poświęcenia. A czyniąc jedno zaniedbujemy drugie. W twórczość „trzeba włożyć dziką pra­ cę, często wariacką, przeczącą chrześcijańskim zasadom pra­ cy godnej, spokojnej, uświęconej". Malując nie służy się in­ nym, „nie pielęgnuje się starych i chorych, nie głosi Słowa Bożego". Stąd u artysty, namiętnie oddającemu się swemu powołaniu, bierze się stałe poczucie w y k r o c z e n i a prze­ ciw świętym obowiązkom człowieka bożego. 55 �Niedawno pytałam Jacka, czy utożsamia się z ingenium Kościoła; odpowiedział mi, że najchętniej identyfikuje się z etosem pierwszych wieków chrześcijaństwa, z ich pierwot­ ną, nieskażoną wiarą. Jak już było powiedziane, Jacek dużo pisze, udziela wy­ wiadów, rozmawia z krytykami i twórcami, na równi dosko­ nale włada pędzlem, słowem i piórem. Sam uważa, że głów­ ną dziedziną jego twórczości jest malarstwo. Na początek przypomnijmy więc jego krajobrazy. Tworzy ich wiele w Męćmierzu, Nieborowie, na Wybrzeżu i w innych rejonach kraju. Czy owe abstrakcyjne „krąjowidoki" komponuje także w pracowni? O nie, on pracuje zawsze w plenerze: maluje (dosłownie) na klęczkach lub siedząc w kucki, pochylony nad leżącym na ziemi płótnem lub papierem, nad źdźbłami trawy, patykami, kwiatami, gałązkami i kamieniami, ogarniając przy tym wzrokiem przestrzeń widokową. Jeśli nawet nie­ które jego płótna wydają się płaskie, to jest w nich zawsze utajona głębia (niekoniecznie tożsama z perspektywą zbież­ ną). Sam to wyjaśnia: działanie artysty „polega w pierwszym rzędzie na zsumowaniu ujęć przestrzeni rzeczywistej: geome­ trycznego, dotykowego i wzrokowego, a ponadto takie, które zdefiniowane jest płaszczyzną [...]. Na tym nieustannym zde­ rzaniu przestrzeni naturalnej z jej fikcyjnym substytutem po­ lega praca malarza [...]. Nie istnieje malarstwo płaskie. Każ­ de jest przestrzenne [...]. I zdarza się, że obraz tzw. płaski co­ fa się bardziej od tego, który nazywany jest przestrzennym i który powstał na zasadach perspektywy zbieżnej". (O pła­ szczyźnie barwnej, 1978). Malarstwo jest dziedziną, w której najpełniej ujawnia się ludzki kwadrant uczuciowy i duchowo-intuicyjny. Sempoliń­ ski uważa intuicję za jedną z najważniejszych wartości poda­ rowanych człowiekowi. To ona, w nagłym błysku olśnienia, daje nam przeczucie tego, co niepojęte i niewidzialne - ta­ jemną wiedzę o teraźniejszości i przyszłości. Ale intuicja mo­ że też działać wstecz, cofać się do prapoczątków, zakodowa­ ną w podświadomości pamięcią sięgać do wizji przeszłości przedhistorycznej, pradziejowej, do pierwotnych czasów Stworzenia. Tak czuli i malowali m.in. wielcy mistrzowie polskiego pejzażu XIX wieku (dla których cała natura była „lasem symboli"), np. Józef Chełmoński w ostatniej, mi­ stycznej fazie twórczości. Przykładem takiego prakrajobrazu niech będzie jego Dniestr w nocy (1906), a także cykl Żura­ wi, tych niezwykłych ptaków, które ludzie obdarzyli wielo­ ścią symbolicznych znaczeń, przypisując im pojęcia nie­ śmiertelności, wzniosłości, wyroczni, mądrości, miłości i wierności oraz wiarę, że odprowadzają dusze zmarłych na miejsce przeznaczenia. W podobny sposób Jacek Sempoliński w swoich pejzażach intuicyjnie wywołuje ducha przeszłości, odtwarza przeczute pramotywy i przywołuje pamięć o odwiecznym bytowaniu przyrody. Pisał on: „Przyczyny wyboru malarstwa kształtuje jakby imperatyw pamięci, jako pewnej władzy ludzkiej ist­ niejącej w człowieku i człowieczeństwie. Pamięć dawności, nawet przedcywilizacyjności czy nawet przedmityczności. Przez pryzmat tej właśnie pamięci przeżywam świat, patrzę na ten świat. Przeżywam, ponieważ żyję, a to właśnie życie, to rzecz dawna, najdawniejsza. Ta dawność też przewija się przez wszystkie tematy, które podejmowałem kiedykolwiek i prześwituje przez całą rzeczywistość, którą widzę" (Przyczy­ ny i okoliczności. Autokomentarz artysty, 1987). 56 Sempoliński patrzy na ziemię, jakby to była terra incogni ta. Podgląda świat, ciągle odkrywa go na nowo, a równocze­ śnie swym „pismem obrazowym" ustala w nim swoje miejsce. Prawie wszystkie jego dzieła są zagadkowe; najczęściej wyra­ żają emocje twórcy, dlatego też można je nazwać „pejzażami duszy" (to też jest mimowolne dziedzictwo niektórych na­ tchnionych malarzy XIX wieku, np. wspaniałego Iwana Trusza). Ich źródłem jest strumień samoświadomości i samowiedzy. W tej osobliwej konfrontacji z przyrodą, z tym, co stano­ wi „rzeczy najpierwsze", wyłowione z głębi czasu, Jacek od­ najduje i przekazuje nam wiedzę o symbolach natury, owych hieroglifach rzeczywistości, o których w pierwszej ćwierci XIX wieku tak chętnie pisali estetycy i filozofowie niemieccy, twórcy teorii nowoczesnego krajobrazu. „Wszelki krajobraz jest stanem duszy - pisał w XIX wie­ ku Henri Frederic Amiel - a kto tak w jednym, jak w drugim czytać potrafi, zostanie olśniony podobieństwem wszystkich szczegółów". 8 Opowiem ci, jak wzeszło Słońce Wpierw - Wstążka nad pagórkiem Wieżyczki w morzu Ametystu Nowiny jak Wiewiórki Śmignęły - Wzgórza zdjęły Czapki Skowronki zaczęły Łące Dzwonić - i powiedziałam sobie: „To musiało być Słońce!" [...] Wiem, że Sempoliński doskonale rozumie i poniekąd ce­ ni sztukę kapistów, i choć nie działa tak jak oni, sam wymy­ śla i uzyskuje interakcje kolorystyczne, w których jedna bar­ wa radykalnie działa na inną. Czasem przekracza naturalny koloryt pejzaży. Szczególnie lubi rozbielone lub spopielone fiolety, zielonkawe lub zimne błękity, migotliwe, białawe szarości, kremowe biele, soczyste żółcie i zimne czerwienie (rzadko używa cynobru); często przeciera podstawowy kolor innym pigmentem. Maluje pędzlem i różnej wielkości szpachlami. Chętnie obramia swoje płótna grubą, wyrazistą linią. Jego krajobrazy pulsują, „oddychają" i pociągają widza „w głąb" malarskiej przestrzeni. W procesie twórczym Jacek podlega gwałtownym impul­ som i emocjom, np. gdy nie może odnaleźć właściwego wy­ razu lub gdy materia stawia mu opór. Wtedy pojawia się fu­ ror - artysta szarpie i kaleczy płótno, pozostawiając na nim dziury i rozdarcia (np. w Mocy przeznaczenia Verdiego). Ma­ larski kształt jego krajobrazów - a także innych cyklów - by­ wa kwintesencją nasilonej ekspresji, siły i energii (chociaż zdarzają mu się też obrazy spokojne, elegijne). Tak między artystą a jego dziełem wytwarza się swoiste „pole elektrycz­ ne". Jacek kładzie na płótno lub papier grube „strzępiaste" plamy, szerokie, „kanciaste" smugi, kleksy, zygzaki i pasma (ułożone poziomo lub pionowo) - „ruchliwe" impasty nało­ żone falistym, nerwowym ruchem pędzla lub szpachli. Tak malowane obrazy działają niekiedy jak płaskorzeźby - np. żółta, brawurowo malowana Miazga (1974) z Muzeum Naro­ dowego w Warszawie, którą można ogarnąć nie tylko wzro­ kiem, lecz i dotykiem. Krajobrazy. Przestrzeń, powietrze, światło i barwy, gleba, rośliny. Ziemia i kosmos niebieski. �Jacek Sempoliński, Czaszka, olej, płótno, 1985 „Niebo" - to, czego nie dosięgam! Już Jabłko na Jabłoni Gdy Gałąź dłuższa niż Nadzieja Jest „Niebem" - dla mej Dłoni! Niespieszny Obłok - ze swą Barwą Cudze Pola - Rozstaje Łąka za Wzgórzem - Dom za Łąką Już to - jest dla mnie Rajem! W złudne Purpury Popołudni Łatwowiernie przebrani Wabimy tęsknie - tego Magika Co - Wczoraj - wzgardził nami! Poza Miazgą w Muzeum Narodowym znajduje się jeszcze siedem obrazów Sempolińskiego (w tym jeden wczesny rea­ listyczny pejzażyk z Serocka, z około 1952 roku), które w rozmaity sposób mówią o jego twórczości, i o tym jak w poczynaniach malarza objawia się „duch pracy ludzkiej". Niektóre z nich sprawiają takie wrażenie, iż nie wiemy, czy są obrazem rzeczywistości czy marzeniem o niej. Oto Morze w Rozewiu (1963) - abstrakcyjne a zarazem syntetyczne stu­ dium szalejącego żywiołu, który niemal przelewa się przez brzegi płótna. Skłębione wodne kręgi bryzgające pianą, fale i wiry trzymane na jednej nucie kolorystycznej, rozegrane są w różnych odcieniach szarości i zgaszonych bieli, przełama­ nych delikatnymi odcieniami błękitu i różu. Podobnie monochromatyczno-muzyczna gama określa sens pięknego, wyra­ zistego Pejzażu z Mąchocic (1965), namalowanego na biało-błękitnym podłożu. Zamarkowany gąszcz splątanych drzew zaznaczony poziomymi smugami i „skrętami" farby, zatopio­ ny jest w szarościach i bieli, która świeci się w zestawieniu z położonymi obok głębokimi tonami popiołu i czerni. Stu­ dium przestrzeni fioletowej (1970) to symetryczne „raporty", zamaszyście malowane pasy, ułożone w poprzek pionowej osi. Składają się one z wyrafinowanych zestawień barwnych - eterycznych odcieni wrzosu i bzu, różowości, szarości i żół­ tawych bieli, z „kropkowymi" akcentami głębokich błękitów, a może szmaragdowej zieleni? Barwy się mienią i przy pierwszym wrażeniu interakcje mylą, sugerują tony fiołkowo-brązowo-ugrowe; dopiero po chwili wyławiamy z tej fee­ rii kolorów właściwą fioletową tonację, która potwierdza sta­ rą prawdę kolorystów o tajemniczych właściwościach barw. I jeszcze dwa płótna - jasnobłękitny, rozbielony Świt i Przed­ świt - niezapisana karta, ciemnoniebieski, prawie granatowy nokturn (obydwa z 1979 roku) - dwie płaskie, podziurawio­ ne powierzchnie, zróżnicowane drobnymi impastami i świe­ cące lekko wtartymi w płótno plamami ugru i różu. Na końcu plasuje się wczesna Kompozycja z organami II (1960) prawie przedstawieniowa, podzielona na pół pionową osią, z obłymi formami i ukośnie ustawioną trąbką, zanurzo­ na w nikłych, subtelnych zieleniach, szarościach i czerwie­ niach. Obraz, który być może jest dalekim echem powino­ wactwa ze sztuką Tadeusza Brzozowskiego. To już nie pej­ zaż, ale może wnętrze lub jakaś nieokreślona przestrzeń? Łąki, Rżyska, Rzeki, Trawy, Polany leśne, Studia światła, Światło i Mrok - duży zespół takich wyśmienitych pejzaży Jacka z lat 1967-1970 pokazano na wystawie w Zachęcie w lutym 1971 roku. Teraz, po latach, warto jeszcze zajrzeć do jej katalogu. Dramaturgia krajobrazów Sempolińskiego zasadza się na sile jego doznań psychicznych, na pracy wzrokowej i na pew­ ności ręki posłusznej wewnętrznym nakazom. Podobnie, z te­ go samego źródła, płyną inne podejmowane przezeń tematy 9 57 �(czy lepiej: treści). Jacek tworzy eschatologiczne cykle: Cza­ szki, Ukrzyżowania i ponadczasowe - a może znane mu Twarze, wszystkie silnie przesycone duchowym pierwiast­ kiem. Dusza dobiera sobie Towarzystwo I - zatrzaskuje Drzwi Jak Bóg - ma w sobie prawie Wszystko A z reszty sobie drwi [...] Wiem, jak z nią jest - gdy z Rzesz wybiera Kogoś Jednego - raz Zamyka się jak Śluza - zwiera W sobie - jak Głaz Tak jak i pejzaże, obrazy poszczególnych cyklów są ma­ lowane żywiołowo, ale równocześnie mają walor wspaniale zdyscyplinowanej malarskiej roboty. Na początku owych se­ rii Sempoliński tworzy prawie realne kompozycje z odniesie­ niem do rzeczywistości, przedstawia konkretne podmioty i rzeczy. Czaszka jest więc widzialną i niewątpliwą czaszką, a Ukrzyżowanie - Krucyfiksem (Jacek malował różne krucy­ fiksy: w Krakowie, w farze i kościele Świętej Anny w Kazi­ mierzu). W następujących po sobie obrazach cyklu odchodzi już od przedmiotu. Ich czytelność się zatraca i nic już do­ słownie nie tłumaczy dzieła. Zostaje tylko lekko uchwytna aluzja, wielki ładunek osobistego przeżycia i sekretne emo­ cje, znaki, symbole, wyrażane najczęściej ekspresyjną, im­ pulsywną formą. Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania są rezulta­ tem „pracującego" na nie kwadrantu duchowo-intuicyjnego. Ale czy pierwiastek intelektualny nie odgrywa tu też jakiejś roli? Myślę, że tak (bo przemawia za tym wewnętrzna harmo­ nia obrazów), chociaż Sempoliński powiedział mi ostatnio: „kiedy maluję nie mam czasu na myślenie". W niektórych dziełach doznania Jacka są utajone, w innych bardziej oczy­ wiste i zrozumiałe. Wszystkie w jakiś sposób niosą treści eschatologiczne, dotykają filozofii egzystencji i spraw osta­ tecznych, są odbiciem ciemnych nastrojów. I odwiecznym pytaniem o „istotę rzeczy." Dlatego można o nich powie­ dzieć, że są jednorodne, choć nie jednolite. W książce Życiodajna śmierć Elisabeth Kiibler-Ross napi­ sała, że cierpiące małe dzieci nie zawsze potrafią powiedzieć o swojej chorobie i bólu. Ale potrafią to symbolicznie nary­ sować (bo dzieci zawsze rysują symbolicznie) i na takim ry­ sunku bezbłędnie wskazać newralgiczne miejsce. Tak i Jacek Sempoliński potrafi, a może nawet musi, wyrazić w obrazie swoje ekstremalne nastroje. Czaszka to nie tylko Golgota i symbol Męki Pańskiej. To także naczynie skrywające mózg, jego różnorakie funkcje, myśli i odczucia. Nie trzeba być Komnatą - aby w nas straszyło Lub nawiedzonym Domem Nie ma Wnętrz straszniejszych niż Mózgu Korytarze kryjome Ileż bezpieczniej - o Północy Ujrzeć Upiora przed sobą Niż spojrzeć w twarz własnym - wewnętrznym Pustkom i Chłodom. [...] 58 W 1993 roku w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej odbyła się wystawa prac Sempolińskiego, na której pokazano m.in. Chleb, Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania. Były tam kom­ pozycje jasne, fioletowo-błękitno-różowe oraz bardzo ciemne (narzucające wyraźne odczucie symboliki grobu), które wy­ dawały mi się szczególnie przygnębiające i głuche w kolorze; pozornie bezładnie cięte pędzlem i szpachlą, sprawiały pra­ wie antyestetyczne wrażenie (ale nie był to antyestetyzm pro­ gramowy, artysta bowiem nie uznaje żadnych programów). Widziałam je w nikłym blasku słabo oświetlonych sal i odbierałam jako czarne lub ciemnobrązowe. Dziś wiem, że Jacek nie lubi brązów i nie używa w ogóle czarnej farby, którą zastępuje mieszanką błękitu paryskiego z czerwienią, co stwarza złudzenie głębokiej, smolistej czerni (a przy in­ nych proporcjach także fioletu). Wszelako, nie były to obra­ zy pociągające łatwo akceptowalną harmonią. Sempoliński nie znosi malarstwa ułatwionego, uładzonego, efektownego, pożądanego w odbiorze. Nie lubi też słowa odbiorca, bowiem nie wychodzi naprzeciw oczekiwaniom szerokiej publiczno­ ści. Ale przecież tworząc dla siebie, czyni to też dla innych (a dużo wystawia). Powiada zatem, że po prostu „nadaje rzecz"; wysyła swoje przesłanie, a inni niech się martwią 0 własne przeżycie dzieła. W latach stanu wojennego, 1 później, pokazywał szczególnie znaczące i dramatyczne prace na nieformalnych wystawach kościelnych, m.in. na ekspozycji Niebo nowe i ziemia nowa? przy ulicy Żytniej w Warszawie. Obrazy Sempolińskiego są trudne w odbiorze; łączą nasi­ lony wyraz z mentalnie konstruowaną formą (bo ich swoisty lad jest jednak ładem intelektualnym). Czasem wydają się „fizycznie" wciśnięte, wtłoczone w głąb płótna (tak widzi je np. znakomity grafik Jarek Lustych). Ich kolor rzadko cieszy, częściej przywołuje myśl o stanach bliskich depresji. Dzieła te niczym nie epatują współczesnego filistra, być może odrzucają go nawet. Dziś, kiedy „pospolitość skrzeczy", a współczesne, „konsumpcyjne" życie jest w wielu przeja­ wach śmietnikiem wartości, obrazy Jacka nie znajdą pokla­ sku tłumów ani popularności. Żaden nowobogacki nie spoj­ rzy nawet na nie, ani nie kupi w prezencie dla żony, no, chy­ ba że przez snobizm, bo to w końcu profesor ASP w stołecz­ nym mieście Warszawie. Jego płócien ani rysunków nie po­ wieszą w swoich domach ci, którzy szukają łatwej przyjem­ ności, ozdoby lub przytulności, owej przysłowiowej Gemutlichkeit, która zdominowała malarstwo biedermeieru, a potem przez długie dziesięciolecia kształtowała smak i gu­ sta szerokiej publiczności z XIX, a nawet XX wieku. Sempoliński obraca się w kręgu sacrum, rezygnuje świa­ domie z wielu rzeczy (np. prasy czy telewizji), często towa­ rzyszy mu cierpienie i wewnętrzne rozdarcie. Wszelako byt duchowy splata się organicznie z rytmem życia biologiczne­ go, które narzuca swoje wymogi. Trzeba jeść, ubierać się, spać i gdzieś mieszkać. Jacek wcale nie jest anachoretą, mi­ mo że mówi, iż chętnie żyłby w odludnym miejscu na Półno­ cy, gdyby był w zgodzie ze sobą. Ceni sobie jednak powsze­ dnie uroki życia, codzienne wygody, smaczne jedzenie (lubi budyń), dobre mieszkanie i dobre zdrowie, spokojny sen i wakacje w uroczych miejscach (Męćmierz, Nieborów). Je­ den z jego mądrych przyjaciół powiada, że jest to nieodzow­ ny wentyl bezpieczeństwa, by nie zatracić się zupełnie. Ludzie różnie rozdzielają sacrum i profanum. Nieraz �przybiera to formy groteskowe czy wręcz humorystyczne. Pewni właściciele domu i „praktycznie" utrzymanego ogrodu w najpiękniejszym polskim miasteczku, walczyli z wiewiór­ kami, które zjadały im orzechy laskowe. Inni ludzie byliby szczęśliwi, że urocze zwierzęta igrają po ich posiadłości. Ale nie oni. Wytrzymali tę grozę dwa lata, po czym ścięli leszczy­ nowe drzewko, albowiem nie mogli znieść tego, że ktoś odbiera im i c h w ł a s n o ś ć . W czerwcu 1998 roku odwiedziłam Jacka w jego pracow­ ni. Zobaczyłam nowe, zachwycające obrazy malowane w czasie ostatniego półrocza (niektóre z maja). Ostatnio wi­ działam też najnowsze rysunki i pastele, niektóre gęste, za­ wiesiste, intensywnie kolorowe, inne oszczędne, ascetyczne, złożone z dwóch-trzech kresek, i tym bardziej poruszające, że „mniej może znaczyć więcej". I nie są to szkice przygoto­ wawcze do płócien, ale dzieła samoistne, z których każde sta­ nowi obraz, с a ł у obraz. Oleje malowane na płótnie i papierze są też nasycone ko­ lorem. Sempoliński tworzy Ukrzyżowania i Czaszki bez do­ słownej wierności przekazowi ikonograficznemu (w pracow­ ni ma czaszkę człowieka zabitego w czasie I wojny świato­ wej, z otworem po kuli). Czasem biały grunt płótna służy mu za tło, na którym kładzie swoje wektory - splątane, wielokie­ runkowe impasty. Używa oranżu i zimnych głębokich czer­ wieni, mieszanych niekiedy z błękitem paryskim. Są to obra­ zy piękne i pełne osobliwie żarliwego wyrazu (a Sempoliński bardzo poważnie traktuje kategorię piękna). Od wielu lat pre­ feruje formaty pionowe, i - jak mówi - uważa to za wtórny racjonalizm. Niegdyś był po stronie „poziomów", ulubionych przez szkołę paryską (układ horyzontalny jest wszak natural­ ną harmonią natury), ale wiele lat temu odmienił to na rzecz „pionu", który ma więcej napięcia dynamicznego na osi dół góra. wsze „osobny", wierny swoim imperatywom i zamiłowa­ niom. Rok 1999 przyniósł Sempolińskiemu niezwykły przypływ energii. Powrócił jakby do lat młodości, a melancholia gdzieś uleciała. W jego twórczości pojawiły się nagle nowe tematy i treści. Teraz maluje i rysuje udramatyzowane autoportrety oraz półabstrakcyjne studia nagiego ciała z motywami fallicznymi. Kilka takich prac pokazał w czerwcu w galerii Oeff (obecnie Teatr Akademia) przy ulicy Targowej 80 w Warszawie, m.in. Autoportret (Adam?), Autoportret (Ła­ zarz?) i Corpus eroticus - przekaz intymnej cielesności, która wiąże się z poczuciem grzechu, a ukazana została bez cienia trywialności. Podobne prace wysłał też do Orońska, na eks­ pozycję pt. „Walka w człowieku". Na koniec wieku Jacek po­ kazał te nowe obrazy i rysunki na zorganizowanej w Warsza­ wie wystawie Sąd Ostateczny. Jeden z obrazów jest „podwójny"; narodził się powtórnie po osiemnastoletniej przerwie. W 1980 roku Sempoliński na­ malował błękitny nokturn Bielany nocą, ale zabrakło mu tych ostatnich, najważniejszych dwóch minut, żeby obraz „za­ mknąć". W maju 1998 roku namalował na nim Czaszkę „opi­ saną" oranżem, żółcią, czerwienią, czernią i bielą. Ten ogląd „domowej wystawy" Jacka potwierdził mi to, o czym często myślałam - że ślad jego ręki jest niepowtarzal­ ny i łatwo rozpoznawalny. Nie sposób pomylić go z kimś in­ nym. Jest on nadto artystą niezależnym, który nie ulega do­ raźnym celom i nie kłania się okolicznościom, stroni od mod­ nych programów i nowinek awangardowych. Był i jest za­ Ten esej - który powstał z potrzeby serca - pragnę po­ święcić pamięci mojego męża Zbigniewa Lutego, zmarłego 29 kwietnia 1997 roku, wielce utalentowanego inżyniera, człowieka nieposzlakowanej prawości, szczodrze obdarzone­ go wszystkimi kwadrantami, szczególnie zaś kwadrantem uczuć i duchowej intuicji. Zbyszek przez całe życie z przeni­ kliwą wyobraźnią konstruował silniki wielkich mocy, a rów­ nocześnie żywo interesował się sztuką. Odwiedzał muzea na dwóch kontynentach, przyjaźnił się z artystami, kochał, rozu­ miał i podziwiał malarstwo. O Sempolińskim można by napisać dużą księgę. W tym miejscu nie dało się już powiedzieć nic więcej, a przecież po­ zostają jeszcze inne sprawy: Arsenał, wczesna twórczość, martwe natury, umiłowanie i znawstwo muzyki, zaangażowa­ nie ideowe w najtrudniejszych latach (w latach 80. nazwano go w prasie „cynicznym graczem politycznym"). Ale i tak wiadomo, że we wszystkim, co czyni, pozostawia duchowy ślad swojej osobowości. W 1920 roku na wystawie zbiorowej Edwarda Okunia w warszawskiej Zachęcie pokazano obraz Cztery struny skrzypiec. Dzieło to było oprawione w oryginalną ramę (a dla tego artysty ramy były zawsze znaczące). Widniał na niej na­ pis: Vivitur Ingenio Caetera Mortis Erunt, co w tłumaczeniu Aleksandra Kraushara brzmi: Żyjmy duchem, albowiem wszy­ stko inne należy do śmierci} 0 On bardzo lubił i cenił Jacka Sempolińskiego. PRZYPISY 1 E . Dickinson, 100 wierszy, wybór, przekład i wstęp S. Barańczak, Kraków 1990; zob. też: E . Dickinson, Drugie 100 wierszy, wybór, prze­ kład, wstęp i opracowanie S. Barańczak, Kraków 1995 Obie te książki ukazały się w języku polskim pod tytułami: Rozmo­ wy o śmierci i umieraniu, przełożyła I. Doleżal-Nowicka, Warszawa 1979 i Życiodajna śmierć, przełożyła E . Stahre-Godycka, Poznań 1996 Zniechęcenie, melancholia, odczyt wygłoszony w maju 1998 r. w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski (w ramach cyklu odczytów „Moja historia sztuki"), publ. w: „Pokaz", 1998 nr 24, s. 1-5 J. Cassou, Georges Pillement [i inni], Encyklopedia Symbolizmu, przekład, opracowanie i przypisy J. Guze, Warszawa 1992, s. 102 Teksty te ukazywały się drukiem kolejno w: „Przegląd Kultural­ ny", 1958 nr 43, s. 10; „Miesięcznik Literacki", 1969 nr 4, s. 56-61; Ka­ talogi wystaw indywidualnych J. Sempolińskiego w Białymstoku, ZPAP Okręgu Warszawskiego, 1976, w Warszawie, ZPAP, Dom Artysty Plasty­ 2 3 4 5 ka, 1978, w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, 1993, w galerii Kor­ degarda w Warszawie, 1995; Przestrzeń i literatura, Wrocław 1978, s. 33^t4; „Sztuka", 1979 nr 3, s. 13-18; „Znak", 1987, nr 6, s. 39^t5; „Znak", 1993 nr 11, s. 68-79; „Tygodnik Powszechny", 1995 nr 48, s. 9 C. Miłosz, Piesek przydrożny, Kraków 1998, s. 18 (Na miejscu Stwórcy). A. Kijowski, Dziennik 1955-1969, wybór i opracowanie tekstu K. Kijowska i J. Błoński, Kraków 1998, s. 315 H.F. Amiel, Z pamiętnika, tłumaczyła A. Kordzikowska, Warszawa 1901, s. 56. Zob. też: M. Biernacka, Ogród świata. Włoskie pejzaże Edwarda Okunia, rozdział II przygotowywanej pracy o E . Okuniu, mpis u autorki. Jacek Sempoliński, Malarstwo, katalog wystawy, Warszawa, luty 1971, Zachęta. M. Biernacka, op. cit. 6 7 8 9 10 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5179e66a3fd0a640f8fb71e88bae1b70.pdf 132d54b7501de1fc86caf22eff6b0771 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2797 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2605 Title A name given to the resource His Master's Voice ? O muzyce u Steinera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.23-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text His Master's Voice ? O muzyce u Steinera Dariusz Czaja 1. Rzeczywista obecność muzyki „Tylko na terenie muzyki nie jesteśmy jeszcze ludźmi o naukowo-historycznym nastawieniu, żyjemy jeszcze przy Palestrinie: dowód na to. że tu rzeczywiście jeste­ śmy ż y w i " . Friedrich Nietzsche, Fragmenty 1869-1875 Mylą się, moim zdaniem, ci, którzy sądzą, że nieskrywana prowokacyjność, bluźnierczość wobec dominujących obecnie nurtów intelektualnych, ba: profetyczna wywrotowość Rze­ czywistych obecności mieści się tylko i wyłącznie w kilku za­ sadniczych i wyłożonych przez Steinera expressis verbis te­ zach i stwierdzeniach rozwijających myśl przewodnią książ­ ki („pragniemy odejść od bezpośredniego spotkania z 'rze­ czywistą obecnością'"); słowem, w tym, co - ujmując najo­ gólniej - mówi on o nędznej kondycji współczesnej humani­ styki i szansach przezwyciężenia tego stanu rzeczy. Nie jest przecież tak, by nikt z nas wcześniej nie zauważył, bądź też boleśnie na sobie nie doświadczył grozy albo groteski (w za­ leżności od punktu widzenia) lawinowego przyrostu drugo­ rzędnych tekstów o innych tekstach, formowania się na na­ szych oczach, a i przy naszej nieraz pomocy, humanistycznej krainy wtórności i lustrzanych odbić, poza którymi nie widać już rzeczywistości; nie jest też tak, by dopiero Steiner podjął frontalną polemikę (bez względu na to, w jakim stopniu za­ sadną) z wierzeniami i praktyką dekonstrukcjonistów, by nikt dotąd nie zastanawiał się nad możliwością negatywnych kon­ sekwencji dekonstruktywistycznej lektury; nie jest też chyba tak, by dopiero Steiner, przywracając blask zaśniedziałemu refrenowi: Zu den Sachen selbst, uświadomił nam koniecz­ ność i owocność żywego spotkania z dziełem i błyskotliwie (bo inaczej nie umie) uzasadnił wyższość postawy kontemplatywnej nad chorym i doprowadzonym do granic bólu po­ znawczym i kulturowym aktywizmem. W stwierdzeniu, że diagnoza chorób współczesności nie jest tym, co u Steinera najbardziej rewolucyjne, nie idzie mi też, naturalnie, o to, że przekład polski spóźniony jest w sto­ sunku do oryginału o lat osiem i że tezy Steinera zdążyły się już uleżeć. Jego książka, tak niedzisiejsza, tak wyraźnie i ostentacyjnie nieomal demode, na swój sposób wciąż draż­ ni, a przynajmniej niepokoi i intryguje. W dalszym ciągu, choć krytyczne ostrze nieco może stępiało, ma w sobie moc budzenia z myślowego letargu, zaprasza, czy lepiej: wzywa (o ile nie: stawia wręcz pod ścianą) do przemyślenia najzu­ pełniej elementarnych kwestii dotyczących nie tylko, by tak rzec, fizyki kultury, a więc tego, co jest chlebem powszednim humanistyki, ale także jej metafizyki, duchowego wymiaru dzieła sztuki. I w tym jej, nie rozmijająca się z czasem obe­ cnym i nie stygnąca wciąż, siła. Mówiąc o wywrotowym charakterze książki miałem na myśli przede wszystkim liczne, rozsiane w różnych miej­ scach steinerowskiej narracji: zdania, frazy, aforyzmy, stwier­ dzenia, opinie, przekonania, domniemania, napomknienia, aluzje, cytaty, kryptocytaty, pytania, wątpliwości, przeczucia i wyznania, które za przedmiot mają muzykę. Nie chodzi, rzecz jasna, o to, że Steiner rzuca od czasu do czasu efektow­ ne i stąd, zwracające uwagę, myśli na temat muzyki, że chwa­ li się, rzeczywiście niezwyczajną, jak na kogoś, kto nie zaj­ muje się profesjonalnie tą dziedziną, muzykologiczną erudy­ cją. Rzecz w tym, że nie są to poglądy luźno winkrustowane w tekst na zasadzie kompozycyjnego przerywnika, przeciw­ nie: Rzeczywiste obecności muzyką oddychają, całe są muzy­ ką przeniknięte. Wszędzie tam, gdzie mowa o muzyce, eks­ presyjna i tak proza Steinera, pulsuje jeszcze bardziej, roz­ ognia się i żarzy. Nie ma wątpliwości: to w tych właśnie miej­ scach ukryty jest dynamit. Muzyka, twierdzę, jest nie tylko zaskakującym punktem wyjścia tych rozważań, ale, kto wie, czy nie jeszcze bardziej nieoczekiwanym punktem dojścia. Przesadzam? Dowód, czarno na białym, jest już na stronie dziewiątej: „Wierzę, że muzyka jest niezmiernie ważna dla zrozumienia tego, czym jest człowiek, oraz tego, co oznacza ludzkie doświadczenie metafizyczne lub odrzucenie tego doświadczenia. Nasza zdolność komponowania i reagowania na formę i sens mu­ zyczny odwołuje się bezpośrednio do tajemnicy kondycji ludzkiej. Pytanie 'czym jest muzyka?' może być jednym ze sposobów na zadanie pytania 'czym jest człowiek?'" Czy nie jest wywrotowa i jawnie prowokacyjna, ta stanowcza dekla­ racja „konfesyjnej" przynależności? Czy rzeczywiście, zasu­ gerowana tu z taką prostotą, tak otwarcie i całkowicie serio wymienność, równoważność wspomnianych pytań, nie sprzeciwia się - wyjąwszy nielicznych - najbardziej po­ wszechnym i dominującym dzisiaj tezom antropologii filozo­ ficznej? Czy nie jest jakimś gwałtem na zdrowym rozsądku, nie wytrąca ratio z uporządkowanych mniemań na swój te­ mat? Czy nie wprowadza do oswojonych już gatunkowych określeń (homo sapiens, homo faber itp) parametru jakby z zupełnie innego porządku i to wyraźnie nie d propos: bo ni­ by dlaczego, zorganizowana melodycznie, rytmicznie i har­ monicznie sekwencja dźwięków miałaby być kluczem do za­ gadki człowieka, dlaczego sztuka kontrapunktu raczej a nie umiejętność konstruowania siekierki? 1 Czy zresztą już sama intensywna obecność muzyki w tej opowieści, która - przypomnijmy - o przygodach słowa w dużej mierze traktuje, muzyki pojawiającej się tu w wielu rejestrach, w różnych planach i odniesieniach, nie jest sygna­ łem o pójściu jawnie pod prąd branżowych przyzwyczajeń? Bo zważmy: oto filolog, miłośnik logosu, a więc ten, który podąża za słowem, który słowu z czułością przygląda się, w swoich próbach opisania i zrozumienia nie prostych prze­ cież relacji między słowem i światem, nieustannie do muzy­ ki sięga, na muzykę się powołuje, muzykę czyni ośrodkiem 23 �cc AD Zł Pi ON Mich; R Pawe T Dariu h *** Miro С Heid 1 Phili 3 J A Alei *** Toir Osk Bor T i (c< Wii Robert Fludd, The Temple of Music Da Wi ** Jai Je; Ja Hi В В s swoich rozważań. Przesada? Dowód obecny jest na kolejnych stronach: „Sednem tego eseju jest pytanie, czy można powie­ dzieć (lub napisać) cokolwiek znaczącego na temat muzyki"[RO,19]. Dwumian „słowo - świat", jak gdyby sam w so­ bie nie dość tajemniczy, zostaje uzupełniony o element je­ szcze bardziej w swej naturze niepochwytny i niezgłębialny: muzykę. Po trajektoriach wyznaczonych przez wierzchołki tego trójkąta będą się toczyć rozważania Steinera. Widać przy tym wyraźnie, że pytanie o to, czym jest muzyka, jak istnie­ je, jaką prawdę o sobie i o nas odsłania, nie jest dla niego py­ taniem lokalnym, do rozwiązania na przykład przez muzyko­ logów. Stawia on sprawę na ostrzu noża: pytanie o status ontologiczny muzyki, o jej sens, o to, jak ona znaczy jest py­ taniem dla humanisty fundamentalnym. To pytanie pytań. Rozważania Steinera, choć tak dzisiaj osobne i osobliwe, nie pojawiają się przecież w intelektualnej próżni. Zanim przyjrzymy się bliżej kilku kontekstom myślowym, w które intencjonalnie wchodzi jego filozofia muzyki (ale też i takim, w które wplątuje się bezwiednie), krótkie przypomnienie. Pra-sformułowanie steinerowskiego pojmowania muzyki obecne jest już w jednym z rozdziałów W zamku Sinobrode­ go, książki opublikowanej prawie dwadzieścia lat przed Rze­ czywistymi obecnościami. Tutaj, w wykładach zawierających - jak głosi podtytuł - „kilka uwag w kwestii przedefilowa­ nia kultury", do głosu dochodzi przede wszystkim nuta kry­ tyczna. Steiner konstatuje pojawienie się w kulturze współ­ czesnej zjawiska bez precedensu: nowej sfery dźwięku o za­ 24 sięgu globalnym: „Trio walące we mnie przez ścianę w zimo­ wą noc na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych naj­ prawdopodobniej rozbrzmiewa w tej samej chwili w sali ta­ necznej w Bogocie , wydobywa się z tranzystora w Narwiku, z gramofonu w Kijowie i gitary elektrycznej w Bengazi". Pomijając to, że odbiornik w USA dawał o niebo lepszą ja­ kość niż gramofon w Kijowie, zasadniczo Steiner ma rację: przestrzeń dźwiękowa współczesnego społeczeństwa przypo­ mina gigantyczne pudło rezonansowe. Fale muzaku dopadają nas wszędzie: w domu, w kinie, w supermarkecie, w windzie. Urządzenia rejestrujące dźwięk, z jednej strony, są błogosła­ wieństwem: możemy już na wzór biblioteki tworzyć własne kolekcje nagrań; z drugiej, nietrudno wyobrazić sobie sytua­ cję, w której Pasja Mateuszowa słuchana jest jako tło do sprzątania, czy jeszcze gorzej: jako muzyka do kotleta. Infla­ cja dźwięku nie pozostaje bez wpływu na osłabienie, o ile nie: całkowite stępienie wrażliwości estetycznej. By dopełnić obrazu muzycznego znijaczenia, na boku rzuca jeszcze Stei­ ner parę złośliwości na temat prymitywizmu rocka i muzyki pop - to figura niemal obowiązkowa u muzycznych konese­ rów - które to gatunki zostają wrzucone, zupełnie zresztą nie­ rozumnie, do jednego worka. 2 3 Nie w tym jednak rzecz. Ważniejsze jest inne spostrzeże­ nie: oto, odwrotnie proporcjonalnie do obecności muzyki ota­ czającej nas na co dzień, zmniejsza się jej rola w naszym ży­ ciu. Masowe chodzenie na koncerty niczego tu nie zmienia. Wręcz przeciwnie. Przypominają się tu przenikliwe uwagi �Theodora Adorno (1939 rok!) o niezauważalnej niemal a ma­ jącej istotne konsekwencje kulturowe, podmianie wartości estetycznych na wartości użytkowe, zjawisku nieuchronnym w świecie rządzonym przez wielką liczbę. Demokratyzacja dostępu do sztuki zbiera gorzkie żniwa. To, co ledwie zasu­ gerował Steiner, wypowiedział już wprost i otwarcie austriac­ ki muzyk i dyrygent, Nicolaus Harnoncourt: „Od czasów śre­ dniowiecza aż do rewolucji francuskiej muzyka była jednym z filarów naszej kultury i naszego życia. Jej z n a j o m o ś ć była częścią wykształcenia ogólnego. Dzisiaj muzyka stała się jedynie ornamentem pozwalającym zapełnić puste wieczory wizytami w operze czy w filharmonii, przy­ strajającym oficjalne uroczystości, czy też - przy wydatnej pomocy radia - wypierającym i ożywiającym ciszę domowej samotności. Stąd bierze się ów paradoks, że wokół roz­ brzmiewa zdecydowanie więcej muzyki niż kiedyś (otacza nas prawie bez przerwy), ale nie ma ona dla naszego życia żadnego znaczenia, pozostaje tylko 'miłą ozdóbką'". najważniejszych sporów prowadzonych w tej ulotnej materii. Zauważmy przy tym, że uchwycenie związku słowa i dźwię­ ku, w słowie jedynie może zostać przekazane. Inaczej mówiąc: musi zostać w y s ł o w i o n e . Natura owego związku musi zostać nazwana i o p o w i e d z i a n a . Wspominam o tej trywialnej okoliczności dlatego, by podkreślić, że rozważania poniższe w najmniejszym stopniu nie pretendują - za wyso­ kie progi! - do tego, by uchodzić za muzykologiczne stu­ dium. Chodzi mi o rzecz znacznie skromniejszą. Skupiam się jedynie na narracji Steinera, po to, by śledząc jej rozmaite ję­ zykowe (a więc i myślowe) uwikłania, dojść do rekonstrukcji źródeł i kształtu steinerowskiego m i t u muzyki. By uczynić zadość metodologicznym rygorom, jeszcze jedna uwaga: po­ jęcie mitu rozumiem tu najprościej jak można, niemal etymo­ logicznie (słowo, opowieść), ale też, co warte zaznaczenia, w przeciwieństwie do publicystycznych jego wykładni (mit jako fałsz), umieszczam blisko ujęć znanych z klasyki feno­ menologii religii (mit jako święta opowieść). Dlatego też tak mocno brzmią w tych prolegomenach do rozwijanej po latach filozofii muzyki, uwagi o esencjalnym związku muzyki z prawdą. „Ani ontologia, ani estetyka nie przedstawiły w sposób klarowny i satysfakcjonujący tych związków. Jednak my natychmiast je wyczuwamy. (...) Mu­ zyka może być samochwalcza, może być sentymentalna, mo­ że uwalniać struktury okrucieństwa, ale nie kłamie. (Czy można znaleźć kłamstwo u Mozarta?) To tu pokrewieństwo muzyki i potrzeba uczucia, które niegdyś miało charakter re­ ligijny, może przebiegać na najwyższym poziomie"[WzS, 138]. Wobec wciąż ogromniejącego nadmiaru słów, wobec iluzji, które język często z siebie wysnuwa, wobec bełkotu i kłamstwa słowa publicznego (te oskarżenia wobec języka, w Rzeczywistych obecnościach osiągną już rozmiary ele­ phantiasis), muzyka jest/może być enklawą wolności i praw­ dy. Znaczące jest to przesunięcie w zwyczajowej hierarchii li­ teratury i muzyki: dla wielu z nas, zauważa Steiner, „pewne utwory muzyki raczej niż literatury są talizmanami porządku i ufności"[WzS, 137]. Już w tej książce zarysowany został wyraźnie kierunek steinerowskiego myślenia o muzyce i pro­ jekt przywrócenia jej ważnego miejsca w kulturze. Tak, musique avant toute chose... Podkreślając permanentną ułomność języka w zetknięciu z muzyką, znajduje jednak Steiner w ciemnościach okołomuzycznej logorei „płomyki dyskursywnej iluminacji"[RO, 20]. Niech kilka z nich rozbłyśnie i dla nas. Ale wcześniej naszki­ cujmy filozoficzne tło. Jeszcze w Krytyce władzy sądzenia, dziele emblematycznym dla myśli późnego oświecenia, muzyka nie ma najlep­ szych notowań. Widać tu wyraźnie wahanie i niezdecydowa­ nie Kanta, co do tego gdzie umieścić muzykę. Z jednej stro­ ny, przyjmując kryterium racjonalne, muzyka zajmie w za­ proponowanym przezeń hierarchicznym podziale sztuk miej­ sce trzecie, ostatnie: po poezji i sztukach plastycznych. Z dru­ giej, zbyt wyraźnie dostrzega on, że jeśli wziąć pod uwagę kryterium oddziaływania na odbiorcę, to muzyka dorównuje niemal poezji. To, co w pierwszym przypadku było jej słabo­ ścią, tutaj jest jej siłą: „Bo jakkolwiek przemawia ona za po­ mocą samych tylko czuć (bez pojęć), a tym samym nie pozo­ stawia, jak poezja, niczego, co należałoby przemyśleć, to przecież wzrusza ona umysł w sposób bardziej różnorodny, a chociaż tylko przemijająco, to jednak głębiej. Jest ona oczy­ wiście więcej rozkoszowaniem się niż kulturą (bieg myśli, ja­ ki mimochodem zostaje przy tym pobudzony, jest tylko wy­ nikiem jakiejś jakby mechanicznej asocjacji) i ma zgodnie z sądem Jaki wydaje o niej rozum, mniejszą wartość niż każ­ da inna ze sztuk pięknych". Muzyka będąc mową afektów przekazuje słuchaczom idee estetyczne. Prowadzi od „czuć" w stronę nieokreślonych idei, te zaś - w przeciwieństwie do sztuk plastycznych - są jedynie przemijające. Pomimo pew­ nych koncesji na rzecz wpływu muzyki na słuchacza, w ra­ cjonalnym systemie Kanta, zajmuje ona miejsce poślednie. Z natury swojej, nigdy nie sięgnie jasności i precyzji pojęć. Jest też wyraźny w tej koncepcji element defensywny. Kant jakby się obawiał, że nie podpadająca pod wymagania rozu­ mu muzyka (przypomnijmy: to raczej rozkoszowanie się niż kultura), wywrócić może tak mozolnie budowany przez my­ ślicieli Wieku Świateł porządek rozumu i ład moralny. 4 5 6 2. „Płomyki dyskursywnej iluminacji" „W ubiegłym wieku Schopenhauer i Nietzsche najlepiej potrafili mówić o miłości i muzyce. A przecież obaj uczęszczali jedynie do burdeli, co zaś do muzyki, to pierwszy przepadał za Rossinim, a drugi za Bizetem". Emil Cioran, Wyznania i anatemy A zatem: czy można powiedzieć/napisać cokolwiek zna­ czącego o muzyce? To pytanie dotyczące bezpośrednio moż­ liwości i granic dyskursu muzyko-logicznego, wywołuje równocześnie także i inną, bardziej może podstawową kwe­ stię: jaka relacja zachodzi między słowem a muzyką rozu­ mianą jako swego rodzaju język? Pytania i propozycje Stei­ nera wpisują się w, prowadzoną przynajmniej od czasu po­ jawienia się estetyki Kanta - by nie sięgać dalej niż wiek XVIII - i odżywającą później z różną intensywnością, filozo­ ficzną dysputę na temat muzyki. Głos Steinera jest cząstką te­ go polilogu. W jego uwagach słychać echa, pogłosy i odbicia To ciekawe: co dla Kanta było ułomnością muzyki, dla ro­ mantyków niemieckich stanie się jej tytułem do chwały. To właśnie nieokreśloność muzyki, jej pozapojęciowość pozwa­ la znacznie głębiej i bardziej bezpośrednio wnikać w struktu­ ry rzeczywistości, które pozostają niedostępne dla operujące­ go siatką pojęciową rozumu. Im bardziej muzyka oddala się 25 �с г р ON Micr 1 Pawi i Dari i *** Min Hei( Phil JA Ale **• Tor Osi Bo *T (c w Di W Ja Je J; H od słowa, tym bardziej zy­ w stan bliski nirwany. Wre­ skuje na znaczeniu. Słabo szcie: muzyka jako analge­ rozpoznana przez Kanta, tyk. niedowartościowana „mo­ W genialnych uwagach wa afektów", wraca do pomieszczonych w Stadiach łask. Romantycy ujawnili erotyki bezpośredniej, Kier­ wyjątkowo dobitnie jak ar­ kegaard sprzeciwia się pod bitralne było posługiwanie pewnymi względami i wy­ się w ocenie wartości mu­ wodom Kanta i przekona­ zyki przede wszystkim kry­ niom romantyków. Zacznij­ terium językowym, słow­ my od tych ostatnich. Pole­ nym, pojęciowym. Przyję­ mizuje Kierkegaard bardzo cie takiej miary zapoznaje mocno z tezą jakoby muzyka to, co w muzyce najważ­ była medium doskonalszym niejsze: że jeśli jest języ­ niż język. Owszem, łączy je kiem, jeśli coś komunikuje, to, że obydwa te środki wyra­ jeśli niesie w sobie jakiś zu zwracają się do ucha. To, przekaz, to czyni to zupeł­ między innymi, pozwala nie inaczej niż język dysuznać, że w pewnym sensie kursywny. W tym właśnie muzyka jest językiem. Prócz niepojęciowym „języku" tego, język przebiega w cza­ człowiek może wypowie­ sie. I tylko muzyka, w przeci­ dzieć najwłaściwiej. I je­ wieństwie do innych sztuk, szcze jedno ważne spo­ rozwija się w czasie. Bliższy strzeżenie: muzyka to nie wgląd pokazuje jednak, że tylko pierwotna mowa muzyka nie może być mową: uczuć, środek wyrażania jest jej stadium wcześniej­ Robert Fludd, The Macrocosm and Human Being naszych najgłębszych emo­ szym i późniejszym, ale nie cji, to także wyjątkowo po­ jest nią samą. Zawsze: albo ręczne -jedyne! - narzędzie dotarcia do rzeczywistości du­ jeszcze nie jest mową (jak w nieartykułowanych okrzykach), chowej. Muzyka jest tedy rzeczywistością ludzką i niebiań­ albo już nią nie jest (jak to się dzieje wtedy, gdy w mowie po­ ską. Harmonijną syntezą przeciwieństw. Pisał Wilhelm Wacetyckiej brzmienie, „muzyczność" frazy usamodzielnia się). kenroder: muzyka „odmalowuje człowiecze uczucia w spo­ Tak więc muzyka ogranicza mowę ze wszystkich stron. „Te­ sób nadludzki (...), bowiem przemawia językiem, którego nie raz staje się zrozumiałe, jak mogło powstać nieporozumienie, rozpoznajemy w życiu codziennym, którego pochodzenie że muzyka jest medium bogatszym od języka. Kiedy mowa i sposób, w jaki go opanowaliśmy, są nam nieznane, i który ustaje i muzyka się zaczyna, kiedy - jak mówią - wszystko możemy jedynie nazwać językiem aniołów". To właśnie w muzykę się przemienia, jest to dowodem ruchu wsteczne­ w pełnym genialnych intuicji, choć dość nierównym, dziele go, nie postępowego.Stąd to (ci, co na muzyce się rozumieją, Wackenrodera, znajdziemy większość z motywów przetwa­ też mi tu rację przyznają) nigdy nie byłem stronnikiem wysu­ rzanych później - w pismach Tiecka. E.T.A Hoffmana, Novablimowanej muzyki, która roi sobie, że może się bez słów lisa, Schlegla, Schellinga, Hegla.... - przez myśl romantycz­ obejść. Mniema ona zwykle, że jest wyżej postawiona niż ną. Przede wszystkim przekonanie o sakralnym charakterze słowo, gdy w istocie stoi niżej"." Muzyka zdolna jest wyra­ muzyki. Muzyka ma wyższość nad językiem, bo wychodzi zić tylko to, co bezpośrednie w swej bezpośredniości, język poza jego ograniczenia, dociera bez trudu i bezpośrednio tam, zaś jest refleksyjny, toteż nie jest w stanie jej słowem uchwy­ gdzie język napotyka na opór. Jest mową całkowicie uwolnio­ cić. Ale fakt ten, który mógłby uchodzić za ubóstwo języka, ną od związków z materią: „Żadna inna ze sztuk nie posiada paradoksalnie świadczy o jego bogactwie. Bowiem to, co elementarnego tworzywa, które samo z siebie byłoby już tak bezpośrednie, jest z natury nieokreślone, a jeśli jest czymś, brzemienne niebiańskim duchem jak muzyka...". I jeszcze czego określić nie można, to tym samym nie może pretendo­ jeden fragment, poświadczający nieporównywalną z innymi wać do wyższości. Dla Kierkegaarda, jedynym przedmiotem sztukami siłę muzycznego oddziaływania; to niemal prefigumuzyki, rzeczywistością, do wyrażania której została ona po­ racja pewnego ważnego wątku obecnego u Steinera: „Zamy­ wołana, jest szczególny typ bezpośredniości: „duchowo jest kam oczy na wszystkie wojny toczące się w świecie i usu­ ona tak określona, że znajduje się poza duchem, a więc zara­ wam się w ciszę muzyki, jakbym zatapiał się w wierze. zem poza językiem"." Absolutnym przedmiotem muzyki jest Wszelkie zmartwienia i smutki rozpływają się wtedy w mo­ „genialność zmysłów", której idealnym upostaciowaniem jest rzu dźwięków, zapominamy o ludzkiej wrzawie i nie przypra­ Don Giovanni z opery Mozarta. wia nas o zawrót głowy z g i e ł k tylu języ­ Mimo, że muzyka jako szczególny , język", ma swój ogra­ k ó w (podkr.DC) czy pomieszanie alfabetów i monstrual­ niczony obszar stosowalności, to jest jednak pewna okolicz­ nych hieroglifów". A zatem: doświadczenie muzyki jako re­ ność - tu Kierkegaard kontestuje Kanta - która sprawia, że kreacja stanu przed Upadkiem, reaktywacja czasu sprzed po­ muzyka jest pośród innych sztuk najwyższa. „Muzyka nie ma mieszania języków. Słuchanie muzyki jako wprowadzenie innego bytu poza chwilą, w której jest wykonywana; jeśli się 7 1 8 9 26 �też dobrze czyta nuty, ma się żywą wyobraźnię, nie da się za­ przeczyć, że muzyka czytana istnieje w sposób nieprawdzi­ wy. Prawdziwie zaś istnieje tylko wtedy, gdy jest wykonywa­ na. Mogłoby się to zdawać niedoskonałością w zestawieniu z innymi sztukami, których dzieła mają byt trwały, istniejąc w tym co zmysłowe. Ale tak nie jest. Bo właśnie jest to do­ wód, że muzyka jest sztuką wyższą i bardziej uduchowio­ ną". Mimo że, nie dowiedzieliśmy się dlaczego tak właśnie jest, dlaczego chwilowość, bezpowrotna ulotność muzyki za­ świadczać ma o jej najwyższej duchowej naturze, to w całym swoim przewrotnie dialektycznym wywodzie, konserwuje i wzmacnia Kierkegaard romantyczny pogląd o wyższości muzyki nad innymi sztukami. 12 13 I chociaż formalistyczna miotła Edwarda Hanslicka roz­ prawiła się dość skutecznie z pewną częścią romantycznej ga­ daniny o muzyce, zwłaszcza z jej napuszonym wielosłowiem i uczuciową nadczynnością (powtarzam: mam na myśli teksty 0 muzyce, a nie muzykę samą - to nieco inny problem), to za­ sadniczy zrąb romantycznej filozofii muzyki przetrwał w dziele Schopenhauera i Nietzschego. Obydwaj kontynuują - mimo że każdy na swój sposób - podstawowe odkrycia wczesnych romantyków. Jeśli Steiner wspomina o „płomykach dyskursywnej ilumi­ nacji" pisarstwa muzycznego, to zwłaszcza dzieło Schopen­ hauera dostarcza w tym względzie wymownych przykładów. Dwa, poświęcone muzyce, rozdziały ze Świata jako woli 1 przedstawienia, to równocześnie: i spójny, logiczny wywód o naturze muzyki, i namiętna laudacja na jej cześć. W hierar­ chii sztuk, muzyka bezapelacyjnie zajmuje tu miejsce naj­ wyższe: „Jest ona zupełnie inna od pozostałych sztuk. Nie odkrywamy w niej żadnego naśladownictwa, żadnego po­ wtórzenia idei jakichś istot na świecie; niemniej jest to sztu­ ka tak wielka, tak niezwykle wspaniała, działa tak silnie na najgłębsze doznania człowieka, zostaje przez duszę tak cał­ kowicie i głęboko zrozumiana jako język zupełnie ogólny, który wyrazistością przewyższa nawet wyrazistość świata na­ ocznego, że musimy na pewno szukać w niej czegoś więcej niż exercitum arithmeticae occultum nescientis se numerare animi, jak o niej mówił Leibniz (...)". 14 Schopenhauer mniej zajmuje się tym jak muzyka oddziaływuje na słuchaczy, bardziej natomiast tym jak ona znaczy, w jaki sposób komunikuje swój sens, jak przejawia się w niej funkcja wyrazu. Stara się określić jej bytowy fundament. Wielkość muzyki leży najpierw w tym, że inaczej niż inne sztuki, które ukazują idee, czyli - w języku schopenhauerowskiej filozofii - poszczególne szczeble obiektywizacji woli, przedstawia ona bezpośrednio wolę samą. Objawia za­ tem świat rzeczy samych w sobie, sferę noumenalną. Muzy­ ka wyraża każdorazowo esencję życia, a nie życie samo. Świat zjawisk i muzyka, to dwie strony tej samej rzeczy. „Muzyka zatem, rozpatrywana jako wyraz świata, jest języ­ kiem w najwyższym stopniu ogólnym, który nawet do ogól­ ności pojęć odnosi się mniej więcej tak, jak one do poszcze­ gólnych rzeczy. Ogólność jej nie jest jednak w żadnym wy­ padku pustą ogólnością abstrakcji, lecz ogólnością zupełnie innego rodzaju i wiąże się z określonością". Podejmuje tu Schopenhauer dwa romantyczne motywy: muzyki jako języ­ ka i muzyki jako ekspresji uczuć. Obydwie kwestie rozwią­ zuje po swojemu. 15 Muzyka jest językiem, ale tylko do pewnego stopnia. Ma zdolność odsłaniania świata znaczeń, ale czyni to inaczej niż język. Wykazuje zdecydowaną wyższość wobec języka po­ jęć: „Melodie bowiem, podobnie jak abstrakcyjne pojęcia, są poniekąd abstraktem rzeczywistości. Ona mianowicie, czyli świat pojedynczych rzeczy, dostarcza tego, co naoczne, szczególne, indywidualne, czyli pojedynczych przypadków, zarówno pojęciom w ich ogólności, jak melodii w jej ogólno­ ści, przy czym jednak obie te ogólności pod pewnym wzglę­ dem przeciwstawiają się sobie, gdyż pojęcia zawierają tylko formy najpierw z naoczności wyabstrahowane, niejako zdar­ tą z rzeczy zewnętrzną łupinę, czyli są właściwymi abstrakta­ mi, natomiast muzyka daje samo jądro, które poprzedza wszelki kształt, czyli serce rzeczy". W nazywaniu i dotyka­ niu osnowy świata określony język pojęć, co paradoksalne, będzie zawsze uboższy w treść, niż nieokreślony język dźwięków. Język muska ledwie powierzchnię rzeczy. Muzy­ ka, unikając właściwego mu zapośredniczenia, sięga głębiej, celuje od razu i bezpośrednio w istotę zjawisk, ujawniając ich ontyczną podstawę. Nic nie budzi takiej abominacji u Scho­ penhauera jak muzyka, która chce współzawodniczyć ze sło­ wem. Właśnie wtedy, gdy stara się ona naśladować „muzycz­ ność" słowa, nadmiernie dostosowywać do słów, traci swoją uprzywilejowaną pozycję. Na własne życzenie zrzeka się ro­ li, do której jest powołana: wyrażania niewyrażalnego. 16 Jeśli idzie o uczucia, Schopenhauer nie odrzuca w całości konceptu romantycznego, ale dość istotnie go modyfikuje. Muzyka nie wyraża już, jak to czasem utrzymywano wcze­ śniej, żadnych konkretnych uczuć. Nie wyraża tego oto kon­ kretnego smutku czy radości, ale daje ich muzycznie wyab­ strahowaną kondensację, uogólniony dźwiękowy destylat. „Wszystkie możliwe dążenia, wzruszenia i przejawy woli, wszystkie te procesy wewnątrz człowieka, które rozum obej­ muje pojenmym, negatywnym pojęciem uczucia, dają się wy­ razić przez niezliczone możliwe melodie, zawsze jednak tyl­ ko przez ogólność formy, bez materiału, zawsze tylko wedle rzeczy samej w sobie, nie wedle zjawiska, którego są niejako samą duszą bez ciała". Muzyka staje się zatem czystą formą uczucia, która daje nam, słuchającym, bezpośredni wgląd w naturę woli. 17 Zauważmy na koniec, że przy takim, maksymalistycznym jej rozumieniu, muzyka przejmuje tu w jakimś sensie, funk­ cję filozofii. Jej podstawowe zadania nie są natury estetycz­ nej, ale poznawczej. Toteż Schopenhauer trawestuje afory­ styczną formułę Leibniza w taki oto sposób: muzyka jest nie­ świadomym metafizycznym ćwiczeniem duszy, która nie wie, że filozofuje. Gdyby filozofia była w stanie wyjaśnić muzykę, powtórzyć w pojęciach to, co ona wyraża, dotknęła­ by wówczas tajemnej esencji rzeczywistości. Filozofia muzyki Nietzschego, w przeciwieństwie do dwóch zwartych i systematycznych rozdziałów z schopenhauerowskiej summy, jest wielokształtna, fragmentaryczna, nie zawsze spójna, czasem samosprzeczna. Trudno byłoby w paru akapitach oddać jej złożoność, prześledzić losy kolej­ nych zwrotów ideowych filozofa, zanalizować motywacje pojawiających się wciąż na nowo pomysłów. Ale też dla na­ szych skromnych potrzeb - określenia związków słowa i mu­ zyki oraz nazwania jej istoty - nie ma takiej konieczności. Pomijając niuanse, można zrekonstruować bez trudu szkielet nietzscheańskiej estetyki muzycznej. Jest to tym łatwiejsze, że zasadniczo powtarza on w dużej mierze pomysły poprze27 �dników, aplikując je do zadań własnego projektu filozoficz­ nego. Generalnie, podziela Nietzsche w pełni pogląd Schopen­ hauera na temat metafizycznego wymiaru sztuki, wraz ze szczególnym uwzględnieniem roli muzyki pojętej jako koro­ na sztuk. W Narodzinach tragedii, w przedmowie dedykowa­ nej Wagnerowi, pisał: „przekonany jestem, iż sztuka jest najwyższem zadaniem i właściwą metafizyczną czynnością tego życia". Kto wie jednak, czy nie bardziej wprost i bez ideo­ logicznych uwikłań, mówią na temat muzyki jego fragmenta­ ryczne zapiski z lat 1869-1875, niż przywoływane zazwyczaj na tę okoliczność Narodziny tragedii z ich koncesjami na rzecz Wagnera i jego koncepcji dramatu muzycznego. Za­ cznijmy od tych lapidarnych notatek. W jednej z nich czyta­ my znajome frazy: 18 „Co czyni muzyka? Rozpuszcza naoczność w woli. Zawiera ogólne formy wszelkich stanów pożądania, jest nieustannie symboliką popędów i jako taka w pełni i dla każ­ dego zrozumiała w swych najprostszych formach (takt, rytm). Jest więc zawsze ogólniejsza od każdego poszczególnego działania, a z tej racji lepiej dla nas zrozumiała od każdego poszczególnego działania. Muzyka jest więc kluczem do dra­ matu". Początek jest jeszcze z Schopenhauera, zakończenie nato­ miast całe z ducha Nietzschego. Bardzo interesujące są jego uwagi na temat relacji języka i muzyki. Konstatuje Nietzsche fakt językopodobnej natury muzyki, podkreślając równocze­ śnie jednowymiarowość języka dyskursywnego, jego pośledniość wobec pełnej, poliwalentnej „mowy" muzyki. Wpro­ wadza przy tym ważną dystynkcję między mową i pismem, między głosem i zapisem: "Muzyka stanowi język zdolny do przybierania nieskoń­ czonej liczby znaczeń. Język znaczy tylko poprzez pojęcia, a więc współczucie powstaje poprzez medium myśli. Stawia mu to pewne grani­ ce. Dotyczy to tylko obiektywnego języka pisma, język mówiony tonuje, a dla przedstawianej treści uczuciowej prze­ rwy, rytmy, tempi, siła i akcentacja są w sumie symboliczne. Wszystko to przysługuje też muzyce. Najczęściej jednak uczucia nie uzewnętrzniają się poprzez słowa. Także zaś sło­ wo tylko sugeruje, jest powierzchnią ruchomego morza, które burzy się na głębinach. Tu leży granica dramatu słownego. Niezdolność do prezentacji rzeczy-obok-siebie". W Narodzinach tragedii rozwija Nietzsche tę myśl i osta­ tecznie stawia kropkę nad i : poezja, mimo że najbliższa du­ chowi muzyki, jest jednak wobec niej podległa. Nie jest bo­ wiem w stanie wypowiedzieć tego, do czego muzyka z samej swojej istoty jest predestynowana. Konkret języka zawsze przegrywa z uogólnionym znaczeniem dostarczanym przez muzykę: „Wszechsymbolice muzyki nie można w żaden spo­ sób sprostać mową właśnie dlatego, że odnosi się ona symbo­ licznie do prasprzeczności i prabólu w sercu prajedni, symbo­ lizuje zatem sferę, która jest nad wszelkiem zjawiskiem i przed wszelkiem zjawiskiem" Tak więc muzyka nie tylko uogólnia, ale ma jeszcze moc łączenia przeciwieństw, wyra­ żania ich równocześnie, w jednym rzucie. Muzyka, jeśli w ogóle myśleć o niej w kategoriach językowych, byłaby te­ dy jakimś rodzajem języka pierwotnego, prajęzyka, poprze­ 19 20 21 28 dzającego język pojęć. W przeciwieństwie do dramatu: „mu zyka jest istotną ideą świata", prowadzi „w prawdziwą rze czywistość, w serce świata" . A zatem: muzyka jako źródł sensu. Ostateczna prapodstawa. Tajemniczy Abgrund. Na­ prawdę, niedaleko stąd do myśli o narodzinach świata z du­ cha muzyki... W innym jeszcze zapisie o muzyce, dochodzi do głosu, znana z wielu innych, bardziej rozbudowanych sformułowań, krytyka cywilizacji naukowej, wedle Nietzschego, opartej na dominacji logosu i terrorze obiektywności. Podkreślam ten fakt, bo motyw to niezwykle ważny w rozważaniach Steine­ ra: „My w najwyższych zdolnościach muzyki widzimy jedy­ ną nadzieję sztuki. Muzyka zrodziła nam ponownie mit; tym samym duch naukowy musiał ustąpić pola. We wszystkich sztukach jesteśmy krytykami, tu, w muzyce, jesteśmy jeszcze pełnymi żywymi ludźmi. Tu tkwią wszelkie nadzieje". Nie są to, odnotujmy spostrzegawczo, jakieś nadzieje bli­ żej nieokreślone. Oczywiście, cała nadzieja w Wagnerze i w wagnerowskiej liturgii celebrowanej w Bayreuth. Te sło­ wa pisze jeszcze Nietzsche zadurzony w twórcy Parsifala, bezkrytycznie wierzący w jego dziejową misję. Sądzę jednak, że tę entuzjastyczną charakterystkę sztuki Wagnera, można zasadnie rozszerzyć na sztukę dźwięków w ogóle. Nietzsche naprawdę dostrzegał w muzyce, sztuce wywodzącej się wprost z dionizyjskiego źródła, siłę zdolną ożywić trupa eu­ ropejskiej kultury. To muzyka właśnie pozwala dostrzec (a raczej: usłyszeć - jakże okocentryczny jest nasz język!) dojmująco i bezpośrednio, grozę i niebezpieczeństwo przeży­ wanego świata. Muzyka ma moc zrywania poznawczych za­ słon i nicowania przynoszących pociechę wizji. Jako ekstrakt prawdziwego życia, była bronią wymierzoną w zmurszałe struktury logokracji. Receptą na konający logos chrześcijań­ skiej Europy miał być pogański melos sztuki dźwięków. 22 23 Lekcja jakiej udziela nam, współczesnym słuchaczom, ro­ mantyczna refleksja nad muzyką - przy pominięciu nieistot­ nych w tym miejscu odmienności poszczególnych ujęć sprowadzałaby się do kilku elementarnych ustaleń: 1. Muzyka nie jest jedynie formalną grą układów dźwię­ kowych, dającą się w pełni opisać i zamknąć w terminach analizy muzykologicznej. 2. Muzyka jest sztuką wyrażającą. Przypomina pod tym względem język, ale nim nie jest, chyba że w przybliżonym, analogicznym trybie. Komunikuje co prawda „sens", ale czy­ ni to inaczej niż język. Nie da się przypisać figurom muzycz­ nym żadnego trwałego znaczenia. Nie sposób skonstruować słownika dla „języka" muzycznego. Toteż niemożliwy jest przekład „znaczeń" muzycznych na język dyskursywny; idiom muzyki jest nieprzetłumaczalny na inne języki. Jest za­ tem muzyka rzeczywistością wyższego rzędu, operuje bo­ wiem w rejonach, do których język nie ma wstępu. 3. Muzyka jest .językiem" doskonale wyrażającym emo­ cje (w ogólnej, oczyszczonej formie), opisuje tedy świat „we­ wnętrzny"; ale może również dotykać „zewnętrza", wnikać wprost w podstawowe struktury rzeczywistości, które, osta­ tecznie, są natury duchowej. Muzyka jest zatem dźwiękowym analogonem rzeczywistości, oddaje ją w całej jej pełni i skomplikowaniu. 4. Sens muzyki nie ogranicza się do jej zadań estetycz­ nych. Muzyka jest sztuką niosącą poznanie, ma realną, choć �nie mierzalną obiektywizującymi parametrami, wartość po­ znawczą. Nie piękno zatem, tradycyjna kategoria estetyczna, j t tą wartością która charakteryzuje ją najlepiej, ale prawda. Przy czym, muzyka ujmuje i komunikuje ją, zdecydowanie duchu antymimetycznym. 5. Muzyka ma/może mieć poważne funkcje kulturotwór­ cze i terapeutyczne. Przywraca wyobraźni wizję świata ideal­ nego (Wackenroder). Zawiesza działanie woli pomnażającej cierpienia (Schopenhauer). Wydobywa z sieci kulturowych iluzji (Nietzsche). Wszystkie te wątki, acz w różny sposób: przetworzone, strawestowane, przedefiniowane, pojawiają się w Rzeczywi­ stych obecnościach. Zanim powrócimy do Steinera, przyj­ rzyjmy się bliżej, jeszcze jednej postaci, ważnej dla jego roz­ ważań. Wobec przywołanych tu płomyków dyskursywnej ilu­ minacji, byłby to ledwie przelotny ognik. W jego książce za­ świecił raz jeden, na stronie 20. e s w Robert Fludd, Three Octaves of the Soul 3. Leitmotivy i mitemy D.E: Czy są śpiewacy operowi, których szczególnie lubi Pan słuchać? C. L.-S: Oczywiście: padam na kolana przed Elizabeth Schwartzkopf. D. E.: A nie przed Callas? C.L.-S: Przed Callas także. Claude Levi-Strauss, Didier Eribon, Z bliska i z oddali Już w zbiorze wykładów, W zamku Sinobrodego, na stro­ nach, w których mowa o trwałym w myśli europejskiej zało­ żeniu obwieszczającym prymat muzyki nad językiem (od orfików po Nietzschego [WzS,138]), pojawia się dość zadzi­ wiające odwołanie do Levi-Straussa: „W Mythologiques Le­ vi-Strauss stwierdził, że w melodii zawiera się klucz do 'mystere supreme de l'homme'. Spróbuj uchwycić zagadkę po­ mysłu melodycznego, naszego wyraźnie wyznaczającego po­ czucia harmonicznego akordu, a dotkniesz korzeni ludzkiej świadomości" [WzS,138]. Cytacja z dzieła ojca-założyciela strukturalizmu w jego antropologicznej odmianie - tutaj je­ szcze w języku oryginału - powróci w niemal niezmienionej wersji w Rzeczywistych obecnościach, ale już w tłumaczeniu: „Stwierdzenie Claude'a Levi-Straussa, że 'wynalezienie me­ lodii stanowi najwyższą tajemnicę człowieka', jest moim zdaniem trzeźwą oczywistością" [RO,20]. Po francusku, przyznajmy, brzmi to lepiej. Trochę jak zaklęcie, jak litur­ giczna inkantacja albo jak czarodziejska formuła otwierająca dostęp do epistemologicznego Sezamu. Błyszczy światłem odkrycia i nazywa je po imieniu. Ma moc niepodważalnego pewnika. Ta formuła, coś jak wzorzec metra z Sevres, sank­ cjonuje steinerowski paradygmat rozumienia muzyki. Zdzi­ wienie bierze się stąd, że Steiner, tak mocno i konsekwentnie podkreślający swoje obrzydzenie do myślenia, które wywo­ dzi się ze strukturalizmu, daje nagle posłuch papieżowi tego kierunku. Steiner jednak wie co robi. W końcu, niechęć nie­ chęcią, ale papież jest przecież nieomylny! Ale i coś jeszcze: można odnieść wrażenie, że to trochę alibi dla filologa, który ma pełną świadomość, że uprawiana przezeń profesja jest co najwyżej wiedzą, nigdy nie osiągnie statusu Prawdziwej Na­ uki. A Claude Levi-Strauss, na tle intuicyjnej, impresyjnej, wiecznie siebie niepewnej i intelektualnie rozmemłanej wie­ dzy humanistycznej, to prawdziwa opoka: bo to i Prawda i Metoda, i Uczoność do kwadratu i Nauka uprawiana more geometrico. Można tedy nie bawić się w żmudne i jałowe do­ wodzenia, ale po prostu ogłosić: Levi-Strauss dixit. A my już sobie dopowiemy: no, skoro Levi-Strauss... Pomińmy jednak steinerowską niekonsekwencję. Sprawa jest poważna a i myśl Levi-Straussa intrygująca. Warto zrobić parę kroków tropem wskazanym lakonicznie przez Steinera i zaraz przezeń porzuconym. Bo rzecz nie dotyczy tylko owe­ go lapidarnego bon motu na temat cudownego wynalazku melodii. Wzajemne związki obydwu badaczy w odniesieniu do muzyki są znacznie bogatsze. W rozmowach z Didier Eribonem, Levi-Strauss całkiem niekonwencjonalnie nawiązuje do uwagi Steinera o irytują­ cym go fakcie wszechobecności muzyki w życiu codzien­ nym, uczynieniu z niej dźwiękowej tapety. Levi-Strauss nie wstydzi się przyznać, że muzyka jest przy nim nieustannie, towarzyszy mu również podczas pracy: „Słucham jej cały czas, pracuję przy muzyce. Może to na mnie ściągnie naganę melomanów, którzy zarzuciliby mi robienie z muzyki podkła­ dowego hałasu. Rzecz jest bardziej skomplikowana i trudno 29 �о Al or Mi< Pav Da Mi He Ph Ji Al *=* Tc О В by mi było wytłumaczyć związek między moją pracą a muzyką, chyba że za pomo­ cą jakiegoś porównania. Dla­ czego akt zajmuje tak ważne miejsce w malarstwie? Można by sądzić, że to z powodu we­ wnętrznego piękna ciała. Przyczyna wydaje mi sie odmienna. Nawet najbardziej zdegustowanemu malarzowi, przyzwyczajonemu do pozu­ jących modeli, nie może za­ braknąć na widok pięknego ciała doświadczenia pewnej ekscytacji erotycznej. To lek­ kie rozdrażnienie stymuluje go i wyostrza percepcję; ma­ luje lepiej. Świadomie lub nieświadomie, artysta poszu­ kuje tego stanu łaski. Mój związek z muzyką jest tego samego rodzaju: lepiej myślę, słuchając jej. Relacja kontra­ punktowa ustala się między artykulacją dyskursu muzycz­ nego i nicią mojej refleksji. Już to idą razem, już to roz­ chodzą się, potem wreszcie zbiegają. Ileż to razy zauwa­ żyłem - ale po fakcie - że słu­ chając jakiegoś dzieła, prze­ stawałem go słuchać, gdy wy­ łaniała się jakaś idea! Po tym Robert Fiudd. The Divine Monochord 26 czasowym oddzieleniu, które czyniło ją autonomiczną, moja myśl na nowo puszcza się w ruch nad dziełem, jak gdyby dyskurs mentalny zastąpił na chwilę dyskurs muzyczny, nadal z nim współdziałając". Trzy fakty godne są tu zauważenia. Obecność erosa w spo­ tkaniu z muzyką (do tego wątku przyjdzie jeszcze wrócić). Muzyka jako medium wyzwalające twórczość. Związek po­ między muzyką i myśleniem, paralelność frazy muzycznej i frazy myślowej. Ten ostatni temat (w muzycznym rozumie­ niu słowa) podejmuje Levi-Strauss w pomnikowych Mythologiques. Mythologiques, to, w zasadzie, rozpisana na cztery tomy wielka pochwała muzyki. Muzyka przenika tu całe dzieło, organizuje układ formalny całości. Dokładnie jak dzieło ope­ rowe: rozpoczyna się Uwerturą, kończy Finałem. Ale nie tyl­ ko tytuły rozdziałów - Fuga pięciu zmysłów, Sonata dobrych manier itp. - są dowodem na mocne zakorzenienie tej pracy w materii muzycznej. Pojawiające się tu terminy muzyczne, to coś więcej niż efektowne i poręczne metafory, okazjonal­ nie przyczepione do analizowanego materiału mitycznego. Wyraźnie rezygnuje tu Levi-Strauss z wcześniej sygnalizo­ wanego rozumienia mitu w oparciu o model lingwistyczny. Levi-Strauss stara się na różne sposoby opisać i przenik­ nąć związki łączące mit i muzykę. Ważną rolę w śledzeniu tych związków odegrała bardzo wczesna fascynacja muzyką Wagnera. Francuski antropolog podejmuje tu problem, jak 24 25 30 widzieliśmy, zauważony i do­ brze rozpoznany przez wcze­ snego Nietzschego: „Wagner odegrał zasadniczą rolę w moim wychowaniu intelek­ tualnym i w mojej skłonności do mitów, nawet jeśli uświa­ domiłem to sobie na długo po mych latach dziecinnych, kie­ dy to rodzice odprowadzali mnie do Opery. Wagner nie tylko zbudował swe opery na mitach, ale zaproponował ich segmentację - co użycie leitmotivow czyni wyraźnym: le­ itmotiv prefiguruje mitem. Ponadto kontrapunkt leitmotivów i wiersza dopełnia swe­ go rodzaju analizę struktural­ ną, ponieważ nakłada on. przez przesuwanie się i prze­ mieszczenia, momenty intry­ gi, które w przeciwnym razie następowałyby po sobie tylko w czasie. Już to leitmotiv mu­ zyczny i wiersz zbiegają się ze sobą; już to leitmotiv przy­ pomina jakiś epizod będący w strukturalnym związku z tym, którego jest się świad­ kiem, niezależnie czy przez analogię czy przez kon­ trast". Tak wyglądały narodziny antropologii strukturalnej z ducha wagneryzmu. Inkorporowane przez młodego wagnerystę treści muzyczne, zepchnię­ te w początkach pracy nad mitologiami w podświadomość, miały się odezwać wiele lat później. Struktura dramatu mu­ zycznego umożliwiła Levi-Straussowi lepsze, jak sam twier­ dzi, zrozumienie struktury narracji mitycznych. Podstawa wywodu Levi-Straussa tkwi w twierdzeniu, że muzyka i mit są zjawiskami z tego samego porządku. Pokre­ wieństwo bierze się stąd, że tak muzyka, jak i mit są języka­ mi, ale bardzo szczególnego rodzaju. Obydwa bowiem prze­ kraczają poziom języka artykułowanego. Paralelnie do języ­ kowych fonemów, proponuje Levi-Strauss wyróżnienie w „tekście" muzycznym: sonemów, a więc najmniejszych jednostek, które same w sobie nie mają żadnego „znaczenia" (pojedyncza nuta), nabywają je dopiero poprzez zajęcie miej­ sca w określonej sekwencji dźwięków. " Muzykę i mit łączy i to, że choć rozwijają się w czasie, to służą temu, by czas po­ wstrzymać. Są maszynami do unieruchomiania czasu. Wy­ miar diachroniczny nieustannie przeplata się tu z planem syn­ chronicznym. Mit, rozłożony na czynniki pierwsze, rozpisa­ ny na wiązki mitemów, może być czytany dokładnie tak sa­ mo, jak „tekst" partytury: linearnie (melodycznie), respektu­ jąc chronologię wydarzeń i przekrojowo (harmonicznie), od­ dając pokrewieństwa i współbrzmienia motywów. Prócz tego, w muzyce i w mitach następuje charakterystyczne odwróce­ nie relacji nadawca-odbiorca. W języku mówionym, to 27 2 �nadawca decyduje o treści komunikatu; słuchając muzyki czy mitu, to słuchacz nadaje znaczenie temu, co odbiera. Warto w tym miejscu wspomnieć o jeszcze jednej fascynującej pa­ raleli, na którą zwrócił uwagę Jurij Łotman, badacz, podob­ nie jak Levi-Strauss, wywodzący się z kręgu strukturalno-semiotycznego myślenia o kulturze. Łotman eksponuje, w dość szczególnym dla nas kontekście, wyjątkowość snu jako spe­ cyficznego, niedookreślonego semantycznie, a przecież wiel­ ce znaczącego języka: „Marzenie senne wyróżnia się wielo­ języcznością (...) Jest to 'nierzeczywista rzeczywistość'. (...) Sen potrzebuje interpretatora: obojętne, czy nim będzie współczesny psycholog, czy pogański kapłan. Sen posiada je­ szcze jedną właściwość: jest indywidualny, nie można prze­ niknąć do cudzego snu. Zatem jest to 'język dla jednego czło­ wieka'. Z tym jest również związane maksymalne utrudnie­ nie komunikacyjnej funkcji tego języka: opowiedzieć sen jest tak samo trudno, jak, dajmy na to, opowiedzieć słowami u t w ó r m u z y c z n y " . (podkr. DC) 29 30 Prócz tego, mocno podkreśla Levi-Strauss somatyczne, fi­ zjologiczne wręcz oddziaływanie muzyki i mitu. Specyficz­ na, rytmicznie uporządkowana narracja muzyczna i mityczna wywiera wpływ na pewne ośrodki w mózgu, dając w efekcie pobudzenia natury emocjonalnej, ale i intelektualnej. Zaska­ kująco w tym kontekście podobne, przy oczywistej różnicy językowych ujęć, są w tym miejscu uwagi Levi-Straussa i Nietzschego. Obydwaj podkreślają, że muzyka angażuje nie poszczególne władze poznawcze, ale, by tak rzec, c a ł e ­ go człowieka. Precyzyjna analiza strukturalna muzyki i mitu, charaktery­ styka powtórzeń i wariacji tematycznych, miałaby wydobyć na powierzchnię nieświadome zasady funkcjonowania ludz­ kiego umysłu. Z interesującego nas punktu widzenia, bardziej niż pożytki - rzeczywiste czy domniemane - jakie można osiągnąć z analizy formalnej tych zjawisk, istotne jest co in­ nego: podkreślana przez Levi-Straussa ich kulturowa wymienność, mająca swe źródło w pokrewieństwie struktural­ nym. W niezwykle frapującym wywodzie, zwraca LeviStrauss uwagę, że na pewnym etapie europejskiej historii, dochochodzi do wyraźnego osłabienia myśli mitycznej - ów proces ma miejsce w wieku XVII - przy jednoczesnym uak­ tywnieniu się refleksji naukowej i ekspresji powieściowej: „W tym czasie jesteśmy świadkami innego zjawiska, które uważam za ściśle związane z poprzednim: narodzin tego, co nazywa się wielką formą muzyczną, która, jak mi się zdaje, 'odzyskuje' struktury myśli mitycznej. Sposoby myślenia po­ padłe w zapomnienie w sferze wyrażania rzeczywistości, za­ wsze obecne w nieświadomości, szukają nowego zastosowa­ nia. Nie artykułują już znaczeń, ale dźwięki. I z ich dawnego użycia wynika, że dźwięki tak artykułowane zyskują dla nas jakieś znaczenie". 11 32 Chciałoby się rzec: nic w kulturze nie ginie. Muzyka inten­ sywnie wchodzi na miejsce opuszczone przez mit. Zaczyna pełnić w myśleniu europejskim funkcje, które wcześniej speł­ niał wzorzec mityczny. Zaburzona homeostaza kultury zosta­ je, dzięki muzyce, przywrócona. I naprawdę, nie interesuje mnie w tym miejscu, czy Levi-Strauss ma rację, czy jego wy­ jaśnienie doniosłego dla Europy przełomu mentalnego jest metodologicznie poprawne, a z punktu widzenia historyka kultury, przynajmniej: prawdopodobne. Fascynujące jest już samo pojawienie się takiej propozycji intelektualnej: dostrze­ żenie w muzyce środka przywracającego kulturze zachwianą równowagę organizujących ją podstawowych elementów. Po­ wrót, poprzez muzykę, do fundamentów, które wraz z cywi­ lizacyjnym rozwojem uległy nadwątleniu. Tu warto odnotować jeszcze na marginesie, że uwagi LeviStraussa służyć również mogą jako wygodne alibi dla niniej­ szych rozważań. To na wypadek, gdyby ktoś znienacka zapy­ tał, czy antropolog naprawdę nie ma już nic lepszego do ro­ boty od zajmowania się muzyką. 4. Po Babel „Na afiszu przy drzwiach kościoła, zapowiadającym Sztuką fugi. ktoś nagryzmolił wielkimi literami: BÓG UMARŁ. I to w związku z muzykiem zaświadczającym, że Bóg. jeśli nawet zmarł, może zmartwychwstać - wła­ śnie w czasie, gdy słuchamy jakiejś kantaty bądź fugi!" Emil Cioran, O niedogodności narodzin Czy można napisać coś o muzyce? Jak widać: można. Czy można wysłowić adekwatnie to, „o co chodzi" w muzyce? Nie można. Steiner świadom jest w pełni tej antynomii. Cała jego książka jest na niej oparta. Stwierdza on, z jednej strony, że niewiele, bądź zgoła nic na temat muzyki powiedzieć się nie da, że język raczej przesłania niż odkrywa to, co w niej najważniejsze, a z drugiej strony, mnoży słowa, ujęcia, przy­ bliżenia, stara się nieustannie o jak najlepsze, najbardziej pre­ cyzyjne wydobycie i nazwanie muzycznej esencji. Przez całe 191 stron swojej książki, Steiner nic przecież innego nie m ó w i jak tylko to, że o muzyce m ó w i ć się nie da. To jak­ by rozpisana na szereg głosów wariacja potwierdzająca traf­ ność epigramatycznej „definicji" muzyki, którą znajdujemy u Rilkego: „Muzyko....Mowo, gdzie mowy / kończą się ,,. Wariacja, która kończy się ścianą. O co w tym wszystkim chodzi? 33 Co kilka stron, w refrenicznych nawrotach, pojawia się u Steinera znajoma i rozpoznawalna formuła: „obraz, sonata, wiersz". Nic w tym dziwnego. Swoją, teologiczną u korzeni, koncepcję estetyki, rozciąga on całą sztukę, na wszystkie te działania, które obejmuje i zawiera w sobie grecki rzeczow­ nik poiesis. Każda z jej ekspresji, choć organicznie zanurzo­ na w materii, w dotykalnym, widzialnym i słyszalnym, osta­ tecznie okazuje się jakąś mową transcendencji, epifanią Inne­ go: „wierzę, iż poezja, sztuka i muzyka zbliżają nas bardziej bezpośrednio do tego w istnieniu, co nie jest nasze" |RO,187] I chociaż ów powracający refren pozwala zasadnie sądzić, że dla Steinera wszystkie sztuki są równe, to nie da się jednak­ że zaprzeczyć, że w końcowych, kulminacyjnych (również i dramaturgicznie) fragmentach książki, jedna z nich jest wy­ raźnie równiejsza: „Muzyka i metafizyka, w swym najbar­ dziej rdzennym sensie, muzyka i odczucie religijne, są w za­ sadzie nierozłączne. I to właśnie w muzyce i poprzez muzy­ kę znajdujemy się najbardziej bezpośrednio (wszystkie podkr. DC) w obecności logicznie i werbalnie niewyrażalnej, lecz całkowicie namacalnej energii istnienia, która komuni­ kuje naszym zmysłom i naszej refleksji tę odrobinę, jaką zdolni jesteśmy pojąć z nagiego cudu życia. Uważam, iż mu­ zyka jest nazywaniem nazywania życia. Jest odruchem sakra­ mentalnym, nie mieszczącym się w jakiejkolwiek liturgicznej czy teologicznej konkretyzacji. Lub, jak powiedział Leibniz, SI �'muzyka jest tajemną arytmetyką ducha nieświadomego fak­ tu, że liczy' (...). Dlatego w swojej argumentacji przeznaczyłem dla muzyki miejsce centralne". [RO,178] W dalszej części, zapewnia Steiner kolejny raz, że muzy­ ka nie transponuje się w żadne struktury logiczne (chyba że, za Levi-Straussem, przyjmiemy, że jest to logika mityczna), czy konstrukcje werbalne. Zapewne, można by się spierać, czy forma, którą znajdujemy w muzyce („W muzyce forma jest treścią, treść formą" [RO, 179]) jest bardziej oporna na dyskursywny przekład niż forma, którą spotykamy w wierszu czy w obrazie. Czy naprawdę można opowiedzieć „własnymi słowami" Celana, czy można przełożyć na słowa Cezanne'a? Czy jest to zadanie łatwiejsze niż opowieść o formie w mu­ zyce? Czy w wierszu i obrazie, gdy chodzi o to, co w nich idiomatyczne, forma również nie jest treścią, a treść formą? Przy pewnym rozumieniu „formy" obecnej w dziele sztuki, zadanie translatorskie okaże się równie beznadziejne we wszystkich tych przypadkach. Zostawiamy jednak spory (bo nie o nie tu przede wszystkim chodzi), powracając do re­ konstrukcji poglądów Steinera na muzykę. Sięgnijmy jeszcze raz do tekstu. 34 wszelkie formalne credo. Spróbujmy przedstawić to odwrot­ nie: dla wielu ludzi religia to muzyka, w którą uwierzyli. W ekstazach muzyki pop i rock takie utożsamienie szczegól­ nie rzuca się w oczy". [RO, 179-180] W ekstazach opisu tego stanu rzeczy - również. Muzyka, wychodząc w swej warstwie akustycznej z „tego świata", celuje więc wprost w „inną" rzeczywistość, przez „ten świat" nie ograniczoną. Będąc, w istocie, fenomenem słuchowym, przebija zmysłową powłokę świata. Dotyka ob­ szaru opisywanego przez Rudolfa Otto jako ganz andere? Albo: jest tym, co Gerardus van der Leeuw określił w swej te­ ologii estetyki muzycznej mianem „muzyki, która jest czymś więcej niż muzyką" , a więc tym, co język mistyków nazy­ wał słowem canor - niebiańskim śpiewem. W obliczu, meta­ fizycznej w swym rdzeniu, choć nie ograniczonej do żadnej liturgii czy konfesji muzyki, stajemy wprost wobec przebły­ sku Rzeczywistej Obecności. Podobnie, jak widzieliśmy, mówili już, choć nieco innym językiem, i Wackenroder, i Schopenhauer, i Nietzsche. To tropy na które wskazał sam Steiner. 5 36 Widać wyraźnie, w którą stronę zmierza jego myśl. Pod­ kreśla on, że w odniesieniu do muzyki, w mówieniu o niej, najczęściej bywamy zanadto „ludzcy", arcyludzcy. Pochło­ nięci rozstrząsaniem i analizą tego, co da się pojąć i opisać, tracimy z oczu (i uszu!), to co najważniejsze: zapominamy nieustannie o jej nie-ludzkim pochodzeniu. W spostrzeżeniu, które gładko sprzymierza Kiekegaarda z Schopenhauerem, przypomina Steiner o władztwie jakie muzyka ma nad nami, bez względu na to z jakiego - demonicznego czy boskiego źródła ono pochodzi [RO, 179]. Temperatura rośnie. W aka­ picie podsumowującym steinerowską metafizykę muzyki czytamy: Jest jednak myśliciel - czasowo i językowo znacznie mu bliższy od wspomnianych - którego Steiner w książce nie wymienia, a którego myślenie o muzyce wykazuje daleko idące, uderzające wręcz zbieżności z jego rozpoznaniem. To Emil Cioran. Poza podobnym, cholerycznym temperamen­ tem i skłonnością do stylistycznej rafinady, w zasadzie wszy­ stko ich dzieli. Czy może zaistnieć choćby cień porozumienia pomiędzy teologicznie motywowaną releksją nad „rzeczywi­ stymi obecnościami" a myślą, która przez lata wyżywa się w filozoficznej celebracji słowa „Nic"; pomiędzy obrońcą eu­ ropejskiego kanonu kultury a ironicznym prześmiewcą za­ chodniego dziedzictwa? Teoretycznie nie. Ale, ufam tu w ciemno Steinerowi, teorie - jak kłamstwa - mają krótkie nogi. Przyjrzyjmy się raczej tekstom. „Muzyka jest ostateczną materializacją tego wszystkiego, co usiłowałem zasugerować na temat rzeczywistej obecności w znaczeniu, wówczas gdy obecności tej nie sposób ani uka­ zać analitycznie, ani sparafrazować. Muzyka wnosi do nasze­ go codziennego życia bezpośrednie spotkanie z logiką sensu innego niż sens rozumu. Jest to bez wątpienia najprawdziw­ sze ze znanych określeń logiki aktywnie obecnej w źródłach istnienia, logiki tworzącej żywotne dla nas formy. Muzyka celebruje tajemnicę przeczuwania transcendencji, począw­ szy od pieśni Orfeusza, kontr-twórczych wobec śmierci, do Missa Solemnis, od późnych sonat fortepianowych Schuberta do Mojżesza i Arona Schoenberga i Quatuor pour la fin du temps Messiaena. Nie sposób zliczyć tych wszystkich przy­ padków, kiedy pomiędzy takim celebrowaniem a religią za­ dzierzgnęła się oczywista więź. Jednak najważniejsza z tych więzi dalece wykracza poza wszelki religijny motyw czy pre­ tekst. Muzyka sprawia, w sposób tak oczywisty, że każda próba jego określenia przypomina zużytą kliszę, a jednocze­ śnie w sposób nieokreślony i przepotężny zarazem, że w na­ sze istnienie jako ludzi władne jest wkroczyć to, co mieści się poza granicą werbalizacji, co przewyższa naszą zdolność analizy. Muzyka jest wyraźnie nie ograniczona przez świat, bowiem ten ostatni podlega naukowemu opisowi i praktycz­ nemu ujarzmieniu. Znaczenia muzyki są transcendentne (wszystkie podkr. DC). Od dawna była ona - i jest nadal niepisaną teologią tych, którym brak lub którzy odrzucają Oczywiście, Steiner, czciciel klasyków, nigdy by się nie zgodził z surrealnym żartem Ciorana, że gdy chodzi o głęb­ szy, filozoficzny wgląd w rzeczywistość, podobne funkcje jak lektura Platona, może spełniać dźwięk saksofonu. Ale, co do reszty... Bliskie zapewne Steinerowi, wywodzącemu się w części z Schopenhauera, byłoby, cytowane przez Ciorana twierdzenie Carnapa, o tym że metafizycy, to muzycy bez ta­ lentu do muzyki. Są i poważniejsze filiacje. Lament Steinera nad niedostawaniem słowa do muzyki, nad nieredukowalną ułomnością językowych ujęć muzyki, u Ciorana uzyskuje jeszcze radykalniejszą, trudno ukryć, że konsekwentniejszą, postać: „Przestałem pisać, uważam, że nie warto tego ciągnąć dalej, ale tę posuchę wypełnia muzy­ ka. Życie bez muzyki jest dla mnie naprawdę absurdem. No i nie ma potrzeby pisania, skoro nie możemy przełożyć na słowa odczucia o charakterze muzycznym. Nic więc z tego, co jest sensem muzyki, nie przechodzi do pisarstwa. Jeśli tak, to po co pisać?" To Cioran byłby przykładem, modelowym wręcz, jednego z tych, wspomnianych przez Steinera, wierzących inaczej, dla których muzyka jest przebraną teologią. I myślę, że ten ostat­ ni, wykazałby więcej poczucia humoru i zmysłu ironii niż Zygmunt Kubiak (patrz: redakcyjna dyskusja), czytając taką oto deklarację wiary rumuńskiego myśliciela: „Bez Bacha Bóg byłby pomniejszony. Bez Bacha Bóg byłby figurą trzecioplanową. Bach to jedyna rzecz napełniająca nas prze- 32 37 38 39 �świadczeniem, że wszechświat nie jest dziełem chybionym. Wszystko w nim jest głębokie, rzeczywiste, nie udawane. Po Bachu Liszt jest nie do zniesienia. Jeśli istnieje absolut jest nim Bach. Takiego wrażenia nie może dać dzieło literackie, bo u Bacha nie ma języka. U Bacha są co prawda teksty, ale nieszczególne. Dźwięk jest wszystkim. Bach nadaje sens re­ ligii. Nadweręża wyobrażenie tamtej strony jako nicości. Nie wszystko jest złudzeniem, gdy słucha się tego wezwania. Ale to jedynie Bach, tylko Bach to sprawia; w życiu był człowie­ kiem przeciętnym. Bez Bacha byłbym nihilistą absolut­ nym". Czy naprawdę tak trudno dostrzec w tym „bluźnierstwie", w tej pozornej negacji, przewrotną afirmację wyższe­ go porządku. Sceptycyzm, w takiej postaci, w jakiej znajdu­ jemy go u Ciorana, jest w istocie - czy koniecznie trzeba po­ wtarzać stary banał - pewną postacią mistyki. 40 W innym miejscu, wraca Cioran do tego wyznania wiary w muzykę. Zaskakujące jest przy tym podobieństwo pomię­ dzy opisanym przez Steinera doświadczeniem muzyki, kon­ templacyjnym zatopieniem się w niej a nazwaniem przez Ciorana, tego wyjątkowego w porządku poznawczym dozna­ nia, odmianą przeżycia mistycznego. A kiedy Cioran opisuje muzykę jako , język transcendencji", podobieństwo przecho­ dzi w głos brzmiący ze Steinerem unisono: „To jedyna sztu­ ka nadająca sens słowu 'absolut'. Jest to absolut przeżyty, jakkolwiek przeżyty za pośrednictwem ogromnej iluzji, bo rozwiewa się z chwilą nastania ciszy. Absolut efemeryczny, w sumie paradoks. To doświadczenie, żeby mogło się utrwa­ lić, musi być ponawiane w nieskończoność, podobnie jak przeżycie mistyczne, którego ślad ginie z chwilą, gdy ponow­ nie włączamy się w powszedniość. (...) W nocy nabiera ona (muzyka] jakiegoś niezwykłego wymiaru. Ekstaza muzyczna łączy się z ekstazą mistyczną. Czujemy, że docieramy do ja­ kiejś granicy, że nie można już poza nią wyjść. Nic innego już się nie liczy, i nie istnieje. Zanurzeni jesteśmy w jakimś świe­ cie upajająco wręcz czystym. Muzyka jest językiem transcen­ dencji. Tłumaczy to tajemne więzi, jakie rodzi ona między lu­ dami. Zanurza ich w świat, w którym granice przestają ist• «I 41 mec . Jak cytaty, żywcem wyjęte ze Steinera, brzmią uwagi Cio­ rana o tajemniczym, całkiem innym, z innego porządku po­ chodzącym „języku" muzyki. Zrzyma się on na Prousta, który przy całej swojej subtelności, nie przekroczył jednak w swoim rozumieniu muzyki poziomu estetycznego: „Praw­ dziwego niepokoju metafizycznego nie znał. Jego przeżycia muzyczne zawsze łączą się z jego historią osobistą. Nie wy­ rywają go one z jego życia - z życia po prostu. W świat mu­ zyki wkraczamy naprawdę tylko wówczas, gdy wychodzimy poza to, co ludzkie. Muzyka jest światem nieskończenie real­ nym, choć niepochwytnym i zwiewnym. Ktoś, kto będąc wrażliwy na jej magię, nie potrafi w ten świat przeniknąć, po­ zbawia się wręcz racji istnienia. Najwyższe jest mu niedo­ stępne. Rozumieją ją tylko ci, którym jest niezbędna. Muzy­ ka musi cię przyprawiać o szaleństwo, inaczej jest niczym". Uderzające jest istnienie „miejsc wspólnych" w wypowie­ dziach o muzyce Ciorana i Steinera. Muzyka jako świat ist­ niejący w sposób rzeczywisty. Jako to, co naprawdę, w moc­ nym, ontologicznym sensie słowa: j e s t . Mimo swej znikliwej natury, eterycznej niepochwytności, to świat o mocnej bytowej konsystencji. Słuchanie muzyki jako, dające się po­ równać jedynie z przeżyciem mistycznym, intensywne do­ 42 świadczenie pełni. I wreszcie: Muzyka jako jedno z imion najważniejsze! - transcendencji. Dochodzimy w tych rozważaniach do punktu chyba naj­ bardziej ryzykownego. Nie ma co kluczyć w niedopowiedze­ niach i mglistych sugestiach. Powiem wprost: czytając, pisa­ ne eon fuoco, wywody Steinera na temat osobliwości muzy­ ki, jej metafizycznego rdzenia, o tym, że na zdrowy rozum czegoś takiego w przyrodzie być nie powinno, a mimo wszy­ stko jest, nieodmiennie przywoływałem w pamięci ten nie­ zwykły sylogizm zapisany przez ojca Pawła Florenskiego w Ikonostasie, na marginesie jego uwag o teologii ikony; wnioskowanie, którego „logika" jest równie zniewalająca jak jego objawiająca prostota: „Ze wszystkich dowodów filozo­ ficznych na istnienie Boga najbardziej przekonywająco brzmi właśnie ten, o którym nawet nie wspomina się w podręczni­ kach. Można go na przykład sprowadzić do następującego wnioskowania: 'Jest Trójca Rublowa, a więc jest Bóg'". Czy nie jest tak, że Steiner, świecki teolog, konstruuje, nie wprost oczywiście, podobny „dowód" na istnienie Transcendencji. Tyle że w jego wypadku ikonę zastępuje muzyka. Naśladując Florenskiego, ale i Ciorana (czy nie dziwne to sąsiedztwo?), finał jego rozważań mógłby tedy zabrzmieć, na przykład tak: „Jest Kunst der Fugę Bacha, a więc jest Bóg". Tak czy inaczej, w konsekwencji, byłby to Deus ex musicae. Można by powie­ dzieć, że w muzyce usłyszał Steiner „dowód" na realność gło­ su płynącego z całkiem innego świata. Krokiem dalej - ale czy dozwolonym? - byłoby powiedzenie, że w muzyce objawił mu się His Master's Voice. 43 W czym ryzyko takiego myślenia? Przypomijmy, tak bli­ skie Steinerowi pod pewnymi względami, a przy tym tak wy­ raźnie odległe od jego myślenia o muzyce, uwagi Gabriela Marcela z zakończenia jego Tajemnicy bytu: „Powtarzając jedno z muzycznych porównań, do których, jak wiecie, mam nieprzezwyciężoną słabość, powiedziałbym, że od chwili, gdy pozwalamy się przenikać niewidzialnym wpływom, my, którzy na początku byliśmy tylko niewprawnymi, a jednak zarozumiałymi solistami, staramy się stawać powoli przyjaz­ nymi i zachwyconymi członkami orkiestry, w której niesłu­ sznie nazywani przez nas zmarłymi są niewątpliwie bliżej niż my Tego, o kim nie należy chyba mówić, że dyryguje symfo­ nią, ale że j e s t symfonią w jej głębokiej nadzmysłowej jed­ ności, w jedności, jakiej możemy spodziewać się dostąpić tylko niepostrzeżenie poprzez jednostkowe doświadczenia, których nieprzewidywalnego dla nikogo z nas ogółu nie da się przecież oddzielić od osobistego powołania". 44 W zasadzie, niby wszystko się zgadza... Nie ma jednak sensu chrzcić Steinera na siłę. Widać od razu gdzie są różni­ ce. Jedna zwłaszcza rzuca się w oczy. Marcel, kiedy opisuje doświadczenie transcendencji w terminach muzycznych, kie­ dy sięga do metaforyki, do której ma taką słabość, mówi tu wyraźnie z wnętrza religii, ze środka głębokiego doświadcze­ nia religijnego. Steiner, tak bliski w podstawowych intuicjach Marcelowi, mówi jednak wyraźnie „z zewnątrz", spoza ob­ szaru konfesyjnego przyporządkowania. Poza tym, zbyt jest Steiner dionizyjski, zbyt podkreśla orgiastyczny, a to znaczy, również i demoniczny aspekt muzyki, by gładko przejść nad różnicami i stwierdzić, że w obydwu przypadkach mamy do czynienia dokładnie z takim samym typem myślenia o „mu­ zyczności" transcendencji. W niczym to, oczywiście, nie odbiera autentyczności ani głębi sformułowaniom Steinera. 33 �Spostrzeżenie to, prowadzić może wszakże do pojawienia się kilku wątpliwości. Czyjego, religijna w istocie, perspektywa rozumienia muzyki (ogólniej: sztuki) nie jest pewnego rodza­ ju próbą uczynienia ze sztuki religii? Czy nie mamy tu do czynienia z jakimś nawrotem do modernistycznych koncepcji „religii sztuki", do kreowania artystów na kapłanów nowego obrządku? Czy sztuka nie jest tu „zamiast" religii? Czy nie jest jej wyrafinowaną estetycznie protezą? Metafizycznym pocieszeniem? A może zwykłym ersatzem? Czy muzyka z rozważań Steinera, nie jest, dla jednych: „aż", ale już dla in­ nych: „tylko", teologią tych, którzy nie są zdolni przyjąć bądź odrzucają „wszelkie formalne credo"! Ale, znowu, czy tak myśląc, nie posługujemy się wąską, zredukowaną ledwie do wymiaru estetycznego (tu w rozumieniu etymologicznym: ograniczoną do poziomu zmysłowego), koncepcją sztuki? Czy ustanawiając dla sztuki zadania mieszczące się w grani­ cach rozumu (i zmysłów), nie konstruujemy kolejnego, opar­ tego na arbitralnych przesłankach, dekretu? Steinera, zdaje się, kwestie te przesadnie nie przejmują. Wypowiada się on przecież przede wszystkim jako orędow­ nik poszukujących i to z nimi dzieli się dobrą nowiną o „nie­ ludzkiej" mocy muzyki. Poza tym ciężar jego rozważań mie­ ści się tak naprawdę gdzie indziej. Sądzę, że centralną figurą symboliczną, wokół której opla­ ta się myśl Steinera i która pozwala głębiej wniknąć w jego muzyczne rozważania, jest biblijny mit wieży Babel. To tutaj, w opowieści o pomieszaniu języków mieszkańcom równiny Szinear, bije główne źródło jego mitycznej narracji o muzy­ ce. W swojej intelektualnej autobiografii, Errata, dowodzi Steiner, że tradycyjna, moralistyczna interpretacja, która ka­ że widzieć w pomieszaniu języków karę za grzech pychy jest nie utrzymania. Historia ta, twierdzi on, jest nade wszystkim opowieścią o utracie językowej niewinności. Pomiędzy sło­ wem i światem pojawiła się rysa. (Czyżby już tu miała miej­ sce prefiguracja „zerwanego kontraktu" z Rzeczywistych obe­ cności!). Nie potrafimy już opowiadać „adekwatnie" o świe­ cie, język przestał nazywać rzeczy „po imieniu". Nie ma już prostej referencji między słowem i rzeczą. Gorzej: pomiesza­ nie języków, wprowadziło nieusuwalne bariery między ludź­ mi. Odtąd nie rozumiemy już dobrze świata i siebie nawza­ jem. Wszyscy żyjemy teraz w przestrzeni komunikacyjnej, która jest - by wykorzystać tytuł innej książki Steinera - rze­ czywistością After Babel. Święty język Początku uległ bez­ powrotnej zatracie. Skazani jesteśmy, tak w relacjach „pozio­ mych", jak i „pionowych" na niepełny i ułomny ze swej na­ tury przekład. 45 Czy rzeczywiście? Rdzeniem opowieści Steinera o muzy­ ce jest niewyartykułowane wprost, ale czytelne, przekonanie, że w dzisiejszym świecie, takim językiem, „językiem poza słowem", jest właśnie muzyka. Że jest narzędziem komuni­ kacji wyjątkowym, językiem nad językami. Łamie ona nie tylko bariery międzyosobowe, międzykulturowe, ale daje nam dostęp - co prawda chwilowy, efemeryczny, może i złudny - do świata sprzed Upadku. Steiner brzmi tu zadzi­ wiająco zgodnie z intuicjami Herberta Whone'a, brytyjskiego skrzypka, który próbuje myśleć i pisać o muzyce przez pry­ zmat mitu. W konkluzji swojego eseju o znaczeniu i roli mu­ zyki w świecie powszechnej dysharmonii i dystrakcji stwier­ dza on: „W artykule tym, zamierzałem zasugerować tylko ty­ le, że dźwięk i muzyka leżą u korzeni naszej egzystencji. Jak 34 powiedzieliśmy, istnieje tylko jedna opowieść. I jest to opo­ wieść prosta. Podstawowy Ton wszechświata rozproszył się i rozdzielił na szereg subdźwięków i przydźwięków, aż do te­ go stopnia zróżnicowania, że fakt ten powołał do życia orkie­ strę, której na imię Babel. (...) Jako że czas płynie, muzyka rozprzestrzenia się i przedstawienie trwa dalej. To właśnie muzyk, tu na dole, jest tym, który zastępczo oferuje możli­ wość powrotu i który ma, w najgłębszym sensie, do odegra­ nia jedną z najważniejszych ról w ludzkim życiu". Muzyka jako droga do osiągnięcia stanu sprzed pomieszania języ­ ków...To z pewnością byłoby Steinerowi bliskie. 46 Czy to nie dziwne, że w zasadniczych rozwiązaniach do­ tyczących muzyki, spotykają się ze Steinerem myśliciele tak różni jak Wackenroder, Nietzsche, Levi-Strauss, Cioran i wielu innych, tu nie wymienionych. W istocie: trudno nie uwierzyć, że muzyka ma realną moc budowania porozumie­ nia ponad podziałami. Że jednoczy raczej niż dzieli, że spaja, choć na krótko, sfery rzeczywistości, zdawałoby się, wzaje­ mnie nieprzywiedlne. Czym więc jest muzyka? Jaka formuła określała by ją najlepiej? Roland Barthes powiada, że wartość muzyki być może na tym polega, że jest dobrą metaforą. Możliwe. Zwłaszcza idea „przenoszenia" znaczeń, tkwiąca greckim źródłosłowie, byłaby nie do pogardzenia. Weźmy pod uwagę jeszcze jedną możliwość. Utrzymuje Paul Ricoeur, że związek pomiędzy metaforą a symbolem mogą opisać tylko dwa wzajemnie sprzeczne twierdzenia. Tak więc, meta­ fora zawiera więcej niż symbol: to, co w symbolu pomiesza­ ne, wypowiedź metaforyczna doprowadza do względnej przejrzystości. Ale też symbol zawiera jednak więcej niż me­ tafora: „Symbol jest związany w inny sposób niż metafora. Symbol ma korzenie. Symbole pogrążają nas w tajemniczym doświadczeniu mocy". Dwuwymiarowa struktura symbolu, którego metafora jest językową powierzchnią, swą jedną czę­ ścią, zanurzona jest w niesemantycznym obszarze sacrum. Zmylmy więc tropy... Czy nie lepiej byłoby może powie­ dzieć, jak choćby Albert Schweitzer , że „naturalną" mową muzyki jest symbol? Jest jeszcze jedna okoliczność przema­ wiająca za takim wyborem. Symbol już w swej etymologii (obojętnie, czy wyprowadzonej od symbolon czy symballein) niesie z sobą ideę łączenia, spajania, przywracania jedności. W rozważaniach Gadamera na temat sztuki znajdujemy okre­ ślenie symbolu, które nawiązuje do etymologii, ale też wpro­ wadza element, który pozostaje w ścisłym związku z naszy­ mi ustaleniami: „Przez symbol (...), przez doświadczanie symboliczności rozumiemy, że to, co jednostkowe, szczegól­ ne jest niczym ułamek bytu, że coś, co z nim koresponduje, jest obietnicą uzupełnienia całości i szczęścia, albo też że ta wciąż poszukiwana uzupełniająca całość cząstka (podkr. DC) jest drugim odłamkiem pasującym do naszego fragmen­ tu życia". 47 48 49 50 Żyjemy, przypomina nam wciąż Steiner, w świecie ducho­ wo chorym. W obliczu doskwierających nam kłopotów z bra­ kiem referencyjności znaków słownych, z tworzeniem się wokół nas szklanej kuli słownych samoodniesień, w obliczu bolesnego przeżywania „rzeczywistej nieobecności" Trans­ cendencji, myśl Steinera zdaje się kulminować w jednym za­ leceniu, prostym, acz o dalekosiężnych konsekwencjach: S ł u c h a j c i e a znajdziecie. Tak brzmi dzisiaj trzeźwiący aforyzm świeckiego proroka. Tako rzecze Steiner. �5. Con amore. Finale presto jest surowy; każdy jest przeniknięty tym, co mówi. Ten głos kocham - całe życie go kochałem". Naprawdę, nie ma znaczenia, kto jest przedmiotem adora­ cji. Czy marmurowe pomniki: Mozart i Beethoven, czy mało komu znany Charles Panzera. Tę listę uwiedzionych można by dowolnie wydłużać: Nietzsche ze swoim uwielbieniem dla Wagnera (obróconym później w nienawiść), Levi-Strauss pa­ dający na kolana przed Elizabeth Schwartzkopf, Cioran spra­ gniony muzyki Bacha, itd, itd, itd... Mówienie o muzyce wy­ klucza obiektywizm. Dyskurs muzyczny, albo jest równocze­ śnie dyskursem erotycznym, albo nie ma go wcale. Potwier­ dzałoby to przenikliwą uwagę Barthes'a, że muzyka „nie podpada pod żaden metajęzyk, lecz tylko pod dyskurs warto­ ściujący, pochwalny: pod dyskurs miłosny". Rzeczywiste obecności to tekst, pod względem gatunko­ wym, niejednorodny. Bo to i pamflet, i manifest, i filipika, i intymny list, i quasi-teologiczny traktat (ktoś niechętny, po­ wiedziałby może: kazanie). Ale nad tym wszystkim góruje namiętny ton miłosnego wyznania. Jeśli jest coś, co spaja wszystkie te formy, coś, co sprawia, że nie obcujemy z dzielem-hybrydą, ale ze spójną całością, to właśnie ów głos czło­ wieka nieprzytomnie zakochanego. Książka Steinera, to rzecz składająca się w znacznej części z barthes'owskich „fragmentów dyskursu miłosnego". Ale też to, co wprawia w ruch język, co każe mu mówić, mówić, mówić, wyklucza wszelką dyskusję. ,JCocham-cię jest bez niuansów. Likwidu­ je wyjaśnienia, uzgodnienia, stopnie, skrupuły". Steiner przecież nie argumentuje, ale sławi swoją oblubienicę: muzy­ kę. Cały roznamiętniony, płonący, chory z miłości. I , jak każ­ dy zakochany, powtarza się, mówi wciąż to samo, tylko w in­ nej formie. Domaga się przy tym, by na obiekt jego wes­ tchnień spoglądać wyłącznie jego oczyma. Na pewno: to nie jest książka dla wszystkich. Steiner szuka takich jak on. Zwraca się do mnie, do ciebie, do tych, dla których, jak dla Ciorana, muzyka jest do życia koniecznie potrzebna. 54 „Kochać - to nie pytać o nic" z repertuaru Piotra Szczepanika Czy można napisać coś sensownego o muzyce? Można. Ale jak? Połuchajmy jeszcze na koniec kilku z tych, którzy o muzyce potrafili powiedzieć najwięcej: Kierkegaard: „Ale jestem na tyle dzieckiem, czy raczej je­ stem jak młoda dziewczyna w Mozarcie zakochany, że za wszelką cenę muszę go umieścić jak najwyżej. (...) O nie­ śmiertelny, któremu wszystko zawdzięczam, i to, żem rozum utracił, i duszę mam zachwyconą, i że przejął mnie najgłęb­ szy dreszcz, o ty, któremu zawdzięczam, że nie muszę iść przez życie jak jeden z tych, których nic poruszyć nie zdoła; ty, któremu dzięki niech będą za to, że nie umrę nie zaznaw­ szy miłości, choć miłość moja była nieszczęśliwa". Barth: „Wierz mi, proszę: wiele uszu i serc, zarówno uczo­ nych, jak i tych prostych, jak moje, w dalszym ciągu kochają cię słuchać, wciąż na nowo - nie tylko w roku twojej roczni­ cy!" Gombrowicz: „Od kilku lat przebywałem poza muzyką. (...) Jednakże przed paru miesiącami wysłuchałem przypad­ kowo kwartetu f-moll, jedenastego - i nie wiem, czy tego dnia byłem szczególnie łasy na muzykę, czy może podbiło mnie bogactwo polifoniczne kwartetu (...) zaraz następnego dnia kupiłem sobie płyty z tymi jego kwartetami....i utoną­ łem. (...) Zapewne gdyby nie ten wykwintny czwórśpiew smyczkowy, nie owo polifoniczne wyrafinowanie kwarteto­ we, dzięki któremu wszelka muzyka, która się dostanie mię­ dzy te cztery instrumenty, ulega niezmiernemu wysubtelnieniu, nie byłbym może znienacka zachorował na Beethovena". 51 52 53 Barthes: „Refleksje, jakie zamierzam wam przedstawić, mają w sobie coś z paradoksu: chciałbym w nich złożyć wy­ jątkowy i szczególny hołd swojemu ukochanemu wykonaw­ cy pieśni francuskich, którym był Charles Panzera.(...) Mój stosunek do głosu Panzery ma charakter miłosny: nie chodzi o jego surowy, fizyczny głos, ale o to, jak ów głos wnika w ję­ zyk, w nasz język francuski, jako pożądanie: żaden głos nie PRZ 1 G.Steiner. Rzeczywiste obecności, przet. O.Kubińska, Instytut Kul­ tury, stowo/obraz terytoria. Gdańsk 1997. Następne przytoczenia z tej książki lokalizuję w tekście, numery stron w nawiasach kwadratowych: [ROI G.Steiner, W zamku Sinobrodego, przet. O.Kubińska, Atext, Gdańsk 1993, s. 131; dalsze cytaty z tej książki zaznaczam w tekście w nawiasach kwadratowych: |WzS] Choć uczciwie trzeba powiedzieć, że krytyka Steinera nie osiąga pułapu umysłowej aberracji, jak to zdarza się czasem w konserwatyw­ nych połąjankach. U Allana Blooma czytamy np. taką oto złotą myśl: „Młodzi ludzie wiedzą, że rock ma rytm stosunku płciowego", co mimo­ wolnie potwierdza trafność tytułu jego książki, por. A.Bloom Umysł za­ mknięty, przeł. T.Bieroń, Zysk i S-ka, Poznań 1997. s.85 2 1 4 „Przedmiotem nabożnego zachwytu konsumenta są pieniądze, za które kupił bilet na Toscaniniego. Sam przyczynił się do sukcesu, który reifikuje i uznaje za obiektywne kryterium, nie rozpoznając w nim swe­ go udziału. Ale jest 'twórcą' tego sukcesu nie dlatego, że koncert mu się spodobał, lecz dlatego, że kupił bilet.", Ober den Fetischcharakter in der Musik und die Regression des Hórens, „Zeitschrift fur Sozialforschung" 1939, rocznik VII, cyt. za: K.Sauerland, Od Diltheya do Adorna. Studia Z estetyki niemieckiej. Warszawa 1986, s. 198 55 56 Pewnej ironii dodaje fakt, że aby się tego wszystkiego do­ wiedzieć, niekoniecznie trzeba było książkę Steinera prze­ czytać. Wystarczyło spojrzeć na dedykację: „Dla Jacqueline Werly. będącej źródłem muzyki". PISY 5 N.Harnoncourt, Muzyka jako mowa dźwięków. przet.M.Czajka, Fundacja „Ruch Muzyczny", Warszawa 1995, s.7 '' I.Kant. Krytyka władzy sądzenia, przeł. J.Galecki, Warszawa 1986. s.264 W.Wackenroder. Dichtung, Schriften, Brie)'e, Berlin 1984, s.312, cyt. za: E.Fubini. Historia estetyki muzycznej, przet. Z.Skowron. Musica Jagiellonka. Kraków 1997, s.260 " W.Wackenroder, Werke und Briefe. Heidelberg 1967, s.451, cyt. za: C.Dahlhaus, Idea muzyki absolutnej i inne studia, przet. A.Buchner. PWM. Warszawa 1988,' s.159 Wackenroder, Dichtung s.261 S.Kierkegaard, Stadia erotyki bezpośredniej, przeł. J.Iwaszkie­ wicz, w: Albo-albo , Warszawa 1982,1.1, s.76 '' Tamże, s.77 Tamże, s.75 " Naturalnie, pojęcie formy u Hanslicka, nie jest ani tak jednoznacz­ ne, ani tak redukcyjne, jak zwolennicy czarno-białych (forma versus treść) modeli estetycznych chcieli by to czasem widzieć, por. Dahlhaus. Idea..., s. 117-121 A.Schopenhauer, Świat jako wola i przedstawienie, przel. J.Garewicz, PWN, Warszawa 1994, t.l, s.395-396 7 4 10 12 14 55 �15 Tamże, s.405 Tamże, s.406-407 Tamże, s.405 F.Nietzsche, Narodziny tragedii czyli hellenizm i pesymizm, prze). L.Staff, Warszawa 1907, s.20 F.Nietzsche, Pisma pozostałe 1862-1875, przeł. B.Baran, inter es­ se, Kraków 1993, s.205 Tamże, s.210 Nietzsche, Narodziny s.50-51 Tamże, s. 148, 149 Tamże, s.234 C.Levi-Strauss, D.Eribon,, Z bliska i z oddali, przeł. K.Kocjan, Opus, Łódź 1994, s.208-209 Por. E.Mieletynski, Poetyka mitu, tłum. J.Dancygier, przedmowa M.R.Mayenowa, PIW, Warszawa 1981, s. 103 Tamże, s.205 C.Levi-Strauss, Mythologiques I: Le cru et le cuit, Paris 1964, t.l, s.24; Octavio Paz polemizuje z tą tezą, twierdząc, że aby coś przekro­ czyć, trzeba to najpierw osiągnąć, muzyka natomiast nigdy nie przekra­ cza języka artykułowanego, bo po prostu nigdy do tego poziomu nie do­ chodzi. O .językowym" charakterze muzyki można mówić tylko per analogiom, O.Paz, Levi-Strauss albo Nowa Uczta Ezopa, przeł. P.Fomelski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997, s.52 16 17 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 C.Levi-Strauss, Myth and Meaning. Cracking the Code of Culture, forward W.Doniger, New York 1985, s.52 Podobną intuicję zanotował w swoim dzienniku Witold Lutosław­ ski: „Po raz tysięczny: muzyka nie wyraża żadnych określonych uczuć, stanowi tylko ramy formalne (pokr.DC), w które przy jej odtwarzaniu każdy wlewa swoje własne emocje; takie na jakie go stać. Stąd bardzo proste wytłumaczenie łez gestapowców słuchających Mozarta", por. Lu­ tosławski. Homagium. Wydawnictwo Galerii Zachęta, Warszawa 1996, s.30 2 9 3 0 J.Łotman, Kultura i eksplozja, przeł. i wstępem opatrzył B.Żyłko, PIW, Warszawa 1998, s. 199-200 , J oto pytam się: czego ż ą d a całe moje ciało od muzyki w ogóle? Sądzę, że ulgi: tak jakby lekkie, śmiałe, swawolne, pewne siebie rytmy miały przyspieszać wszystkie funkcye zwierzęce: tak jakby złote, dobre, łagodne harmonie pozłacać miały spiżowe, ołowiane życie", F.Nietzsche, Wiedza radosna, przeł. L.Staff, Warszawa 1907, s.338 3 1 3 2 Levi-Strauss, Eribon, Z bliska..., s.206; warto zazanaczyć, że podobnie o związku muzyki i mitologii pisał Karl Kerenyi, wychodząc w swoim myśleniu z zupełnie innych przesłanek: „Mitologia, zupełnie tak samo jak muzyka, może być bardziej lub mniej zgodna ze swoim cza­ sem. Mogą być czasy, które to coś największego, co 'myślały', zdolne są wyrazić tylko w muzyce. Ale to coś największego jest w tym przypadku właśnie czymś takim, co jedynie w muzyce może być wyrażone", K. Ke­ renyi, Czym jest mitologia, przeł. I.Krońska, „Twórczość", 2:1973, s.90 3 3 R.M.Rilke, Muzyka, w: Rilke, Poezje, wybrał, przełożył i posłowiem opatrzył M.Jastrun, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987. s.347; przekład angielski mówi raczej o języku: Music..Language whe­ re/ language ends, R.M.Rilke, Music, przeł. Robert Bly, w: „Parabola", Volume V, number 2, 1980, s.59; Niezwykle zabawną, acz kuriozalną jest próba Anthony Burgessa przekładu na „muzykę" słów I części, sławne­ go Allegro molto, z Symfonii g-moll Mozarta (K.550). Przez swoją skraj­ ność, unaocznia ona daremność szukania dla dźwięków muzyki słowne­ go ekwiwalentu, wyraźnie stawia nas, czytelników i słuchaczy, wobec granicy nie do przebycia: „The squarecut pattern of carpet. Squarecut the carpet's pattern. Pattern the cut square carpet. Stretching from open door to windows. Soon, if not burned, ripped, merely purloined, as well all too likely, other feet would, other feet would tread. He himself, he himself, he he himself trod in the glum morning"... i tak dalej, w tym duchu..., A.Burgess, Mozart & Wolf Gang, Vintage, London 1992, s.81; w sprawie związków poezji z muzyką por. J.Błoński, Ut musica poesis?, „Twór­ czość" 9:1980, s.l 10-122 5 4 Por. np. rozumienie formy zaproponowane przez Wiesława Ju­ szczaka, W. Juszczak, Zasłona w rajskie ptaki albo O granicach „ okresu powieści", PIW, Warszawa 1981, s.49-52 36 3 5 „(...) schematyzacja elementu irracjonalnego muzyki dzięki prze­ żywaniu jej przez człowieka udaje się tylko na pewnych odcinkach i wy­ rywkowo, właśnie dlatego, że muzyka sama w sobie nie ma bynajmniej za swą treść serca ludzkiego ani też tylko jakiegoś drugiego narzecza swego wyrazu obok tego zwykłego, lecz właśnie jest także 'czymś in­ nym', czymś, co dzięki podobieństwu spotyka się z tamtym na pewnych odcinkach, ale nie zlewa się z nim w wielkich i bezpośrednich związ­ kach", R.Otto, Świętość, Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, s.84; o metafizycznym wymiarze muzyki zob. liczne teksty i książki Bohdana Pocieja, szczególnie porządkujący artykuł: Inspiracja religijna w muzyce, w: W kierunku religijności, red. B.Bejze, ATK Warszawa 1983, s.328-357 3 6 G.van der Leeuw, Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, preface M.Eliade, transl. D.E.Green, Weidenfeld and Nicolson, London 1963, s. 261 „Po co wczytywać się w Platona, skoro saksofon też może nas otworzyć na inny świat", Z Cioranem rozmawia Benjamin Ivry , w: Roz­ mowy z Cioranem, przeł. I.Kania, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999, s.l 70 Z Cioranem rozmawia Louis Jorge Jalfen, w: Rozmowy...., s.86 Z Cioranem rozmawia Michael Jakob, w: Rozmowy...., s.246 Z Cioranem rozmawia Benjamin Ivry, w: Rozmowy...., s.170-171 Z Cioranem rozmawia Sylvie Jaudeau, w: Rozmowy...., s.186-187 Tamże, s.l87 P.Florenski, Ikonostas i inne szkice, przeł. Z.Podgórzec, PAX, War­ szawa 1984, s.125 G.Marcel, Tajemnica bytu, tłum. M.Frankiewicz, przedmowa K.Tarnowski, Znak, Kraków 1995, s.390; obecność metaforyki muzycz­ nej w filozoficznych rozważaniach godna jest osobnego namysłu, por. rozważania Barbary Skargi o związkach czasu i muzyki u Bergsona i Bachelarda, B.Skarga, Dwie formy czasu, w: tejże, O filozofię bać się nie musimy. Szkice z różnych lat, PIW, Warszawa 1999, s.53-69 3 7 3 8 3 5 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 G.Steiner, Errata, Yale University, 1988; Warto może też zazna­ czyć, że sytuacja ta nie jest dla Steinera jednoznacznie negatywna. Wie­ lość języków, to wielość interpretacji świata, docieranie do jego „istoty" różnymi drogami. Każdy język w inny sposób „otwiera" rzeczywistość. Główne myśli z autobiografii Steinera referuje krótko J.Anders, Cierpli­ wość intuicji, „Literatura na świecie", 11-12:1998, s.269-276 4 6 H.Whone, Music, the Way of Return, .parabola", Vol.V, 2: 1980, s.13 4 7 R.Barthes, Muzyka, głos, język, przeł. K. Kłosiński, „Pamiętnik L i ­ teracki", R . X C , 1999, z.2, s.9 P.Ricoeur, Język, tekst, interpretacja, przeł. P.Graff, K.Rosner, PIW, Warszawa 1989, s.l55 A.Schweitzer, Bach, przeł. M.Kurecka, W.Wirpsza, PWM, Kra­ ków 1987, s.327; w niejednoznacznie pojmowanej kwestii symbolu w muzyce, zob. dwugłos C.Dahlhausa i H.H.Eggebrechta, Co to jest mu­ zyka?, przeł. D.Lachowska, wstęp M.Bristiger, PIW, Warszawa 1992, s.l 13-125 4 8 4 9 5 0 H.G.Gadamer, Aktualność piękna. Sztuka jako gra, symbol i świę­ to, fłum.K.Krzemieniowa, Oficyna Naukowa, Warszawa 1993, s.43 Kierkegaard, Stadia...s.50 K.Barth, Wolfgang Amadeus Mozart, foreword J.Updike, transl. C.K.Pott, Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1986, s.23 W.Gombrowicz, Dzienniki 1957-1961, Paryż 1962, s.211-212 R.Barthes, dz. cyt., s.5-6 Tamże, s.9 R.Barthes, Fragmenty dyskursu miłosnego, przekład i posłowie M.Bieńczyk, wstęp M.P.Markowski, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999. s.214. 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 Wszystkie ilustracje Roberta Fludda za: J. Godwin, Robert Fludd: Hermetic Philosopher and Surveyor of Two Worlds, Shambhake Publica­ tions 1979 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0be01e35dd3f540ac565c689aa0bf28f.pdf 54a6146060aa9bfcd7527a924db6a011 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2600 Title A name given to the resource Dziennik w ścisłem znaczeniutego wyrazu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.96-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu Bronisław M a l i n o w s k i Od Redakcji Tym razem prezentujemy początkowy fragment ostatniego zeszytu, który stanowi większość tomu opublikowanego w 1967 jako A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967. Tytuł angielskiego przekładu i wydania był wzię­ ty z tego właśnie zeszytu. Malinowski zapisywał go w okresie od listopada 1917 do lipca 1918. Są to notatki dość syste­ matyczne i służą w dalszym ciągu pracy nad sobą. W zapiskach tych dochodzi jednak element nowy: pojawia się przyszła żona Elsie Rosaline Masson, która staje się główną postacią, muzą i powierniczką młodego antropologa. Fragmenty korespondencji pomiędzy Elsie R. Masson i Bronisławem wydane przez Helenę Wayne (Malinowską) w dwutomowej edycji: The Story of a Marriage: The Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routladge 1995 publikowaliśmy na tych łamach (por. „Konteksty" 1997 nr 1-2; nr 3-4). Sylwetkę Elsie Masson przedstawiła też Helena Wayne w swoim artykule Wpływ kobiet na życie i dzie­ ło Bronisława Malinowskiego („Konteksty" 1997 nr 1-2). Malinowski wyrusza w swą trzecią i ostatnia wyprawę: spędza miesiąc w Samarai (na wschodnim krańcu Nowej Gwi­ nei), by w końcu dostać się znów na Trobriandy, gdzie spotyka znane krajobrazy, znanych ludzi i ciągle jeszcze nie do końca poznane problemy. Takim właśnie problemem okaże się wymiana kula. W poniższym fragmencie odbijają się najlepiej wszystkie te cechy Dziennika, na które w swoim omówieniu zwracał uwagę James Clifford - trudna sytuacja badacza antropologa, jego wyobcowanie, stany znużenia i zniechęcenia, a przede wszystkim swoista polifoniczność, poliglotyczność i heteroglosja w samej strukturze tekstu : „»Polski« dziennik jest nie­ zwykle wielojęzyczny. Mario Bick, którego zamiarem było zestawienie słownika i ogólne 'posortowanie tej lingwistycz­ nej mieszaniny', precyzuje, że Malinowski pisał 'po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po niemiecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczywiście terminów pochodzących z języków tubylczych' (były to czte­ ry języki: motu, mailu, kirwiński i pidgin)." (Por. James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, „Konteksty" 1992 nr 3^1). (Z.B.) Dzień za dniem, bez wyjątku, będę tu spisywał zdarzenia mego życia w historycznym porządku. - Co dzień, sprawdza­ nie z dnia poprzedniego: zwierciadło zdarzeń, mozolna oce­ na, wyodrębnianie sprężyn życia, plan na dzień następny. Ogólny plan zależy przede wszystkiem od stanu zdrowia. Teraz jeżeli będę silny, mam zamknąć się w pracy, wierności dla mojej narzeczonej, i celu pogłębienia życiowego w teni samem znaczeniu, w jakiem pracowałem dawniej. Samarai. 10.11.17. Wczoraj: rano wstaję koło 6 i 'A (poprzedniego dnia po­ szedłem spać wcześnie); czytam dziennik (kawałek, który na­ pisałem uprzednio), czytam nowelki O. Henry. Chwile gwał­ townej tęsknoty za E.R.M. Przypominam sobie jej fizyczną obecność, uczuciową atmosferę bezpośredniego wrażenia: spotyka mnie na schodach Library, przychodzi do mnie rano i budzi mnie itp. - Koło 12 wychodzę, idę naokoło wyspy, droga błotnista, dzień deszczowy, chłodny, powiew od gór (pokrytych śniegiem?). Jem lunch i gadam z Solomonem, po­ 1 96 południu drzemka, budzi mnie okrzyk KAYONA [nazwa stat­ ku] - pomieszałem to imię z ITAKĄ. Idę do Banku, B[urns]P[help]&B.N.G. (Mr. Wilkes, który mówił ze mną o Thomasie i dał mi parę fotografii, zaprasza mnie na wieczór któregoś dnia). Potem szpital; w myśli picuję się do „matrony" [siostra przełożona], która wydaje się przystojna i bycza. Teddy [Auerbach] opowiada o kopalniach złota share'sach [share - akcja] i claimsach [claim - działka], zabawny żar­ gon. Idę znów naokoło (spotykam 2 chłopców z Mailu); ko­ lacja, rozmowa z Salomonem i Capt. Hope, który advancuje [advance - wysuwać] paradox, że all busines is gambling [ca­ ły biznes jest hazardem], poczem ja definjuję socjalizm jako usunięcie gamblingu z business'u. Wstrętne facety z tropikal­ ną rozlazłością i [?]. Wieczór idę do szpitala, gdzie Teddy opowiada historje o „holding court"(Comaia który przerywa „you bloody liar" [przeklęty kłamca]; i inny facet, który mówi Campbellowi [??] & potem oskarża go o to, że [?] bo­ ys to get money). Mówimy o Sabaku i t.p. Przez ten czas, podświadomie czekam, ażeby być przedstawionym nursie. Idę o 9=tej z jakimś facetem. Siedzę do 10'A i picuję się do Mrs. Cofton, która jest niegłupia, jakkolwiek bardzo niekul­ turalna. W myśli macam ją i rozbieram, i rachuję, ile czasu by �mi zabrało, ażeby ją obłapiać. Przedtem jeszcze mam myśli lubieżne o L.P W ogóle zdradzam złotko [Elsie] w myśli. Moralna strona: dodatnio notuję brak czytania powieści i tendencję do skupiania się; ujemnie: picowanie się w myśli do matrony: lubieżne powroty do L.P. Także fatalna tenden­ cja do „karania" i parania się w myśli z wszystkimi tymi dra­ niami, którzy mi tu dokuczają, zwłaszcza z Murrayem. To ka­ ranie przybiera zwłaszcza formę ironicznych uwag w przedmowie do Magn[um] Opus, w przemowie w Royal Society po odczycie Murraya, w uwagach zwróconych do je­ go brata. Poram się też i peszę Stronga, B.P, Campbell'a i.t.p. - Z drugiej strony, jasno sobie zdaję sprawę ze śmieszności tego i postanawiam tego już więcej nie robić. Dziś rano napróżno wyglądam Itaki. Zdaję sobie sprawę, że jeżeli zdołam opanować moralną stronę mojej chwilowej anarchii, wejść w głęboką samotność i rozpocząć nieugięte pisanie dziennika, to czas mój spędzony tu nie będzie na dar­ mo. - A więc na przyszłość E.R.M. jest moją narzeczoną i więcej, istnieje dla mnie tylko ona i nikt inny; nie wolno mi czytać powieści, chyba że jestem chory albo w stanie gwał­ townej depresyi; oba stany należy przewidywać i vorbeugen [zapobiegać]. Celem mojego pobytu tutaj jest praca etnologiczna; która musi mnie pochłaniać, za wykluczeniem wszy­ stkiego innego. Nie wolno mi myśleć o „zemście" albo „ka­ rach" i brać serjo Spencera, Murraya, albo którąkolwiek inną świnię. 2 11.11.17. Niedziela. Wczoraj: rano piszę trochę, trochę „myślę" i tracę czas. Koło ll=tej idę do B.P. - brak jednej skrzyni. Potem do B.N.G. Kupuję buty, soczek. Ted. A. jest „źle wychowany" w stosunku do mnie. To mnie peszy i irytuje. Opanowuję to; wracam do domu, piszę list do Bramella. Lunch; pokazuję 3 Tedowi i Captainowi moją broszurę ; potem drzemka; piszę listy do Leily i do Taxacyi; idę do Spillera; Capt. siedzi tam wracając żółć na mieszkańców Samary i. Potem sam idę nao­ koło wyspy - lekkie zmęczenie, wątrobiastość; biegnę kawał­ kami; jem mało wieczorem; czuję się byczo, idę do Hintona; młody cokney, przystojny, z otwartą głową; opowiadający świńskie historje dowcipnie; interesuje się muzyką + śpiewa i komponuje karykatury sentymentalnych piosenek! Idę znów naokoło, Wenus świeci nad Rogeją; skupiam się; pragnę my­ śleć o przeszłości; zrobić syntezę roku przeszłego. Formułu­ ję pierwotne uczucie dla E.R.M., głęboką wiarę w nią, wiarę, że ma ona skarby do dania i cudowną moc rozgrzeszania grzechów. Stąd moje spowiedzi, stąd mówię jej „najgłębsze" rzeczy, które przeżywam. Pragnienie heroicznych i drama­ tycznych przeżyć i zwierzeń ostatecznych. Potem myślę 0 niej intenzywnie i płonę namiętną miłością do niej. Meeresleuchten [fosforescencja]: tajemniczo, leniwie ogień zielony, zimny rodzi się w fali gaśnie znowuż. Wracam, piszę do El­ sie. - Moralnie trzymam się nieźle. Lubieżne myśli o Leili tłumię wspomnieniem zasadniczo odmiennego stanowiska w stosunku do L.P. i E.R.M. - (Silna fala uczuciowa dla Paw­ ła i Jadwigi ). Nie myślę prawie całkiem o „prześladowaniu" 1 przyjmuję wszystkie ewentualności spokojnie i swobodnie. Postanawiam dziś spisać wspomnienia z Melbourne dla sie­ bie; 4 Poniedziałek 12.11.17. Wczoraj: po napis[aniu] dziennika lecę na krótki spacer. Dzień pogodny i chłodny powiew, ale mocny upał słońca. Czuję się b. dobrze ze zdrowiem; potrzeba fizycznego ruchu, biegnę drogą. Po śniadaniu pragnę się zabrać do retrospek­ tywnego] dziennika. Trochę branzluję czas, przeglądam Syd­ ney Mail, ilustracje. Biorę od „Capitaina" moje dzieła i niosę 97 �do Hintona. Capt. robi uwagi o nieinteresującości tutejszych nativow i ich niewdzięczności. - Potem z przerwami i odchy­ leniami piszę retrospektyw schematycznie. Koło 12'A gimna­ styka: czuję się po temu. Upał szalony. Po lunchu czytam Swinoburego [Swinburne ]. Kładę się spać, leżę, ale nie śpię; odganiam myśli lubieżne. Wstaję o 3=ciej z Tedem wygląda­ my Itaki; Tedowi nawet za gorąco. Jestem wypuffowany, tak, że nie mogę nic intenzywnie robić. Piszę listy: Mayowie, Boreniusy, Elsie. Idę do kąpieli; do Spillera, gdzie mówimy 0 statkach, które wrecnęły [wreck - rozbiły się] i o czarnej fe­ brze. Potem naokoło: mnóstwo ludzi i boyów, którzy jedzą coconuty [orzechy kokosowe] i grają na flecie. Native półcywilizowany, włóczący się po Samaryi, jest dla mnie czemś apriorycznie wstrętnem i nieinteresującem. Nie czuję bynaj­ mniej natchnienia, ażeby pracować nad niemi. Myślę o Elsie 1 przypominam fazy naszej ostatniej miłości, skojarzonej z socjalistami. Obiad; rozmowa na werandzie z Capt. o poli­ tyce angielskiej. Jego nerwowo namiętne inwektywy na Asquitha; jego osobista znajomość ze Smithem, Botha etc. etc. Jego obrona konserwatyzmu. Ja kiwam głową i zgadzam się, potem ja wygłaszam antyniemiecką tyradę (właściwie to jest głupie z mojej strony). Rozmowa z 3 córkami hotelu. Ich wycieczka na mainland, ich orchideje i ich ideje: dama, która maluje wszystkie kwiaty itp. itp. Wieczorem macam wątrobę kelnerki i dostaję erekcyi, zamiast napisać parę wierszy do Elsie. Zasypiam łatwo i prędko. Morale: najważniejszą rzeczą jest eliminowanie stanu roz­ prężenia, czyli pustki wewnętrznej, w których źródła wewnę­ trzne nie wystarczają. Jak np. wczoraj popołudniu, kiedy nie wiedziałem, do czego się zabrać; lub wieczorem, kiedy traci­ łem czas poruszając się po linii najmniejszego oporu pod­ świadomej lubieżności (gadanie z babami). Powinienem ja­ sno i wyraźnie czuć siebie w oderwaniu od obecnych warun­ ków życia, które same sobie nie istnieją dla mnie. Metafizycznie: tendencja rozprężania się, gadania, robie­ nia podbojów jest zwyrodnieniem tendencyi twórczej; odzwierciedlania rzeczywistości we własnej duszy. Nie wol­ no pozwalać na to zwyrodnienie. Myślę, jak sformułować Sa­ marai dla Elsie i jej książki: sprzeczność między malowniczością pejzażu i poezją wyspy na oceanie a marnością tego życia tutaj. 5 Wtorek 13.11.[ 17] Wczoraj: idę naokoło wyspy i piszę dziennik na ławce. Lekkie zmęczenie i ucisk na oczy i głowę (chinina?). W domu piszę retrospektyw Melburnski. O 10 i Ъ idę do B.P. i proszę Burtona, żeby mi poszukał zaginionej kiesy Stasia. Herbata (morning tea) u Hendersonów; orchideje i paprocie. Wymoczkowata Mrs Smith mówi mi o P=t Darwin ja [o] Elsie - wy­ mieniam jej nazwisko. Potem w domu; czytam folk tales w Seligsie. Drzemię przed objadem. Drzemię po ob[jedzie] 0 3 i Чг showerbath [prysznic]; potem znów czytam. Brak mi sprężyny do skończenia dziennika. O 5 = tej idę naokoło wy­ spy. Po objedzie namiętna tęsknota z E. „Gdybym mógł wstać 1 iść do niej piechotą, tobym zaraz zaczął iść. Takaż tęsknota popołudniu. - Koło 4 i 'A, kiedy kończę czytanie Seligsa, me­ tafizyczna tęsknota, uwięzienie w istnieniu, symbolizowane wyspą. Wstać, iść naokoło, szukać, co się kryje za węglem tylko uciekam przed samym sobą, zamiana jednego więzienia na drugie. Wieczorem gadam z Tedem, decyduję się czekać na Itakę - ażeby dostać boyów w Dobu. Idę z nim do szpitala. Hartley, sympatyczny facet, opowiada o Nelsonie, który wy­ grzebał się z nędzy i który na próżno oczekuje żony każdym 98 statkiem. Idę naokoło wyspy. Gwiazdy się jarzą; morze fosfo­ ryzuje. Wracam do domu - myślę o E.R.M. cały czas, piszę do niej. - Uczuciowo, moja miłość do niej - silna, głęboka, prze­ nikająca wszystko - jest głównym elementem mego życia. Myślę o niej jako o mojej przyszłej żonie. Czuję głęboką na­ miętność - opartą na duchowem przywiązaniu. Jej ciało jest jakby sakramentem miłości. Chciałbym jej powiedzieć, że jesteśmy zaręczeni, że pragnąłbym mieć wszystko otwarcie i publicznie ustanowione. Ale doświadczenie z N[iną] Stir­ ling], której oświadczyłem się zbyt impulzywnie i przedwcze­ śnie, skłania mnie do umiarkowania w słowach. - Jestem wciąż skupiony i spokojny. Upały nie męczą mnie zbytecznie. Przyjmuję chwilowe uwięzienie w Samarai, jako rzecz nieu­ niknioną i dobrą, o ile czas ten poświęcę na skupienie się i na przygotowanie się do pracy etnolog. Wyeliminowałem lubież­ ne rozproszenia myślowe, i popędy powierzchownej flirtacyi, np. chęć zapoznania się z byczemi kobietami tutaj (zwłaszcza matron); w ogóle staram się pokonać metafizyczny [?]: wsiech nie pieriejebiosz! Myśli: pisanie dziennika retrosp. daje mi du­ żo, refleksyje: dziennik jako „historya" faktów absolutnie do­ stępnych obserwatorowi, jednak pisanie dziennika wymaga głębokiej wiedzy i daleko idącego trainingu; zmiana teore­ tycznego punktu widzenia; doświadczenie w pisaniu dopro­ wadza do zupełnie innych rezultatów, nawet nie zmieniają[c] obserwatora. Cóż dopiero u rozmaitych obserwatorów! A więc nie można mówić o objektywnie istniejących faktach: teorja stwarza fakty. A więc nie ma historyi jako wiedzy odrębnej. „Historya" jest obserwacją faktów w myśl pewnej teoryi; zastosowaniem tej teoryi do faktów, jak ją czas rodzi. Życie, które leży za mną, mieni się opalizującą różnorodno­ ścią barw. Niektóre rzeczy uderzają i pociągają mnie. Inne są martwe. Miłość do E., która podczas trwania była dość bez­ władnym elementem, teraz mieni się różnorodnością barw. Sprężyna intelektualnych interesów (praca naukowa; plany socjologiczne; dyskusje z Pawłem) nie mają tego napięcia. Ambicje i żądza działania i formułowania się, są jeszcze bar­ dziej szare w retrospekcie. Środa 14.11.[17]. Wczoraj: rano pracuję nieźle nad dziennikiem - piszę in­ tenzywnie i nie tracę sprężyny. E.R.M. wciąż jest ze mną. Nie czytam powieści; czytam Swinburna; umiem jej listy i telegra­ my prawie że na pamięć i patrzę na jej fotografie. Popołudniu drzemka, czytam Seligmana; dusz; idę na spacer. Czuję się dość silny, wspinam się na górę, wciąż myśląc o Elsie. Po obje­ dzie siedzę i rozmawiam z Truthful James i Mrs Young o plan­ tacjach kokonutowych i o kauczuku. Potem idę do Leslie's Ho­ tel, skąd zabieram młodego faceta i idę spacerem naokoło wy­ spy. Pijemy ginger ale [piwo imbirowe]; potem idę do Hinto­ na; oglądam jego szyldkret. Stamtąd wracam do domu i piszę list do E.R.M. W nocy „biblja" na czysto fizjologicznej podsta­ wie (zbyt dużo jem, zwłaszcza pieprznych rzeczy). Dziś. Wstaję o 6 i 'A; sail-o! [okręt na widoku!] Makumbo o 7 i 'A jest już u warfu [wharf - przystań]. Idę na spacer po cienistej stronie wyspy. Piszę list do E.R.M. i N.S., przeglą­ dam resztę listów, dopisuję je, pieczętuję. Rekomenduję list do E.R.M. Idę na statek. Capt. Hillman stawia mi claret & so­ da. Dyskusja z komendantem Burrows o Niemieckiej administracyi. On chwali ich systematyczne, efficient [sprawne] szpitale; ich troskę o dobrobyt nativow. Ja ganię i chwalę laissez faire. On rżnie na Sacre Coe[u]r w Niemieckiej] N[owej] G[winei] i chwali Marist Mission. - Potem wracam do miasta; ginger ale z Tedem i kapitanem Hillm[anem]. �Wracam na statek. Oddaję paczkę [Mc] Crannowi i piszę list do Khunerów. Rozmowa z Higginsonem i komendantem 0 naturalnych zjawiskach etc. - Potem lunch; mówimy o et­ nografii. Patrzymy na chart [mapę] niemiecką, niemieckiej Gwinei. Opowiada mi o swoich eksperiences [experiences doświadczenia], o różnorodności krajowców na różnych wy­ spach; o niemieckich kolonistach, zwłaszcza o Doiły Parkin­ son i jej matce, i ciotkach. O 3 i 'A wracam do domu, gawę­ dzę z Ramsayem. Wracam na statek: rozmowa z Dr. Harse 1 komendantem o Niemieckiej administracyi, o Rosyi i o wojnie. Czwartek 15.1 Ц П ] . Wczoraj: o 5=tej idę naokoło wyspy i czuję potrzebę exer­ cise [ćwiczeń]; piszę dziennik na ławce. Jestem trochę pod­ niecony i rozproszony dniem spędzonym na statku. Idę na cy­ pel na górkę i patrzę na morze. E.R.M. jest ciągle ze mną. (Ale zupełnie nie pamiętam, o czem myślę na tym spacerze!) Aha: między innymi interesuje mnie przyroda. Poprzedniego wieczora: jadowita verdigris Sariba wbita między morze ko­ loru rozpalonej czy fosforyzującej magenty, z poolami tu i tam zimno niebieskiego refleksu; odbłysk na wodzie różo­ wych chmurek i elektric-green czy saxe-blu nieba. Wczoraj wieczór: niebo i morze wyraźnie niebieskie, spokojnym, peł­ nym błękitem; pagórki mieniące się głębokimi fioletami i intenzywnym kobaltem rudy miedzianej, a nad nimi dwie czy trzy baszty spiętrzone chmur płonących skalą intenzywnych pomarańcz, okier i róż. - Chciałbym ją tu mieć. Wracam, sły­ szę na gramofonie „chłopcze ty, spełń me sny" i chwyta mnie chandra za winem życia. Żal że E.R.M. nie tańczy w moim stylu. Adage [przysłowie]: „kto tańczy ze sobą dobrze, ten nie będzie żył w zgodzie". - Spotykam Mrs. Henderson, Baldie i Annie. Rozmowa, staram się być interesujący. Zawsze baby! - Po kolacyi rozmowa z Capt. Hopem, który mnie obdarowu­ je swymi favours. Potem rysuję plany grzebieni. Szyldkretomania. Idę naokoło wyspy z młodym facetem, który przyje­ chał ze mną i jest u B.P. Uskarżamy się na niegościnność Samarai; opowiada mi swoją historję. - Rozmowa z babami hotelowemi. Idę spać, myślę o Elsie. Sen: na rogu M.H. czekam na tram idący do Brighton [przedmieście Melbourne]. Patrzę i słucham, czy idzie. Łapię go na rogu. Żal, że jestem sam i że nie ma E.R.M. Myślę o tym dniu, w którym wrócę do Melb[ourne], ona spotka mnie na stacyi i będziemy znów ra­ zem jechali na [?] front. 6 Myśli: dziś rano - teorja świadomej akcji narodowej. A responsible collect 20 tys. zł ive action of a state [odpowie­ dzialne działanie zbiorowe państwa]. Teorja tego, co mówi­ łem E.R.M. w naszej 1. rozmowie, że nie ma sensu mówić o ..Anglii", „Niemczech", które „chciały", które „źle racho­ wały" i.t.p. Spiszę tę teorję dla E.R.M.! Plan zorganizowania ściśle naukowych dyskusji w R[oyal] A[anthropological] Institute]. Usunięcie of the hybrid, se­ mi popular meetings without any discussion; neither popula­ rizing science, nor giving any definite results [hybrydalnych, pół-popularnych spotkań bez żadnej dyskusji, ani nie popula­ ryzujących nauki, ani nie dających żadnych określonych wy­ ników]. Potrzeba: postawienia definitywnego zasadniczych problemów i jednolitości w pracy; udziału wszystkich, przynajmniej reprezentatywnych facetów w dyskusyi. a ma dzieci; wylany i ekskomunikowany; żeni się; krajowcy robią dla niego plantację; staje się naprawdę bogaty; przyję­ ty ponownie na łono kościoła (Father [?]) Także Miss Gofton opowiada mi o planterze, który po pijanemu, gwałtem, bie­ rze native girl [tubylczą dziewczynę] Chalfeart) 14 letnią; trzyma ją przez 2 lata wbrew jej woli; kupuje jej mnóstwo rzeczy; gramofon, maszynę i.t.p. Potem ona przywiązuje się do niego. On jeździ na południe; żeni się z białą; czarna ro­ bi awanturę; idzie do jego domu; zabiera maszynę etc. Biała dowiaduje się i opuszcza go, idzie na południe. - Potem ja idę do Higginsona, daję mu moje reprinty, rozmawiamy tro­ chę; wydobywa rzeczy z Custom shed [magazyn celny]. Rozmowa z Burtonem o szalonych upałach w W[est] Australia] i o jego secluded mode of living [samotniczy tryb życia] w Samarai. Wysoki barczysty facet z dystyngowaną twarzą i dobremi manierami. - Po lunchu przeglądam check­ book [książeczka czekowa]; listy Elsie i układam chronolo­ gię naszej znajomości. - Koło 4=tej ładuję kamerę, przygo­ towuję się. Fotografowanie E. i Smithów. Spacer przez pa­ górek, nieheroiczne zachowanie się w stosunku do psa. Wie­ czorem idę do Hintona; szyldkret; potem do Wilkesa, który pokazuje mi nieprzeliczone fotografje, nie daje mi nic do pi­ cia! Ból zębów Teda. Akces zmysłowości niezdyferencjowanej, który postanawiam przezwyciążyć. Myślę o E.R.M., ale gwałtowność tęsknoty stępiała. Prawie że pogodziłem się z losem mieszkania w Samaryi, zresztą niewątpliwie nie tra­ cę tu czasu! Sobota 17.11.[17] Zupełnie nie myślę o jeździe do Trobr[iandów]. Tak jak­ by tej możliwości nie było. Wczoraj: Dziennik retrosp. o E.R.M. rano intenzywnie przeżywam przeszłość tej jesieni kiedy ją poznałem. O ll=tej idę patrzyć na fotogr[afie], które się suszą, i piję morning tea z babami. Przedtem je­ szcze, biegam za Everettem i obstalowuję launch [szalupę] na po południu. Rozmawiam z Mrs. Mahoney i z facetem, Osborne z Rossell Ind. Zabawna ich niechęć do dania mi ja­ kichkolwiek informacyi. Po prostu lenistwo i rodzaj pustki, prawdopodobnie? Piję drink z Everettem i on mówi mi o ku­ la twierdzi, że Misima nie była w kuli, tylko Panaiati i Panapompom; Tubetube i Wari; a także Rogea - [??]. Po obie­ dzie jadę; poczucie „własności" i „rozbijania się" autom, łódkami. Cudny widok. Tropikalna gęstwa, głębokie cienie; jarzące się kwiaty hibisku. Siedzę przed native house [tubyl­ czym domem], gdzie przygotowują soi. Uczucie zdezorjentowania, które mam zawsze, gdy jestem w nowej nieznanej miejscowości między natywami. Zewnętrzne rzeczy, zagro­ dy, budowa domu, przygotowanie do soi [święto]; zarośnię­ te kawałki w wiosce, rozłożenie wiosek, to wszystko mnie pobudza, ale czuję impotencję i bezcelowość badań, jeżeli nie mam pozostać dłużej. Pejzaż, warunki, w których żyję to pobudza mnie niezmiernie do badań. W Samarai po pro­ stu nie mogę nic robić. - Myślę, na czem polega najgłębsza esencja moich badań: wykazać, jakie są jego [krajowca] główne pasje, jakie są motywy postępowania i cele. [Dlacze­ go boy „sign-onuje" [sign on - przyjąć się do służby]? Czy każdy boy, po pewnym czasie, gotów jest sign-offować?} Je­ go istotny, najgłębszy bieg myśli. Tu staje przed nami nasz własny problem: co jest istotą w nas? Wracam do Adolfa Bastjana: Universalgedanke [myśl uniwersalna], Volksgedanke [myśl ludowa] ect. 7 8 Piątek 16.11.[17] Wczoraj: rano pracuję nad retrosp. dziennikiem. Miss H.U. o 11 =tej herbatka, rozmowa o misjonarzu w [?], który Wracam, mając małą nadzieję, że [?] przyjedzie. Spesze­ nie 10/. szylingami Everetta. Niosę fotogrfafie] do Smitha. Po 99 �kolacyi idę z turtleshell [skorupa żółwia] do Leslie's pub; po­ tem wracam; rozmowa z Mrs Gofton, Charlie Leslie, piecho­ tą [?]. Potem wszystkie baby; piłuję w tylnej werandzie. Wieczorem w łóżku silna fizjolog. zmysłowos'ć i [?'.'] - Po spuszcz. się mys'le, że tylko E.R.M. kocham naprawdę fizycz­ nie. Morał: zaczynam „osiadać się" w Samarai: szyldkret; ba­ by; spacer, widok z mego okna - wszystko to przesiąknięte myślami o E.R.M. wystarcza mi normalnie. Chwilami jednak tęsknię za nią, chciałbym ją widzieć, powiedzieć jej jak ją ko­ cham, ile czasu z nią zmarnowałem na pół-miłość. Parę dni temu miałem rozpacz na myśl, że mogę nigdy jej, nie zoba­ czyć. Wczoraj znowuż, staram się uprzytomnić moją apatję, a nawet antypatję parę tygodni przed wyjazdem do Adelajdy. - Jestem rozproszony; zbyt mało piszę dziennika; zbyt dużo gadam i nie jestem sobą. Wczoraj po powrocie z Sariby chciałem czytać powieść. - W takich chwilach mam ostrą jakkolwiek powierzchowną tęskn[otę] za E.R.M. Gdyby ona tu była byłbym szczęśliwy? Skupić się, wrócić do pisania dziennika. Musisz się pogłę­ bić. Zdrowie ci dopisuje. Czas zebrać siły i być sobą. Opu­ szczaj chwile małych i marnych niepowodzeń, strat material­ nych itp. i badź sobą! Niedziela 1 8 . Щ 1 7 ] . Wczoraj: rano przychodzi Ginger, namawiam, targuję się; sign on; wydobywam papier fotograficzny; wracam, pi­ szę dziennik; w B.N.G., kupuję papierosy i jelly [galaretka]. Potem piszę retrosp. E.R.M. Po lunchu strzygę się i czytam głupi magazyn (który mi na każdym kroku przywodzi na myśl E.R.M.). Potem znowuż piszę; alarm, że Ithaka przy­ jeżdża; idę z Tedem na jatkę; pracuję nad grzebieniem; ko­ lacja; rozmowa z Mrs Gofton; siedzę i myślę o E.R.M. Spa­ cer naokoło wyspy; chwilami czuję się spokojny i szczęśli­ wy; chwilami rozpaczliwa tęsknota za E.R.M. i „życiem". Myślę o mojem przeznaczeniu; gdybym ja nie wrócił, ona by zapewne znów kogoś znalazła; myślę o Charles i o tern, że ja naprawdę mam przyzwoitą attitude [postawę] w sto­ sunku do niego i do jej przeszłości. Siadam na chwilę na ławce; gwiazdy; myślę o objektywnej rzeczywistości: gwia­ zdy, morze, olbrzymia pustka wszechświata, w której czło­ wiek się grzebie; chwile zlania się z objektywną rzeczywi­ stością, chwile w kt[órych] dramat wszechświata przestaje być stage [sceną], a staje się performance [przedstawie­ niem], są to chwile istotnej Nirwany. Przez moment myślę znowuż, że mogę jej nigdy już nie widzieć i rozpacz mnie chwyta. Szepcę jej imię w ciemną noc; chciałbym jej powie­ dzieć, że ją chcę za żonę; myślę o tern, jak zaanonsujemy to starym Massonom, gdyby mnie oni chcieli wiedzieć na tych warunkach, nie mógłbym żywić dla nich niechęci. Piszę do niej bardzo miłosny list. Postanowienie: spokojnie; bez zaciśniętych zębów; piszę dziennik retrosp., jako pracę przygotowawczą. Istotą tego jest spojrzenie w przeszłość, głębsze ujęcie życia (Wczoraj na wieczornym spacerze staram się pogłębić te myśli). Ale w tym celu musisz pisać dziennik i przypominać fakty w spo­ sób nieco formalny. Absolutnie wyeliminuj myśli zmysłowe; tylko miłość dla E.R.M. istnieje (wczoraj wieczorem myślami z L.P. itp. i ja­ sno uświadomiłem sobie, że z jednej strony piszę szczerze płomienne listy do Rózi [Elsie Rosaline], a równocześnie myślę o świństwach a la Casanova. Czytając mój list E.R. nigdy by nie podejrzewała mnie. - Uświadamiam sobie to i lubieżność odpada sama przez się). 100 Poniedziałek 19.11.[17]. Wczoraj: Deszcz rano, chłodny, chmurny dzień; w ogóle jak dotąd nie czuję gorąca. Chwilami zapominam, że jestem w tropikach, tak byczo się czuję subjektywnie. Niemniej energja jest zmniejszona pokaźnie. Po śniadaniu (mam lekki ból głowy z ciśnieniem od wewnątrz na gałki oczne) kładę się na chwilę. Potem retrosp. E.R.M. 20 po 10=tej biorę (w chwi­ li rozprężenia) magazyn i z obrzydzeniem i wbrew lepszym instynktom, czytam go aż do 20 po 11. Zwichnięty, idę na spacer, ażeby się skupić. Skupiam się i fala czułości do E.R.M. Myślę też, że powinienem jej pisać b=ej objektywne listy, zdając jej sprawę z moich wątpliwości (kiedy sobie sta­ ram przypominać jej braki fizyczne i kiedy przypominam i analizuję moją chwilową antypatję do niej; także opisać jej odpływy uczuciowe, w których jestem względnie obojętny i upadki moralne, kiedy picuję się do innych kobiet lub mam lubieżne myśli. - Na spacerze czuję się byczo fizycznie, po­ trzeba ruchu (rano zrobiłem dość dużo gimnastyki) i idę pod górę potem schodzę na dół. Siedzę na ławce, spotykam Osborne'a. Gadamy o Rossell Ind, facet podoba mi się lepiej niż z początku; R[ossell] Ind pociąga mnie. Szczegóły, które mi zdaje b. są interesujące. Ja „bragguję" [brag - przechwa­ lać się] co do mojej zdolności językowej etc. Idziemy na Yela Gili. Po lunchu idę spać do 3=ej. Showerbath (pewna ocię­ żałość, ból głowy wzrasta). Potem rozmowa z boyami i Osbornem na Yela Gili. Idę do domu; naokoło wyspy; za­ chód, piszę parę wierszy dla E.R.M. - Wieczorem karty; roz­ mowa o polityce; bawi mnie z jednej strony zaciętość, z którą ci faceci gadają przeciw Bruce'owi i Murray'owi. Z drugiej podoba mi się bad language, który Ted używa, gdy z drugiej strony przepierzenia leży Annie (mówimy o pokusach). 9 Moral: Fatalny upadek w czytanie magazynu. Jestem fi­ zycznie dość silny, żeby pokonać wszystkie rozprężenia i opanować stany, których nie uznaję. Także czas, żebym po­ zbył się bezwładności, poruszania się po linii najmniejszego oporu. Wczoraj 3 fatalne rzeczy: czytanie głupiego szmelcu; bezwładność wieczorem w siedzeniu z draniami i piciu z ni­ mi. A także zbyt zmysłowa postawa w stosunku do Mrs Go­ fton i Baldie. Sypię im komplementy i mam ten ogólny Schnitt, w którym spoczywają możliwości macania. Postanowienie. Nie wolno ci lecieć na dno po linii naj­ mniejszego oporu. Dość dużo już zepsułeś w najpiękniejszej miłości twego życia. Teraz muszę skupić się na tern. Usunąć potencjalną lubieżność z mojego interkursu z babami. Trakto­ wanie ich z kantu jako special palls. Nic z tego i tak nie bę­ dzie - a raczej byłoby fatalnem, gdyby coś było. Nie picuję się. Gdyby ona tak samo się zachowywała, byłoby to dla innie klęską. Dodatek. Wczoraj idąc na spac[er] popoł[udniu| analizuję przyczyny mojego Dostojewskiego stanu. Prawdopodobnie, główną przyczyną było, że ulegając mi, stając w osobistym stosunku do mnie straciła ona urok bezwzględnej wierności; a także urok rzeczy niedostępnej i objektywnej. Z drugiej strony tak nagle stanęła przede mną jako kochanka, że nie mogłem jeszcze jej pożądać dostatecznie, kiedy ją miałem. Myślę też o N.S. i mam wyrzuty sumienia. Niemniej widzę jasno, że mój stosunek do niej byłby niemożliwy. Za nic bym nie zamienił E.R.M. za nikogo. Wtorek 20.11.17. Jestem dziś i wczoraj wieczór roztrzęsiony, głównie na tle robienia grzebieni i powodzenia w tern. Mam artystyczny Rausch, trochę w stylu pisania wierszy. Także starałem się ro- ��bić wrażenie na Smithie i na wszystkich, których tu widzę. Z drugiej strony chummyuję [chum - bratać się] z babami, gram z nimi w karty 2. wieczór i jestem stanowczo pod-uczarowany Mrs Gofton, która jest niewątpliwie w stylu Mamie Masson. Mysie o jej „duszy" i stanowczo ona jest „kobietą" dla mnie przez jakie 2 godziny. Widać, że to musi być długi i pracowity proces, zanim się wydobędę z tej kałuży! Wczoraj: rano pogodne, lecz chłodne; gimnastyka, golę się. Potem idę do Higgins[on]a [sędziego rezydenta Samarai], gotów do wycieczki na Saribę. Odkłada do wtorku. Wracam do domu, zawieszam pisanie retrosp. dziennika, tylko na chwilę chcę robić szyldkret. Zaczynam o 9=tej i siedzę aż do l=szej, idąc do Smitha, który mi daje doskonałe wskazówki. Popołudniu znowu pracuję i piszę list do E.R.M. na dole, podczas gdy Ginger skrobie. Idę do Smitha o 5=tej, planuje­ my narodziny nowego Papuańskiego stylu. - Wieczorem ry­ suję nowe desenie, potem do Smitha, potem karty z babami. Mówię komplimenty Mrs Gofton i ulegam jej niewątpliwemu urokowi. Potem rozmawiamy, jedząc kraba, ona ignoruje alu­ zje, gdy Ted mówi proffesional bar-maid style [stylem profe­ sjonalnej barmanki]; idę spać, rozmowa z Tedem. Pod moskitierą myślę o nowych deseniach. Środa 21.[11.17]. W ogóle jestem całkiem at home [w domu] w Sam[arai]. Nie czuję najmniejszej tendencyi wyjechania, jakkolwiek, je­ śli wyjadę, będę bardzo szczęśliwy. Kiedy idę sam, w księży­ cowy wieczór, na 'wharf', I enjoy [cieszę się] tropicalny na­ strój, morze ze statkami na niem, plany szyldkretowania, idee w kwestyi retrosp. dziennika. - W ostatnich paru dniach tęsk­ nota za E.R.M. prawie że mnie nie nachodzi. Czuję się byczo i odpornie. Facety, a la Ted, Capt. etc. bawią mnie i lubię ich. Lubię rodzinę Mrs Young i czuję się at home w tym hotelu tu­ taj. Dają mi tu morning tea i afternoon tea. Mrs G. opowiada mi różne historie o swoim hotelu itp. Grywam w karty z ni­ mi. Niemniej wiem, że E.R.M. jest jedynym człowiekiem, który mnie naprawdę rozumie i bezinteresownie kocha rów­ nocześnie. Kiedy wydobywam humor z sytuacyi albo formu­ łuję głębsze myśli co do dziennika, podświadomie ona jest wizualnie ze mną. Wczoraj: rano wstaję dość późno; piszę dziennik bez sku­ pienia. Po śniadaniu niechęć (bezwładność!) jechania na Sa­ ribę; spotykam Harrisona [kupca]; planuję jazdę z nim do Dobu. Potem idę do Higginsona i urządzam tak, żebym mógł jechać i zostawić rzeczy dla Teda. George Harris[on] mówi mi, że nie mogą mnie wziąć. Au fond jestem kontent. Potem pracuję nad turtleshell, zbieram papiery. Kupuję [?] papier. Po lunchu leżę i całe prawie popołudnie spędzam nad stwo­ rzeniem nowego deseniu na grzebień dla Elsie. Popołudnio­ wa herbata. Mrs Osborne. O 5=tej idę naokoło wyspy. Staram się skupić; otrząsnąć Rausch powodzenia artystycznego. My­ ślę o (?) uświadamiam sobie że E.R.M. jest moim najlepszym przyjacielem. Wieczorem przy kolacyi jem papaye i pineaple, Ted mówi o kula. Twierdzi że Panayati i Panapompom nie były w kuli. - Po kolacyi wykańczam i kalkuję rysunek. Idę do Smitha. Osborne czyta na głos rozdział z Zanoni [Bulwer] Lyttona (Osborne: 1. wrażenie mały, szczurowaty, podejrzli­ wie patrzy z podełba; oczy krwią zaszłe; wrażenie, że pił po­ przedniej nocy. De facto teozofita; co dzień patrzy nieruchomie na wschodzące słońce, wegetarjanin; wierzy w mistycz­ ną wiedzę niggersów [nigger - pogardliwie negr].) Potem Smith wycina mi comb [grzebień]. Jestem dumny z mego dzieła. O 10=tej wracam, siedzę z Mrs Baldic i patrzę na bil- 102 lard. Capt. Storch. - Idę na wharf. W moim pokoju Ted i Capt. H. dyskutują o niewdzięczności krajowców. Morał: Jestem w epoce dobrego zdrowia i rozprószenia. Znoszę upał wyśmienicie. Czwartek 22.Г11.17.1 Wczoraj: wstaję dość późno. Rano trochę czasu tracę na szyldkret; pisze dziennik dość rozlazłe. O 10=tej gonię za szyldkretem i narzędziami. Morning tea z babami; o ll=tej dostaję szyldkret od Buntinga b. tanio. Mówię z nim o kuli. Potem piszę retrosp. Popołudn[iu] drzemka w parlor bar. Sie­ dzę w upale w pustym barze; cane chairs [krzesła wyplatane trzcina]. Joie de vivre niezróżniczkowana: oczyszczona rze­ czywistość, możliwość wciągania atmosfery życia pełną pier­ sią. Rano już tendencja otrząśnięcia się z szyldkretomanii. Popołfudniu] piszę retrosp. ale przerywam o 4=tej gonię tro­ chę za grzebieniami. Podczas pisania tęsknota za E. O 5=tej naokoło [wyspy], Gubernfator] przyjechał i Leo. Murray gra w tennisa. Chwilka speszenia, potem I draw myself up [wy­ ciągam się] i idę, ażeby się skupić. - Idę raz jeszcze naokoło; cudny, przekolorowy Zachód. ROGEA ciemna zielenią i gra­ natem, obramowana w złoto. Potem mnóstwo różowego i fiołku. Sariba nad rozpaloną Magenta; fringe [obramienie] palm z różowymi pniami nad niezgłębionym modrym mo­ rzem. - Podczas tego spaceru wypoczywam myślowo. Do­ znaję barw i kształtów jak muzyki, nie formułując ich ani przetwarzając. E.R.M. zawsze obecna jako współwidz. Ka­ wałkami biegnę czując się atletycznie. Po kolacyi, muzyka mnie kusi; idę i tańczę. Zmęczenie na pełny żołądek. Idę zno­ wuż naokoło. Zasadnicze problemy techniki życia. Księżyc i Wenus nad Rogeą. „Obecność niektórych osób otwiera objektywną istotę wszechświata; innych zamyka" Typ ludzi a la Elsie, których obecność zstępuje na pejzaż jak głębokie mil­ czenie; innych, którzy wypełniają go bezsensownym tumul­ tem lub, najlepiej, lepką i sentymentalną parandą. - (Sylwet­ ka Aumiillera i zrozumienie, jak on może lubić Samarai). Po­ tem staram się być sam z przyrodą zmącić lepkie i bezsen­ sowne myśli - gadaniny - Mrs Weigall - siedzę na ławce ko­ ło Powder magazine [prochownia] i staram się zdobyć „mil­ czenie duszy". - Przeszkadza mi [?], gdyby Higginson mnie taszczył za pójście na Makambo (Verrbelyi dostał 3 miesiące ula). Dyskusje polityczne apropos tego. Idę 2 razy naokoło wyspy. Myślę o E.R.M. gwałtowny ból i żal o N.S. Myślę, że ja teraz także mam tę joy of small things [radość z małych rzeczy], którą ona, biedactwo, odczuwała. Żal mi jej szalony, że ją straciłem, ale wiem, że inaczej być nie mogło. - Formu­ łuję tę sprawę dla Elsie. N.S. = C.E.M. albo Ernest PK. jak­ by ona czuła? Gdyby ona tu chciała być ze mną, an humble outsider [skromny laik]? Poprzednio już chcę jej napisać o moich odpadnięciach. O tern, że wciąż piszę dziennik. Że chciałbym, żeby on[a] pisała i żeby uzmysłowiła sobie pro­ blemy istotności życia, samokrytycyzmu. Dziś rano w kąpie­ li łapię się na dorywczym myśleniu (reforma kondonów w Australii) i formułuję, że główną wadą Anglików jest, że oni nie znają „uwarstwowienia życia" their life flows in a simple current. One thing comes and goes and is replaced by another and there you are [ich życie płynie zwykłym nur­ tem. Jedna rzecz przychodzi i odchodzi i jest zastępowana przez inną i to wszystko]! Nie mają tej refleksyi, tego ciągłe­ go systematyzowania. Rozbudzić te problemy w E.R.M. Piątek 23.[11.17] Miesiąc od dnia embarkacji w Sam[arai]. Byłem super �energizowany koło Poniedziałku, Wtorku i przestałem brać arsz[enik]. Wczoraj wieczór pewna ociężałość, senność; dziś także; z drugiej strony mam lekkie zapalenie gardła. Dziś czuje, tę ciężkość głowy i ciała tropical increase in specific gravity [tropikalny przyrost specjalnej grawitacji], tak cha­ rakterystyczną dla moich dawnych stanów w tropikach [7] biorę arsz[enik] znów dziś rano, [7] wieczór i inhalacja na gardło (dziś w nocy prawdopod. się przeziębiłem, bo miałem wiatr nawet pod tajmanem, a spałem nago). Wczoraj: wstaję o 6=tej M[7] Bernier; przenoszę się do pokoiku obok Capt. Hope. Gimnastyka intenzywna. Śniada­ nie, dziennik. O 9=tej do Buntinga. Zaczynam mu tłomaczyć, o co mi chodzi; przykre uczucie banalizowania profa­ nowania mojej pracy. Potem zaczynamy rozmowę o KULA z jego boyem. KULA w Dobu, Tubetube, Panagali. Charak­ terystyczna rozbieżna informacja, która jednak w świetle moich uprzednich wiadomości jest całkiem użyteczna. O 1 l=tej jadę na herbatkę; konstrukcja grzebieni. Potem sam trochę pracuję nad grzebieniem w potwornym upale. O 12 'A odpoczywam przed lunchem. - Po lunchu canoe z NUA'ATA; 2 facetów taszczy ku plaży; mierzę z Gingerem; badam wnętrze; baba z obwisłemi piersiami i elefantiasis. Opanowuje mnie apatja w środku pracy. Robię dość po­ wierzchownie i nie intenzywnie. - Wracam koło 4=tej (Ra­ no dostaję marki z Pt Moresby i załatwiam grzebienie Teda). Częściowo myślę o pisaniu do E.R.M., ale grzebień i gada­ nie zabierają czas. Spacer. H[is]E[xelency] Murray. Wita mnie uprzejmie. Ja daję mu historję mojej choroby. Gadam trochę zbyt prędko i nachalnie. Nie jestem sobą. Nie mam di­ gnity [godności]. Zbyt po przyjacielsku. Nie wspomina mej pracy ani niczego poważnego, oprócz mego zdrowia. Leo­ nard; czyta moją pracę, chwali uprzejmie. W tonie jest b. uprzejmy, prawie pochlebny co do pracy. Ja mu mówię 0 zdrowiu. O przyjaciołach w Melbourne, i palę mu komple­ menty o Australczykach. Potem wracamy razem, ja mu mówię o kuli, on przytacza szczegóły z Hiri" i innych form trade'u [handlu]. Ja mówię o doniosłości ekonomicznych funkcyi. - Przedtem on wspomina o artykule Capt. Barto­ na". Także mówi, że jak będę w Trobr[iandach] odwiedzą mnie może. Ja na wszystkie te awanse odpowiadam uprzej­ mie i kordyalnie, jakby „nigdy nic". Jestem elated [dumny]; 1 usuwa to bądź co bądź nieprzyjemną tensję [tension - na­ pięcie] osobistą i daje mi pewne zaufanie, że jeżeli się po­ dam o przedłużenie pozwolenia, to mi je dadzą. - Jestem rozwydrzony i prowadzę urojone rozmowy z Leon[ardem] M. o doniosłości mojej pracy. Szybko jednak staram się opa­ nować to rozwolnienie: przypominam sobie, że stary M[urray] szczerzy zęby do wszystkich drańców, nawet do 'ych, którym nogę podstawia. Leon[ard] Mfurray] prawdop. jest przyzwoitszy, ale nie warto o niego dbać. Staram się opanować i przypomnieć, że ja pracuję z wiecznością na oku i że zwracanie uwagi na tych draniów banalizuje po prostu moją pracę. - Wieczorem spaceruję i gadam z Tedem. - Śpię nieźle, ale prawdopodobnie podziębiam się - ut supra. Dziś: wstaję o 6=30; czuję się marnie. Nie robię gimna­ styki intenzywnej, bo ociężałość. Idę na krótki spacer i na ławce piszę dziennik. Po śniadaniu, rozmowa z Francuzem M. Bernier, o matematycznem wykształceniu, o jego znajo­ mym Malinowskim z Paryża. On z Nowej Kaledonii, dużo Podróżował, blagier, sympatyczny i cywilizowany. Charges [liczy] mnie 15/. za worek orzechów betelowych. O 9=tej do Higginsona; przygotowanie dojazdy. O 10=30 jadę malutką 'odką na [?]. Cudne morze, pomarszczone; tuż nad burtą łód­ 1 ki; wieniec pagórków naokoło. Prąd i wiatr z nami. Nerwowa trzcina, którą się staram opanować. Myślowo przygotowuję się do pracy w Rogei. Zgromadzenie krajowców, czekających na Toreka. Idziemy ku Kwatou. Parę łódek. Robię rysunki z ornamentów. Interes naukowy i artystyczny (szyldkretomanja) połączone. Pomiary dużej łódki. Deszcz. Siedzę i ga­ dam. Lekkie zmęczenie i apatja w pracy. Niewdzięczność ta­ kiej dorywczej pracy. Brak charakteru tamtych wiosek. Powinienbym zrobić parę zdjęć z tych parszywych wiosek dla mo­ jej pracy opisowej o N.Gwinei. - Siedzę w zmisjonaryzowanym domku i gadam z bandą drani. Jazda z powrotem. Czuję się byczo; chłodny, wilgotny dzień. Niebo, morze szare; góry granatowe, obwieszone mgłami. Elewara wraca od Miss Grimshaw (7). Rozmowa na podwórzu jailu [jail - więzienie] z Mr Headon. Objecuje mi lepszą łódkę na następny dzień a także pozwolenie gadania z prisonerami [prisoner - wię­ zień]. Wydobywam grzebienie dla Teda (15/.!) i otrzymuję poradę co do mojego grzebienia. Po kolacyi rozmowa [z] Aumullerem o Verebelym, ja deklaruję moje uczucia i usprawie­ dliwiam postępowanie władz. Potem gadam chwileczkę z draniami (Hinton, Davis i Annie); układam się z Tedem o betel nut i zabieram się do pisania listu do E.R.M. - Jestem trochę zanadto zmęczony i piszę dziennik instead [zamiast te­ go]. Pójdę spać. Niedziela 25.[11.17.] Wczoraj nie napisałem dziennika (very bad [bardzo źle]!) Ale to może być usprawiedliwione tern, że w Piątek spisałem zdarzenia Piątkowe. Teraz muszę zdać sprawę ze wczoraj. Wczoraj: Sobota 24. Czuję się dobrze wstając, ale zaraz potem dość marnie. Nie robię gimnastyki; idę na spacer i na ławce, patrząc na Rageę pisze list do E.R.M. Higginson prze­ chodzi. Moskity mi dokuczają. Uczuciowo nie jestem zbyt tę­ go. Myślę o planach na ten dzień: skończenie wagi [waga trobriandzka łódź] w Rogei; badania nad porównawczymi canoes; ale czuję, że moje myśli się trochę gmatwają. Także myślę, że powinienbym przy pisaniu dziennika brać rzeczy głębiej. Tak np. jak wracam z Rogei w Piątek, mam akces zmysłowości co do M[7] Peck i co do Leily. Tłumię to w imię monogamicznych uczuć dla E.R.M. - Zasada: obok zewnę­ trznych zdarzeń; podać bieg uczuć i kojarzeń instynktow­ nych; poza tern uprzytomniać sobie metafizyczną istotę ist­ nienia. Tu oczywiście trenowanie się w uprzytomnianiu sobie dziennikowego ujęcia w przebiegu aktualnym życia zmienia technikę życiową. - Po śniadaniu zbieram się. Jadę z Charlie, jego synkiem, 2 prisonerami, Derb. i Gingerem. Wiatr, żeglu­ jemy szybko; staram się trochę gadać z Charlie'm. Równo­ cześnie rozkoszuję się wrażeniami płynięcia. Niespokojnie szare i niebieskie morze - there is a touch of lavish noncha­ lance about the dark blues and grays of a choppy sea [jest odrobina hojnej nonszalancji w granatach i szarościach burz­ liwego morza]. Zieleń pagórków. Rogea omszona głęboką, puszystą zielenią schodzi w stromych slopach [slope - po­ chyłość] ku płaszczyźnie pokrytej palmami sagowymi, koko­ sowymi i betelowymi; pomiędzy nimi szare domki. Jedziemy akontre naprzeciw Kwatou; fotografuję małą łódkę, potem wagę; potem idę do tego samego domku, gdzie byłem dnia poprzedniego. Gadamy z Charliem o kuli i handlu między wyspami. - Potem ja jem lunch, robię pomiary wagi; fotogra­ fuję ją; deszcz się zbliża; klnę na Gingera, który poszedł bez pozwolenia. Idę na Wschód; oglądam wagę Panayati i jej ar­ tystyczny charakter. Wracamy; boye wiosłują; sympatyczne wrażenie, jakie Ginger na mnie robi. - Wracam b. zmęczony. 103 �Piszę list do E.R.M. Obiad. - Czuję się distinctly feverish [wyjątkowo febryczny]. Gadam z Mrs Gofton, pokazuję jej grzebienie, Mr&Mrs Catt. Saville. Idę do Smitha, który daje mi lekcje w gięciu grzebieni. Potem dyskutuję z nim desenie, wracam, siedzę i zbieram się do spania: obojętny, zmęczony, feverish. Prawie bez „uczuciowego" tonusu. (Ale na myśl, że listy przyjdą z południa, serce moje się cieszy!) - Przychodzi Ted i zaciąga mnie na dół. Pijemy Ginger, ale i idziemy na spacer na wharf. Planujemy jazdę do Simsim etc. Także do Iwa, Gawa etc. Idę spać b. późno, mam chwilowe napady lubieżności, ale jej odpieram. Myślę o deseniach, ale nie dużo 0 E.R.M. Poniedziałek 26.[11.17.] Wczoraj mam to, co zwykle nazywamy an attack of feverishness [atak febryczności], a touch of fever [dotyk febry]. Ociężałość fizyczna i umysłowa. Wczoraj np. nie czuję tendencyi ani sił pójścia na spacer nawet naokoło wyspy. Nie mam też energii do zabrania się do pracy, nawet do pisania li­ stów do E.R.M. lub do przeglądania moich notatek etnogra­ ficznych. Z drugiej strony jestem niezmiernie irritable [draż­ liwy] i krzyki boyów i inne hałasy dają mi okropnie na ner­ wy. Moralny tonus jest też znacznie niższy. Uczuciowo - tę­ pość, o E.R.M. myślę mniej intenzywnie niż zazwyczaj. Oporność przeciw myślom lubieżnym zmniejszona. Ogólna jasność metafizycznego ujęcia świata zupełnie przyćmiona: nie mogę wytrzymać z samym sobą, myśli spełzają po po­ wierzchni świata. Nie jestem w stanie panować nad rzeczami 1 odnieść się twórczo do świata. Tendencja czytania rubbishu [brednie]; przeglądam magazyn. Szukam towarzystwa róż­ nych drjani. Zdarzenia wczorajsze. Wstaję o 6=30 niewyspany obvio­ usly [oczywiście]. Golę się; myśląc o opracowaniu materiału, o liście do E.R.M. i o dzienniku. Przed i po śniadaniu dzien­ nik. Niezbyt intenzywnie. Capt. Hope przerywa mi (rozmowa 0 zabronieniu przesyłania pieniędzy z Anglii, jego antyangielskie tyrady i antyaustralskie). Potem postanawiam iść na­ około wyspy i posłać list do E.R.M., ale czuję się feverish 1 idę do Smitha. On mówi o posłaniu tych rysunków do bra­ ta, mnie peszy myśl, że ja będę robił desenie. Dałem mu po­ mysł, a on będzie finansowo eksploatował. Ale przezwycię­ żam to. Wracam do domu, po lunchu siadam i rysuję. Launch odjeżdża nie biorąc mnie. Jest wyraźnie speszony, jakkolwiek sam zdecydowałem, że lepiej zostać, rysować i pisać. Dzień słoneczny na Zach. ciemno niebieskie chmury. Annie i Mrs W. zostają w domu. Jakkolwiek przed paru minutami miałem „istotne" i „głębokie" uczucia dla E.R.M., macam dziwki jak Pan Bóg przykazał. Chwilowy Kazenjammer. Nie mogę pisać do E.R.M. pod tym wpływem. Czytam magazyn, Saville idzie z Ramsay'ami. - Poobiedzie (z pewnem zakwaszeniem mówimy o launchu Teda). Potem siedzę na werandzie, [idę na wharf, odprawiam Gingera na Saribę i patrzę na bajeczne, ciemnoatramentowe morze, przypalone brązowym ogniem z jednej strony] gadam z drjaniami: facet McCrow o głosie dość kultywowanym, mówiący z akcentem clergymena [cler­ gyman - duchowny], ale klnący jak wieprz. Opowiada o wściekłej bijatyce w Southern Cross między dwoma face­ tami; potem mówi o Wernerze i o jego zamordowaniu; o re­ cruiting trips [poborze rekruta] między Cape Nelson i Banyara. Mówimy o religii; wszyscy ci faceci są ateistami, nie wierzą w Boga, krytykują racjonalnie biblję i mają og[ólnie] mówiąc zdrowy outlook [pogląd]. Poprzedniego dnia rozma­ wiam o religii z Tedem Auerbach, który cytuje [Joseph] Mc12 104 Cabe'a i [Robert G.] Ingersolla. - Dlaczego niektórzy faceci popularyzatorowie mają powodzenie, a inni nie mają'' tern rozmowa w grupie, gdzie siedzi Mrs Young, Annie, [?j Idę na górę, siedzę na werandzie. Lubieżne myśli. Staram si» je odpędzić: „zatopić się w głębszym, metafizycznym nurci życia, tam gdzie prądy nie szarpią i fale nie kołyszą. Tam, t» rzeczy nie istnieją. Tam jestem sam sobą, posiadam się i j stem wolny." Niestety, to hasło - potężne samo w sobie - ni» wystarcza. Mam myśli lub. co do Leila P. i N.S. Myślę o tech.. nice rozprawiczania styczniowego. Małżeństwo /. N.S. [?7] przechodzące w prawdziwą kop. w której - moment namyshj dokonywa reszty. Defl. nie musi być tym brutalnym aktem jakim go robi Maupassant. - Myślę o E.R.M., jeżeli ja sobie pozwalam na lub. wybryki wyobraźni i chuci cudzołożnee jakiebym miał uczucia gdyby ona...? Wyobrażam sobie naglą chuć do Resident, [?], potem Charles. Ta ostatnia rzecz [?] moich uczuć. Chwila istotnego żalu, że on jej nie miał, w myśl zasady Leben zu leben lassen. Potem myśli lub. odr padają. Zmęczony: feverish idę spać, śpię lekko i kiepsko Л często się budzę. Dziś rano wstaję z charakterystycznym] otumanieniem chininowym: dzień szary, miękki i lepki. Pła­ ty płaskich, poziomych chmur leżą nad mainlandem. - Posta­ nawiam dziś rano wytężyć wszystkie siły ku opanowaniu feverishness. Nie czytać powieści, ani zbijać bąków. Zorjentować się, co mam do zrobienia i zrobić to: przygotować rzeczy i skompletować je; napisać listy indispensable [konieczne]; wykroić jeden lub dwa grzebienie, poza temi, które już zrobi­ łem. t f r Wtorek 27.[11.17.] Dziś dzień ostatni niewoli Samarajskiej. Muszę być b. energiczny: przenieść rzeczy i spisać listę pakunków; skoń­ czyć parę listów itp. Nie jestem b. rozprężony, ale myśl oklapnięcia i czytania powieści pociąga mnie nieco. O E.R.M. myślę często, ale bez tego absolutnego oddania się. Uważam ją wciąż za przyszłą żonę, ale staram się uprzyto­ mnić sobie, że ona jest naprawdę najodpowiedniejsza. Po­ wroty myślowe do Tośki; przypominam sobie sceny z 16, Fitzroy St. i z 6, Mecklenburgh St. i uzmysławiam sobie, że ja­ ko kochanka ona była niezrównana. Oczywiście E.R.M. had not the fair chance to develop into one [nie miała najmniej­ szej szansy, żeby stać się taką]. Niemniej, zmysłowo ona prawdopodobnie nigdy nie będzie na mnie tak działała jak T.R.- Dziś nad ranem śnię o T.R. Wielki hotel, automobile. [?] jadę po schodach pod górę. Ja jej szukam po różnych po­ kojach; w czarnej kwiatkami usianej bluzce; ona urocza i b. pociągająca. Ona mnie nie chce i ucieka i wymyka się z sie­ ci mojego wooing [napastowania]. Byłem we śnie b. w niej zakochany: dotąd to persistuje [persist - trwać]. Zdarzenia wczorajsze. Rano piszę dziennik. Po śniadaniu staram się zebrać w kupę: spisuję, co mam zrobić, postana­ wiam przejrzyć moje notatki dorywcze etnologiczne; napisać list do E.R.M. Ale jestem dość marnie fizycznie: kończę parę rysunków; branzluje czas, potem o 11 kiedy się staram za­ brać do pisania, morning tea, spotykam Saville'a. Planowa­ łem list do niego; ale widzę jego tył. Witam się; wyraźne skrępowanie i przesadna uprzejmość z obu stron. Idziemy do ich domku ([?] Mrs Mahony). Tam mówimy o mojej broszu­ rze Mailują deprecjonuję, on chwali bez wielkiej szczerości. Potem wytłumaczenie: ja mówię o moim zdrowiu, o manii prześladowczej itp. i tłomaczę, że może nie byłem tak miły, jakbym mógł być. Oni starają się zatuszować to, ale rozstaje­ my się zdaje mi się - w dobrych stosunkach. Obiecuję mu dać ��broszurę. Po objedzie zmęczenie, czytam trochę powieści, drzemka. O 3=ej wstaję, idę do Higgins[ona], Smitha; paku­ ję grzebienie dla ERM, wracam zmęczony. Idę naokoło wy­ spy, myśli? Po herbacie idę do Saville'a, Smitha, nie zastaję ich. Piszę list do P&H. B. zmęczony, głowa nie funkcjonuje. Charakterystyczna] z Savillami była moja generosite w de­ precjonowaniu mojej pracy, w krytyce mojego zachowania się. On jest mniej szeroki; ale zapewnia mnie, że mi nie mógł pomóc więcej, niż pomógł mi. - W ogóle cały dzień dość pu­ sty umysłowo - tendencja do, just sits" [siedzenia po prostu]. Cackam się przesyłką dla ERM. Myślę o Saville'u i chcę mu pokazać list od Frazera. Środa 28.[11.17.] Wczoraj zdrowie polepsza się. Czuję się lepiej zwłaszcza popoł[udniu], lekki ból głowy, którego się pozbywam gimna­ styką. Potem, pod wieczór znacznie lepiej. W[ieczorem] mam gwałtowne poty (?) Dziś nie będę pił dużo i dalej zacho­ wam djetę. Zdarzenia wczorajsze: Rano załatwiam interesy (Higginson, Aumiiller) potem Mrs Mahoney i Saville. Pokazuję photogr. Mrs M . interesuje się i objecuje mi pomoc jaką tylko bę­ dzie miała w swej mocy. Saville chwali moje fotografje; ja chwalę jego, trochę bezwstydnie. Ale ma dobre canoes nie­ wątpliwie. Po lunchu drzemka krótka. Ted mówi mi o łado­ waniu. Ładuję z [?] Ginger, Bonegai. Ted rozdaje calico [perkal] na statku. Potem przenoszę rzeczy z B.P. Burton i ship­ ping note [list przewozowy]. Wydobywam mój(?) camp owen [piec obozowy]. Odnajduję „zgubioną" bieliznę i , prawdopo­ dobnie, nogi od stołu. Ubiubi. Jazda z Savilleami do Kwato i plany z Savillem o obrobieniu Mailu. Raduje mi się serce ja­ zdą znowuż na Dąbie; także absurdity of it [jej absurdalno­ ścią] - Czytam Pembertona i robię gimnastykę przed obia­ dem. Po kolacyi (Solomon się zjawia) do Smitha; false alarm [fałszywy alarm] „sail'o!" Rysujemy, on niewątpliwie robi postępy i ogarnia go szał twórczy. Wracam, śpiący i zmęczo­ ny. Myślę lub. o L.P. i o jej potencjalnem uwiedzeniu Biblia. Zasypiam pomimo pijackich krzyków. Ted i Hope dyskutują 0 istnieniu Boga i „worship the alligator" [czczenie krokody­ la].Dziś rano czuję się stanowczo lepiej, serce trochę zmęczo­ ne. Chłodny pogodny ranek, wiatr Płn.Zach. - Wczoraj pod­ czas dnia, staram się uprzytomnić Stimmung i zanalizować inflagranti stan psychologiczny podczas feverishness: natu­ ralna pustka i ociężałość, brak ujęcia rzeczywistości; płytkie 1 lekkie kojarzenia lub brak myśli, zupełny brak metafizycz­ nych stanów. Czwartek 29.11.[17.] Dziś, zdaje mi się, będę się czuł całkiem dobrze ze zdro­ wiem: widocznie organizm mój potrzebuje stałego dowozu arszeniku! Ranek chłodny, wiatr zachodni, pogoda. Statek czeka, słyszę, jak puszcza parę nad ranem. Z naszej werandy zasłonięty drzewem. Idę na [?] wharf i patrzę: Marsina, szara olbrzymia; moja kabina sprzed 30 miesięcy, assocjacja z Ni­ ną Stir[ing]. Ted przesuwa nasz wyjazd na dziś w nocy o 12=tej. Zdarzenia wczorajsze: spisuję zapisane w Tabanie. O 10=tej do Smitha. Potem gadam z Mrs Gofton, której fun­ duję drink. O 1 l=tej Saville - przeglądamy ustęp o Bara'u. On dość przyzwoity tym razem, opowiada mi całkiem intere­ sujące szczegóły. O l=ej lunch. Potem upał, ociężałość; tro­ chę leżę. O 3=ej odnoszę measuring glass [menzurka] do 106 Grahama. Patrzę na kąpiącą się half-[?] girl Mary. Gad z Billi Priest o Campbellu. Idę na werandę dolną, rysuję. I do Smitha, niepowodzenie i irytacja na „głupotę Anglikó którzy nie mają odpowiednich narzędzi i urządzeń laubzeg wych. Po obiedzie gadam z Mrs Gofton, którą dyskontu' uczuciowo, ale która mi się podoba jako „glorified [wychw' lana] Marnie Masson". O 7 i 'A do Savilla. Heckles me abo „filthy rags"[nęka mnie plugawymi szmatami]. Pokazuje moje notatki. On to bierze jako osobistą obrazę. Mówim 0 wojnie; on b. nietaktownie mówi I wonder that you h ven't been interned [dziwię się, że nie zostałeś internowany Ja mu dość ostro odpowiadam na to. - Ona jak zwykle prz zwoitsza i zachowuje się mniej nietaktownie. - Wracam tr chę podirytowany. Realizuję [realize - uświadamiać sobie] że S. jest bydlęciem, które może mi dać na nerwy jak tylk wylizie ze skorupy. Że ja nie jestem w stanie traktować go ja ko przyrząd pure & simple [czysty i prosty]. On, jako akcesorjum, jako skojarzenie tych wrażeń tropikalnych i illuzyi wydobywa ze mnie pewne uczucie przyjacielskie. Jako osobistość jest czemś wstrętnem i godnem pogardy: a petty greengroser blown up by his own sense of importance into a caricature of a petty sovereign [drobny sklepikarz nadyma­ jący się w poczuciu własnej ważności w karykaturę drobne­ go monarchy]. Myślę o E.R.M. i jej atmosfera, naturalnie [?] fur Sich tak harmoniczna z moją, jest dla mnie jak ziemia obiecana. - Deszcz leje, wiatr z Płn.Zachodu chłodny uderza całą szerokość werandy. Śpię dobrze. Poniedziałek 3.12.[17.] Sinaketa. Weranda George'a. Na lewo parę palm, bana­ nów i papai. Dom native, sagowy dach, ściany z kijów mangrowych. Parę mebli zdelopidowanych, litter [miot] of Sapisapi. Cała menażerja psów i kotów. Dziś nad ranem, budzi mnie hałas astmatycznego psa i gadających krajowców. Zdarzenia dni przeszłych: Czwartek 29.11. Przyjazd statku. Po śniadaniu piszę do E.R.M., z pewną trudnością; staram się transkrybować dzien­ nik dla niej. Trudności w opisywaniu moich erotycznych lapsów [lapse - odstępstwo]. Idę parę razy, patrzę, czy listy rozdzielone. Koło 1 l=tej dostaję listy: Paul; [?] mnie telefon; ściska mi się serce, że E.R.M. chora. Mimi W. list trochę non­ szalancki. E.R.M. czytam prędko, bez wielkiego skupienia. N.S. - ciężki problem, co napisać. Nie obrażają „hint" [przy­ tyk] w liście z Sydn[ey], Po lunchu, piszę do N.S., Paula (krótko) i gadam z różnymi ludźmi. Pod wieczór, zbieram rzeczy i posyłam na Itakę. O 9=tej Ted mówi mi, że jest go­ tów. Kończę list do E.R.M. krótko, potem via steamer [paro­ wiec] łapię Teda. Port oblany księżycem; Marsina wielka 1 szara. Idę na przód, leżę na żaglu; China Straits. Śpię. [dopisek:] Dobu Piątek 30.11. Budzę się o brzasku koło East Cape. Nad modrą, ocienioną wodą szereg palm i skałki. Sakan śpiewa. Cudne wrażenie przyrody i atmosfery prawdziwej: widok [wyspy] Normanby z czapką doży [góry] Bwebweso. Wraże­ nie nieopisanego brudu i obrzydliwości na tym stateczku. Śpię. Pokrzepiony budzę się koło UBUI. - Czytam ostatni list E.R.M. Zaczynam pisać. Szkicuję sylwetki gór i wysp. Ga­ dam z boyami o etnografii Normanby i Dobu. Dawson Stra­ its [cieśnina]; korygują moje pierwotne wrażenie. Dojeżdża­ jąc tam, naprzeciwko stromy brzeg Ferguson, z tej strony ma­ ła wysepka i knoll, porosły drzewami. Zakręcamy między wysepką i knollem [knoll - pagórek]. Otwiera się półka ni­ ska, na niej ogrody i jungla; małe wejście jakby do laguny. 13 14 �Potem szerszy widok: po tamtej stronie z początku stromy brzeg potem góry cofają się, niska płaszczyzna, daleka i sze­ roka po prawej ręce wysoka ściana z wieloma kanonami i cy­ niami - Potem nowy zakręt: Dobu, ścięty wulkan; Bwavo'u po lewej ręce i dalekie pasma na Normanby poza Dobu. Włażę na drabinkę i patrzę z radością na cudny krajobraz. Słońce zachodzi. Schodzę, myję się, ubieram. Jadę do Scriven - Efekt roztopionego złota w chalcedonowej misce. Ga­ damy o piękności Dobu, o etnologii. On wspominania o 2 ka­ mieniach, którym oni składają ofiary podczas kuli. Kupuję gramatykę. Wracamy na statek. Uwiedzenia OGISI. Jazda do Bwayo'u - ja znowuż na drabince. Potem jadę na brzeg; Ginger z lampą i inne boys, idziemy ku końcowi. Księżyc wśród gajów palm, lemonów i breadfruits [drzewa chlebo­ we] Wioski nieregularne; domki na słupach, ale marne. Oglądam domy - mówią mi, że każdy nowy dom ma święto zrobione dla niego. - Canoes tego samego typu jak w Boyowej; ale nie ma KALIPOULO. Wracam i śpię. Sobota 1/12. Rano śliczny wyjazd z Dobu passage [prze­ prawa]: tamta strona cieśniny z wysokimi górami po obu stro­ nach wygląda byczo. Słońce powoli wschodzi. Gadam z bo­ yami; zbieram geograficzne szczegóły o [wyspach] Good-e­ nough & Ferguson. Zbliżamy się do Koyatabu, okrytej chmurami. Amflety przed nami wyłażą z morza. Ja steruję przez chwilę. Piszę czytam listy E.R.M. Jemy obiad. O 4tej Gumasila. Zachwyt nad pięknymi formami. Cudna ściana po­ kryta cienistą zielenią o puszystych formach; poprzerywana skałkami. Na dole, wysokie palmy, długie jeszcze pnie, pa­ trzyłem na cienistą wodę. Radość: słyszę Kirivine. Zbieram się: małe chatki szare różowawe. Fotografuję. Poczucie wła­ sności, że ja je opiszę czy „stworzę". Na brzegu: kamienne obmurowania; domki b. marne na słupkach, ([?] się pomiędzy morze i obsuwającą się ziemię) Kobiety uciekły. Pod każdym domem urządzenie do robienia potów [pot - garnek]. Żółte, okrowate poty leżą pod każdym domem. - Staramy się trochę gadać. Uciekają i łżą. Canoes: 4 czy 6 masawa [duża morska łódź] i małe, zbudowane jak kalipuolo [duża łódź rybacka na Trobriandach], ale nazywają je kewo'u. - Jedziemy do Watobo'u. Kojatabu odsłonięta: bajeczne kształty. Wawima i Watobo powoli posuwają się ku północy, zachodząc za Koyata­ bu. Ciemne chmury. Tylko nad kojatabu fantastyczne kumullusy w grupie wieńcem, a wewnątrz oświetlono jakby jarzą­ cym się płomieniem, like witches around a kettle in which there glows some demonical fire [jak wiedźmy wokół kotła, w którym jarzy się demoniczny ogień]. Bajeczne wrażenie czegoś rzeczywistego. Tutejsza grupa taka sama jak najpięk­ niejsze partje Queensland coast [wybrzeże], ale ja nie mam tego uczucia nieokreślonej pustki - pociągającej, ale nie de­ finiującej. Tu mam określoną formę życia wpakowaną: myślę 15 16 17 0 osiedleniu się tutaj sack and pack. - Patrzę na bajeczną po­ łudniowo Zach. ścianę Gumasili. Potem oglądam Nabwageta 1 Bilibaloa i staram się zorientować skąd będzie ładny widok. - Przyjazd do Bilibalo'a - ściana, fale biją o nią; zbliżamy się powoli, coraz wyraźniejsze formy; coraz głośniejsze fale; spuszczamy kotwicę. Jemy. Jadę dingą, zmęczony. Mijamy wioskę; żartujemy o Werbana. Księżyc wschodzi. Wracamy: skały, ciemne formy drzew. Wioska opuszczona. 1 masawa. [?] domki; pnie drzew z wcięciami, jako drabinki. Oglądam wnętrze domu: 2 lagimy. Jedziemy poprzez wodę do Watobo'u. Tam ja czekam; domek opuszczony między magrowami. Duży bęben. Biję go. Wracamy. Niedziela 2.[XII.17] Wstaję, czuję się marnie. Szary dzień. Sprawling forms of [rozwaleni] Watobo'u & Wawima. Szkicuję sylwetki. NABWAGETA. Niski łagodny pagórek, nad sandbeach [piaszczysta plaża] wioska, dość duża. Także obmurowana, kamienna. Domki rozrzucone wśród drzew, kobiety mi uciekają. Ciemny dzień. Kupuję 3 kurje. Stara ba­ ba pod domkiem robi małą kurję. Wiatr i deszcz. Wracam morze wzburzone. Jedziemy. Patrzę ponad niskiem pagór­ kiem zachodnim, szare morze. Chmury lecą. Jestem dość zbahgaryzowany. Ciemna chmura w kierunku Bojowy. Ra­ dość, że plany przybierają ciało. Potem leżę [?]; drzemię; deszcz (po rozwinięciu żagli i zwinięciu awning [zasłona]). Ginger zbiera moje łóżko. Siedzę na żaglu, obwiązany liną. Trochę przyćmiony, nie tracę ducha i odporności co do czy­ tania powieści. Amflety usuwają się. Kości mnie bolą szka­ radnie. - Jemy obiad frugalny. Ted pracuje nad maszyną i jest niezbyt rozmowny. Łapiemy ryby. - małe wysepki się pojawiają. Pragnę dojechać, ale czuję się nieźle. - Morze staje się głęboko zielone. Wyraźna, subtelna linia horyzontu łamie się i grzebie, jakby ktoś określił ją tępym ołówkiem. Potem ta linia nabiera wymiaru i barwy: jasno szaro zielone. Boje wymieniają [nazwy]: Nanola, Yabuanu (?), Muwa. Pal­ my i drzewa jakby rosły z wody: Vakuta; Giribua; jesteśmy na lagunie. Szeroka linia Kalilauli. Cała wyspa przedemną. Gadam z Tedem o różnych rzeczach, między innymi o Waite, o antygermanach, Osborne i Stead's Review. - Myję się i ubieram. Przygotowuję się na spotkanie George'a. Whaleboat [statek wielorybniczy] Campbella. - Admirujemy plantację na MUWA. - 3 domki na brzegu. Jedziemy dingą. George w żółtej koszuli khaki portkach. Domek tuż nad wo­ dą. Kupa krajowców i bab w kaliko na przedniej werandzie. Tylna (bez widoku na morze!) zarezerwowana dla George'a! George b. uprzejmy dla mnie bezlitośnie [?] w mojej obe­ cności: stracenie okrętów, niekupienie rzeczy w Samarai etc. Opowiada mi historie. Brudo, " który underestimuje [unde­ restimate - zbyt nisko oszacować] jego perłę. Czytam bulletyny; jestem b. śpiący. 18 19 2 Poniedziałek 3.[XII. 17.] Gomaya; daję mu trochę tytoniu; on cadges [żebrać] więcej. Wiadomości: Gilayviyaka i M'tabalu umarli. Toulufwa] i Bagido'u żyją. Tańce się skończyły w Bojowej. O Vakucie on nic nie wie. Bawi mnie i pociąga Gomaia ze swym psim pyskiem. Jego uczucie dla mnie utylitarne raczej niż sentymentalne. - Piszę dziennik; George gada wciąż. Po śniadaniu jedziemy Itaką. Gadam z Georgem. Jestem znowu na zielonej lagunie i tak dobrze znane widoki: wygląd ten KAILEULA z Karibedą; laguna z kanałem, biegnącym wzdłuż; Kavataria, Losyuja idziemy na brzeg: jetty [molo], na którą chodziłem z uczuciem pustki i chandry i patrzyłem na południe; skałki, w których prizonery pracują; palmy betelowe, „plantacja" drzew owocowych, [?] przed domem. Campbell robi na mnie mniej wstrętne wra­ żenie teraz niż poprzednio (niż oczekiwałem). Sądzi sprawę Wiliama; ja czekam nerwowo i niecierpliwie. - Przyzwoity, choć robi małostkowe trudności, ale sign-onują [sign on - an­ gażować] mojego boya bez guarantorów [guarantor - porę­ czyciel]. - Jedziemy do Gusavety, włazimy na błoto. Canoes z Tejawy biorą moje rzeczy; jedziemy w nocy ku dobrze zna­ nemu zakrętowi. Billi pojechał do Kiribi. Kontroluję rzeczy; wracam na statek i znowuż na brzeg. Wtorek 4.[XII. 17.] Rano dostaję śniadanie tutaj w Gusawecie; jadę na statek; biorę resztę rzeczy; planuję spotkanie Teda w Lobucie; jadę na brzeg. Idę przez Teyawę. Cały ten czas, od przyjazdu, aż do dziś dnia (Piątek) nie jest bardzo silny i pierwsze wrażenia krajowców są b. blade. Jakgdyby uczuciowa letargja: 1. noc słyszę dalekie walam [krzyk] 21 22 23 24 25 107 �26 w wiosce. Potem widzę ich mordy na werandzie Billiego; znajomi z tych wiosek i z wnętrza. Ale ja nie bardzo reaguję. - Po przyjściu do Gusawety, zaczynam sortować moje rzeczy. Koło 4'Л przyjeżdża Billi, to co mi powiedział o nim George - jakkolwiek to jest oczywista kalumnja, psuje radość 1. wra­ żenia. Nosowy głos - wygląda b. zdrowo i młodo. Mówimy 0 fotografii, o perłach, Verbellim, o wojnie. - Wieczór siedzi­ my i gadamy. Środa 5.[XII.17.] Cały dzień czuję się b. podle i czytam powieścidła. Ani nie pakuję, ani mnie nie interesują krajow­ cy; nawet z Billem nie mam ochoty gadać wieczorem. Nie idę nigdzie do wiosek. Czytam. Czwartek 6.[XII. 17.] Rano: głos Camerona, rozmawiam z nim. Oglądam jego camerę. Potem kończę (z pewnym Kacenjamerem) czytać Brewster's Millions [powieść George'a Barra McCutcheona]. Potem pakuję. Billi idzie do Nor­ mana Campbella. Popołudniu grzebię się. Rozmawiam wie­ czór z Billem. Potem idę do wioski Tukwa'ukwa. Pewien opór: nie mogę sobie wyobrazić, co tam będę robił. Zaczy­ nam rozmowę z jednym człekiem, potem siadam, grupa dryani zbiera się naokoło mnie. Gadam; staram się rozumieć ich mowę. Potem proponuję kukwanebu [bajkę]. Stara baba za­ czyna mówić. Gadają poprzez się. Hałas potworny. Potem je­ den facet gada głośno - krzyczy prawie i gada nieprzyzwoite rzeczy na głos. Cała wioska ryczy ze śmiechu. Żarty wciąż kursują i wszyscy śmieją się. Czuję się trochę wulgarycznie; wracam do domu. Gadamy z Billem. Biorę znów chininę 1 kalomel. Piątek 7.[XII. 17.] Rano (w nocy potworny deszcz) łódki łowią ryby koło Boymapo'u; widzę trójkanciaste siatki. Po­ tem słyszę ta'uya [koncha używana jako trąbka w wielu uro­ czystych okazjach]. 3 łódki wracają z Wakuty. Idę do wioski. Oglądam s[u]olavę [naszyjnik z muszli spondyllusa]. Speku­ lacje, czy ja jestem ja czy też moim młodszym bratem. Roz­ mowa o kuli. - Śniadanie. Grzebię się z pakowaniem. Wie­ czorem do Tukwa'ukwy; idę drogą ku Olivilevi. Gimnastyka. Ogisa trzyma lampę; ma tremę. Wracam; w górnej wiosce natiwy pokazują mi sieci i mówią o rybołówstwie. Kukwanebu. Mniejsze poczucie absurdności. Silne wrażenie, że moja in­ formacja o rybołówstwie b. mi adekwatna. Wracam, gadamy z Billem. On mi mówi o błędach w moim artykule Sobota 8.[XII. 17.J Rano wstaję późno. Czuję się podle. Biorę lewatywę. Około ll=tej idę, słyszę krzyki. Kapwapu przynoszą uri [taro] do Tejawy. Siedzę, gadam, fotografuję. Wracamy. Billi poprawia i uzupełnia moje notatki o WASI [wymiana płodów rolnych na ryby między wsiami na wy­ brzeżu i w głębi lądu]. Idę do Tejawy znowuż. Staruszek ga­ da dużo o rybach, czego ja dobrze nie rozumiem. Potem prze­ nosimy się do jego bwaymy [trobriandzki spichlerz]. Gada [o] liii'u [mity Kiriwinian]. Ciągle mnie pytają o wojnie. Wieczorem z policemanem gadam о В waga'u [czarownik praktykujący czarną magię], liii'u i Jojowa [yoyova - wiedź­ my]. Irytują mnie śmiechy. Wracam. Billi mówi mi mnóstwo interesujących rzeczy. Biorę chin[inę] i kalomel. Niedziela 9.[XII.17.] Śpię dobrze, ale mam mokry sen. Czuje się nieźle. Billi anonsuje, że lepiej wybierzemy się od razu do Kiribi i pojedziemy tegoż dnia, popołudniu. Pakuje się szybko (interesuje mnie rysowanie ken bardziej niż etnografja, a zwłaszcza pakowanie). Rzeczy klasyfikuję w petach. Robię spis bielizny. Spisuję to, co mi będzie konieczne w życiu koczowniczem. Po lunch koło l=szej pakuję się galopem, koło 3=20 wyjeżdżamy. Jestem zmęczony i nie intensywny, ale mam rezydualny joi[e] de vivre. Patrzę na trawiasto zieloną 108 wodę. Las mangrowy nad nimi z miękiemi cieniami wśród tenzywnej zieleni. Ryby skaczą, jedziemy wśród tr podmorskich. Przyjazd: domek, wśród palm - głębokie jas niowe cienie pomiędzy pniami charakteryzują prze w mangrowach. Koło domku bwaimae; potem shithouse z b chy. Mieszanina, mam ochotę fotografować. [?] Ilume mnie ignoruje. Idę nad brzeg, na piaszczystą plażę i piszę do E.R.M., ale bez wielkiego napięcia. Wracam na jedzeni Potem gadam z Billim o (?). - Wieczorem siedzę z Ilume i Moliasi, który pokazuje mi swoją nogę z potwornym w dem. Mówimy o Bwagau i Ioyowa; o tym, że żony Mtab uciekły i że teraz nikt nie rządzi w Kasanai; o grzebaniu g bów, o [?] odila [busz]. - Rozumiem tylko przez pół co Mi liasi gada. - Nie mogę spać z powodu ciągłego gadania. Poniedziałek 10.[XII.17.] Rano kończę list do E.R.Nfl Przeglądam moje papiery i notatki o Kayasa i spisuję pro^ I bierny. Siedzę z paroma drjaniami z Louya i Bwadela i gadaj z nimi o Kayasa, o jebaniu w Okayaulo. Ale ich informacji ogólnikowa. Gadają bez skupienia i nieokreślenie, „zbywaj; mnie". Popołudniu gadam (?) Potem czytam narkotycznif Wheels of Anarchy [powieść Маха Pembertona] i nabieran wstrętu do tych drjani. Rozmowy z Mickiem: " sympatj: śródziemnomorska, kiedy siedzi skulony jak Achilles w ry sunku Wyspiańskiego. Kuchnia grecko-turecka. ,,Smell th bloody hotel two miles away" [czuć ten cholerny hotel ni dwie mile]. Kosmopolitańskie ideje Micka. „Bloody Germai he no finish war" [cholerny Niemiec nie skończy wojny]. Mick pomaga mi w studyach etnograficznych. „Kayasa all same bloody market". Kiedy mówię z Ilumedoą o Mułu kwausi [latające wiedźmy]: „they do not eat the insides, they only smell them" [one nie jedzą wnętrzności, one je tylko wą­ chają]. - Wogóle lubimy się z Mickiem, ja mam pewną sym-, patję do niego: szaro niebieskie morze; sirocco, ciepły wil­ gotny zapach morza; nagie żółte skały; różowe pastelowe d mki na skałach z wypłowiałemi dachówkami. - W Poniedzia łek wieczór kończę powieść, gadam z Billim. Siedzę chwilk z Ilamedoją i gadatliwą babą i rozmawiam o (?) - Słucha ich gadaninę i niezbyt dobrze rozumiem ich mowę. (Biorę 3 kalomele i epsom salts) 27 28 29 1 Wtorek 11.[XII. 17.] Przychodzi gijopeulo. Oglądam i ry­ suję Pwatai. Gadam z Tubowadami. Bycze facety: od razu czuję różnice jakości ich informacyi. Potem po śniadaniu roz­ mawiam z grupą facetów z Vakuty o Milamala - przedtem Gijopeulo recytuje swoje liliu o Tudavie. Ale informacja idzie kiepsko, jak po grudzie. Popołudniu spisuję historję Marjanny na werandzie. Potem, koło 5=tej jadę łódką, ażeby wiosłować. Po kolacyi gadam z synami Giyopeula i uderza mnie doskonałość ich informacyi. Poważnie, skrupulatnie i logicznie objaśniają mnie co do istoty kayasy, komunalnych robót; poprawiają moją gramatykę. Potem jeden z nich opo­ wiada Liliu Dokonikana, tak dobrze jak nikt nigdy mi jeszcze nie opowiadał. Postanawiam pojechać do Tubowady zaraz po powrocie z Amphletts. - Gadam trochę z Billem i idę spać. Rozmowy z Billem: Brudo nie ma kaloma; jedzie do Sama­ rai; kupił marną perłę i przepłacił. Norman Campbell zupeł­ nie „broke" [bez grosza] nawet statek jego Quinn skonfisko­ wał, przyjęty w partnership [spółkę]. Bill as a buffer: Brudo affraid to leave Kavataria & cannot lie in wait at Boymap'ou [Bill jako zderzak: Brudo boi się opuścić Kavataria i nie mo­ że trwać w oczekiwaniu w Boymap'ou]. Camp[bell] nie umie kupić porządnie za tabac. Billi posłał mu kilka vidu; zamiast je wszyć w pasek, on je daje bezpośrednio. N.C. pogodny, bez rancour [uraza], kontenty jak ma betel. Ciągnie się na 31 32 33 34 ��rzyci z jednego końca werandy na drugi. Jego żona kradnie ile wlezie. Fallows pamięta go jak strapping youth, strong and energetic, [?] [wysokiego młodzieńca, silnego i energiczne­ go]. Mam pewne rozczulenie: przypomina mi się co E.R.M. mówiła o [?]: like a large Scotish terrier [jak duży terier szkocki] - Myślę o jego możliwościach. - Ja mam wciąż na myśli zasadniczy problem Billa: jego małżeństwo z Marjanną: jego miłość dla dzieci. Marjannę on traktuje jako native, akcentując w niej brązowy kolor. Dziś reflektuję, że to może jest b. mądre z jego strony, że przewiduje najgorsze możliwo­ ści. Czasem staram się - a raczej mam elan - czuć w nim od­ dźwięk moich tęsknot za cywilizacją, za białą kobietą. Sta­ ram się wydobyć, co go tu przywiodło: jest w railway servi­ ce; retrenchment; worked on mines with 2 Victorians; touch and go; Broken Hill [Australia południowo-zachodnia] or Charles and Towers; from С Т . comes to N.G. to gold ft loses 1 600 pounds on store in Yodda Cross South, sp 460. Returns with 140. Sets up this place, [jest w obsłu kolei, zredukowany, pracował w kopalniach z dwoma wf riańczykami; ryzykowny; Broken Hill czy Charles i Tow z C.T do Nowej Gwinei na pola złotonośne, traci 1600 f tów na wyposażenie w Yodda Cross South, wydaje 460. W ca z 140. Zakłada to miejsce]. B.H. wyraża się niepochleb o George Auerbach. Mówi o swych 60 funtach tytoniu, kt G.A. mu nie chciał oddać, przypuszczając ze W.A. j w trudnościach finansowych. Także, historje że G.A. pow~ dział, że otworzy stację beche-de-mer w Tejavie i Tukw kwie, jako zemstę za to że Mick kupił koprę w Sinakecie.В li grozi mu osiedleniem się w Kanubumekwa. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Hell ISY ' E.R.M. to inicjały narzeczonej Malinowskiego Elsie R. Masson, córki Sir Davida Orme Massona, profesora chemii na Uniwersytecie w Melbourne. Była ona wówczas pielęgniarką w Melbourne Hospital. Pobrali się roku 1919, zmarła w 1935 Lila lub Leila Peck, najprawdopodobniej pielęgniarka. Może chodzić o The Natives of Mailu: Preliminary Results of the Robert Mond Research Work in British New Guinea, ..Transactions and Proceedings of the Royal Society of South Australia" 1915, t.39, s.494-706 lub Baloma: The Spirits of the Dead in the Trobriand Island, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Irleand" 1916, t.46, s.353-430 Chodzi о Paula i Heddy Khuner z Wiednia, przyjaciół Malinow­ skiego. Algernon С. Swinburne (1837-1909), angielski poeta, dramatopisarz i krytyk literacki. Malinowski własnoręcznie robił dla swej narzeczonej grzebienie z szylkretu do upinania włosów. Kula to rozbudowany system wymiany między mieszkańcami wschodniej Nowej Gwinei i sąsiednich archipelagów, który stał się przedmiotem Malinowskiego Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Sama wymiana kula była złożonym i uregulowanym systemem darów między konkretnymi partnerami w różnych wioskach. Główne dary były dwoja­ kiego rodzaju: naramienniki (mwali) wytwarzane z muszli konusa i no­ szone przez mężczyzn i naszyjniki (soulava) dla kobiet zrobione z muszli spondyllusa. Ogólnie rzecz biorąc artykuły te poza znaczeniem w kula nie mają żadnej wartości, lecz posiadanie mwali czy soulavy, z ich wła­ sną nazwą, historią podnosiło prestiż właściciela i jego wioski. Artyku­ łów tych nie posiadano na zawsze, lecz wcześniej czy później wymienia­ no je na artykuły podobnej wartości. 2 3 4 5 6 7 8 Adolf Bastian (1826-1905) - etnolog niemiecki, badający psycho­ logię krajowców, rozwinął koncepcję „folk-ideas", które według niego leżą u podstaw podobieństwa zwyczajów, które zaobserwował w swoich licznych podróżach. W.C. Bruce, komendant uzbrojonej tubylczej policji. Hiri były to handlowe wyprawy między Motu wokół Port Mores­ by i plemionami Zatoki Papuańskiej. Motu wypływali w swych łodziach (lakatoi) z ładunkiem glinianych garnków i wyrobów z muszli, które wy­ mieniali z Papuasami na sago i ciężkie dłubanki, których używali do kon­ struowania swoich łodzi. " F.R. Burton, C.M.G., współpracownik C G . Seligmana w TheMelanesians of British New Guinea, jego opis hiri Malinowski cytuje w Ar­ gonautach Zachodniego Pacyfiku. Był statek misji katolickiej o tej nazwie. George Auerbach, kupiec z Trobriandów, przyjaciel, który poma­ gał Malinowskiemu na wiele sposobów. Ted Auerbach był zapewne jego krewnym. Malinowski opisał tę podróż w rozdziale dotyczącym okręgu kula w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Zgodnie z tradycją dwa kamienie Alu'a'inc i Aluramo'o to ludzie w nie zamienieni. Ogisa - tubylec, który towarzyszył Malinowskiemu podczas jego ekspedycji. 9 10 1 2 11 14 15 ы 110 17 Duża góra w północnej części wyspy Fergusona, którą można baczyć nawet z Trobriandów. Była uważana za świętą górę. Theodor Waite, niemiecki antropolog, wczesny (1821-1864) dacz myśli pierwotnej, który wierzył w równość rasową i złe wpły środowiska. Jego najważniejszą pracą była Anthropologic der Nat volker. Review of Reviews Williama Thomasa Steada (założone w 1890 Raffael Brudo i jego żona, francuscy handlarze pereł z Trobri dów, stali się przyjaciółmi Malinowskiego. Gilayviyaka, syn wodza, którego romans z jedną z żon ojca był wodem poważnego skandalu. M'tabalu, stary wódz Kasana'i. To'uluwa, wódz okręgu Kirivina, a przez to najwyższy rangą w naTrobriandach, mieszkał w Omarakanie i był przyjacielem i cennym i formatorem Malinowskiego. Bagido'u był najstarszym synem siostry To'uluwy, czyli prawny spadkobiercą funkcji wodza. Dramatyczne wypędzenie przez niego ulu­ bionego syna wodza dwa lata wcześniej zostało opisane w Życiu seksu­ alnym dzikich. 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 25 Gomaya z Sinakety, który byl jednym z pierwszych informatorów Malinowskiego, opisany w Życiu seksualnym dzikich jako notoryczny łotr. Billy Hancock, handlarz na Trobriandach, był bliskim przyjacie­ lem Malinowskiego, w którego domu w Gusavecie często się zatrzymy­ wał. Zniknął w zagadkowych okolicznościach w Samarai pod koniec lat dwudziestych. Jego żona mieszkała tam aż do 1951 roku. Moliasi był wodzem drugiej rangi, kierującym prowincją Tilataula i według tradycji wrogiem i głównym rywalem głównego wodza prowin­ cji Kiriwina To'uluwy. Malinowski opisał go w Argonautach Zachodnie­ go Pacyfiku jako „starego łajdaka". 2 6 2 7 2 8 Kayasa - zabawa polegająca na obowiązkowym współzawodnic­ twie w tańcu i zabawie, w których biorą udział kobiety, nie przeprowa­ dzane w okresie tańców. Jedna z trzech wsi południowej części Boyowy, gdzie podobno ko­ biety praktykowały orgiastyczną formę kayasa w okresie weselnym. Z powodu tych opowieści mężczyźni z innych wiosek nie ryzykowali wtedy odwiedzin w tym rejonie. Mick George, grecki kupiec, długoletni mieszkaniec Trobriandów. Malinowski często zatrzymywał się w jego domu. Pwata'i - duże pryzmowate zbiorniki na żywność, wypełnione ma­ łymi kuvi (duży yam) przykrytymi orzechami betelowymi i trzciną cu­ krową. Milamala - coroczne święto i powrót duchów, miesiąc, w którym Trobriandczycy cieszą się dobrobytem; także nazwa robaka paolo, który pojawia się przy pełni kiężyca i służy do wyznaczania daty święta; poja­ wienie się tego robaka łączy się czasami z pojawieniem się duchów. Tudava jest bohaterem cyklu opowieści przytoczonych i zanalizo­ wanych w Ogrodach koralowych i ich magii. Kaloma - małe kółeczka z dziurką robione z muszli spondyllusa, z których wyrabia się naszyjniki używane w kula; kaloma dekoruje się prawie wszystkie wartościowe i artystyczne przedmioty w dystrykcie ku­ la. 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5b5dc037a37794bcf3a737a22eb2688.pdf 160c4acf568258df3a7ff944ff0e903e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2601 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.111-112 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Marc Shell OK or Handle with Care Originally this article appeared in the Experimental Scholarship section of "Common Knowledge" (no. 2, Winter 1996). Łukasz Kiepuszewski The Twilight of Seeing and the Seeing of Twilight The point of departure for this article are the words of Paul Cezanne, who at the end of his life, while studying the motif of Mt. St. Victoire,' was in the habit of complaining about physical frailties and oblem's with seeing. Apparently, those obstacles should not be dcrstood literally. In his analysis, the author arrived at the conclusion that the perceived image is a sui generis extinguishing of light and turning it into a shroud and protection against the directness of the thing in itself. The act of seeing, therefore, no longer signifies grasping the direct nature of things, but protection against its blinding glare. In twilight, the perception of a work of art - a painting - is rendered metaphorical as a phenomenon of perceptibility itself. The metaphor of twilight defined a certain status of the historical quality of the painting, revealing historicity not as a certain construction of history, but as the experience of radical temporality, in which perception lakes part. Such seeing participates in perceiving the process of seeing. Thus comprehended, the state of blindness is not so much non-seeing, as the perception of seeing. Elżbieta Wolicka History as Genealogy An in-depth analysis of the essay by F. Nietzsche: On the Usefulness and Harmfulness of History for Life , presenting the most significant views of this philosopher on the question of historicism, essential for nineteenth- century humanities. Historicism is conceived both as historical knowledge and the history in which man participates. The author of the article examines in detail three manners of participation in history, distinguished by Nietzsche: 1) the active person, 2) the custodian and worshipper, 3) the sufferer and the person longing for liberation, as well as three corresponding types of historicism: monumental, antiquarian and critical. Finally, she considers the extent to which the Nietzschean project of overcoming nineteenth-century historicism was an original conception in philosophical thought. Ryszard Kasperowicz The Freedom of the Historian - Remarks on the Theory of Crises by Jacob Burckhardt The concept of the "crisis" plays an extremely important role in present-day historical and methodological reflection, and almost becomes the password of assorted attitudes and views. This has been the prevalent situation at least from the mid-nineteenth century. In the case of Jacob Burckhardt, the conception in question denoted, alongside the so-called Drei Potenzen - the state, culture, and religion - one of the most essential factors shaping historical reality. Burckhardt wrote readily about times of crises and breakthrough moments, which he perceived as forces accelerating the course of events and revealing their true nature, deprived of the veil of illusory interests or ideologies. In an analysis of the critical states of culture, the historian, whose task involves, i. a. the creation of images of the past, finds an occasion for demonstrating his own independence and freedom, since he is capable of assuming the attitude of contemplation, pursuing disinterested deliberation on authentic meanings of tradition, and carrying out a quest for the symptoms of the spiritual continuum. Works of art which offer us their timeless beauty and insight into the self-identification of the past epochs, are the most perfect objects of historical contemplation; at the same time, they remain an eternally unresolved puzzle, due to the transcendence of history. Simultaneously, they offer the historian and all who do not wish to tall prey to the barbarity of oblivion, a sphere of liberty unrestrained by the compulsion of contemporaneity. In formulating such a conception, Burckhardt was indebted to Schiller, Goethe and Schelling; he created an entirely original and still topical model of experiencing history and comprehending the freedom enjoyed by the scholar dealing with the past. Andrzej Pieńkos The Poetic and Grotesque Home. The Devised Dwelling of Victor Hugo The home of the artist - different and intentionally moulded as a distinct place - is one of the most important symptoms of the Romantic legacy. Such a record of the personality of its creator, who is not a professional architect, but a man of letters, a painter, etc. - forms a composite phenomenon, evading interpretation on the level of exclusively architecture, outfitting or amateur pursuits. Hauteville House on Guernsey, the emigre refuge of Victor Hugo, presents the historian of literature, architecture or art, with an intricate problem. Its interior, created by the author himself or according to his design, is just as original and distant from the convention of the epoch as are the plastic works executed by Hugo. With the zeal of a true handyman, and by means of an eclectic collection of assorted equipment or objects d'art of various merit and origin, Hugo created a uniform whole. In accordance with his own conception of the grotesque, he extracted them from their original function, and confronted them in astonishing combinations. Albeit the Oriental and mediaeval inspirations in Hauteville House are extremely marked, as is the case in the all the undertakings by Hugo, they merge into a poetical creation at variance with Romantic historicism. This home is the outcome of an imagination that could not be expressed fully in prose and verse, and tried to liberate itself from the restraints of convention in amateur plastic arts and the specific "architecture" of the artist's dwelling. Marzena Gierga Mysterious Places of Greek's Sicily. Ortygia - Island of Love, Life and Death (Part III) Syracuse is a town created by deities, saints, historians, travellers, apologists, theologians, photographers, and, primarily, its own residents. It comprises a phenomenon located above a division into an urban and social subsystem, an area of eloquent meanings, a space for the realisation of concrete and specifically identical attitudes. The metaphorical, mystic-symbolic space of Syracuse is that of three women. This is the birthplace of Artemis, the refuge and site of the eternal rest of Arethusa, and the town of the birth, life and martyrdom of Lucia. By demonstrating the constant presence of the patron in the life of the city, which provokes assorted forms of group imagery, a process of rendering space mythical, and a creation of a world of values shared by its residents, Syracuse gains new meaning. It appears as a town of light, a land of purity, saintliness and glory, a city of luminescence and joy. Its topography is superimposed upon that of its inhabitants, and vice versa, while observed behaviour is granted a double meaning, and comprises an example of the observation of a distinguished place, but also of a transformation of a myth into a ritual, frequently without social awareness. Its outcome assumes the form of the specific dramaturgy of the everyday life of the population of Syracuse, whose sense of existence is restricted to an encounter with the three patrons, advocates, guides and friends, a fact which entitled the author to describe it as "the town of great women". The presented cult of St. Lucia is more of a cult of her image than the worship of a saint, while a version of the hagiographic legend becomes a reference to a myth. That what, at first glance, appears to be contradictory, is encountered on the ethical level of a symbolic structure. By referring to an analysis of the fundamental structure of those transmissions, with different contents but similar form and meaning, the author demonstrates the symbolic continuum of elements characterising Syracuse across the ages. The point of departure for such journeys was the ascertainment of the "strangeness" of this place, disclosed by the omnipresent cult of St. Lucia and her pagan companions in assorted aspects of culture. Their outcome assumed the form of a co­ existence of the literary-metaphorical topos of Syracuse and its real, magical-ritual counterpart. Jan Gondowicz New Archaeology The ancient Biblical story of the construction and navigation of Noah's Ark has produced numerous commentaries, which ultimately constituted a true labyrinth. Within it, we find information about dimension, frame, timber, number of passengers, nourishment, course, etc., making it possible to depict the amazing enterprise, about which literally nothing may be maintained with certitude. Aleksander Jackowski Exercises in Remembrance. The Origin of the State Institute of Art Wholly aware that memory is fallible, capable of playing tricks, and, in word, that it is a subjective phenomenon - the author attempts to reconstruct the beginnings of the State Institute of Art, which subsequently became the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences. From the very outset, A. Jackowski was associated with the Institute, which today celebrates its fiftieth anniversary, in his capacity as 111 �the editor-in-chief of the periodical "Polska Sztuka Ludowa" (in the early 1990s, it assumed the title of "Konteksty"). Capoeira - Dialogue and Struggle. Valentin Reinbold Talks to Łukasz Nalaskowski Capoeira is an Afro-Brazilian ritual which, similarly to the samba, came into being at the turn of the eighteenth century among Negro slaves, particularly numerous in the state of Bahia (north-west Brazil). Initially, the capoeira rites, combining elements of dance, battle and music, fulfilled two fundamental functions. First, they comprised a system of non-verbal communication, by means of which generated considerable linguistic diversity in a group working on a single plantation. Second, owing to the martial elements present in the ritual, capoeira improved physical prowess and taught techniques of self-defence, especially important in the case of escapes from the plantations. At present, next to the samba, the capoeira is a tourist attraction. Numerous visitors perceive it as a national sport of Brazil; consequently, capoeira displays are part of programmes offered by tourist excursions. Furthermore, capoeira has found a niche in West European culture. Every larger town in Germany has at least one capoeira school, usually conducted by Brazilian emigres, who make their way to West Europe or the United States in search of better financial conditions. In Poland, where capoeira remains al totally unknown, two workshop, each lasting several days, were hel Toruń. Stanisław Cichowicz Dream, Nightmare, or the Incubus and I The theme of this study is the "female monster", who appe global folklore in different periods and assorted places. The author t and describes her articulation in Old Greek culture, contemporary Poj culture, ancient Hindu and Iranian culture, and, to the great astonishn of the readers, in his own personal life. We publish pertinent statements and the conversatj accompanying the promotion of Obrazy ludowe (Folk Pictures) ; O rzeźbach i rzeźbiarzach (On Sculptures and Sculptors) books by i sander Jackowski We present a continuation of the Polish-language version of j celebrated Dzienniki by Bronisław Malinowski. Although written mail in Polish it first appeared in English as A Diary in the Strict Sense oft Term. NOTY O AUTORACH Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kie­ rownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współcze­ snej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. Stanisław Cichowicz - filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książki Filozof i istnienie. U podstaw teodycei G. Leibniza, PWN 1970, Est mo­ dus in Rebus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, Moje ucho a księżyc. Diagnozy i dywagacje, Wyd. Słowo, Obraz/Terytoria 1996, Czy można przesadzić rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA 1996. Marzena Gierga - etnolog (studia UJ). Studia doktoranckie w Instytucie Et­ nologii UJ; przygotowuje prace, doktorską poświęconą związkom antro­ pologii z historią i literaturą w oparciu o Kroniki włoskie Stendhała. Dwu­ krotna stypendystka we Włoszech, staż w Instytucie Antropologii Kultu­ ry w Sienie. Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Powszech­ nego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik komunałów Gu­ stawa Flauberta, Zoologie fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warsza­ wie. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiw­ nej w kraju i za granicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną. Na skrót}; Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów". Alfred Jarry - francuski dramatopisarz (1873-1907), autor m.in. sławnej sztuki Ubu król (1896), napisał także pięć powieści, z których najlepsza to Dzieła i myśli doktora Faustrolla. Patofizyka. Powieść owa oczarowała surrealistów. Łączy w sobie naukę, humor, symbolizm i wiedzę tajemną, jest również duchową autobiografią Jarry'ego. Najbogatsze koncepty książki wywodzą się z wyobraźni naukowej, mając odniesienie do sfery biograficznej i literackiej oraz stając się podstawą najosobliwszego po­ mysłu Jarry'ego - quasi-filozoficznej doktryny nazwanej „Patafizyką". Ryszard Kasperowicz - ukończył historię sztuki na KUL-u. Asystent w Ka­ tedrze Teorii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych (KUL). Przygoto­ wuje pracę doktorską na temat B. Berensona. Łukasz Kiepuszewski - doktorant w Instytucie Historii Sztuki Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu oraz absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Pozna­ niu. Adam Kilian - scenograf teatrów lalkowych, dramatycznych i muzycznych. Ważniejsze realizacje scenograficzne: O Zwyrtale Muzykancie, czyli juk się stary góral dostał do Nieba - Jan Wilkowski wg Kazimierza Przcrwy-Tetmajera (Teatr Lalka, Warszawa), Wesele S. Wyspiańskiego (Teatr Polski, Szczecin, Teatr Powszechny, Teatr Narodowy, Warszawa), Krako­ wiacy i Górale Wojciecha Bogusławskiego (Teatr im. J. Slowackieg Kra­ ków), Balladyna J. Słowackiego (Teatr Powszechny, Warszawa), Sen no­ cy letniej Szekspira (Teatr Polski, Warszawa). Grafik, ilustrator książek dla dzieci, projektant filmów animowanych. Kawaler Orderu Uśmiechu. Ireneusz Krzemiński - dr hab., profesor UW, socjolog i publicysta, zain­ teresowany od lat zagadnieniami polityki. Badacz ruchu społecznego „Solidarność" i zwolennik socjologii humanistycznej. Najważniejsze prace: Socjologia i symboliczny interakcjonizm (Warszawa 1996), na­ stępnie szereg prac publikowanych w „podziemiu" (Świat zakorzenio­ ny, Solidarność'80); artykuły w „Więzi", „Znaku", „Powściągliwości i Pracy", „Aneksie", „Kontakcie", „Przeglądzie Politycznym" i „Ty­ godniku Powszechnym"; po 1990 roku: Bitwa o Belweder (wraz z M. Grabowską) o wyborach prezydenckich. Czy Polacy są antysemita­ 112 f pipilfMłt mi?. Co się dzieje między ludźmi?, .Solidarność". Projekt polskiej A mokracji. Współpracownik „Rzeczypospolitej" w latach 1991-93. Dorota Majkowska - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Łukasz Nalaskowski - współorganizator festwialu Pobocza Teatru, ТогаЯ Jacek Olędzki - Etnolog, dr habilitowany, pracuje na Wydziale Geogrif i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów i naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i s y s t e ł L tyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szcrs/.| refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Euro., pie, Azji i Afryce. Ostatnio wydał Ludzie wygasłego spojrzenia (1999)Ж Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UW. Wraz z żoną, Л lantą Chrzanowską-Pieńkos, opublikował Słownik artystyczny PuryM i regionu lle-de-France (Warszawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki ХХЩ (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej, krytyki artfl stycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikuje min. w czasopismjje „Art and Busness", „Dom i Wnętrze", „Nowy Nurt", „Znak" oraz регня dykach naukowych „Ikonotheka", „Rocznik Historii Sztuki", „ArtibusjB Historiae". Valentin Reinbold - uczeń szkoły Capoeira Angola prowadzonej przez ЬгаШ zylijskiego mistrza capoeira Rogerio Soaresa Peixoto oraz organizator (Л stiwalu muzyki etnicznej w Kassel. Marc Shell - członek MacArthur Fellow, profesor literatury angielskiej i pom równawczej na Uniwersytecie Harvarda. Opublikował m.in. The End Л Kinship, Children of the Earth, Elizabeth 's Glass i Money, Language, апЛ Thought. Publikowany esej wygłoszony został pierwotnie na Hebrewj University of Jerusalem i w Tel-Avi\ University, wszedł również do jegoj książki Over Due. Maryla Sitkowska - historyk sztuki, krytyk, członek AICA. Od 1990 r. kie-J ruje Muzeum ASP w Warszawie. W 1995 r. laureatka Nagrody Krytykł] Artystycznej im. Jerzego Stajudy. Kuratorka kilku wystaw problemom wych, min. Oblicza socrealizmu. Muzeum Narodowe, Warszawa 1987; Polak Niemiec Rosjanin, Dawne Zakłady Norblina, Warszawa 1989;] Gruppa 1982-1992, Galeria Zachęta, Warszawa 1992/93. Stefan Starczewski - polonista, socjolog, wiceminister kultury w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, dyrektor ds. promocji Fundacji Kultury. Jan Witold Suliga - dr, Dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficzne­ go w Warszawie, etnograf, specjalność naukowa - kultura Indii; autor, literat, znawca tarota. Wiesława Wierzchowska - z wykształcenia historyk sztuki, zajmuje się sztuką współczesną. Redaktor w piśmie „Projekt". Do 1988 kuratorka wielu wystaw, w tym wspólnie z Elżbietą Dzikowską wystawy Jesteśmy (1991) i Ars Erotica (1994). Opublikowała min. Współczesny rysunek polski (WAiF 1982), Sąd nieocenzurowany (w drugim obiegu, 1989), Au­ toportrety (Agencja Wydawnicza Interster, 1991), Andrzej Mierzejewski (Rosikoń Press 1998). Związana z Galerią Pokaz. Elżbieta Wolicka - profesor dr habilitowany, kierownik Katedry Teorii Sztu­ ki i Historii Doktryn Artystycznych KUL; członek redakcji „Znaku"; wy­ dała min. Byt i znak (1982), Mimetyka i mitologia Platona (1994), Próby filozoficzny (1997). Mieszka w Lublinie. Tomasz Żukowski - absolwent polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Zajmuje się powojenną pro­ zą polską. Publikował w „Kontekstach", „Tekstach drugich", „Pamiętni­ ku Literackim" oraz w: Maria Janion, Maria Żmigrodzka Odyseja wycho­ wania. Goelheańska wizja człowieak w „ Latach nauki i latach wędrówki Wilhelma Meistra", Kraków 1992. �W poprzednim numerze: Zbigniew Benedyktowicz, Uboga haka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy • Małgorzata Dziewulska, Drugie t cie przedmiotów • Edyta Bielawska, Aparat fotograficzny - karabin maszynowy z przedstawienia „Wielopole, Wielopole" • Tomasz Kalczyński, „Drzwi" ze spektaklu „Niech sczezną artyści" • Dorota Nowak, Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Tadeusza Kantora „Wielopole, Wielopole" • Anna Łoboda, Obrus z przedstawienia „Wielopole, Wielopole" • Dominika Rembelska, Opis postaci Wuj Stasio Zesłaniec ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" • Krzysztof Rekosz, Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora „Niech sczezną artyści" • Igor Gorzkowski, Drezynka w spektaklu Tadeusza Kantora „Niech sczezną artyści" • Marta Krystyna Tylkowska, Katarynka • Joanna Kowalik, Basen ze spektaklu „ Wielopole, Wielopole" • Muzyka i dźwięk w nrzedstawieniach Kantora. Rozmawiają Tomasz Dobrowolski, Małgorzata Dziewulska i Piotr Kloczowski • Jakub Szczuka, Per monstra ad sphaeram. Aby Warburg i jego biblioteka • Joanna Tokarska-Bakir, „Ślepy bibliotekarz". O pisemnym wymiarze ustności • Piotr Szacki Niezwykłość • Stanisław Łabiszewski, „Camera a la minute - ręka", czyli opowieść pięciominutowego fotografa" • Jan Gondowicz, „Nagi człowiek na nagiej ziemi" • Agnieszka Tulik, Podróże barbarzyńców • Krzysztof Cibor, Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie. Propedeutyka wędrówki poza słownik • Artur Setniewski, Świetlica. Rzecz o dwóch królestwach • Maksymilian Rejmer, Święty czas i święta przestrzeń • Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba" • Marzena Gierga, Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miastem wielkich kobiet (cz. II) • Marek Oziewicz, Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe „Kronik narnijskich" CS. Lewisa (cz. II) • Dariusz Czaja, Krzesło. Szkic do portretu • Agnieszka Makarewicz, Piłka • Danuta Bolikowska, „Dym" • Katarzyna Kuszyńska, Papieros i popielniczka • Marceli Zygała, Fumare humanum est. Krótki leksykon używek tytoniowych wokół nas • Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska, Zielone liście na ulicach Berlina • Ireneusz Kamiński, Autobus • Jarosław jot-Drużycki, Vlepka albo interpretacja swobodna • Jacek Olędzki, „Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności • Chana Pollack, Pekaesem do Ostrowca i z powrotem • Sylwia Trzaska, John Maizels, „Raw Creation. Outsider Art and Beyond" • Janusz Barański, Pluralis non maiestaticus, czyli ludzie jak rzeczy • Dorota Hall, Uciekanie przy ekranie • Marcin Kafar, Żyć w rytmie 230 bitów na minutę • Dorota Gut, Po drugiej stronie ekranu • Dorota Gut, Piszę więc jestem. O języku Internetu • Magdalena Radkowska, Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności • Dorota Kołakowska, Planeta Diana - próba analizy reakcji na śmierć księżnej Walii • Tomoho Umeda, Audiofilia królestwie • James Clifford, Opowiedz mi o swojej podróży: Michel Leiris • Olga Łobaczewska, Wizyta w Lilii I O Bronisławie Malinowskim pisaliśmy już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Heleną Wayne Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Bronisław Malinowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa" Clifford Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Masson Masson Malinowskiego. Grażyna Kubica-Heller, Wstęp do dzienników Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 2 w numerze 3-4/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 3 Dziennik 1914-1918 w numerze 1-2/1999: Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Bronisława Malinowskiego 1908 - 1913 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" 1999 I półrocze 2000 I I półrocze 2000 kwartalna - 5 zł; półroczna - W zł; roczna - 20 zł kwartalna - 10 zł; półroczna - 20 zł kwartalna - 12 zł; półroczna - 24 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: PKO BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz RUCH, konto: PBK S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e164a4329ede6039bf48d9043e4f82c.pdf 5c024ee3ff957dc0ab819b9a67de887a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2602 Title A name given to the resource Rozmowa o książce "Rzeczywiste obecności" Georges'a Steinera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rozmowa o książce „Rzeczywiste obecności" Georges'a Steinera Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , Michał B r i s t i g e r , D a r i u s z C z a j a , M a r c i n G m y s , Wiesław J u s z c z a k , Z y g m u n t K u b i a k , Paweł Kłoczowski, P i o t r Kłoczowski, J a c e k Sempoliński, Sławomir S i k o r a , Lech Trzcionkowski Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Serdecznie witam naszych gości w imieniu Pracowni Antropologii Kul­ tury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej oraz redakcji „Kontekstów", która to spotkanie zorganizowała. Zapraszając Państwa chcieliśmy nawiązać do pew­ nej tradycji w naszym piśmie. Do podobnych spotkań i rozmów, które g. odbywały się w tej redakcji, przed | wieloma, wieloma laty. Mam tu na щ myśli np. bardzo ciekawy zapis takie- o go spotkania i rozmowy o kiczu, czy 2 rozmowy o kulturze i naturze, która § inspirowała przygotowanie numeru & ekologicznego. Można jeszcze tu wspomnieć ostatnią naszą rozmowę Historii Starożytnej. Chcieliśmy po prostu wykorzystać obecność naszych przyjezdnych gości. A potem zapra­ szam serdecznie wszystkich chętnych do dyskusji. Gdyby pojawiała się ko­ nieczność zabrania głosu od razu, na gorąco, nawiązania do czyjejś wypo­ wiedzi, to oczywiście byśmy odeszli od tego narzuconego porządku i proszę się zgłaszać. Teraz proszę bardzo o wpro­ wadzenie. Dariusz CZAJA: Ponieważ, jak wynika z wypowiedzi pana Benedyktowicza, mówców jest dużo i to, jak wi­ dzę po gęsto zapisanych notatkach roz­ łożonych na stole, gruntownie przygo­ George Steiner towanych, postaram się nudzić jak naj­ krócej. 0 symbolu.* Dzisiaj chcieliśmy się skupić wo­ Mamy więc rozmawiać dzisiaj kół książki George'a Steinera, przetłumaczonej na polski o książce George'a Steinera Rzeczywiste obecności. O książ­ przez panią Olę Kubińską i wydanej przez Instytut Kultury ce Steinera, ale też - jak rozumiem - i nieco wokół niej, o sprawach i problemach, które ta książka wywołuje. Przygo­ 1 Wydawnictwo słowo/obraz terytoria. Bardzo się cieszymy towując się do dyskusji wyobrażaliśmy sobie, że nie będzie to i dziękujemy, że Państwo na nasze zaproszenie odpowiedzie­ jedynie zbiór opinii, ocen na jej temat, coś w rodzaju rozpi­ li tak przyjaźnie i przyszli na to spotkanie, a niektórzy nawet sanej na głosy recenzji książki, ale wymiana zdań dotykają­ przyjechali z daleka. Dlatego mam propozycję porządku na­ cych elementarnych kwestii związanych, powiedzmy, z upra­ szego spotkania. Najpierw chciałbym poprosić pana doktora wianiem humanistyki dzisiaj, kłopotami z interpretacją tekstu Dariusza Czaję, z Instytutu Etnologii UJ i naszego współpra­ literackiego lub ogólniej: dzieła sztuki, czy jeszcze szerzej: cownika w kwartalniku „Konteksty" o krótkie słowo wpro­ z diagnozą tego, co się dzisiaj dzieje w kulturze współcze­ wadzenia do tej dyskusji, a potem prosilibyśmy o zabranie snej. Że do takich, fundamentalnych z natury, rozmów, esej głosu w takiej kolejności: pana profesora Bristigera jako Steinera zachęca, nie muszę chyba nikogo z jego czytelników pierwszego, potem pana Zygmunta Kubiaka, któremu bardzo przekonywać. dziękujemy, że znalazł dla nas czas, zarówno jako autor te­ kstu o Malczewskim w ostatnim numerze [nr 3-4/98 - przyp. Rzeczywiste obecności to książka ważna i poważna. Waż­ red.], a dziś jako uczestnik tego naszego spotkania. Potem na, z powodów, o których za moment, natomiast poważna prosiłbym pana profesora Juszczaka, następnie pana profeso­ dlatego, że mimo całej swej błyskotliwości, zdań wybuchają­ ra Sempolińskiego, pana dr. Pawła Kłoczowskiego z Instytu­ cych w każdym niemal akapicie z intensywnością rac świetl­ tu Filozofii UJ, oraz naszych gości z Poznania i z Lublina, pa­ nych, mimo słabo maskowanych prób uwodzenia czytelnika, na Marcina Gmysa z Zakładu Muzykologii Uniwersytetu im. to, co w niej najważniejsze nie zatrzymuje się na powierzch­ Adama Mickiewicza w Poznaniu i pana Lecha Trzcionkowni języka, nie jest to jeszcze jedna nieodpowiedzialna zabawa skiego z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z Katedry w słowa czy popis stylistycznej rafinady. Jest to książka po­ u * Por. „Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4/1966: kicz - sztuka jarmarcz­ n a - sztuka ludowa; „Konteksty" nr 3-4/1994: Raj i ekologia; nr 2/1995: rozmowa o antropologii i symbolu ważna, dlatego, że wobec - jak sądzą niektórzy - dominują­ cej nieznośnej lekkości myślenia, jest próbą poważnego prze­ myślenia i uporania się z bodaj najistotniejszymi problema­ mi, które niesie to, co umownie nazywa się kryzysem współ- 3 �dziennej, choćby z uniwersytetów, które są powołane do... itd. A jednak (contra spem spero) niebezpieczeństwo warto rozpoznać, ponieważ gdzie rośnie niebezpieczeństwo tam również rośnie możliwość wyratowania się (Heidegger dixit. r ^ p s ' ~ Claudio Magris powtórzył). A DISCUSS Część druga, to opowieść o ty tym, co całkiem dosłownie р г о р о ^ Ф S t r e f a to jedyne wyjście z obecnej kulA teraz parę banalnych faktów. Książka Steinera wyszła Zbigniew Ben teralme Unie nazywa Steiner epoką epilogu, epoką po-słowiT po-słowil tury wtórności i ustrzanych odbić? Czy jej obraz me został Piotr Kłoczko dziesięć lat temu, we Francji ukazała się po dwóch latach, zaś i e r ™ alo VIA • -i • . °. r •> :_o/->,.. a ilp ^ a nmy y tu nazbyt u."..—j dramatycznie? Czy, i in na He, nnmvsłten pomysł ten aa ww,ęc świata, który pojawił się po okresie domina^ Log«oJst uurlVS sWtomu^ tu naz.uyi my rozmawiamy o niej dziesięć lat później. Jak na jej bulwer­ ON STEINE i m nie J trąci. .jakąś . , szlachetną i koma wersia l I tu mamy rozpisaną na kilka głosów polemikę • • wersją utopizmu? To kwestie do Michał P. Marko\ sujący temat to za dużo, to wcale wielkie opóźnienie, być коп- ie traci struktywistyczną, która najmocniej bodaj eksp Real Desires może nawet symptomatyczne. Ale teraz, skoro już mamy tę ikusji. onujeto,rewoiu co j a J dyskusji. zauważa Steiner, Steiner k,,j„ i__ w ostatnich . . czasach Paweł Kłoczows) zauważa było najw.ększą książkę, można przewidzieć, iż jej tematyka zostanie u nas Takie byłyby pierwsze skojarzenia, hasła, problemy i py­ The Proper С cją duchową - wedle niego miałai ona hodzdy mnie nawet glosy, że za trudna), mam tu na myśli miejsce gdzieś między w jakiś sposób albo pobudzona albo zneutralizowana. Naj­ Dariusz Czaja tania, które książka Steinera wywołuje. Dziękując, zapra­ 1870 a 1930 rokiem-; nre tylko problematyczny w pparu miejscach polski polski przekład, - - a mianowicie, rozstanie, rozejście n His Master'! częściej dochodzi w takich przypadkach do obu rzeczy, kolej­ j r, u uiicjscacn ale nade wszvctlm п т ы ; , „ „ „...__. • , wod słowa, rzeczy, słowa i świata, żyjemy w świeci „ z e t ^ szam do rozmowy. *** no do jednej i drugiej. Zresztą książka jest tak ogólna, jej styl nade wszystko osobliwy styl autora, idący często pod prąd Michał BRISTIGER: Dziękuję panu. Bardzo wiele zo­ nego k o n ^ t , . . o mniej więcej czasu sztuka grzęźnie Mirosław Filipo zwyczajowych oczekiwań czytelniczych. To książka gęsta od jest tak silnie zmetaforyzowany, że rozbroić ją wcale łatwo. Otto Klemp' coraz bardziej w pułapce samoreferencyjności. ZapętTa sie stało już powiedziane z tego, co sam myślę i co podzielam. znaczeń, mam wrażenie, że miejscami, zbyt gęsta, jakby Ste­ Stwierdzamy, że to są oczywistości (w tym lepszym znacze­ Heide Klinkhan w obsesyjnym glossowaniu siebie, zamyka się w szklanej ku Zaproszenie do rozmowy jest właśnie dla mnie w tym przy­ iner, kierowany jakąś oszalałą zasadą ekonomii języka, chciał niu tego słowa, o czym mówił pan dr Czaja), uznajemy je jak­ The Magie > znaków, jakby chciała przekonać sama siebie, że poza świa padku bardzo istotne, ponieważ na razie trudno mi przycho­ zmieścić na jak najmniejszej powierzchni strony, jak najwię­ Philip Sherrard by za własne, tylko że może to służyć zamknięciu rozmowy. tem, który ona sama ustanawia ' . .a nie ma już żadnej innej rzeczy­ dzi przedstawić sobie, jaki stosunek do tej książki mają inni. The Body, t cej intelektualnie nośnych pomysłów. Stąd też, co i rusz zda­ A tymczasem na stwierdzeniu ogólnym problem się nie koń­ wistości. W swoim sporze z dekonstruktywizmem. mam wra­ Steiner mówi o zerwanym kontrakcie jako zjawisku całej na­ nia o formule „instant", frazy maksymalnie zwarte, konstruk­ JACEK SI czy, a dopiero zaczyna. szej kultury, ja widzę nadto jakieś równoległe crescendo wy­ żenie, że Steiner miejscami trochę ustawia sobie przeciwnika; cje mające lapidarność i perswazyjną siłę aforyzmu. Ale jest Aleksandra Mi A więc trzy kardynalne problemy książki, wskazane przez zbywania się u nas rozmowy, jako narzędzia myśli krytycz­ The Spirit być może ktoś bardziej niż ja zorientowany w tej materii bę­ też i innego rodzaju trudność, która się z książką wiąże. Zre­ pana doktora Czaję są całkowicie zasadne (nie będę ich po­ nej, nie mówiąc już o prostej potrzebie porozumiewania się *** dzie mógł nam trochę więcej o tym powiedzieć. Zarzuty sta­ sztą, dość paradoksalna to sprawa. wtarzał) i dają sugestywną diagnozę sytuacji. W sposób emTomasz Sikor; wia dwa, za to istotne: brak komunikatywności, sprowadzenie w danym środowisku na jego kluczowe tematy. W świetle Otóż, rozmawiałem z pewnym prominentnym filologiem, blematyczny ukazują je tytuły trzech esejów: Wtórne miasto Oskar Go języka do pretensjonalnego bełkotu oraz uprawomocnienie książki Steinera to by się dało wytłumaczyć. Ale czy ten ob­ prosząc go o napisanie paru uwag na temat tej książki do na­ (trzeba mieć wizję miasta idealnego), Zerwany kontrakt Oskar Goldbe niepoważnego myślenia, rozumienie interpretacji jako zabawy jaw charakteryzuje jedynie jakieś jedno środowisko arty­ szego kwartalnika, i w pewnym momencie on, wahając się, People = (przymierze wymaga motywacji etycznej, zerwanie niczego w słowa, ironicznej gry z tekstem. Co w sumie sprowadza się styczne? Tak czy inaczej, już sama inicjatywa rozmowy wy­ Borys Uspier mówi tak: „Właściwie to, proszę pana, nie ma o czym gadać, nie wymaga), Obecności (zakładają emfatyczne i anagogiczdo jednego: swawolnej celebracji pustki. The perci daje mi się cenna. przecież ten Steiner to jest po prostu oczywistość!" Oczywi­ ne rozumienie Sztuki tworzonej przez człowieka religijnego 'THERE I wreszcie, skoro postawiona została diaggnoza i to, dość Przechodząc do samej książki, chciałbym przede wszyst­ stość, jak rozumiem, jest tu pojmowana niejako banał, nieja­ X X I wieku i która może być dana w przyszłości - jeżeli pra­ (confere eufemistycznie mówiąc, niewesoła, sugerująca mianowicie, kim zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, mamy do ko trywialność, ale jako adekwatny opis tego, co się w huma­ gnie pozostać Sztuką - takiemu tylko człowiekowi). Są to po­ Informal że chory jest w stanie niemal terminalnym, to, naturalnie, po­ czynienia z pamfletem i dobrze byłoby nie zapominać o pra­ nistyce współczesnej dzieje, coś jak powiedzenie: „no, prze­ jęcia bardzo ogólne, bardzo sugestywnie są ukazane; dzięki Wiesław Jus jawić się również musiała propozycja kuracji. Jak więc wyjść wach gatunku. Pamflet musi być ostry, nie może oddawać cież tak naprawdę jest!"; z drugiej zaś strony, oczywistość, Some Ri swej gęstej metaforyce ich działanie może się w pierwszym z tej sytuacji, jak wydostać się z tego ślepego zaułka, w który sprawiedliwości wszystkiemu i wszystkim, nie ma tu miejsca mogłaby odnosić się do tego, co jest „tak bardzo mi bliskie". Dariusz Czs momencie wydać czytelnikowi jakby tylko... estetyczne, jak­ , » J V « „шл. UOIUZO mi t skręciła współczesność? W moim przekonaniu tu zaczyna się Lessons na wahania typu z jednej strony, z drugiej strony, dowodze­ by były częścią jakiejś gry słownej, która „nie dotyczy"; do­ co jest „tak bardzo moje", tak solidnie przetrawione i myślo­ Wiesław Sz najciekawsza część książki. Jedną z możliwości, jedną z prób nie, jak mawiał Nietzsche, osłabia twierdzenie. Albo się pam­ piero kiedy zdobędziemy się na ich egzemplifikację stają się wo oswojone, że aż się nie chce nawet pióra do ręki.... par­ The Pn wyjścia, jest inne. niż dominujący obecnie paradygmat my­ flet przyjmuje, albo odrzuca, kluczyć nie warto. Jego działa­ prawdziwym materiałem wybuchowym. W domenie muzycz­ don, komputera do sieci włączać. Mam poważne podejrzenie, *** ślenia o sztuce, pomyślenie sensu dzieła sztuki i kontaktu nie jest silne, autor rządzi się w książce autorytarnie (jako au­ Jan Gondo nej (a do niej będę się głównie odnosić) już sama taka egzemznając od dawna poglądy przynajmniej niektórych naszych z nim. Znać tu wyraźnie lekcję pobraną u Heideggera. W ze­ torytet somnambuliczny, jak go określił jeden z krytyków), co The Mi dyskutantów, że i dla nich najmocniejsze tezy Steinera są plifikacja stanowiłaby poruszającą tematykę. Przykładowo tknięciu z dziełem sztuki nie idzie o to, by wyprodukować ko­ nie ułatwia rozmowy o nim (ani o jego nierzeczywistej obe­ Jean Staro' oczywistościami, w sensie o jakim była mowa przed chwilą. można by podać (zbadać?) - kto wie, czy nie przy pomocy lejny, niechby nawet wielce wyrafinowany tekst, ale o, Disco\ cności, danej za pośrednictwem tekstu). Ten tekst wywiera na W związku z tym istnieje realne zagrożenie, że pomilczymy Karola Irzykowskiego - na czym to właściwie polega w kul­ Janusz Ba mówiąc skrótowo, głębokie przeżycie egzystencjalne, takie, nas silną presję intelektualną, a wielu czytelników odczuje ją sobie trochę... turze muzycznej wtórność i na czym polega zerwanie przy­ TheE które prowadzi do sytuacji, w której: „musisz swoje życie niewątpliwie jako wymuszenie. Ale na razie, tytułem przypomnienia, parę problemów, pa­ Henryk Ji mierza słowa z muzyką? (na materiale instytucji kulturalnych zmienić", jak powiada cytowany przez Steinera, Rilke. Cho­ A po drugie, chciałbym się trzymać zasady, która w świe­ Puppi rę kwestii, wokół których skupia się narracja Steinera. w pierwszym temacie i na pewnych rodzajach analizy dziłoby o zrozumienie aktu twórczego jako niebywałego tle dzisiejszych praktyk w Polsce stała się niemal niezrozu­ Pierwsza sprawa, to, napisana furioso, diagnoza obecnej BRON w drugim). święta wolności, czegoś, co jest poza wszelką koniecznością. miała: reverentia henneneutica erga auctorem. Tak nie tylko sytuacji inte ektualnej, czy nawet więcej: duchowej. Steme Bronisła\ Dopowiedzmy: nie ma u nas szans na otrzymanie odpo­ Gdy nasz kontakt z dziełem sztuki jest całkowicie dobrowol­ Dian warto, tak nawet trzeba. Co nie zamyka bynajmniej drogi do zarysowuje kontury „wtórnego miasta", w którym żyjemy wiedzi na pierwsze pytanie; nikt też nie jest zainteresowany ny i bezinteresowny, wówczas dochodzi do spotkania dwóch Summa niezgody na jakąś tezę, czy do podjęcia z nią polemiki. Obu kultury zasypanej tekstami, tekstami o tekstach i tekstami drugim. Steiner proponuje tematykę, ale myśl muzyczna wolności. To w takim właśnie spotkaniu doznajemy promie­ stronom winno przecież chodzić o to samo, o zbadanie praw­ Notes с o tekstach o tekstach. Mnoży oskarżenia, a każde z nich jest w Polsce ich nie podejmie - et pour cause! Obręcz myślowa niowania „rzeczywistej obecności". Chodziłoby też o takie dziwości stawianych w książce tez i diagnoz. Chodzi mi też jak kolejny gwóźdź do zbijanej dla niej trumny: „bękarci słoprzylega ściśle do sytuacji, jest doskonale domknięta, nadto pomyślenie wszelkiej „formy znaczącej", która bez względu po głowie myśl, czy można właściwie zaradzić opisywanej wotok", „wtórność i pasożytnictwo", „artykuł klonuje arty­ zrobiona jest z niekorodującego materiału. Sapientis sat. na to w jakiej materii się przejawia, miałaby za sobą horyzont (dramatycznej, a może już tragicznej?) sytuacji, czy istnieje kuł", „bura mierzwa" doktoratów i habilitacji. Nikt nie zosta­ Nie odpowiem więc na pytanie pana doktora Czai jak religijny. Dla Steinera, sztuka bez wymiaru teologicznego, to jakaś metoda wydobycia się z niej (odmienna jednak od me­ je oszczędzony. Przedmiotem jego ataku są i dziennikarski wyjść z wtórnego miasta, ponieważ wyjścia nie ma. Trzeba po prostu oksymoron. Warto przy okazji zauważyć - dla mnie tody Barona von Munchhausena czyli wydobywania się z to­ bełkot, i popisy krytyków sztuki, co może jeszcze nie dziwi w nim zostać, ale niekoniecznie wszyscy muszą w nim żyć to wielce intrygująca sprawa - że w swoim myśleniu o sztupieli ciągnieniem się samemu wzwyż za własne włosy). Nie specjalnie, ale również, i to przede wszystkim, rozdęty bizanw taki sam sposób. Wtórne miasto to instytucje, siatka insty­ tak wielką rolę przyznaje on muzyce, ten wątek Red. CC istnieje. Pomni tego musimy przede wszystkim zadbać o na­ tynizm produkcji akademickiej z jej pretensjonalnym żargo­ tucji kulturalnych, która p.o. matni. Istnieje powszechny pęd. : muzyczny, z niesłabnącą intensywnością, c.ągnie się od pierwszych nem i pragnieniem wyjaśnienia wszystkiego do końca. Mie­ szą świadomość, uświadomić sobie, co właściwie aktualnie ażeby się do niej dostać, do tej matni. Ten pęd bierze się z ru­ Dor< £ ^tatnie strony książki. Rzecz kończy się metaforycznym szkamy w świecie zasypanym górą tekstów, które przyrasta­ dzieje się w kulturze. chu na rynku sztuki i z gier rynkowych tam prowadzonych. Tłur bardzo dramatycznym obrazem Wielkiej Soboty. Duchowość ją lawinowo, w postępie geometrycznym. Spod tych zwałów Jestem przekonany, iż większość czytelników nie da SteiOd reweransów przejdę do krytyki, do jednego szczegól­ Kon Współczesna to f i n r h r n v m V U / ; ^ n , ; „ : o _ i _ _ . słów nie widać już rzeczywistości. Efektem tego procesu jest nerowi wiary i nie będzie miało żadnej potrzeby wychodze­ .-, " cuuuiy, a więc stanu po­ nego zagadnienia. Biorę jeden tylko punkt, ale też i należy do Pro ucieczka od spotkania z „żywą obecnością'" i w konsekwennia z opisanej przez niego sytuacji kulturalnej, ponieważ nie między traumatycznym doświadczeniem Wielkiego Piątku kluczowych: teorię. Wycieczka Autora w stronę teorii wymaRed dopatrzy się w niej żadnego dla siebie zagrożenia ani przy­ a niepewnością Niedziel, Zmartwychwstania. Nawiasem Adr musu. Nie wiem jak Państwo, ale ja to znam z praktyki co­ CONTEN czesności. Steiner kreśli bardzo wyrazistą kreską obraz współczesnej kultury, ma poglądy mocne i stanowcze i stara się - na ile mu to wychodzi, to osobna sprawa - ich bronić. Zaproponowaliśmy Państwu tę książkę do rozmowy nie dla­ tego, bys'my ze wszystkimi jej tezami generalnie się zgadza­ li, ale raczej dlatego, że książka ta poprzez swoją stanow­ czość, poprzez apodyktyczność pewnych tez, zmusza do samorefleksji. Nie pozwala uniknąć zajęcia stanowiska wobec zarysowanego w niej tak ostro konfliktu. Co jak co, ale letni Steiner nie jest. Rzeczywiste obecności J to książka trudna w lekturze (do- cji postępujące roztajemniczenie świata. A zniknięcie tai mnicy musi prowadzić prostą drogą do - w tym miejscu S n Ó W , ą C |jH? Jofficiii s v Y Muwl 4 u 1 llaŁ n 1 0 U nrzvoomina to też pewien obraz pierwszej thima' S Steinera W zamku Sinobrodego, gdzie « zonej u nas KsiązM „ „ . „ „ i , ^ ; ^ me.- d t e g z o p e r y B a r t o k a s p o g l ą d a j ą c e j m e �C0N1 A DISC Zbignie Piotr K : ON STI Michał P. Л Real D. Paweł Kłoc The Pr\ Dariusz Cz His Mc *** Mirosław I Otto К Heide Klir TheM Philip She TheB< JACEK Aleksandr The Si *** Tomasz S Oskar Oskar Go Peopl Borys Us Thep THEF (confe Infon Wiesław Some Dariusz ( Lesst Wiesław The i *** Jan Goni The. Jean Sta Disc Janusz i The Henryk Pup, BROI Bronisk Dia Summ Notes Red< Dore Tłurr Kort P roj Red Adr< ga riposty, zwłaszcza kiedy chodzi o sztukę w nowej fazie cy­ wilizacji. Steiner zajmuje bardzo krytyczne stanowisko w tej sprawie. Co prawda sam przyznaje, że dla muzyki jego roz­ ważania są tylko częściowo miarodajne, ale już samo to stwierdzenie rozbraja nieco jego argumentację, gdyż teoria w sztuce musi być zagadnieniem ogólnym, istotnym dla wszystkich sztuk. Jeżeli nie możemy uznać tezy Steinera dla muzyki, wówczas rodzą się wątpliwości, czy aby w jakiejś mierze teoria nie jest równie konieczna i nieodzowna w in­ nych sztukach. Ogólna teza Steinera, iż teoria jest błędną po­ stawą wobec zjawisk artystycznych, traci swą pierwotną moc, staje się tezą słabą, a może nawet bezsilną. Ażeby się upew­ nić w tym względzie muszę przyjąć dla riposty mój punkt wyjścia czyli muzykę. Otóż (dla muzyki) jest to teza błędna. Muzyka bez teorii nie może ani istnieć ani się „rozwijać". Muzycy nie muszą oczywiście być teoretykami, ale teorię przejmują jako wyu­ czoną konwencję, a choćby i z dobrodziejstwem materiału muzycznego, który nie jest dany w naturze, jak marmur rzeź­ biarzowi. Kiedy myślimy o „muzyce" i kiedy czytamy w książce Steinera o „muzyce" winniśmy zdać sobie sprawę, iż jest to pojęcie otwarte. Chodzi o zjawisko, które nie ma swej jedno­ znacznej definicji, w każdej kulturze muzyka jest nie tylko inna, ale i jest czymś innym. Rozważania nasze są ograniczone do kultury europejskiej, w której muzyka ma charakter teoretyczny, od Greków po­ cząwszy, którzy wręcz rozbudowali jej teorię w formie mate­ matycznej. Książka Steinera nie może zresztą przeciwstawiać się „teorii muzyki" pojętej jako kodyfikacja rzemiosła mu­ zycznego, czyli dydaktyce komponowania muzyki w dosłow­ nym znaczeniu tego słowa. Chodzi tu właściwie o sytuację współczesną, w której, naturalnie, sama teoria zmieniła do­ tychczasowy charakter, stając się narzędziem już nie tyle, jak dawniej, kontynuowania tradycji (oczywiście ze zmianami, ale takimi, które nie prowadzą do zerwania), lecz do koncypowania nowych języków muzycznych, nowych kategorii muzycznych, nowych zjawisk. Współczesna muzyka spek­ tralna, budująca na zjawiskach psychoakustycznych jest tego przykładem. „Teoria" może też służyć do wprowadzenia uza­ sadnień dla nowych zjawisk, również dla takich, które napo­ tykają na opór odbiorców. I właśnie w tym punkcie staje się problemem: albo okazuje się usprawiedliwiona albo fałszy­ wa. Teoria muzyki, jako teoria estetyczna dana artystom, nie zawiera bowiem w sobie konieczności (istnieją poglądy, które temu przeczą!), określa jedynie możliwości sztuki mu­ zycznej. Nie zawiera warunków ich falsyfikacji. Jeżeli zgo­ dzimy się z tym, przyznamy Steinerowi jakąś rację: uczulił nas na możliwy fałsz „teorii". Zresztą „teorie" muzyki nawet jeżeli są „prawdziwe", często są nadmiernie zdeterminowane właściwościami tych dzieł, które właśnie mają opisać. Chyba się z tym wszyscy (?) zgodzimy, że w t ó r n o ś ć jest w naszej kulturze czymś realnym i powszechnym, że charak­ teryzuje wręcz nasze życie i myślenie muzyczne. Co prawda nie wszyscy mogą być „pierwotni", nie wszyscy oryginalni (Schumann powiedział kiedyś: „nikt nie jest całkiem orygi­ nalny"), ale istotną sprawą pozostaje, czy utrzymuje się w na­ szej świadomości ta zasadnicza, idealna granica oddzielająca to, co istotne od tego, co tylko powielone, co tylko funkcjo­ nalne, służebne albo wręcz co pozorne: najgorzej, jeżeli 6 wszystko zaczyna tonąć w jakiejś nieprzejrzystej, postmoder­ nistycznej brei, w której nie sposób się już rozeznać. Jeżeli tracimy kontemplację dzieła sztuki, jego przeżycie, doświad­ czanie muzyki, dogłębne z nią obcowanie, jesteśmy wówczas zdani na zastępczy komentarz, na komentarz do komentarza i tak dalej. Jeden komentarz klonuje drugi i nie ma temu koń ca. Mnożą się dokoła dzieła artystyczne sztuczne, półprawdziwe i półfałszywe, udawane, albo i całkiem fałszywe, stra­ ciły swą Benjaminowską aurę, a zyskały jakąś mdłą logosferę, sterowaną zewnętrznymi czynnikami i potrzebami. Słowa są potrzebne, pamiętajmy o tym, słowa nawet są konieczne, bez nich nie utworzą się nieodzowne dla sztuki kategorie mu­ zyczne, ale jak utrzymać nad nimi kontrolę? Steiner nazywa ten najbardziej niepokojący fenomen epoki „zerwaniem przymierza" między słowami a rzeczami, między słowem a światem. Wszystko staje się wówczas możliwe, dowolne, równoznaczne, zaś nowy okres otrzymuje po tamtym, moder­ nistycznym, nową nazwę postmodernizmu. Język ma tę wła­ ściwość, że zdolny jest wyrażać zarówno prawdę jak nie­ prawdę. Muzykologia tworzy dyskursy słowne o muzyce (a nie muzyczne), więc „zerwanie kontraktu" powinno stać się dla niej problemem szczególnej wagi i szczególnej troski. Zwłaszcza, iż muzyczne teorie estetyczne nie znają pojęcia „falsyfikacji" i ich dowodność staje się nader wątpliwa. (Oba­ wiam się, iż jest to raczej wishful thinking). Musimy też mieć na uwadze, iż całe to zagadnienie ma niejako swą drugą stronę. Otóż w naszej epoce również samo pojęcie „dzieła" zmienia się w kulturze europejskiej, a nawet w niektórych zjawiskach muzycznych zanika. W klasycznej kulturze muzycznej stanowiło ono przez bez mała czterysta lat stabilny punkt odniesienia, samo przez się zrozumiały, tak że nie stanowiło żadnego krytycznego problemu. Dzisiaj stało się wręcz probierzem naszego stosunku do tradycji kulturalnej. Bez dzieł nie ma kanonu dzieł. Zaś kiedy rezygnuje się z ka­ nonu konsekwencje kulturalne dadzą się łatwo przewidzieć. Jeżeli wtórność prowadzi do stopniowej degradacji, „dzieło" w pełnej swej godności i znaczeniu przeciwstawia się jej sa­ mym swym istnieniem - rzeczywistym i pojęciowym. I wów­ czas może nastąpić nasze z dziełem spotkanie. Takie rozumie­ nie sztuki wyrażone jest przez Steinera z wielkim talentem. Jeżeli recepcja należy do nowszej estetyki, to fenomenologia spotkania z dziełem wymaga etyki recepcji; staje się ona waż­ ną sprawą, całkiem oczywistą w świetle lektury Rzeczywistych obecności. (Moment bierności obecny w pojęciu „recepcji" jest poważnym mankamentem tego terminu). „Muzyka" jest pojęciem otwartym i zerwanie kontraktu daje niestety szanse na manipulację tym terminem. Założyw­ szy jednak - jak o tym wspominał pan dr Czaja - iż Muzyka jest doświadczana „prawdziwie" jako „forma znacząca" teza o transcendentnej obecności staje się po prostu sine qua non. „Muzyka celebruje tajemnicę przeczuwania transcendencji" pięknie to określa Steiner. A w takiej perspektywie odsłaniają się w muzyce treści należące do jej istoty, o których tylko wspomnę, mimo iż nie ma ważniejszych: spotkanie dzięki muzyce z „Innością" oraz muzyka jak akt „Wolności". Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Wedle naszego porząd­ ku chciałem teraz poprosić o zabranie głosu pana Zygmunta Kubiaka. Zygmunt KUBIAK: Bardzo dziękuję za udzielenie mi głosu. Nie chcąc mącić wyznaczonego porządku, zacznę od �usprawiedliwienia, że nie tak dużo mam tu do powiedzenia, ponieważ książkę tę dostałem dopiero, od pana właśnie, trzy dni temu. Postarałem się ją przejrzeć tak jak mogłem, jestem w tej chwili dość pogrążony w korekcie wydawniczej mojej świeżej książki, ale co mogłem, zrobiłem. Zapoznałem się z problematyką i pragnę powiedzieć, że oczywiście słyszałem o Steinerze, ale dopiero pierwszy raz się z jego tekstem ze­ tknąłem. W ogóle tego typu książek, intelektualnych książek współczesnych, prawie nie czytam. I to może jest najciekaw­ sze, bo to Państwu może dać trochę do myślenia, że ja ich prawie nie czytam. Ja czytam na przykład amerykańskiego „New Yorkera", to jest dziś najlepsze pismo literackie. Przeczytałem ostatnio, czy raczej przejrzałem, dwie książ­ ki, które jednak zachowam, przynajmniej jedną z nich. To zdaje się pan Piotr Kłoczowski spowodował ukazanie się ich, mianowicie Gorana i Kunderę. Kundery Sztuka powieści. Kundera mnie rozczarował w dużej mierze, to znaczy, tam są interesujące myśli, ale to jednak wydało mi się dosyć chude. Natomiast Cioran zawsze mnie po prostu chwyta. Jest w nim coś z Nietzschego. Ciorana zawsze z uwagą czytam. Wraca­ jąc zaś do Nietzschego, muszę powiedzieć, że to jest ostatni filozof europejski, którego tak czytam jak Platona, jak tych wielkich filozofów naszej tradycji, którzy są zarazem wielki­ mi pisarzami i artystami, co zdarza się rzadko. Właśnie Cio­ ran powiada, że filozof to jest niespełniony artysta. Ja też tak uważam. Istnieje przepaść między sztuką a rozważaniem pro­ blemów sztuki, bo tworzenie sztuki przypomina w swoich ce­ chach pracę fizyczną, ja przynajmniej tak to odczuwam. Na­ tomiast dywagacje intelektualne unoszą się w przestworzu. Tu dam przykład, co się dzieje z artystami, gdy zbyt łatwo ulegają pokusie wypowiadania zdań teoretycznych. Właśnie w książce Steinera są takie cytaty. D.H. Lawrence mówi: „Zawsze czułem, jakbym stał nago wobec ognia wszechmo­ gącego Boga, który miał mnie przeniknąć. Jest to straszne uczucie. Aby być artystą, trzeba być człowiekiem niezwykle religijnym". Nie wiem co on rozumie przez słowo „religijny". W takim zdaniu można to bardzo różnie rozumieć. Zdaniem W.B. Yeatsa, którego ogromnie cenię jako poetę, „żaden człowiek nie może tworzyć tak jak Szekspir, Homer, Sofokles, jeśli nie wierzy całą swoją krwią i każdym zakoń­ czeniem nerwowym, że dusza ludzka jest nieśmiertelna". Dla mnie kompletnie puste zdanie. Nie wiem, o czym on mówi. Dalej: ,3ertrand Russell dowcipnie zauważył, że Bóg po pro­ stu dał człowiekowi o wiele za mało znaków swojego istnie­ nia, by wiara religijna nosiła znamię prawdopodobieństwa". To też jest zdanie puste, podobnie jak na przykład książka Po Bogu, której właściwie nie rozumiem. Książek tego rodzaju nie czytam - muszę powiedzieć, że bardzo dziękuję, że mi zwrócono uwagę na Steinera. To chy­ ba przeczytam jednak, bo tu jest dużo myśli, chociaż cała konstrukcja wydaje mi się bardzo sporna, ale rzeczywiście sporo jest u niego myśli, które mnie zainteresowały. Nato­ miast rzeczywiście tego rodzaju literaturę czytam minimal­ nie. Jeżeli czytam, to eseje. Więc być może Steinera będę czytał, ponieważ Steiner żyje nadal, prawda? To będzie pisał w„NewYorkerze". Głos z sali: Nie, przestał pisać w „New Yorkerze". Pisze teraz w „Times'ie" Michał BRISTIGER: Ostatnio opublikował autobiogra­ fię, która nazywa się Errata. Zygmunt KUBIAK: To bardzo ciekawe. Ja lubię czytać eseje Audena, pewien czas temu czytałem gorliwie Eliota. Muszę powiedzieć, że przez ostatnie dwa lata, bo obecnie już jestem na etapie robienia korekty [rozmowa odbyła się wio­ sną 1999 r. przyp. red.], pracowałem nad książką, która mnie skłoniła do tego, co było zgodne z moją chęcią, by żyć wśród tekstów greckich i łacińskich. Czytałem po grecku i po łaci­ nie naszych głównych nauczycieli. Po prostu żyłem ich spra­ wami, ich sposobem myślenia. Bo napisałem książkę, która jest companion volume wobec Mitologii. Mianowicie Litera­ turę Greków i Rzymian. To nie jest naturalnie historia litera­ tury, bo tego nie ma potrzeby pisać. Istnieją różne historie l i ­ teratury w naszym piśmiennictwie. Natomiast to jest esej 0 historii ducha antycznego, obserwowanego tak jak on się przejawia w historii, w literaturze. W każdym rozdziale doty­ kam problemów, które są przedmiotem naszych tu rozważań. Idę tropem tylko tamtych, swoich mistrzów. Dwa rozdziały są o Sokratesie i Platonie. Podstawą ich jest problem: poezja a mądrość, poezja a filozofia. Platon spa­ lił swoją tetralogię tragiczną, odszedł od poezji, ale chociaż ją potępił, potem robi jeszcze większą poezję w swoich dialo­ gach o Sokratesie. To są sprawy, które zajmują mnie w całej tej książce. Natomiast u Steinera znajduję frapujące nieraz myśli, ale nic takiego, co by mi rozświetlało drogę, tak jak obcowanie z moimi mistrzami greckimi, łacińskimi. A jeżeli chodzi o filozofów europejskich, późniejszych, to jak powie­ działem, ostatnim, jak dotąd, filozofem takim jak tamci jest Fryderyk Nietzsche. Dlatego też w mojej książce tak wielkie ma znaczenie atak Nietzschego na Platona. Staram się to zro­ zumieć i uwydatnić. Gdy spośród cytatów u Steinera przyto­ czyłem zdania dotyczące problemu religijnego, wspomnia­ łem również o książce Po Bogu. Te zdania, zarówno zdanie z Yeatsa, którego bardzo cenię, jak i zdanie z Russella, które­ go mniej cenię, wydają mi się puste. Muszę powiedzieć, że mam zupełnie innych mistrzów mojego życia duchowego, w tym, co dotyczy moich poglądów religijnych. Poza Pi­ smem Świętym, jest to święty Augustyn przede wszystkim, którego znam głównie Wyznania, no bo nad tym bardzo dłu­ go pracowałem i ten przekład ulepszałem starając się wnik­ nąć w myśl autora. I muszę powiedzieć, że gdy spotykam się, na przykład, z takimi rzeczami, jak pokazany mi „Nasz Dziennik", w którym napisano o mojej Mitologii Greków 1 Rzymian, że to jest książka pogańska, mnie to nawet nie bo­ li ani nie oburza. Wiem tylko, że jest między nami przepaść ogromna. Po prostu w rozumieniu świata i tradycji kultury. Mam inne lektury. Mam innych mistrzów. Tu można jeszcze wspomnieć króciutko zagadnienie: chrześcijaństwo a pogaństwo, oraz inne zagadnienie: chrze­ ścijaństwo a ateizm. Piszę o tym w Literaturze Greków i Rzy­ mian. A ponieważ mam akurat z sobą egzemplarz tej książki, bo właśnie idę do kawiarni, żeby trochę zmienić lokal - nie do domu, tylko do kawiarni - żeby robić tę korektę, to po­ zwolą państwo, że przeczytam. Pod koniec tej książki jest krótki fragment, w którym mówię właśnie o sprawie: pogań­ stwo a chrześcijaństwo. I tu po prostu moim mistrzem jest święty Augustyn. Ten krótki fragment przeczytam: „Gdy myślę o krajach śródziemnomorskich, pierwszą rze­ czą, jaką we wspomnieniu widzę, jest samo światło. Inne niż na północy, niektórzy mówią: bezlitosne, światło przenikają­ ce niejaskrawą zieleń i szare albo bure kamienie. Wszystkie 7 �CON: A DISC Zbignii Piotr К ON ST Michal P. 1 RealD Paweł Kło The Pi Dariusz С: His M. *** Mirosław Otto I Heide Kli The U Philip She The В JACEI Aleksand The S *** Tomasz S Oska Oskar Gc Peop, Borys Us The i "THEI (COnf€ Infoi Wiesław Som< Dariusz Less Wiesław The *** Jan Gon The Jean StE Disi Janusz 1 The Henryk Pup BRO Bronisł Die Sumrr Notes Red Don Tłur Коп P roj Red Adr rzeczy w tym świetle wydają się konieczne. Nie ma żadnej niejasności, żadnego rozchwiania konturów, żadnych wybie­ gów. Nie dziwię się, że antyczni Grecy, żyjąc w takim świe­ tle, skłonni byli mniemać, iż świat jest taki, jaki musi być (to znaczy: w swoich głównych cechach nie mógłby być inny, niż jest) i jest wieczny. W tym się nieraz upatruje element od­ dzielający religię antyczną od chrześcijaństwa. Czy trafnie? Ach, powiem co myślę. Niektóre z przeko­ nań, przypisywanych potocznie myśli chrześcijańskiej, wyni­ kają nie z niej, lecz z owej regresji cywilizacyjnej, a w kon­ sekwencji także intelektualnej, jaka nastąpiła po upadku ce­ sarstwa rzymskiego, i po przyjściu nad Morze Śródziemne nowych ludów, wówczas jeszcze nieokrzesanych. Gdy się czyta teksty myśliciela sprzed owej katastrofy, świętego Au­ gustyna, na przykład cztery końcowe księgi Wyznań, widzi się, jaka otchłań dzieli biskupa Hippony od wielu później­ szych egzegetów. Dla niego niedorzeczne jest mniemanie, że świat powstał wtedy a wtedy." Naprawdę to jest wielkie rozpoznanie. Nie wiem czy wszyscy czytelnicy Wyznań zwracają na to uwagę. A wiem, że młodzież teraz czyta Wyznania św. Augustyna bardzo gor­ liwie. Dodruki natychmiast się rozchodzą. Wracam do tekstu książki „Czas, powiada Augustyn (Wyznania 11, 13), został przez Boga stworzony razem ze światem. Przedtem nie było żadne­ go czasu. A właściwie trzeba rzec inaczej, nie było żadnego 'przedtem'. Po końcu zaś świata czasu już nie będzie więcej, jak czytamy w Apokalipsie (10, 6). Istnienie więc tego świa­ ta wypełnia cały czas. Ten świat w żadnym czasie nie zaczął się i w żadnym się czasie nie skończy. A wieczność transcen­ dentna. Boża? A zaświat? A miejsce, gdzie przebywają umar­ li? U któregoś z angielskich filozofów analitycznych przeczy­ tałem takie zdanie, nie mogę go zapomnieć. - (Niestety przy­ kro mi. nie pamiętam u którego. Mój przyjaciel Alfred Gaw­ roński karmił mnie angielskimi analitykami. Ja tego mnóstwo przeczytałem. I to zdanie zapamiętałem.) - Sąd ostateczny jest teraz, tylko głębiej. Dla mnie to jest jedno z kluczowych zdań. Jest to śmiała próba zastąpienia metafory czasowej me­ taforą przestrzenną w usiłowaniu powiedzenia czegokolwiek o wieczności, próba dająca nam do zrozumienia, że o tej stre­ fie możemy tu, na ziemi, mówić tylko metaforycznie. Jak przemawiali oszołomieni ludzie, wyprowadzeni nagle z dołu. z mroku, z jaskini opisanej przez Platona w Państwie." To tylko krótko tu przypomniałem. W książce mówię też o zagadnieniu transcendencji w judaizmie i w Nowym Testa­ mencie, ale już nie będę tego Państwu czytać, żeby nie prze­ rywać toku dyskusji. Chciałem dać przykład, że jak ktoś ob­ cuje tak na co dzień, intymnie, z myślą św. Augustyna, Gre­ ków itd., wiele rzeczy w innych książkach jest potem bardzo trudnych, no, może nie powiem, że zupełnie nie do przyjęcia. Gdy na przykład czytam u Yeatsa określenie religijności, już je cytowałem, po prostu dziwię się temu. to do mnie nie prze­ mawia. Jeśli mam wrócić teraz do spraw sztuki, wyznam, iż cyto­ wane tu wyżej deklaracje wydają mi się mało dla niej przy­ datne. Już pan prof. Bristiger zastanawiał się nad tym, do ja­ kiego stopnia teoria jest potrzebna w sztuce. Nie umiem okre­ ślić tego inaczej, mogę tylko tak powiedzieć trochę metafo­ rycznie: sztuka ma cechy pracy fizycznej, chodzi mi o two­ rzenie sztuki, moim zdaniem każdej. Nie znam się na muzy- ce. Wiem jak się kształtuje zdanie, jak się kształtuje kom zycję, tego staram się doświadczyć. Otóż to ma cechy pr; fizycznej, to jest coś innego niż rozważanie tego teoretyczni Natomiast ten przejmujący, najcenniejszy dla mnie wąte] u Steinera, to odwojowywanie metafizyki, które u niego jes To na mnie zrobiło największe wrażenie. Ale jak mówię, t znajduję znacznie mocniejsze, jeszcze bardziej przejmująci u moich mistrzów greckich, łacińskich, u świętego Augusty na. A także u Nietzschego. Gdy Nietzsche wygłasza tezy po­ zornie antymetafizyczne jest bardziej metafizyczny niż wielu pisarzy, którzy uważają się za religijnych. Dziękuję. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Widzę, że pan I czowski chciałby tu bezpośrednio nawiązać do tego... Paweł KŁOCZOWSKI: Króciutko, jednak w obroni Steinera, chciałbym gorąco namówić pana Zygmunta Kubia ka, aby przeczytał tę książkę, bo we wszystkich punktach jes właściwie zgodny całkowicie z panem. Rzadko kto, przepi szam, że tak ośmielę się mówić, ale rzadko kto może dość gnąć Steinera w umiłowaniu Greków, napisał cztery książk o Grekach, o Antygonie taką grubą książkę... Cała tu oma­ wiana książka jest poświęcona obronie kanoniczności i klasy ków. Te „rzeczywiste obecności", to są przede wszystkim obecności klasyków! We wszystkich punktach są panowie zgodni, jednak jest jedna różnica, to znaczy on przeszedł, że tak powiem, przez ognie czyśćcowe amerykańskich wydzia­ łów nauk humanistycznych. I rzeczywiście to być może jakiś zostawiło na nim ślad. Ale obrona jego jest identycznie taka jak u Pana. Zygmunt KUBIAK: Rozumiem, bardzo dziękuję, prze­ czytam na pewno. Wiesław JUSZCZAK: Chciałem powiedzieć jedną rzecz tylko, też w związku z pana wypowiedzią. Ponieważ również' jestem miłośnikiem Yeatsa, wydaje mi się, że dwa zdania, które pan zacytował, mają to do siebie, że jeżeli się przyjmie jedno, to trzeba odrzucić drugie. Zygmunt KUBIAK: Ale to zdanie jedno było Yeatsa, przedtem było Russella... Wiesław JUSZCZAK: Wiem. Ale nie wiem czy odrzuca pan oba. Jeżeli zdanie Russella jest puste, to zdanie Yeatsa ma sens, lub odwrotnie. Dla mnie stoją one wzajemnie na anty podach. Więc albo Russell albo Yeats. Ale nigdy obaj po tej samej stronie. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Jeśli można tutaj na chwilę sobie udzielić głosu. Myślę, że wszyscy jesteśmy tro­ chę w tym samym kłopocie. Wypowiedź pana Zygmunta Ku­ biaka o odrzucaniu pewnego typu książek współbrzmi bardzo mocno z ogólną tonacją, z przesłaniem książki Steinera. Mówi jednocześnie o pewnej trudnej sytuacji, w jakiej znale­ źliśmy się. Cały wywód Steinera o wtórności współczesnej humanistyki, o tym właśnie że - teksty rodzą teksty, teksty klonują teksty, że brak jest obcowania ze źródłami, brak jest obcowania z żywym dziełem, czy przekazem, i że ta wtórność nas atakuje, bliska jest temu co mówi pan Kubiak. Z drugiej zaś strony, ta cała krytyka akademizmu, który two­ rzy tego rodzaju wtórne światy, wydaje się być kłopotliwa dla nas, dlatego bo uderza i w nas tutaj. W końcu jesteśmy w aka­ demii i zajmujemy się... Steinerem. I powstanie tekst, który opublikujemy, z tej rozmowy. Ktoś powie, że sklonowali Ste­ inera. Mnie się wydaje, że ta książka w tej manierze ataku na akademię, na wtórność, na współczesną kulturę - może dla �wielu bliska - jest dość, moim zdaniem, apodyktyczna. Cha­ rakterystyczne, być może to jest program, być może narzuca to forma, to, że to są eseje, książka ta zawiera wspaniały in­ deks wielkich nazwisk, natomiast ani jednego przypisu. Być może jest to program, żeby to nie był tekst obarczony jakim­ kolwiek odnośnikiem, żeby nie nawiązywał do jakiegokol­ wiek komentarza. Dla mnie jest to bardzo charakterystyczne. Mowa była też o tym, że zajmujemy się tą książką w dziesięć lat po tym jak się ona ukazała. Myślę, że dla środowiska an­ tropologicznego, czy socjologicznego jest tu jakaś diagnoza współczesnej kultury, mimo że dziesięć lat temu postawiona, dla nas o tyle właśnie interesująca. Chciałbym teraz cofnąć się o jeszcze dziesięć lat i przytoczyć pewien fragment z te­ kstu Zygmunta Kubiaka, fragment, który mi zapadł głęboko w pamięć, jeszcze w tej formie publikowanej w „Tygodniku Powszechnym". Mianowicie nawiązać do takiego zapisku z podróży do Ameryki, w którym opisywał pan te nowojor­ skie ogródki księgarskie. To, co mnie uderzyło - bo zazwy­ czaj narzeka się na amerykanizację współczesnej kultury - to ocena pańska nie była taka surowa. Otóż pan tam zwrócił uwagę, przechadzając się po tamtych księgarniach, że są w nich dwa jakby duże działy, jedne to są właśnie wybory te­ kstów, czyli powiedzielibyśmy literatura źródłowa, łatwo do­ stępna, wydawana w „pocket-bookach", w popularnej niemal formie a z drugiej strony, ja tutaj, może niedokładnie, mam to przepisane, ten fragment, w którym pan pisze, że „drugą nie mniej znamienną cechą jest to, że ukazuje się w dziedzinie humanistyki tak wiele książek trudnych, specjalistycznych, wyrafinowanych, jakby niezwykłych kwiatów wyhodowa­ nych w cieplarniach". Między innymi tutaj są przywołane studia o stylu Flauberta, czy muzycznych walorach pieśni Pindara. O, mam ten fragment zapisany: „Są to książki nieraz świetne, odkrywcze. Ich wydawcami są uniwersytety, często mało znane uniwersytety prowincjonalne". Jest taka konklu­ zja: , jest to kultura w pewnym aspekcie popularna, w innym bardzo uniwersytecka. Ktoś by powiedział może z naganą, iż szkolarska, ale dla mnie to słowo ma sens pozytywny, bo ce­ nię szkoły". Podpierając się tym pańskim tekstem i z przeko­ rą wobec Steinera broniłbym tej nieefektownej, akademickiej właśnie, pracy komentatorskiej, bez której czasami pewne odkrycia, czy pewne nawet przeżycia obcowania z tradycją i z kulturą, i z tym żywym, źródłowym przekazem są niemoż­ liwe. Oczywiście, można powiedzieć, że my wszyscy po ci­ chu wiemy, w jakiego typu teksty ta polemika Steinerowska, w jaką tradycję krytyki literackiej (dość świeżą) ona uderza, ale sama trochę właśnie stanowi ten kłopot, że się wpisuje chociaż polemizując - w taki właśnie nurt meta-, metarefleksji. Być może się mylę. Chciałem teraz wrócić do tego usta­ lonego porządku, mimo że sobie udzieliłem głosu, i proszę pana profesora Juszczaka, a potem pana profesora Sempolińskiego. Wiesław JUSZCZAK: Właściwie nie chciałbym jeszcze zabierać głosu, bo do tego w dyskusji zawsze długo dojrze­ wam. Widzę w tym momencie jedną sprawę, do której chciał­ bym się odnieść w zupełnie ogólnym trybie. Idzie o uwagę prof. Bristigera, że książka tu omawiana ukazała się w Pary­ żu w dwa lata po publikacji oryginału, a u nas dopiero po la­ tach dziesięciu. Fakt ten zdaje mi się czymś pozytywnym. Ten rodzaj opóźnienia (oczywiście tyczy to szerszego grona czytelników, bo wielu czytało oryginał od razu) - takie opóźnienie chroni nas w pewnej mierze przed tym, przed czym Steiner ostrzega, a zdanie to w pełni podzielam. Nie na­ leży w lekturach trzymać bez przerwy „ręki na pulsie", czy­ tać to, co reklamuje się jako najnowsze i „odkrywcze" (lepiej poczekać aż się ta odkrywczość sprawdzi, a modne naukowe książki starzeją się dzisiaj bardziej niż filmy). I generalnie: nie należy czytać za dużo jeśli chce się coś powiedzieć kie­ dyś od siebie. Zachłanność lektury tłumi aktywność twórczą (myślę teraz o aktywności naukowej). Steiner ostrzega nas przed tym. Ostrzega także - i równocześnie, bo jedno łączy się z drugim - przed amerykanizacją europejskiej kultury (i w tym nauki). Tylko, że to ostrzeżenie już teraz jest chyba spóźnione. Czytamy też u niego bowiem: „Geniusz amery­ kański dąży do zdemokratyzowania wieczności". Powinna to być wywieszka w wielu salach wykładowych wielu uczelni. U nas. Bo geniusz europejski czyni to samo za tamtym fatal­ nym przykładem. Co do klonowania, na które zwrócił uwagę Michał Bristiger. Brałbym to słowo w znaczeniu bliższym jego etymolo­ gicznego źródła. Rozumiałbym przez to nie identyczność po­ wtórzenia, a odgałęzienie. Wtedy mamy obraz ciągłości tra­ dycji, wyrastania jednej gałęzi z drugiej, lub wprost z pnia, który cechuje już długie trwanie. Niepokoi mnie też w wypowiedzi prof. Bristigera stwier­ dzenie, że teoria jest potrzebna jedynie w odniesieniu do two­ rzenia dzieła muzycznego. Jeżeli znów weźmiemy „teorię" etymologicznie, jako „oglądanie" czy „ogląd", to możemy przez to rozumieć również w s p ó ł t w o r z e n i e dzieła, jego „interpretację" w sensie „wykonania muzycznego" - w każ­ dym razie jako coś bliskiego temu. Dawno już wycofałem ze swego naukowego słownika wyraz „odbiór". Pojęcie to zosta­ ło rozwałkowane i zmistyfikowane zwłaszcza przez teorię l i ­ teratury, za którą teorie innych sztuk szybko podążyły. W „odbiorze" widzę i odczuwam coś z bierności „postronne­ go widza". A mnie zależy na aktywności twórczej, usiłującej wobec dzieła sprostać czy iść za aktywnością artysty. Ode­ brać można paczkę na poczcie i nawet potem jej nie rozpako­ wywać, skoro wiemy, co w niej jest. I na koniec: jeżeli teorię pojmiemy jako zasadę współtworzenia dzieła, to nie wiem, jak się ustosunkować względem przeprowadzonej przez Stei­ nera krytyki teorii. Nie wiem, czy chodzi mu o krytykę, która ocenia tylko, czy która „partneruje" artyście, a więc razem z nim współtworzy dzieło. Michał BRISTIGER: Wtrącę jedno zdanie. Mówiłem o teorii, ale to nie znaczy, iż ją utożsamiam z „elementem czy zasadą działania warsztatowego". Rzeczywiście w X V I I I wieku nabrała ona takiego szkolnego charakteru normatyw­ nego w sensie dydaktycznym, ale nie „rzemiosło" kompozy­ torskie miałem na myśli, ale innego rodzaju „działania" kreatywne. (Zresztą nie do każdej teorii XVIII wieku to się odnosi, bo przecież obok Fuxa mamy Rameau.) Steiner mówi jednak nie tylko o teorii, ale także i o krytyce. Każde dzieło ma według niego charakter krytyczny. To znów prowadzi nas w jeszcze inną stronę, ku teorii estetycznej Adomo. Ale nie o niej rozmawiamy. Przy sposobności: Autor nie może (nie umie?) zaliczyć ani jednej książki muzycznej do kanonu kultury, nawet tych czterdziestu przesławnych stroniczek Schopenhauera. Czyż­ by nie było ani jednej wielkiej książki o muzyce na przestrze­ ni całych dziejów? No cóż, , A " jak Arystoksenos... itd. 9 �CON A DISC Zbigni Piotr I ON ST Michał P. Real I Paweł Kłc TheP Dariusz С His M *** Mirosław Otto i Heide Kii Theh Philip Sh Thel JACEI Aleksand The' *** Tomasz! Oska Oskar G< Peop Borys U: The\ "THEI (confe Infoi Wiesław Som Dariusz Less Wiesław The *** Jan Gor The Jean Su Disi Janusz 1 The Henryk Pup BRO Bronisł Die Summ Notes Red, D о r< Tłun Kort P roj Red Adr. Wiesław JUSZCZAK: I , skoro już się rozgadałem, je­ szcze jedna rzecz. Książkę Steinera właściwie przestałem czytać (choć czytałem ją jeszcze dalej) po rozdziale pierw­ szym. Bo uznałem (tu wracam do tego, że to nic strasznego, że mamy ją w księgarniach tak późno od ukazania się orygi­ nału), że przez tych dziesięć lat myślałem i pisałem o współ­ czesnej kulturze (o jej negatywnych stronach zwłaszcza) - tu proszę mnie nie posądzać o megalomanię - niemal tak samo i to samo, co Steiner. Nie było dla mnie w tej lekturze ani nic zaskakującego, ani nic inspirującego na nowo. To nie moja zasługa, ale Heideggera. Bo w moim przekonaniu Steiner ca­ ły od Heideggera wychodzi. Od tego filozofa, dla którego w filozofowaniu przewodnikiem ma być artysta. Poeta przede wszystkim, jak to się czyta w studiach o Hólderlinie i Rilkem czy Traklu. I może tu mogłyby się skończyć nasze spory. Sprawa rozwiązuje się w ten sposób, że winniśmy wrócić do źródeł. Do tych albo takich źródeł. Bo czym jest książka Ste­ inera w gruncie rzeczy: czymś, co za Eliadem można by za­ tytułować - la nostalgie des origines. Jacek SEMPOLIŃSKI: Ja też tę książkę częściowo prze­ czytałem, częściowo przejrzałem tylko, pisałem różne notat­ ki na marginesie tej lektury, one są porozrzucane wśród drob­ nych fragmentów i chciałem na początek się wytłumaczyć, dlaczego tak we fragmentach to podam. Mianowicie w „Ty­ godniku Powszechnym" pisuje ostatnimi miesiącami bardzo inteligentny człowiek - Andrzej Dobosz, którego większość z państwa pewnie zna. Otóż, w ostatnim numerze przeczyta­ łem bardzo interesujący jego felieton (on jest bibliofilem, księgoznawcą, jest właścicielem księgarni, i to jest jego spe­ cjalność). Przytacza on jakąś rozmowę sprzed wielu, wielu lat z profesorem Tatarkiewiczem, gdzie pytający się pyta: jak pan profesor zrobił, że w ciągu życia, w końcu zakłóconego rozmaitymi kataklizmami, napisał pan tak dużo podstawo­ wych dzieł. - Ano, bo jak wracałem do domu z wykładu, a kartofle jeszcze nie były ugotowane, to siadałem do biurka i pisałem akapit, żeby nie tracić tego kwadransa. Andrzej Do­ bosz potem wyliczył jako biblioznawca, ile akapitów napisał w życiu profesor Tatarkiewicz, w cyfrach. Następnie napisał ile wierszy ma najdłuższy akapit, a ile ma najkrótszy. Pomię­ dzy kilkudziesięcioma, a czterema zawiera się ta amplituda. Dobosz wysnuwa wniosek, że całe dzieło Tatarkiewicza to są akapity. Otóż przepraszam, że to, co chcę powiedzieć, to aka­ pity. Zacznę od tego, że sam Steiner, nawet na skrzydełku jest to napisane, w tekście Ryszarda Kapuścińskiego (jak wiado­ mo od skrzydełek się najczęściej zaczyna czytanie, czy też obwąchiwanie książek), taki aforyzm napisał na temat muzy­ ki, że oczywiście to jest jedyna sztuka, albo ta sztuka, która najbardziej ze wszystkich innych sięga sfery absolutu. I dla­ tego kobiety nie zajmują się komponowaniem muzyki, utwo­ rów muzycznych. Steiner to napisał, i ładnie wytłumaczył: ponieważ dany im jest umysł od razu dojrzały i realistyczny. Zajmę się najpierw aktem twórczym jako podstawowym dla twórczości. Otóż można powiedzieć, że w życiu człowie­ ka (ludzkości) jest kilka punktów ciemnych i tajemniczych, których człowiek nie przeskoczył i nie przeskoczy pewnie. Bo nie może, albo też i nie chce. To zabijanie (również zjada­ nie), seks, cierpienie (ból) i może jeszcze inne. Do takich punktów zaliczyłbym talent (czyli pierwotną energię powo­ dującą akt twórczy). Jest ona zagadkowa, bezpodstawna 10 i w świetle kultury filozoficznej czy teologicznej, a-moralna. Jeśli składnikiem dobra jest, przeważnie wyliczana, sprawie­ dliwość, to energia ta sprawiedliwości w sobie nie ma. Ktoś zacny, kochający bezprzykładnie sztukę, talentu nie ma, choć zasługuje, a łajdak, szubrawiec, lekkoduch - ma. Do czego więc taki dar jak talent służyć może ludziom, sko­ ro dobra jakby jest pozbawiony? By ujawnić zło? lub dobro? A może wskazać, że dobro ze złem jest przerośnięte i nie­ możliwe do oddzielenia. Szczególnej pikanterii nabiera tu fakt, że właśnie on, talent, został w tej dwuznaczności sprzę­ gnięty ściśle z kulturą religijną człowieka. Zadziwia dzieło Michała Anioła i Caravaggia (a pewno i innych), które wywo­ ływało zgorszenie i życie tych artystów też. Kaplica Sykstyńska to pomnik zgorszenia; kazano nawet, wkrótce po odsłonięciu Sądu Ostatecznego, zamalować nie­ które fragmenty. Caravaggio został wyklęty i oskarżony i mimo to dalej malował obrazy religijne, choć mógł przecież swą obsesję wyładować w innych, „prywatnych" obrazach. Otóż nie - wciskał ją w kompozycje o tematach „świętych". Talent, a więc i akt twórczy, mogą być policzone do owych ciemnych punktów w dziejach człowieka. I w tym zbliżone do aktu miłosnego. Anarchicznego, nieokreślonego, tajemnego. Tłumaczenie go koniecznością przedłużania ga­ tunku wygląda czasem jak „utylitaryzowanie" tajemnicy. Ro­ dzenie, jako „wyrok", pojawia się w Księdze Rodzaju nieja­ ko „po"; czy może jako kara? Akt twórczy może być rozumiany, podobnie jak akt miło­ sny, jako uleganie przemożnej tęsknocie, która człowieka przenosi z wielką siłą ku Otchłani, w której jeszcze go nie by­ ło, bo dopiero z mułu ziemi miał powstać. I całe życie ku tej otchłani zmierza. Do tyłu, czy do przodu. Otchłań, o której Stwórca nie mógł orzec, że była dobra. Pamięć jest więc skła­ dnikiem podstawowym, jądrem twórczości, jako energia nie­ jako „przednastawna". Ta pamięć zjawia się też podobnie jak pojedyncza, nieśmiertelna dusza, jako „prywatny" pojedyn­ czy „interes" człowieka. Z tej pamięci, z głębi aktu twórcze­ go (podobnie jak miłosnego), nikt wyliczyć się nie może. Do­ piero gdy wepchniemy ów syndrom w objęcia kultury, poja­ wia się zarówno wyliczenie (rozliczenie) jak i interpretacja. Pojawia się pojęcie kulturowe prawdy, dobra, zła. Znaczeniowość sztuki też w tym zespole kulturowym funkcjonuje. Da­ lej pojawia się też profesjonalizm, i w twórczości, i w teorii, a więc hermeneutyka wraz z jej „nadmiarem" obecnym, na co uskarża się Steiner. Czyżby pisarz ten tęsknił do Otchłani? Ciekawym zjawiskiem, z rodzaju „profesjonalizmu" jest władztwo interpretacji nie tylko w krytyce czy właśnie her­ meneutyce, ale i w twórczości samej. Bardzo wiele utworów, dzieł sztuki, to nic innego jak in­ terpretacja interpretacji. Początkowa interpretacja świata (wyglądów czy faktów) w dziele sztuki zostaje następnie zin­ terpretowana w innym dziele uruchamiając łańcuch interpre­ tacji, i stwarzając jego tragiczny nacisk. Okowy. A kto pra­ gnie wiedzieć, jak wygląda „znaczeniowość" w tym łańcuchu dzieł, niech posłucha anegdoty o Robercie Schumannie. Kie­ dyś kompozytor, w gronie przyjaciół, zagrał swą świeżo skomponowaną sonatę. Zaraz też padło pytanie: mistrzu, czy mógłby pan wyjaśnić co ta muzyka znaczy? Schumann na to siadł do fortepianu i ponownie wykonał cały utwór. Interpretacja została więc zinterpretowana przez samą sie- �hie Pisze o tym zresztą sam Steiner, ale nie rozwija wątku in­ terpretacji istniejącego w obrębie samej twórczości artystycz­ nej, jakby tę władzę przypisywał wyłącznie objaśniaczom. Tymczasem, tak jak w hermeneutyce, sam jej nadmiar powo­ duje wycieńczenie i pustkę, tak w twórczości artystycznej za­ sada „glossowości" sztukę uśmierca i z tego uścisku, artyści nie mogą się wyślizgnąć. I to nie tylko dzis' - zwiedzanie któregoś z wielkich muzeów sztuki dawniejszej, jak Kunsthistorisches Museum czy Luwr uzmysławia tę specyfikę: kilo­ metry ścian zamalowane czasem pięknymi kolorami, bez żadnej potrzeby, przyprawiają o melancholię. Widzimy obra­ zy doczepione do obrazów, nie do życia, obrazy wytworzone przez kulturę i w niej zamierające. Umiejętności zamiast wzruszenia. W twórczości i w interpretacji. Podręcznik kon­ trapunktu można potraktować jako dzieło bardziej absolutne od fug Bacha, wykres ciała ludzkiego - od Ostatniej Wiecze­ rzy. I być może tak jest - oba „ideogramy" mogą być tworem jakiejś przedustawnej intuicji, wcielać „dane" z chaosu. Umiejętność jako niszcząca siła pojawia się później, w dąże­ niu do stworzenia dzieła sztuki. Jesteśmy tu w pułapce, bo z jednej strony teoria i reguły są być może już konceptualizacją pierwotnego „aktu miłosnego", z drugiej zaś - dzieło, ja­ ko rzecz z natury „wzruszająca" staje się glossą do teorii. Gdzie więc zbawcza szczelina? Podobnie jak w dziejach człowieka (świata) wykoncypować można linię - od chaosu do dziś - tak w życiu jednostki ludzkiej linię tę można potraktować jako odwzorowanie ogól­ nego modelu. Pamięć jest spoiwem (linią), która tworzy prze­ bieg życia. Młody, dopiero powstały, ma w sobie, nieuświa­ domioną „pamięć" przeciwstawnej otchłani zawierającej wszystkie potencjalne możliwości rozwoju, później, dorośle­ jąc, tę pamięć traci, zapomina. A tylko tam pojawia się mię­ dzy innymi podstawowa energia twórcza, która potrzebuje się uwidocznić niekoniecznie w postaci dzieł. Nie potrzeba „dzieła" kierowała ręką człowieka malującego w grotach, lecz potrzeba ekspansji czy agresji. Rozmaicie się te malowi­ dła interpretuje, również jako magię. Choć czym może być magia nie wiadomo, może to przemożna potrzeba ruchu „do tyłu", do nieznanych początków; tęsknota za czymś, co było a nie ma tego, albo co jest „obok", nie tu. Ta pierwotna, z pamięci się biorąca potrzeba ekspansji, agresji, „zatwierdzenia", wepchnięta w okowy kultury, zatra­ ca się w świadomości człowieka kulturalnego i, jako już „zutylitaryzowana", staje się pożywką dla interpretacji. Nie moż­ na tej ostatniej pomniejszać, bywa pożyteczna, jest też jedną z głównych sił człowieka myślącego, godnością ludzką, a co ważniejsze, jest potrzebą „odzwierzęcenia" człowieka, wy­ rwania go z chaosu. Tylko to wyrwanie czyni kulturę rzeczą samoistną, „rzeczą" właśnie, rzeczą użytkową, a ta do wszel­ kiego użytku się nadaje. W przypadku sztuki, nadaje się do interpretowania. Dzieło (ono, samo jego pojęcie) jest produk­ tem sztucznym, z kultury pochodzącym i, oderwane, staje się bezbronne. Jeśli interpretator pyta skąd ono pochodzi, pyta tylko o to z jakiej formacji i jak się odnosi do poprzedzają­ cych je, do kontekstu. Pole do działania jest ogromne, nasy­ cić je pomysłami nie sposób, pomysł rodzi pomysł, tworzy się dziedzina samowystarczalna. Oderwanie zasadnicze, główne, działa już automatycznie i ciągle; i odrywa myśl o twórczości od twórczości samej. Być może jest potrzebą naturalną, przynależną człowiekowi, uszlachetniającą go; człowiek nabiera poczucia, że coś wie, rozumie. Jest to po­ trzeba nie tyle przyrodzona, co przynależna właśnie. Niepokoje Steinera o nadmiar interpretacji w świecie współczesnym są więc może przesadzone, ale i zrozumiałe. A zrozumiałe dlatego, że nęka go utrata „pamięci". Pamięci 0 tym, skąd naprawdę impuls tworzenia się bierze. Tego impul­ su zinterpretować się nie da, interpretować można tylko „ciągi późniejsze" a to czyni naszą myśl jałową. 1 być może nie sama „ilość" tych myśli niepokoi, co pustka, zatrata pamięci. W pewnym sensie akt twórczy porównać można do aktu miłosnego (z potrzeby którego powstał „grzech"), jego skut­ ki, kara, utylitaryzm (przedłużenie gatunku), aktu tajemni­ czego (według niektórych „absolutnego"), nie nadającego się do niczego, bo będącego samym wyładowaniem siły „bycia". Ona jest sama w sobie, niweluje granice między dobrem 1 złem, między tym co przedtem i tym co potem. Punktem stałym, jeszcze przed takim przesunięciem go, które tworzy linię. A tylko linia może być przedmiotem interpretacji. Za­ stąpienie słowa „twórczość", słowem „sztuka" jest ucywili­ zowaniem. Potrzebnym człowiekowi. Ale zapominanie, wstyd tej pamięci, wpycha w próżnię kultury, czegoś „przy­ zwoitego". Jeśli w twórczości artysty zjawia się element „ży­ wy" (mimo profesjonalizmu) to tylko dlatego, że artysta ów nagle sobie coś przypomniał, stał się dzieckiem w łonie mat­ ki, nic nie wiedzącym; znalazł się znienacka w przedstawio­ nej otchłani. Interpretacja mówi nam: jesteś człowiekiem, za­ pominanie o niej mówi: skąd jesteś. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Teraz kolej na pana Pawła Kłoczowskiego, proszę. Paweł KŁOCZOWSKI: Dziękuję, ja zacznę od tego, co już mówiłem, o podobieństwach między Steinerem a Kubia­ kiem. Jak można rozumieć twórczość Zygmunta Kubiaka? Dla mnie takim tekstem kluczowym jest tekst z 1956 roku o odrealnieniu świata, taki krótki esej w jednym z pierwszych numerów odnowionego „Tygodnika Powszechnego", o tym. że totalitaryzm w naszym kraju był doświadczany jako odej­ ście od natury i odrealnienie świata. Kubiak nie napisał ani razu tekstu explicite antykomunistycznego, ale wszystkie je­ go teksty są buntem przeciwko odrealnianiu świata i apologia tej rzeczywistości, której świadectwo przynoszą klasycy lite­ ratury cywilizacji europejskiej. Otóż wydaje się, że głębsza linia myślowa Steinera biegnie podobną koleiną. Punktem odniesienia dla Steinera jest inna wersja totalizmu i sam fakt Shoah. Powstaje pytanie czy ten fakt nie zakwestionował głę­ boko całej właśnie cywilizacji europejskiej. To jest zawsze ukryty punkt wyjścia refleksji Steinera. Powiedziałbym, że jest to punkt wyjścia charakterystyczny dla każdej ciekawszej myśli środkowo i wschodnioeuropejskiej. Steiner jest nam o tyle bliski, że stale powołuje się na swoje austriacko-galicyjskie pochodzenie. On się w pewnym sensie czuje naszym bratem. W niedawno wydanej autobiografii (Errata. An Exa­ mined life, 1997) opowiada, jak uciekł w ostatniej chwili, je­ go ojciec zdecydował się wyjechać w ostatniej chwili z rodzi­ ną, tuż przed wejściem Niemców do Wiednia, wyjechali naj­ pierw z Wiednia do Paryża, potem z Paryża do Nowego Jor­ ku. W obliczu Shoah obrona faktyczności urasta do ogromne­ go problemu moralnego... Recepcja książki Rzeczywiste obecności w Polsce jest utrudniona, bo nie wiemy czym jest dominacja postmoderni­ zmu i dekonstrukcjonizmu nad umysłami humanistycznymi, // �C0N1 A DISC Zbignie Piotr К ON STI Micha! P. N Real D Paweł Kkx The Pn Dariusz Сг His Mc Mirosław 1 Otto К Heide Klir TheM Philip She The В, JACEr" Aleksandi The Si *** Tomasz S Oskat Oskar Go Peopl Borys Us The p "THEF (confe Infor Wiesław Somt Dariusz i Lessi Wiesław The *** Jan Gon The Jean Sta Disc Janusz I The Henryk Pup BRO Bronisł; Dia Summ Notes Red Dor. Tłun Kon Proj Red Adr w szczególności na uniwersytetach amerykańskich. Jak już zauważyliśmy, książka jest wymierzona przeciwko tym tren­ dom, Derrida to bete noire Steinera. Kluczem do dekonstrukcjonizmu może być jeden z aforyzmów z Wiedzy radosnej Nietzschego. Powiada Nietzsche, że studiował różne interpre­ tacje Rewolucji Francuskiej, od prawicy do lewicy: katolic­ kie, integrystyczne, kontrrewolucyjne, liberalne, republikań­ skie, socjalistyczne, jakobińskie, marksistowskie. I powiada Nietzsche w ten sposób - nie ma faktów, są interpretacje. In­ terpretacje pożarły rzeczywistość. Otóż książka Steinera na­ pisana jest w obronie faktyczności. Jest obroną kontemplacji jako greckiej „theoria", czyli postawy skoncentrowanej uwa­ gi, oglądu, intensywnej wizji rzeczywistości. Kontemplacja z góry zakłada istnienie „rzeczywistych obecności". Książka jest subtelną analizą właśnie tego aktu założenia, aktu zaufa­ nia, dawania kredytu, pascalowski „zakład" jest tu zastoso­ wany do estetyki, a wszystkie analogie religijno-estetyczne subtelnie podkreślone. Gdy postmoderniści i dekonstrukcjoniści używają słowa „teoria", to chodzi o coś zupełnie inne­ go, mianowicie o hipotezę badawczą, siatkę interpretacyjną, która uniemożliwia widzenie i osobisty kontakt z tekstem. Tworzy się „wtórne miasto" opisywane w pierwszej części książki, aleksandrynizm, inflacja interpretacji. Książka Stei­ nera chce odsłonić i ujawnić piękno pierwotnej, bezpośre­ dniej i osobistej konfrontacji z „pierwszym miastem". Mówi­ liśmy już o zerwaniu między słowem a rzeczywistością, ale sprawa jest o wiele szersza. Ponieważ dekonstrukcjoniści głoszą hasła „śmierci autora" i „śmierci czytelnika", więc chodzi tu także o zerwanie między autorem a dziełem, oraz między czytelnikiem a dziełem. To co Steiner nazywa „ze­ rwanym kontraktem" jest zatem przerwaniem całego procesu komunikacji. Steiner daje obronę tekstu, jako komunikatu, przesłania o „rzeczywistych obecnościach". Bo dla dekonstrukcjonistów tekst jest tkaniną, którą trzeba rozpruć - ale jak tkaninę rozprujemy, jak rozprujemy arrasy wawelskie, to nic nie zostaje, nie ma dzieła... Jeszcze słowo w kwestii religii. Otóż dostrzegam pewne podobieństwo między książką Steinera a książką Jeśli Boga nie ma Kołakowskiego. Książka Steinera ma wyraźną oś bi­ blijną - jeśli zerwiemy „przymierze" między Bogiem a czło­ wiekiem to wcześniej czy później zerwiemy także wspomnia­ ne już tu potrójne „przymierze": między autorem i dziełem, między czytelnikiem a dziełem, oraz między dziełem a świa­ tem. Aby udowodnić istnienie świata i zaakceptować widzial­ ną rzeczywistość Kartezjusz odwoływał się do Boga. U Stei­ nera i Kołakowskiego dostrzegam bardzo podobną konstruk­ cję. Co więcej obydwoje myślą w oparciu o alternatywę - al­ bo Bóg, albo nihilizm poznawczy - to znaczy, że prawomoc­ ne użycie pojęć „prawda", „rzeczywistość", „autor", „czytel­ nik", możliwe jest tylko przy założeniu Absolutu, trzeciej drogi nie ma. Oczywiście powiedziane to jest subtelnie i cien­ ko, nie tak grubo jak ja to wyraziłem. U Steinera, nigdy nie wiemy czy mówi znawca, czy wyznawca. Ani Steinera, ani Kołakowskiego nie sposób złapać za rękę i powiedzieć: o, już wierzy! To jednak ludzie szukający... Natomiast niewątpliwie judaizm jest Steinerowi bliższy niż chrześcijaństwo. Są jego teksty, które mogą być odczytane jako antychrześcijańskie. Z tym, że jemu chodzi o to, że chrześcijaństwo po Shoah trze­ ba przemyśleć na nowo. Nie może być tu prostej kontynuacji. Coś niezmiernie ważnego wydarzyło się w sercu chrześcijań­ 12 skiej Europy i w związku z tym chrześcijaństwo musi się ja­ koś zmienić, przejść jakąś transformację i metanoię. Kiedy i końcu książki mówi o sobocie, to jemu chodzi przede w stkim o szabas. To znaczy, tam jest dwuznaczność, ale to jest przede wszystkim szabas... Uważam, że ta książka jest niezmiernie ważna, szczegól­ nie w Polsce. Dopiero po przeczytaniu tej książki możemy le­ piej zrozumieć coś z tego, co się dzieje w świecie humani­ stycznym, tym zachodnim. Co więcej, uważam, że punkt wi­ dzenia Steinera, tak jak już powiedziałem, moim zdaniem, jest zbieżny z punktem widzenia wschodnioeuropejczyków. I jeszcze, jedno słowo zanim skończę... on rzeczywiście nie lubi liberalizmu, i co ciekawe ma sympatie albo do reakcji katolickiej, albo do marksizmu. W tym powiedzeniu, że Ameryka polega na tym, że demo­ kratyzuje się wieczność, w którym jest oczywiście mnóstwo złośliwości, między innymi chodzi o wadę pieniądza. A ta wada pieniądza polega na tym, że zamienia się różnice jako­ ściowe na różnice ilościowe. I to się bardzo łączy z tym, co profesor Sempoliński mówił na temat Erosa, co rzeczywiście jest jednym z leitmotivow stałych u Steinera, tych korespon­ dencji między sztuką, Erosem i religią. To znaczy jest coś na rzeczy w powiedzeniu, że liberałowie to są ludzie głusi jak gdyby na różnice jakościowe, a w tych dziedzinach właśnie zarówno w Erosie, jak w sztuce, jak w religii, te właśnie róż­ nice jakościowe odgrywają zupełnie podstawową, kardynalną rolę. To na razie wszystko, dziękuję. Lech TRZCIONKOWSKI: Ad vocem. Jeśli chodzi 0 przywołaną przez Pawła Kłoczowskiego metaforę soboty, Steiner używa jej w znaczeniu chrześcijańskiej soboty. Mówi bowiem wprost o sobocie po Wielkim Piątku, po dniu Krzy­ ża, cierpienia i śmierci miłości. Nazywa ją najdłuższym dniem w historii Zachodu, o którym milczy historia, Biblia 1 mit, a który został dopełniony niedzielą zmartwychwstania i miłości. Jest to sobota oczekiwania, nadziei na ponowne na­ rodziny. Świadomość tych trzech dni, Piątku, Soboty i Zmar­ twychwstania rozciągamy na całe dzieje. Steiner powiada, podobnie jak święty Augustyn, że wszyscy żyjemy w szóstym dniu oczekiwania. Chciałbym podkreślić u Steinera dwa wątki. Pierwszy, platoński, przejawia się w pojmowaniu Erosa jako podstawy wszelkiej twórczości. W swoim ostatnim tekście na łamach „Times Literary Supplement" omawiając wydaną niedawno korespondencję Hanny Arendt i Hiedeggera Steiner podkre­ śla, że największe dzieło Heideggera powstało w momencie największego rozkwitu Erosa między tą parą filozofów. Na­ wiasem mówiąc, drugą rzeczą, która uderza w listach Hei­ deggera jest obecność muzyki, całkowicie przemilczanej w pracach filozoficznych, na co Steiner meloman natych­ miast zwraca uwagę. Drugą sprawą jest obecność w książce myśli judaistycz­ nej, zarówno w kabalistycznej jak i talmudycznej wersji. Z judaizmu wywodzi się centralne pojęcie kontraktu. Gdy Steiner pisze o założeniu rzeczywistej obecności, leżącym u podstawy wszelkiej znaczącej formy, podbrzmiewa w tym dalekim echem przekonanie, że u początku wszystkich języ­ ków i wypowiedzi znajduje się Imię Boga, „wielka tautolgia" z Gorejącego Krzaku. Steiner obleka to przekonanie w nie­ zwykle nośną metaforę promieniowania tła, zaczerpniętą ze współczesnej astrofizyki. Otóż to promieniowanie tła, pier- �wotnego objawienia słowa, bo tak rozumie transcendentne umotywowanie wszelkiej twórczości artystycznej, wywodzi się z myśli kabalistycznej. Wątki platońskie, judaistyczne, metafory współczesnej nauki i wiele innych, tkają tekst tej książki. W swej formie esej Steinera spełnia pewien ideał książki wymyślony przez Benjamina, jest złożony z cytatów i przywołań. Szczególnie ciekawe są odniesienia do metafor współczesnej fizyki. Ta książka ma przypisy zawarte w poszczególnych akapitach i zdaniach. Paweł KŁOCZOWSKI: Złośliwi mówią, że Steiner pi­ sze drutem kolczastym... Lech TRZCIONKOWSKI: I jeszcze jedna rzecz. Książ­ ka pojawiła się rzeczywiście po dziesięciu latach od wydania oryginału. Widziałbym jednak w tym wadę, a nie zaletę na­ szego myślenia, tym bardziej, że książka mierzy przeciwko pewnym modom, jest konserwatywna w myśleniu. Zresztą dwie książki Steinera, które ukazały się po Real Presences (Errata i No Passion Spent) zostały natychmiast przetłuma­ czone na język włoski. Jeśli chodzi o tłumaczenie polskie, to jest w nim sporo potknięć. Steiner pisze o „promieniowaniu tła", czego nie można przekładać jako „radiacji w tle", gdyż tracimy związek z językiem współczesnej fizyki. Już od sa­ mego początku tłumaczenie stanowiło dla mnie pewną prze­ szkodę. W drugim akapicie Steiner przedstawia tezę, że „do­ świadczenie znaczenia estetycznego, literatury, sztuk pięk­ nych, formy muzycznej, wskazuje na konieczną możliwość tej 'rzeczywistej obecności'". Pozorny paradoks „koniecznej możliwości" jest tym właśnie, co wiersz, obraz, czy kompo­ zycja muzyczna powinny swobodnie badać i przedstawiać". Tłumaczka, z niewiadomych mi przyczyn, zamienia „ko­ nieczną możliwość" na „potencjalną konieczność". Śmiem twierdzić, że to nie to samo. Piotr KŁOCZOWSKI: W związku z tłumaczeniem. Ja rozumiem, przyjmuję te uwagi, które są uwagami adiustacyjnymi, bardzo zawsze ważnymi. Chciałbym państwu przeczy­ tać list, ważny dla tej naszej rozmowy. To jest list, który na­ pisał Miłosz do pani Kubińskiej, tłumaczki tej książki. Tu zresztą nie ukrywam, że miał miejsce pewien mały spisek, w który był również Miłosz wciągnięty, żeby ta książka się ukazała. Ten liścik jest króciutki: „Kilka lat temu ukazała się książka George'a Steinera Rzeczywiste obecności. Po prze­ czytaniu jej w języku angielskim doszedłem do wniosku, że jest to jedno z ważniejszych dzieł ostatniej dekady i uważa­ łem, że powinno być przetłumaczone na język polski. Teraz przesłano mi Rzeczywiste obecności na Pani prośbę, i czyta­ łem ją znowu w języku polskim. Piszę ten list dlatego, że podziwiam Pani przekład, który jest rzadkim osiągnięciem stylu i użytej polszczyzny. Jest to przekład moim zdaniem najzupełniej wyjątkowy i zasługuje Pani na same pochwały. Mam nadzieję, że książka spowoduje jakąś zasadniczą dysku­ sję w środowisku ludzi piszących". Wiesław JUSZCZAK: To pierwsze się stało, to drugie jest pomyłką wielkiego pisarza. Piotr KŁOCZOWSKI: Ja się absolutnie zgadzam z tymi szczegółowymi zarzutami. Ja myślę, że to mogą być rzeczy­ wiście adiustacyjne uwagi. Natomiast mnie się wydaje, że jest celność w określeniu Miłosza, że pewne ustawienie tona­ cji jest dobre. To wymaga potem przejrzenia właśnie, żeby nie zrobić takich pomyłek. Jeśli jeszcze można po tym liście, dwa słowa tylko, w związku z tą książką. Perspektywy, które umiejscawiają tą książkę w pewnej konstelacji, zostały już określone. Ja mam jedną uwagę, myślę, że podzielą ją wszyscy, którzy mają róż­ ne edukacyjne zajęcia. Ta książka powinna być przemyślana przede wszystkim przez tych, którzy się trudnią sprawami edukacji. Wszyscy mamy te trudności. Nie tylko na fakulte­ tach w Ameryce, tak samo w Polsce. Jak państwo wiedzą, mając do czynienia ze studentami, jest bardzo trudno stwo­ rzyć taką sytuację perswazją, żeby studenci przeczytali źródłowy tekst, i żeby to był początek, że wchodzą wtedy w jakieś pole magnetyczne właśnie, erotyczne, można by po­ wiedzieć. To dotyczy i muzyki, i malarstwa, i poezji, i prozy. Jest to dzisiaj jedno z trudniejszych zadań edukacyjnych: stworzyć sytuację, w której ten impuls początkowy pochodzi od źródłowego tekstu, od obrazu. Na przykład dzisiaj obej­ rzenie obrazu w oryginale jest jedną z bardziej elitarnych czynności, jaką można zrobić, w dobie Internetu. To znaczy, gdy pytam: kto widział w oryginale jakiś obraz, to pojawiają się trzy ręce w górze tylko, bo nikt nie wie, że jest takie do­ świadczenie, że jak ktoś jest w Paryżu, to trzeba pójść na ostatnie piętro Luwru i zobaczyć de la Toura. Dzisiaj to jest zajęcie mniejszości, elitarne i żeby mieć ten moment właśnie jakiegoś erotycznego napięcia między „mną" a tym pastelem, czy tym fragmentem Mozarta. Steiner to jest obrona tego do­ świadczenia. To znaczy trzeba uświadomić sobie, że bez ta­ kich doświadczeń wszelki komentarz jest jakby bezcelowy, że jak nie mamy tego doświadczenia, to po prostu mówimy trochę o niczym. Wszyscy studenci się nudzą i zupełnie nie ma żadnej więzi między nami a rzeczą, którą przybliżamy. To jest dzisiaj uniwersalne doświadczenie, wszędzie, i ono jest przedmiotem uwagi i troski Steinera. Marcin GMYS: Jeżeli Państwo pozwolą powrócę do wątku „muzycznego" książki Steinera, który dla mnie, jako muzykologa, wydaje się szczególnie frapujący. Od razu jed­ nak chciałbym zaznaczyć, iż to, że zabieram głos w tak zna­ komitym gronie stanowi pewien nietakt, ponieważ Rzeczywi­ ste obecności znam w sposób dosyć powierzchowny i nie jest wykluczone, że to co w tej chwili powiem zostanie przez Państwa natychmiast uchylone. Jak zauważył już profesor Bristiger, Steiner, nie posiada­ jący chyba regularnego wykształcenia muzycznego (choć re­ cenzował nawet przed kilku laty jedną z monografii poświę­ conych Verdiemu na łamach tak poważnego czasopisma mu­ zykologicznego jakim jest Nineteenth Century Music) mógł­ by niejednemu muzykologowi zaimponować, i to nie tyle znajomością dzieł nie zawsze szeroko znanych, co łatwością w wychwytywaniu i werbalizowaniu ich istoty. Gdy mówi on na przykład o tym, że Lisztowskie transkrypcje symfonii Beethovena i fragmentów dramatów muzycznych Wagnera sta­ nowią „zbiór spełnionej, zrealizowanej krytyki", czy - bar­ dziej konkretnie - że „tonalna moc" skądinąd niezbyt uda­ nych Wariacji na temat Preludium c-moll Chopina skompo­ nowanych przez Ferruccio Busoniego przyczynia się do ujawnienia „pewnej dozy samozadowolenia w dziele Chopi­ na", to naprawdę okazuje się słuchaczem o niezwykłej wraż­ liwości. Mimo to odniosłem wrażenie, iż muzyczny leitmotiv Rzeczywistych obecności nie najlepiej komponuje się z cało­ ścią refleksji Steinera. Nie odmawiam mu oczywiście erudycyjnej wirtuozerii, sugestywności rozwijanych przezeń ana13 �СОЛ A DIS Zbig Piotr ON S Michał l Real Paweł К The Dariusz His *** Mirosła Om Heide I< The Philip 5 The JACI Aleksai Tht *** Tomas; Os Oskar Borys Th "THI (eon In Wiesłi Se Dariu: L< Wiesł Ti *** JanG T Jean; L Janus 7 Henr / BR Bron 1 Sun Not. Re Do Tł Kc Pr Rt Ac logii czy celności jego aforyzmów. Chodzi mi natomiast o wskazanie na pewną zarysowującą się w rozważaniach Ste­ inera sprzeczność. Mianowicie stwierdził on, iż załamanie przymierza pomiędzy słowem a światem (pokrewne może do pewnego stopnia Putnamowskiej formule „How do words ho­ ok on to the world?", zakładającej implicite stopniowe odda­ lanie się języka od rzeczywistości), które miało się dokonać gdzieś pomiędzy 1870 a 1930 rokiem, właściwie nie odnosi się do muzyki, ponieważ jak sam Steiner zakłada w zasadzie kontrakt taki nigdy nie został zawarty (stąd zapewne teza, iż muzyka szczególnie dobitnie uświadamia nam krytyczny charakter dzieła sztuki). Z tym jednak kłóci się stanowisko częściowo uzasadniające istnienie krytyki teoretyczno-mu­ zycznej, z którym Steiner mimo wszystko zdaje się momen­ tami sympatyzować - konkretnie wtedy, kiedy wspomina 0 muzykologicznych analizach Adorna czy Charlesa Rosena. Ale właśnie w tym momencie przestaje być konsekwentny, bo skoro ów kontrakt przez ludzi piszących o muzyce nie zo­ stał nigdy zawarty, to nie mógł on (i nie może) również ist­ nieć w postaci choćby fragmentarycznej. Być może więc erudycyjny rozmach rozważań Rzeczywistych obecności czy wspomniana przez jednego z moich przedmówców gęstość znaczeń - by nie powiedzieć polisemiczność - frazy prawie każdego ze zdań tej książki, niekiedy zaciemnia jej tezy i za­ czyna się obracać przeciwko spójności i trafności postawio­ nej przez Steinera diagnozy. Dariusz CZAJA: Nie wiem czy dokładnie pojąłem to, co pan powiedział, ale nie widzę tu jakiegoś szczególnego na­ pięcia. Rzeczywiście: rozdział, „rozstęp" między muzyką 1 światem, ich wzajemna nieprzystawalność, to nie jest wyna­ lazek ostatniego stulecia, ten brak przymierza to jest wartość stała. Ale skoro przy tym jesteśmy... Po tym, co pan i prof. Bristiger powiedział, niezręcznie mi cokolwiek mówić, w końcu, w materii muzykologicznej jestem amatorem zupeł­ nym. Skoro się już nieopatrznie wyrwałem, to tylko dwa zda­ nia, ale w kwestii, jak myślę, niesłychanie istotnej. Żeby nie być gołosłownym: już na pierwszych stronach książki, czy­ tam takie zdanie: „Sednem tego eseju jest pytanie, czy moż­ na powiedzieć cokolwiek znaczącego na temat natury i sensu muzyki". A zatem, pytanie o relację dźwięku i słowa wprawia w ruch całą tę maszynerię intelektualną. To jest kwestia orga­ nizująca cały niemal tekst. Jeśli odrzucić, no, w każdym ra­ zie, odsunąć na plan dalszy cały ten, żółcią pisany, nurt kry­ tyczny książki, w końcu nie tak bardzo znowu oryginalny, to ta sprawa - czy można coś o muzyce powiedzieć i jak można to zrobić - wydaje mi się dla książki zasadnicza. Skąd muzy­ ka? Dlaczego muzyka? Co to znaczy, że muzyka zajmuje po­ śród „form znaczących" miejsce najwyższe? Gdzieś jakby­ śmy już to słyszeli: wiadomo, niektórzy romantycy. Schopen­ hauer.... Czytając Steinera, cały czas przywoływałem w pa­ mięci przede wszystkim znakomite strony o muzyce ze Świa­ ta jako formy i przedstawienia. I dość mi się to rymowało. Steiner, jak wiadomo, przeczytał wszystko, zna więc z pew­ nością podstawowe, „klasyczne" teksty traktujące o filozofii muzyki. No dobrze: nawet gdyby tak było, gdyby Steiner w swoim rozumieniu muzyki cały był, dajmy na to, z Kierkegaarda, Wackenrodera, Schopenhauera i Nietzschego, to, co to bliżej znaczy? Czy to tylko zwykła repetycja, romantycz­ na czkawka? Ale czy tamte słowa, powtórzone, czy lepiej: strawestowane, brzmią dzisiaj tak samo? Czy to jakiś nawrót 14 do - świadomie używam paradoksu - świeckiej religii sztu­ ki? Nie wiem, głośno myślę... Przypomina mi też Steiner w swoim myśleniu o muzyce, w swoim uwielbieniu muzyki, Emila Ciorana. On jest cały z ducha tego myślenia. Przypo­ mnijcie sobie Państwo, Cioran w licznych swoich tekstach, żyje z tego, że obrzydza nam kulturę zachodnią, pluje na nią zupełnie nieprzytomnie: nauka? - do piachu, filozofia? - pro­ szę mnie nie rozśmieszać, moralność? - jesteśmy jako gatu­ nek nieedukowalni, i tak dalej w tym duchu.... Zygmunt KUBIAK: ...ależ to nie tak! Dariusz CZAJA: ... to dopiero pierwsza część twierdze­ nia. Natomiast druga część zdania jest taka: otóż, powiada gdzieś Cioran, że przy tej całej nędzy, jedyne co się Zachodo­ wi naprawdę udało, zjawisko, które nie ma precedensu w żad­ nych innych kulturach, nawet tych niebywale uduchowio­ nych, to muzyka właśnie. Przywołuje nazwiska muzycznych geniuszy: Monteverdi, Bach... A w jednym z wywiadów rzu­ ca to znane bluźnierstwo: „bez Bacha Bóg byłby postacią drugorzędną"... Zygmunt KUBIAK: To głupie! Dariusz CZAJA: Pan myli głupotę z prowokacją. To chy­ ba nie to samo. Ta wypowiedź pokazuje przy tym, że muzyka ma dla niego - przypomnijmy: zdeklarowanego sceptyka! - re­ ligijny wymiar. I to ciekawe, że podobnie namiętny ton rozmo­ wy o muzyce, podobne myślenie o muzyce w kategoriach nie estetycznych a teologicznych, znajdujemy u Steinera. Oczywi­ ście, Steiner nie jest tak ekstremalny. Jest porywczy, ale słabiej wrzyna się w mózg. W każdym razie ten rdzeń teologiczny wy­ daje mi się u niego najcenniejszy. Jest tam taki rodzaj quasi-definicji muzyki: „nazywanie nazywania życia"... Michał BRISTIGER: Dobre kompozycje muzyczne uczą, iż nie należy utrzymywać napięcia bez przerwy, warto od czasu do czasu poluźnić, a będzie to nieźle służyć później­ szemu podwyższaniu tonu. Więc trochę lekkiej kawalerii. Przede wszystkim tytuł książki. Po angielsku: Real Presen­ ces. Is there anything in what we say? Po polsku zostawiona pozostała tylko pierwsza połowa, dlaczego? Myślę, iż nawet gdyby można było znaleźć jakiś polski ekwiwalent, raziłby może czytelnika. Pamflet publikowany jest w odmiennej at­ mosferze psychospołecznej w porównaniu z angielską. To jednak daje do myślenia. Przejdźmy do karty tytułowej: to nasze drugie „dlacze­ go?". Otóż ta karta przedstawia - znów mamy połowę - jakąś konstrukcję drewnianą, coś na kształt klawesynu w fazie sto­ larskiej. Złożenie jest racjonalne, każdy fragment nazwany jakąś literką... Tylko pozostaje to fatalne pytanie: dlaczego? Co książka Steinera ma wspólnego z encyklopedystami, z Lumierami francuskimi (chyba żeby szukać w niej śladów Horkheimera i Adorno), odwrotnie, jest raczej buńczuczna wobec racjonalistów; omawiany rysunek jest nawet schludny i ładny, ale pragnienie absolutu (autora książki) nie w tę stro­ nę się zwracają; ów, na razie tylko mebel i tak nie zabrzmi. Parę kwestii przewija się przez naszą dyskusję i przez na­ sze ciche myśli. Coś zostaje nazwane „modą". Uchyliłbym to stwierdzenie, choćby i miało być prawdziwe, ponieważ na­ zwanie czegoś „modą" jeszcze nie mówi nic o jego wartości. Adresowane jest ani do naszej głowy, ani do naszego serca, a tylko źle usposabia do lektury. Tego właśnie pragnąłbym uniknąć ze względu, który podałem na początku. Inna kwestia pojawia się w formie pytania, „czy w ogóle �można coś sensownie powiedzieć o muzyce?" Muzykę moż­ na słuchać z przyjemnością, pożytkiem, poruszeniem duszy, można ją grać innym ludziom, ale co właściwie można by o niej powiedzieć. A jeżeli nie można, to w jakim celu pona­ wiane są te wysiłki werbalne od antycznych Greków? Zapro­ szenie do milczenia na ten temat, na temat muzyki, ma dla mnie swój „niewymowny" urok, ale - niestety - bez naszych marnych dyskursów o muzyce, o zgrozo „teoretycznych", zjawisko zwane muzyką nie byłoby w ogóle dane ludzkości, zaś bez muzyki ta ludzkość straciłaby właśnie swe... człowie­ czeństwo. Ponieważ zjawisko zwane muzyką płynie z samej głębi naszego człowieczeństwa. To mówiąc, nie zapominam, że różne języki, którymi się mówi o muzyce, że ich treści, za­ kresy pojęciowe wcale się nie pokrywają, że ich znaczenie jest zawsze częściowe, że ich znaczenia są różne, że są dane z różnych perspektyw itp. Co innego jest uczyć muzyki, a co innego ją słuchać, co innego ją tworzyć, jeszcze co innego stawiać jej niekiedy trochę dziwne pytania, na które sam Orfeusz nie umiał odpowiedzieć, a często i nie widzi po temu powodu. Odnoszę wrażenie, iż wiele nieporozumień wynika z faktu, iż jedni znają muzykę z doświadczeń danych tylko we własnym słuchaniu i w ogóle nie zdają sobie sprawy, jak muzyka jest komponowana (stąd ten podziw nad Mozartem komponującym Requiem w łóżku - mowa o filmie Amade­ usz)- Ale kompozytor też nie wie wszystkiego, nawet o wła­ snej muzyce. Dziwne to, ale prawdziwe. Na proces twórczy wpływają różnorodne czynniki, teoria i biografia, różne do­ świadczenia estetyczne, muzyka jest wszakże kształtowa­ niem kategorialnym i kompozytor dysponuje zawsze pew­ nym zasobem kategorii, z których wiele potrafi sobie uświa­ domić i uznać za swoje; a jednym z najsilniejszych czynni­ ków kształtujących komponowanie dzieła (o czym rzadziej się mówi, ponieważ wymaga to wielkiej kompetencji) jest wpływ jednych dzieł na inne. Kompozytorzy zawsze obcują z kompozycjami cudzymi. Tekst Steinera sprawia nam niemałe kłopoty. Tym lepiej, gdyż zmusza nas do dalszej refleksji. Są oczywiście w tym George Steiner Rzeczywiste obecności tekście zdania niezrozumiałe, o czym mówił pan Kubiak (nie­ które zresztą wynikają z tłumaczenia), ale to są mniej ważne detale. Periodyzacja 1870-1930 jest w świetle doświadczeń muzycznych - podniósł to poprzednio pan Gmys - niezrozu­ miała. Cóż takiego zdarzyło się w roku 1930? Głos z sali: Chodzi o dojście Hitlera do władzy - rok 1933. Michał BRISTIGER: Ja tego momentu, tj. roku 1933, w samej książce nie widzę, jakkolwiek znam to. co Steiner pi­ sał o Shoah. Bardziej zrozumiałe (choć też tylko częściowo) byłoby przypisanie zerwania kontraktu pojawieniu się dodekafonii, co było też praktycznym zerwaniem przymierza z przeciętnym, „normalnym" słuchaczem. Przestał być waż­ ny, mogłoby go też dla (chwilowego?) dobra muzyki nawet nie być. Później jedni słuchacze schronili się w klasyce, inni zamknęli się w muzyce dawnej, jeszcze inni oddali się jazzo­ wi i dalszym pochodnym kierunkom, są i tacy, którzy zajęli się wyłącznie nowymi środkami i nowymi wizjami przyszło­ ści. Z przymierza słowa i rzeczy zrezygnowali wszyscy, prócz garstki filozofów i prócz teologów, których było, oczywiście, trochę więcej. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Tu jeszcze pan Sławo­ mir Sikora... Sławomir SIKORA: Trochę może już za późno, ale chciałem dodać jedno zdanie do wypowiedzi pana Czai i po­ ruszonego przez niego wątku. Otóż w tej książce pada zdanie Blake'a, że „oznaczone zawsze wykracza poza oznaczają­ ce"... Myślę, że cała ta książka zawiera się pomiędzy - prze­ praszam za uproszczenie - między dwiema rzeczami, zda­ niem, że oznaczone zawsze wykracza poza oznaczające i tym co Steiner śledzi od Mallarmego i co krytykuje, to znaczy oderwaniem się oznaczającego od oznaczonego. Totalnym oderwaniem, zerwaniem kontaktu między, nazwijmy to by­ tem, rzeczą i tym, co się o nim, o niej mówi. A wracając do wątku muzyki, myślę, że dlatego jest ona tak ważna u Steine­ ra, że w przypadku muzyki ta tożsamość, według niego, jest najbliższa, to znaczy, że muzyka sama, tylko właśnie jaka, czy zawsze ta zawarta w dźwiękach, czy też ta słyszana przez głuchego Beethovena, jest poniekąd tożsama z bytem. I o ty­ le, o ile możemy być blisko niej, o tyle możemy zbliżyć się do bytu samego... Lech TRZCIONKOWSKI: W sprawie roku 1930. Stei­ ner widzi w tej dacie zakończenie procesu, który trwał w kul­ turze zachodniej od 1870 do 1930. Wybranie tej daty ukazu­ je konsekwencje tego, co się stało w poezji i świadomości eu­ ropejskiej w momencie zerwania kontraktu między słowem i światem. Odnowienie tego przymierza jest możliwe jedynie poprzez zwrócenie się ku filologii w jej etymologicznym zna­ czeniu, ku „miłości słowa". Steiner przywołuje jednocześnie pojęcie cortesia, zrodzone w atmosferze miłości dworskiej, które dla niego staje się modelem wszelkiego spotkania ze znaczącą formą, wyznaczając reguły naszego obcowania z te­ kstem. Jednak przyjęcie tekstu oznacza także odsłonięcie się i narażenie na nieodwracalne zmiany w naszym życiu. Obco­ wanie z dziełem sztuki nie jest obojętne etycznie. Instytut Kultury iłowo/obraz terytoria Na okładce wykorzystano fragment ilustracji z Encyclopedic ou Dictonnaire raisome des sciences, des arts et des metiers Diderota i d'Alemberta Zygmunt KUBIAK: Ponieważ pan Kłoczowski był ła­ skawy nawiązać do tego co mówiłem, też kilka uwag jeszcze powiem o różnych sprawach. Mnie się ogromnie podobało to, co mówił pan Sempoliński, z tym, że cały czas myślałem so­ bie o tym, że w naszej epoce tych wszystkich sex-shopów, 15 �сок A DISC Zbigni Piotr i ON ST Michał P. Reall Paweł Kłc TheP Dariusz С HisM Mirosław Otto i Heide KI Theh Philip Sh Thel JACE Aleksanc The: *** Tomasz: Oski Oskar G Peof Borys U The 'THE (conf> Info Wieslav Son Dariusz Les Wiesła\ The *** Jan Go 77i. Jean St Dh Janusz Th Henryl Pu BRC Bronis Di Sumr Notes Rec Dot Tłu Kot Pre Re Ad pism „Hustler", itd., trzeba by wymyślić coś innego, nie „akt miłosny". Mnie się wydaje, że erotyzm grecki, takie przy­ miotniki jak erotikos, na przykład u Kawafisa, jednak co in­ nego znaczą. Paweł KŁOCZOWSKI: Steiner jest za cenzurą... On by „Hustlera"... Zygmunt KUBIAK: Nie chodzi mi w tej chwili o „Hu­ stlera", mnie chodzi o to, że gdy mówimy poważnie, gdy wy­ powiadamy tezy, powinniśmy pamiętać, że słowo „akt miło­ sny" jest po prostu trochę ośmieszone, w jakimś sensie, no nie wiem jak, może źle powiedziałem. Z treścią wypowiedzi pana Sempolińskiego zgadzam się, ale akurat to bym inaczej nazwał. Eros... Platon mówi bardzo dużo o Erosie i Safona mówi... To trzeba by tylko nazwać nie tak, jak się o tym dziś potocznie mówi. Natomiast, tendencja bardzo mi jest bliska. Teraz dotknę innej sprawy, kataklizm w kulturze, ten w 1930 roku, czy w 1933, to tylko jako dowcip mogę przyjąć. Doty­ czy to też kwestii przełomu, jaki symbolizują nazwiska: Mallarme, Rimbaud. Bardzo cenię tych Francuzów, ale jeżeli do­ brze się ktoś wgłębia w poezję, to wie, że u Wergiliusza jest bardzo dużo tego, co potem znajdujemy u Mallarme i Rim­ baud. Nie jest to więc aż taki przełom, jak to się nieraz my­ śli. Ale na pewno ci poeci są bardzo wielcy. To, że Ameryka „demokratyzuje wieczność". Jeżeli tak powiedział Steiner, to jest dla mnie dziwne zdanie. On uciekł zdaje się z Ameryki do Europy, ja osobiście, gdybym miał żyć w Zachodniej Europie, chyba jednak wolałbym być w Ameryce, pomimo wszystko. Głos z sali: ...on mieszka w Church College, w Cambrid­ ge... Zygmunt KUBIAK: Chyba jednak wolałbym w Nowym Jorku mieszkać, gdybym nie mógł mieszkać w Polsce, to bym wybrał chyba Nowy Jork... skąd chętnie jeździłbym do Grecji i do Włoch i do Egiptu. Wracam jeszcze do zdania, jakie usłyszałem: że „Amery­ ka demokratyzuje wieczność". Po prostu nie rozumiem, co to znaczy. Humanistyka amerykańska jest tak wspaniała, tak wyrafinowana, w tej chwili czołowa, jeżeli chodzi o hellenistykę czołowa na świecie. Dla mnie to jest też coś z pustych zdań. Bardzo cieszę się, że państwo mnie zachęcili, na pew­ no tę książkę przeczytam. Przeczytam uważnie bardzo, cho­ ciaż moje podejrzenia wobec niej nie zostały całkiem rozwia­ ne. Chodzi o to, że podejrzewam możliwość istnienia w tej książce pustych zdań. Co nazywam pustym zdaniem? Na przykład to co zacytowałem zarówno z Yeates'a jak i z Rus­ sella. Naprawdę, to są dla mnie puste zdania. Dla mnie książka, w której nie ma pustych, zdań to jest Biblia, zarówno Stary, jak i Nowy Testament. To znaczy, mo­ że budzić w kimś, kto jest ateistą, protest, natomiast tam nie ma pustych zdań. W Biblii nie ma pustych zdań, nie ma pustych zdań w wielkiej literaturze greckiej, łacińskiej i rzymskiej, nie ma pustych zdań także u Nietzschego. Jeżeli Nietzsche mówi na przykład: „Cokolwiek powie się o kobiecie jest błędem", to jest to dowcip. Albo, gdy cytuje wyznanie Flauberta: „Je ne рейх pas penser et ecrive qu'assis" - i replikuje „Mam cię nihilisto, tylko wychodzone myśli są coś warte." - to też jest dowcip. Ciągle ta sama grecka, rzymska tradycja, przede wszystkim grecka, dowcipów. Natomiast, nie wiem, czy pan Kapuściński dokładnie to zanotował, co jest podane na okład­ 16 ce, jeżeli ja tu czytam takie zdanie, „że muzyka to jest sz najbardziej zbliżająca do Boga"... Na miłość boską, skąd to wie? Gdybu powiedział, że: ,ja odczuwam, że najbard zbliża mnie do Boga muzyka". Tak, ma on prawo to powi dzieć. Ale skąd on tyle o Panu Bogu wie? Skąd on wie? J niedawno słyszałem, gdzieś wydrukowano kazanie jakiegksiędza, który powiedział na pogrzebie swojego przyjadę do widzenia w niebie. Na miłość boską, skąd on wie, że będzie w niebie? Dlaczego on to mówi? Mnie to bardzo z wiło. Szerzy się mówienie zupełnie nieodpowiedzialne. „ biety nie potrafią tworzyć muzyki, bo ich umysł jest reali styczny" (Steiner) - to jest brednia. To znaczy: brednia, j e ' się to pojmuje jako definicję. Nietzsche nie bredzi, natomiast często mówi dowcipy. N przykład: „Czy kto widział, żeby się zaziębiła kobieta, któ~ wie, że jest dobrze ubrana? Zadowolenie chroni nawet od za ziębienia". To są dowcipy. Natomiast jeżeli ktoś takie rzec mówi poważnie... Ja to na pewno przeczytam, ale nie wyzby­ wam się tak zupełnie moich podejrzeń wobec Steinera. Tu ta ką króciutką uwagę pragnę powiedzieć, że mało takiego nie odpowiedzialnego mówienia jest, moim zdaniem, w języ' angielskim, a zupełnie go nie ma w językach klasycznych, w literaturze klasycznej, nie ma go w Biblii. Co się tyczy an­ gielszczyzny, ten fakt wydaje mi się związany z samym języ­ kiem. Powiem państwu jeszcze tę drobną rzecz na koniec, mianowicie kiedyś mi opowiadała pani Halina Wittlinowa, jak po pierwszej wojnie światowej przyjechał do Wittlinów Józef Roth po swojej podróży, takiej „rekonesansowej", do Rosji, odwiedził tam różne rodziny, swoje dawne znajome ro­ dziny, mówiące po niemiecku. Zobaczył, że to są zupełnie in­ ni ludzie, poddani już tej ideologii. Mała dziewczynka powie­ działa mu: „Musi pan zobaczyć moją babcię, bo to jest bar­ dzo dziwna osoba, ona jeszcze wierzy w Boga"- „A ty dziec­ ko, w co wierzysz?" - zapytał Roth. - „Ja wierzę w masę" (Ich glaube an die Masse). - Kiedyś w Ameryce chciałem ten epizod zacytować po angielsku. I okazało się, że nie można tej odpowiedzi na angielski przetłumaczyć. Nie ma angiel­ skiego odpowiednika słowa „masa" w tym znaczeniu. Róż­ nych bredni totalitarnych po prostu nie daje się na angielski przełożyć. KSIĄŻKI G E O R G E ' A S T E I N E R A Tolstoy or Dostoyevsky: An Essay in the Old Criticism, 1958 The Death of Tragedy, 1961 Anno Domini, 1964 Language and Silence, 1967 Extraterritorial, 1971 In Bluebeard's Castle: Some Notes Towards the Redefinition of Cul­ ture, 1971 (wyd. polskie W zamku Sinobrodego, tłum. Ola Kubińska, Atext, Gdańsk, 1993) After Babel: Aspects of Language and Translation, 1975 Те Portage to San Cristobal of A.H., 1976 On Difficulty, 1978 Heidegger, 1978 Antigones: the Antigone M\th in Western Literature, Art and Thou­ ght, 1984 Real Presences, 1989 (wyd. polskie Rzeczywiste obecności, tłum. Ola Kubińska, Instytut Kultury, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1997) Homer in English, 1996 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab589661740a313b2798cd9a35b9bd6f.pdf 546d81f4370a6136a5bba53cc1f8f0ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5235 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource czas - wartościowanie antropologia komunikacji antropologia współczesności mass media Jan Paweł II, papież ( 1923-2005) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4859 Title A name given to the resource Narracja prasowa czasu niezwykłego / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.73-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Zakład Etnologii I A E PAN, Warszawa NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO. POŻEGNANIE Z JANEM PAWŁEM I I W RELACJACH „GAZETY WYBORCZEJ" WSTĘP Wczesna wiosna 2005 roku. Świat - nie tylko chrześcijański - wchodzi w traumatyczny okres żegnania się z papieżem Janem Pawłem I I . Wydarzenia kilkunastu dni z tego czasu będą przedmiotem mojej refleksji dotyczącej narracji prasowej. Podstawę jej stanowią - mające walor jednorodnego źródła oraz jednej (liberalno-demokratycznej) orientacji ideowej - materiały autorskie i infor­ macyjne publikowane od 24 marca do 14 kwietnia w „Gazecie Wyborczej" (GW) i „Gazecie Wyborczej Stołecznej" (GWS). Obejmują one relacje o Ojcu Świętym oraz zachowaniach społeczeństwa polskiego, których (w części nieza¬ mierzonym) tłem i scenerią był najważniejszy dla katolików czas Wielkiej Nocy. Ich bohaterami są więc „Papież Polak" oraz społeczeństwo , zarówno w szer¬ szym, jak i węższym tego słowa znaczeniu, rozumiane jako ludzie, naród, Polacy, także tłum , wierni, ale i wyodrębnione grupy społeczne lub zawodowe. Głów¬ nym narratorem jest tu prasa, ściślej „Gazeta Wyborcza", legitymizowana stwier¬ dzeniem Rolanda Barthesa, że wśród współczesnych wypowiedzi (discours) występują obok siebie „wielkie narracje" literackie typu powieści (w tym też popularnej) i „drobne wiadomości" zamieszczane w prasie codziennej (Barthes 1970, s. 270). Narratorką jest także autorka tego tekstu, która już przez sam dobór materiału wpłynęła na ukazany tu obraz wydarzeń. Dziennikarze „Gazety" relacjonowali wydarzenia, opinie biernych i czyn¬ nych uczestników dramatu, jakim była agonia, śmierć Jana Pawła I I oraz okres żałoby po Nim. „Gazeta" informowała o tym, co się zdarzyło z przynajmniej 1 2 3 4 1 „Gazeta Wyborcza" jest dziennikiem o największym w kraju nakładzie, mającym wydania we wszystkich miastach wojewódzkich. Jej odbiorcami są w przeważającym stopniu czytelnicy posiadający wykształcenie powyżej szkoły zawodowej, w tym przede wszystkim mieszkańcy miast. W rozumieniu heglowskiego, mnogiego podmiotu społecznego (Hegel 1965, s. 13,50). W pozytywnej konotacji zgromadzenia agoralnego (Biela 2005, s. 355) z jego specyficzną dynamiką i walorami psychoterapeutycznymi dla uczestników. Przy tym ich możliwości oddziaływania na czytelników były odmienne od tych, jakie mieli reporterzy telewizyjni, przekazujący obraz i komentarz dotyczący bezpośrednio tego, co się aku¬ rat działo. 2 3 4 �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA jednodniowym opóźnieniem, ale z reguły stosowała czas teraźniejszy, co wydat­ nie podnosiło dramaturgię narracji. W tym samym celu teksty jej reporterów mają tytuły przyciągające uwagę i pod tym kątem dobrany serwis fotograficzny. Uzupełniane są one pełnymi ekspresji wywiadami i wypowiedziami tzw. zwyk­ łych ludzi. Często występują w nich określenia „żałoba narodowa", „osierocony naród", i pytania: „Jak teraz mamy żyć?". Towarzyszące im opracowania autor¬ skie są natomiast obszerne, refleksyjne, zdystansowane. Omawiając poszczególne zagadnienia przyjęłam merytoryczno-chronologiczny podział na trzy wiodące wątki narracyjne: • Ostatnie dni życia Jana Pawła I I ; • Okres od śmierci Papieża - 2 kwietnia (sobota) wieczorem do pogrzebu, 8 kwietnia (piątek), godz. 10.00 rano; • Od pogrzebu do końca pierwszego tygodnia żałoby. Z uwagi na wskazane tu walory artykułów i doniesień prasowych, a także niebezpieczeństwo urażenia uczuć religijnych praktykujących Polaków oraz nie¬ długi okres, jaki upłynął od śmierci Ojca Świętego, własne komentarze ograni¬ czę do niezbędnego minimum. Równocześnie uważam, że poszczególne wątki dotyczące Ojca Świętego poruszone w mediach stanowią znakomity materiał do odrębnej analizy strukturalno-morfologicznej. Podobne znaczenie mają zamiesz¬ czane w prasie fotografie. W tym miejscu winna jestem kilka zdań wyjaśnień dotyczących samej nar¬ racji. Narracja należy do świata ludzkich wypowiedzi - dyskursu. Kategoria ta jest pojęciem o rozmaitych znaczeniach i zastosowaniach, zarówno w literatu¬ roznawstwie, jak i teoretycznej refleksji historiograficznej oraz współczesnych badaniach społecznych. Osadzona jest też w różnych systemach filozoficznych i szkołach socjologicznych. Nie będę tu przywoływać stanu badań nad narracją, ani też jej schematów, zasad organizujących, elementów strukturyzujących ją i konstytuujących, ade¬ kwatnych do poszczególnych kierunków poznawczych . Dla potrzeb tego tekstu niezbędne są jednak pewne odniesienia do wybra¬ nych lektur. Roland Barthes pisał: „[...] mowa jest przekazem [...] Przekazem nie tylko ustnym; może składać się on z pism i przedstawień, wypowiedzi pisanej, ale także fotografii, filmu, reportażu, widowiska, sportu, reklamy [...]" (Barthes 1970, s. 26). I dalej „[...] przez język, wypowiedź, mowę, itp. rozumieć będzie¬ my każdą jednostkę czy całość znaczącą, tak słowną, jak wzrokową: fotografia będzie dla nas słowem w tym samym stopniu, co artykuł w gazecie [podkr. M.D.-P.]; same przedmioty staną się słowem, jeśli tylko będą coś znaczyć" (Barthes 1970, s. 27). 5 5 Kwestie te są podejmowane w artykułach opublikowanych w tym tomie „Etnografii Polskiej". Zainteresowanym polecam też artykuł Anny Malewskiej-Szałygin (2004). Autorka, w sposób kompetentny i klarowny, kreśli historię stosowania i rozumienia dyskursu w naukach społecz¬ nych i filozofii. �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 75 Dyskursem, od strony postępowania analitycznego, zajął się szczegółowo Michel Foucault . Dyskurs, dla Foucaulta, jak podsumował Jerzy Topolski, to: „[...] zbiór wszyst¬ kich rzeczywistych wypowiedzi (zarówno mówionych, jak pisanych) w ich zdarzeniowym rozproszeniu i we właściwym im jednostkowym zjawianiu się [...]" (Topolski 1977, s. 22). Analiza powinna obejmować same wypowiedzi, ale także intencję mówiącego i elementy nieuświadomione, które uwidoczniły się wbrew jego woli w tym, co powiedział, lub czego nie dopowiedział (Topolski 1977, s. 22). Jest ona bowiem skierowana na uchwycenie wypowiedzi w wąskim, jednostko¬ wym zdarzeniu, i dalej na określenie warunków i granic jej istnienia, ustalenie współzależności wobec innych wypowiedzi oraz wskazanie form, które wyklucza. Powodowany takimi przesłankami Foucault dokładnie rozpisuje kolejne kroki postępowania analitycznego, niezbędne do poznania badanego dyskurs (Foucault 1977, s. 77-79). Pierwszym zadaniem jest odpowiedź na pytanie: kto mówi? (s. 77). Następne to opisanie miejsca instytucjonalnego skąd „[... ] wygłasza swój dyskurs [... ] (np. katedra uniwersytecka, parlament)" (s. 78). Wreszcie, ukazanie pozycji podmiotu określonej „przez sytuację, w jakiej może się on znaleźć" (s. 79). Od czasu Barthesa i Foucoulta narracje stały się przedmiotem licznych opra¬ cowań naukowych , podejść badawczych, sposobów analizy, a nawet form eks¬ pozycji muzealnych . Dla psychologów, jak pisze Jerzy Trzebiński, „narracja oznacza opowiada¬ nie komuś o czymś, jest więc szczególnym rodzajem komunikacji między ludźmi. 6 7 8 6 Por. Archeologia wiedzy, gdzie Foucault szczegółowo definiuje i opisuje dyskurs, formacje dyskursywne, wypowiedzi („enonse") - podstawowe pojęcia proponowanej przez siebie proce¬ dury badawczej. Jak pisze Anna Malewska-Szałygin, w badaniach dyskursu prowadzonych na początku lat 80-tych w miasteczku Wanet w pn.-zach. Anglii przez Nila Rapporta (1993) uczynił on „[... ] narrację pojęciem organizującym interpretację danych [...]. Narracja to historia, którą ludzie opo­ wiadają o sobie i swoim świecie, która z przypadkowego strumienia zdarzeń tworzy całość celo¬ w ą i sensowną [...]. Badacz analizując opowieści wyróżnia kolejne tematy (themes), śledzi ich współwystępowanie, [...] zależność od miejsca i czasu, w jakim są opowiadane. W ten sposób próbuje odkryć strategie, za pomocą których tworzy się narracje" (Malewska-Szałygin 2004, s. 92). Narracja jest obecna we współczesnych rozwiązaniach ekspozycji muzealnych zmierza¬ jących do kontekstualizacji kolekcji oraz używania przedmiotów do iluminacji i interpretacji szerszej historii. Przykładem tego jest Muzeum Opowiadaczy Historii, w którym idea kolekcji i wystawy opiera się na nowym myśleniu „[... ] o muzealiach i sposobie ich wystawienia. Kon¬ tekst nie jest tu dodatkiem lecz jednym z integralnych elementów kolekcji" (Malinowski 2005, s. 26). Punktem wyjścia organizującym całość jest, jak pisze Michał Malinowski, „narracja przeka¬ zywana w kontekście społecznym. Ważny staje się tu nie tylko sam tekst przekazu, lecz przekaz sam w sobie. Forma opowiadania nabiera jednego z centralnych znaczeń i poddana jest szczegóło¬ wej analizie, tak, aby móc znaleźć się jako niezbędny element konstruowanej wystawy. Ten sam tekst narracji ubrany w odmienne formy nabiera wielorakich zabarwień emocjonalnych i może wywołać u zwiedzającego nawet przeciwstawne reakcje. Istotna więc, w momencie gromadzenia kolekcji, jest rejestracja owych wariantów formalnych i uczynienie ich dostępnymi dla później¬ szego odbiorcy. Dopiero gdy oglądamy panoramę różnorodności sposobów opowiadania jesteś¬ my w stanie zdać sobie sprawę z istoty różnic tradycji ustnych i niezbędności ich kompleksowej rejestracji" (Malinowski 2005, s. 26). 7 8 �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Stanowi także wytwór tej komunikacji: tekst, za pomocą którego wyrażamy od¬ powiednie treści. Narracja ma też inne znaczenie: jest szczególną formą poznaw¬ czego reprezentowania rzeczywistości [...]sposobem rozumienia rzeczywistości" (Trzebiński 2002 c., s. 13; podobnie uważa Carr 1986, s. 41). Zdaniem Trzebińskiego: „Narracja jest sposobem rozumienia świata [...] (s. 17), [a sam] proces rozumienia ma formę interpretowania danych napływających z zewnątrz i generowanych przez nasz umysł" (s. 18). Nauki społeczne (psy¬ chologia, socjologia, antropologia) dążą do wykrycia reguł „interpretowania rzeczywistości". Widzą je w tzw. schematach narracyjnych. Według nich, jak uważa Trzebiński, jednostka rozumie i zapamiętuje rzeczywistość (Trzebiński 2002b, s. 22) . „Schemat narracyjny jest [...] poznawczą procedurą «czytania» biegu zdarzeń w taki sposób, że rozumiane są one jako skończone w czasie historie [...], w których występują określeni bohaterowie z określonymi intencjami, napotyka¬ jący określone rodzaje przeszkód i posiadający określone możliwości i szansę radzenia sobie z nimi" (Trzebiński 2002b, s. 23). Na tej podstawie można powie¬ dzieć, „że zaktywizowany schemat powoduje narracyjne konstruowanie rzeczy¬ wistości przez umysł ludzki" (tamże, s. 23). Jak twierdzi Katarzyna Stęplewska-Żakowicz, obecne analizy narracji utrzy¬ mane są w obrębie dwu stanowisk metodycznych, inaczej definiujących „sam przedmiot analizy. Wedle pierwszego z nich, wywodzącego się z lingwistycznych prac Laboga [...], narracja to pewna relacja pomiędzy zdaniami. Wedle drugiego, dyskursywnego stanowiska, narracja to raczej relacja między uczestnikami spo¬ łecznej interakcji" [...] (Stęplewska-Żakowicz 2002, s. 86) . Prezentowany przeze mnie tekst osadzony jest w tej drugiej konwencji meto¬ dycznej. Istotna jest jeszcze jedna kwestia dotycząca narracji, ściśle związana z „war¬ sztatem etnologa". Andrzej Piotrowski pisze, iż: wywiad narracyjny, w odróżnieniu od trady¬ cyjnych form wywiadu socjologicznego, opartych na uzyskiwaniu odpowiedzi na opracowany przed badaniami zestaw pytań, „[... ] polega na stymulacji opo¬ wiadania o przeżyciach związanych z uczestnictwem osoby badanej w jakimś wydarzeniu lub ciągu wydarzeń" (Piotrowski 1995, s. 5). Według tego autora, „początek takiemu podejściu dały badania L. Schatzmana i A. Straussa (1995), a rozwinięta koncepcja wywiadu narracyjnego jest dziełem F. Schutzego (1977), który opracował tę technikę dla potrzeb badań biograficznych" . 9 10 11 9 „Schemat narracyjny modeluje": 1. Bohaterów dziejących się historii; 2. Ich wartości, główne intencje i towarzyszące im plany realizacji; 3. Komplikacje napotykane przez bohate­ rów podczas realizacji intencji i planów, a także 4. Uwarunkowania i szanse przezwyciężenia trudności w realizacji intencji (Trzebiński 2002b, s. 23; podkr. M.D.-P.) Podobnie, współcześni analitycy dyskursu (T.A. van Dijk, J. Kurcz) interesują się narra­ cjami jako jedną z form dyskursu. W wykazie literatury Piotrowski przywołuje pełne notki bibliograficzne tych publikacji (kolejno 1977, 1983, 1987, 1989). 1 0 11 �77 NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO Podstawową zasadą prowadzenia takiego wywiadu jest ścisłe oddzielenie „[... ] niezakłóconej [przez badacza M.D.-P.] wypowiedzi autobiograficznej dotyczą¬ cej przebiegu życia narratora w całości lub w części interesującej badacza" (Piotrowski 1995, s. 5) od innych składowych jego wypowiedzi, ich okolicz¬ ności, komentarzy, tła etc. (tamże, s. 5n) . W tej interpretacji narracja jest głównym źródłem i narzędziem badawczym. Pozyskane tą drogą informacje, i ich struktury, poddane są ścisłym, drobiazgo¬ wym oraz szczegółowo opisanym regułom analizy, czyli metodyce badań. Mogą one dobrze służyć wnioskom w obrębie kilku dyscyplin naukowych - poza etno¬ logią - takich jak historia, socjologia i psychologia. W tym miejscu chciałabym podkreślić, że uważam narrację za podstawowe, wywołane źródło poznania etnologicznego, którym posługiwałam się od zarania mojej przygody z etnografią/etnologią. Nosiło ono wówczas miano etnograficznego wywiadu terenowego, a określenie narracja przyjmowało z racji ulepszenia styli¬ styki redagowanego tekstu. Wszystkie rozmowy z informatorami - w moim przy¬ padku nieomal zawsze nagrywane na taśmę magnetofonową, a następnie przepi¬ sywane na maszynie - podlegały gruntownej analizie, tak od strony danych 0 samym rozmówcy (jego statusie społecznym, kulturowym, narodowościowym, wyznaniowym), jak i poszczególnych kwestii wypowiedzi uzyskanych na intere¬ sujący mnie temat, ich czasu i okoliczności. Dopiero wszechstronna konfrontacja wyników tych analiz cząstkowych prowadziła do stwierdzeń uogólniających . Podobnie postępowali, i postępują nadal, moi koledzy zainteresowani proble¬ mami systemów pokrewieństwa, łemkowskich i bojkowskich przesiedleńców w ramach Akcji „W" na teren PGR-ów koszalińskiego, Polakami poza granicami kraju, wybranymi aspektami kultury nomadów, funkcjonowaniem współdziałania oraz pomocy wzajemnej na wsi czy miejscem i rolą ludzi starych we współczes¬ nym życiu rodzin góralskich. Badacze z Pracowni Etnologicznej IAE PAN w Krakowie, koncentrując prace na etnologicznym poznaniu mieszkańców rejonu Karpat, uznali wręcz ich relacje za podstawę i specyfikę własnego podejścia metodycznego, służącego im do szerokich interpretacji kulturowych . Nie powinno to specjalnie dziwić, do tego rodzaju źródeł odwoływali się już bowiem klasycy naszej dyscypliny: Florian Znaniecki, Bronisław Malinowski, Kazimierz Moszyński, Józef Chałasiński. Piszę o tym, aby uzmysłowić (zwłasz¬ cza najmłodszym badaczom), iż narracja od dziesiątków lat jest znanym i uzna¬ nym źródłem etnologicznym, a jej analiza stanowi podstawę warsztatu etnologa, chociaż przyznaję, że umiejętność posługiwania się nią, wyciągania wniosków 1 interpretacji, nie jest mocną stroną wszystkich uprawiających tę dyscyplinę, ale to już odrębne zagadnienie. 12 13 14 1 2 O autobiograficznej metodzie badań szerzej patrz: Kabzińska 2003. Por. moje prace dotyczące chociażby konfliktów o ziemię lub poczucia estetycznego lud¬ ności wiejskiej (Piasecka 1982, 1986, 1991). Przykładem jest chociażby zbiorowa monografia Podhale (2000). 1 3 1 4 �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA OSTATNIE DNI ŻYCIA JANA PAWŁA I I 1 5 Papież Relacjonując i komentując bieg wydarzeń „Gazeta Wyborcza" poświęciła dużo miejsca szczególnemu wątkowi, jakim było zachowanie samego Papieża w kolejnych dniach jego śmiertelnej choroby. 24 marca (czwartek). Pełen ekspresji tytuł i zdjęcie w czołówce: Papież pła­ kał? I dalej: Na twarzy Jana Pawła I I malowało się cierpienie, gdy po odwołaniu audiencji generalnej pokazał się wczoraj, tylko na chwilę, w oknie swej rezy­ dencji [...] nie przemówił do wiernych czekających na niego wytrwale na placu św. Piotra (s. 1). W tekście informacja, że na placu w porze audiencji zebrało się ponad 1000 osób, które skandowały „Kochamy Ciebie". Papież był w oknie niepełną minutę, pobłogosławił wiernych, ale nic nie powiedział. Następ­ nie mamy powołanie się na „Le Figaro" które, od anonimowego informatora z Watykanu, dowiedziało się o pogarszającym się stanie zdrowia Papieża odkąd opuścił On szpital: coraz gorzej znosi czyszczenie rurki tracheotomijnej, przez którą oddycha. Mało je, co powoduje anemię.. Dostaje więc żelazo, ale to wywo­ łuje bóle głowy i nudności. A wszystko męczy serce chorego (s. 1). Dalej, jak podaje GW, „Le Figaro" pisze w związku z nieobecnością rzecznika praso¬ wego Watykanu, Joaquina Navarro Vallsa, na wtorkowej konferencji, iż: Brak oficjalnych informacji podsyca niepokoje (s. 1). Kolejna wiadomość pochodzi z „Il Messaggero". Według niej, Stanisław Dziwisz miał powiedzieć jednemu z polskich księży: Módl się za Papieża, jego stan się pogarsza (s. 1). Dzien¬ nikarz „Gazety", Jarosław Mikołajewski, postanowił więc zasięgnąć opinii od 1 5 Tytułem wprowadzenia przytoczę, za GW, krótką kronikę wydarzeń związanych z życiem i działalnością Papieża w pierwszych miesiącach 2005 roku: 18 stycznia 2005. Odbyła się, bezprecedensowa, jak określono, audiencja papieska dla 160 rabi­ nów i kantorów reprezentujących wszystkie nurty judaizmu. Jan Paweł I I zaapelował na niej o wzmożenie wysiłków na rzecz wzajemnego zrozumienia i współpracy [...] nawiązał do przypa­ dającej w tym roku 40 rocznicy ogłoszenia przez Sobór Watykański I I deklaracji „Nostra aetate", stanowiącej przełom w dialogu Kościoła z judaizmem. Zakończył pozdrowieniem „Szalom alejchem". Wówczas trzej rabini zbliżyli się do Papieża i słowami specjalnej modlitwy podziękowali mu za wszystko, co uczynił na rzecz zbliżenia wyznawców obu religii [judaizmu i chrześcijaństwa - M . D-P.]. Wręczono Papieżowi jarmułkę w kolorach watykańskich - białym i żółtym, nazywając Go „wielkim cudotwórcą w stosunkach między katolikami i żydami". 1 lutego 2005. O godz. 22.50 Papież został nagle przewieziony do kliniki Gemelli. Joaquin Navarro Valls oświadczył, że cierpi on od niedzieli na grypę. Teraz nastąpiły komplikacje: ostre zapalenie krtani i spazmatyczny kaszel. Wiadomość o chorobie wywołała liczne spekulacje 0 abdykacji oraz kolejne słowa samego Jana Pawła I I interpretowane jako zanegowanie owych plotek. W rozważaniu niedzielnym (6 lutego) przed modlitwą „Anioł Pański" powiedział miano­ wicie: Tu w szpitalu, pośród innych chorych, o których myślę z miłością, nadal służę Kościołowi 1 całej ludzkości. Po kilku dniach pobytu w klinice Jan Paweł I I wraca do Watykanu. 24 lutego 2005. Papież zostaje ponownie przewieziony do kliniki. Komunikat watykański brzmi: Cofające się epizody ostrej niewydolności układu oddechowego. Operacja tchawicy zwa­ na tracheotomią. Towarzyszy mu komentarz: Cały świat w niepokoju. �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 79 osób posiadających dostęp do źródeł watykańskich. Ich wypowiedzi były zupeł¬ nie inne. Marco Politi z dziennika „La Republica" powiedział, iż Papież pokazał się i udzielił błogosławieństwa, ale płakał. Jego płacz może świadczyć o złym stanie emocjonalnym (s. 1). I dalej, jak twierdzi, według GW, Politi: Nic nie wiemy, żeby choroba postępowała. Wiemy jednak, że jest osłabiony. Więcej będzie można wnioskować po tym, czy w piątek weźmie udział, i w jakiej formie, w Drodze Krzyżowej (s. 1). Zdaniem Luigi Acatolli z „Corriere della Sera", wszystko jest w porządku: Nic nowego się nie dzieje [... ] Nie zabiera głosu publicznie, bo wciąż się obawia, że jego słowa nie będą wyraźne. Od osób, które są blisko Ojca Świętego wiem, że prywatnie rozmawia sprawnie (s. 1). Dzienni¬ karz ten stosuje też wyjątkowo obrzydliwą socjotechnikę pisząc: Ale na pewno wiemy tylko to, co widzimy. Na pytanie czy widział, że Papież płakał - odpowie¬ dział: To zła interpretacja jego gestów. Spodziewamy się udziału Ojca Świętego w Drodze Krzyżowej. Gdyby miał uczestniczyć też w uroczystościach w Wielki Czwartek, byłoby to zaskakujące (s. 1). 26-28 marca 2005. GW pisze: Rano schorowany Jan Paweł II musiał zrezyg­ nować ze spowiadania wiernych i po południu z poprowadzenia liturgii Męki Pańskiej (s. 7). Wewnątrz numeru natomiast, w GWS, duży tytuł donosi: Mój krzyż doniosę do końca. Ja także ofiarowuję me cierpienia, aby wypełnił się plan Boży (s. 1). I dalej w tekście: Ze swej strony jestem bliski tym wszystkim, którzy w tej chwili doświadczają cierpienia. Modlę się za każdego z nich (s. 1). To sło¬ wa Papieża, jakie przekazał listem odczytanym przez zastępującego go w czasie procesji kardynała Camillo Ruini, przewodniczącego episkopatu Włoch, uczest¬ nikom rzymskiej Drogi Krzyżowej, w której - po raz pierwszy w czasie swojego 27 lutego 2005. Tekst papieski - Modlitwę niedzielną na „Anioł Pański" na placu św. Piotra - przeczytał zastępca sekretarza stanu abp Leonardo Sandri. JPII pokazał się w oknie kliniki Gemelli, błogosławiąc i wskazując wymownie na swoją szyję. 13 marca 2005. Papież wraca do Watykanu, błogosławiąc z samochodu setki pozdrawiają­ cych go pielgrzymów. 25 marca 2005. Pierwsza Droga Krzyżowa w rzymskim Koloseum bez JPII; następuje czas kolejnych takich dramatycznych absencji. 27 marca 2005 [niedziela M.D-P]. Wielkanoc w nastroju wielkopiątkowym [... ] Papież ukazuje się w oknie watykańskim, ale nie może mówić. Wiadomo, że na skutek trudności z odżywianiem bardzo schudł i osłabł. 31 marca 2005. Alarmujące wiadomości: zapalenie dróg moczowych, wysoka gorączka, „kry­ zys kardiologiczny", sakrament chorych - zawarte są one w tytułach i podtytułach artykułów prasowych . 2 kwietnia 2005 [sobota M.D.-P.]. L ' Observatore Romano nazywa Niespodziewanym Dniem Młodzieży obecność tysięcy młodych ludzi modlących się za Papieża na placu św. Piotra: I wszyst­ kie kroki skierowały się tutaj. Od popołudnia 1 kwietnia plac s. Piotra okazał się za mały, by pomieścić całą tę rzekę młodzieży - podkreśla dziennik watykański. Dodaje, bez głębszej reflek¬ sji i kontroli nad sensem pisanego tekstu, że w tej tragicznej chwili młodzi stali się oceanem wyciągniętych, lecz pogodnych twarzy: twarzy pokolenia, które od 1978 roku uważa JPII za swo¬ jego Papieża. Dla tych chłopców i dziewcząt Karol Wojtyła jest jedynym Papieżem z krwi i kości. Tego samego dnia o godzinie 21.37 Jan Paweł I I zmarł (GW. Dodatek nadzwyczajny, poniedzia­ łek 4 kwietnia 2005, s. 19). �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA pontyfikatu - nie mógł osobiście wziąć udziału. Jak podaje GW, oglądał j ą w telewizorze umieszczonym obok ołtarza kaplicy. Cały obraz natomiast, wnę¬ trze wraz z modlącym się Papieżem, pokazywały kamery. Wierni liczyli na to, że Ojciec Święty pobłogosławi ich choćby za pośrednictwem ekranu. Telewizja (później także fotografie prasowe) ukazała na wielkim telebimie w Koloseum Jana Pawła I I . Siedział w fotelu przed ołtarzem prywatnej kaplicy, samotny, odwrócony tyłem, niepewnie trzymający duży krzyż. Ten wstrząsający obraz z telebimu w Koloseum mieli zapamiętać uczestnicy Drogi Krzyżowej i miliony telewidzów. „Gazeta" komentuje: Nie pobłogosławił wiernych, nic nie powie¬ dział, nie zobaczyli nawet jego twarzy. Ale dał znak, że jest z nimi, pełen determi¬ nacji i na przekór fizycznej słabości (s. 1). Cytowany dalej kardynał Ratzinger miał powiedzieć krzepiąco: Papież działa z absolutną jasnością umysłu i jest to dar od Boga, zważywszy na to, jak wielu cierpień cielesnych doświadczył. Zdaniem kardynała: Papież ograniczył swój roz¬ kład zajęć, ale wciąż koncentruje się na „kwestiach najistotniejszych w kościele, podejmując nieliczne, ale zasadnicze decyzje" (GW, s. 7). 29 marca 2005. GW donosi: W niedzielę wielkanocną Papież ukazał się w oknie swojego apartamentu punktualnie w południe. Najpierw wysłuchał własnego orę¬ dzia dla miasta i świata („Urbi et orbi") odczytanego przez kard. Angelo Sodano. Potem ogłoszono, że Papież udzieli specjalnego błogosławieństwa [... ] Ktoś podsunął mu mikrofon, ale mimo wielu prób Papież nie był w stanie wydać głosu. Oddychał ciężko i jakby zirytowany własną niemocą uderzał ręką w po¬ ręcz fotela. Po długiej chwili odsunął mikrofon i w milczeniu błogosławił wier¬ nym [... ] (s. 1). Kamery telewizyjne pokazały wtedy setki szlochających ludzi. [...] W poniedziałek wielkanocny walczący z niemocą JPII nie pokazał się wier¬ nym [... ] zrezygnował z udziału w modlitwie maryjnej, ale tysiące wiernych i tak zgromadziło się na placu św. Piotra. Nawet Radio Watykańskie nie nadało dzien¬ nika o godz.12, licząc na pojawienie się Papieża. Tym razem na próżno (GW, s. 1-2, za: Reuters, PAP, K A I ) . W tym samym numerze „Gazeta" zamieszcza wywiad Tomasza Bieleckiego (TB) z Luigi Accattoli (LA), watykanistą dziennika „Corriere della Sera". Polski dziennikarz zadaje kuriozalne pytania. Odpowiadający jest również zdumiewa¬ jący. TB pyta, jakby nie widział na własne oczy, co się dzieje, czy milczenie Papieża podczas wielkanocnego błogosławieństwa oznacza, że rehabilitacja prze¬ biega gorzej, niż się spodziewano? L A odpowiada: Nie, to nie był znak żadnych nowych problemów ze zdrowiem. Leczenie Papieża przebiega w takim tempie, jakiego spodziewali się lekarze. Kłopot w tym że, zdaniem lekarzy z kliniki Gemelli, Papież nadal powinien leżeć w szpitalu, ćwiczyć tam mówienie i jeszcze przez kilka tygodni nie występować publicznie. TB: Papież już przecież mówił. Dlaczego w niedzielę się nie udało? LA: Papież odzyskał mowę po operacji. Słyszeliśmy go już po wyjściu ze szpitala. Wiadomo też, że rozmawia ze swoimi 16 1 6 „Gazeta" od wydania 2-3 kwietnia 2005 r. przytacza fragmenty homilii i przemówień Jana Pawła I I skierowanych do chorych (Jan Paweł I I , 1997). �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 81 współpracownikami. Ale mówienie wciąż jest ogromnym wysiłkiem i dlatego ogranicza je do minimum. Ponadto [...] mówi raz bardziej, raz mniej wyraźnie. Dlatego papiescy lekarze odradzają mu publiczne przemawianie, dopóki nie będzie pewny swego aparatu mowy. A to może zająć nawet trzy miesiące. TB: Dlaczego więc próbował mówić w niedzielę? LA: Przez własną niecierpliwość. Tak jak wbrew lekarzom wyszedł ze szpitala, aby podczas Wielkiego Tygodnia być w Watykanie, tak też wbrew ich radom polecił w niedzielę postawić przed sobą mikrofon. Wynik od początku był niepewny: rozmawianie z najbliższymi do­ radcami to nie to samo, co występowanie przed tłumem. Oczekiwania wiernych zgromadzonych na placu św. Piotra oraz świadomość, że miliony ludzi jest cieka­ wych, czy Papież potrafi mówić, wzmogły u Papieża stres - i się nie udało. Zoba­ czyliśmy też jego chorobę - atak kaszlu, który jest skutkiem choroby Parkinsona utrudniającej koordynacje oddechu. TB: Czy po tym dramatycznym zdarzeniu Papież posłucha lekarzy i przestanie się forsować? LA: W niedzielę po raz pierw¬ szy zobaczyliśmy zniecierpliwienie Papieża z powodu słabości, która mu prze¬ szkadza w posłudze. Papież chce mówić, chce się spotykać z pielgrzymami i dla¬ tego chyba nadal nie będzie słuchać swych lekarzy (GW, s. 2). Tego samego dnia, 29 marca 2005, GW zamieściła komentarz Jana Turnaua pt. Wielki piątek trwa, w którym autor pisze m.in: Byliśmy w niedzielę widzami wydarzenia dramatycznego. Papież chciał się odezwać choćby paroma słowami do „miasta i świata" („urbi et orbi") - i nie był w stanie. Zamiast słów słychać było charczenie. Nawet podniesienie ręki do błogosławieństwa przyszło mu z najwyższym trudem. Papież jest przeraźliwie słaby. Strasznie cierpi. Ból fizyczny jest tu chyba fraszką wobec psychicznego (s. 2). Dalsze uzasadnienie łączy chaotycznie wątki groteskowe z głęboko etycz¬ nymi, egzystencjalnymi, krytycznymi wobec wysokich hierarchów Kościoła. Turnau uważa, że dla każdego taka sytuacja jest ciężka, ale dla Karola Wojtyły to tragedia, bowiem jest to człowiek sceny! Urodzony aktor, któremu całe życie zeszło na przemawianiu - a musi milczeć. Stąd ten odruch złości na samego siebie, ten gest uderzenia w pulpit. Niedzielny „reality show" na ekranie był [...] makabryczny. Słychać głosy, że „na to się nie da patrzeć" (s. 2). Autor zadaje retoryczne pytania: Czy trzeba pokazywać światu tak straszną niemoc? Czy nie cierpi na tym autorytet Kościoła, chrześcijaństwa? Czy nie podważa to wiary? Wkrótce jednoznacznie na nie odpowiada: Dziś granica przyzwoitości przebiega gdzie indziej. I przebiega tam, gdzie należy. Powtarzano już wiele razy: obraz cierpiącego Papieża jest dla wielu pocieszeniem: dla tych, którzy sami cierpią, odchodzą. A młodzi? Niech się sposobią do cierpienia, niech się uczą, że życie ma swój kres, niech widzą, jak duch zmaga się z ciałem (s. 2). 17 Na ten sam temat ks. Tomasz Halik, pytany przez dziennikarza Tomasza Grabiń­ skiego o sens publicznego charakteru papieskiego cierpienia: Jaką lekcję stanowi 1 7 Jak zauważył ks. Adam Boniecki: Poprzedni papieże, jak wszyscy śmiertelnicy, też od¬ chodzili z tego świata w boleściach, ale sam widok papieża w łóżku był nie do pomyślenia (GW, 29 marca, wtorek, s. 2). �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ono dla chrześcijan? - odpowiada: W czasie, kiedy śmierć jest ukrywana za szpi¬ talnymi parawanami albo też bagatelizowana w horrorach, niemy gest znaku krzyża wykonany przez cierpiącego Papieża, łączący słabość starości z siłą ducha, stanowił być może Jego najbardziej wymowną wypowiedź (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). W numerze z 2-3 kwietnia „Gazeta" relacjonuje dość dokładnie, co działo się na placu św. Piotra, podając: Piątek, godz. 19, komunikat Watykanu: - Stan zdrowia OŚ znów się pogorszył. Wystąpiła niewydolność sercowo-naczyniowa, spadło ciśnienie krwi, oddech stał się płytki, a nerki funkcjonują gorzej. Chwilę potem telewizja SKY Italia podała, że Papież stracił przytomność. Było to już trzecie oświadczenie tego dnia, a każde kolejne okazywało się coraz bardziej dramatyczne [...] Ten dzień musiał kiedyś nadejść [...] Tłum pod Bazyliką zagęsz­ cza się, jest już kilkadziesiąt tysięcy osób. Niektóre zapalają świeczki [...] Niewie¬ le osób wyraża nadzieję, że to kolejny krótkotrwały kryzys, że i tym razem, za dwa albo trzy dni JPII stanie w oknie Pałacu Apostolskiego, by podjąć próbę rozmowy ze zgromadzonymi na placu św. Piotra ludźmi (s. 1). Zwykli ludzie twierdzą, że została już tylko modlitwa. Są zdania, że tym razem już Mu się nie uda. Dalej wiadomość: Około ósmej wieczorem we włoskich mediach pojawiła się informacja, że Papież umarł. Za chwilę zdementował ją Watykan, choć waty¬ kańscy dostojnicy przyznawali, że JPII jest w agonii - Gaśnie pogodnie - mówił rano kardynał Andrzej Maria Deskur, przyjaciel Papieża (s. 1). „Gazeta" pisze, że z całego świata przybywają kardynałowie, podaje kolejne komunikaty i spe¬ kulacje dotyczące stanu zdrowia Papieża. Jest w nich więcej, niż dotąd, wypowie¬ dzi medycznych , konkretniejszych wyjaśnień rzecznika prasowego Watykanu dotyczących czynności wykonanych przez Papieża w ostatnich dniach, jego stanu psycho-fizycznego, który charakteryzuje spokój. 18 Nie ustawały doniesienia „Gazety" o modlitwach za Papieża na wszystkich kontynentach w różnych krajach , nawet tych dotkniętych kataklizmami i trage¬ diami (tsunami, wojny domowe) oraz z bardzo małymi skupiskami katolików. Cechą charakterystyczną przytoczonych medialnych relacji jest, osadzone w scenerii Wielkiego Tygodnia, ukazanie ziemskiego wymiaru ludzkiej egzysten¬ cji, cierpienia i walki o życie. Jest też oddanie niepokoju oraz eskalacja napięcia psychicznego społeczeństwa wokół tej walki Papieża - głównego ich bohatera. Przekazywane wiadomości z reguły stosują zwrot „mieli", czy „miał powiedzieć". 19 1 8 „Gazeta" zamieszcza wywiad ze specjalistą od choroby Parkinsona, i innymi lekarzami ze Szpitala Bródnowskiego, którzy relacjonują fachowo różne stadia choroby Papieża na podstawie komunikatów udzielanych przez Watykan. Ich diagnoza nie jest optymistyczna (GW, 2-3 kwiet¬ nia, sobota-niedziela, s. 6). Na pytanie Tomasza Grabińskiego, zadane ks. Tomaszowi Halikowi: Polskie kościoły są pełne ludzi modlących się o zdrowie Papieża. Czy tak samo jest w Czechach? - odpowiedź brzmia­ ła: Czeska pobożność jest, jak często podkreślam, „płochliwa", wstydliwa, ukryta, nieokazała. Wielkie zgromadzenia religijne oraz wylewy uczuć nie są w naszym stylu. To nie oznacza jednak, że Czesi nie modlą się za Papieża i że nie myślą o Nim z szacunkiem i miłością. Także wielu tych, którzy nie chodzą do kościoła. Myśmy także Go kochali i był to też „nasz Papież" (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 7). 1 9 �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 83 Gwarantuje on osłonę źródła informacji przed zarzutami ujawniania tajemnic, a jednocześnie podsyca ciekawość, uwiarygodnia dostarczane dane, potęgując zarazem plotki i domniemania. Dywagacje i pogłoski, zachowanie lekarzy oraz kleru wnoszą element tajemnicy, stymulowany przez media. Spekulacje o stanie zdrowia Ojca Świętego bardzo często są wręcz „ludyczne". W relacjach następują ciągłe zwroty akcji, często brak poczucia dobrego smaku, taktu. Utrzymują one emocje wiernych w stanie nieustannego, bardzo wysokiego, wahającego się na¬ pięcia: od euforii do skrajnego pesymizmu. Społeczeństwo Doniesienia prasowe dotyczące innych sfer życia społeczeństwa polskiego były bardzo ograniczone. Dominowały informacje o zachowaniach „zwykłych", „przeciętnych" ludzi, połączonych niepokojem i troską o życie „Największego Polaka" oraz doniesienia o modlitwach i mszach . Modlono się w kościołach różnych wyznań. W katedrze polowej Wojska Polskiego mszę w intencji Ojca Świętego odprawił biskup Tadeusz Płoski. Wzięli w niej udział: prezydent Aleksander Kwaśniewski, premier Marek Belka, mini¬ strowie, żołnierze i wielu warszawiaków. Modlili się prawosławni (w cerkwi na Pradze), żydzi w Synagodze Nożyków przy Twardej, muzułmanie (w meczecie przy Wiertniczej). Polecali Papieża opie¬ ce Boga. Wszyscy podkreślali zasługi Jana Pawła I I dla pojednania i dialogu różnych religii. W oknach domów pojawiły się świece. Część z nich zapalono po odebraniu SMS-a: Zapalcie świeczkę w swoim oknie w intencji Papieża. Przekaż tego SMS-a swoim znajomym (GWS, 2-3 kwietnia, sobota/ niedziela, s. 3). Przed zdjęciami Papieża układano kwiaty, w kawiarniach i restauracjach odwoływano imprezy. W Wadowicach, miejscu urodzin Jana Pawła I I , zwalniano się z pracy, nauczy¬ ciele zawieszali część zajęć w szkołach. Od świtu w kościołach błagano o zdrowie dla Papieża. Ludzie liczyli na cud. Wielu nie chciało się pogodzić z myślą, że może on umrzeć. Jaka śmierć? Nie dopuszczam takiej myśli. W nim jest chęć życia i siła [...] wierzę, że życie zwycięży (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 1). „Gazeta" relacjonowała także, co działo się na placu św. Piotra w Rzymie. W piątek, m.in. odnotowała rosnący, liczący kilkadziesiąt tysięcy tłum pod 20 2 0 21 Pacjenci w szpitalach, śledząc wiadomości o stanie zdrowia JPII, modlili się głównie o to, by Ojciec Święty nie cierpiał - Chyba nikt inny nie jest dziś w stanie lepiej zrozumieć Papieża niż my, chorzy - mówili (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). GWS, 2-3 kwietnia, sobota/niedziela, Duży tytuł: „Warszawa z Papieżem", i dalej: Tysiące ludzi modliło się wczoraj w intencji Ojca Świętego w kościele św. Anny, który stał się duchowym centrum Warszawy. Nikt nie wstydził się płakać. Jedni trwali w milczeniu, inni cicho odmawiali różaniec. Na mszę, którą o godz. 21 odprawiał tu ks. Franciszek Longchamps de Berier, ściągnę­ ło ponad 3 tys. ludzi. - Chcemy prosić o łaskę zdrowia dla Ojca Świętego - powiedział kapłan. Kazania słuchano z ogromnym skupieniem, w całkowitej ciszy. Do komunii przystąpił niemal cały kościół. Po mszy wierni nie opuścili świątyni. Nie odeszli też ci, którzy nie zmieścili się w środku i modlili się na ulicy. Zaczęło się nocne czuwanie (s. 1). 2 1 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Bazyliką. Niektórzy zapalali świeczki [...] Niewiele osób wyraża nadzieję, że to kolejny krótkotrwały kryzys, że i tym razem za dwa albo trzy dni JPII stanie w oknie Pałacu Apostolskiego, by podjąć próbę rozmowy ze zgromadzonymi na placu św. Piotra ludźmi. Turyści kupują pamiątki, robią zdjęcia. Reporterzy kierują obiektywy na wszystkim znane okno. Gdy odchodzą z placu - piją kawę, jedzą tosty. Nie ma rozpaczy, jest oczekiwanie rychłego, od dawna spodziewane¬ go, sieroctwa [...] Rzym żyje swoim życiem. Ale po raz pierwszy tak intensywnie żyje też dogasającym życiem swojego pierwszego obywatela (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 1). Ten fragment relacji jest właściwie opisem zachowań typowych dla „wścibskiego", ale biernego, gnuśnego tłumu gromadzącego się na placu, na którym być może „coś się zdarzy". Kolejny akapit dynamizuje już zarysowany obraz. Wnosi do niego element nadziei: Pół godziny po północy na placu św. Piotra, pod dwoma rozświetlonymi i trzema lekko rozjaśnionymi oknami Pałacu Apo¬ stolskiego, młodzież zaczyna śpiewać pieśni wyzdrowienia. Takie same, jakie śpie¬ wano 3 tygodnie temu pod polikliniką Gemelli. Po raz pierwszy od 24 godzin ludzie na placu św. Piotra dali znak, że nie czekają na śmierć, ale na ozdrowienie OŚ. Nawet świeczki, które przynoszą ze sobą, pozbawione są muślinów i abażu¬ rów. Płoną żywym światłem (tamże, s. 1). „Gazeta" publikowała też czaty internetowe. Ich autorzy koncentrowali się na własnych stanach emocjonalnych, podkreślali smutek i żal związany ze stanem zdrowia Jana Pawła I I . Pisali m.in.: [... ] Smutno mi. Odchodzi od nas człowiek, który tak wiele zrobił dla ekumenizmu, którego mądrość łączyła ludzi różnych światopoglądów; [...] Od rana oglądam telewizję albo sprawdzam wiadomości w necie. Nie jestem w stanie na niczym się skupić. Ryczę cały czas. O imprezach nawet nie jestem w stanie myśleć. Nawet nie sądziłam, że to mnie aż tak przybije. [...] Nie mogę pracować. Wszyscy siedzimy i płaczemy, modląc się. A ja już nie mam łez; [...] Wiem, jak ta choroba [Parkinsona - M.D.-P.] wygląda na co dzień, ile wymaga siły, aby stawić jej czoło. Jak zobaczyłam Papieża po wyjściu z kliniki, wychudzonego i zmęczonego, wiedziałam, że nie ma wiele czasu. Jest mi smutno. Będę o Nim myślała (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). Nie chciał iść do szpitala, zatem oznacza to, że przygotowuje się na śmierć - uważali wierni. To był „historyczny moment" jego wyboru na papieża, ale też i „kawał mojego życia" - mówili. Wspominali różne chwile z życia Jana Pawła I I , spotkania z Nim ( GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 4). Byli też tacy, którzy nie za bardzo wiedzieli jak się zachować wobec zbioro¬ wych postaw współobywateli: [...] dziś mieli robić imprezę. Zastanawiają się, czy nie odwołać jej w związku ze stanem zdrowia Papieża (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2) Zdarzały się również wypowiedzi krytykujące media, ich sposoby realizacji oraz interpretacji toczących się wydarzeń: [... ] Dziś udałem się do kościoła św. Anny, ale po chwili uciekłem. Chyba każda stacja telewizyjna za punkt honoru postawiła sobie zrobić z tego miejsca newsa [... ] Jak w takim miejscu, w takim momencie się skupić? Jak pogodzić apele o modlitwę płynące z ekranów stacji �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 85 telewizyjnych w czasie, kiedy te same stacje skutecznie taką modlitwę uniemożli¬ wiają? Ja osobiście mam dziś zamiar spotkać się ze znajomymi. Choć plan spot¬ kania zapewne ulegnie zmianie, to jednak sądzę, że my, spotykając się i oddając nawet chwilę refleksji, uczynimy więcej niż wszystkie stacje telewizyjne czy radio¬ we razem wzięte. Bo nasza refleksja będzie wynikać z naszej wewnętrznej potrzeby [... ] Jestem zażenowany tą medialną wyżerką. Fakt, odchodzi człowiek wielki i powinno to zostać zauważone. Przede wszystkim jednak stosownie do Jego wiel¬ kości powinno się uszanować Jego godność i pozwolić na odejście w spokoju, z poszanowaniem intymności śmierci (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). Podobne stanowisko akcentują przedstawiciele Kościoła katolickiego. Kościół W obliczu, skutecznie stymulowanej przez mass media, wręcz zbiorowej „narodowej histerii" związanej ze złym stanem zdrowia „Papieża Polaka", na uwagę zasługują zamieszczane w prasie (także w radio, rzadko w TV) wyważone wypowiedzi wysokich rangą przedstawicieli Kościoła. Często są one polemiczne wobec relacji środków masowego przekazu i obrazu w nich kreowanego. Biskup Tadeusz Pieronek, wobec przeważających wśród rodaków oczekiwań na cudowne ozdrowienie Jana Pawła I I , próbował tonować te nastroje w radiu RMF FM. Prosił, by pamiętać, że Papież jest człowiekiem i wcześniej czy póź¬ niej musi odejść. Wierni (wśród nich także liczne zakonnice) jednak oponowali twierdząc, że to nie jest zwykły człowiek. Niech zostanie z nami jeszcze trochę. Niech nie odchodzi (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). Emocje parafian uspokajał także proboszcz Gil z Wadowic, mówiąc: To co czyni Pan Bóg jest zawsze najlepsze. Papież jest gotowy na śmierć. Musimy wziąć pod uwagę to, że to może być kres. Jeżeli wyzdrowieje - podziękujemy Bogu. Jeżeli odejdzie - podziękujemy za wspaniały pontyfikat, za to, że rozsławił nasze miasto i zrobił dużo dobrego dla świata (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 4). Arcybiskup Alfons Nossol, ordynariusz opolski, w nawiązaniu do wypowiedzi biskupa Tadeusza Pieronka powiedział m.in.: zapominamy o tym, że Papież jest człowie¬ kiem i tak jak każdy podlega ludzkim prawom. A my eksploatujemy go na gwałt, na siłę, zmuszamy go wręcz do tego, by pokazał się w swoim cierpieniu. Trzeba bronić jego ludzkiej godności, człowiek ma prawo do intymności cierpienia. Śmierć jest bramą przejścia ze świata do Zmartwychwstałego. Być może Papież jest teraz w najważniejszej i najdłuższej podróży swego życia - w podróży do Wieczności - i to, że przeżywa ją w okresie Wielkiej Nocy, na pewno odtragizowuje te wydarzenia (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 14). Stanowisko arcybiskupa Nossola różni się zdecydowanie od przytoczonego już, pełnego emocji felietonu Jana Turnaua z 29 marca. Arcybiskup z całą mocą przeciwsta¬ wia się „ludycznym" formom medialnego przekazu, apeluje o zachowanie god¬ ności człowieka w ostatnich chwilach jego ziemskiego bytu: [...] Lud żąda, chce go zobaczyć, a on czyni temu zadość. Powinniśmy mieć godność człowieka na uwadze i nie zmuszać go do pokazywania się [...] To trudny pacjent, ale realista, �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA więc trudno mi uwierzyć, że postępuje wbrew zakazowi lekarzy. Oni są przeciwni eksploatowaniu Papieża, a Papież jest w pewnym stopniu pod presją ludzi zgro¬ madzonych na placu św. Piotra [... ] a każde życie, zwłaszcza znaczone cierpie¬ niem, ma prawo do tajemnicy. Cierpienie nie jest fotogeniczne [...] Wiem, że chcą mu pomóc w niesieniu krzyża, że cierpią z nim [...] Żal mi go, że jest tak wysta­ wiony na widok publiczny. Że nie ma intymności bólu, cierpienia [...], i to w momencie, kiedy to przygotowanie do najważniejszej podróży życia jest realne [...] Nam, chrześcijanom, nie wolno tracić nadziei - przecież JPII to największy mistrz w głoszeniu nadziei, nie możemy teraz w sytuacji granicznej zniweczyć jego przesłania [...] Musimy szturmować niebo, by ulżyło jego cierpieniom, ale też mamy prawo błagać o cud (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 14). ŻAŁOBA. OD ŚMIERCI PAPIEŻA 2 K W I E T N I A (SOBOTA) WIECZOREM DO POGRZEBU, 8 K W I E T N I A (PIĄTEK), GODZ. 10.00 RANO Na wieść o śmierci Jana Pawła I I (2 kwietnia, sobota, godz. 21.37) wszystkie krajowe (także większość zagranicznych) stacje telewizyjne przerwały progra­ my, wyły syreny, biły dzwony (na Wawelu przez 25 minut słychać było dzwon Zygmunta). Wierni płakali, modlili się w kościołach, na ulicach, w domach. W Warszawie w oknach zapłonęły świece. W kościele św. Anny złożono hołd zmarłemu, chwytając się za ręce i tworząc łańcuch „Z życia do życia". Uczestni­ czący w nabożeństwie śpiewali „Barkę" - ulubioną pieśń Papieża. Na Plac Piłsudskiego na mszę przybyło około 100 000 osób, które modliły się, paliły znicze, pozostawały w zadumie do późnych godzin nocnych, składały wpisy w księdze kondolencyjnej. Godzina 21.37, dnia 2 kwietnia, jest momen¬ tem kulminacyjnym dramatu rozstawania się z żywymi, jego bohatera - „Papieża Polaka". Wyznacza ona też granicę, od której rozpoczyna się żałoba po zmarłym. Jej treści, intensywność i „wystrój" są zmienne. Inni są też aktorzy wydarzeń. O Papieżu Serce Nieomal w chwili zgonu Jana Pawła I I rozpoczęły się spekulacje dotyczące miejsca Jego pochówku. Przywoływano pogłoski, pojawiające się w mediach, o wielkim, świętym Papieżu (GW, poniedziałek, 4 kwietnia, s. 4), a także czy możliwe jest, że Papież zostanie pochowany w kryptach, w bliskim sąsiedztwie św. Piotra, lecz Jego serce spocznie w Krakowie (tamże). Tematem podjętym przez GW były rozmowy prowadzone przez dostojników krakowskich z sekre¬ tarzem Papieża, arcybiskupem Stanisławem Dziwiszem, dotyczące pogrzebu Ojca Świętego w Katedrze Wawelskiej. Polscy duchowni powoływali się na to, że Papież sam kiedyś mówił, że chce spocząć na Wawelu. Wreszcie ks. Janusz �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 87 Bieliński - infułat, proboszcz Katedry Wawelskiej, w rozmowach z dziennika¬ rzami wyznał: Złożenie serca JPII w katedrze na Wawelu byłoby jednym z naj¬ wspanialszych darów i skarbów, jakie posiada ta świątynia (GW, 4 kwietnia, poniedziałek, s. 3). Dodawał jednak, że od niego to nie zależy. Prośba o serce Papieża miała wyjść do Watykanu z Krakowa. Kardynał Franciszek Macharski powiedział, że wszystko będzie zależało od woli Jana Pawła I I wyrażonej w Jego testamencie, stąd niezręcznie teraz na ten temat rozmawiać (tamże). W dalszych rozmowach kardynał nie wypowiadał się jednoznacznie. Odnoszę wrażenie, że pomysł niezbyt mu się podobał. Jacek Majchrowski, prezydent Krakowa, powie¬ dział natomiast dziennikarzom: Chcemy, żeby serce największego krakowianina i Polaka spoczęło na Wawelu [...] - jednak tu reguły wyznacza Kościół i my będziemy te zasady szanować (tamże). I dalej: reguły miał wyznaczyć sam Papież, jednak o wykonaniu jego testamentu zdecyduje - zdaniem krakowskich duchow¬ nych - abp Stanisław Dziwisz, a być może i całe kolegium kardynalskie (tamże). Jeszcze dalej zamieszczono egzaltowane wypowiedzi rozmarzonych czytelników, że wtedy do Krakowa przyjechaliby pielgrzymi, dostojnicy kościelni, państwo¬ wi, byłaby transmisja w mediach i na telebimach, a wszystko to działoby się na Błoniach, gdzie Jan Paweł I I wielokrotnie odprawiał msze św. Prasa donosiła, że trwają, według mnie kuriozalne w X X I wieku, starania polskich dostojników kościelnych, aby serce Papieża przywieźć do Polski i po¬ chować na Wawelu. Rzym wciąż jednak zastanawia się, czy papieskie serce może spocząć na Wawelu. Taka możliwość nie budzi tu kontrowersji, bo do początku XX wieku częstą praktyką było składanie serc papieży poza Bazyliką św. Piotra w rzymskim kościele św. Wincentego i Atanazego w pobliżu fontanny Di Trevi. Jeden z najbardziej poinformowanych watykanistów Marco Politi twierdzi, że na wawelski pochówek papieskiego serca naciskają ludzie polskiego Kościoła. Świat Zachodu odwykł od kultu relikwii, ale Kościół nadal jest mu wierny. Dlatego może poważnie rozważyć te propozycje - tłumaczy Filippo Ceccarelli z dziennika „La Repubblica". Politi mówi jednak, że nawiązujący do romantycznej tradycji pochówków serc Chopina czy Mickiewicza pomysł nie znajdzie zrozumienia w rzymskim Kościele (GW, 5 kwietnia, wtorek, s. 3). Testament Odrębny wątek prasowy stanowiły dywagacje wokół tego, czy Ojciec Święty zostawił testament. Rozważane są one zwłaszcza w kontekście miejsca pochów¬ ku Papieża oraz wyznaczenia następcy (in pectore). Oświadczenie rzecznika Watykanu ucięło wszelkie domysły, według których Jan Paweł I I miał prosić w (testamencie) o pochowanie go na Wawelu. Papież nie pozostawił żadnego oświadczenia, czy też wskazówek w tej sprawie. Dlatego będziemy postępować zgodnie z tradycją Kościoła (GW, 5 kwietnia, wtorek, s. 3). Nie przekazał też instrukcji dotyczących swego pogrzebu. Spocznie więc obok wielu poprzedników w podziemiach Bazyliki św. Piotra. Pogrzeb rozpocznie się w piątek o godz. 10.00, brzmiał oficjalny komunikat Stolicy Apostolskiej. �88 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Dyskusje wokół testamentu papieskiego narastały. Wreszcie w środę (6 kwiet¬ nia) rzecznik watykański ogłosił, że Jan Paweł I I zostawił taki dokument. Do chwili jego upublicznienia spekulacje sięgały przysłowiowego zenitu. Informa¬ cje z Watykanu były skąpe i lakoniczne. Testament miał być po polsku, liczył 15 stron i nie stanowił formalnego dokumentu prawnego, ale duchowe przesła¬ nie pisane latami. Pierwszy fragment powstał w 1979 r. Kolejne części Papież redagował aż do śmierci Na różnych etapach swego pontyfikatu (GW, 7 kwiet¬ nia, czwartek, s. 1). Czasem te zapisy miały kilka linijek, czasem zajmowały większą część strony. JPII powierzył tekst najpewniej osobistemu sekretarzowi abp. Stanisławowi Dziwiszowi. Nie jest jednak jasne, czy 15 stron testamentu powstało z prostego połączenia dawnych zapisów, czy też na każdej stronie jest jeden fragment i w związku z tym na reszcie strony jest puste miejsce. Co zawiera dokument? (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 1). Dziennikarz „Gazety", Jarosław Mikołajewski, w sposób egzaltowany przedstawił własne myśli na temat okolicz¬ ności powstawania i formy papieskiego tekstu. Dominują w nim udręki Papieża, jakich miał doświadczać przy jego pisaniu (tamże). Według kardynałów, którym dokument udostępniono wcześniej, jak przypusz¬ czano nie na piśmie ale odczytując robocze włoskie tłumaczenie, zawiera on przemyślenia nad życiem, śmiercią, wiarą, aktualnością Ewangelii na przestrzeni wieków; Duchowe świadectwo człowieka, który żył z Panem [...] w testamencie - „duchowymprzesłaniu" nie ma - co potwierdził rzecznik Watykanu - mowy 0 kardynale, którego Papież w 2003r. mianował „in pectore" (czyli w tajemnicy). JPII nie ujawnił nazwiska kardynała przed swą śmiercią. - Sprawa kardynała „in pectore" nie będzie już podnoszona - głosił oficjalny komunikat Watykanu. Oznacza to, że ta kardynalska nominacja umarła wraz z Papieżem. Wczorajsza kongregacja kardynałów postanowiła też, że konklawe, które wybiera nowego papieża, zawiąże się 18 kwietnia (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 1). „Gazeta" zastanawiała się też, czy Papież pozostawił jakieś rękopisy. Wiado¬ mo, że prywatne zapiski zostały spalone, brak jest również encykliki. Mówi się wprawdzie, że Jan Paweł I I pisał encyklikę O cnocie Miłości, ale zdania watykanistów na ten temat są różne. Nie wiadomo także, czy pozostały wiersze 1 rozważania. W prasie włoskiej były też pogłoski i relacje o siostrach oraz współpracowni¬ kach opiekujących się chorym do ostatniego momentu. Donosiły one, że źle ich potraktowano, nikt z funkcjonariuszy watykańskich, ani duchowieństwa polskiego im nie podziękował. Włoskie gazety spekulowały również na temat przyszłego losu arcybiskupa Dziwisza oraz posiadanego przez niego ogromnego świadectwa życia Jana Pawła I I , które miał spisywać każdego dnia. Czy je ujawni? Czy rzeczywiście Papież nie wyraził swej woli, co do miejsca wiecznego spoczynku? A dalej dywagacje dotyczące nazwiska kardynała in pectore, mającego zająć Jego miejsce. Chińczyk? - z racji tego, że tak wielki obszar nie powinien zostać bez kardynała, czy może arcybiskup Dziwisz? (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 5). Tymczasem Kościół już przygotowywał się do konklawe. Relacje prasowe opisują sposoby zabezpieczenia tajności obrad, ich odizolowania, czyli zaplecza �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 89 kulturowo-logistycznego. Podają charakterystyki frakcji wysokich duchownych i potencjalnych kandydatów na nowego papieża. Coraz więcej miejsca zajmują w nich wypowiedzi dotyczące kardynała Ratzingera („pancernego kardynała"). Podnoszone są jego konserwatyzm i zachowawczość poglądów (GW, 14 kwiet¬ nia, czwartek, s. 10). Społeczeństwo Kraj „Gazeta" donosiła, że w kraju ludność w miastach spontanicznie wywiesza flagi polskie i papieskie. W oknach mieszkań, witrynach sklepów i lokali poja¬ wiły się wśród kwiatów portrety Papieża. Autobusy, tramwaje, metro, uczelnie i gmachy publiczne, przyozdobiono flagami przewiązanymi kirem. Na uczel¬ niach studenci budowali ołtarze (np. SGH). W środę (6 kwietnia) odbyło się specjalne uroczyste zgromadzenie Parlamen¬ tu RP, na które przybyli: prezydent, premier, ambasadorowie, przedstawiciele Kościołów różnych wyznań, innych organizacji, wojska, związków zawodowych. Okolicznościowo przemawiał marszałek Sejmu Włodzimierz Cimoszewicz. Na telebimach przedstawiono przemówienie Papieża z czerwca 1999, kiedy gościł w Sejmie. Następnie przyjęto, przez aklamację, tekst: Akt oddania hołdu pamięci Ojca Świętego Jana Pawła II, po którym posłanka LPR zaczęła modlitwę „Ojcze nasz"; większość się do niej głośno dołączyła, dodając trzy razy „Wieczny odpoczynek". Kilkudziesięciu parlamentarzystów poszło potem na mszę do koś¬ cioła św. Aleksandra (Plac Trzech Krzyży) (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 4). „Gazeta" podkreślała też postawy miejskich władz, organów samorządowych, spółek, przedsiębiorstw i zakładów prywatnych. Z ich inicjatywy na znak żałoby odwołano wszelkie imprezy kulturalne i rozrywkowe, zamknięto kina i teatry. W czasie wtorkowej mszy narodowej i piątkowej mszy żałobnej nieczynne były hipermarkety, sklepy, mniejsze zakłady pracy. Nie odbywały się zajęcia w szko¬ łach i na uczelniach. We wtorek (5 kwietnia) na Placu Piłsudskiego w Warszawie odprawiono ko¬ lejną, jak określano narodową, mszę za Papieża, której przewodniczył prymas Polski kardynał Józef Glemp. Wziął w niej udział korpus dyplomatyczny, przed¬ stawiciele innych kościołów, prezydenci miast. Na telebimach przez całą dobę wyświetlano filmy z pielgrzymek Jana Pawła I I . „Pojawił się duch wolontaryzmu". Spontanicznie sprzątano zwiędłe kwiaty oraz wypalone znicze, aby zrobić miejsce dla wiernych i na nowe krzyże z kwia¬ tów. Dekorowano place oraz miejsca przed piątkową mszą na warszawskim Placu Piłsudskiego. Przy pomnikach Papieża, w miejscach, które odwiedził, od¬ prawiano modły, znoszono kwiaty, palono świece. Spektakularnym przykładem takiego działania jest Aleja Jana Pawła I I w Warszawie. Obok tych relacji były też doniesienia o charakterze ludowego „wyrzeczyska". Otóż, ponad 25 tysięcy kibiców Cracovii, Wisły i innych klubów oraz piłkarze i trenerzy spotkali się w poniedziałek 4 kwietnia na stadionie Cracovii �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA na mszy świętej, aby przekazać sobie znak pokoju: To efekt pierwszej decyzji Ojca Świętego z drugiego świata - mówią kibice (GW, wtorek, 5 kwietnia, s. 7). Zapowiedź wspólnej mszy [...] wywołała olbrzymi odzew w środowisku kibiców. Strony konfliktu zadeklarowały zawieszenie broni [...] „Koniec świętej wojny! Jesteśmy Mu to winni, po prostu dosyć nienawiści [...] Zrobię wszystko, żeby kibice w Krakowie zaczęli się szanować. Dla Niego to zrobię" - napisał na forum internetowym „Pasów" kibic, Wisły. „Jeżeli nie teraz to kiedy? - pytał inny. Tuż po śmierci Papieża pod krakowską kurią obok kwiatów i zniczy pojawiły się flagi zwaśnionej Wisły i Cracovii. Wieczorem stadion „Pasów" wypełnił się po brzegi [...] Większość przekazała sobie znak pokoju. Nie wszyscy. Nieliczni bowiem mówili: Przyszliśmy tu dla Papieża, a nie dla pojednania. Jednak pod koniec mszy cały stadion już razem skandował: „Pojednanie, Pojednanie"! Fakt, że tysiące fanów Wisły i Cracovii przebywało na jednym stadionie bez oddzielają­ cych ich kordonów policji, to najwyraźniej efekt pierwszej decyzji Papieża z drugiego świata - mówił Piotr Wawro, prezes Stowarzyszenia Kibiców Wisły Kraków. Również prezes Stowarzyszenia Cracovia Grupa 100, Dariusz Mróz, ma nadzieję, że na osiedlach i ulicach nie będzie już przelewu krwi z powodu źle pojętej „świętej wojny" - Dajmy ludziom trochę czasu, a nauki Papieża na pewno będą owocować (tamże, s. 7). Ale już na sąsiedniej stronie (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 8) dziennikarz zastanawiał się: Ile potrwa „cud nad Wisłą". Pojednanie to cud. Ale czy rzeczy­ wiście uda się wyrzucić ze stadionów chamstwo, nienawiść, noże? Czy ten cud będzie trwał? Czy w ogóle cud tego, co teraz wszyscy przeżywamy, będzie trwał? „Gazeta" cały czas publikowała wspomnienia z wizyt Jana Pawła I I w Polsce. Ogłosiła przyjmowanie nowych. Drukowała fragmenty homilii i przemówień Papieża z jego pielgrzymek po świecie. Podawała też refleksje znanych po¬ staci życia społecznego, m.in. Timothy Gartona Asha, Leszka Kołakowskiego, Adama Michnika, Kazimierza Kutza oraz te pojawiające się w Rzymie, a doty¬ czące dokonań Papieża i przeszkód, na jakie natrafiał przy ich realizacji. Za¬ mieszczała wywiady z osobistościami państwowymi (Wałęsą, Kwaśniewskim), o ich spotkaniach z Papieżem, i refleksje z Nim związane przedstawicieli Kościoła (Bp. Tadeusz Pieronek). Wierni, indywidualnie, z rodzinami, duszpasterzami, kolegami, wybierali się na uroczystości pogrzebowe do Rzymu. Brakowało miejsc w samolotach. Urucha¬ miano dodatkowe rejsy lotnicze, kolejowe, autobusowe. Jechali też prywatnymi samochodami, chociaż wiedzieli, że warunki będą spartańskie, a nawet bez gwa¬ rancji dostania się choćby na ulice prowadzące na plac św. Piotra. Swoje zacho¬ wanie motywowali tym, że gdyby nie pojechali, żałowaliby tego do końca życia. „Gazeta" nieustannie podawała praktyczne wskazówki dotyczące dojazdu do Rzymu, parkingów, noclegów itd. w samym mieście. Potem donosiła, że na par¬ kingach, w hotelach nie ma miejsc, że centrum oraz najbliższe okolice Rzymu są zablokowane i pielgrzymi nie mają już szansy na bezpośrednie uczestnictwo w pogrzebowej celebrze. Wreszcie, że kolejka do Bazyliki św. Piotra, gdzie ciało Papieża spoczywało na katafalku, została „zamknięta" już w środę o godz. 22, �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 91 a nie - jak wcześniej zapowiadano - w nocy z czwartku na piątek. Było w niej ok. 1,2 mln. osób. Władze Rzymu uważały, że więcej ludzi nie zdąży dotrzeć do Bazyliki przed czwartkową nocą. Reporterzy zastanawiali się dlaczego miliony spieszą do Jana Pawła I I , aby złożyć mu hołd i uczestniczyć w pogrzebie. Na uroczystości do Rzymu pojechała także oficjalna delegacja państwowa w skła­ dzie: prezydent A. Kwaśniewski, premier M . Belka, były prezydent - L. Wałęsa, były premier - T. Mazowiecki, marszałek Senatu - L. Pastusiak, marszałek Sejmu - W. Cimoszewicz, były marszałek Sejmu - W. Chrzanowski. Na miejscu była już ambasador RP w Watykanie - H. Suchocka. Prezydent Kwaśniewski powie­ dział w TVN: Ten skład łączy historię i teraźniejszość ludzi, którzy w ostatnim 20-leciu uczestniczyli w najważniejszych wydarzeniach. Od zawsze z szacunkiem odnoszę się do prezydenta Wałęsy. Jego obecność wśród nas jest dobrym zna­ kiem, że Polska jest w tej sytuacji razem (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 4). Zagranica (Rzym) „Gazeta" relacjonowała rzymskie wydarzenia, także te z sobotniego wieczoru, dotyczące ostatnich chwil życia Papieża. Jego zachowania między coraz dłuż¬ szymi i częstszymi stanami śpiączki, reakcje tłumu zgromadzonego na Placu św. Piotra, który modlił się o zdrowie Jana Pawła I I , a kiedy dowiedział się o śmierci Ojca Świętego, zareagował - włoskim zwyczajem - oklaskami. Przed samym ogłoszeniem zgonu zebrani zachowywali się stosownie do swoich tradycji kulturowych. Hiszpanie - grali na gitarze i śpiewali skoczne piosenki, Latynosi wzywali go do okna - chcieli żeby wiedział, że są z nim, Polacy klęczeli w milcze¬ niu. Jak dywaguje jeden z reporterów, Papież pewnie nie słyszał tych śpiewów, był zbyt chory, zmęczony i oddalony od Placu, ale może mówili mu o tym opiekunowie. Modlono się o to, aby jak najmniej cierpiał. „Gazeta" przytoczyła też słowa Papieża z piątku, które przekazał Navarro Valls. Kiedy doniesiono mu o tysiącach młodych ludzi czuwających na placu św. Piotra, miał powiedzieć: Szukałem was, terazprzy¬ byliście do mnie i za to wam dziękuję (GWS, 4 kwietnia, poniedziałek, s. 2). Podawała też, za włoskimi mediami, że wobec Jana Pawła I I dopełniono trady¬ cyjnych rytuałów przewidzianych w takich momentach w watykańskiej celebrze. Opisywała przykłady zachowań z tym związanych. Prasa oraz inne media, zwłaszcza TV, relacjonowały przebieg uroczystości wielkanocnych w Rzymie, w czasie których odczytano przesłanie Ojca Święte¬ go, moment wystawienia ciała w Sali Klementyńskiej, hołd oddawany zmarłemu przez najwyższych dostojników kościelnych i państwowych. Informowała też o zachowaniach przybyłych. Ludzie zapalali znicze wokół latarni, składali przy nich karteczki z podziękowaniami dla Jana Pawła I I , odmawiali różaniec. Rzym, według GW, czekał jednak głównie na poniedziałek, kiedy ciało zostało wysta¬ wione w Bazylice św. Piotra, by wierni mogli się z Nim pożegnać. Kościołem rządziło teraz Kolegium Kardynałów, którego najważniejszym zadaniem było przygotowanie konklawe. Mieli na nie przyjechać kardynałowie z całego świata, aby po 15 dniach od śmierci Papieża wybrać Jego następcę. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Na sprawozdanie z wydarzeń żałobnych w Rzymie media skierowały wszyst¬ kie swoje siły. Dla nich była to prawdopodobnie największa operacja techniczno-logistyczna w historii. Gazety przygotowywały specjalne dodatki informacyjne. Od dnia śmierci do pogrzebu rezygnowały z reklam lub przesuwały je na dalszy plan, nie zamieszczały ich na stronach poświęconych Papieżowi. Pisano, że do Rzymu zjeżdża młodzież z całych Włoch (pociągami, samolotami, samochoda¬ mi), że zawieszono rozgrywki sportowe, wstrzymano kampanię przed wyborami do władz regionalnych i municypalnych, zamknięto dyskoteki. Informowano o reakcjach i opiniach obywateli oraz polityków całego świata na wiadomość o śmierci Papieża: George'a Busha, Fidela Castro, Ariela Szarona, przywódców Kościołów prawosławnych i innych wyznań. Cytowano także prze¬ druki z prasy światowej dotyczące Jana Pawła I I : Od zachwytu do krytyki - świa­ towa prasa obficie komentuje dokonania i postać JPII - głoszą tytuły. Drukowano poruszające opowieści ludzi będących przy konającym Ojcu Świętym o Jego ostat¬ nich chwilach, a także związane z Janem Pawłem I I i wydarzeniami, w których uczestniczyli. Te ostatnie były z reguły entuzjastyczne, mieszały wiarę z emocja¬ mi. Często były to łzawe wypowiedzi o drugorzędnych treściach, ale zawierające ogromny ładunek osobistego zaangażowania i interpretacji piszących (por. np. GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 7). Media zagraniczne podejmowały na coraz większą skalę, od początku znacz¬ nie szersze, niż w kraju, spekulacje, kto zostanie papieżem. Który z kardynałów? OD POGRZEBU DO KOŃCA PIERWSZEGO TYGODNIA ŻAŁOBY Społeczeństwo Relacje „Gazety" z tego okresu to głównie peany na cześć społeczeństwa pol¬ skiego. Jego niezwykłego zachowania w tych trudnych chwilach. „Gazeta" donosiła, że 13 kwietnia, w środę, otwarto groty Bazyliki św. Piotra. Tysiące pielgrzymów polskich oddało hołd Papieżowi. W tydzień po pogrzebie, Polacy na placu św. Piotra w Rzymie, o godz. 21.37, jeszcze raz żegnali Papieża, odmawiali Apel jasnogórski i różaniec, śpiewali „Góralu, czy ci nie żal". A dalej pisze, że na pogrzebie „głowy państwa" siedziały blisko siebie. Politycy polscy: L. Wałęsa, A. Kwaśniewski, za namową T. Mazowieckiego , na godzinę przed rozpoczęciem mszy żałobnej za Jana Pawła I I , podali sobie ręce. Rozmawiali ze sobą oraz wymienili uściski dłoni: prezydent Iranu Mohammed Chatami i prezy¬ dent Izraela Mosze Kacwan oraz przywódca perski Baszara al Asada. Również prezydent Izraela uściskał dłoń prezydenta Syrii . 22 23 2 2 Który nawet przywołał na tę okoliczność przykład pojednania między klubami sportowy¬ mi Cracowii i Wisły. Po ich powrocie do macierzystych krajów mass media dementowały informacje o tych zachowaniach. 2 3 �93 NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO „Zwykli ludzie", jeszcze kilka dni po pogrzebie, palili znicze na warszaw¬ skiej Alei Jana Pawła I I , przy kościołach i w innych miejscach pobytu Papieża. Zostawiali tu też swoje listy i petycje. Podobno robili to spontanicznie, bez niczyjego przywódstwa. Czasem wykorzystując telefony komórkowe, aby się umówić w konkretnym miejscu na określoną akcję. „Gazeta" pisała, że to „cud papieski". W czynach tych uczestniczą „szarzy" obywatele, zwaśnieni kibice , studenci i młodzież. W Warszawie i innych miastach wierni masowo spowiadali się i przyjmowali komunię, gromadnie też twierdzili, że chcą zmienić swoje życie. Czy tylko pod wpływem emocji, czy z chęci autentycznego nawrócenia? - zadawał retoryczne pytanie dziennikarz. Ksiądz z Pragi Północ utrzymywał, że to odnowa moralna społeczeństwa, a ksiądz - duszpasterz z kościoła św. Anny wyraził nadzieję, że może to właśnie od nas zacznie się uzdrawianie ludzkich serc na całym świecie. Roman Giertych (LPR) powiedział: W Polsce coś się stało. I to należy łączyć z nauczaniem Jana Pawła II. On nauczał nas, że Bóg istnieje. I, że istnieje zba¬ wienie, czyli droga, jaką człowiek ma podążać, aby dostąpić zbawienia. Emocje przeminą, natomiast pozostanie przesłanie i zmieni Polskę, być może również zmieni świat, a życie publiczne w naszym kraju będzie po prostu bardziej zgodne z zasadami Ewangelii (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 10) . Społeczeństwo jest chwalone za umiejętności organizacyjne , wymagające współdziałania wielu różnych ośrodków (kościelnych, miejskich, samorządowych, inicjatyw indywidualnych), jak to miało miejsce m.in. na Pl. Piłsudskiego w War¬ szawie. Poczucie wspólnoty, jaką stworzył Papież, zaowocowało. Teraz ta wszech¬ obecna dobroć ma się stać regułą życia codziennego rodaków i innych nacji. Dostrzegają to władze kościelne i państwowe . Dobrego samopoczucia społeczeństwa polskiego nie były w stanie zachwiać doniesienia o tym, że na pogrzeb Papieża pojechali na koszt szczecinian miejscy rajcy i prezydent Marian Jurczyk. W sumie 8-osobowa delegacja (GW, 14 kwietnia, 24 25 26 27 2 4 Kibic Wisły napisał w internecie: obiecuję, że już nigdy nie dam się sprowokować i nie odpowiem na żadną prowokację, nie wypowiem ani jednego złego słowa na Legię, ani żadną inną drużynę albo jej kibica. Kibice w Ostrowcu Świętokrzyskim nie wytrzymali jednak długo i zła¬ mali przysięgę. Trzeba dać im trochę czasu na uwierzenie we własną przemianę - skomentował reporter (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek). Dwa miesiące później prasę i inne media epatowała sprawa Bractwa Strzeleckiego z Rawi¬ cza, które urządziło sobie strzelanie do portretu papieża. Na tle jego wizerunku znajdowała się tarcza, poniżej napis „Nie lękajcie się" [...] Zawody współorganizował burmistrz Rawicza. Radni prawicowi uznali ten incydent za profanację („Metropol",15 czerwca , s. 1). O zorganizowaniu i pomysłowości społeczeństwa świadczy też możliwość zakupu magne¬ sów na lodówkę, trójwymiarowych pocztówek, czy wybicia medalu z wizerunkiem Jana Pawła I I , 0 czym donoszą ogłoszenia typowo komercyjne. Sprzedawane są też znicze o zapachu papieskiej kremówki. Klienci są zachwyceni. Rośnie zapotrzebowanie na pamiątki i gadżety papieskie. Ksiądz Wiesław Niewęgłowski, duszpasterz środowisk twórczych, podczas mszy w inten¬ cji Ojca Świętego, podobnie jak Prymas Glemp, chwalił dziennikarzy za wszystkie relacje z ostatnich dni Papieża i obchodów pogrzebowych. Prezydent Kwaśniewski dziękował rodakom 1 pielgrzymom za spokojną oraz godną postawę. 2 5 2 6 2 7 �94 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA czwartek, s. 8), ani też to, że Prezes Zarządu Wałbrzyskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji, powołując się na nauki Papieża, chciał, aby załoga zrezygnowała z trzynastek, nagród i 30 dni płatnych urlopów. „Solidarność" i załoga odmówili. Prezes przeprosił, powołując się znów na papieskie nauki (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 7). Nie mąciły też tego idyllicznego autoobrazu społeczeństwa informacje, że przebrani za celników złodzieje ukradli z magazy¬ nów chełmskiej izby celnej ponad milion paczek papierosów wartych 4,5 mln. złotych (GW, 14 kwietnia, czwartek, s. 8). Nie wywoływały dezaprobaty - mimo publicznej zapowiedzi poprawy - takie zachowania, jak te w Łodzi, gdzie, jak określano, bandyci zaatakowali piłkarza ŁKS, bo uznali, że wraz z kolegami z zespołu sprzedał mecz. Ani klub, ani zawodnik nie zawiadomili policji. To sprawa „między nami i kibicami", stwierdził jeden z działaczy, zakazując publi¬ kowania swojego nazwiska. Także w innych przypadkach, gdy podpalano bu¬ dynki klubu, chłostano publicznie prezesów, nie donoszono o tym policji. W tle najważniejszych wydarzeń związanych z Ojcem Świętym znalazł się tekst „Gazety", mówiący o tym, że Komisja do spraw Orlenu rozwija swoje nie zawsze uzasadnione zarzuty wobec coraz to innych osób z kręgu elit rzą¬ dzących. Daje bardzo zły przykład społeczny. Każdego może wezwać i zgnoić. Oglądamy rywalizację, kto lepiej wypadnie jako myśliwy i skuteczniej zniszczy przeciwnika, i uczymy się tego - mówiła socjolog Hanna Świda-Zięba (GW, 29 marca, wtorek, s. 17). Po pogrzebie Ojca Świętego „Gazeta" zamieszczała również przedruki prasy zachodniej zawierające komentarze oraz wywiady z przedstawicielami Kościo¬ łów innych krajów na temat Papieża i jego nauki. Były wśród nich także teksty krytyczne. Dotyczyły one przede wszystkim nominacji kardynalskich oraz wy¬ tworzonej w Watykanie „polachinite" - mafii polskiej, za której nieformalnego szefa uważany był kardynał Dziwisz, a także zachowawczej postawy „Papieża Polaka" w zakresie doktryny o nieomylności Papieża (pokłosia Soboru Waty¬ kańskiego I z 1870 r.), aborcji, stosowania prezerwatyw (GW, 14 kwietnia, czwar¬ tek, s. 19), kontroli urodzeń, AIDS, rozwodów, homoseksualistów, kapłaństwa kobiet, eutanazji i innych kontrowersji (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 13). Wierni są oburzeni takim postrzeganiem Jana Pawła I I . Władze Warszawy Tymczasem władze stolicy dyskutowały o pomniku Papieża, jego usytuowa¬ niu i formie. Z Ratusza rozchodziły się pogłoski, że miasto może wystawić Ojcu Świętemu ogromny pomnik, poza Placem Piłsudskiego, przewyższający figurę Jezusa Chrystusa górującego nad Rio de Janeiro. W tych dniach rozważano roz¬ pisanie konkursu powiązanego z dużym założeniem urbanistycznym . 28 2 8 W kolejnych numerach GW drukowane są pomysły na temat Placu Piłsudskiego i jego przeznaczenia. Rozważa się umieszczenie tu np. hospicjum, szpitala, uczelni, krzyża, pomnika ze skarbonką. Zdaniem wiernych, Plac ten jest jak świątynia, tu bowiem odprawiał swoje msze �95 NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO W tej euforii odosobniony pozostał głos rozsądku Dariusza Bartoszewicza, który stwierdził, że Papież ma już najlepszy i najcenniejszy pomnik. Jest on w sercach ludzi, modlących się na placach i ulicach, obiecujących poprawę i zmianę w swoim życiu, życzliwie patrzących na innych. Bartoszewicz pod¬ kreśla fakt, iż Papież w testamencie napisał, że nie chce mieć pomnika, tylko zwyczajny ziemski grób, bez sarkofagu. Należy uszanować Jego wolę także w kraju, zamiast bić rekordy w Księdze Ginnesa, co do wielkości poświęconego Mu obiektu. Ujął On wszystkich, gdy zszedł z piedestału i stał się pielgrzymem głoszącym na całym świecie Dobrą Nowinę. Taki trafił do serc i pod strzechy. I trzeba to uszanować (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Kościół Władze kościelne nawoływały do wypełniania duchowego testamentu, jaki „przekazał naszemu pokoleniu Jan Paweł I I , do wierności papieskiemu stylowi, do języka miłości i nadziei. Zdaniem arcybiskupa Józefa Życińskiego: trzeba obecnie rozwijać to wielkie dziedzictwo, wyzwalając się z polskich konfliktów, po¬ działów, rozczarowań. Nie wolno pozwolić, by opanowały nas nastroje w których realne jest tylko zło i grzech, brzydota i prymitywizm [...] Mimo ogromu wielkich wyzwań współczesności w papieskim przesłaniu nie znajdowaliśmy nigdy poczu­ cia grozy, lęku straszenia bliską katastrofą czy narodową zdradą (GW, 11 kwiet¬ nia, poniedziałek s. 2). Metropolita lubelski, Józef Życiński, ostrzegał, że szacunku dla Ojca Świętego nie wolno sprowadzać do rozwiązań najłatwiejszych: budowy pomników i no¬ wych nazw ulic. W Polsce jest już 250 pomników Papieża. Życiński wzywa do opamiętania: Zrezygnujmy z chorych ambicji, które sugerują wybudowanie kolej­ nego pomnika szybciej niż uczyni to sąsiednie miasteczko [...]. Arcybiskup ape¬ luje, by pamięć Papieża czcić, podejmując działalność społeczną i charytatywną na rzecz tych, o których Jan Paweł I I zawsze się upominał: biednych, chorych, starych, a także dla dzieci i młodzieży, którą Papież tak kochał [...] . W podobnym duchu wypowiedział się wiceprzewodniczący Episkopatu arcy¬ biskup Stanisław Gądecki, komentując pomysł ustanowienia święta narodowego 16 października: Święto narodowe większość pojmuje jako czas wolny od pracy, 29 Papież, tu sami zbierali się na modlitwę za Niego, przynosili kwiaty i znicze. Nikt im nie wskazy¬ wał tego miejsca. Tu też po ogłoszeniu śmierci Papieża przybyli na mszę, a celebrujący j ą ks. biskup Piotr Jarecki stwierdził w trakcie jej trwania, że „Warszawa znów zdała egzamin" (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Już na wiadomość o śmierci Ojca Świętego, władze War¬ szawy, jej radni i prezydent miasta, Lech Kaczyński, zadecydowali o postawieniu Papieżowi nowego pomnika (na Placu Piłsudskiego), powołaniu, przy współpracy Uniwersytetu im. Kardy¬ nała Stefana Wyszyńskiego, Instytutu Myśli Papieskiej propagującego dorobek Jana Pawła I I , utworzeniu funduszu stypendialnego im. Jana Pawła I I , który ma pomagać studentom z nieza¬ możnych rodzin (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Mimo stanowiska abp. Życińskiego, toruńscy rajcy nie zamierzali wycofać się z decyzji o budowie, za 500 tysięcy, drugiego w centrum miasta, pomnika Ojca Świętego (GW, 14 kwiet¬ nia, czwartek, s. 8). 2 9 �96 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA a tutaj powinno być coś odwrotnego - czas pracy dla człowieka, a nie czas, w którym się będziemy zatrzymywać, medytować przez trzy minuty i potem wszyst­ ko poleci własną drogą [...] Dzień papieski do tej pory przynosił piękne owoce w postaci 1300 stypendiów dla ubogich uczniów z terenów wiejskich [...]. Należy skupić się na takiej działalności (GW, 13 kwietnia, środa, s. 1). Tymczasem włoskie media żyły już konklawe. Podkreślano szanse niemieckie¬ go kardynała Josepha Ratzingera. Jak donosiła prasa, wśród duchownych zebra¬ nych na konklawe toczą się rozmowy o przyspieszeniu beatyfikacji Jana Pawła I I . Beatyfikacja „Gazeta" pisała o tym że w Watykanie coraz bardziej otwarcie mówi się o blis¬ kiej beatyfikacji Jana Pawła I I . Kościelni dostojnicy podkreślali wagę słów kar¬ dynała Angela Sodano, który podczas niedzielnej homilii na placu św. Piotra nazwał Jana Pawła I I „Wielkim". Taki przydomek nosili dotychczas tylko trzej papieże. Nadanie go oznaczać ma bliskie wyniesienie na ołtarze (GW, 5 kwiet¬ nia, wtorek, s. 3). Te wiadomości powodują, że mnożą się doniesienia o cudach, które dokonywał Papież na różnych kontynentach w czasie swoich pielgrzymek. W piątek na pogrzebie tłum krzyczał „Santo Subito" („Święty zaraz"). Do tych głosów, za jak najszybszą beatyfikacją, dołączyli katoliccy hierarchowie. W sobotę włoski kardynał Francesco Marschisano opowiedział podczas homilii w Bazylice św. Piotra o swym uzdrowieniu, które przed pięcioma laty miało się dokonać za sprawą Papieża. Kardynał przeszedł wtedy operację tętnicy szyjnej, która [...] zakończyła się paraliżem prawej struny głosowej. - Z tej przyczyny mówiłem w sposób prawie niesłyszalny - opowiadał kardynał podczas sobotniej homilii. Według relacji Marchisano, JPII dotknął jego szyi i powiedział, że będzie się modlić do Pana o uzdrowienie - Po jakimś czasie zacząłem normalnie mówić - powiedział kardynał [...] Kardynał jest w pełni wiarygodny dla kurii rzymskiej, która będzie się zajmować beatyfikacją JPII. A cud, najlepiej właśnie uzdrowienie, zdziałany za pośrednictwem kandydata na ołtarze jest warunkiem beatyfikacji, czyli ogłoszenia Go błogosławionym [...] Innym, wiarogodnym dla kurii świadectwem cudu dokonanego za pośrednictwem JPII może się okazać sam abp Stanisław Dziwisz [...], który w czerwcu 2002 r. miał [...] opowiedzieć historię uzdrowienia Amerykanina ciężko chorego na raka mózgu. Umierający Amerykanin miał już tylko trzy życzenia: spotkać Papieża, odbyć pielgrzymkę do Rzymu i wrócić do USA, by tam umrzeć. Najprawdopodobniej latem 1998 r. Ame­ rykanin został zaproszony do Castel Gandolfo, gdzie uczestniczył w mszy odpra­ wianej przez Papieża. Choć Żyd, nieświadomy kościelnych zakazów, przyjął ko¬ munię świętą i krótko rozmawiał z Papieżem. Wkrótce potem otrzymałem telefon z wiadomością, że rak zupełnie zniknął - miał powiedzieć Dziwisz dziennikarzom [...] Poświęcone cudom JPII archiwum watykańskiego Sekretariatu Stanu liczy ponoć tysiące wpisów. Wierni donoszą o uzdrowieniach podczas środowych audiencji Papieża, w czasie jego pielgrzymek, a nawet podczas telewizyjnych transmisji Jego mszy. Niewidoma dziewczynka odzyskała wzrok, sparaliżowana �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 97 kobieta zaczęła chodzić - wymieniają włoscy dziennikarze. Watykan za życia JPII trzymał w tajemnicy te świadectwa [...] będą one sprawdzane przez komisję leka­ rzy różnych wyznań, którzy orzekną, czy rzeczywiście tych uzdrowień nie da się wytłumaczyć wiedzą lekarską (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Kościół obawia się błędu. Podobną moc uzdrawiającą tłumy przyznawały cho¬ ciażby Harrisowi, Kaszpirowskiemu i Nowakowi, osobom dalekim od świętości, w żadnym wypadku nie zasługującym na to miano. Rzymskie doświadczenia Ostatnie relacje, jakie chcę tu uwzględnić związane są z doświadczeniami rodaków powracających z rzymskiego pogrzebu. „Gazeta" opisywała przeżycia ludzi, którzy wrócili z Rzymu. Mimo fizycznego wyczerpania, są one euforyczne i mistyczne. Opowiadali oni m.in., że słońce schowało się za chmurami dokładnie w momencie złożenia Papieża do grobu. Ta śmierć naprawdę zjednoczyła Polaków, wydobyła z nich to, co najlepsze, twier¬ dzili warszawianie. Wspominali, że stali w upale, noc spędzili pod gołym nie¬ bem, nie spali, bo nie mieli na czym. Do Rzymu dotarli niewierzący, kibice Legii, dresiarze i hiphopowcy. Powiewały różne flagi, w tym tęczowe - symbol ruchu gejów, lesbijek, transseksualistów, którzy przyjechali oddać Papieżowi ostatni hołd. Każdy przypadek znalezienia się bliżej grobu i pokłonienia się zmarłemu, określany był jako „cud". Modlili się w ogromnym ścisku i płakali obok siebie ludzie młodzi ze starszymi paniami w moherowych beretach. Nie chodzili do toalety, żeby nie stracić miejsca w kolejce. Mieli żal do Rzymian, że nie czuli żałoby, nie wywiesili flag, czarnych wstążek na samochodach. Równocześnie jednak bardzo się cieszyli, że Włosi dobrze i serdecznie na nich reagują. W pią¬ tek wieczorem po pogrzebie duchowy wymiar pielgrzymki prysł. Zapełniły się kawiarnie i pizzerie. Lał deszcz, sprzedawcy wciskali tandetne figurki Papieża (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 4). ZAKOŃCZENIE Przywołane przeze mnie publikacje „Gazety" mają charakter autonarracji. Ich autorami są w równej mierze dziennikarze relacjonujący wydarzenia, jak i bez¬ pośredni, aktywni uczestnicy kolejnych etapów akcji tego narodowego miste¬ rium. Mieszczą się one w tym, o czym pisze Jerzy Trzebiński: Emocje i uczucia przeżywane przez jednostkę są [...] osadzone w kontekście zdarzeń i własnych działań. Są one doświadczane jako bezpośrednia reakcja na nie bądź jako bez­ pośrednia przesłanka motywu do działania (Trzebiński 2002a, s. 51). Ich rozumienie jest równoważne z doświadczaniem tych zdarzeń [...] Stoimy [...] wobec sytuacji „twarzą w twarz" i „tu i teraz", bierzemy w niej udział [...]. Doświadczamy wydarzeń [...] jako obserwator lub ich uczestnik [...] (Trzebiński 2002a, s.28). Zdaniem Trzebińskiego, refleksja nad historią nie jest [...] na pewno �98 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA odkrywaniem reguł interpretacji zawartych w schemacie narracyjnym, choć może się zdarzyć, że w wyniku pogłębionej autorefleksji zbliżamy się do pewnych nieuświadamianych, swoistych dla nas (lub dla innej osoby przez nas analizowanej) sposobów doświadczania pewnych sytuacji (Trzebiński 2002b, s. 30). Analiza danych w takich kategoriach, jak: aktor, intencja, sposoby jej realiza¬ cji, przeszkody, a także czas i miejsce zdarzenia, według wyników badań, świad¬ czy o uniwersalności takiego sposobu rozumienia rzeczywistości i wskazuje na wiele ważnych jego właściwości (Trzebiński 2002b, 31). Przytoczone autonarracje są znakomitym źródłem badań z zakresu etnologii/ antropologii kulturowej, socjologii i psychologii społecznej. Według mnie, sta¬ nowią one również istotny przyczynek do poznania współczesnego systemu war¬ tości społeczeństwa polskiego. Na podstawie relacji „Gazety" można stwierdzić, że ma ono takie walory jak: dobroć, wielkoduszność, solidarność, zaradność, pojednawczość i mistycyzm, czyli głównie o charakterze etycznym i społecz¬ nym. Jest wspaniałe i godne podziwu z racji właśnie tych wartości. Nie sposób tu oprzeć się sugestii, że są to wartości postulowane, a nie realizowane przez znaczną część społeczeństwa polskiego. W chwilach tak znaczących, wręcz trau¬ matycznych, jaką była agonia, śmierć i żałoba po odejściu Jana Pawła I I , wy¬ suwano je na plan pierwszy. „Zwykli ludzie" starali się sprostać wymogom opinii współobywateli, oczekujących od nich właśnie takich zachowań. Przy tym dodatkową ekspresję wywoływały (poza normami społecznymi) autentyczne przeżycia poszczególnych osób i środowisk wynikające z ich bezpośredniego zaangażowania emocjonalnego. Atut ten wykorzystała też „Gazeta", która mając ograniczone - w porównaniu z TV - możliwości środków wyrazu, zaktywizo¬ wała ekspresję słowną swoich relacji. W przypadku Papieża eksponowała ludzki wymiar Jego cierpienia, walkę o życie, ale jednocześnie nadała im wymiar boski - Chrystusowy, szczególnie symboliczny z racji dni, w jakich rozgrywał się dramat Jana Pawła I I . Ojciec Święty, wbrew nadziejom wiernych, „przegrał" walkę o swoje życie, nie poko¬ nał choroby, ale zmienił świat, dokonał jego moralnej odnowy, uczynił społe¬ czeństwo polskie lepszym, czego przykłady „Gazeta„ skrupulatnie przytaczała. Na zakończenie dodam jeszcze, że opisane przez „Gazetę" wydarzenia i posta¬ wy społeczne można z powodzeniem analizować w obrębie teorii figuratywnej Norberta Eliasa, w której modelem teoretycznym jest gra. Jej przebieg, będący wynikiem splatania się działań wielu uczestników, obiera kierunek niezaplano¬ wany i nieprzewidziany przez żadnego z nich. I to właśnie on wpływa nieustannie na posunięcia każdego z graczy (Bauman 1998, s. 161). 30 3 0 Figuracja definiowana jako „zmienny układ tworzony przez ogół aktorów" (Bauman 1998, s. 161), czyli całokształt tego, co czynią we wzajemnych relacjach jest układem napięć. �NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO 99 LITERATURA B a r t h e s R o l a n d 1970, Mit i znak, PIW, Warszawa. B a u m a n Z y g m u n t 1998, Działanie społeczne, [w:] Encyklopedia Socjologii, t. 1, Oficyna Wydawnicza, Warszawa, s. 158-164. B i e l a A d a m 2005, Tłum, [w:] Encyklopedia Socjologii - Suplement, Oficyna Wydawnicza, Warszawa, s. 353-357. B ł o ń s k i J a n 1970, Słowo wstępne, [w:] Roland Barthes, Mit i znak, PIW, Warszawa, s. 5-21. C a r r D a v i d 1986, Time, Narrative and History, Indiana University Press, Bloomington,. D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 1982, Postawy mieszkańców wsi w sytuacji konfliktowej zaistniałej na tle komasacji, Etnografia Polska, t. 26, z. 1, s. 115-141. - 1986, Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ocenie współczesnej mło­ dzieży wiejskiej, Etnografia Polska, t. 30, z. 1, s. 51-82. - 1991, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wsi południowo-wschodniego Mazow­ sza (koniec XIX i XX wiek), I H K M PAN, Warszawa. E l i a s N o r b e r t 1978, What is Sociology?, London. F o u c a u l t M i c h e l 1977, Archeologia wiedzy, PIW, Warszawa. H e g e l G e o r g W. 1965, Wprowadzenie do fenomenologii ducha, t. I I , PWN, Warszawa. J a n P a w e ł I I 1997, Ewangelia cierpienia, Znak, Kraków. K a b z i ń s k a I w o n a 2003, Metoda biograficzna i jej zastosowanie w badaniach etnologicznych, [w:] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Jolanta Kowalska i in. (red.), IAE PAN, Warszawa, s. 39-63. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2004, Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydat­ ność w antropologii współczesności, Etnografia Polska, t. 48, z. 1-2, s. 81-97. M a l i n o w s k i M i c h a ł 2005, Muzeum Kontekstu - nieuchwytne dziedzictwo na wystawie muzealnej, [w:] Muzealnictwo Regionalne u progu XXI wieku. Materiały VI Ogólnopolskiego Sympozjum Muzealnictwa Regionalnego zorganizowanego z okazji jubileuszu trzydziestolecia Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce; Ostrołęka-Myszyniec 27-28 sierpnia 2005 roku, Maria Samsel (red.), Muzeum Kultury Kurpiowskiej, Ostrołęka, s. 19-30. Narracja... 2002, Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk. P i o t r o w s k i A n d r z e j 1995, Wprowadzenie do projektu „Biografia a tożsamość narodo­ wa", Kultura i Społeczeństwo, październik-grudzień, nr 4, s. 3-10. Podhale... 2000, Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Jolanta Kowalska, Danuta Tylkowa (red.), IAE PAN, Kraków. R o s n e r K a t a r z y n a 2004, Dwie odmiany konstruktywizmu - spór o status poznawczy histo­ riografii, Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria, R. 13, s. 113-125. S t ę p l e w s k a - Ż a k o w i c z K a t a r z y n a 2002, Koncepcje narracyjnej tożsamości, [w:] Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 81-113. T o p o l s k i J e r z y 1977, Wstęp, [w:] Michel Foucault, Archeologia wiedzy, PIW, Warszawa s. 5-26. T r z e b i ń s k i J e r z y 2002a, Autonarracje nadają kształt życiu człowieka, [w:] Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologicz¬ ne, Gdańsk, s. 43-80. - 2002b, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, [w:] Narracja jako sposób rozumie¬ nia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 17-42. - 2002c, Wstęp, [w:] Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 13-16. W h i t e H e n r y 2000, Poetyka pisarstwa historycznego, Ewa Domańska, Edward Wilczyński (red.), Universitas, Kraków. �100 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA PRESS NARRATIVE OF A N UNUSUAL TIME. PRESS COVERAGE OF THE FAREWELL TO JOHN PAUL I I . THE CASE OF "GAZETA WYBORCZA" Summary The article deals with the press commentary of the last days of Pope John Paul's I I life as well as all other events which followed his death. It is based on articles and information published between March 24 and April 14, 2005 in "Gazeta Wyborcza". "Gazeta Wyborcza" is the biggest daily newspaper in Poland. It has branches in the capitals of all provinces of the country and represents the democratic-liberal option. Main characters of the narrative are: "the Polish Pope" and the society referred to as people, nation, the Poles, crowd, the believers but also particular social or professional groups. The main narrator is the daily paper itself. According to Roland Barthes contemporary discourse includes "grand-narratives", i.e. litera­ ture, novels (also popular), etc. as well as "small information" in the daily press. The author of this text is also a narrator. The publications in the newspaper can be defined as a set of auto-narratives. Their authors are both the journalists and the active participants of successive stages of the national mystery. Three narrative threads have been presented in the article: (1)The last days of John Paul's I I life; (2) From the moment of his death on Saturday April 2 to the funeral ceremony on Friday, April 8; (3) From the funeral to the end of the first week of the mourning period. The auto-narratives presented in the article make very valuable source for the studies in ethno­ logy/anthropology as well as in sociology and social psychology. They are a very important contribution to the knowledge of the value system of contemporary Polish society. According to the texts from the newspaper under consideration, following qualities can be attributed to the mentioned society: kindness, generosity, solidarity, resourcefulness, conciliatory spirit and mysti¬ cism. Poles are said to be splendid and worthy of admiration. It's indisputable that this is just a statement of desired values attributed to Poles, but not put into practice by the majority. Never¬ theless, in the meaningful, traumatic days, the days of the Pope's dying, his death and mourning, they came to the fore. "Wyborcza" emphasized the human dimension of the Pope's sufferings and his struggle for life. A t the same time those events were invested with divine Christ-like dimension since the drama of the Pope's life and death took place in very special time - Holy Week and Easter. Against all the hopes of the faithful the Holy Father "lost" the battle for his life. He didn't manage to overcome his illness, but he has changed the world, he has started its moral revival and bonded and improved Polish society. The daily "Wyborcza" was painstaking about mentioning examples of such improvement. Translated by Anna Adres Autorki: Prof. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: Miroslawa.Piasecka@aster.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c39199c8c22cd8e2a437adbe194ef8cb.pdf b39f770843e34c5f90b265081aef3dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5234 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource feminologia kobieta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4858 Title A name given to the resource Słowo o kobietach i słowo kobiet / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.51-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ, Łódź SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET. FEMINOLOGICZNA PROPOZYCJA INTERPRETACJI WYBRANEGO ASPEKTU RELIGIJNOŚCI [...] trzeba umieć opowiadać o tym, co zostało przemilczane, ale to wyma­ gające zadanie, które może wzbudzać obawy, iż taka opowieść rozwinie się w zupełnie dowolnym kierunku. Szczególnie często zachodzi sytuacja, kiedy w tekstach dawnych dopatrujemy się współczesnej nam mentalności. Wtedy należy być zdolnym do odczytania na nowo dokumentów nawet bardzo do¬ brzejuż znanych, poświęcając im wielką uwagę, aby nie umknęło to, co mówią - świadomie lub nie - same kobiety Nie chodzi jednak o zwykłą ponowną lekturę, ale o prawdziwą zmianę punktu widzenia. [ . ] Marcel Bernos (2000, s. 43) 1 Ujeciu feminologicznemu w naukach zajmujących sie religią i religijnością przypisuje sie rezygnację z neutralności badawczej. Perspektywa proponowana przez to ujęcie jest jednak o tyle ważna, że pozwala wzbogacić postrzeganie zjawisk religijnych o nowe aspekty. Kładzie bowiem ono nacisk na rolę konkretne­ go podmiotu doświadczającego sacrum i organizującego wokół niego swój świat. Pokazuje, jaką mają wagę dla odbioru sacrum przez określone jednostki, kultu¬ rowe wyobrażenia dotyczące zarówno świętości, jak i określonych osób. A naj¬ istotniejszym zagadnieniem dla takiego ujęcia religii jest pytanie dotyczące tego, jakie jest miejsce, rola i symbolika, które dana tradycja (w tym religijna) przypi¬ suje i wyznacza poszczególnym jednostkom czy też grupom, szczególnie ze względu na ich płeć i wiek. To rzutuje później na postrzeganie przez nie sacrum. 1 Termin women 's studies został przetłumaczony jako „feminologia" przez autorów polskiego przekładu Słownika teorii feminizmu Maggie Humm (Humm 1993, s. 226) - Bożenę Umińską i Jarosława Mikosa. „Feminologia" to „badanie problematyki kobiet, refleksja, namysł nad tym, co ruch na rzecz prawa kobiet (feminizm) dzięki swym działaniom stara się zmienić" (Górnikowska-Zwolak 2004, s. 18-19). Byłaby ona zatem rodzajem „metodologii", ale jak zauważa Górnikowska-Zwolak, przytaczając głosy krytykujące ten translacyjny wybór, „wyznaczenie wyraźnej i ostrej granicy między feminologia a feminizmem nie jest [...] możliwe ani konieczne. Teoria bez praktyki i praktyka bez teorii nie mogą istnieć" (Górnikowska-Zwolak 2004, s. 19). Przypo­ mina ona także opinię Sławomiry Walczewskiej, która podkreślała, że już w momencie kształ­ towania się nowej dyscypliny, j a k ą były women's studies, nie posłużono się do ich nazwania terminem łacińsko-greckim. Walczewska wyciągnęła stąd wniosek, że był to świadomy wybór: „Chodziło zapewne o to, żeby nie tworzyć następnej «-logii», lecz żeby polityczny, nieakademicki wymiar studiów kobiecych widoczny był już w nazwie, w jej dwuznaczności. Studia kobiece to �52 INGA KUŹMA Wszystko to podważa wymóg obiektywności, która w modernistycznym para¬ dygmacie nauki powinna być kategorią naczelną dla całego postępowania nauko¬ wego. Dążyć ono musi (według modernistycznej metodyki badań jest to wręcz wpisane w naturę procedury badawczej) do zajęcia meta-stanowiska wobec przed¬ miotu zainteresowań, choć rola badającego dla przebiegu całej procedury nie jest dostatecznie uświadamiana (wynika to z przekonania o neutralności badacza). Osoby objęte tak rozumianymi badaniami traktowane są zaledwie jako depozy¬ tariusze danej kultury i jej tradycji. Propozycja feminologiczna natomiast optuje za przyjęciem odmiennej perspektywy: zaangażowanej w interpretacje podmio¬ towych doświadczeń religijnych (nie stroniąc przy tym od odsłonięcia stanowi¬ ska autora/autorki interpretacji i tekstu). Jak podkreśla Edith Franke (Franke 2001, s. 46-60) klasyczne badania religioznawcze bazowały przede wszystkim na dociekaniu początku, transformacji oraz rozwoju religii. Nie przypisywały sobie roli nauki, która powinna rozstrzygać o prawdziwości bądź wyższości jed¬ nego wyznania nad innymi, czy określonych praktyk nad innymi. Przypomina ona też opinię Rudolfa Otto, iż podstawowym warunkiem, jaki spełniać trzeba, aby zgłębiać tę tematykę, jest neutralność światopoglądowa badacza - brak de¬ klarowania własnych preferencji i poglądów. Sąd ten jeszcze bardziej wyraziście wyłożyła Huberta Seiwert (za: Franke 2001 s. 46) mówiąc, że zadaniem studiów religioznawczych nie jest rozstrzyganie czy dany sąd jest prawdziwy, czy nie: ten, iż „Bóg jest wszechmocny", bądź inny, mówiący, że „Bóg jest miłością", czy też opinia, że „bogowie nie istnieją". Tego typu stwierdzenia są wyłącznie doświadczalne (ich właściwym poziomem jest wiara), nie są zaś w żaden sposób weryfikowalne i sprawdzalne. Franke stwierdza jednak, że z powodu przestrze- nie tylko studia o kobietach, kobiety nie są w nich jedynie przedmiotem badań, lecz przede wszystkim ich podmiotem. Badaniom różnych aspektów bycia kobietą towarzyszy w niech reflek­ towanie swoich własnych, także prywatnych doświadczeń. Jest ono integralną częścią procedur naukowych" (Walczewska 1994, s. 168, cyt. za: Górnikowska-Zwolak 2004., s. 19). Pomimo słuszności owych zastrzeżeń, posługiwać się będę polską wersją terminu, czyli „feminologią" i taką też perspektywę mam nadzieję nadać moim rozważaniom. „Feminologia" obej¬ muje zwłaszcza refleksję nad zapleczem teoretycznym wykorzystywanym w studiach nad pro¬ blematyką kobiet i właśnie ten aspekt przyciągnął moja uwagę. Choć w swojej pracy korzystam w pewnej mierze z narzędzi, które zaproponowała nauka spod znaku feminizmu, bardziej jednak interesuje mnie ujęcie problematyki kobiecej z perspektywy antropologicznej i ona jest dla mnie nadrzędna. Również ważna jest, według mnie, refleksja nad narzędziami i procedurami badaw¬ czymi proponowanymi przez dziedziny nauki spod znaku feminizmu, także w ujęciu antropolo¬ gicznym. Interesujące wydaje m i się w jakim stopniu i w których miejscach przenikają się te dwa podejścia - feministyczne i antropologiczne (więcej na ten temat pisze Monika Baer; Baer 2003, s. 3-17). Tym samym, moją uwagę przyciąga coś więcej niż ujęcie stricte feministyczne. Celem tego tekstu jest zarysowanie charakterystycznych kierunków i wybranych nurtów spośród teorii badania problematyki kobiecej w kontekście religijności chrześcijańskiej (dokładniej: katolic¬ kiej). W tym polu zainteresowań mieści się także pytanie, czy jest słuszne wydzielanie specjalnego przedmiotu badań, jakim są kobiety. Moim zdaniem jest to uprawnione, co udowodni - mam nadzieję - ten tekst. Problemem może być również rozumienie kategorii „doświadczenia", do której odwołują się autorzy przeze mnie tu przywoływani. Jest to kategoria ukierunkowująca większość nurtów wchodzących w skład feminologii i to wzbudziło moje zainteresowanie. �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 53 gania zasad dotyczących zachowania obiektywności i neutralności, tradycyjne ujęcie zjawisk religijnych wyczerpało się. Sposobność pobudzenia tej dziedziny nauki oferować może (między innymi) badawcza propozycja feminologiczna. Wyrosła ona na bazie kolejnych fal feminizmu, szczególnie począwszy od lat 60. X X wieku, kiedy to w centrum zainteresowania stanęły problemy poli¬ tycznego oraz społecznego równouprawnienia kobiet. Wystąpienia takie polegały nie tylko na krytyce i żądaniu zmian, lecz również na analizie kulturowego i społecznego podłoża negowanej sytuacji. Do nich zaś zaliczono, obok innych ideologii, także religie. Główne ostrze tej krytyki wymierzone było w pomijanie perspektywy kobiecej i kobiet jako podmiotów, zarówno historii, jak i gospodarki oraz kultury i religii. Dlatego ruch ten zaowocował tematyką koncentrującą się na rozważaniach, jak stosunki władzy, uwarunkowania polityczne, ekonomiczne i kulturowe przekształcały się w system degradacji kobiet. W tę debatę wpisały się również prace religioznawcze, które nie tylko zajęły się opisem religijnego życia oraz doświadczenia kobiet, lecz również przyglądały się konstruowaniu wyobrażeń na temat świętości i boskości w różnych religiach, a później - jak owe wyobrażenia wpływają na role religijne przypisywane każdej z płci kulturo¬ wych. Stąd prace, które przedstawiały, jaką rolę i funkcję sprawują kobiety w różnych instytucjach religijnych oraz tradycjach, które dociekały, jak język, szczególnie ten, łączący się ściśle się z działaniami kultowymi, czy język świętych tekstów, mówi o kobietach i co mówi oraz jak językowe obrazy i toposy przekła¬ dają się na społeczno-kulturowe role przypisywane kobietom oraz sprawowane przez nie w ich grupie funkcje. Kolejne pole zainteresowań dotyczyło problemu, na czym polega religijne przeżycie i doświadczenie kobiet w danej religijnej tradycji (także w opozycji do doświadczenia mężczyzn), choćby w świetle żywo¬ tów świętych kobiet, interpretowanych na nowo, według ujęcia feminologicznego i feministycznego. Techniki badawcze stosowane przez takie ujęcie to najczꜬ ciej opis ról, doświadczenia i wyobrażeń samych kobiet oraz na temat kobiet. Także wydobywanie z ukrycia i przeniesienie na pierwszy plan tych głosów, które zazwyczaj były ignorowane i spychane na margines. Ten wymiar interpre¬ tacji jest krytyczny - polega na „rozmontowaniu" istniejących symboli i znaczeń kulturowych, obnażając ich stronniczość, ukryte sensy oraz mechanizmy i pro¬ cesy kulturowe, jakie modelują określony język i obrazy . Jego kolejnym etapem jest pozytywny wymiar, czyli rekonstrukcja doświadczenia kobiet, ujawnienie ich obecności i specyfiki, w sensie dostrzeżenia idiosynkratyczności ich doświad¬ czeń. Ujęcie to przykłada również wagę do zagadnienia, jaką drogę obrać, aby usłyszeć tego, kto do tej pory mówił półgłosem lub jego „język" był przez kultu¬ rę ignorowany (jak również był ignorowany przez sam mówiący nim podmiot) oraz jak postępować, aby nie wpaść w pułapkę zbyt wielkiej stronniczości. 2 Perspektywa feminologiczna uczyniła z doświadczenia indywidualnego pod­ stawę wszelkich badań i wnioskowania, co - jak zaznacza Franke - było odbiciem jednego z haseł owej fali feminizmu z lat 60. ubiegłego stulecia, które głosiło, że 2 Dostrzegalna byłaby tutaj inspiracja podejściem dekonstrukcjonistycznym. �54 INGA KUŹMA „prywatne znaczy to samo, co polityczne" (czyli publiczne) (Adamiak 1999, s. 156) . Dlatego tak dużym zainteresowaniem cieszyły się (i cieszą do tej pory) badania, które wprost (lub nawiązując w jakiejś części) wykorzystują metodę biograficzną i zajmują się historią oralną. Dopiero badanie życia konkretnych podmiotów może usprawiedliwić (oraz zweryfikować) teorie dotyczące religii, motywów konwersji, wiary, itp. Nie ma bowiem kobiet „jako takich" i „w ogóle" , są jedynie kobiety, które żyją w konkretnej rzeczywistości. Zapominanie o kon¬ tekście kulturowym jest zatem błędem, albowiem nie do utrzymania jest stano¬ wisko, iż „[...] dziś można (jeszcze) określić miejsce i rolę kobiety tak, że będzie się to odnosiło do wszystkich kobiet i do każdej z osobna. Dziś kwestionowana jest taka możliwość [ . . . ] . " (Adamiak 1999, s. 28). Odrębnym przedmiotem badań stały się hagiografie kobiet świętych (także tych współczesnych), które dały asumpt do badań ich duchowości. Stwarzało to możliwość wniknięcia w wyobrażenia dotyczące nie tylko religijności samych kobiet, ale także wyobrażeń sacrum, jakie przekazały. Badacze i badaczki intere¬ sowali się do jakiego stopnia jednostka jest modelowana przez określoną kulturę, a w związku z tym, czy można jeszcze mówić o zachowaniu przez nią osobnego i jej tylko właściwego „głosu" - niezależnego od wszelkich zabiegów kulturowych (McPhillips 2004). Za takim zadaniem badawczym stoi przekonanie, iż kultura to warstwa zewnętrzna, zwłaszcza wobec kobiet: ulegają i podporządkowują się jej, są zaledwie biernymi przedmiotami - jej typowymi depozytariuszkami. Ten sąd, według mnie, zbyt upraszcza oraz generalizuje przyczyny milczenia kobiet czy też ich szept na forum kultury, a nie przemawianie pełnym głosem . Jest jednak o tyle trafny, o ile potraktuje się go jako opis specyfiki określonego dys3 4 5 6 3 Hasło to Adamiak przypisuje nurtowi feminizmu zwanemu radykalnym. Franke podkreśla, iż stronniczość ta nie polega na identyfikowaniu się z innymi kobietami, ale raczej zmierzaniu w jednym kierunku nawet różnymi drogami. Celem jest zdekonstruowanie panu­ jącego systemu społecznego i symbolicznego poprzez obnażenie rzeczywistego podłoża wielu kul­ turowych sądów na temat kobiet, co oznaczać będzie krok ku polepszeniu sytuacji ich wszystkich. Hagiografia to gatunek piśmiennictwa sięgający epoki wczesnochrześcijańskiej (już Dzieje Apostolskie św. Łukasza wiele miejsca poświęcają dwóm apostołom - Piotrowi i Pawłowi, a w dalszej kolejności rozwijać się zaczęła literatura apokryficzna opisująca dzieje innych po¬ staci, szczególnie Matki Boskiej, Jezusa z okresu nieprzedstawionego przez Ewangelistów, a także działalność innych apostołów) (Plezia 1983). Gatunek ten rozkwitł szczególnie w średniowieczu. Celem pisania żywotów świętych było nie tylko spisanie historii ich życia, ale dostarczenie wier¬ nym wzoru osobowego. Stąd można mówić o różnych wzorach świętości i świętych (w średnio¬ wieczu to przede wszystkim święty asceta oraz święty wojownik). Hagiografie mają w zasadzie stałą budowę, a hagiografie dawne rzadko mają coś wspólnego z dokumentami źródłowymi, dość często bowiem elementy fantazji i zabiegi retorycznej hiperbolizacji „upiększały" życiorysy świę­ tych. Ich autorzy korzystali także z piśmiennictwa wcześniejszego czy niechrześcijańskiego, lecz o podobnej funkcji i konstrukcji (szczególnie z żywotów filozofów starożytnych) (vide: Plezia, 1983). Dorobek hagiografistyki został poddany krytyce pierwszy raz dopiero w X V I I wieku (od tego momentu można mówić o hagiologii) (Witkowska 2004). Współczesny rozwój hagiografistyki przebiega już jednak z dala od tak często dawniej przerysowanego wymiaru moralizator¬ skiego czy dydaktycznego. Jest to sąd, który korzeniami sięga poglądu Zygmunta Freuda na temat kultury jako źródła cierpień. 4 5 6 �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 55 7 kursu kulturowego , który dotyczy życia religijnego, szczególnie ponadprzecięt­ nie religijnych kobiet - traktowanych w związku z tym jako wzór dla innych. Dyskurs ten polega na stosowaniu charakterystycznych zabiegów narracyjnych do konstruowania tak specyficznych przekazów o życiu religijnym, jakie nazywa się hagiografiami. Uwypukla się w nich wydarzenia, które udowadniają odmien¬ ność jednostki ponadprzeciętnie uduchowionej, co przejawia się najczęściej od naj¬ młodszego wieku. Interpretuje się jej cechy charakteru i osobowości jako wyjąt¬ kowe i predestynujące j ą do bycia świętą/świętym, lecz za ich przyczyną jest ona sama często odrzucana przez najbliższych, nie cieszy się ich poparciem i zrozu¬ mieniem, ani też akceptacją dalszego otoczenia. Uzupełniają to zapiski takich osób na temat wizji, porwań i uniesień duchowych, modlitw, cudów, objawień oraz różnorakich cierpień, jakich doświadczały. Co charakterystyczne, zdarzało się, iż przekaz spisywany był przez sekretarzy, ojców duchowych, spowiedników . 8 7 Termin „dyskurs" ma dla mnie wartość pojęcia opisującego (nie zajmuję się analizą dyskursu jako takiego, w myśl zasad ustalonych na gruncie językoznawstwa, które jest nauką „pierwszą" w badaniu dyskursów). Stosować będę to pojęcie, jako określenie i opis szczególnego sposobu wyrażania (werbalnego, jak i niewerbalnego) określonych idei społecznych i kulturowych, które ubierane są w specyficzne formy retoryczne, związki frazeologiczne i tym podobne kształty, także z zakresu obyczajowości (do „form retorycznych" tego poziomu należy zaliczyć postawy, zacho¬ wania, wyobrażenia, stereotypy, normy, wartości) czy religijnego (tu, odpowiednio, mamy do czynienia z formami kultu i pobożności, charakterystycznymi dla grup/-y, kultur/-y, społeczności lub jednostki, z rysem duchowości przejawiającym się w specyficznych gestach, zachowaniach, ocenach, itp.). Inaczej mówiąc, dyskurs w szerokim znaczeniu tego słowa, to „[...] systemowy repertuar znaków, a dokładniej - interpretantów, jak i organizujących ten repertuar reguł i norm generujących i użytkowych danej formacji kulturowej, stanowiący o społecznej i kulturowej spe¬ cyfice tej formacji i tworzący rozróżniającą j ą wiązkę cech. [ . ] to sposób w jaki (oraz za pomo¬ cą jakich interpretantów) dana formacja kulturowa się wypowiada, zabiera głos w świecie znako¬ wym (czyli w kulturze), oraz zapewnia ową spójność [ . . . ] " (Anusiewicz, Dąbrowska, Fleischer 2000, s. 16.). Dyskurs utrzymuje daną formację, zapewnia jej spoistość, steruje subdyskursami (specjalistycznymi dyskursami). Można wydzielić interdyskurs, czyli supradyskurs obowiązujący np. w danej kulturze narodowej. Tworzy on wspólną płaszczyznę (m. in. trzymając w swojej pieczy symbole kolektywne, w tym stereotypy czy określone „mitemy"), pomaga utrzymać inte¬ gralność tych grup, kultur, społeczności bądź wspólnot różnego rodzaju, które wchodzą w skład owej większej całości (jaką jest zresztą nie tylko kultura narodowa, ale też kultura naukowa danej dyscypliny). Oprócz interdyskursu istnieje również dyskurs interkulturowy, gdzie „interkultura" to niestabilny system, o dużej fluktuacji; wiązka różnorodnych składników pochodzą¬ cych z różnych kultur np. narodowych (czy naukowych). Taki dyskurs „nie posiada mocy po¬ trzebnej do wytworzenia jednego lub kilku stabilnych dyskursów" (Anusiewicz i in. 2000, s. 18). Funkcjonuje on wzmacniając lub osłabiając określone tendencje i możliwości. Prezentowana próba definicji pojęcia „dyskurs", którą proponują cytowani przeze mnie autorzy, mimo ambicji uściś¬ lenia znaczenia i zakresu omawianego pojęcia, odbija jednak jego płynność i nieostrość. Udo¬ wadnia to, iż pomimo długoletniej i coraz bardziej analitycznej dyskusji dotyczącej „dyskursu", w jego przypadku „[...] mamy raczej do czynienia z całą rodziną znaczeń starszych i nowszych, kształtowanych na różnych obszarach badań i w różnych celach" (Gajda 1999, s. 9-17). Działo się tak w przypadku takich znanych świętych jak np. św. Hildegarda z Bingen, św. Katarzyna ze Sieny, św. Teresa Wielka (z Avila), która pisała dla i za sprawą św. Jana od Krzyża i Piotra z Alcantry (vide: Vuarnet 2003), z polskich świętych - Faustyna Kowalska. W swoim Dziennikczu pisze w ten sposób o roli spowiedników i ojców duchownych: „Kiedy o tych nie¬ których rzeczach powiedziałam spowiednikowi, odpowiedział mi, że może to być prawdziwie od 8 �56 INGA KUŹMA Kiedy zaś nakazywano samej wizjonerce zapisywanie swoich objawień i przebie¬ gu życia duchowego, wydawał to polecenie jej duchowny przełożony, kontrolują¬ cy przebieg tej dokumentacji lub wręcz jej zawartość, kształt i treść . Choć osobą nadrzędną, która wydała taką dyspozycję, mogła być również przełożona (kobieta) nie zaś przełożony (mężczyzna), nie zmieniało to jej funkcji - reprezentowała ona władzę, głos kultury, oficjalny dyskurs, a przede wszystkim kontrolę. Teksty biograficzne oraz autobiograficzne tego rodzaju interpretować można jako dyskurs heteroglossyjny: całość złożoną i niejednorodną, nie tylko dlatego, iż składa się ona np. z zapisu dialogu świętej z Maryją czy Chrystusem bądź innymi istotami nadprzyrodzonymi, lecz także ze względu na złożoność warstwy konstrukcyjnej. Jest to splot różnych „charakterów" i wypowiedzi, przede wszystkim wypowiedzi samej osoby świętej, które jednak (bardzo często) ujęte są w karby pisma i języka wybrane przez rejestrującego dane słowa, a ktoś taki jest z tego względu (nawet w minimalnym stopniu) zarazem ich redaktorem. Lecz taka sytuacja, kiedy wypowiedzenie przeżycia religijnego poddawane jest od samego początku swoistej zewnętrznej kontroli, którą reprezentuje osoba np. sekretarza, przewodnika duchowego itp., powtarza się także, kiedy to sama święta, nie mając do pomocy nikogo, spisuje swoje doświadczenia. Boryka się z nie¬ doskonałością języka, z niepewnością, czy to, czego doświadczyła nie było oma¬ mem, z niemożnością wyrażenia w pełni uczuć oraz przełożenia na słowa obra¬ zów, także z przekonaniem, że to nie ona kieruje swoją ręką i myślą, ale że prawdziwym autorem oraz redaktorem tego tekstu jest np. sam Chrystus czy Maryja. Taki dyskurs, to rodzaj siatki splecionej z różnych odmian gatunków pisarskich: od biografii czy autobiografii, opowiadania, poematu, pieśni po nie¬ mal kronikarski zapis lub medyczny opis (np. cierpień fizycznych). Lecz to nie tylko siatka spleciona z wielu różnych gatunków języka, lecz specyficzna sytua¬ cja komunikacyjna, gdzie wypowiedź przynależy do kilku uczestników i ma wielu adresatów - aktualnych i przyszłych, pojedynczych i zbiorowych. Po pierwsze, należy do podmiotu przeżywającego daną opisywaną sytuację. Kieruje on swój głos często do istoty nadprzyrodzonej, ale nie tylko. To głos, którym opowiada i opisuje np. w celu dydaktycznym, moralizatorskim, również poznawczym. Nie można zapominać także o funkcji czysto ekspresyjnej takiej wypowiedzi. Po dru¬ gie, jest to wypowiedź wyrażana głosem Transcendentnego, który przekazuje swoje przesłanie, polecenia, pouczenia, itp. On zawsze mówi do kogoś i w ja¬ kimś celu. Ten głos czy głosy w zasadzie nie spełniają funkcji ekspresyjnej. Ich 9 Boga, ale może być także i złudzeniem. A ponieważ miałam częste zmiany, więc nie miałam stałego spowiednika, co więcej, to miałam niepojęta trudność w wypowiedzeniu tych rzeczy. Modliłam się gorąco, aby mi Bóg dał tę łaskę - to jest kierownika duszy. Jednak tę łaskę otrzyma­ łam dopiero po ślubach wieczystych, kiedy przyjechałam do Wilna. To jest ksiądz Sopoćko. Dał mi Bóg Go poznać wpierw wewnętrznie, nim pojechałam do Wilna. [ . ] O, gdybym miała od początku kierownika duszy, to nie zmarnowałabym tyle łask Bożych. Spowiednik wiele może duszy dopomóc, ale i wiele może zepsuć. O, jak bardzo spowiednicy powinni uważać na działa¬ nie łaski Bożej w duszach swych penitentów, to rzecz wielkiej wagi. Po łaskach w duszy można poznać jej ścisły stosunek z Bogiem. [ . . . ] " (Kowalska 1999, akapity 34 i 35). Jak stało się w przypadku św. Teresy z Lisieux. 9 �57 SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET celowość jest ewidentna, nawet jeśli treścią ich przesłania jest zakomunikowanie danej osobie, że została wybrana, by świadczyć swoim życiem i cierpieniem mi¬ łość do Boga/Chrystusa/Maryi. Ktoś taki bowiem nie musi dowodzić tej miłości czynami w świecie - może od niego oczekiwać trwania na modlitwie, kon¬ templując chwałę Boga. I takie zalecenie, uosabiane później przez wybraną do tego osobę, staje się komunikatem otwartym na interpretacje przyszłych pokoleń wiernych, na ich ocenę i wcielanie w życie. Najważniejszym źródłem, z którego inni mogą czerpać oraz odczytywać znaczenie i cel słów Transcendentnego, jest postawa jednostki wcielającej owe nadprzyrodzone słowa, która została do tego specjalnie wybrana. Po trzecie, jest to także „wypowiedź" kultury, dostarczającej symboli, obrazów, toposów i tropów, jakie określają porządek wypowiedzi reli¬ gijnej i wypowiedzi o boskości oraz świętości. Sposoby językowe i dyskursywne określają także porządek, ramy oraz schemat wypowiedzi samego Transcendent¬ nego, czyli kontaktujących się z wybranymi osobami postaci nadprzyrodzonych (wystarczy zapoznać się w tym celu tylko ze współczesnymi przekazami słów usłyszanych od Maryi - bo to Ona objawia się obecnie najczęściej - jakie odna¬ leźć można na niezliczonych tego typu stronach w Internecie). Ów językowo-komunikacyjny aspekt zapisu doświadczenia religijnego ko¬ biet, często tak rozbudowanego (czego przykładem hagiografie), był szczególnie podkreślany przez takie badaczki, jak Lucy Irigaray czy Helene Cixous , a przy¬ kładem feminologicznego interpretowania opowieści o świętej może być tekst Kathleen McPhillips (McPhillips, 2004). Wybrała ona postać Mary MacKillop, australijskiej zakonnicy beatyfikowanej przez Jana Pawła I I (19 I 1995 r . ) 10 11 1 0 Podkreślały one, iż język jest środkiem włączającym jednostkę do kultury. Jest on jednak głównym środkiem wyrazu męskiego pragnienia, męskiego myślenia, męskiego oglądu świata. Dlatego kobieta wchodząc do kultury poprzez język, tak naprawdę przybiera fałszywą tożsamość (McPhillips 2004, s. 9-10). To pierwsza beatyfikowana osoba pochodząca z Australii. Urodziła się w 1842 r., zmarła w 1909 r. Od początku swojego życia zawodowego pracowała w szkole i szkolnictwu też poświę¬ ciła swoją pracę już po założeniu specjalnego zgromadzenia zakonnego sióstr od św. Józefa od Najświętszego Serca Pana Jezusa. Była pierwszą osobą, która zajęła się systemowo w Australii edukacją najbiedniejszych dzieci i temu miało służyć założenie sieci 17 szkół katolickich dla biednych, mieszkających w miejscach oddalonych od dużych centrów. W celu pozyskania fundu¬ szy, pieniądze zbierała w Wlk. Brytanii, Irlandii, również w Szkocji. Została ekskomunikowana w 1871 r. przez lokalnego biskupa, któremu podlegała, za niesubordynację i nieposłuszeństwo: nie zgadzała się, aby szkoły, które założyła, przejął pod swoją kontrolę i dysponował nimi we¬ dług swojej woli. Dopiero kiedy uzyskała poparcie ówczesnego papieża - Piusa I X , ekskomunika została wycofana rok później. Regułę jej Instytutu papież zaakceptował i zgromadzenie to bezpo¬ średnio podlegało Watykanowi, choć nie uchroniło jej to od dalszych szykan. Zostawiła po sobie blisko tysiąc listów, a siostry z jej zgromadzenia pracują także w Peru i w Nowej Zelandii. W 1961 r. potwierdzono cud uzdrowienia z białaczki za jej pośrednictwem pewnej kobiety. W Australii wymienia się osiem miejscowości, gdzie działała, zakładając szkoły oraz swoje zgro¬ madzenie; przez te miejscowości wiedzie pielgrzymkowy szlak. Jest uważana za patronkę Australii. Co ciekawe, na portalu australijskim (http://www.catolic-forum.com/saints), przygotowanym przez osoby świeckie, jest jej przypisywany jeszcze jeden szczególny patronat. Zaliczona jest do grupy świętych (samych kobiet, według autorów portalu) opiekujących tymi, którzy stają w opo¬ zycji do decyzji wydawanych przez instytucje kościelne i inne autorytety. Szukając wyjaśnienia 11 �58 INGA KUŹMA Jej oficjalna hagiografia została napisana przez jezuitę, ojca Paula Gardinera. In¬ terpretując jednak jego tekst, trzeba „rozplątać" poszczególne głosy, zidentyfiko¬ wać ich pochodzenie i ustalić jak hagiograf przemawia w imieniu błogosławionej. MacKillop prezentowana jest wyłącznie jako jednostka wybitnie świątobliwa, lecz - jak udowadnia to McPhillips - owa wyjątkowa pobożność jest postawą, która wyrasta z określonego tła kulturowego, jakie nadaje owej właściwości swo¬ isty sens. Błogosławiona Mary została niemal całkowicie wchłonięta przez dys¬ kurs hagiografa: to on wkłada jej w usta „jej" słowa i kreśli swoim piórem kontury idealnej kobiecości, w których umieszcza błogosławioną: czystą, pokorną, cichą, łagodną i cierpliwą. Jak ujmuje to McPhillips, Gardiner zamknął bł. Mary w szkla¬ nej wieży swojego tekstu (McPhillips 2004, s. 13). Dobór świadectw innych osób pokazuje ten zabieg: trzy zakonnice, cytowane przez Gardinera, które miały oka¬ zję poznać Mary MacKillop, podkreślały, że zawsze najpierw myślała o innych, biła od niej dobroć. Gardiner ocenia także jej postawę, lecz posiłkuje się w tym celu typowymi kulturowymi środkami, czyli stałymi wyobrażeniami na temat osobowości świętej. Dzieje się tak, kiedy mówi o jej cierpieniach fizycznych (cierpiała na bardzo bolesne miesiączki). Opowiada o tym w kategorii równowagi dlaczego zaklasyfikowano to jako patronat, warto przypomnieć, że niemal przez całe swoje życie bł. MacKillop długo musiała walczyć z próbami storpedowania jej wysiłków, z usiłowaniami powstrzymania jej, czego wyrazem była ekskomunika. Wraz z bł. MacKillop patronat ten przypisuje się również takim świętym i błogosławionym kobietom, których życie polegało na zmaganiu się z oporną rzeczywistością uosabianą przez ludzi, którzy nie rozumieli sensu i celu ich wysiłków. Bardzo często byli to ludzie reprezentujący władze instytucji, pod której skrzydła takie kobiety chroniły się i do której miały afirmatywny stosunek. Czasami, z powodu swojej niesuobrdynacji i przekonania o słuszności własnej wizji, ponosiły śmierć. Wymienione zostały w tym gronie tylko kobiety, w tym tak znane, jak św. Teresa z Avila i Joanna d'Arc (ich życiorysów więc tu nie przypominam) oraz mniej znane osoby. Wśród nich św. Elizabeth Ann Seton, która żyła na przełomie X V I I I i X I X w. Była protestantką nawróco­ ną na katolicyzm, wdową z pięciorgiem dzieci. Początkowo tylko dla nich założyła wyznaniową szkółkę w Nowym Jorku, podjęła się później także działalności charytatywnej, założyła pierwsze amerykańskie szkolne zgromadzenie zakonne Miłosiernych Sióstr Św. Józefa. Do czasu usamo¬ dzielnienia się dzieci tylko pracowała w ramach zakonnej wspólnoty, lecz nie była jej formalną członkinią, później zaś - do swojej śmierci, stała na czele zgromadzenia. Kolejną osobą w tym gronie jest bł. Marie-Margeurite d'Youville. Żyła w X V I I I w., została beatyfikowana wiek póź­ niej, mieszkała w Quebeku. W wieku 21 lat poślubiła d'Youville'a, z którym przeżyła osiem lat nieudanego małżeństwa. Kiedy zmarł i pozostawił j ą z trójką dzieci, okazało się, że zostawił po sobie także długi. Aby je spłacić Marie-Margeurite zajęła się drobnym handlem, a całe jej życie było już później niemal nieustannie podporządkowane walce o byt, nie tylko swój czy dzieci, ale także sióstr szarytek, do których przystała oraz ich podopiecznych. W 1747 r. przejęła zadłużony szpital przeznaczony do likwidacji, gdzie zajmowała się starcami, sierotami, niepełosprawnymi i chorymi umysłowo. W trakcie toczących się wojen w Ameryce Północnej przyjmowała do niego także żołnierzy angielskich - z wdzięczności za opiekę uchronili jej szpital od bombardowań. Wykupywała też porwanych przez Indian białych. Aby zarobić na utrzymanie szpitala zajmo¬ wała się wraz z siostrami krawiectwem i zaopatrywała w ubrania dwór. Następną jest bł. Maria Magdalena Bentivoglio. Żyła w połowie X I X w. Jako dziecko marzyła, aby znaleźć się w czasach pierwszych wyznawców Chrystusa i ponieść śmierć męczeńską w Koloseum. Wstąpiła do klarysek w wieku 30 lat, choć trudno znosiła surową regułę zakonną. Na swoją prośbę została wysłana na misję do Ameryki Północnej w 1875 r., pomimo iż całe otoczenie duchowne twierdziło, że �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 59 wewnętrznej, braku jakichkolwiek oznak zwątpienia, zachwiania zdrowia psy¬ chicznego i pogody ducha, których nigdy - według tego dyskursu - nie traciła (nie mogła - jako kandydatka na ołtarze powinna wykazać się hartem ducha i wytrwałością) . W tym momencie McPhillips podkreśla pojawienie się „szcze¬ liny" w tekście hagiograficznym, poprzez którą prześwituje różnorodność i wie¬ lość głosów składających się na opowieść o życiu bł. Mary. Z jednej strony do¬ biega głos jej biografa, z drugiej - wspomnienie zakonnic i innych jej bliskich osób. Po trzecie, za tymi wspomnieniami i opisami kryje się sama siostra Mary. Jest ona obecna, choć milczy. Opowiada się o niej, zamyka się j ą w (cudzych) słowach, ale wyłania się ona - pośrednio - spomiędzy tych opowieści. Ta przy¬ kładowa hagiografia potwierdza diagnozę Cixous, iż kultura, która na poziomie religijnym widzi kobiety wyłącznie w wyidealizowanym świetle nie dopuszcza ich do kulturowej „rozmowy" i nie są one traktowane jak partnerki dialogu symbolicznego. Są one tylko jego przedmiotem i obiektem. Irigaray nazywa taki mechanizm kulturowy „mimesis": kobieta, aby móc zidentyfikować się jako taka, musi spojrzeć na siebie w ten sam sposób, jak patrzy na nią mężczyzna; dostać się do siebie samej podążając za wzrokiem mężczyzny. Jej tożsamość nie jest 12 w Ameryce zakon kontemplacyjny nie spotka się z pozytywnym przyjęciem. Udało się jej jednak założyć kilka domów zakonnych w Omaha, w Nowym Orleanie, Luizjanie, Nebrasce i Indianie. Zmarła z przyczyn naturalnych w 1905 r. Świadkowie jej agonii przekazali, iż pół godziny przed śmiercią, z krucyfiksu zawieszonego nad jej łóżkiem wydobyło się światło i oblało jej ciało. Odkryte po 30 latach od śmierci zachowane było w stanie nienaruszonym. Postrzegana była jako osoba podążająca swoją drogą, uparta, wymagająca od siebie. Przypisuje się jej następujące słowa: „Całe życie prosiłam Boga, aby nie oszczędzał mi krzyża, a teraz, kiedy właśnie zesłał na mnie cierpienia, dlaczego nie proszę Go, abym poczuła się wreszcie szczęśliwa?". Ostatnią wymienioną w tej grupie jest św. Rose Philippine (lub Philippin - spotkać można obie te wersje) Duchesne (beatyfikowana w 1940 r. przez papieża Piusa X I I , kanonizowana w 1988 r. przez Jana Pawła I I ) . Żyła na przełomie X V I I i X V I I I w., pochodziła z zamożnej rodziny z Grenoble. W wieku ośmiu lat marzyła, aby pojechać z misją ewangelizacyjną do Ameryki. Uczyła się w szkole wizytek i w wieku 19 lat za zgodą rodziny wstąpiła do tego zgromadzenia. W wyniku decyzji o likwidacji zakonów i zamknięciu kościołów po wybuchu rewolucji w 1789 r., praco¬ wała starając się realizować swoje powołanie i obowiązki, jakie ślubowała spełniać wstępując do wizytek: opiekowała się biednymi dziećmi, leczyła, prowadziła zakazane w czasach Terroru spot¬ kania modlitewne pomagając ukrywającym się księżom i wspomagała organizowanie tajnego życia religijnego. W 1818 r. kiedy miała 49 lat wraz z czterema innymi siostrami wyjechała na misję do Luizjany. Pierwsze zgromadzenie założyła w Saint Charles oraz pierwszą po tej stronie rzeki Missisipi publiczną szkołę. Jej misja rozwijała się, założyła kolejnych sześć domów zakon¬ nych prowadzących szkoły i sierocińce, zajmowała się także problemami rdzennych mieszkań¬ ców Ameryki, tzn. starała się zapewnić im wykształcenie, leczyła ich z alkoholizmu, otwierała dla nich szpitale. W wieku 71 lat wyjechała z kolejną misją ewangelizacyjną na teren plemienia Pottowatomi, gdzie usiłowała zająć się edukacją tamtejszych dziewcząt. Ta misja zakończyła się po roku, ponieważ nie była w stanie nauczyć się ich języka (poza tym, nigdy nie nauczyła się dobrze władać językiem angielskim). Wśród Pottowatomi znana była pod imieniem „Kobiety Która Modli Się Cały Czas". Sześć ostatnich lat swojego życia spędziła w pierwszym założonym przez siebie domu zakonnym w Saint Charles. 1 2 Nawet wtedy, kiedy posądzano j ą o alkoholizm, ponieważ leczyła się, stosując lekarstwa na bazie alkoholu. Owo posądzenie przypomniano przy okazji procesu beatyfikacyjnego (McPhillips 2004). �60 INGA KUŹMA czymś samoistnym, jest ona utkana ze spojrzeń i sądów męskich. Dopiero przy¬ glądając się sobie wzrokiem mężczyzny, przeglądając się w nim jak w lustrze, dowiaduje się kim „jest". Dla MacPhillips oraz Gail Ashton (Ashton 2000), której praca służy jej za inspirację, głos kobiet jest głosem „alternatywnym", a zatem feminologiczny hagiograf i interpretator/interpretatorka, szukać będzie niekonsekwencji, wyjścia ponad kulturowy schemat konstruowania biografii osoby bogobojnej, jakie czasami umykają czujnemu oku kulturowej kontroli. Podstawą owego „alternatywnego" dyskursu jest mowa kobiecego ciała, a przy¬ kładem takiej alternatywnej, „cielesnej" hagiografii, jest praca Sary Maitland o św. Róży z Limy (Maitland 1990) . Zauważa ona, że za św. Różę mówił prze¬ ważnie jej spowiednik, który dostarczył podstawowych źródeł o jej słowach, czynach, dobrowolnej pokucie i dobrowolnym cierpieniu, które na siebie nakładała (podobnie, jak miało to miejsce w przypadku bł. MacKillop). Chociaż św. Róża nie przemawia poprzez samodzielnie zapisane słowo, to jednak „mówi". Maitland podkreśla, iż jej hagiografia jest wyrazistym dyskursem opartym na uwypukleniu „Ja", co przebija spod tekstu skonstruowanego przez spowiednika. „Mówienie" dlatego jest ujęte w cudzysłów, ponieważ nie ma ono nic wspólnego z fizyczną czynnością artykułowania dźwięków. „Mówi" ciało św. Róży: historia jej życia opowiada o nieustannym zmaganiu się z ciałem, co odzwierciedla legenda, według której Bóg (na prośbę świętej) sprawił, iż znikały wszystkie ślady po dobrowolnych mękach, które sobie zadawała. Róża chciała w ten spo¬ sób oddalić od siebie ciekawskich, którzy przychodzili oglądać ją, a w zasadzie dojrzeć na jej ciele ślady owych tortur. Kolejne etapy rozwoju i dojrzewania 13 14 1 3 Święta ta żyła w Peru na przełomie X V I I i X V I I I w. Była Kreolką, wstąpiła do tercjańskiego zakonu dominikańskiego. Złożyła śluby dziewictwa jako młoda dziewczyna, była mistyczką, opiekunką chorych i kalek. Po zapoznaniu się z żywotem św. Katarzyny ze Sieny chciała j ą naśladować. Kiedy surowa dla niej matka chciała wydać j ą za mąż, Róża obcięła sobie włosy i natarła twarz trującymi ziołami, aby się oszpecić. Zamieszkała w szałasie wybudowanym w ogro­ dzie przy domu rodziców. Słynęła z umartwień: pod welonem nosiła koronę cierniową, zmuszała się do snu nie przekraczającego dwóch godzin, na posłaniu kładła kamienie, ostre patyki, przy¬ wiązywała sobie ręce do słupa i stojąc wyprostowana modliła się tak, a postawa ta miała uchronić j ą przed zapadnięciem w sen. Pomimo trudności i niedobrych stosunków rodzinnych oraz walki o spełnienie swojego powołania, przedstawia się j ą zawsze jako oddaną i posłuszną córkę. O jej życiu duchowym niewiele wiadomo, tyle tylko, ile przekazał jej spowiednik Juan Laurenzan i co sama mówiła, kiedy stanęła przed komisją teologiczną. Oczywiście, wtedy zdumiała wszystkich głębią swoich przemyśleń oraz swoją wiedzą i znajomością spraw teologicznych, mimo że nie była wykształcona (aby pomóc rodzicom, pracowała przez dłuższy czas jako służąca w domu miejscowego bogacza i dopiero, kiedy materialna sytuacja rodziców poprawiła się, zamieszkała w szałasie w ogrodzie, w którym też zmarła). Biczowała się i dźwigała na ramionach ciężki kru­ cyfiks sporządzony z nieociosanego drzewa. Opasywała się też żelaznym łańcuchem, nosiła wło¬ sienicę, przewiązywała się powrozami, lecz na jej prośbę Bóg ukrył ślady jej umartwień, nic nie było znać na jej ciele, ponieważ wieści o cierpieniach, jakie sobie zadawała przyciągały ciekaw¬ skich, a nie chciała tym epatować nikogo. Przewidziała dzień i godzinę swojej śmierci. Zmarła w wieku 31 lat, została beatyfikowana w 1668 r., a kanonizowana w 1671 r. 1 4 Sentencją, którą cytuje się, uważając, iż są to słowa samej św. Róży, jest zdanie będące też jej credo: „Poza Krzyżem nie ma innej drabiny, po której można by się dostać do nieba" (przytacza się te słowa za P. Hansenem, Vita mirabilis, Louvain 1668). �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 61 duchowego obrazowane są przemianami jej ciała, lecz są to przemiany wywoły¬ wane i zadawane sobie samej. Maitland, jak podkreśla MacPhillips, nie zgadza się jednak z poglądem, że takie zachowania pokutne należy traktować jako patolo¬ gię. Nie zgadza się także, iż opisujący je w detalach spowiednik świętej miałaby tym samym dowodzić równie patologicznej przyjemności podglądania czyjejś męki i bólu. Według Maitland, nie dowodzi to również chęci zrekompensowania sobie przez św. Różę w ten sposób kompleksów czy zrealizowania tłumionych popędów, ani tego, że świadome zadawanie sobie bólu miałoby być symbolem jej nienawiści do siebie i chęcią samozagłady, wzmacnianymi dodatkowo okreś¬ loną propagandą szerzoną przez Kościół, domagający się ofiary i czystości. A takie wymagania często mogły być rozumiane dosłownie przez szczególnie neurotyczne wierne, które - jak św. Róża, miałyby w ten sposób najlepiej dowieść mizoginii Kościoła i siły patriarchatu. Maitland protestuje przeciwko takim wy¬ jaśnieniom. Badaczka uważa, iż takie zachowanie wobec siebie i swojego ciała dowodzi pragnienia wyzwolenia się od ograniczeń cielesności i ról przypisywa¬ nych kobiecie w danej kulturze. Symbolem tego jest dobrowolne oszpecenie się, którego dokonała św. Róża i o które modliło się wiele innych religijnych kobiet, aby uniknąć małżeństwa czy gwałtu (wolały ponieść śmierć, niż oddać się do¬ browolnie czy pod przymusem mężczyźnie ). Okazywało się to jedynym środ¬ kiem wiodącym ku autonomii i zamanifestowaniu równości z Bogiem. Według Maitland - współczesnej interpretatorki biografii św. Róży z Limy - życiorys tej świętej objawia wartości i problemy obecne także w życiu kobiet nowoczesnych. Objawia również problemy konstrukcyjne hagiografii: do jakiego stopnia hagio¬ grafia wzmacnia ów obraz cierpienia i bólu oraz jak ukrywa (pozornie odkrywa¬ jąc i wyjaśniając) prawdziwe motywacje i intencje cierpiącej świętej. 15 Podobnie odczytać można historię życia XX-wiecznej błogosławionej Mary MacKillop, szukając „szczelin" w jej oficjalnej hagiografii, które odsłaniają głos jej „Ja". Jedna z owych „szczelin" występuje w tych fragmentach, gdzie biograf kładzie nacisk na jej cielesne cierpienia. Ojciec Gardiner zawsze wtedy pod¬ kreślał, iż bł. Mary nie jest w tym odosobniona - zbliża j ą to do innych świąto¬ bliwych. W tym miejscu dostrzec można, iż jego głos - odzwierciedlający sąd kultury, traktuje jej przypadek jako stereotypowy, typowy wręcz dla pewnego modelu świętości. Poza tym, pokazuje jej cierpienie jako stan znoszony przez nią, któremu MacKillop poddaje się. Taka diagnoza, ponownie stereotypowo, odwołuje się do wyobrażenia nie tylko modelowych cech kobiety-świętej, ale też do modelowej kobiety w ogóle: biernej i bezwolnej. Odczytanie zaś tego w innym duchu, położyłoby nacisk raczej na aktywność podmiotu doświadczają¬ cego swoją wiarę i Boga. Ciało bowiem jest miejscem, gdzie bł. Mary spotyka Boga i spotyka się z Bogiem, wychodzi Mu na spotkanie (czasowniki te od¬ wołują się do czynności, do działania podejmowanego przez aktywny podmiot). W bólu ciała przemawia do niej i poprzez nią Bóg. To wyzwala j ą z ograniczeń, 1 5 Wśród uratowanych nieoczekiwanym zeszpeceniem doszukać się można św Katarzyny ze Sieny czy św. Agnieszki. �62 INGA KUŹMA podobnie jak św. Różę. Właśnie ciało staje się miejscem, poprzez które kobieta osiąga w ten sposób wolność, tak jak zazwyczaj właśnie poprzez ciało jest najsil¬ niej zniewolona stereotypami kulturowymi (McPhillips 2004, s. 15-16). Powo¬ łując się na Edith Wyschogrod (Wyschogrod 1990, s. 17; za: McPhillips 2004) powiedzieć można, iż to w cielesności kobiet dokonuje się ich doświadczenie Boga i Jego obecności. Ciało kobiece staje się specyficzną świadomością: zarazem „tere¬ nem", jak i „organem" oraz „właściwością" i „sposobem" doświadczania Boga. Odmienne odczytanie życiorysu bł. Mary MacKillop wydobywa jej nieustęp¬ liwość, upór, determinację i zawziętość, z jaką dążyła do celu. Sprzeciwiała się hipokryzji Kościoła, czyli głoszeniu zasad ewangelicznego ubóstwa, a w rzeczy¬ wistości chęci władzy i posiadania, zapominaniu o charyzmacie służby bliźnim i pomocy potrzebującym. Jej wizja Kościoła i cel napisanej przez nią reguły, gdzie na pierwszym miejscu jest ubóstwo i poświęcenie dla innych, były prze¬ cież negowane początkowo przez dostojników, a później na długo zapamiętano jej interwencję w Watykanie. Mentalność ówczesnego duchowieństwa i bunt bł. Mary, McPhillips wpisuje także w ramy panującej wówczas ideologii ko¬ lonialnej i późniejszego sprzeciwu wobec tej formy władzy, czego zwiastuny odnaleźć można w postawie błogosławionej: swoimi podróżami objęła interior, docierając do miejsc odległych od symboli wszelkiej władzy (w tym kościelnej). W jej postawie nie ma nic z bierności, jak sugerował opis o. Gardinera, który realizował opowieść o jej życiu zgodnie z tradycyjnym wyobrażeniem religijnej kobiety i kobiety „w ogóle", tak charakterystycznymi dla wyobraźni chrześcijań¬ skiej. Jak podkreśla McPhillips (2004 s. 17) opowieść o siostrze Mary MacKillop, utrzymana w duchu feministycznym i feminologicznym, zachowuje status opo¬ wieści modelowej. Jest to wzorcowa biografia kobiety wyjątkowej: pokazała ona na czym polega życie czynne oraz jak i na jakiego rodzaju drodze szukać sensu życia. Taka interpretacja oraz ewentualna alternatywna konstrukcja hagio¬ grafii przełamuje mechanizm „mimesis" scharakteryzowany powyżej. Jeśli zaś pozostaniemy na poziomie owej alternatywnej interpretacji, to poprzez warstwę tekstu (słów), czytelniczka/czytelnik dociera do tkanki głębszej - podłoża heteroglossyjnego, z którego wyrasta ów tekst i do którego należy dotrzeć, aby roz¬ szyfrować głębszy sens czytanych słów i wypowiedzi. Ścierają się tam sprzecz¬ ności, subiektywność oraz kontrola, głos kobiet i głos kultury. Nie wszystkie one są widoczne w opisywanym dyskursie o kobietach religijnych; są to potencjały, które mogą, choć nie muszą, być wykorzystane do konstruowania opowieści i mini-dyskursów, ale nie znaczy to, że nie można zbudować z nich innego ro¬ dzaju całości o innym wydźwięku. Od samego początku chrześcijaństwa mamy do czynienia z cielesnym do¬ świadczeniem Boga przez kobiety. Jak bowiem przypomina Elżbieta Adamiak, dwa najważniejsze wydarzenia dla całego tego wyznania, czyli Zwiastowanie oraz pierwsze spotkanie Jezusa po zmartwychwstaniu z ludźmi, dokonało się w obecności kobiet oraz (szczególnie ta pierwsza sytuacja) poprzez kobietę: „Dwa momenty graniczne - życie i śmierć - są w szczególny sposób zawierzone obecności kobiet. Zauważmy, że są to zarazem momenty, które najtrudniej objąć �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 63 słowem, chwile, w których milczenie zdaje się więcej mówić niż potok słów. To też jest «milcząca obecność» kobiet. [ . . . ] " (Adamiak 1999, s. 26). Pomimo tego (a może dlatego) nie przydziela się kobiecie takiego samego (w znaczeniu - równoprawnego) udziału w życiu religijnym, jak mężczyznom. Choć udział kobiet jest zasadniczo różny - najczęściej ograniczony do przestrzeni domowej oraz pobożności prywatnej i osobistej, to nie jest mu przydawana taka sama ważna funkcja, jak rolom sprawowanym przez mężczyzn, nie tyko kapłanów. Można, co prawda, odnaleźć elementy zmieniające taki deprecjonujący sposób myślenia i mówienia o duchowości i pobożności kobiet, jak czyni to Adamiak, analizując encykliki i listy apostolskie papieża Jana Pawła I I , nie zmienia to jed¬ nak faktu, że dziedzictwo religijnej „kultury milczenia" kobiet, mimo tak licz¬ nego ich uczestnictwa w świętach i obrzędach chrześcijańskich, jest faktem. W kulturze, gdzie dyskurs należy do mężczyzn (zwłaszcza w kulturze religijnej) i jest przez nich kontrolowany, uzasadnienia dla takiego stanu rzeczy szuka się w tzw. charyzmacie kobiety i w jej istocie. Wypływają one z jej biologii i fizyczności. Pogląd ten został ugruntowany współcześnie wystąpieniami Jana Pawła I I , który w Liście apostolskim o godności i apostolstwie kobiet „Mulieris dignita¬ tem" (1988) podkreślał, że „ [ . ] kobieta stanowi szczególną wartość osobową ze względu na swoją kobiecość" (1988, s. 29 ). Zdaniem Adamiak, w słowach tych tkwi sugestia, iż „pewne cechy charakteryzują kobietę tylko dlatego, że jest ko¬ bietą, że nie musi ich ona wypracowywać, że nie kosztują one jej wewnętrznego trudu" (Adamiak 1999, s. 52). Oczywiście, do nich należy macierzyństwo. To nie tylko, w takim ujęciu, szczególna fizjologiczna właściwość wynikająca z kon¬ strukcji biologicznej kobiety (jej ciała), ale wręcz właściwość modelująca całą jej duchowość, która rozwija się w kierunku „porządku miłości" i „bezintere¬ sownego daru z siebie" . Ta cecha czyni kobietę inną - różną od mężczyzny. Można powiedzieć, że jest ona kulturowym Obcym - na taki poziom przesuwa j ą macierzyństwo. Co więcej, jak podkreśla teolożka, takie męskie spojrzenie na kobietę rzadko jest artykułowane wprost (jak choćby w przypadku przywoływa¬ nego tekstu listu apostolskiego), a jednak jest „fundamentem całego przesłania 16 17 0 kobiecie" (Adamiak 1999, s. 54). To sprawia, że traktuje się funkcję macie¬ rzyńską kobiety jako jej główne powołanie. Choć jest mu przydawana najwyższa wartość (lub jedna z najwyższych wartości) w kulturze o korzeniach chrześcijań¬ skich oraz w środowiskach, gdzie obowiązuje/obowiązywał wyraźny podział ról według płci i gdzie dom oraz wychowanie dzieci spoczywały w gestii kobiet (a także, gdzie same kobiety afirmowały w większości pozytywnie ten stan), trzeba powtórzyć za Adamiak następujące pytanie: „jak kobiety przeżywają 1 doświadczają w wierze swoje kobiece człowieczeństwo?" (Adamiak 1999, s. 63). Czy macierzyństwo i własna cielesność są dla nich wyłącznie punktem dojścia, a nie zaledwie punktem wyjścia w procesie konstrukcji swojej tożsamości 1 6 Cyt. za: Adamiak 1999, s. 52. Określenia cytowane przez Adamiak pochodzą z „Mulieris dignitatem" (Adamiak 1999, s. 52-53). 1 7 �64 INGA KUŹMA i duchowości? Jak udowadniały to alternatywne, feminologiczne próby odczyta¬ nia nawet tradycyjnych z ducha i formy hagiografii, ciało kobiety może służyć jej jako narzędzie i pomoc również w dochodzeniu do Boga, w zbuntowaniu się przeciw ograniczającemu j ą dyskursowi kultury, stając się jej „językiem" i spe­ cyficznym „głosem" - świadectwem jej obecności, wyrastającej ponad fałszywe kulturowe rozumienie ducha służenia, składania z siebie ofiary, czy poświęcania się dla innych. Działania tego typu sprawiają, że każda jednostka, nie tylko ko¬ bieta, staje się niejako niewidoczna, pomniejszona. Taka droga może być jedną z wielu oferowanych przez kulturę. Tym lepiej, jeśli owo umniejszenie siebie jest wybrane świadomie - jako sposób bycia wobec innych i wobec Transcen¬ dencji. Jeśli natomiast nie jest to alternatywa, ale jedyny sposób funkcjonowania danej jednostki w kulturze (narzucany jej przez obowiązujący system wartości i jego określoną interpretację), tym mniej jest w nim prawdziwej służby, a więcej niewolnictwa. Świadomie obrana postawa „służebnicy" nie powinna tracić pier¬ wiastka, który oddawany jest w gramatyce terminem „zwrotność". Powinna zatem polegać na świadomym wyrzekaniu się samej siebie, czyli umniejszaniu się i pomniejszaniu się. Zwrotność dowodzi wykształconej świadomości i tożsa­ mości tak działającego i wybierającego podmiotu. Udowadnia zdolność wyboru, którą dana osoba (już nie przedmiot takich działań) posiada i umie nią dyspono¬ wać, którą nabyła w toku enkulturacji, a - co więcej - umiejętność ta wypływa z systemu danej kultury. Jeśli zaś jest inaczej, dowodzi to tylko tendencji prze¬ ciwnej. Religijność kobiet jest rozpięta pomiędzy chęcią składania z siebie do¬ browolnej ofiary i dobrowolnego wyrzeczenia siebie (co jest szczególnie charak¬ terystyczne dla głębokiej religijności i świętości, gdzie jednostka wyrzeka się siebie na rzecz dobra i wartości uznawanych za większe) a kodem kultury, który nie zauważa ani aspektu dobrowolności, ani podmiotu, który wybiera. Widzi jedynie przedmiot podporządkowany określonym wymogom (bierny, pokorny, niemy, milczący, posłuszny). Kobieta mogła również podążyć drogą, która od¬ zwierciedlała specyficzną wiedzę, jak np. umiejętności znachorskie czy czarno¬ księskie. Ten wybór nie dziwił, albowiem - choćby według materiałów źródłowych analizowanych przez Joannę Tokarską-Bakir (Tokarska-Bakir 2004, s. 110-148) - „[...] «początek grzechu od Jewy, starki naszey». Kobiety dziedziczą po Ewie «rozsądek niedoskonały», «małą experiencyę», «pełno afektów y passyi niepo­ hamowanych), łatwowierność i skłonność do zabobonów. «Nad to są też biało¬ głowy przyrodzenia flegmistego y wilgotnego, a wilgotność łatwie się wzrusza, y na niej iako na wodzie co chcesz snadnie wyrazisz». Nieostra definicja, akcen¬ tująca rodzaj jako usposobienie czarownictwa, sprawia, że podobnie jak w przy¬ padku Żyda krew, tak tutaj płeć zaczyna czarownicę oskarżać. «Rodzaj żeński» staje się namiastką oznaczenia, odpowiednikiem żydowskiej żółtej łaty, koła czy gwiazdy"(Tokarska-Bakir 2004, s. 16). W świetle tego fragmentu i jego interpre¬ tacji zaproponowanej przez badaczkę, założenie o wyborze dokonywanym przez kobiety staje jednak pod znakiem zapytania: kobieta nie wybierała prawie nigdy, z reguły prawie żadna kultura nie przewidywała dla kobiet strategii życia opartej na wyborze, ważeniu racji, itp. Kobiecy los odczytywano po śladach, jakie odci- �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 65 skała na niej jej natura - takie było jej przeznaczenie. Był to zatem rodzaj stygmatu, który znaczył jej ciało, ale zarazem samo ciało poświadczało i znaczyło a priori wszystkie wyżej wymienione cechy i usposobienia kobiece. Przypisywa¬ no kobiecie określoną naturę, która popychała j ą do określonych czynów, zajęć, aktywności i która wiązała się bezpośrednio z jej płcią. Założenie o emocjonalności kobiet i ich większej wrażliwości (co uwarunkowane jest jakoby ich natu¬ ralnymi predyspozycjami do macierzyństwa - wrodzonymi, nigdy zaś nabywa¬ nymi w toku socjalizacji, jak stwierdza rozpowszechniony sąd kulturowy), mocno wrosło w dyskurs kultury. Wrażliwość i uczuciowość mają kobietę wieść na ma¬ nowce i sprowadzać często na drogę herezji, albowiem uniemożliwiają racjonal¬ ne myślenie. Mogą j ą też doprowadzać do religijnej histerii, czy w ogóle do specyficznego przeżywania wiary, która nasączona ma być emocjonalnością. Trzeba w tym miejscu przywołać liczne wyobrażenia malarskie czy rzeźbiarskie mistyczek i innych kobiet religijnych, gdzie mowa ich ciała miałaby, rzekomo, wskazywać nie tyle na uniesienie religijne, co niemal erotyczne (sublimowane - przenoszone na dyskurs religijny, choć nawet język mistyczek opisujący dzia¬ łanie Transcendencji, wskazywałaby raczej na stosunek miłosny). Do takich wyjaśnień skłania się jeden ze sposobów interpretacji specyfiki głębokiego kobiecego doświadczenia religijnego, szukający jego korzeni w zaburzeniach i zakłóceniach sfery psychosomatycznej. U Jean-Noela Vuarneta (Vuarnet 2003) odnaleźć można podobną myśl, kiedy zauważa, iż siła wyrazu i siła profetyczna oraz niezwykłość i głębokość porwań duchowych mistyczek straciła na jakości, kiedy miejsce objawień Chrystusa zajęła Matka Boska. Zalicza poza tym ten typ ekstaz, gdzie przekaz i spotkanie koncentrują się wokół Maryi, do szóstego ro¬ dzaju przeżyć religijnych (według ułożonej przez siebie typologii): „szósta, eks¬ taza naiwna, jest historycznie najpóźniejsza. Droga dziecięctwa Teresy z Lisieux czy Aloyse, Teresy Neumann czy Bernadetty... Jeśli droga łączy się z obrazami, są to najczęściej obrazki jarmarczne. Droga rodzinna i dziecinna, na której wy¬ osobnienie ustępuje miejsca Małżonkowi a Małżonek chowa się za Matkę: droga maryjna. Szósta droga, droga mistyczna post factum, jest z paru powodów drogą bardzo nienaturalną. Tam, gdzie pojawia się Dziewica, od razu blaknie ekstaza: wychowująca i gderliwa matka nosi katechizm i uosabia poprawę. Tego rodzaju ludowe doświadczenie niewiele ma do zaoferowania zarówno refleksji, jak i wy¬ obraźni. W grotach nadnaturalne stygnie i tężeje" (Vuarnet 2003, s. 16). Według Vuarneta, skoro Maryja uosabia Matkę (nie bez kozery pisaną wielką literą, po¬ nieważ autor traktuje j ą jak archetyp), to wszyscy stają się wobec niej jak dzieci. Dzieci - choćby było ich nieskończenie wiele - każda matka kocha jednakowo (kolejny przesąd kulturowy). Tym samym miałaby ustać niesystemowość ekstaz i porwań duchowych kobiet. Badacz twierdził jednak, iż „nie wszystkie ekstazy są do siebie podobne. Przeznaczone do tego, by o nich czytać, widzieć je lub rozumieć, mistyczne doświadczenia, dyskretne lub niedyskretne, euforyczne lub dryfujące, naiwne czy bez mała filozoficzne, nie tworzą Systemu. Ekstaza, nawet ekstaza kobieca, nie jest jedna. Każda ekstatyczka może być miejscem różnego rodzaju ekstazy - od raptus w znaczeniu «ligatury zmysłów» do wizjonerskiej, �66 INGA KUŹMA intelektualnej, miłosnej lub otępiałej szczęśliwości [ . . . ] " (Vuarnet 2003, s. 13). Autor ten uważa, że związek kobiecego pierwiastka z męskim aspektem Trans¬ cendencji wydawał najbardziej fascynujące owoce duchowe. Te związki nieomal miłosne, gdzie najczęstszym symbolem więzi jest przedstawienie kobiety jako oblubienicy czekającej lub oddającej się swojemu boskiemu Oblubieńcowi, za¬ kładają relację podobną do uczucia dwóch sobie równorzędnych partnerów - dwóch indywidualności, są więc zróżnicowane i skomplikowane. Co się tyczy relacji uczuciowo-religijnej między Matką Boską a kobietą, to według interpre¬ tacji badacza, partnerstwo tu nie występuje - zawiązuje się sytuacja, kiedy to istota niższa i słabsza (będąca jak „dziecko", czyli kobieta) wchodzi w zależność od „dorosłego" (Maryi), a relacja ta dodatkowo infantylizuje orantkę, ponieważ ciągle podkreśla się przypisywane Matce Boskiej podstawowe role: pośredniczki i opiekunki ludzi. Z drugiej strony, sam Vuarnet powiada, że również „ [ . ] żad¬ na męska rola nie jest możliwa wobec Boga, gdy stoimy przed Bogiem. Dlatego właśnie mistycy mogą tylko stać się kobietami (motyw duszy-oblubienicy) lub dziećmi. Co do kobiet, to zjednoczone z Bogiem i niesfrustrowane własną płcią, rozwijają się w mistyce szczęśliwiej niż mężczyźni - jako córki, oblubienice lub matki: córki Ojca, oblubienice Ojca, matki Ojca [ . ] " (Vuarnet 2003, s. 18). Kwestia wyczerpania się mistyki kobiet z tego powodu, że zaczęły się one kon¬ centrować na relacjach z Maryją nie jest, moim zdaniem, słuszna. Pozostając przy problemie cielesności doświadczenia religijnego kobiet, co szczególnie żywo uwypukla się w skrajnej formie przeżyć religijnych, jakimi są przeżycia mistyczne, nie można zgodzić się z wnioskiem Jean-Pierre'a Alberta, iż wszelkie prace traktujące o świętych niewiele mówią o tzw. zwykłych wierzą¬ cych (Albert 1995) . Twierdził on, omawiając publikację Caroline W. Bynum, iż „wszystkie te kobiety, dziewice, wdowy i czasem nawet mężatki, wyróżniają się powściągliwością i praktykami ascetycznymi. Oczywiście, są kobietami i nie należy wątpić, że ich doświadczenie mistyczne naznaczone jest ich płciowością. Lecz jest równie oczywiste, że są one raczej podziwiane niż naśladowane, a same ich hagiografie wskazują wprost, że kobiety te nie mogą być traktowane jako reprezentatywne dla pozostałych chrześcijanek, [a ich zachowanie - I.K.] dla praktyk Kościoła i że w ten sposób - jak w ich przypadku - nie kształtuje się ogląd kobiet w ogóle i stosunek do kobiecego ciała. W przeciwieństwie do po¬ zostałych, święte i mistyczki wyrażają swoją religijność poprzez bezkompro¬ misowe odrzucenie wartości tego świata: a zatem ich wizja świata jest duali¬ styczna [ . . . ] " (Albert 1995). 18 Kobiety te realizując określony model świętości lub wprowadzając jej nowy wzorzec wykorzystują do tego swoją kobiecość. Reagują w ten sposób na sym¬ bolikę i znaczenia, które budują świat wyobrażeń profanum. Z tego świata bo¬ wiem przeszły na stronę sacrum, a przecież ani jedna, ani druga sfera nie były wolne od postrzegania kobiet na sposób stereotypowy. Dopiero szczególnie reli1 8 Wydanie pierwsze książki Caroline Walker Bynum w języku oryginału ukazało się pod tytu­ łem: Holy feast and holy fast: the religious significance of food to mediewal women, Berkeley 1987. �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 67 gijne kobiety mają odwagę owe stereotypy przeformułować, odkryć ich fałsz, ale również odwrócić negatywny stosunek do pomniejszanych w dyskursie oficjal¬ nym (świeckim i religijnym) wyobrażeń na temat kobiet i kobiecości. Dlatego hagiografie prezentują je jako inne od reszty kobiet, a jednak im podobne - święte, mistyczki czy wyjątkowo religijne kobiety, doprowadzając do skrajności cechy kobiece, przede wszystkim te, które kulturowo identyfikowane są ze stereoty¬ pową kobiecością, jak cielesność. Praca Caroline W. Bynum, której swoją uwagę poświęca Albert, jest tego najlepszym dowodem. Zajęła się ona zagadnieniem postów, czyli praktykami ascetycznymi prowadzącymi do wyniszczania ciała, co traktowane było w historii religii jako dowód pobożnego życia. Bynum, podob¬ nie jak McPhillips czy Maitland, nie traktuje tego jako aberracji bądź skrajnej formy potępienia cielesności, która wyrastać miała z dualizmu ciała i duszy, prze¬ jętego przez chrześcijaństwo od innych światopoglądów (uproszczoną i fałszywą wersją tego poglądu jest przypisywanie całemu chrześcijaństwu, od jego począt¬ ków do współczesności, postawy odrzucającej i negującej cielesność). Według tej autorki, święte średniowieczne nie zadawały sobie dobrowolnych mąk fizycz¬ nych, bo jakoby w ten sposób miały karać same siebie za grzech pierworodny, który Bóg zesłał na całą ludzkość w wyniku upadku Adama nakłonionego do złego przez Ewę (a wszystkie kobiety są jej potomkiniami). Nie karały się też za to, że są kobietami, dając (niby) tym wyraz pogardzie, w jakiej miały własne ciało i kondycję kobiecą. Wręcz przeciwnie, jak podkreśla Bynum (a komen¬ tujący jej pracę Albert również to dostrzega), dzięki wejściu na drogę imitatio Christi dokonały wywyższenia ciała: Chrystus to Bóg-człowiek, uświęcił On tym samym ciała wszystkich ludzi (swój przekaz kierował przecież do wszyst¬ kich), co odkrywa dla chrześcijaństwa możliwość innego sposobu traktowania ciała, niekoniecznie jako gorszego, przeciwieństwa ducha. Zaprzecza temu dog¬ mat o Wcieleniu i liturgia eucharystyczna. Albert pisze, że binarny układ ciało/dusza zawiera w sobie nierozwiązywalną sprzeczność. Ascetyzm nie jest jedynie wymogiem specjalnej moralności, a dua¬ lizm nie odzwierciedla po prostu postawy psychologicznej cechującej się nie¬ nawiścią lub lękiem wobec ciała. Wszelkie zachowania pokutne, a zwłaszcza ich formy najbardziej radykalne, wydają się być zastrzeżone dla „specjalistów" i „specjalistek" w praktyce duchowej, którzy w inny sposób mogliby zginąć w tłumie „zwykłych" wiernych. Albert stwierdza, iż Kościół wyłączając z popu¬ lacji świętych ludzi zamężnych (oprócz wdów i wdowców), wzmacniał w ten sposób postrzeganie małżeństwa jako drogi w zasadzie ograniczającej osiągnięcie świętości. Kiedy zaś kanonizowano małżonków to takich, którzy - co prawda pozostawali w związku małżeńskim, ale prowadzili życie w celibacie (prakty¬ kując „białe" małżeństwo). Nawet jeśli Albert ma racje co do tej ostatniej ten¬ dencji, nie charakteryzuje ona już Kościoła rzymskokatolickiego z X I X wieku, kiedy to kanonizowane oraz beatyfikowane były pary małżeńskie lub żony i mę¬ żowie (żyjący nawet w czasach odległych), niekoniecznie wyłącznie wdowy czy wdowcy, czy też „biali" małżonkowie. A zatem wnioski Bynum, odnoszące się do roli korporalności dla sposobu doświadczania sacrum przez kobiety, są �68 INGA KUŹMA trafniejsze. W innym swoim tekście stwierdziła przecież, iż „wszystkie istoty ludzkie są zorganizowane przez płeć kulturową» - co oznacza, że nie ma czegoś takiego jako gatunek homo religiosus. Doświadczenie religijne jest doświadcze­ niem zarówno mężczyzn, jak i kobiet i w żadnym ze znanych społeczeństw nie jest ono tożsame" (Bynum 1986, s. 2; cyt. za: Howell, Melhuus 2003, s. 353). Wyjątkowość doświadczenia religijnego kobiet spoczywa zatem przede wszyst¬ kim na ich dyskursie „milczącej" obecności, co zakłada alternatywny sposób ko¬ munikowania i artykułowania takiego komunikatu, korzystającego ze środków traktowanych przez dyskurs publiczny, jako nieważne i niepoważne, jak cieles¬ ność, zmysłowość, emocjonalność (vide: Pakszys, Sikorska 2005, s. 9 oraz Waluś 2005, s. 54-61 ). Dyskurs ten, w historii rozwoju kultów religijnych w chrześci¬ jaństwie, najczęściej spychany był do sfery prywatnej lub jeszcze głębiej - do sfery wewnętrznej kobiet. Wtedy religia może być postrzegana jako rodzaj ucieczki kobiety przed światem (Dermenjian, Dubesset 2002; vide: Zemon-Davis 1997). Ale owo uwewnętrznienie może zaowocować również czymś innym, jak np. zawładnięciem danego kultu przez kobiety i uwolnieniem się tym samym od pośredników - kapłanów, jak Sandra La Rocca odczytuje wybuch kultu Dzie­ ciątka Jezus w X V I I wieku (La Rocca 2002, s. 17-36). Kult ten praktykowany był między innymi przez Madame Guyon i wzmocniony działaniami, jakie pod¬ jął w tym okresie Kościół (był to okres Reformacji i Kontrreformacji), kładąc nacisk na wzmożenie wysiłku w rozwoju życia wewnętrznego . Prywatność i intymność owej pobożności, skierowanej ku oddawaniu czci Dzieciątku Jezus, 19 20 1 9 Waluś wyróżnia nie tylko cechy charakteryzujące przeżycie religijne kobiet, lecz także duchowość kobiet, szczególnie mistyczek. Są to następujące cechy: dążenie do reformy Kościoła, działalność publiczna, odchodzenie od wizerunku Boga jako sędziego ku dostrzeganiu w N i m oblubieńca i przyjaciela, asceza aplikowana sobie samej, nie zalecając tego innym - to osobiste doświadczenie nadawało kształt ich nauczaniu i działalności; relacja z Bogiem jest osobista i intymna, a jednym pragnieniem jest stanowienie o sobie jedynie zgodnie z wolą Boga; radykalne izolowanie się od świata. Kult ten wyrósł na bazie określonych fragmentów Ewangelii według św. Mateusza: „W owym czasie przemówił Jezus w te oto słowa: Wysławiam cię i dzięki czynię ci, Ojcze, Panie nieba i ziemi, że zakryłeś to przed mędrcami i uczonymi, a objawiłeś prostaczkom" ( X I , 25-26) oraz „Później przyprowadzono do niego dzieci, aby włożył na nie ręce i pobłogosławił je. Uczniowie jednak gromili ludzi. Lecz Jezus rzekł: dozwólcie dzieciom przyjść do mnie i nie wzbraniajcie im, bo do tych, którzy są im podobni, należy królestwo niebieskie! I włożył na nie ręce, a potem udał się w dalszą drogę" (XIX, 13-15) (cytaty według Pisma Świętego Nowego Testamentu w tłumaczeniu z greki ks. S. Kowalskiego, Warszawa 1957). Pobożność ta polegała na całko¬ witym zawierzeniu się Bogu, oddaniu się wyłącznie w Jego ręce, wyzwoleniu się z wszelkiej aktywności. Choć już od średniowiecza obserwować można zalążki kultu Dzieciątka Jezus (roz¬ wój franciszkańskich inscenizacji narodzenia Jezusa, wystawianie żłóbków i szopek z okazji świąt Bożego Narodzenia), to wizja bezbronnego dziecka-Boga spoczywającego w żłóbku, całkowicie zależnego, przemówiła do wyobraźni wiernych Kościoła rzymskokatolickiego w epoce rozkwitu Kontrreformacji z niesłychaną siłą, stając się symbolem określonej drogi duchowej. Podłoże teolo­ giczne dał tej pobożności o. Pierre de Berulle, który w swoich pismach zajął się tajemnicą wcielenia oraz znaczeniem duchowym aspektu „słabości" i bezbronności Chrystusa-niemowlęcia, które do¬ piero co przyszło na świat. Według niego, każdy chrześcijanin winien identyfikować się również z takim Chrystusem: być jak Dzieciątko Jezus, zależne, bezbronne, któremu - co więcej - obcy 2 0 �69 SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 21 szerzyły (oprócz Guyon) także inne kobiety . Zaowocowało to - według ba­ daczki - ich emancypacją. Kobiety przejęły kontrolę nad kultem, a jako założy­ cielki wielu religijnych stowarzyszeń, organizacji dewocyjnych bądź kongrega¬ cji, wyrosły na przywódczynie, powiernice duchowe, mentorki i nauczycielki licznych księży, czy - jak np. Madame Guyon - tak wielkich osobistości ze świata jak Fénelon (perceptor dzieci królewskich). La Rocca przytacza fragmenty pism i korespondencji owych księży, zakonników i innych, którzy poddani byli decy¬ zjom i poradom swoich przewodniczek. Madame Guyon przejęła również w pew¬ nym momencie kontrolę nad opactwem Saint-Cyr. Jej nauka modlitwy , według świadectw jednej z wychowanek Saint-Cyr - Madame du Pérou, obudziła w mło¬ dych dziewczętach zdobywających tam edukację, prawdziwy zapał modlitewny, wyzwalając je od sztywnego ceremoniału, pokazując im siłę tkwiącą w żywej modlitwie indywidualnej. Po drugie, dziecięctwo praktykowane było dosłownie, tzn. przeobrażeniu ulegało ciało owych kobiet. Ich twarze, sposób bycia i mental­ ność, całemu otoczeniu wyraźnie przypominało zachowanie i fizjonomię dziecka przy zachowaniu jasności umysłu, wykazując się także zdolnościami niemal pro¬ fetycznymi i umiejętnością przenikania do najgłębszych zakamarków charakteru i myśli obcujących z nimi, czy przybywających do nich po porady. La Rocca widzi wyraźny związek pomiędzy tą pobożnością, prowadzącą do tak fizycz¬ nych przeobrażeń oddających się jej kobiet, a przesłaniem teologicznym - ewan¬ gelicznym, tkwiącym u podstaw owego kultu, które odwoływało się do malucz¬ kich tego świata. Według badaczki, to właśnie kobiety są tymi „maluczkimi" i dzięki temu są zdolne do wskazania właściwej drogi ku wyzwoleniu. Środkiem tym, czyli ową drogą, bardzo dobrze im znaną z autopsji, jest umniejszenie i uniżenie się. Zatem ich „słabość" (tak przecież owa kondycja interpretowana jest przez oficjalny dyskurs kultury) przekształca się w ich siłę. Poza tym, upodobnienie się do dziecka szczególnego, jakim jest Dzieciątko Jezus (o takim bowiem kierunku owej fizycznej i duchowej transformacji należy mówić) to rów¬ nież poddanie i wydanie przez kobiety swojego ciała Słowu wcielonemu (np. Madame Guyon twierdziła, że jej pisma powstawały z natchnienia, były jej dyktowane, ona sama nie była świadoma niczego, co działo się z nią w tym czasie). A zatem owo przeobrażenie fizyczne i symboliczne zarazem staje się znakiem ich transformacji rzeczywistej, czyli duchowej. Kobiety nie oddają się 22 jest świat. Podążanie tą drogą nie jest jednak wolne od cierpienia (La Rocca 2002, s. 18-20). Kontynuatorami myśli o. Bérulle'a, byli Charles de Condren oraz Jean-Jacques Olier. Podkreślali oni moment poświęcenia, co jest jedynym aktem najgłębszego uhonorowania Boga przez czło­ wieka. Polega ono - w ramach kultu Dzieciątka Jezus - na umniejszeniu się w oczach świata i innych, staniu się „nikim", istotą niczego nieświadomą, bezwolną, podległą, zależną od Boga. Jak np. siostra Katarzyna od Jezusa z zakonu karmelitanek w Saint-Jacques w Paryżu, siostra Małgorzata od Świętego Sakramentu, która założyła stowarzyszenie Rodziny Jezusa, czy Jeanne de Matel - założycielka zakonu Wcielonego Słowa - „l'Ordre du Verbe Incarné" (La Rocca 2002). Zasadą był brak zasad, prosta droga praktykowania modlitwy, choć opartej na duchowości wyrastającej z pism św. Teresy z Avila i św. Jana od Krzyża. Droga ta miała doprowadzić do doskonałości każdego. Podejście to spotykało się z krytyką ówczesnych jezuitów. 2 1 2 2 �70 INGA KUŻMA już więcej światu czy mężczyźnie, ale wyłącznie Bogu (i to w Jego postaci naj¬ bardziej przyjaznej i bezbronnej - Dzieciątka). Najdobitniejszym świadectwem owej przemiany jest świadectwo Jeanne de Matel o słowach Jezusa, które usłysza¬ ła podczas mszy: „Ty jesteś moim naczyniem, to ja ciebie wybrałem, abyś niosła moje światło na koniec świata. Nie usprawiedliwiaj się swoją kondycją cielesną, mówiąc, że nie możesz być kaznodzieją głoszącym słowo Boże w Kościele. Prze­ powiadać je będziesz tak, jak ja ci powiem [ . . . ] " (cyt. za: La Rocca 2002, s. 30). Płeć biologiczna i kulturowa przestają być zatem wyznacznikami sprawowanej funkcji i roli - o tym decyduje ktoś Inny . 23 LITERATURA A d a m i a k E l ż b i e t a 1999, Milcząca obecność, Biblioteka „Więzi", Warszawa. A l b e r t J e a n - P i e r r e 1995, Caroline Bynum, Jeûnes et festins sacrés. Les femmes et la nourriture dans la spiritualité médiévale, Paris, Éditions du Cerf, 1994, CLIO [online] nr 2 [dostęp: grudzień 2005 r.]. Dostępny w Internecie: http://clio.reveus.org/document502.html A n u s i e w i c z J a n u s z , D ą b r o w s k a A n n a , F l e i s c h e r M i c h a e l 2000, Językowy obraz świata i kultura. Projekt koncepcji badawczej, Język i Kultura, t. 13, Seria „Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 2218, s. 11-44. A s h t o n G a i l 2000, The generation of identity in late mediewal hagiogpraphy: speaking the saint, Londyn-New York, Routledge. B a e r M o n i k a 2003, Pomiędzy kategoriami. Szkic na temat refleksji feministycznej w antro¬ pologii kulturowej, Literatura Ludowa, nr 6, s. 3-17. B e r n o s M a r c e l 2000, Présence des femmes dans l'Église romaine. De la réforme à la révolution, [w:] Femmes entre ombre et lumière. Recherches sur la visibilité sociale (XVI -XX siècles), (red.) Geneviève Dermenjian, Jacques Guilhaumou, Martine Lapied, Édition Publisud, Paris, s. 41-51. B y n u m C a r o l i n e W., H a r r e l l S t e v a n , R i c h m a n P a u l a 1986, Gender and religion: on the complexity of symbols, Beacon Press, Boston. Dermenjian Geneviève, Dubesset Mathilde 2002, Editorial, CLIO [online] nr 2 - „Chrétiennes" [dostęp: 2006-03-07]. Dostępny w Internecie: http://clio.reues.orgdocument56.html?format=print F r a n k e E d i t h 2001, Feminist orientation as an integral part of religious studies, Revista de Estudios de Religiao [online], nr 2, s. 46-60 [dostęp: 2004]. Dostępny w Internecie: http:/ /www.puscp.br/rever/rv2_2001/p_edith.pdf e 2 3 e Na tej innej płaszczyźnie dochodzi do zawieszenia tego, co i jak stanowi kultura na temat powinności każdego ze swoich członków, szczególnie ze względu na ich płeć (lecz także wiek, status, itd.). Nie polega to jednak wyłącznie na odwróceniu znaków i dowartościowaniu tego, co było do tej pory lekceważone czy pomniejszane (choć tak mogłoby się wydawać po stwierdze¬ niach La Rocca). Poza tym następnym etapem takiego spotkania z Bogiem jest stan mistyczny, generalnie nie¬ wyrażalny w momencie jego zaistnienia. Wszystko zaś z czym mamy do czynienia później, czyli zapis owego spotkania, przemyśleń, opis duchowych czy fizycznych przeobrażeń, itp., próbując zachować wyjątkowość owego wydarzenia, zamyka je jednak w określonym języku, mowie i dyskursie, które funkcjonują tak, jak opisywał to powyższy tekst (posiłkujący się wybranymi ujęciami i określonym sposobem „odczytywania" owych znaków). �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 71 G a j d a S t a n i s ł a w 1999, Współczesny dyskurs naukowy, [w:] Dyskurs naukowy - tradycja i zmiana, (red.) S. Gajda, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Instytut Filologii Pol­ skiej, Opole, s. 9-17. G ó r n i k o w s k a - Z w o l a k E l ż b i e t a 2004, Szkic do portretu Slązaczki. Refleksja femini­ styczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. H o w e l l S i g n e , M e l h u u s M a r i t 2003, Studia nad pokrewieństwem, osobą ludzką czy nad płcią kulturową?, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Konty­ nuacje, (wyb. i przedm.) Marian Kempny, Ewa Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 340-353, Warszawa. H u m m M a g g i e 1993, Słownik teorii feminizmu, „Semper", Warszawa. K o w a l s k a F a u s t y n a M . 1999, Dzienniczek. Miłosierdzie Boże w duszy mojej, Wydawnic­ two Księży Marianów, Warszawa. L a R o c c a S a n d r a 1995, L'Enfant Jésus et les femmes au X V I I siècle: un dévotion émancipatrice?, CLIO, nr 15, s.17-36. M c P h i l l i p s K a t h l e e n 2004, Post-modern sainthood: „Hearing the voice of the saint" and the uses of feministe hagiography, [w:] Conference of women scholars of religion & theo¬ logy - 2004 [online] [dostęp: 2005]. Dostępny w Internecie: http://www.wsrt.com.au/conferences/paceworks2004/McPhillips.pdf P a k s z y s E l ż b i e t a , S i k o r s k a L i l i a n a 2000, Wprowadzenie, [w:] Duchowość i religij­ ność kobiet dawniej i dziś, E. Pakszys, L . Sikorska (red.), Wydawnictwo Fundacji Huma¬ niora, s. 7-18, Poznań. P l e z i a M a r i a n 1983, Wstęp, [w:] Jakub de Voraigne, Złota legenda. Wybór, „PAX", s. X V - X I X , Warszawa. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2004, Ganz Andere? Żyd jako czarownica i czarownica jako Żyd w polskich i obcych źródłach etnograficznych, czyli jak czytać protokoły przesłuchań, [w:] Inny, inna, inne. O inności w kulturze, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa, s. 110-148. V u a r n e t J e a n - N o ë l 2003, Ekstazy kobiece, „Słowo/Obraz Terytoria", Gdańsk. W a l c z e w s k a S ł a w o m i r a 1994, Smak „grzyba" w ogóle, Pełnym Głosem, nr 2, s. 168. W a l u ś M o n i k a 2005, Mistyka kobiet, Życie Duchowe, nr 41, s. 54-61. W i t k o w s k a A l e k s a n d r a O S U 2004, Polska twórczość hagiograficzna, Anamnesis [online] nr 40 [dostęp: 2006-03-26]. Dostępny w Internecie: http://www.kkbids.episkopat.pl/ anamnesis/40/11.htm W y s c h o g r o d E d i t h 1990, Saints and postmodernism: revisioning moral philosophy, Uni¬ versity of Chicago Press, Chicago. Z e m o n - D a v i s N a t a l i e 1997, Juive, catholique, protestante, trois femmes en marge au XVII siècle, Édition du Seuil, Paris. e e INGA KUZMA WORD ABOUT W O M E N A N D WORD OF WOMEN. PROPOSAL OF FEMINOLOGICAL APPROACH I N INTERPRETATION OF A CHOSEN ASPECT OF RELIGIOUSNESS Summary The article aims at sketching feminological perspective considered by the author as a specific perspective in the studies on the Catholic religiousness. The author gives up the term "women's studies" which is accepted in Poland and is applying the term "feminology" instead. The latter refers to one of the types of methodology. The author wonders to what extent the anthropologist can use the scientific tool and procedures of discipline included in the feminological approach. In her �72 INGA KUŹMA opinion the most interesting is the issue of women's experience in general and religious experience in particular. One of the suggestions concerns the method of peculiar "reading", i.e. decoding both texts written by religious women (especially the saints and the blessed) and texts telling about such women. Such reading is in some ways "alternative" with regard to common schemes and stereotypes in perceiving and studying women, their religious experience and spirituality. The best material for such "alternative" reading seems to be hagiographies, biographies and spiritual auto¬ biographies of godly women. The suggested order of the "reading" goes according to two main stages. The first one includes critical analysis of the texts - deconstructing the given symbols and meanings in order to reveal their specific cultural context. By cultural context author understands all the processes and mechanisms modeling the language, representations and images which exist in the studied culture and describe women and their experience of sacrum. In the next stage positive procedure is suggested-reconstructing the women's experience, uncovering their "language" (something like a "dialect") covered under the layer of general cultural discourse modeling or even concealing it. Such texts represent heteroglossy. They make up a heterogeneous and complex whole due to their numerous communi­ cative, stylistic and structural layers as well as numerous subjects. According to the feminist approach it is androcentrism that leaves its mark on that complexity in the first place. That is why the feminological approach often aims at finding ways of overcoming the modes of writing and interpreting dominating and obligatory in a particular tradition. Translated by Anna Kuczyńska Adres Autorki: Mgr Inga Kuźma Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail:inga_kuzma@o2.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56aaa8b8efad58ddc0e3f9eec2eaf93c.pdf 79c71bc891dcad1de9bcbd9ca5ea5db4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3801 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.313- 319 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ś P R A Ryc. W 1. Wycinanki O Z loykonane przez D Romualda A Olszewskiego z N I A Giżycka. W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J WARMII I MAZUR W O L S Z T Y N I E MARIA PRZEŻDZIECKA Zorganizowana we w r z e ś n i u rb. przez W R N i M u ­ zeum Mazurskie w Olsztynie przy w s p ó ł p r a c y OPLiA Wystawa Sztuki Ludowej W a r m i i i Mazur m i a ł a na celu zobrazowanie na tle z a b y t k ó w i p r z e k a z ó w t r a ­ dycyjnych ogólnego dorobku tych ziem w zakresie l u ­ dowej twórczości w ciągu 10-lecia Polski Ludowej. Główną u w a g ę skoncentrowano na zagadnieniach stroju, haftu, tkactwa i c e r a m i k i ; w d z i a ł a c h tych w p o r ó w n a n i u z poprzednimi wystawami znalazły się nowe pozycje. Na plan pierwszy w y s u n i ę t o strój i problemy jego rekonstrukcji. Jest to zadanie bardzo trudne gdyż za­ chowane z tej dziedziny zabytki są dziś w i e l k ą rzad­ kością. Toteż na w y s t a w ę pozyskano tylko jeden o r y ­ ginalny i kompletny strój kobiecy oraz k i l k a f a r t u ­ c h ó w i czepców. Niestety autentyczny ten s t r ó j m a ­ zurski, pochodzący z k o ń c a X I X w., stanowi o d m i a n ę p o w s t a ł ą w t y m czasie pod w p ł y w e m s t r o j ó w m i e j ­ skich. Szkoda, że nie u d a ł o s i ę zdobyć na w y s t a w ę cho­ ciażby f r a g m e n t ó w bardziej tradycyjnej odmiany k o ­ biecego u b i o r u (strój m ę s k i z a g i n ą ł wcześniej), k t ó r a w ś r ó d mniej z a m o ż n y c h w a r s t w l u d n o ś c i mazurskiej p r z e t r w a ł a jeszcze p i e r w s z ą w o j n ę ś w i a t o w ą . N a j d ł u ­ żej ż y w o t n ą i najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą częścią tego stroju kobiecego b y ł „kitel", czyli spódnica f a ł ­ dowana l u b marszczona pierwotnie z trzech prostych półek, a n a s t ę p n i e r ó w n i e ż z k l i n ó w i szyta z samo­ działowego m a t e r i a ł u tkanego p r z e w a ż n i e w p r ą ż k i . S p ó d n i c ę t ę n a k ł a d a n o zawsze na „kitel spodni", r ó w ­ nież s a m o d z i a ł o w y , o szerszych i barwniejszych pa­ sach. „ K i t l e " t a k i e w y s t ę p u j ą jeszcze w terenie, a d a ł o b y się też znaleźć i d o p a s o w a n ą bluzkę, czyli tzw. „ k a b o t " , k t ó r y około 1900 roku p o j a w i ł się po „ k a b o t a c h " l u ź n y c h *. B r a k i w o r y g i n a ł a c h starano się częściowo zastąpić fragmentami g r a f i k i historycznej i l u s t r u j ą c y m i zaję­ cia i stroje ludu. Pomimo to p o w i ą z a n i e pomiędzy przekazami tradycyjnymi i rekonstrukcjami obecnymi s t r o j ó w w y p a d ł o m o ż e nieco słabo, t y m bardziej że stroje odtworzone przez trzy r ó ż n e instytucje r ó ż n i ą się p o w a ż n i e m i ę d z y sobą i mniej d o ś w i a d c z o n y widz nie wie, k t ó r e z nich s ą w ł a ś c i w e . N a j w i ę c e j b ł ę d ó w m o ż n a dostrzec w stroju młodej pary „ m a z u r s k o - w a r m i j s k i e j " rekonstruowanym przez Wojewódzki Z a r z ą d Spółdzielni „ S a m o p o m o c C h ł o p ­ ska". W ubiorze kobiecym czepiec jest zbyt uproszczo­ ny; koszula z w s t a w k a m i z t k a n y c h p a s ó w w kolo­ rach granatowym i czerwonym nie spotykana w te­ renie nawet w przekazach ustnych; gorset z czer­ wonego p ł ó t n a obszyty c z a r n ą t a s i e m k ą z y g z a k o w a t ą budzi r ó w n i e ż pewne z a s t r z e ż e n i a . Najlepsza jest sto­ sunkowo spódnica, lecz niestety w ł o ż o n a została na białą h a l k ę , w y k o ń c z o n ą białą k o r o n k ą , zamiast na Ryc. ' Materiały w Krakowie. 2. Zabawka mazurska. Rekonstrukcją W. Okidewicz z Olsztyna. wykonał Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS 313 �Ryc. 4. Narzuta nawiązująca do wzorów niemieckiej szkoły w Ełku. Wyk. Leszczyńska ze Spółdzielni PLiA „Tkanina" w Mikołajkach, pow. Mrągowo. i Borkowski �Ryc. 5. Rekonstrukcje mazurskich strojów dziewczyny i kawalera, wy­ konane przez T. Modzelewską i W. Grabowską. * d r u g ą spódnicę (tzw. „kitel spodni"), uszytą z po­ dobnego m a t e r i a ł u w pasy. U b i ó r m ę s k i stanowi poważne nieporozumienie. Pomijając brązowy ka­ pelusz (noszono p r z e w a ż n i e czarne), kamizelka nie była w mazurskim stroju m ę s k i m nigdy traktowana jako u b i ó r wierzchni, a t y m bardziej z okazji ślubu, i pokazywano n a j w y ż e j jej przód, przy czym t y ł szy­ ty b y ł z r e g u ł y z m a t e r i a ł u podszewkowego l u b ze zwykłego płótna. W y s t ą p i e n i e pana m ł o d e g o na w e ­ selu w samej kamizelce u w a ż a n e b y ł o b y raczej za nieprzyzwoite. P o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i budzi r ó w n i e ż sam k r o i kamizelki, a zwłaszcza b r a k guzików. Spodnie s a m o d z i a ł o w e w p r ą ż k i c e c h o w a ł y raczej strój codzienny, a nie o d ś w i ę t n y . Na pierwszy rzut oka lepsze w r a ż e n i e sprawia re­ konstrukcja stroju dziewczęcego wykonana przez Wojewódzki Dom K u l t u r y . S p ó d n i c a uszyta z m a ­ teriału odrobionego t e c h n i k ą l u d o w ą , sposobem tzw. „w slruk", oraz fartuch z w e t k a n y m i czerwonymi pasami — s u g e r u j ą w i ę k s z ą ścisłość rekonstrukcji. Aksamitny gorset c i e m n o b r ą z o w y i koszula z boga­ t y m i w s t a w k a m i o wzorach tkanych czerwonymi n i ć ­ mi — nie z n a j d u j ą natomiast potwierdzenia w prze­ kazach stroju tradycyjnego. W y r a ź n y m nieporozu­ mieniem jest ubranie dziewczyny w czepiec noszony wyłącznie przez m ę ż a t k i . Najbardziej udane rekonstrukcje s t r o j ó w s t a n o w i ą modele opracowane na podstawie m a t e r i a ł ó w nauko­ wych, zgromadzonych przez Muzeum Mazurskie w Olsztynie. P r z e d s t a w i a j ą one 3 pary s t r o j ó w m a zursko-warmijskich: o d ś w i ę t n y i roboczy starszych gospodarzy (ryc. 3) oraz strój dziewczyny i kawalera (ryc. 5). Stroje te za m a ł o m o ż e w y k a z u j ą zróżnico­ wanie kolorystyczne i techniczne t r a d y c y j n y c h t k a ­ nin ubraniowych, zwłaszcza kobiecych, w k t ó r y c h powszechnie w y s t ę p o w a ł y p r ą ż k i i k r a t k i , a t k a n i n y r z ą d k o w e (diagonale) tkane b y ł y na odmiennego k o ­ loru osnowie, przez co uzyskiwano bardzo ciekawe efekty. Na spódnice, czyli tzw. „kitle", u ż y w a n o w i e ­ lu technicznych odmian tkanin wykonywanych „w s t r u k " — w paski „ p r o s t e " l u b „ ł a m a n e " , splo­ tem „ c z y n o w a t y m " ( r z ą d k o w y m ) — w pasy l u b tkane sposobem nazywanym przez miejscowe tkaczki „na minewit" — w p r ą ż k i . Ponadto przy stoju roboczym należałoby m o ż e raczej w p r o w a d z i ć bardziej t r a d y ­ cyjny „ k a b o t " prosty zamiast w c i ę t e g o . Ogólnie biorąc, omawiane modele s t a n o w i ą p o w a ż n e osiągnięcie i warto, b y z a r ó w n o W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y , j a k i W o j e w ó d z k i Z a r z ą d Spółdzielni „Sa­ mopomoc C h ł o p s k a " poszły t ą s a m ą d r o g ą i n a w i ą ­ zały ściślejszą w s p ó ł p r a c ę z Muzeum Mazurskim w Olsztynie. N a s t ę p n y m zagadnieniem w i ą ż ą c y m się ze strojem jest haft l u d o w y : złoty i kolorowy — w y s t ę p u j ą c y na czepcach oraz b i a ł y z okolic K w i d z y n i a , Sztumu i Pa­ słęki — eksponowany w formie zdjęć fotograficznych. P r ó b a r e k o n s t r u k c j i haftu n a czepcach wykonana przez Józefę I z d e b s k ą w y p a d ł a stosunkowo p o m y ś l ­ nie. Ogólne w r a ż e n i e p s u j ą jednak nie dobrany ma­ teriał w zbyt ostrym kolorze ż ó ł t y m oraz brzydka b i a ­ ła koronka. Problem w a r m i j s k i c h h a f t ó w białych z m o t y w a m i postaci kobiecych i p t a k ó w w ś r ó d or­ namentyki r o ś l i n n e j z o s t a ł jedynie zaznaczony, a d a l ­ sze badania, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e Muzeum nad t ą cie­ k a w ą o d m i a n ą h a f t ó w podejmie, p o z w o l ą m o ż e z cza­ sem p r z y s t ą p i ć do jej reaktywowania. Bardzo w a ż n y m d z i a ł e m sztuki ludowej Mazur i W a r m i i jest tkactwo, k t ó r e uprawiane było do d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j prawie w k a ż d y m domu. Nic też dziwnego, że wystawa o l s z t y ń s k a została d o s ł o w ­ nie zasypana tego rodzaju w y r o b a m i . Niedobrze t y l ­ ko s t a ł o się, że zgromadzone eksponaty s u g e r u j ą pew­ ną j e d n o r o d n o ś ć t k a c t w a mazurskiego w stosowanej ornamentyce, gdyż w „ p ł a c h t a c h " i obrusach, p r z y ­ tłaczających ilościowo inne wyroby, p a n u j ą wszech­ w ł a d n i e r ó ż n e u k ł a d y p r z e t y k a ń wykonanych prawie w y ł ą c z n i e w k r a t ę p r o s t ą l u b s k o ś n ą . Znalazły s i ę t u jedynie d w a p r z y k ł a d y tak charakterystycznego dla tradycyjnego tkactwa u k ł a d u pasowego , z k t ó r y c h jeden n a l e ż a ł o chyba raczej w y e l i m i n o w a ć , jako na­ w i ą z u j ą c y silnie do niemieckich w z o r ó w (ryc. 4), wprowadzonych w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez szkołę w E ł k u , drugi zaś stanowi n o w ą p r ó b ę roz2 2 J. Grabowski: Sztuka ludowa W a r m i i i Mazur, Polska Sztuka Ludowa nr 4—5 1948, s. 6—14. 315 �Należałoby może pomyśleć o produkcji tego rodzaju tkanin w spółdzielniach CPL1A, tym. bardziej że żyją jeszcze tkaczki u m i e j ą c e je w y k o n y w a ć . Pasowe u k ł a d y kolorystyczne z tych tkanin można by było r ó w n i e ż w y k o r z y s t a ć przy produkcji szalików, które obecnie (sądząc z eksponowanych na wystawie) nie w y k a z u j ą ż a d n y c h cech regionalnych. Na u w a g ę zasługują podjęte próby rekonstrukcji tradycyjnych kilimów mazurskich oraz d y w a n ó w wiązanych. Trudno jest dziś osądzić, czy próby te spowodują ożywienie dawno wygasłych odmian tkactwa — podobnie j a k to n a s t ą p i ł o np. z sokolski­ m i dywanami dwuosnowowymi — w k a ż d y m razie w a r t o chyba s p r ó b o w a ć . Dotychczas wykonane zostały kopie k i l k u k i l i m ó w oraz dywan mazurski reprodu­ kowany u H a h m a . Z innych odmian tkactwa pokazano na wystawie jedynie fragment starego dywanu dwuosnowowego, pochodzącego z powiatu ostródzkiego, o gęsto rozsia­ nych motywach gałązek winogronowych, oraz szmaciaki, k t ó r e t y m razem nie wniosły nic nowego *. Po raz pierwszy eksponowano na wystawie tego­ rocznej współczesne garncarstwo ludowe, k t ó r e zo­ stało obecnie na tych terenach wznowione. Niestety brakuje tu odpowiedniego zestawienia z c e r a m i k ą tra­ dycyjną i p r z e c i ę t n y widz nie jest zorientowany, w j a k i m stopniu n a w i ą z u j e ona do dawnego garn­ carstwa mazurskiego. Ponadto zestawienie takie w p ł y n ę ł o b y może dydaktycznie na samych w y t w ó r ­ ców, mobilizując ich do bliższego zainteresowania się wyrobami dawnymi, zgromadzonymi w muzeach w Olsztynie, Szczytnie i K w i d z y n i u oraz z pewnością w y s t ę p u j ą c y m i r ó w n i e ż w terenie, skoro około 35 lat temu ta gałąź sztuki ludowej b y ł a jeszcze w pełni żywotna — wyrabiano p i ę k n i e polewane i zdobione miski, dwojaki zwane tu „ s p o j a k a m i " lub „spólnokami", dzbanki, a nawet tzw. „ s i w a k i " . Szersze na­ w i ą z a n i e do ceramiki tradycyjnej pozwoliłoby u n i k n ą ć zapożyczania form z w y r o b ó w blaszanych, co n a s t ą ­ piło np. w w y p a d k u dzbanka przedstawionego na ryc. 6. 4 Ryc. 6. Dzbanek o polewie jasnobrązowej. Wyk. Szyszko z Kaflami Biskupiec. Erazm w i ą z a n i a p a s ó w złożonych z m o t y w ó w rombowych. Odczuwa s i ę w y r a ź n y b r a k „ p ł a c h t " opartych na wzo­ rach tradycyjnych, notowanych z poprzednich w y ­ staw . Nie eksponowano r ó w n i e ż zupełnie w y s t ę p u j ą c y c h jeszcze w terenie t k a n i n u b r a n i o w y c h wyrabianych dawniej na „ k i t l e " i późniejsze „ s u k i e n k i " kobiece, przy czym pierwsze z nich m a j ą tak charakterystycz­ ny dla polskiego tkactwa ludowego u k ł a d pasowy. 3 4 K . H a h m : Ostpreussische Bauernteppiche, Ber­ lin 1937. K . Pietkiewicz: Szmaciaki mazurskie, Polska Sztu­ ka Ludowa nr 4—5/1951, s. 131—133. 3 3 jw. Ryc. 7. Dwojaki o polewie ciemnobrązowej. Wyk. Jan Orłowski z Gieryk, pow. Morąg. �Nowością na terenie Mazur i W a r m i i jest w y c i n a n ­ ka (ryc. 1) wykonywana obecnie przez Romualda Olszewskiego z Giżycka. Nie ma ona żadnego opar­ cia w miejscowej tradycji, stanowi raczej przejaw sztuki amatorskiej, uprawianej z d u ż y m poczuciem dekoracyjności i kompozycji. Dzięki walorom p l a ­ stycznym m o g ą w y c i n a n k i Olszewskiego z powodze­ niem być wykorzystane do dekoracji świetlic. Pozostałe działy sztuki ludowej, a mianowicie kaflarstwo, meblarstwo i budownictwo — reprezentowa­ ły jedynie okazy tradycyjne. Kaflarstwo — w s k ł a ­ dzie znanym z i n n y c h wystaw i p u b l i k a c j i ; budow­ nictwo w fotografiach i modelach o b r a z o w a ł o bo­ gactwo form w y s t ę p u j ą c y c h w terenie; słabiej nato­ miast w y p a d ł y meble, gdzie k i l k a zaledwie n i e w ą t p l i ­ wie bardzo ciekawych e k s p o n a t ó w nie d a w a ł o obrazu różnorodności i bogactwa form oraz w z o r ó w zdob­ nictwa. Należało m o ż e u z u p e ł n i ć je k i l k u zdjęciami i p o k a z a ć np. jeszcze „ ś l u b a n e k " , szafkę n a r o ż n ą i kilka typów skrzyń. Osobny dział stanowi p a m i ą t k a r s t w o , z k t ó r y m wiąże się zagadnienie wykorzystania m o t y w ó w l u ­ dowych w obecnym rzemiośle. W zakresie p a m i ą t 6 6 .1. Grabowski: o. c, s. 16—36. Ryc. karstwa przejawem p o z y t y w n y m jest wprowadzenie r ó w n i e ż na t y m terenie m i n i a t u r o w y c h rekonstrukcji s k r z y ń mazurskich. Ż a ł o w a ć jedynie należy, że po­ kazane na wystawie nie s t a n o w i ą k o p i i najciekaw­ szych o k a z ó w zachowanych w terenie czy z n a j d u j ą ­ cych s i ę w muzeach. Pomocne dla w y k o n a w c ó w s k r z y ń m i n i a t u r o w y c h m o g ł y b y b y ć też m a t e r i a ł y zgromadzone przez S e k c j ę Badania Plastyki Ludowej PIS w K r a k o w i e . M o g ą c e się częściowo zaliczać do w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h rekonstrukcje zabawek ma­ zurskich w postaci k o n i i jeźdźców na koniach (ryc. 2 i 8) s ą bardzo udane i należy życzyć sobie tylko, by w i ę k s z e ich ilości z n a l a z ł y się w sprzedaży. Rzeźby w drzewie p r z e d s t a w i a j ą c e ptaszki na gałąz­ kach nie p r z e j a w i a j ą cech regionalnych. Niektóre drewniane broszki i korale n a w i ą z u j ą luźno do orna­ m e n t y k i ludowej w swych malowanych motywach. Na­ tomiast liczne na wystawie drobne rzeźby i p ł a s k o ­ rzeźby w kości słoniowej nie m a j ą j u ż chyba ze sztu­ ką l u d o w ą tego terenu nic wspólnego, a wykonane z szyszek „dziady l e ś n e " t r ą c ą ogromnie niemieckim d robnomieszczaństwem. Ogólnie oceniając, tegoroczna wystawa olsztyńska stanowi p o w a ż n ą pozycję w ł a ń c u c h u dotychczaso­ wych wystaw organizowanych na t y m terenie. 8. Zabawka mazurska. Rekonstrukcje W: Okulewicz z Olsztyna. Fotografowała Maria wykonał Przeździecka. 317 �I Ryc. 1. Rekonstrukcja kościerzyńskiego stroju dla użytku świetlicowego. W Y S T A W A X-LECIA SZTUKI L U D O W E J W GDAŃSKU MARIA Gdańsk i jego okolice, a zwłaszcza tereny zamiesz­ kałe przez Kaszubów — mają bogate i ciekawe tra­ dycje sztuki ludowej, nad której wznowieniem praco­ wano usilnie w okresie dziesięciolecia. Tradycje te uległy pewnym wypaczeniom wskutek germanizacji w czasie zaborów, jak i wcześniejszej na tym obsza­ rze urbanizacji, a także w wyniku nie zawsze właści­ wie prowadzonych akcji zmierzających do podniesie­ nia dobrobytu wsi kaszubskich. Praca obecna jest tym trudniejsza, że wymaga nie tylko wznowienia, lecz również oczyszczenia gdańskiej sztuki ludowej z róż­ nych obcych miejscowemu ludowi naleciałości. Osiąg­ nięcia w tej dziedzinie i obecną twórczość ludową na tle jej najlepszych form tradycyjnych obrazuje wystawa zorganizowana w sierpniu rb. przez Wydział Kultury WRN oraz Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. Twórcom ludowym biorącym udział w wystawie przyznano nagrody pieniężne w łącznej wysokości 6 tysięcy zł. Należy przy tym podkreślić słuszną — specjalnie na tym ubogim w zabytki sztuki ludowej obszarze — decyzję przyznania nagrody zasłużonemu zbieraczowi zabytków Julianowi Rychowskiemu z Chojnic, który wyszukał w terenie szereg wartoś­ ciowych Okazów, a wśród nich również skrzynkę z 1717 roku, rzeźbioną we wzory geometryczne. W ogólnej problematyce wystawy na plan pierw­ szy wysuwa się wielokrotnie dyskutowane zagadnie­ nie haftów kaszubskich. Organizatorzy wystawy sięg­ nęli do historycznych materiałów porównawczych, znajdując je w szesnastowiecznych księgach cecho­ wych Gdańska, z których trzy powiększone zdjęcia „motywów regionalnych" umieszczono obok osiem­ nastowiecznych ornatów haftowanych w Żukowie oraz złotohaftowanych czepców kaszubskich, występują­ cych w stroju ludowym X V I I I i X I X wieku. Pokryty osiemnastowiecznym haftem pas (pochodzący ze wsi Sworzegacie, pow. Chojnice) budzi pewne zastrzeżenia, gdyż prawdopodobnie jest to fragment szaty liturgicz­ nej wtórnie zastosowany. W chronologii historycznej 318 PRZEŹDZIECKA bezpośrednio po tych haftach następują przykłady wielobarwnych haftów Teodory Gulgowskiej i jej uczennic z Wdzydz (1907—1939) oraz hafty Maksy­ miliana Lewandowskiego z Kościerzyny (1937—1939) i Franciszki Majkowskiej z Wejherowa (1937). Hafty te, stanowiące punkt wyjścia — zwłaszcza w zakre­ sie kolorystyki — dla obecnych haftów kaszubskich, nie są ściśle biorąc ludowe, ale jedynie oparte na motywach ludowych zaczerpniętych głównie ze zdob­ nictwa mebli (skrzyń, kredensów) i stąd prawdopo­ dobnie ich zdecydowany koloryt polichromatyczny, w przeciwieństwie do ludowego haftu na czepcach ', który był przeważnie złoto-srebrny z dodatkiem nie­ kiedy kilku stonowanych kolorów cieniowanych osiemnastowieczną modą. Ostatnio podjęta została na Kaszubach próba „uspo­ kojenia" kolorystycznego haftów. Akcja ta, prowa­ dzona przez CPLiA w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki, rozpoczęła się w końcu 1953 r. kur­ sem kierowanym przez art. piast. Halinę Kintopf. W wyniku tego kursu znalazły się na wystawie obok dotychczasowych haftów wielobarwnych również pró­ by „uporządkowania wzornictwa i zharmonizowania kolorystyki". Pokazane eksponaty świadczą, że próby te nie zostały jeszcze przeprowadzone do końca, np. wzorowany na złotogłowiach kaszubskich żółty haft wykonany na białym tle jest mdły. Ten sam haft na tle bardziej zbliżonym w kolorycie do materiałów używanych na czepce pozwoliłby zapewne osiągnąć znacznie lepsze efekty kolorystyczne. Eksponowane hafty białe na szarym płótnie nawiązują chyba zbyt słabo do motywów tradycyjnych reprezentowanych np. na białych szatach liturgicznych z Żarnowca. Zagadnienie osobne stanowią „próby przystosowa­ nia haftu do form użytkowych". Przykładem ich są ozdobne wielobarwnym haftem kaszubskim chustki na głowę, bluzki i fartuchy. Przedmioty te nie są 1 1 E. Frankowski: Złotogłowie kaszubskie. Polska Sztuka Ludowa nr 3/1954, s 146—161. �jednak najczęściej ani w pełni regionalne, ani nale­ życie przystosowane do użytku miejskiego — jaka jest więc ich użytkowość? Bardziej udaną próbę adaptacji haftów kaszubskich do współczesnego stro­ ju stanowi błękitna czapka sukienna, zdobiona wzo­ rem w kolorze beżowym, którą wykonała art. piast. Anna Smolanowa, pomysłowo wykorzystując elementy czepca, jak również złoty haft kaszubski na modnym pasku z czarnego aksamitu. Osiągnięciem dziesięciolecia jest po raz pierwszy pokazana na wystawie próba rekonstrukcji strojów kościerzyńskiego (ryc. 1) i warmijskiego opracowanych do użytku świetlic. Wobec trudności wynikających z braku dostatecz­ nych źródeł zwłaszcza w zakresie dawnych ubiorów kaszubskich, należy wyrazić pewien żal, że organi­ zatorzy wystawy, eksponując rekonstrukcję stroju kościerzyńskiego, nie zechcieli jej w jakiś sposób udo­ kumentować, ażeby zwiedzający orientowali się, w ja­ kiej mierze rekonstrukcja odpowiada dawnym stro­ jom kaszubskim. Dokumentacja taka byłaby tym po­ trzebniejsza, że np. forma kaftana męskiego — za­ równo w swym zdobnictwie, jak i w kroju — budzi duże zastrzeżenia co do słuszności jej rozwiązania. W odniesieniu do rekonstrukcji stroju warmijskie­ go należy zaznaczyć, że Muzeum Mazurskie w Olsz­ tynie posiada materiały naukowe pozwalające na ściś­ lejsze jego odtworzenie, czego dowodem były umiesz­ czone na zorganizowanej w tym samym czasie wystawie w Olsztynie modele tradycyjnych strojów. Drugą obok haftów najżywotniejszą obecnie gałęzią sztuki ludowej jest kaszubska ceramika, najlepiej społeczeństwu naszemu znana w postaci zdobionych malaturami wyrobów Leona Necla, które też najob­ ficiej zgromadzono na wystawie gdańskiej. Szkoda, że nie umieszczono wyrobów innych garncarzy, jak Ryc. 3. Forma Ryc. 2. Rzeźba w drzewie przedstawiająca chło­ pa zażywającego tabaką. Wyk. Apolinary Pas­ twa ze wsi Wąglikowice, pow. Kościerzyna. Wys. 28 cm. do pierników. np. Bronisława Jagielskiego z Gostyczyna (pow. Tu­ chola) oraz Bronisława Mrzygłoda z Kadyn, którzy brali udział w poprzednio organizowanym konkursie pamiątkarskim. Ciekawe formy ceramiki o pięknej ciemnobrązowej polewie dostarczył Józef Kazimierczak, uczeń Meissnera, pracujący obecnie w warsztacie Leona Neola. Na uwagę zasługują jego dzbanki z lek­ ko wybrzuszoną szyją (ryc. 4), mające szlachetniejszą formę od podobnych dzbanków Leona Necla tzw. „pelikanów". Zastanawiał brak na wystawie ceramiki Meissnera, znanego dotychczas z ciekawych i indywidualnie po­ jętych wyrobów. Warto, aby odpowiednie czynniki zajęły się tym garncarzem i stworzyły mu warunki umożliwiające podjęcie przerwanej pracy. Dla zilustrowania związków obecnej ceramiki ka­ szubskiej z ceramiką osiemnasto i dziewiętnastowiecz­ ną umieszczono znaleziony ostatnio w Chojnicach dzbanuszek z roku około 1750, kropielnicę i kilka fragmentów talerzy. Dzbanuszek z Chojnic (ryc. 5) ma kobaltowej barwy wzór, z którego mogły się wywieść charakterystyczne dla Neclów formy kwiatów. Kropielnica zdobiona jest wzorem łuskowatym występu­ jącym również u Necla. Dwojaki o prymitywnym wzorze tulipanowatym (własność Muzeum we Wdzy­ dzach), wykonane przez jednego z przodków Necla, obrazują wzbogacenie dekoracyjności ceramiki ka­ szubskiej, jakie od tego czasu nastąpiło. Inne frag­ menty ceramiki osiemnastowiecznej wykazują luźniej­ sze związki ze współczesną ludową twórczością. Słabo wypadł dział kaflarstwa ludowego, w którym jako najstarszy przykład wystawiono zdobiony kafel gzymsowy z 1890 roku, pochodzący z garncami w Grucznie. Jest to kafel nic właściwie nie mówiący i w niczym nie nawiązujący ani do kafli Meissnera — o wzorach przeniesionych z haftów, ani do kafli Necla — zdobionych takimi samymi motywami, co reszta jego ceramiki. Szkoda, że organizatorom wy­ stawy nie udało się znaleźć ciekawszych okazów kaf­ larstwa tradycyjnego, którego istnienie sygnalizują 319 �Ryc. 4. Dzbanek o polewie ciemnobrązowej. Wyk Józef Kazimierczuk z Kartuz. Wys. 21 cm. z a r ó w n o zniszczony przez Niemców pice znajdujący się w zorganizowanym przez prof. A. Wrzoska Muzeum w D ę b k u koło Ż a r n o w c a , jak i kafle z obecnych zbio­ r ó w Muzeum Pomorskiego w G d a ń s k u . Lepiej pod t y m w z g l ę d e m powiodło się w zakresie snycerstwa, gdyż drewniana skrzynka datowana „1717" jest okazem bardzo ciekawym. W y s t ę p u j ą na niej bogato rozbudowane m o t y w y geometryczne w po­ staci gwiazd cyrklowych, kół i drobnych ornamen­ t ó w w y p e ł n i a j ą c y c h . N a l e ż a ł o b y może przy okazji pomyśleć o wskrzeszeniu tradycji tej p i ę k n e j snycerki i z a s t ą p i e n i u m o t y w a m i geometrycznymi stosowanych przez O t y l i ę S z c z u k o w s k ą z Wejherowa m o t y w ó w przenoszonych z hafciarstwa. D o b r y m p r z y k ł a d e m w s p ó ł c z e s n e j rzeźby pełnej b y ł a figurka chłopa z a ż y w a j ą c e g o t a b a k ę (ryc. 2) wykonana przez Apolinarego P a s t w ę ze wsi W ą g l i kowice (pow. Kościerzyna). Inne gałęzie sztuki ludowej i l u s t r o w a ł y formy piernikarskie, obrazy na szkle, meble i zdjęcia architek­ tury. Jedna spośród k i l k u eksponowanych form piernikarskich jest o tyle ciekawa, że pokazuje k o b i e t ę w spódnicy zdobionej falbanami, podobnej do s p ó d n i c , jakie noszono na W a r m i i (ryc. 3). Obrazy na szkle nie różnią się specjalnie od n i e k t ó r y c h form w y s t ę ­ p u j ą c y c h na Śląsku, w jednym t y l k o w y p a d k u orna­ ment malowanego na szkle obramienia n a w i ą z y w a ł w y ­ raźniej przez swoje bardzo uproszczone m o t y w y gra­ natu do form ornamentalnych spotykanych w innych dziedzinach kaszubskiej sztuki ludowej. W dziale meb­ larstwa znalazły się b a r w n y m ornamentem zdobione skrzynie i kredens wypożyczone ze zbiorów Muzeum w Kartuzach. W zakresie budownictwa pokazano p r z e w a ż n i e fragmenty charakterystyczne i tradycyjne, np. podcienia szczytowe i n a r o ż n e oraz szczegóły ich konstrukcji. Współczesną twórczość l u d o w ą o b r a z o w a ł y m. in. wyroby plecione z korzenia sosny (dzbanuszka p ł a ­ skie koszyki, tace, oplatane butelki), szereg w y r o b ó w z bursztynu (nie r e p r e z e n t u j ą c y c h specjalnie nowych form) oraz p o m y s ł o w e i proste zarazem wyroby z r o ­ Fotografowała 320 iïmmù) Ryc. 5. Dzbanek z Chojnic. Ok. 1750. Wzór na białym tle. Wys. 19 cm. kobaltowy gu wykonane bez ż a d n y c h ozdób rzeźbionych (taba­ kierki, puzderka i guziki). Wznowienie tradycji w y ­ r o b ó w z rogu (wykonywa je Alojzy Formela z K a r ­ tuz) jest osobistym osiągnięciem Teresy Trojanowicz z Wojewódzkiego Domu Twórczości Ludowej w G d a ń ­ sku. Wyroby te na r ó w n i z przedmiotami z bursztynu i plecionymi m o g ł y b y znaleźć d o s k o n a ł e zastosowa­ nie j a k o a r t y k u ł y p a m i ą t k a r s k i e , w z b o g a c a j ą c ich do­ tychczasowy asortyment. W zakresie p a m i ą t k a r s t w a ostatni konkurs zorga­ nizowany w lipcu 1954 r. w G d a ń s k u w p ł y n ą ł na podniesienie ogólnego poziomu tego rodzaju w y r o b ó w , p r z y c i ą g a j ą c do w s p ó ł p r a c y w i ę k s z ą liczbę a r t y s t ó w plastyków. Uwidoczniło się to r ó w n i e ż na obecnej wystawie, gdzie znalazły się opisane wyżej adaptacje h a f t ó w kaszubskich wykonane przez A . S m o l a n o w ą , popielniczki z kutego żelaza projektowane przez Le­ s ł a w a Kiernickiego oraz t k a n i n y dekoracyjne A n n y Fiszerowej, która zastosowała w nich t r a d y c y j n ą t e c h n i k ę ludowych d r u k ó w r ę c z n y c h (obok umiesz­ czono k i l k a oryginalnych desek do d r u k ó w ludowych). Ogólnie b i o r ą c , d o d a t n i ą s t r o n ą wystawy było h i ­ storyczne usystematyzowanie zebranych e k s p o n a t ó w oraz wyeksponowanie k i l k u nowych pozycji czy za­ g a d n i e ń . Należą do nich snycerskie zdobnictwo o mo­ tywach geometrycznych i problem z w i ą z k ó w m o g ą ­ cych zachodzić między haftami a d a w n y m zdobnic­ twem k s i ą ż k o w y m . Bardzo p o m y s ł o w o i rzeczowo r o z w i ą z a n e zostały ekrany w p r o w a d z a j ą c e w p r o b l e m a t y k ę wystawy. O d c z u w a ł o się jednak brak katalogu z dobrym arty­ k u ł e m w s t ę p n y m , k t ó r y b y ł b y tu t y m bardziej po­ mocny, że względy estetyki ekspozycji, dość u t r u d n i o ­ nej przez rodzaj pomieszczenia, s p o w o d o w a ł y pewne przetasowanie e k s p o n a t ó w i w y r w a n i e ich z w ł a ś c i ­ w y c h i m zespołów (np. prawie całą długością sali zostały oddzielone od siebie hafty historyczne i t r a ­ dycyjne ludowe od h a f t ó w późniejszych). 2 - T. Trojanowicz: Konkurs p a m i ą t k a r s t w a w G d a ń ­ sku. Polska Sztuka Ludowa nr 4/1954, s. 233—241. Maria Przeździecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b5bcc8380fa9fe154f27bc4797c47a3.pdf 1321567b0115fe787fd864d4273f3c8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5228 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4852 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA L Zeszyt 1-2 Warszawa 2006 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Urszula Lehr Zdjęcie na okładce przedstawia Jadwigę Rucki (koronczarkę z Istebnej) podczas opowieści o istotach nadzmysłowych fot. Stanisław Jakubowski, Istebna 1988 Zdjęcie pochodzi z prywatnego archiwum inż. Stanisława Probosza, ur. w 1921 r., naczelnika gminy Istebna w latach 1981-1991 Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2006. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 25 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Wstęp - Iwona Kabzińska 50-lecie „Etnografii Polskiej" - Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka 5 7 ARTYKUŁY Katarzyna K a n i o w s k a - Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii Dialogue and interpretation in contemporary anthropology Michał R y d l e w s k i - Etnografie nieprzeźroczyste i sztuka interpretacji. Wędrówki po antropologicznych narracjach Non-transparent ethnographies and the art of interpretation. Rambles around anthropo­ logical narratives Inga K u ź m a - Słowo o kobietach i słowo kobiet. Feminologiczna propozycja interpre­ tacji wybranego aspektu religijności Word about women and word of women. Proposal of feminological approach in inter¬ pretation of a chosen aspect of religiousness Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Narracja prasowa z czasu niezwykłego. Pożegnanie z Janem Pawłem I I w relacjach „Gazety Wyborczej" Press narrative of an unusual time. Press coverage of the farewell to John Paul I I . The case of "Gazeta Wyborcza" Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Dyskurs lokalny o sprawach publicznych - przykład Podhala Local discourse on public matters. The case of Podhale Anna W o ź n i a k - Narracja telewizyjna w badaniach antropologicznych TV narrative in anthropological studies Dagnosław D e m s k i - Kowieńskie pisma polskojęzyczne „Nowiny" i „Chata rodzinna" - dwie narracje o relacjach polsko-litewskich Polish-language newspapers "Nowiny" and "Chata Rodzinna" in Kowno. Two narratives on Polish-Lithuanian relations Katarzyna K o ś ć - Tropami światów „odpamiętanych" - narracje zesłańcze a prawda historyczna w badaniach etnologicznych Following the "worlds in the memory". The exiles' narratives and historical truth in ethnological research Iwona K a b z i ń s k a - Pamięć, nostalgia i zazdrość o „dawne, dobre czasy" Memory, nostalgia and envy of "good, old times" Olga K w i a t k o w s k a - Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery¬ mentu artystyczno-społecznego. Część I I "New settlement" in the village of Lucim. The history of a particular social and artistic experiment (Part II) Hubert C z a c h o w s k i - Etnograficzne qui pro quo, czyli kłopoty z czasem Ethnographic qui pro quo or the problems with time Magdalena B o s s h a r d - M ł y n a r c z y k - Domat/Ems, wieś w dolinie Renu. Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki domowej we wspomnieniach mieszkańców Traditionelle Hauswirtschaft i m Bündnerischen Domat/Ems, gespiegelt in Erinnerun­ gen seiner älteren Einwohner Urszula L e h r - „Niekochani zmarli" The not-loved departed 17 33 35 49 51 71 73 100 101 115 117 131 133 157 159 176 177 195 197 212 213 220 221 241 243 266 �POLEMIKA Rezygnacja z „etnologicznego paradygmatu badań terenowych"? Etnologia jako „nauka o charakterze spekulatywnych rozważań"? - Iwona Kabzińska 267 RECENZJE Studying Peoples in the People 's Democracies. Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Chris Hann, Mihaly Sarkany, Peter Skalnik (red.), Halle Studies in the Anthro­ pology of Eurasia, vol. 8, Max Planck Institute for Social Anthropology, L I T Verlag Munster 2005, ss. 377 - Iwona Kabzińska Vasile Stati, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev 2003, ss. 480. Istorija Rumyn. S drevnejsich vremen do nasich dnej, Demir Dragnev, Emil Dragnev, Vladimir Miskevka, Ion Varta, Ion Siskanu (red.), Civitas, Kisinev 2002, ss. 304 - Jarosław Derlicki Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Łukasz Smyrski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, ss. 281 - Justyna Jarkabuz Vostocnoevropejskie issledovanija. Mezdunarodnyj zurnalpo social'nym i gumanitarnym naukam, t. 1-4: 2005-2006, Natal'ja V. Korovicyna (Rosja), Ladislav Machaćek (Słowacja) (red.), wyd. Rossijskaja Akademija Nauk - Iwona Kabzińska Romologia w Krakowie - Adam Bartosz 271 273 276 279 282 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/669c00a1eb026daa113b8e593cf11eca.pdf d9b861713b055d5baec58e27d048e32b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4850 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.343-382 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 ¥. KRONIKA POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, CIESZYN, 17-18 CZERWCA 2005. 17-18 czerwca 2005 roku odbyło się w Cieszynie posiedzenie Komitetu Nauk Etno­ logicznych PAN, połączone ze zorganizowaną przez Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie, konferencją „Etnologia i folklorystyka w działalności ośrodka cieszyńskiego. Na dziesięciolecie istnienia”. Organizatorami po­ siedzenia i konferencji byli; prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska, dyrektor Instytutu Etnologii i Folklorystyki US oraz dziekan Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji UŚ, prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Posiedzenie Komitetu rozpoczęto od komunikatów i informacji dotyczących aktual­ nych spraw interesujących środowisko etnologiczne. Prowadzący spotkanie prof. Zbi­ gniew Jasiewicz i prof. Aleksander Posem-Zieliński poinformowali zebranych o powstaniu Komitetu Nauk o Kulturze i propozycji wspólnego posiedzenia obu Komitetów, o zgło­ szeniu wniosku przez grupę młodych etnologów i doktorantów dotyczący utworzenia sekcji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach której chcieliby działać oraz o po­ wołaniu prof. Posem-Zielińskiego przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji do pełnie­ nia funkcji eksperta w zakresie programów i treści kształcenia na studiach etnologicz­ nych. Przypomnieli także o planowanych w najbliższym czasie konferencjach naukowych — między innymi konferencji „Kultura profesjonalna etnologów w Polsce” (Wrocław, 8-9 września 2005) oraz konferencji organizowanej przez Instytut Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego z okazji siedemdziesięciolecia etnologii na UW. W zasadniczej części posiedzenia Komitetu przedstawione i przedyskutowane zosta­ ły trzy ważne kwestie. Pierwszą z nich była, poruszana już wcześniej na zebraniach Komitetu, sprawa potrzeby podjęcia starań o wprowadzenie nazwy „antropologia kultu­ rowa” jako nazwy kierunku studiów i nazwy dyscypliny, z której nadaje się stopnie na­ ukowe. Problem ten zreferował prof. A. Posem-Zieliński. Przedstawił wyniki dyskusji, jaka w tej sprawie odbyła się w środowisku etnologów, odpowiadających na ankietę ro­ zesłaną wcześniej i mającą na celu określenie stanowisk etnologów wobec postulowanej zmiany. Na wniosek prof. Cz. Robotyckiego zebrani członkowie Komitetu poddali gło­ sowaniu ustalenie nazwy. Głosowano na jedną z trzech najczęściej pojawiających się w dyskusji nazw dyscypliny. W wyniku głosowania ustalono, że wprowadza się nazwę „etnologia i antropologia kulturowa” dla kierunku studiów i dyscypliny. W dyskusji po­ przedzającej głosowanie wypowiadali się wszyscy obecni. Drugą kwestią, jakiej poświę­ cono czas na posiedzeniu, była informacja o projekcie nowych zasad punktowania form działalności naukowej i badawczej w naukach humanistycznych. Informację o projekcie i pracach nad nim przedstawiła prof. K. Kaniowska. Projekt ten powstał w toku dyskusji zainicjowanej przez Komitet Nauk Filozoficznych, w której uczestniczyli przedstawicie­ �344 Kronika le Komitetów różnych dyscyplin humanistycznych. W trakcie kilku spotkań organizowa­ nych przez KNF w Warszawie prezentowane były projekty punktacji, wprowadzane ko­ rekty i omawiane zgłoszone sugestie. Rezultatem tych prac stał się nowy projekt punkta­ cji, przesłany już do Ministerstwa. Zmiany dotyczą także list czasopism punktowanych. W proponowanej nowej wersji listy czasopism etnologicznych do grupy A dołączone zostały dwa tytuły: „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” oraz „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne”. Zasady punktacji zawarte w nowym projekcie zostały przedstawione i udostęp­ nione uczestnikom posiedzenia. Ostatnią omawianą sprawą był stan prac nad przygoto­ waniem standardów kształcenia na kierunku „etnologia”. Prof. A. Posem-Zieliński przed­ stawił zebranym wypracowany projekt programu studiów etnologicznych. W opinii uczestników, posiedzenie było ważne i interesujące nie tylko dlatego, że poświęcone zostało omówieniu problemów istotnych dla naszego środowiska, ale także dało możli­ wość dyskusji i wymiany poglądów. Następne posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicz­ nych odbędzie się w Warszawie w listopadzie 2005 roku. Katarzyna Kaniowska 81 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SUPRAŚL, 17 WRZEŚNIA 2005 Zebranych powitała prezes ZG PTL prof. Dorota Simonides, która nawiązała do to­ warzyszącej zjazdowi PTL konferencji naukowej „Pogranicze białorusko-litewsko-polskie. Historia - etnos -ję z y k - kultura”. Profesor wysoko oceniła poziom naukowy refera­ tów i wartości poznawcze przedstawionych prac. Wszystkie referaty zostaną opublikowa­ ne w okolicznościowym wydawnictwie. Prof. D. Simonides podziękowała organizatorom sesji i zjazdu PTL: Zarządowi Głównemu i Oddziałowi Warszawskiemu Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Muzeum Podlaskiemu w Białymstoku, Instytutowi Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Prowadzenie Walnego Zgromadzenia zebrani powierzyli prof. Irenie Bukowskiej-Floreńskiej. Na sekretarza wybrano mgr Małgorzatę Golicką-Jabłońską. Przewodnicząca przedstawiła następujący porządek zebrania: 1. Uczczenie zmarłych członków PTL; 2. Wręczenie dyplomu dr Annie Nadolskiej-Styczyńskiej, prezesowi Oddziału PTL w Łodzi; 3. Nadanie godności członka honorowego PTL; 4. Podziękowanie ustępującemu Zarządowi Głównemu i prezes — prof. Dorocie Si­ monides; 5. Przyjęcie protokółu z ubiegłorocznego walnego zebrania w Łodzi; 6. Powołanie Komisji Mandatowej; 7. Powołanie Komisji Skrutacyjnej; 8. Powołanie Komisji Wnioskowej; 9. Sprawozdania ustępującego Zarządu: �Kronika 3 45 a) sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego, b) sprawozdanie finansowe, c) sprawozdanie ODilE, d) sprawozdanie Komisji Rewizyjnej; 10. Odczytanie sprawozdań z działalności terenowych oddziałów PTL; 11. Wybory nowych władz PTL; 12. Odczytanie wniosków zgłoszonych do Komisji Wnioskowej; 13. Słowo nowego prezesa do członków Towarzystwa; 14. Zamknięcie obrad. Ad 1. Zebrani uczcili minutą ciszy zmarłych w ostatnim roku kolegów. Byli to: Ewa Arszyńska (członek PTL w Toruniu), Maria Parnowska (członek PTL w Warszawie), Hele­ na Kroczka (członek PTL w Mszanie Dolnej), Zofia Wieruszewska i Józefa Rogulska, Franciszka Dąbrowska (członkinie PTL w Opocznie), Danuta Tyłkowa, Barbara PeszatKrólikowska i Leszek Dzięgiel (członkowie PTL w Krakowie). Ad 2. Prof. Dorota Simonides wręczyła Annie Nadolskiej-Styczyńskiej dyplom i podzięko­ wała za zorganizowanie sesji naukowej i zjazdu PTL we wrześniu 2004 roku w Łodzi. Ad 3, Zebrani jednogłośnie przegłosowali wniosek o nadanie godności honorowego człon­ ka PTL dr. Janowi Górakowi z Lublina. Ad 4. W imieniu wszystkich członków PTL prof. Z. Kłodnicki i dr A. Stawarz podziękowa­ li prof. D. Simonides za kierowanie Towarzystwem w ciągu dwóch kadencji. Stanow­ czość, talent organizacyjny i zaangażowanie Pani Profesor pozwoliły przeprowadzić PTL przez trudny okres transformacji ustrojowej i wskazać kierunki działania na przyszłość. Z kolei prof. D. Simonides, żegnając się z członkami ustępującego Zarządu, podzięko­ wała wszystkim za lata współpracy. Wspomniała, że przez cały czas kadencji dążyła do tego, aby Towarzystwo znalazło się pod opieką Uniwersytetu Wrocławskiego. Przed stu dziesięciu laty pieczę nad PTL sprawował Uniwersytet we Lwowie. Po wojnie kadrę i tradycje Uniwersytetu Jana Kazimierza przejął Uniwersytet we Wrocławiu. Zarząd PTL odwołał się do tych przedwojennych tradycji. Rektorzy uczelni prof. prof. Roman Duda, Romuald Gelles, Zdzisław Latajka ze zrozumieniem i wielką życzliwością pomagali Towarzystwu. Dzięki pomocy uczelni rozwiązano kłopoty lokalowe. Zarząd Główny, a przede wszystkim Biblioteka Towarzystwa, dysponują obecnie wyremontowanym po­ mieszczeniem o pow. 210 m2 przy ulicy Szczytnickiej we Wrocławiu. Być może będzie to już stała siedziba PTL. Zarząd Główny wystosował do rektorów Uniwersytetu Wro­ cławskiego pisma z podziękowaniem za okazaną pomoc. Prof. D. Simonides zwróciła uwagę na potrzebę wymiany pokoleniowej i wciągnięcie do pracy społecznej w Zarzą­ dzie Głównym młodych etnologów. W ostatnim okresie PTL powiększyło się o wielu nowych, młodych członków, co pomyślnie rokuje na przyszłość. Prof. Teresa Smolińska podkreśliła ogromny wkład pracy zatrudnionych w Biurze PTL: mgr Pauliny Sucheckiej i Bożeny Wrońskiej podczas przeprowadzki. Była to ciężka pra­ ca fizyczna. Trzeba było spakować, przetransportować, rozpakować setki książek, urzą­ dzić nową bibliotekę i czytelnię. Panie zasłużyły na słowa podziękowania i premię pie­ niężną (jeśli PTL dysponuje odpowiednimi funduszami). �346 Kronika A d 5. Protokół z Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL, które odbyło się 23 września 2004 roku w Łodzi, odczytała dr Anna Spiss. Na uwagę zasługuje fakt, że wszystkie wnioski zgłoszone podczas tego zgromadzenia zostały wprowadzone w życie. Delegaci przyjęli sprawozdanie. Ad 6, Zgromadzenie powołało Komisję Mandatową w składzie: Barbara Bazielich, Halina Solecka. Ad 7. Zgromadzenie powołało Komisję Skrutacyjną w składzie: Hanna Golla, Artur Trapszyc, Krystyna Laskowska. Ad 8. Zgromadzenie powołało Komisję Wnioskową w składzie: Krystyna Kaczko, Krystyna Nowak-Wolna. Ad 9. Sprawozdania ustępującego Zarządu: a) sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego odczytał sekretarz generalny - Jerzy Adamczewski (tekst opublikowany poniżej); b) Sprawozdanie finansowe odczytał skarbnik — Zbigniew Toroński; c) sprawozdanie ODilE przedstawiła w imieniu nieobecnej prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej — mgr P. Suchecka; d) sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał przewodniczący komisji — Janusz Kamocki. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej zgłosił wniosek o udzielenie absolutorium ustę­ pującemu zarządowi. Zebrani przegłosowali wniosek większością głosów. Ad 10. Zgodnie z tradycją walnych zgromadzeń delegatów PTL przedstawiciele terenowych oddziałów zapoznali zebranych z działalnością oddziałów w minionym roku. Sprawoz­ dania odczytali przedstawiciele oddziałów z Ciechanowa, Krakowa, Łodzi, Mszany Dol­ nej, Opola, Poznania, Śląska, Warszawy, Wrocławia i Zamościa. Ad 11. Przewodnicząca Komisji Mandatowej prof. B, Bazielich stwierdziła, że na sali znaj­ duje się 30 osób z 46 osób uprawnionych do głosowania, czyli wybory będą prawomoc­ ne. Zgodnie z porządkiem obrad delegaci zgłosili kandydatury do władz PTL: Do Zarządu Głównego kandydowali: 1. Jerzy Adamczewski, 2. Michał Buchowski, 3. Joanna Cicha, 4. Zygmunt Kłodnicki, 5. Maria Kuczyńska, 6. Olga Kwiatkowska, 7. Joanna Łagoda, �Kronika 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Do 1. 2. 3. 4. 5. Głównej Komisji Rewizyjnej kandydowali: Maria Foma, Elżbieta Jaworska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz, Danuta Powiłańska. Do 1. 2. 3. 4. Sądu Koleżeńskiego kandydowali: Janusz Kamocki, Teresa Karwicka, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz. Komisja Skrutacyjna ogłosiła wyniki wyborów. Oddano 30 ważnych głosów. Do Zarządu Głównego wybrani zostali: 1. Jerzy Adamczewski 22 głosy, 2. Michał Buchowski 29 głosów, 3. Joanna Cicha 24 głosy, 4. Zygmunt Kłodnicki 24 głosy, 5. Joanna Łagoda 23 głosy, 6. Małgorzata Michalska 23 głosy, 7. Magdalena Rostworowska 28 głosów, 8. Dorota Simonides 29 głosów, 9. Teresa Smolińska 27 głosów, 10. Anna Spiss 23 głosy, 11. Andrzej Stawarz 25 głosów, 12. Zbigniew Toroński 25 głosów. Zastępcy Członków Zarządu Głównego: 1. Maria Kuczyńska 19 głosów, 2. Olga Kwiatkowska 18 głosów. Do 1. 2. 3. 4. Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali: Maria Fornal 17 głosów, Elżbieta Jaworska 24 głosy, Anna Nadolska-Styczyńska 29 głosów, Małgorzata Oleszkiewicz 17 głosów. Do 1. 2. 3. Sądu Koleżeńskiego wybrani zostali: Janusz Kamocki 26 głosów, Teofila Latoś 26 głosów, Małgorzata Orlewicz 24 głosy. Zarząd Główny ukonstytuował się ja k poniżej: prezes — prof.dr hab. Michał Buchowski; 347 �348 Kronika wiceprezesi: prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, dr M ałgorzata Michalska, dr Andrzej Stawarz; sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego — mgr Joanna Łagoda; skarbnik — m gr Zbigniew Toroński; z-ca skarbnika — dr M agdalena Rostworowska. Członkowie Zarządu: m gr Joanna Cicha, prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab.Teresa Smolińska, dr Anna Spiss. Zastępcy członków Zarządu Głównego: mgr M aria Kuczyńska, m gr Olga Kwiatkowska. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się jak poniżej: przewodnicząca — dr Anna Nadolska-Styczyńska, członkowie: mgr Maria Fornal, mgr Elżbieta Jaworska, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się jak poniżej: przewodniczący: dr Janusz Kamocki, członkowie: m gr Teofila Latoś, m gr Małgorzata Orlewicz. Ad 12 Przewodnicząca Komisji Wnioskowej — m gr Krystyna Kaczko, odczytała zgłoszone do Komisji wnioski: 1. wniosek Oddziału Krakowskiego o nadanie dr Annie Spiss godności członka hono­ rowego PTL; 2. w niosek-apel ODilE o nadsyłanie informacji bibliograficznych; 3. wniosek z Torunia apelujący do organizatorów przyszłego zjazdu i sesji naukowej 0 uwzględnienie w programie sesji propozycji referatów przygotowanych przez autorów z innych oddziałów PTL; 4. wnioski z Zamościa: a) o przekazanie członkom adresów e-mail, b) propozycja, aby niektóre dokumenty nadsyłane z terenu mogli podpisywać we Wro­ cławiu członkowie Zarządu Głównego. Główna księgowa wyjaśniła, że taka procedura jest zgodna z obecnymi przepisami prawnymi, c) wniosek skierowany do mgr Joanny Cichej, reprezentującej Ministerstwo Kultury 1 ZG PTL o przesłanie do oddziałów informacji o konkursach i projektach finansowa­ nych z puli resortu i UE. Joanna Cicha odpowiedziała, że na stronie internetowej Mini­ sterstwa znajdują się różnorodne propozycje, z których można wybrać odpowiednie dla Oddziału, jest ich tak wiele, że trudno byłoby przekazywać całość. Może chętnie służyć pom ocą i radą; 5. wniosek prof. Z. Kłodnickiego o zorganizowanie następnego Zjazdu na Spiszu. Z. Kłodnicki proponował, aby Zjazd przygotowała specjalnie powołana komisja. Przed taką formą organizacji przestrzegała M. Orlewicz, której tegoroczny Zjazd dał doświad­ czenie w tej materii. Ponieważ inni delegaci również nie akceptowali takiej formy orga­ nizacji, Z. Kłodnicki wycofał wniosek; 6. wnioski Komisji Rewizyjnej: a) skierowanie do władz Uniwersytetu Wrocławskiego prośby o finansowanie Biblio­ teki PTL w dotychczasowym wymiarze, �Kronika 349 b) o wypłacenie nagród pieniężnych pracownicom Biura PTL (o ile są na to fundu­ sze) za ogromny wkład pracy przy przeprowadzce i urządzaniu nowego Biura i Bibliote­ ki PTL; 7. wniosek dr, J, Kamockiego, aby w programach sesji i zjazdów uwzględniać potrze­ by religijne delegatów i umożliwić im udział w sobotnich lub niedzielnych mszach św. bez szkody dla uczestnictwa w innych zajęciach. Ad 13. Nowo wybrany prezes ZG PTL — prof. Michał Buchowski skierował do członków Towarzystwa „Słowo”, które odczytał prof. Z. Kłodnicki. Prof. Buchowski apelował o pomoc w kierowaniu Towarzystwem. Podkreślił, że bę­ dzie starał się zainteresować pracami PTL młodszą generację, zwiększyć współpracą i wymianę międzynarodową, zwłaszcza z krajami anglosaskimi. Prezes zamierza konty­ nuować dotychczasowe, tradycyjne kierunki pracy PTL takie, ja k działalność wydawni­ cza, sesje, spotkania i dostosowywać je do potrzeb czasu. Na tym Walne Zgromadzenie Delegatów zakończono. Małgorzata Golicka-Jabłońska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LATACH 2002-2005 Sprawozdanie obejmuje następujące części; 1. Dane ogólne. 2. Działalność statutowa. 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG. 4. Sprawy finansowe. 5. Działalność wydawnicza. 6. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. 7. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego. 8. Archiwum Naukowe. 9. Oddziały PTL. Dane ogólne 7 czerwca 2002 roku w Cieszynie odbyło się LXXVIII Walne Zgromadzenie Delega­ tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wów­ czas wybory do władz naczelnych Towarzystwa: Zarządu Głównego, Głównej Komisji �Kronika 350 Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego, W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głów­ nego wybrano 12 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Alfred Gauda, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Zygmunt Ktodnicki, Bronisława Kopczyń­ ska-Jaworska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes wiceprezes wiceprezes wiceprezes sekretarz generalny zastępca sekretarza zastępca skarbnika prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, prof, dr hab. Teresa Smolińska, dr Andrzej Stawarz, dr Jerzy Adamczewski, mgr Zbigniew Toroński, dr Magdalena Rostworowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrano dr. Janusza Kamockiego, dr Annę Lewicką i mgr Małgorzatę Orlewicz. Przewodniczącą GKR została dr Anna Lewicka. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w następującym składzie: dr Stanisław Chmielow­ ski — przewodniczący oraz członkowie: mgr Maria Parnowska i dr Jan Święch. W trak­ cie trwania kadencji zmarł przewodniczący, dr Stanisław Chmielowski oraz mgr Maria Parnowska. Ponieważ do Sądu Koleżeńskiego nie wniesiono żadnych spraw, dlatego też skład tej komórki nie został ostatecznie uzupełniony. W 2002 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało zarejestrowane w Krajo­ wym Rejestrze Sądowym. Numer pozycji rejestru: 0000059069, numer wpisu: WR. VI N S-REJ. KRS/2205/1/352. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową. Autorką jest pani N atalia G ancarz. A dres strony: w w w .ptl.end.pl. Adres poczty internetowej: ptl@ free.ngo.pl. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby: 1. M gr Paulina Suchecka na 1/3 etatu (od 3.01.2005 r. rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu) — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za biblio­ tekę (zakupy, katalogowanie, klasyfikacja książek do działów, wymiana), archiwum, spra­ wy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecznych, ob­ sługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję koresponden­ cji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd; 3. Pani Agata Sikora — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego nadal jest zatrudniona na um owę-zlecenie. Zajmuje się całością spraw finansowych. W okresie spraw ozdaw czym rów nież pani Jadwiga Kłodnicka zatrudniona była w niewielkim zakresie w latach 2002-2004 na umowę-zlecenie, ale wyłącznie w ramach środków przyznanych przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej na działal­ ność Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego. Na funkcjonowanie biura Towarzystwo nie otrzymuje żadnych dotacji — pracownicy obsługujący bibliotekę są finansow ani ze środków U niw ersytetu W rocławskiego, z którym od 3 lat Polskie Towarzystwo Ludoznawcze m a podpisaną stosowną umowę i otrzymuje środki pieniężne w zamian za tzw. „usługę biblioteczną i promowanie Uni­ wersytetu Wrocławskiego za granicą”. �Kronika 351 Od października 2005 roku w ramach posiadanych środków (jeśli nie uda się tego przeprowadzić przez Urząd Pracy) planowane jest zatrudnienie bibliotekarza po bibliote­ koznawstwie na Uniwersytecie Wrocławskim. Działalność statutowa Polskie Towarzystwo Ludoznawcze co roku organizuje ogólnopolskie konferencje z udziałem gości zagranicznych. Konferencje te towarzyszą Walnym Zgromadzeniom członków. W 2002 roku konferencja „Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środ­ kowej Europie” w Cieszynie poświęcona była pograniczu polsko-czesko-słowackiemu. W 2003 roku w Słubicach konferencja „Polska — Niemcy. Pogranicze kulturowe i etnicz­ ne” dotyczyła pogranicza polsko-niemieckiego, w tym roku konferencja dotyczy pograni­ cza białorusko-litewsko-polskiego. W 2004 roku w Łodzi konferencja zatytułowana była „Kultury wobec globalizacji”. Ponadto PTL prowadzi bibliotekę, archiwum oraz działal­ ność wydawniczą. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL z siedzibą w Łodzi gromadzi materiały do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz opracowuje wybory z tej bibliografii do analogicznych publikacji międzynarodowych, a także zbiera wiadomości o aktualnym ruchu naukowym. Sporządzane są w komputerowej bazie da­ nych noty bibliograficzne, przygotowywane wybory z zakresu antropologii kulturowej, etnografii, folklorystyki dla UNESCO i dla IVB (wraz z indeksami i tłumaczeniami). Działalność Zarządu Głównego i Prezydium W okresie sprawozdawczym odbyły się kolejne Walne Zgromadzenia Delegatów Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego: w 2003 roku LXXIX w Słubicach i w 2004 roku LXXX w Łodzi. W mijającej kadencji członkowie Prezydium Zarządu Głównego spo­ tkali się na siedmiu posiedzeniach, zawsze pod przewodnictwem prof. Doroty Simoni­ des, na których omawiano przede wszystkim sprawy związane z funkcjonowaniem Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego i lokalizacjąjego siedziby, sprawy finansowe, człon­ kowskie oraz działalność wydawniczą, a także zagadnienia wynikające z organizacji kolejnych WZD i towarzyszących im konferencji naukowych. Wśród działań o fundamentalnym dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zna­ czeniu wymienić należy starania o uzyskanie stałej siedziby. Oto krótka historia „walki o siedzibę”. Towarzystwo związane jest z Uniwersytetem Wrocławskim od 1953 roku, od momentu, kiedy siedziba Towarzystwa przeniesiona została do Wrocławia. Zawsze też odgrywało służebną rolę wobec Uniwersytetu Wrocławskiego. Z bogatych zbiorów bibliotecznych korzystają studenci i pracownicy naukowi różnych uczelni wrocławskich, ale przede wszystkim uniwersytetu. W 2001 roku siedziba Zarządu Głównego przeniesiona została z ulicy Szewskiej do budynku biblioteki W ydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu W rocławskiego przy ul. Koszarowej. Sytuacja finansowa stawała się coraz bardziej krytyczna, a panie zatrud­ nione w biurze przy ZG nie otrzymywały przez kilka miesięcy wynagrodzenia. Trzeba było podjąć radykalne działania. W wyniku starań prof. Doroty Simonides i prof. Zygmunta Kłodnickiego we wrześniu 2002 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało daro­ wiznę od Uniwersytetu Wrocławskiego w wysokości 28.000 zł, która w całości została przeznaczona na wynagrodzenie pracowników biura, co przy braku możliwości finanso­ �352 Kronika wania przez KBN etatów w bibliotece i archiwum naukowym pozwoliło wypłacić zaległe wynagrodzenie. Postanowiono zwrócić się pismem do rektora UW z prośbą o dwa etaty (4.000 złotych miesięcznie), na których Uniwersytet Wrocławski zatrudniłby dwie osoby oddelegowane do pracy w Bibliotece Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W trakcie wizyty przedstawicieli Prezydium ZG na czele z prof. Simonides u Rektora pojawiło się kilka koncepcji dalszego funkcjonowania Towarzystwa. Najpoważniejszą z nich było przyłączenie PTL do Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Pozostawała do rozwiązania sprawa lokalu dla biblioteki i biura. Powrót na ul. Szewską wydawał się mało realny. Przeprowadzka do przejętego przez uniwersytet budynku szkoły przy ul. Kuźniczej została wówczas odrzucona z po­ wodu zbyt wielkich kosztów adaptacji pomieszczeń szkoły na użytek biblioteki, ponadto nie byłoby możliwe wydzielenie jednolitego kompleksu dla biblioteki i biura, a negaty­ wem był także brak węzła sanitarnego. Pojawiła się natomiast koncepcja przeprowadze­ nia do budynku przy ul. Cieszyńskiego, gdzie znajdował się Wydział Stomatologii. Ten projekt wydawał się najbardziej realny. W sprawie ewentualnego przejęcia biblioteki To­ warzystwa przez uniwersytet lub jej użyczenia, na posiedzeniu Prezydium jednogłośnie przegłosowano przyzwolenie na użyczenie księgozbioru uniwersytetowi, a prawnicy mieli przygotować stosowną umowę. Dalsze funkcjonowanie Towarzystwa miało być oczywi­ ście autonomiczne i nie podlegać kierownictwu Centrum Badań Śląskoznawczych, a działalność wydawnicza opierać się miała na dofinansowaniu z KBN. Po pewnym cza­ sie koncepcja połączenia z Centrum Badań upadła, a Uniwersytet Wrocławski zaczął fi­ nansować 2 etaty biurowe w zamian za udostępnianie biblioteki i archiwum. Wydawnic­ twa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sygnowane są od tej pory logo Uniwersyte­ tu Wrocławskiego, 30 marca 2004 roku odbyło się spotkanie, w którym uczestniczyli: prezes prof. D. Simonides, dyrektor biura P. Suchocka, rektor UW prof. Zdzisław Latajka i dyrektor administracyjny UW Ryszard Pelczar. Przedstawicieli PTL poproszono o przeprowadze­ nie Towarzystwa na ul. Szczytnicką do budynku, w którym znajdowało się poprzednio Liceum Ogólnokształcące, a który to budynek Uniwersytet Wrocławski przejmował od miasta. Rektor zapewnił wszechstronną pomoc przy tych działaniach, podtrzymywał de­ klaracje, że jeśli nowa lokalizacja będzie odpowiadała Towarzystwu, to może być ona ostateczna. Jeśli natomiast Towarzystwo będzie miało do nowego miejsca zastrzeżenia i jeśli zależy nam na ostatecznym ulokowaniu w gmachu nowo budowanej biblioteki uni­ wersyteckiej, to siedziba na ul. Szczytnickiej może być tymczasowa. Prof. Simonides wyraziła wstępną zgodę na takie rozwiązanie. Początek przeprowadzki przypadł na sier­ pień 2004 roku. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało na drugim piętrze dwie dawne klasy, pomieszczenie biurowe, pomieszczenie na czytelnię, obszerny korytarz i możliwość wygospodarowania pomieszczenia sanitarnego dla personelu. Ograniczenia wytrzymałości stropów, dodatkowa ekspertyza budowlana i opinie nadzoru budowlane­ go ze strony Uniwersytetu Wrocławskiego spowodowała, że książki na regałach usta­ wiać można było jedynie do wysokości 170 cm, a regały mogły stać tylko w ściśle wy­ znaczonych miejscach. Z tego też powodu otrzymaliśmy możliwość zagospodarowani a jeszcze jednej klasy. W sumie wszystkie pomieszczenia mają ok. 230 m2 i stanowią część skrzydła budynku wyodrębnionego drzwiami wejściowymi. Jednocześnie planowane było wykorzystanie piwnic w budynku szkolnym na maga­ zyn wydawnictw. W grudniu 2003 roku został on przeniesiony z ul. Kościuszki na ul. Koszarową do tzw. „hali sportowej”, gdzie nie ma ogrzewania i jest słabe oświetlenie, ale jest sucho i bezpiecznie. Mimo wcześniejszych planów i wstępnej zgody władz uni­ wersyteckich, nie uda się w najbliższym czasie przenieść tego magazynu do budynku �Kronika 353 przy ul. Szczytnickiej, bowiem powierzchnia zajęta na bibliotekę i biuro przekroczyła metraż przyznany Towarzystwu przez uniwersytet. Podkreślić trzeba, iż wszelkie uzgodnienia z ekspertami budowlanymi, z firm ą wyko­ nującą remont, stolarzami, ślusarzami oddanymi do dyspozycji Towarzystwa przez Uni­ wersytet Wrocławski, firmą transportową i pracownikami fizycznymi wykonały i prowa­ dziły nadzór pani Paulina Suchecka i pani Bożena Wrońska. D ziałalność finansow a 13 stycznia 2003 roku zmarła nieodżałowana p. Anna Lubańska. Jej wkład w napra­ wianie finansów Towarzystwa i utrzymywanie ich w nieustannej dyscyplinie jest niepod­ ważalny i godny najwyższego szacunku. Obecnie sprawy finansowe prowadzi p. Agata Sikora. Szczegółowe dane zawiera sprawozdanie skarbnika, dlatego też podaję jedynie kilka podstawowych danych. Wpływy w poszczególnych latach stanowiących okres sprawozdawczy przedstawiały się następująco: Rok Wpływy % w stosunku do roku poprzedniego 2002 261.749 zł 2003 218.136,65 zł 2004 221.225,88 zł I-YII 2005 176.697 zł 100% 83,3% 101,4% ---- Najważniejsze pozycje wśród wpływów to, niezmiennie od kilku lat, dotacja celowa KBN oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw. Należy podkreślić, iż Komitet Badań Na­ ukowych w okresie sprawozdawczym przekształcony został w 2003 roku w Minister­ stwo Nauki i Informatyzacji, a co za tym oczywiście idzie, zmniejszona została kwota, którą dysponuje ministerstwo na dofinansowania. PTL odczuło to natychmiast. Dofinan­ sowanie z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji: Rok 2002 2003 2004 2005 Wielkość 165.075 zł 100.550 zł 110.200 zł 116.350 zł % w stosunku do roku poprzedniego 100% 60,9% 109,5% 105,5% Wpływy ze sprzedaży wydawnictw: Rok 2002 2003 2004 I-VII 2005 Wielkość 42.574 zł 41.768,65 zł 30.925,88 zł 17.232,25 zł % w stosunku do roku poprzedniego 100% 98,1% 74% �Kronika 354 Po stronie kosztów w poszczególnych latach zanotow ano: Rok 2002 2003 2004 I — VII2005r. Wydatki 228.835,52 zł 193.543,35 zł 195.559,03 zł 72.775,79 zł % w stosunku do roku poprzedniego 100% 84,5% 101% Najważniejsze pozycje po stronie kosztów to wynagrodzenie pracowników biura (obecnie pokrywa je Uniwersytet Wrocławski) i koszt druku wydawnictw. Rok 2002 2003 2004 Wielkość 75.046,82 zł 59.296,12 zł 46.668,56 zł Corocznie zakładana była lokata terminowa, z której odsetki pozwalały pokryć w ca­ łości koszty bankowe. Jednocześnie w roku 2005 przekształcone zostało konto bankowe Towarzystwa na rachunek „Wspólny cel”. Jest on przeznaczony przede wszystkim dla organizacji typu non-profi, do jakich zalicza się Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Poza tym rachunek ten jest tańszy w utrzymaniu i ma korzystniejsze oprocentowanie. Na 2005 rok M Nil przyznało dofinansowanie zadań celowych w kwocie 116.350 zł na wnioskowaną sumę 356.375 zł. Dofinansowanie uzyskało 5 zadań: 1. publikacje — 52.300 zł, 2. działalność biblioteki naukowej — 44.300 zł, 3. działalność archiwum naukowego — 2.750 zł, 4. ODilE — 10.000 zł, 5. konferencja naukowa — 7.000 zł. Należy przypomnieć, iż oddziały PTL nie mogą same podpisywać żadnych umów cywilnoprawnych, a jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skar­ bowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznych jest Zarząd Główny. Uprawnień takich nie posiadają oddziały i absolutnie nie m ogą dokonywać takich rozliczeń. W razie potrzeby przy realizacji zadań zleconych i płaceniu honorariów oddział musi obligatoryjnie wyko­ nać następujące czynności: 1. Wystąpić do Urzędu Statystycznego we Wrocławiu z wnioskiem RG-1 o przyzna­ nie numeru REGON dla jednostki lokalnej. Otrzyma wówczas REGON zawierający numer Zarządu Głównego rozszerzony o dodatkowe 5 cyfr; 2. Musi zgłosić się w Krajowym Rejestrze Sądowym, zgodnie z miejscem siedziby oddziału i otrzymać odrębny numer KRS. Jednakże nadal będzie to oddział posługujący się statutem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; 3. Złożyć w Urzędzie Skarbowym, według miejsca siedziby oddziału, deklarację N1P-1 dla wyodrębnionej jednostki wewnętrznej w celu przyznania numeru NIP jednostce składowej. Jest to jedyna m ożliwość uzyskania statusu płatnika uprawnionego do rozliczeń z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w zakresie podatków do­ chodowych. �Kronika 355 Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. W okre­ sie sprawozdawczym odbyły się 3 posiedzenia Rady Wydawniczej, wszystkie pod prze­ wodnictwem pani prezes. W trakcie trwania kadencji nastąpiło kilka zmian na stanowi­ skach redaktorów poszczególnych serii wydawniczych. I tak nowym redaktorem „Litera­ tury Ludowej”, po śmierci prof. Czesława Hernasa, została prof. Jolanta Ługowska. Dr Anna Lewicka zrezygnowała z dalszego prowadzenia „Biblioteki Popularnonauko­ wej”. Rada zaaprobowała powierzenie obowiązków redaktora tej serii dr Ewie Fryś-Pietraszek. Redagowanie serii „Prace i M ateriały Etnograficzne” Rada zaproponowała prof. Andrzejowi Brenczowi, który przyjął tę propozycję, A dr hab. Ryszard Vorbrich przyjął propozycję redagowania „Prac Etnologicznych”, bowiem prof. L. Dzięgiel zrezygnował z funkcji redaktora. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało łącznie 16 publikacji w różnych seriach. A. Periodyki: • „Lud” t. 86, 87, 88. • „Literatura Ludowa” t. 46, 47, 48 • „Łódzkie Studia Etnograficzne” — t. 41.: B. Kopczyńska..Jaworska, K. Woźniak, Łódzcy luteranie. Społeczność- i je j organizacja', t. 42.: O. Goldberg-Mułkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce; t. 43: Codzienne i nieco­ dzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi. B. Serie wydawnicze: • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6: A. Lebeda, Zwyczaje, wie­ rzenia i obrzędy pogrzebowe; t. 7: A. Drożdż, Pomoc wzajemna; t. 8: A. Drożdż, A. Lebeda-Pieńczak, Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. 1. Od zalotów do ślubu cy­ wilnego; • Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 34: B. Bazielich, Strój rozbarski; • „Prace Etnologiczne”, t. 15: U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczy­ zny. Najstarsze źródła do dziejów kultury; • „Archiwum Etnograficzne”, t. 41: praca zbiorowa pod red. Z. Kłodnickiego, Po­ granicza kulturowe i etniczne w Polsce. Pogranicze cieszyńskie; t. 42: praca zbio­ rowa pod red. A. Brencza, Polska — Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne. W roku bieżącym ukażą się następujące pozycje dofinansowane przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji: 1. „Lud” t. 89/2005 — 11.500,00 z wnioskowanych 23.000,00; 2. „Łódzkie Studia Etnograficzne” t. 44 — Jan Święch, Tajemniczy świat wiatraków — 4.200,00 z wnioskowanych 30.450,00; 3. „Literatura Ludowa” t. 49/2005 — 13.500,00 z wnioskowanych 36.090,00; 4. Barbara Pabian, Dziedzictwo kulturowe Częstochowskiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne, seria „Dziedzictwo kulturowe” —- 5.950,00 z wnioskowanych 38.580,00; 5. Anna Nadolska-Styczyńska, Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej, seria „Prace Etnolo­ giczne” — 5.600,00 z wnioskowanych 30.780,00; 6. Praca zbiorowa pod redakcją Anny Nadołskiej-Styczyńskiej, Zagrożenie tożsa­ mości? Problem globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii— 5.950,00 z wnioskowanych 37.600,00; �356 Kronika 7. Jerzy Adamczewski, Młynarstwo magiczne, seria „Prace i Materiały Etnograficz­ ne” — 5.600,00 z wnioskowanych 35.760,00. Otrzymane dofinansowanie celowe można wykorzystać wyłącznie w celu, w jakim zostało ono przyznane. Każda pozycja dofinansowana wymaga ścisłego rozliczenia. Zwłaszcza dotyczy to wydawnictw. Muszą ukazać się na rynku do końca roku, w którym uzyskały dofinansowanie. Pieniądze zostają przyznane na publikacje o określonych pa­ rametrach „technicznych”. Nie m ogą one ulec zmianie, bo wówczas musiałby nastąpić zwrot stosownego dofinansowania. Środki pieniężne są pozyskiwane z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji, a na wszystkie tytuły drukowane w PTL biuro, redaktorzy serii i auto­ rzy starają się pozyskać dodatkowe fundusze z instytucji naukowych, samorządowych i regionalnych. W trakcie 2003 roku przeprowadzono dokładny spis inwentaryzacyjny posiadanych wydawnictw. Po weryfikacji stanu ilościowo-wartościowego ustalono, iż wartość zma­ gazynowanych publikacji wynosiła wówczas 316.484,00 zł. Stan magazynu wydawnictw na koniec lipca br. obejmuje 34975 książek o wartości 306.075,50 zł. Stan ilościowo-w artościow y w magazynie sprawdzany jest na koniec każdego kwartału. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Od roku 2000 Ośrodek nie posiada etatowego pracownika, a kieruje nim społecznie prof. Branisława Kopczyńska-Jaworska. Siedziba znajduje się w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. ODilE gromadzi materiały do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz opracowuje wybory z tej bibliografii do analogicznych publikacji między­ narodowych, a także zbiera wiadomości o aktualnym ruchu naukowym. W okresie spra­ wozdawczym ODilE PTL pracowało dzięki dotacjom otrzymanym z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji za pośrednictwem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. W ostatnim kwartale 2004 roku Ośrodek kończył realizację dwóch zadań dofi­ nansowanych przez Ministerstwo. W ramach zadania pierwszego — opracowania selek­ tywnej bibliografii etnografii polskiej za 2003 rok dla bibliografii międzynarodowych — przygotowano, wraz z tłumaczeniem na język angielski tytułów i słów kluczowych: — dla IVB — 297 not, — dla IBSS-UNESCO — 287 not. W ramach zadania drugiego — gromadzenia informacji na nośnikach komputerowych, kwerendy bibliotecznej, klasyfikacji według słownika słów kluczowych i zapisu w bazie danych wydawnictw bieżących — opracowano 300 not bibliograficznych. Ponadto współ­ pracownicy Ośrodka przystąpili do realizacji grantu mającego na celu udostępnienie w Internecie bibliografii etnografii polskiej za lata 2001-2003. W roku bieżącym ODilE PTL nie otrzymał dotacji na wybory selektywne dla biblio­ grafii międzynarodowych, czyli na upowszechnianie i promocję nauki polskiej. Nieza­ leżnie od tego pracownicy Ośrodka, aby nie przerwać ciągłości prac, przygotowali selek­ tywne wybory dla obu zagranicznych redakcji. Redakcja International Bibliography of Social Science/Anthropology, mieszcząca się w Londynie, dowiedziawszy się o trudno­ ściach finansowych Ośrodka i ze swej strony wysoko oceniając współpracę z ODilE, przekazała na rzecz Towarzystwa jednorazową dotację umożliwiającą kontynuowanie prac. Natomiast redakcja Internationale Volkskundliche Bibliographie (IVB) zaprosiła ODilE do udziału w konferencji międzynarodowej poświęconej problematyce współpracy nad bibliografią międzynarodową. Ze względów finansowych Ośrodek nie był w stanie niko­ �Kronika 357 go delegować, tym niemniej przygotowano i przekazano organizatorom „Głos w dysku­ sji”, który został przychylnie przyjęty. W związku z niewystarczającym i środkami finansowymi, kierująca O D ilE prof. B. Kopczyńska-Jaworska porozumiała się z kierownikiem Katedry Etnologii Uniwersy­ tetu Łódzkiego, prof. W. Baranowskim, w sprawie ewentualnego przejęcia Ośrodka w charakterze Zakładu przy Katedrze. Jednakże ODilE w dalszym ciągu pozostawałby w strukturze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Prof. Kopczyńska-Jaworska po­ nawia apel do wszystkich etnografów o nadsyłanie do Ośrodka wyczerpujących infor­ macji o swoich publikacjach. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wrocławski p. Paulina Suchecka od strony merytorycznej i p. Bożena Wrońska od strony technicz­ nej. Czytelnia jest czynna od 9 do 20 przez trzy dni w tygodniu i od 9 do 13 w czwartki oraz w dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. W związku ze zm ianą godzin pracy p. Pauliny Sucheckiej i potrzebą udostępniania księgozbioru PTL w możliwie najwięk­ szym wymiarze czasu, PTL ze środków zaoszczędzonych z wynagrodzenia dyrektora biura zatrudnił od stycznia do lutego br. na umowie-zleceniu absolwentkę etnologii Uniwersy­ tetu Wrocławskiego i Studium Bibliotekarskiego. Oprócz bieżącej obsługi czytelników pani ta sporządziła szczegółowy wykaz dubletów czasopism zagranicznych, które po weryfikacji będziemy mogli zaoferować innym placówkom naukowym (zgodnie z decy­ zją Zarządu Głównego PTL na posiedzeniu w Łodzi — odpłatnie, a uzyskane wpływy przeznaczyć na statutową działalność Towarzystwa). Od marca do maja br. na umowę­ -zlecenie pracowała w bibliotece PTL kolejna kandydatka, rekomendowana przez Insty­ tut Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego studentka 5 roku. Osoba bardzo kompetentna, zorientowana w nowoczesnych metodach i technikach pracy bibliotecznej (znajomość bibliotecznych programów komputerowych), z którą wiążemy nadzieję na przyszłą pracę w Towarzystwie. Od kwietnia do czerwca br. na nasz wniosek Urząd Pracy skierował do biblioteki PTL stażystkę — absolwentkę pomaturalnego Studium Bibliotecznego. Wynagrodzenie za pracę płacił Urząd Pracy. Pani ta, oprócz bieżącej obsługi czytelników, sukcesywnie wymie­ niała stare, nieczytelne karty katalogowe. Osobą odpowiedzialną za program stażu oraz sprawozdanie do Urzędu Pracy była Paulina Suchecka. W kwietniu i maju obie panie przeprowadziły skontrum obejmujące dzieła zwarte w dziale polskim. Wyselekcjonowa­ ły niezgodności i braki. PTL złoży wniosek do Urzędu Pracy, aby od października br. pozyskać (bez nakładów finansowych) pracownika do Biblioteki. Staż taki może trwać 6 miesięcy. W trakcie prac inwentaryzacyjnych w 2003 roku w bibliotece utworzono archiwum wydawnicze PTL składające się z dwóch lub jednego (jeśli był ostatni) egzemplarza każ­ dego dostępnego jeszcze tytułu. Wyłączono również ze zbiorów część tzw. „kominów”, czyli tytułów o dużym nakładzie, które przeznaczono na bezpłatne rozdawnictwo. Pełna oferta wydawnicza znajduje się na stronie internetowej Towarzystwa. Księgozbiór to również najnowsze i najbardziej wartościowe publikacje wyselekcjo­ nowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki — z dziedziny etnologii, antropologii kul­ turowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Wszystkie zakupione woluminy są wprowa­ dzane do inwentarzy bibliotecznych, skatalogowane, sklasyfikowane do działów i udo­ �358 Kronika stępniane wszystkim zainteresowanym. PTL prowadzi wymianą ze 170 zagranicznymi i 38 krajowymi instytucjami. Do centralnego katalogu Biblioteki Narodowej wysłano zak­ tualizowany wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w okresie sprawozdawczym. N a koniec lipca 2005 roku księgozbiór liczył prawie 41460 wolumi­ nów o wartości 172.351,15 zł. Zaznaczyć trzeba, iż na rok bieżący MNil przyznało do­ finansowanie po raz pierwszy jedynie na wymianę oraz gromadzenie zbiorów bibliotecz­ nych — w sumie 44.300 zł. Szczególnie dotkliwe jest odjęcie dotacji na funkcjonowanie biblioteki w zakresie udostępniania, opracowywania i konserwacji księgozbioru. A rchiw um N aukow e Archiwum prowadzi pani Paulina Suchecka. Składa się ono z dwóch działów: etno­ graficznego i wspomnień sybirackich. W pierwszym trwa sukcesywne rozpakowywanie i przepakowywanie do nowych introligatorskich tek, udostępnianie w czytelni (pracow­ nicy Ossolineum), kopiowanie i wysyłanie dla potrzeb Instytutu im. O. Kolberga i Insty­ tutu Kaszubskiego, przejęcie, spuścizna, po śp. Witoldzie Armonie. W części drugiej: sukcesywne rozpakowywanie, udostępniane w czytelni studentom, m.in. historii Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, doktorantom UJ, w pływ y— średnio rocznie 10-12 tek autorskich wspomnień sybirackich dzięki kontaktom dr hab. A. Kuczyńskiego i kontaktom biura z regionalnymi Kołami Związku Sybiraków. W oparciu o zgromadzone w archiwum rę­ kopisy przygotowano do druku i wydano w 2002 roku jako t. 18 w serii „Biblioteka Ze­ słańca” wspomnienia braci Stanisława i Zygmunta Chmielewskich pt. Zapiski niebohaterskich przeżyć. W sowieckiej niewoli. Całość wspomnień zesłańców syberyjskich sta­ nowi doskonałą bazę źródłową do badań nad historią lat 1939-1956. N a bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy nie opublikowanych tekstów z dziedziny etnologii, materiały etnograficzne — teki z badań terenowych. Ministerstwo Nauki i Informatyzacji dofinansowało w tym roku działalność archi­ wum jedynie w zakresie gromadzenia zbiorów w wysokości 2.750 zł. Natomiast nie uzy­ skaliśmy dofinansowania w zakresie udostępniania, opracowywania i konserwacji zbio­ rów archiwalnych. O ddziały T ow arzystw a W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 87 nowych członków: • Oddział Zamość — 33 • Oddział Poznań — 15 • Oddział M szana Dolna — 11 — 8 • Oddział Gdańsk — 4 • Oddział Łódź • Oddział Toruń — 4 • Oddział Warszawa — 3 • Oddział Kraków — 2 — 2 • Oddział Śląski — 2 • Oddział Wrocław �Kronika 359 • Oddział Zielona Góra — 2 • Oddział Szczecin — 1 Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 18 oddziałów. W roku 2002 przy okazji LXXXVUI Walnego Zgromadzenia Delegatów zawiązał się Oddział w Cie­ szynie, który jednak do tej pory jeszcze się nie ukonstytuował. 23 stycznia 2004 roku Sąd Rejonowy dla W rocławia-Fabrycznej we Wrocławiu, Wydział Gospodarczy Krajo­ wego Rejestru Sądowego, wpisał w skład Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Od­ dział w Szczecinie i Zamościu. Oddział w Szczecinie reaktywował swoją działalność, jego siedziba mieści się w szczecińskim Muzeum Narodowym, a prezesem jest Tadeusz Kubiak. Oddział w Zamościu wznowił działalność po kilkuletnim okresie zawieszenia. Jego siedzibą jest Muzeum Zamojskich, a prezesem mgr Maria Fomal. W mijającej kadencji nadano członkostwa honorowe Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego Elżbiecie Królikowskiej i Ewie Zawiejskiej z Łodzi oraz Janowi Górakowi z Lublina. Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego do kompeten­ cji każdego Zarządu Oddziału należy składanie sprawozdania z działalności statutowej i finansowej. Do 10 września sprawozdania merytoryczne nadeszły z Bielska-Białej, Gdańska, Krakowa, Mszany Dolnej, Opoczna, Opola, Poznania, Śląskiego, Torunia, Wrocławia i Zamościa. Sprawozdania finansowe nadesłały Bielsko Biała, Gdańsk, Lu­ blin, Łódź, Kraków, Mszana Dolna, Opoczno, Poznań, Śląski, Toruń, Wrocław i Zamość. Jerzy Adamczewski WARSZTATY BIBLIOGRAFICZNE INTERNATIONALE VOLKSKUNDLICHE BIBLIOGRAPHIE Seminarium „Bibliography Workshop”, poświęcone zagadnieniom indeksów dla po­ trzeb elektronicznego katalogu Internationale Volkskundliche Bibliographie, odbyło się 27-28 lipca 2005 roku w Estońskim Muzeum Literatury (Estonian Literary Muséum), zorganizowane przez Redakcję IVB z okazji 14 Kongresu ISFNR. Było ono kontynuacją poprzednich spotkań, które odbyły się kolejno w: Lilienthal (1990), Neusiedl am See (1991), Rheinfelden (1992), Reinhausen (1993), Petronell-Camuntum/Kittsee (1994), Am­ sterdam (1996), Triest (1998). W czterech pierwszych konferencjach brali udział pra­ cownicy Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego (Łódź). Tegoroczną konferencję zapoczątkował referat obecnej redaktor IVB dr Karin Marii Rooleid z Tallina poświęcony problemom terminologicznym, które napotyka współcze­ sna praca bibliograficzna. W seminarium wzięli udział współpracownicy IVB z Niemiec, Finlandii, Szwecji i Szwajcarii. Do udziału w sesji został również zaproszony ODilE PTL przygotowujący corocznie wybór polskich prac etnograficznych do IVB. Ze wzglę­ dów finansowych nie udało się wziąć bezpośredniego udziału w konferencji, przesłano jednak organizatorom uwagi dyskusyjne bazujące na doświadczeniach przygotowywanej aktualnie internetowej bibliografii etnografii polskiej oraz informujące pokrótce o dotych­ �360 Kronika czasowych pracach bibliograficznych w Polsce, Uwagi, które spotkały się z pozytywnym przyjęciem przez uczestników seminarium, prezentujemy poniżej, zachęcając jednocześnie polskie środowisko do podzielenia się z autorkami ewentualnymi refleksjami. G łos w d y sk u sji — p rz y k ła d Polski Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego od początku lat 80. XX wieku do 1996 roku przygotowywał i publikował bieżącą bibliografię etnografii polskiej, przy czym od 1986 roku dane bibliograficzne zapisywane były w bazie danych w systemie CDS ISIS. Początkowo bibliografie prze­ znaczone do druku przygotowywane były bez użycia słów kluczowych, stosowana była jedynie klasyfikacja przedmiotowa. Dopiero od drugiej połowy lat 90. wprowadzone zostały do bibliografii etnografii polskiej słowa kluczowe. Nastąpiło to w momencie, gdy w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego opracowany został w ramach specjalnego projektu badawczego słownik słów kluczowych. W 2003 roku Ośrodek przystąpił do nowatorskiego na skalę ogólnopolską projektu, jakim jest przygotowanie internetowej bibliografii etnografii polskiej za lata 2001-2003 (projekt ma być wdrożony do Internetu na początku 2006 roku). Praca ta nasuwa szereg refleksji dotyczących układu i systemu porządkowania bazy danych oraz samego rodzaju danych włączanych do bibliografii. W pierwszym rzędzie autorki stwierdzają, że zachodzi konieczność zmian w klasyfikacji prac z różnych dzie­ dzin etnologii, etnografii, folklorystyki oraz antropologii kulturowej, gdyż: 1. obserwujemy zmiany zewnętrzne wobec nauki. Jakkolwiek dotyczą one stosunków ekonomicznych, politycznych i społecznych, ale rzutują one na obraz, cele, metody i przedmiot nauki; 2. obserwujemy zmiany zachodzące w ogólnych założeniach samych badań humani­ stycznych. Problemem stają się więc praktyczne konsekwencje owych zmian, które odbijają się także na pracach nad najnowszą internetową bibliografią polską. Dotyczą one przede wszystkim: a. dylematów związanych z przeformułowaniem lub zlikwidowaniem w obecnej in­ ternetowej bibliografii dawnych rozdziałów i podrozdziałów tematycznych, występują­ cych w starych bibliografiach drukowanych, oraz b. problemów związanych z posługiwaniem się słowami kluczowymi. Konsekwencje te dotyczą zasadniczej kwestii dla każdej bibliografii, ponieważ wiążą się ściśle z klasyfikacją tematyczną prac i ich opisem. Są one jednak szczególnie ważne w związku z systemem wyszukiwawczym w ogóle, a nabierają szczególnej wagi, gdy mamy do czynienia z bibliografią internetową, która jest medium specyficznym. Poniżej przedstawimy owe problemy, korzystając z wybranych przykładów naszej pracy nad klasyfikacją i opisem tekstów z zakresu czterech dziedzin: kultury materialnej, tzw. kultury ludowej i kultury wsi, etnologii religijności i religii oraz antropologii miasta. Te i inne pola tematyczne ulegają obecnie wielkiej modyfikacji, jeśli chodzi o ich zakres i rozu­ mienie, ponieważ stosowane są nowe narzędzia i metodologie, które podważają często ich dotychczasowy status. �Kronika 361 A. Problemy ogólne bibliografii dyscypliny Ad. 1. Wpływ uwarunkowań zewnętrznych na badania etnologiczne i zakres biblio­ grafii. W pracy nad bibliografią retrospektywną ludoznawstwa polskiego, z lat poprzedza­ jących I wojnę światową, jak również za lata 1926-1939, problemem stał się podział prac ze względu na badania prowadzone na różnych obszarach państwowych. W związ­ ku z tym trzeba było zadecydować, jaki obszar geograficzny ma objąć bibliografia „etno­ grafii polskiej”? Teren zamieszkały przez ludność etnicznie polską czy obszary badane przez badaczy polskojęzycznych? Ponadto w przeszłości badacze w większym stopniu uwzględniali podziały klasowe niż narodowe, wyodrębniali, więc np, „lud z okolic Dniestru” czy „robotników miasta Pabianice”, nie interesując się tym, że w pierwszym przypadku lud ten mógł być etnicz­ nie ruski czy polski, a w drugim — robotnicy mogli się czuć Polakami lub Niemcami. Poza tym przy zmieniających się granicach państw, każdorazowo inny sens zyskiwało pojęcie pogranicza, sąsiedztwa czy stereo typizacji etnicznej. Odnośnie do prac z okresu po II wojnie światowej istotnym zagadnieniem stało się zjawisko masowych przesiedleń ludności i osadzania ich na nowo zajmowanych teryto­ riach, zaludnianych uprzednio częściowo przez ludność autochtoniczną, a w przeważają­ cej mierze przez ludność obcą etnicznie. W pierwszym okresie powojennym powstało, więc wiele tekstów omawiających przystosowanie się nowo osiedlonych, przybyłych z różnych okolic przedwojennej Polski, do nowych warunków bytowych. Wobec tego do drukowanych bibliografii z tego okresu wprowadzono rozdziały, które obejmowały pra­ ce dotyczące między innymi ziem zachodnich i północnych Polski. Badania te ze wzglę­ du ma postępującą asymilacją i integrację ludności oraz przesiedlenia ludności obcej z czasem straciły swe znaczenie. Ze zmiennym też nasileniem, w zależności od sytuacji międzynarodowej, prowadzo­ ne były badania dotyczące stosunków interetnicznych. Np. uczeni polscy nie mogli pro­ wadzić badań ludności polskiej zamieszkującej ziemie dawniej należące do państwa pol­ skiego, a po II wojnie światowej wcielone do ówczesnego ZSRR. Po 1989 roku szczególne miejsce zajmować zaczęły badania spowodowane skutkami zmian ustrojowych. Mamy tu na myśli swobodny rozwój kapitalizmu i jego konsekwen­ cje, jak np. likwidację na niektórych terenach wielkiego przemysłu. Doprowadziło to w zasadzie do likwidacji środowiska robotników wielkoprzemysłowych i, co za tym idzie, do ograniczenia bardzo rozwiniętych w pewnym okresie badań nad środowiskiem robot­ niczym. Na ich miejsce rozwinęły się badania dotyczące bezrobotnych, szerzącej się bie­ dy i wzrostu zjawisk związanych z powiększaniem się marginesu społecznego. Tego typu zagadnienia nie były wcześniej uwzględnianie w oddzielnych rozdziałach poprzednio drukowanych bibliografii. W nowych warunkach ustrojowych, gospodarczych i społecz­ nych oraz dzięki likwidacji cenzury wzrosła liczba prac dotyczących życia ludzi repre­ sjonowanych politycznie: zesłańców, ludzi gułagów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizowało nawet konkurs na wspomnienia represjonowanych i publikowało ich pra­ ce w specjalnej serii wydawniczej. Ad. 2. Zmiany w naukach humanistycznych. Zarówno autorki przygotowywanej bibliografii internetowej, jak i inni uczestnicy oraz obserwatorzy etnologicznego życia naukowego w Polsce zwracają uwagę na widoczne �362 Kronika w pracach etnologów zmiany tematyczne i metodologiczne. Odnaleźć to można w pra­ cach zarówno starszego pokolenia (obecni profesorowie, doktorzy habilitowani)1, jak i młodszego (doktorzy, doktoranci i asystenci)2. Zmiany te m ają ścisły związek z postu­ latami młodszych pracowników naukowych z lat 80. oraz 90. XX wieku. Nawoływali oni wtedy do realizacji tzw. projektu antropologii kultury. W polskim środowisku etnologicznym toczyła się niedawno debata nad efektami re­ alizacji tego postulatu i jego kontynuacją. Obecnie dostrzegalne jest zadomowienie się owej perspektywy antropologicznej i kulturowej, a zarazem odejście od postawy utożsa­ mianej z klasyczną (czy też „tradycyjną”) etnografią i folklorystyką. Chodzi o krytyczne podejście do metodologicznego paradygmatu realizowanego przez tzw. przezroczystą — obiektywną etnografię na rzecz subiektywnej, interpretacyjnej, dialogowej. Ważne są też zupełnie nowe zainteresowania badawcze, które przenoszą teren badań na obszary do tej pory wcale czy prawie zupełnie lub w małym stopniu eksplorowane. Charakterystyczny­ mi dla obrazu współczesnej etnologii polskiej są takie nowe zagadnienia, jak szeroko pojęta wizualność, kultura popularna, teorie feministyczne, nowe media (w tym Inter­ net), problemy lokalności i globalizacji kultury oraz wiążące się z nimi procesy identyfi­ kacji i samookreślenia „nosicieli kultury”. Wraz z zanegowanym paradygmatem etnologii „scjentystycznej” podobnie również zmieniają się badania folklorystyczne, oskarżane wręcz o nieuwzględnianie w przeszło­ ści pełnego kontekstu, w jakim realizowany jest przekaz folklorystyczny. W świetle tej krytyki zrozumiałe jest, że współcześni folkloryści mniej interesują się studiami gatun­ ków folklorystycznych czy że osłabło zainteresowanie badaniami porównawczymi. Współ­ cześni folkloryści skupiają się raczej nad relacją przekaz-odbiór, sytuacją odbiorcy, interkulturowością i interpretatywnością oraz semantyką przekazu folklorystycznego. W tym miejscu może warto nadmienić, że polską refleksję metodologiczną nad współ­ czesnymi uwarunkowaniami, fundamentami oraz granicami naszej nauki zdominowała amerykańska antropologia. Autorzy polscy jednak w stosunkowo małym stopniu prze­ kładają na grunt polski pewne rozwiązania badawcze zaproponowane przez preferowane grono autorów3 bazujących przede wszystkim na doświadczeniu empirycznym. Stąd w małym też stopniu poddają krytyce rodzimą tradycję pracy terenowej i jej tekstowe opracowania, właśnie w świetle badań owych autorytetów. Więcej jest dywagacji metateoretycznych, które — z niewielkimi wyjątkami o wymowie prawdziwie krytycznej — m ają charakter popularyzatorski, streszczający, niekiedy rzec można — wtórny. W sumie dominuje odejście od metod scjentystycznych, „twardych”, na rzecz interpretatywności, inspirowanej hermeneutyką, traktowanie etnologii jako rodzaju „pisarstwa” itp. Powszech­ ne jest także nadużywanie określenia „nauki antropologiczne”, których zakres jest nie­ ostry zarówno wtedy, gdy m a określać nowe podejście metodologiczne, jak i „filozofię antropologiczną”, „antropologiczną historię” czy nowe tematy dawnych nauk etnologicz­ nych, takie jak: „antropologia miasta”, „antropologia wizualna”, „antropologia ciała” i in. Z tego powodu niektórzy komentatorzy obecnej kondycji etnologii polskiej decydu­ j ą się na określanie „antropologami” przede wszystkim tych badaczy, którzy uzyskali dy­ plom z zakresu etnografii czy też etnologii i są ściśle związani zawodowo z etnologią czy też etnografią bądź folklorystyką. 1J. B urszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War II, „Ethnos”, Stock­ holm 1982, 1-2, s. 50-63. 2 W. Kuligowski, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie: M. Brocki, Antropolo­ giczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym,, „Lud” t. 88, 2004, s. 143-186. 3 Takich jak C. Geertz, P. Rabinów i in. �Kronika 363 B. Swoiste problemy i pytania stawiane pracy nad internetową bibliografią polską Metodologiczny problem „antropologizacj i” naszej dyscypliny sprawia, że wytyczenie granic bibliografii etnograficznej jest dziś bardzo trudne, gdyż prace traktujące o identycz­ nych zagadnieniach spotkać można na polu różnych nauk humanistycznych. Stąd też idea, aby bibliografii internetowej nie ograniczać jedynie do prac z zakresu folklorystyki, etno­ grafii czy etnologii, a nawet antropologii „etnologicznej”, lecz również antropologizujących prac z nauk nam bliskich (historii, socjologii, językoznawstwa, literaturoznawstwa, nauk o kulturze, teatrze, muzykologii itp.). To założenie w namacalny sposób odzwiercie­ dla konstatację (przybierającą niekiedy nawet formę postulatu) o interdyscyplinarnym cha­ rakterze naszej dyscypliny. Tym, co decyduje o włączeniu antropologizujących prac z za­ kresu innych nauk do bibliografii „etnologicznej”, jest przede wszystkim nachylenie tema­ tyczne— pokrewne i pokrywające się z nowymi zainteresowaniami etnologów. W mniejszym stopniu uwzględniamy aspekt pokrewnych wątków metodologicznych, występujących w etnologii „czystej” i jednocześnie w innych dyscyplinach humanistycznych. Ad a. Dawne „rozdziały” i „podrozdziały” tematyczne drukowanych bibliografii a nowe pola tematyczne — „dziedziny” bibliografii internetowej. Każda zmiana w życiu politycznym czy gospodarczym i idące w ślad za nią zmiany zakresu badań powodowały, ja k już wspomniano, konieczność wprowadzenia zmian do drukowanych bibliografii. Polegały one na usuwaniu lub dodawaniu nowych rozdziałów i podrozdziałów, które porządkowały —-klasyfikując tematycznie, przedmiotowo —- pra­ ce umieszczane w bibliografii. Jednak, jak nigdy wcześniej, owe zachodzące obecnie przemiany wymusiły tak wiel­ kie przeformułowanie układu przedm iotowego, z jakim przyszło się nam zmierzyć w aktualnie przez nas realizowanej najnowszej bibliografii internetowej. Największy wpływ na te zmiany w bibliografii internetowej wywarły przemiany wewnątrz naszej nauki. W wyniku pojawienia się nowych propozycji badawczych borykamy się przede wszystkim z prawidłowym przypisaniem danej pozycji do określonego pola tematyczne­ go — dawnego „rozdziału” w bibliografiach drukowanych, nazywanego dla potrzeb przy­ gotowywanej przez nas bibliografii — „dziedziną”. Obecnie obserwujemy dezaktualizację wielu wcześniejszych zainteresowań badawczych. Fakt ten stwierdzamy na podstawie porównania propozycji klasyfikacji przedmiotowej w dawnych drukowanych bibliografiach z zupełnie nowymi, współczesnymi kategoriami badawczymi i terenami badań. Na przykład obecnie należało wyróżnić nowe pola tema­ tyczne, które odpowiadają zupełnie nowym, aktualnie popularnym zagadnieniom, jakie weszły do aktualnego obiegu naukowego w etnologii. Są to, np.: „Media”, „Reklama i inne teksty wizualne”, „Grupy wieku i płci” (ogromne zainteresowanie problematyką gender słudy), „Zagadnienia zdrowia i choroby” nie tylko w perspektywie archaicznych sposobów leczniczych, lecz także medycyny alternatywnej czy „ciała” ludzkiego. Wreszcie bogata problematyka regionalizacji kultury z punktu widzenia tradycji lokalnych i regionalnych, które są obiektem polityki regionalnej i świadomie kształtowanego dziedzictwa kulturowe­ go („Obszary i regiony kulturowe”, „Ochrona dziedzictwa, edukacja, rozwój”). W przygotowywanej przez nas bibliografii internetowej zakładamy, że wprowadzimy oprócz słów kluczowych także spis pól tematycznych — dziedzin, który usprawni dotar­ cie do pozycji interesujących czytelnika (podobnie jak w drukowanej bibliografii spis rozdziałów). Owe pola tematyczne — „dziedziny”, o maksymalnie szerokim zakresie — skupią, jak to widać na powyższych przykładach, prace mieszczące się w ramach w y­ �364 Kronika różnionego tematu. Przyjmujemy taki punkt widzenia na problem wyszukiwania prac (we­ dług słów kluczowych i „dziedzin”), choć ze względu na specyficzne medium, jakim jest Internet — być może jest to problem, który warto jeszcze poddać pod dyskusję, gdyż wyodrębnianie owych pól tematycznych i ich nazwanie (niektóre z zagadnień stosunko­ wo niedawno zaczęły być włączane do dyskursu współczesnej etnologii polskiej) nasu­ wa wiele trudności. Cały czas zbiór ten (liczący obecnie w przygotowywanej bibliografii 30 „dziedzin”) jest poddawany modyfikacjom. Przede wszystkim niepewność towarzy­ szy temu, czy zachowamy go w takim kształcie czy w innym, czy pozostawimy wybrane ju ż nazwy „dziedzin” czy też zaproponujemy odmienne. Oto inne, praktyczne problemy, z jakim i borykamy się, a związane są one z właściwą klasyfikacją tematyczną (przedmiotową) prac: Przykład 1. Artefakty. Kultura materialna, która przez wiele lat była niemal głównym polem zainteresowań etnografa, została niemal całkowicie opuszczona przez współczesną antropologię. Naj­ więcej miejsca pośw ięcająjej prace muzeologiczne i skansenologiczne, jak również spe­ cjalistyczne pisma, takie jak podejmujący kwestię historii cywilizacji europejskiej „Kwar­ talnik Historii Kultury Materialnej” czy też teksty archeologiczne. Temat ten przeszedł także do zainteresowań badaczy zajmujących się regionalnymi i lokalnymi odrębnościa­ mi, dziedzictwem i tzw. lokalnością, do których zalicza się obecnie lokalną kulturę mate­ rialną, muzyczną, obrzędową, plastyczną, rzemiosło czy folklor słowny. Prace z tego zakresu ze względu na ich wykorzystanie w działalności regionalnej i popularyzatorskiej m ają jednak często charakter popularny, a nie naukowy. Przykład 2. Kultura ludowa i kultura wsi. N a margines odeszły też badania wsi i kultury wiejskiej, pośrednio także kultury lu­ dowej czy też typu ludowego. Jak się wydaje, te obszary badawcze utraciły swoją noś­ ność, choć spotkać można prace, które operując nowymi kategoriami — do tej pory w niewielkim stopniu stosowanymi do opisu i interpretacji kultury tych obszarów ■— próbująje zreinterpretować. Posługują się one takimi kategoriami jak: polityka, władza, kształ­ towanie się nowego typu tożsamości, marketing, promocja wiejskości i lokalności, także „swojskości” w ramach współczesnych zainteresowań ekologią i alternatywnym spędza­ niem czasu wolnego na łonie przyrody. „Stary” obszar badawczy utożsamiany jest obec­ nie z mało aktualnym celem badań — poszukiwaniami rudymentów kultury i tradycji. A ponieważ bazował on na wspomnianym już uprzednim profilu klasowego podziału kul­ tury, dziś mniej aktualnym, osłabła jego racja bytu. Przykład 3. Etnologia religii i religijności. Choć interpretacja i opis zjawisk tzw. symbolicznych i zaliczanych do szeroko rozu­ mianego sacrum nadal pozostaje domeną inspirującą badania etnologiczne, to trudno dostrzec takie prace czy też tendencje, które zwiastują wyjście z impasu opisywania zja­ wisk stricte religijnych. Swoiście „etnologiczna” myśl teoretyczna dotycząca badania religijności współczesnej i zjawisk religijnych praktycznie nie istnieje. Punktem odnie­ sienia nadal pozostają formy historycznej religijności chłopskiej i wiejskiej, zamiennie traktowanej na tym obszarze badań z religijnością „ludową”, „tradycyjną” czy „typu lu­ dowego”, co tym samym już z góry nakreśla sposób ujęcia współczesnych fenomenów religijnych. Tradycyjnie również tropi się różnego rodzaju „osobliwości” plasujące się na pograniczu „oficjalnego katolicyzmu”, czyli cuda, objawienia, żywotność pewnych działań kulturow ych (należących do tzw. folkloru religijnego). Kategorie czerpiące z dziedzictwa „ludowości”, „typowości” i „tradycji” nadal traktowane są jako jedyne ade­ kwatne do analizy zjawisk religijnych z zakresu katolicyzmu, choć naukowcy dążą do �Kronika 365 zmiany kontekstu badań, terenu, grupy badanej itp. Owocuje to dużą liczbą prac intere­ sujących się nowymi ruchami religijnymi, szczególnie tymi, które zaliczane są do tzw. New Age. W badaniach różnych niekatolickich grup i wspólnot religijnych coraz wyraź­ niejsze staje się także nachylenie ku antropologii społecznej. Z drugiej jednak strony, dominujące jest postrzeganie niemal wszystkich zjawisk, w tym religijnych, w kontek­ ście kultury popularnej, masowej, medialnej. Dotychczasowy skromny rozdział w bibliografiach drukowanych, poświęcony „świa­ topoglądowi, wiedzy, twórczości”, obejmował podrozdziały o równie ogólnej problema­ tyce, dotyczące tzw. prac ogólnych, religii i religijności w ogóle, mniejszości religijnych oraz religijności ludowej. Obecnie, aby w najnowszej bibliografii internetowej znalazła odbicie owa tematyczna wielość, wprowadzono trzy odrębne „dziedziny”. Jest to „Reli­ gia”, która obejmuje swoim zakresem także prace z religioznawstwa, traktujące o wszel­ kich religiach, kultach, ich formach, historii, misteriach i różnych tekstach religijnych. Kolejną „dziedziną” odnoszącą się do prac traktujących o religii i religijności jest „Świato­ pogląd i wierzenia”, który włącza w swój zakres prace o różnych formach światopoglądu, religijności, wierzeń, mity, magię, wróżby oraz poglądy i zachowania związane z koncep­ cją śmierci. Trzecią „dziedziną” jest „Obrzęd, obyczaj, zwyczaj”. Obejmuje ona obrzędy doroczne, religijne, świeckie, różne zwyczaje oraz obyczajowość współczesną i dawną. Przykład 4. Antropologia miasta. Skupiając się z kolei na tzw. antropologii miasta, warto prześledzić także w tym miej­ scu owe przemiany, rzutujące na problemy z ustaleniem zawartości współczesnej biblio­ grafii. Kultura miasta została wyodrębniona jako przeciwstawna kulturze wsi. Co za tym idzie, wysuwano na czoło te czynniki, które uważano za przeciwstawne cechom wsi, a więc: skupienie ludności, swoistą infrastrukturę (zabudowę), oddalenie od natury, od­ mienność zajęć, inny rodzaj więzi społecznych, mobilność ludności itp. W związku z powyższym nasunęło się pytanie, czy wszystkie procesy modernizacyjne występujące zarówno na wsi, jak w mieście, tylko dlatego, że akurat przebiegają w mieście, m ają pre­ tendować do miana antropologii (etnologii) miasta? Czy też istnieje jakieś specjalne uza­ sadnienie, żeby pewną grupę zjawisk i procesów określić mianem szczególnym — antro­ pologii miasta — w odróżnieniu od antropologii kultury w ogóle? A zatem, czy istnieje subdyscyplina pod nazw ą „antropologia/etnologia miasta”, czy można uznać, że jest to niezależny nurt badawczy? Autorki bibliografii internetowej zauważają, że dokonała się przemiana w zakresie zainteresowań, albowiem w „antropologii miasta” coraz mniej miejsca zajmują problemy, którymi interesowała się tzw. klasyczna etnografia: historia zasiedlenia, infrastruktura miejska, urządzenia cywilizacyjne, rozważania statystyczno-demograficzne. Uwzględnienie ich dziś wymaga włączenia do bibliografii prac z in­ nych nauk, specjalizujących się obecnie w tych właśnie zagadnieniach, które przez etno­ logię i antropologię m iasta zostały w yelim inowane z puli zainteresowań. Ponieważ uwzględnianie wyłącznie zagadnień odnoszących się do wartościowania, symbolizacji czy też mityzacji elementów życia miejskiego w odczuciach jego mieszkańców oraz na rozumieniu ich działań i reakcji, czyli podążanie jedynie za trendem antropologizującym, zubożyłoby w efekcie ową domenę tematyczną. W naszym projekcie „antropologia mia­ sta” potraktowana została wobec tego jako słowo kluczowe — opisuje zawartość i cha­ rakter włączanego do bibliografii tekstu. Takie ujęcie antropologii miasta poniekąd roz­ wiewa wątpliwości, czy wszelkie zainteresowania miastem jako tworem człowieka oraz człowiekiem w mieście można określać mianem antropologii (etnologii) miasta. Trudno bowiem traktować „antropologię miasta” jako subdyscyplinę — ze swoistą problematy­ ką badań i określonym, równie swoistym ich przedmiotem. �366 Kronika Odrębnym problemem pozostaje uporanie się z opisem bibliograficznym pracy o cha­ rakterze eseju naukowego, a tego typu prac w efekcie obserwacji etnograficznych po­ wstaje bardzo dużo. Ad b. Słowa kluczowe. Stosunkowo najłatwiej jest opisać daną pozycją, stosując słowa kluczowe. Zauważy­ łyśmy jednak, że często osoba indeksująca zapożycza słowa występujące jako kluczowe (wręcz cytując je) za autorem opracowywanego tekstu. Przy ich pomocy streszcza za­ wartość pracy, wyłuszcza główne dla niej zagadnienia, nazwy i kategorie, którymi posłu­ guje się autor. Stoi to w sprzeczności z dawnym założeniem — posługiwania się jedno­ litym, znormalizowanym słownikiem słów kluczowych. Jednak w wyniku wielkiej różnorodności prac, interdyscyplinarności oraz autorskie­ go wymiaru prac współczesnych etnologów (co przejawia się w licznych, „twórczych” zapożyczeniach pojęć i metod z innych dziedzin oraz stosowaniu neologizmów w two­ rzeniu oryginalnych kategorii wyjaśniających), opis bibliograficzny danej pozycji przy użyciu słów kluczowych może jedynie podążać za intencją jej autora i posiłkować się słownikiem przez niego używanym. Stąd też obecnie słownik słów kluczowych jest ol­ brzymi. Taki tryb pracy, rozumienia i posługiwania się słowami kluczowymi, pojawił się ju ż wtedy, kiedy pracowałyśmy nad bibliografią za lata ubiegłe: 1991-1992. Opierały­ śmy się wtedy na poprzednim układzie tematycznym „rozdziałów” i „podrozdziałów” bibliografii drukowanych oraz słowach kluczowych, ale wzbogacałyśmy ów układ o nowe istniejące ju ż powszechnie w obiegu propozycje określeń. W ybierałyśmy już wtedy z opracowywanych prac nowe określenia, do wykorzystania przy pracy nad kolejnymi bibliografiami. I tak np. obserwowalna była ju ż wtedy zmniejszająca się liczba prac do­ tycząca tej dziedziny twórczości i aktywności artystycznej, która określana była w uprzed­ niej nomenklaturze jako „plastyka ludowa”, a jej wykonawcy „twórcami ludowymi”. Wypierać ją zaczęła nowsza nomenklatura, ukierunkowana raczej na włączanie do owej domeny także tych zjawisk, które w ujęciu „klasycznej” etnologii nie były zaliczane do przedm iotu badań. Domenę tę zaczęto określać mianem „sztuki nieprofesjonalnej”, a zajmujące się nią osoby: „twórcami” czy też „artystami nieprofesjonalnymi”. Włączać zaczęto do tej problematyki także zagadnienia z zakresu „estetyki kultury wysokiej”, „masowej” czy „popularnej” . Przytoczone przez nas przykłady pokazują, że nowa analiza przekreśliła zdecydowa­ nie dotychczasowe postrzeganie kultury jako pewnej usystematyzowanej całości z po­ działem na klasy, warstwy, grupy społeczne, językowe, wyznaniowe itp. Zgodnie z daw­ nym paradygmatem etnologii, badacz nadawał spójność i systematyzował interesującą go kulturę czy też społeczność (perspektywa etic). W przeciwieństwie do tego skupia się na poszukiwaniu wyrażenia perspektywy emic i odzwierciedla nachylenie etyczne w ba­ daniach i opisie zjawisk kulturowych. Następne zebranie grupy roboczej IVB planowane jest na jesień 2006 roku w Helsin­ kach. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuźnia, Małgorzata Wilbikf ODHE PTL 4 Autorki przygotowują internetową bibliografię polskiej etnologii/antropologii kulturowej oraz współpracują z redakcją IVB, przygotowując wybory bibliograficzne z polskiej literatury etnogra­ ficznej i folklorystycznej. �Kronika 367 JUBILEUSZ W PANNIE MARII Pod koniec września 1854 roku wyruszyła do Stanów Zjednoczonych około stupięćdziesiącioosobowa grupa Ślązaków z Płużnicy Wielkiej i innych okolicznych miejsco­ wości. Część tej grupy stanowili krewni ojca Leopolda Moczygemby, który jako fran­ ciszkanin konwentualny dwa lata wcześniej został przysłany na placówkę misyjną, by pracować wśród Niemców i Alzatczyków zamieszkałych w Teksasie. Ksiądz Moczygemba w listach do rodziny zachęcał krewnych do opuszczenia kraju, pisząc o możliwościach zakupu dużych obszarów gruntu i prowadzenia własnych gospodarstw. Wspomniana grupa (a w niej członkowie m.in. takich rodzin jak: Dziukowie, Jaińtowie, Labusowie, Paweł­ kowie, Kiołbasowie, Rzepowie) nie tylko zapoczątkowała trwającą przez kilka kolejnych lat emigrację chłopów z Górnego Śląska (m.in. Toszka, Strzelec Opolskich, Błotnicy Strzeleckiej, Centawy, Jemielnicy, Rozmierza, Starych Tarnowie i wielu innych) do USA, ale także, co ważniejsze — dała początek śląskiemu osadnictwu w Teksasie. Jako pierwszą założono osadę o nazwie Panna Maria, kolejnym także nadawano pol­ skie nazwy: Cestohowa (to najstarsza wersja tej nazwy; w samej Cestohowie znajdziemy kilka jej wariantów), Kosciuszko czy Święta Jadwiga (od imienia św. Jadwigi Śląskiej), która funkcjonuje obecnie jako St. Hedwig. W latach pięćdziesiątych w ychodźcy z Górnego Śląska założyli pięć osad, a przez następne dwadzieścia lat, częściowo w wy­ niku mipracji na terenie USA, powstało jedenaście kolejnych. Trzeba również podkre­ ślić, że Ślązacy znaleźli swoje miejsce także w innych stanach. Na przykład część osad­ ników z Panny Marii z powodu katastrofalnej suszy przeniosła się do Missouri i zamiesz­ kała w miejscowości St. Gertrude, nadając jej nazwę Kraków (por. T.L. Baker, Historia najstarszych polskich osad w Ameryce, Wrocław 1981, s. 92). W latach osiemdziesią­ tych XIX wieku na mapie USA pojawiły się m.in. takie nazwy jak: Nowy Śląsk, Silesia (co najmniej trzykrotnie) czy Opole — będące wyraźnymi śladami obecności Ślązaków w USA. Dane dotyczące liczby osób, które przybyły do Teksasu, są bardzo rozbieżne. Andrzej Brożek w pracy Ślązacy w Teksasie (Warszawa 1972, s. 18) stwierdził, że pierwsza fala emigracji liczyła 150 osób, a kolejne 700 (w 1855) i 500 (w 1856). Masowe przyjazdy Ślązaków do Teksasu kończą się po roku 1856, choć i później z Opolszczyzny przyby­ wają mniejsze grupy emigrantów, czego ślady znajdujemy w Personals Histories (czyli prywatnych kronikach rodzinnych). Jednakże symbolem tej obecności jest przede wszystkim Panna M aria — pierwsza osada założona przez Ślązaków w grudniu 1854 roku. W niej też powstały: pierwszy polski kościół w USA i najstarsza polska szkoła. Panna Maria zawdzięcza sw ą unikato­ wą nazwę ogłoszonemu 8 grudnia 1854 roku przez Papieża Piusa IX dogmatowi Niepo­ kalanego Poczęcia. Dlatego w tej miejscowości 11 grudnia 2004 roku miała miejsce kul­ minacja obchodów jubileuszu. Była to wspaniała okazja do spotkania ludzi o śląskich korzeniach, których jest w Teksasie niemało. Według danych ze Spisu Powszechnego (Federal Census) z 2000 roku, w stanie tym ponad dwieście tysięcy osób przyznaje się do polskiego pochodzenia, natomiast według badań Gayle Olenick z Genealogical Society o f Texas liczba potomków teksańskich Ślą­ zaków szacowana jest również na ponad dwieście tysięcy. Sama Gayle Olenick zebrała dane ok. osiemdziesięciu tysięcy ludzi o śląskich korzeniach. Andrzej Brożek, na podstawie badań prowadzonych od lat sześćdziesiątych, stwier­ dził, że dokonał się proces asymilacji językowej potomków dawnych emigrantów, mimo jej zadziwiająco długiego przebiegu (ponad sto lat). Nie wiedział jednak, czy ulegną roz­ �368 Kronika myciu śląskie tradycje kulturowe wśród Teksańczyków polskiego pochodzenia. Był to ważny problem, zwłaszcza dlatego, że zmianie uległ model życia tej grupy. Świadomość tego m ają sami Teksańczycy. Jedna ze starych Ślązaczek powiedziała w udzielonym nam wywiadzie: „Downi my farmowali, ale moje dzieci już robiły w ofisie”. Uroczyste obchody jubileuszu zorganizowane w 2004 roku nie były pierwszym tego typu świętem w Pannie Marii. Znany jest opis siedemdziesięciopięciolecia osady sporzą­ dzony przez Edwarda J. Dworaczyka; relacje o tej imprezie pojawiły się również w ame­ rykańskiej prasie. W pamięci mieszkańców zapisały się kolejne, równie wystawne, jubi­ leusze sprzed pięćdziesięciu i dwudziestu pięciu lat. Ubiegłoroczna impreza była rezultatem pracy wielu ludzi i w USA, i w Polsce, jed­ nakże trzeba podkreślić, że największe zaangażowanie przejawiali potomkowie śląskich osadników, którzy nazywają siebie „Śląskimi Teksańczykami” i m ówią o polsko-teksańskim dziedzictwie lub śląsko-teksańskiej tożsamości. Stupięćdziesięciolecie było okazją do wspólnych spotkań o charakterze ludycznym — pikników i parad, ale nie to było najważniejsze. Przede wszystkim pozwoliło na pre­ zentację genealogicznych poszukiwań i dyskusji o swoim pochodzeniu. Troska o pamięć przeszłości i zachowanie dziedzictwa zaowocowała kilkoma przedsięwzięciami: Panna Maria Historical Society (działająca od wielu lat), Silesian Profiles Committee (od 1996) oraz Father Leopold Moczygemba Foundation (od 2002). W ramach tych instytucji po­ dejmowane były (i są do tej pory) działania mające na celu odtworzenie i udokumento­ wanie rodowodów potomków emigrantów. Podobne badania prowadzone są od pewnego czasu także w polskich archiwach. Zaowocowało to m.in. przygotowaniem przez Sile­ sian Profiles Committee dwóch opracowań genealogicznych: Silesian Profiles. Polish Im­ migration to Texas in the 1850s. (Panna Maria, 1999), wydanych i finansowanych przez Panna Maria Historical Society, oraz Silesian Profiles 11. Polish Immigration to Texas 1850s-1870s (Panna Maria, 2004), wydanych przez Panna Maria Historical Society i finansowanych przez Panna Maria Historical Society wraz z Father Leopold Moczygem­ ba Foundation. Praca ta ukazała się również w języku polskim: Śląscy Teksańczycy. Emi­ gracja ze Śląska do Teksasu w latach 1852—1859 (przeł. Wojciech Reisch, Opole 2004). Promocja tej publikacji odbyła się podczas międzynarodowego sympozjum, zorganizowa­ nego przez Instytut Ekumenizmu i Badań nad Integracją Wydziału Teologicznego Uniwer­ sytetu Opolskiego, pt. „Dalecy a bliscy. 150 lat pobytu Ślązaków w Teksasie”. To sympozjum, podobnie jak konferencja w Houston dotycząca „Udziału polskich emigrantów w tworzeniu historii, nauki i sztuki Ameryki”, było jednym z istotnych punk­ tów w programie całorocznych obchodów jubileuszu. Zaprezentowane w Opolu referaty dotyczyły kilku grup zagadnień. Na wstępie omówiono początki polskiego osadnictwa w USA (teksty biskupa Jana Kopca, Wiesławy Piątkowskiej-Stepaniak, a także praca C laude’a Stanusha poświęcona własnej rodzinie). Przedstawiono problemy związane z prowadzeniem badań archiwalnych — w referacie Tadeusza Huberta Piłata oraz dys­ kusji panelowej, w której udział wzięli: Janet Dawson Ebrom, Mary Ann Moczygemba, Michael Kurtin, Cheryl Lynn Highley, Katharine Koras Beard — potomkowie polskich emigrantów szukający własnych przodków w ramach Silesian Profiles Committee. Ko­ lejne teksty dotyczyły śląsko-teksańskiej (i nie tylko) współczesności. Ks. Wojciech Reisch mówił o religijności Ślązaków w Teksasie, Anna Musialik porównywała (na materiale dotyczącym Parany i Teksasu) obecny stan przypisywanych Ślązakom wartości kulturo­ wych, zachowywanych przez potomków imigrantów mieszkających w Brazylii i USA. Natomiast ks. Franciszek Kurzaj przedstawił „Budowanie więzi między Teksasem a Ślą­ skiem”, które ma na celu dokumentowanie dziejów śląskiej emigracji i związane z tym tworzenie kulturalno-naukowych kontaktów pomiędzy obydwoma regionami. Jednym z elementów tej więzi są organizowane, od prawie dziesięciu lat, coroczne przyjazdy Tek- �Kronika 369 sańczyków do Polski. Pokłosiem tej konferencji była publikacja pt: D alecy a bliscy. Materiały M iędzywydziałowego Sympozjum zorganizowanego z okazji 150. rocznicy obecności Ślązaków w Teksasie (red. P. Jaskóła, Opole 2004). Wernisaż wystawy „Panna Maria — 150 lat śląskiego osadnictwa w Teksasie”, zorganizowany w Muzeum Śląska Opolskiego, był wydarzeniem towarzyszącym temu sympozjum. Ekspozycja ta składała się z trzech działów. Pierwszy z nich poświęcony był przygotowaniom do wyjazdu (ze­ zwolenia na wyjazd, dokumenty agentów emigracyjnych, itp.); kolejny dotyczył samej podróży — pociągiem i statkiem, pobytu w miastach tranzytowych), trzeci przedstawiał losy Ślązaków w Ameryce. Prezentowane eksponaty pochodziły ze zbiorów własnych muzeum, a także m.in, z Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Archiwum Państwowego w Opolu oraz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. W związku z rokiem jubileuszowym miały miejsce także inne wydarzenia. W paź­ dzierniku odbył się zjazd teksańskiego oddziału Kongresu Polonii Amerykańskiej uświet­ niony koncertem galowym w Wortham Theatre w Houston, na który zostali zaproszeni George W. Bush, gubernator Rick Perry, ambasador Przemysław Grudziński oraz polscy politycy: Włodzimierz Cimoszewicz, Longin Pastusiak i Andrzej Stelmachowski. Rów­ nież w październiku odwiedził Pannę Marię Lech Wałęsa. Na początku grudnia 2004 roku do Teksasu wyruszyła ponad czterdziestoosobowa grupa ze Śląska. Wśród nich znaleźli się ludzie różnych profesji, przedstawiciele Uni­ wersytetu Śląskiego w Katowicach, dziennikarze Polskiego Radia Katowice, pracownicy instytucji kulturalno-oświatowych, Zespół Folklorystyczny „Silesia” wykonujący daw­ ne pieśni śląskie, poeta Jan Goczoł (poszukujący w swej twórczości ideału „Starego Ślą­ zaka”) i popularny także w USA twórca śląskich westernów — Józef Kłyk (zrealizował m.in. „Dwóch z Teksasu” i „Człowieka znikąd” — filmy o śląskich osadnikach w USA, nigdy nie będąc wcześniej w Ameryce). Dla tych dwóch artystów wyjazd był szansą na porównanie własnych wyobrażeń z teksańską rzeczywistością. Celem tej wyprawy było nie tylko uczestnictwo w uroczystościach w Pannie Marii i San Antonio, ale także pobyt w miejscowościach założonych i zamieszkiwanych przez Ślązaków (St. Hedwig, Cestohowa, Kosciuszko, Yorktown, Bandera). Ten wyjazd pozwolił na obserwacje istnieją­ cych do tej pory śląskich tradycji i zwyczajów. Pozwolił także ocenić, w jakim stopniu zachowała się jeszcze gwara śląska. Polskie Radio Katowice zorganizowało już drugą w Teksasie edycję konkursu gwary „Po naszymu, czyli po Śląsku”. Ten konkurs oraz spotkania z potomkami emigrantów pokazały, że nadal część z nich potrafi „rządzić (tj. mówić) po Śląsku”. Z drugiej strony przyjazd ten był ważny także dla Teksańczyków — mieli okazję porozmawiać językiem przodków i skonfrontować swoje wyobrażenie 0 śląskości z tym, co na przykład proponował zespół „Silesia”. Jubileusz potwierdził potrzebę wspólnych kontaktów. Kontaktów, które mają nie tylko wymiar kulturowy, ale przede wszystkim ludzki. Pozwolił zaobserwować to, co wydaje się znakiem naszych czasów — poszukiwanie własnej tożsamości nie tylko w obszarach obej­ mowanych codziennością — w najbliższej rodzinie, pracy, kręgu znajomych, Kościele. Od XIX wieku ci, którzy interesowali się fenomenem teksańskiej śląskości (nie tylko badacze, ale przede wszystkim podróżnicy i dziennikarze, na przykład Henryk Sienkie­ wicz), stawiali pytania o przyszłe losy śląskiej tożsamości. Nikt jednak nie umiał przewi­ dzieć, czy lub kiedy kolejne generacje stracą zainteresowanie własnymi korzeniami 1 roztopią się w wieloetnicznym tyglu. Tak sięjednak nie stało. Od końca lat siedemdziesiątych zauważyć można było wręcz odwrotną tendencję, a w ostatniej dekadzie nasiliły się poszukiwania kulturowej tożsa­ mości. Pojawiły się nawet głosy o „renesansie śląskości w Teksasie”. Uroczysty jubile­ usz w Pannie Marii potwierdza słuszność takiej tezy. Anna Gomóła, Anna Musialik �370 Kronika CIESZYŃSKO-KIELECKIE SEMINARIUM LUDYCZNE „WSPÓŁCZESNE ZABAWY — WSPÓŁCZESNE ZABAWKI”, CIESZYN, 21 PAŹDZIERNIKA 2004 ROKU 21 października 2004 roku odbyło się na Uniwersytecie Śląskim — Filia w Cieszynie seminarium ludyczne pt. „Współczesne zabawy — współczesne zabawki”. Organizato­ rem seminarium był Instytut Etnologii i Folklorystyki na Uniwersytecie Śląskim — Filia w Cieszynie, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Centrum Zabaw i Zabawek Towarzy­ stwa Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach. Gospodarzami konferencji oraz autorami jej programu naukowego byli prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska i prof. dr hab. Ry­ szard Kantor. Ustalono, iż seminarium ludyczne odbywać się będzie dokładnie w 5 lat po podobnej sesji zatytułowanej: Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicz­ nych. Podobnie jak wówczas, zjazd powiązany był z kolejnymi obchodami jubileuszo­ wymi Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, tym razem 25-leciem. Muzeum Zabawkar­ stwa w Kielcach jako samodzielna instytucja naukowo-badawcza, inicjująca etnologicz­ ne badania terenowe, a także publikacje dotyczące zagadnień ludyzmu w Polsce i Europie, swą wielostronną działalność formalnie rozwinęło od 1990 roku i w tym roku zostało przejęte przez Urząd Miasta Kielce. Muzeum rozwinęło wszechstronną działalność, na tyle nietypową, by stać się jedyną tej wielkości i tego rodzaju placówką w kraju. Przez 25 lat swojej egzystencji zgromadziło ponad 28 tysięcy eksponatów z całej Europy. Głów­ nie są to zbiory zabawek polskich z okresu międzywojennego i pierwszego dwudziesto­ lecia po II wojnie światowej. Muzeum prowadzi szeroką aktywność upowszechniającą i edukacyjną oraz naukowo-badawczą. Ostatnie lata przyniosły szybki rozwój zaintere­ sowań problematyką zabaw i zabawek w stopniu znaczącym. Zabawki zadomowiły się dość powszechnie na wystawach tematycznych, konkursach, imprezach masowych i wy­ stawach sklepowych. Głównym celem seminarium była dyskusja nad współczesnym stanem przejawów różnych form ludyzmu. Przedmiotem spotkania stała się więc m.in. zabawa w społeczeń­ stwie konsumpcyjnym, kuluarowe gry i zabawy jako czynnik ludyczny w komunikowa­ niu społecznym, ja k również politycznym. Przypomniano tradycyjne i nowe zabawki z Kieleckiego i Żywiecczyzny. Prelegenci zaprezentowali także współczesne zaintere­ sowania dzieci zorientowane w kierunku nowo powstałej recepcji ludycznej Harry’ego Pottera. Omówiono zbiory zdeponowane w Muzeum Zabawkarskim w Kielcach. Program seminarium był bogaty. W trakcie spotkania przedstawiono wyniki badań i wygłoszono ciekawe referaty i komunikaty. Referaty wygłosili: Ryszard Kantor (Kra­ ków), Zabawa w społeczeństwie konsumpcyjnym, Ryszard Zięzio (Kielce), Specjalizacje w zabawach i zabawkach, Aneta Bąk (Kielce), Zbiory Muzeum Zabawkarstwa w Kiel­ cach — kolekcje specjalistyczne, Grzegorz Odoj, Andrzej Peć (Cieszyn), Ludyczne i sym­ boliczne znaczenie ptaszków stryszowskich, Renata Hołda (Cieszyn), Kuluarowe gry i zabawy. Czynnik ludyczny w komunikowaniu politycznym, Tomasz Michalewski (Opo­ le), Zabawy studentów. Na przykładzie młodzieży studiującej na kierunkach pedagogicz­ nych Uniwersytetu Opolskiego, M agdalena Szalbot (Cieszyn), Współczesne zabawy i roz­ rywki miejskie, a kontakty mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego, Anna Myśliwiec (Kielce), Zabawy i zabawki w literaturze naukowej, Jolanta Podsiadło (Kielce) Obszary recepcji ludycznej H arry’ego Pottera; Komunikaty natomiast zaprezentowali: Beata Ka­ mińska (Kielce), Zabawy z sensem. Moje dziecko się bawi, Magdalena Górecka (Kielce), Komunikacja ludyczna i magia maskotek olimpijskich. Przedstawię pokrótce wybrane referaty: �Kronika 371 Wystąpienie Ryszarda Kantora poświęcone było zabawie w społeczeństwie konsump­ cyjnym. Prelegent dał odpowiedzi na pytania o miejsce, rolę i formę zabawy w tworzą­ cym się w Polsce społeczeństwie konsumpcyjnym. Wypowiedział się także w kwestiach metodycznych, które są istotne dla badań etnologicznych nad ludycznością społeczeństw konsumpcyjnych. Stwierdził, że społeczeństwo konsumpcyjne jest w coraz większym stopniu społeczeństwem zabawy, co oznacza również coraz wyższy stopień ludyczności jego kultury. Stopień ludyczności społeczeństw (kultur) określają— zdaniem prelegenta — następujące czynniki: zasięg społeczny i dostępność zabawy, znaczenie zabawy, sytu­ acje zabawowe oraz ich jakość. Wymienione czynniki zostały w trakcie wystąpienia scha­ rakteryzowane. Opracowanie Grzegorza Odoja i Andrzeja Pecia — Ludyczne i symboliczne znacze­ nie ptaszków stryszowskich — oparte zostało na materiale empirycznym, zebranym pod­ czas eksploracji terenowych w Stryszawie, która zasłynęła z pięknie malowanych drew­ nianych ptaków. Przykład ptaszków stryszawskich dowodzi, iż zabawka może, obok swoich podstawowych funkcji ludycznych, pełnić także zgoła inne -— dekoracyjne, sym­ boliczne czy magiczne. Z czasem nawet te drugie, jak w przypadku omawianych ptasz­ ków, mogą stać się bardzo znaczące, albo nawet podstawowe. Aby tradycje zabawkarskie nie poszły w niepamięć, wszczęto w 1995 roku w Stryszawie Warsztaty Twórcze, w ramach których pod okiem instruktorów dzieci i młodzież wdraża się w wykonywanie zabawek, przeważnie ptaków. Tomasz Michalewski w tekście — Zabawy studentów na przykładzie młodzieży stu­ diującej na kierunkach pedagogicznych UO — zaprezentował wypowiedzi studentów dotyczące zabaw i zabawek okresu szkoły średniej i studiów wyższych. Dane empirycz­ ne, dotyczące przedstawionej problematyki, zostały zgromadzone za pom ocą ankiety, jednolitej dla wszystkich respondentów. Świat zabaw studentów związany jest głównie z telefonami komórkowymi, surfowaniem internetowym czy pogawędkami towarzyskimi na czacie. Spotykamy również zabawy z elementami erotycznymi, popularne są także gry planszowe, jak również zabawy typu ruchowego. Wśród zabawek pojawiających się w ankietach studentów szczególnym powodzeniem cieszą się maskotki pluszowe, poja­ wiają się rozmaite amulety i talizmany. Prelegent informuje, iż poruszane zagadnienia badawcze oraz zaprezentowany materiał ankietowy przedstawia zaledwie zarys tej pro­ blematyki i wymaga szerszych badań. Referat Małgorzaty Szalbot dotyczył zagadnienia współczesnych zabawek i rozrywek miejskich. W trakcie odczytu zaprezentowano wybrane przykłady zabaw i rozrywek za­ obserwowane w ostatnich latach w miastach średniej wielkości. Referat rozważa rów­ nież zagadnienia w kontekście więzi mieszkańców miast — rozdzielonych granicą pań­ stwową. Przedstawiony opis rodzajów i miejsc zabawy mieszkańców Cieszyna i Cze­ skiego Cieszyna ma charakter zarysu, opiera się na realizowanych badaniach terenowych, a także bieżących doniesieniach prasowych. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej Ryszard Kantor, Irena Bukowska-Floreńska, Grzegorz Odoj, Ryszard Zięzio, Renata Hołda. Istotne kwestie tematyki seminarium były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Wy­ głaszający referaty posługiwali się różnymi środkami poglądowymi, ja k np. prezentacją multimedialną. Teksty wystąpień zostaną opublikowane w oddzielnym tomie. Seminarium ludyczne w Cieszynie było dobrze zorganizowane. Zamknięcia konferen­ cji dokonał prof. dr hab. Ryszard Kantor, który zwrócił uwagę na najważniejsze efekty spotkania. Oceniając obrady, powiedział m.in. o zaprezentowanych w ich trakcie najważ­ niejszych problemach badawczych. Wyraził nadzieję na kontynuację spotkań entuzjastów Iudyzmu i ludyczności w Cieszynie i Kielcach. Podziękował także współorganizatorom za trud włożony w przygotowanie konferencji, a uczestnikom za wygłoszenie referatów i dyskusję. Tomasz Michalewski �Kronika 372 KONFERENCJA „LITERATURA I ANTROPOLOGIA”, SIENA, 24-2 5 LUTEGO 2005 24 i 25 lutego 2005 roku Université degli Studi di Siena oraz Associazione per gli Studi di Teoria e Storia Comparata della Letteratura, Dottorato di Letteratura Comparata e Traduzione del Testo Letterario w siedzibie Gradúate College Santa Chiara zorganizo­ wały w ramach dorocznych spotkań Convegno Annuale dell’Associazione per gli Studi di Teoria e Storia Comparata della Letteratura — konferencję stowarzyszenia, której te­ goroczna edycja nosiła tytuł „Letteratura e Antropologia”. Celem konferencji było wy­ znaczenie nowych obszarów w badaniach literackich. Wśród referentów dominowali fi­ lolodzy: italianiści (m.in. Rosalba Galvagno, Giuilio Iacoli, Franco Marenco, Franca Sinopoli), germaniści (Michele Cometa) oraz badacze literatury iberoamerykańskiej (Roberto Francavilla, Antonio Melis). W konferencji wzięli również udział historycy kultury: Mario Domenichelli, antropologowie kultury: reprezentujący Neapol — Valerio Petrarca oraz przybyły z Florencji prof. Piętro Clemente; swój referat (o obrazie Afryki w Jądrze ciem­ ności) przesłał prof. Ugo Fabietti. Przedstawicielką młodego pokolenia antropologów była Zelda Alice Franceschi, zajmująca się biografiami i autobiografiami takich badaczy kul­ tury, jak F. Boas, B. Malinowski, F. Znaniecki i P. Radin. Otwierający konferencję Antonio Prete (spiritus movens tej imprezy) próbował odna­ leźć „pokrewieństwo” pomiędzy antropologią i literaturą. Punktem wyjścia były pytania 0 „Innego”, rozumianego bardzo szeroko, zgodnie ze słynnym stwierdzeniem Rimbauda: „Ja to ktoś inny”. Prete skupiał się przede wszystkim na literackich, ale i etnograficznych opisach podróży — realnych i wyobrażonych. Sugerował, że dzięki nim i kontaktom z „Innymi” (często „dzikimi”) można uzyskać samoświadomość. Trzeba zauważyć, że jego referat pozostawał w obrębie europejskiej mitologii (obecnej już od starożytności, ale ugruntowanej i wzmocnionej dzięki kolonializmowi), w której to, co różni nas od innych, to posiadanie cywilizacji (zarówno w znaczeniu ogłady, jak i zaawansowanego rozwoju technologicznego). Aby pokazać różne formy dystansu międzykulturowego, Prete odwoływał się do utworów Cervantesa, Swifta, Rabelaisa. Kolejnym omawianym przez referenta zagadnieniem była romantyczna (tu w znaczeniu: Rousseauowska) krytyka cy­ wilizacji i związany z nią mit utraconej Natury. Autor twierdził (powołując się na teksty C. Lévi-Straussa i E. de Martino), że korzenie antropologii, etnografii i literatury są wspól­ ne — wszystkie trzy wyrastają z narracji — a więc z opowiadania o świecie. Maurizio Bettini starał się dookreślić znaczenie pojęcia „mit”, upatrując w nim mani­ festacji myślenia prelogicznego; zastanawiał się również nad związkami mitu i poezji oraz nad upadkiem znaczenia mitu dzisiaj i możliwościami jego restytucji. Natomiast Cario Alberto Augieri, powołując się na Morfologię bajki Proppa i Myśl nieoswojoną C. Lévi-Straussa, zastanawiał się nad możliwościami wyzyskania koncepcji tych bada­ czy w analizie dzieła Ernesto de Martino. Według referenta, narracjajest sposobem oswa­ jania świata (zastosował pojęcie „antropologia narracji”), ucieczką od „terroru Innego 1 terroru Historii” oraz traumy egzystencjalnej (przykładami literackimi były dla niego utwory T.S. Eliota i E. Montalego). Rosalba Galvagno użyła natomiast sformułowania „antropologia imaginatywna” w odniesieniu do twórczości Carla Leviego, szczególnie jego najbardziej poczytnej książki Chrystus zatrzymał się w Eboli. Problemami potocz­ nie rozumianej antropologii miasta zajął się Giulio Iacoli, proponując lekturę powieści Raymonda Queneau Zazie w metro. W świecie przedstawionym oraz sposobie konstruk­ cji postaci referent doszukiwał się reperkusji teorii socjologicznych, zwłaszcza elemen­ tów teorii praktyk życia codziennego Michela de Certeau. �Kronika 373 Omówione wcześniej wystąpienia miały raczej charakter przyczynków do zasadni­ czej problematyki konferencji, a ich autorzy skupiali się na poszukiwaniu związków lite­ ratury i antropologii w oparciu o dowolnie wybrany materiał badawczy, co pozwalało im na poruszanie się w obszarach poetyki, teorii literatury, filozofii i socjologii, bez dookreślania sposobu rozumienia poszczególnych pojęć. Natomiast Pietro Clemente jako pierw­ szy wskazał na antropologię kultury jako obszar potencjalnego porozumienia między reprezentantami różnych dyscyplin. Zwrócił uwagę, iż połączenie antropologii i literatu­ ry, które znalazło wyraz w tytule konferencji, sugeruje związki między nimi, należy jed­ nak zapytać, jaki typ dialogu jest w istocie możliwy. Innymi słowy: na czym m ają się opierać poszukiwania wzajemnych zależności między tymi dyscyplinami? Aby pokazać różnorakie aspekty dialogu, Clemente szkicowo przedstawił kluczowe punkty historii antropologii kulturow ej, poczynając od prac F. Boasa i funkcjonalizm u w ujęciu A.R. RadclifF-Browna oraz B. Malinowskiego, a na rozważaniach współczesnych antro­ pologów: C. Geertza i J. Clifforda kończąc. Referent kilkakrotnie podkreślił doniosłą rolę kontekstu kulturowego, którego uwzględnienie jest koniecznym warunkiem rozu­ mienia zjawisk. W tym ujęciu antropolog zatem jest tłumaczem, a kultura jest tekstem, który można i trzeba interpretować. Kolejne prezentacje odbyły się w sekcjach. W jednej z nich tytuły referatów sugero­ wały bardziej rozważania teoretyczne niż konkretne analizy tekstów literackich. N a po­ czątek Francesca Vannucchi przedstawiła komunikat oparty na danych statystycznych dotyczących czytelnictwa i dystrybucji wydawniczej we Włoszech. Federico Pellizzi opisywał relacje między darem i opowiadaniem, skupiając się na wymianie symbolicznej (w Cassirerowskim rozumieniu pojęcia „symbol”). Wskazał na pokrewieństwo dawania i opowiadania jako swoistych praktykach społecznych. W wypowiedzi Nadii Sensi poja­ wił się namysł nad fotografią jako narzędziem mediacji i zarazem dokumentem, który umożliwia rekonstrukcję przeszłości zarówno w jej wymiarze prywatnym, ja k i społecz­ nym. Elisabetta Lo Vecchio interpretowała dzieła Cervantesa, Prousta i Flauberta w od­ niesieniu do Girardowskiej koncepcji mimetyzmu. Dla Aida Nemesia punktem wyjścia stały się różne warianty lektury dzieła literackiego wobec zmieniających się metod ana­ lizy i priorytetów, przyjmowanych przez kolejnych badaczy. Koniecznością wydaje się więc połączenie różnorakich kompetencji czytelniczych, w tym tak lingwistycznych, jak i stricte kulturologicznych, które pozwoliłyby rozszerzyć obszar badań literackich o do­ tychczas niedostrzegane bądź pomijane aspekty interpretowanego tekstu. Renato Nistico, niejako wbrew założeniom zawartym w tytule swego referatu, pominął kwestie teorii antropologii literatury i jej paradygmatów, koncentrując się na wybranych aspektach twórczości Ernesto di Martino. Niccolo Scaffai zajął się twórczością E. Montalego, pod­ kreślając rolę kreowanych przez pamięć wyobrażeń (fantazmatów). Drugi dzień obrad został otwarty wykładem historyka kultury Maria Domeniehellego. Badacz mówił o „Tekście”, który ukrywa w sobie autora, rozumianego niejako konkret­ na postać i biografia, lecz jako przedstawiciel określonej kultury — członek społeczno­ ści. Notabene Domenichelli podczas dyskusji nad referatami zauważył, że z filologiczne­ go punktu widzenia, historia literatury opisywana jest przez pryzmat autorów, a zatem ma charakter zindywidualizowany. Szczególnie istotne jest natomiast spojrzenie na tekst od strony kulturowej, czyli takie, które traktuje utwór literacki jako „pisany kulturą” za pośrednictwem autora. Wykładowca zaznaczył, że natura ludzka nie istnieje bez kultury, która organizuje nasze doświadczenie, a zatem zamienia indywidualne, osobiste przeży­ cia w narrację. Dostrzegł również trzy wzajemnie się dopełniające zadania etnologii, któ­ ra zajmuje się utrwalaniem rzeczywistości kulturowej, jej interpretacją oraz unaocznia­ niem zjawisk na tyle drobnych, iż uchodzą one często naszej uwadze, mimo iż konstytu­ ują życie społeczne. �374 Kronika Catherine Maubon przedstawiła szkic „Michel Leiris — pisarz-etn o g rafP rześled zi­ ła etapy życia twórcy, by odpowiedzieć na pytania: jak poeta może zostać etnologiem i w jaki sposób praktyka literacka wpływa na pisarstwo dokumentalne? Dwa kolejne re­ feraty: Antonia Melisy i Roberta Francavilli dotyczyły związków literatury i antropologii w obszarze kultury iberoamerykańskiej. Popołudniowe obrady rozpoczął Valerio Petrarca wykładem o antropologicznym czy­ taniu tekstu. „Pisarstw o antropologiczne” rodzi się, jego zdaniem, dzięki istnieniu w konkretnym społeczeństwie i przekłada doświadczenie na literaturę, która może zastę­ pować bezpośrednie doświadczenie. Badacz podkreślił, że w antropologicznym czytaniu tekstu literatura może stanowić inspirację, ale podstawą interpretacji jest antropologia kulturowa (dzięki przeniesieniu znaczeń z poziomu indywidualnego na zbiorowy). To, co literatura przedstawia jako jednostkowe, indywidualne, osobnicze, antropologia wpi­ suje w życie zbiorowości, motywując ludzkie działania nie psychologicznie, a kulturo­ wo. Podstawowa wiedza z zakresu antropologii kultury umożliwia interpretowanie przed­ stawień literackich w kategoriach dokumentów kultury, pozwala na rekonstrukcję miejsc niedookreślonych. Ułatwia również zrozumienie ludzkiego zachowania i jego motywacji w odniesieniu do zakorzenionych w tradycji sposobów istnienia. Te uwagi były niejako teoretycznym wstępem do analizy konkretnego utworu. Petrarca zinterpretował m.in. li­ teracki opis pogrzebu jako zjawiska kulturowego, które, będąc integralną częścią życia danej społeczności, pozwala zrozumieć złożoną siatkę relacji zachodzących między ludźmi; odkrywa przy tym również takie aspekty opisanej historii, jakich nie sposób dostrzec w procesie tradycyjnej analizy filologicznej. Swoje referaty zaprezentowali również: Simona Corso, Franca Sinopoli i Paolo Orvieto, który zaproponował godny uwagi szkic o postkolonialnych studiach Edwarda Saida. Konferencję zamknął M ichele Cometa wykładem o „antropologii literackiej” wieku Goethego. Podczas konferencji zarysowały się dwa odrębne sposoby rozumienia antropologii. Powyższa relacja nie obejmuje wszystkich referatów (z powodu obrad w sekcjach) i sku­ pia się głównie na tekstach o charakterze antropologicznym, które wydały nam się naj­ ważniejsze z punktu widzenia badań nad kulturą. Ich autorzy zwracali uwagę na zagad­ nienia, które nie są obce antropologom, a o których często zapominają lub nie wiedzą literaturoznawcy. Dla filologów antropologia była związana z mówieniem o „Innym” (czę­ sto z perspektywy antropologii filozoficznej), z poszukiwaniem egzotyki (dalekiej — kra­ jów pozaeuropejskich, i bliskiej — tradycyjnych europejskich kultur ludowych), jak rów­ nież próbami dość dowolnej adaptacji pojęć, które w tradycji myśli kulturoznawczej mają swoją historycznie ugruntowaną wykładnię. Przy dawka „antropologiczny” sugerowała tematykę, nie niosła jednakże ze sobą określonych propozycji metodologicznych. Dla literaturoznawców perspektywa antropologiczna pozwalała na analizę innych niż dotych­ czas obszarów. Dla antropologów ważne było pokazanie, że użycie określenia „antropo­ logiczny” jest wiążące metodologicznie ■— antropologia to nauka o bogatej historii i zło­ żonym zapleczu teoretycznym. Rozwój antropologii to również historia rozwoju praktyk interpretacyjnych, mających na celu rozumienie ludzkiego świata, a zatem określenie „antropologiczny” nie może być jedynie inkrustacją, oznaczającą wybór pewnej proble­ matyki. W tym rozumieniu szczególnie ważkie wydaje się spostrzeżenie Pietra Clemen­ tego, że dialog między antropologią i literaturą (a właściwie 1iteraturoznawstwem jako dyscypliną), choć bez wątpienia możliwy, nie zawsze jest przyjazny. Powyższe spostrzeżenia można odnieść również do sytuacji w Polsce, gdzie od kilku lat organizowane są spotkania, podczas których poruszana jest problematyka rozmaicie rozumianej antropologii literatury. Do takich przedsięwzięć należy m.in. konferencja „Narracja i tożsamość. Współczesne problemy antropologii literatury” zorganizowana �Kronika 375 w 2003 (cz. 1) i 2004 (cz. 2) roku przez Instytut Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskie­ go oraz Instytut Badań Literackich PAN, skupiająca badaczy różnych dyscyplin, głównie filologów, rzadziej badaczy kultury. Podstawowe nieporozumienie między literaturoznaw­ cami a kulturoznawcami (antropologami, etnologami, badaczami kultury) wynika z od­ miennych celów: dla literaturoznawcy antropologia literatury może być jedną z licznych metod badania dzieła literackiego (traktowanego autonomicznie), dla kulturoznawcy na­ tomiast badanie tekstu literackiego, czyli antropologia literatury, jest jedną z możliwości badań nad kulturą — literatura pełni tu rolę źródła zastanego. Literaturoznawcy często zapominają o tym, że termin antropologia literatury ma w Polsce długą tradycję. Po raz pierwszy został użyty przez Ewę Kosowską w pracy Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie ,, Potopu ” Henryka Sienkiewicza (1990). W rozprawie tej zarysowana została koncepcja antropologii litera­ tury jako metody badań nad kulturą. Współcześnie nadmiernie eksploatuje się termin „antropologia literatury” bez sięgania do jego historycznie motywowanego zaplecza metodologicznego. A zatem jest tyle różnych antropologii literatury, ilu badaczy, którzy zajmują się tą dziedziną. Dodać jednak trzeba, iż wśród nich kulturoznawcy są w zdecy­ dowanej mniejszości. Sądzimy, że zaplanowana na 24-26 listopada 2005 roku konferen­ cja „Antropologia kultury — antropologia literatury”, organizowana przez Zakład Teorii i Historii Kultury Uniwersytetu Śląskiego, zmieni dotychczasowy parytet i pozwoli na pełniejsze zaprezentowanie stricte antropologicznego punktu widzenia. Anna Gomola Małgorzata Rygielska KONFERENCJA „STARE KOBIETY W KULTURZE I SPOŁECZEŃSTWIE”, WROCŁAW, 14 MARCA 2005 Dnia 14 marca 2005 roku we Wrocławiu odbyła się interdyscyplinarna konferencja naukowa pt.: „Stare kobiety w kulturze i społeczeństwie”. Jej organizatorkami były stu­ dentki zrzeszone w Interdyscyplinarnym Kole Naukowym „Poradnictwo w teorii i prak­ tyce”, działające przy Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego oraz w Kole Naukowym „Gender Studies” skupiającym studentki i studentów socjologii i filozofii tegoż uniwersytetu. Konferencja odbyła się w siedzibie Uniwersytetu Trzeciego Wieku, który również był jednym z jej współorganizatorów. Głównym celem konferencji było zapoczątkowanie dyskursu naukowego pomiędzy przedstawicielami różnych nauk medycznych i humanistycznych; w tym historycznych (archeologia, etnologia), społecznych (socjologia, psychologia, pedagogika) oraz innych dziedzin, takich jak polonistyka, romanistyka, chemia. Tematyka wystąpień skoncentro­ wana była — zgodnie z wcześniej założonymi celami — wokół problemu nieobecności starszych kobiet w społeczeństwie i w kulturze popularnej. Podstawowym założeniem organizatorek spotkania była także próba przełamania milczenia na temat starości kobiet i ich społeczno-kulturowego funkcjonowania. Konferencję otworzyła dr Walentyna Wnuk, reprezentująca Uniwersytet Trzeciego Wieku, oraz dr Edyta Zierkiewicz, ze strony Instytutu Pedagogiki. Dr Walentyna W nuk zwróciła uwagę na fakt, iż jest to pierwsza w Polsce konferencja o zasięgu ogólnopol­ skim poruszająca ważną problematykę, jak ą jest starzenie się kobiet i ich funkcjonowa­ �376 Kronika nie w kulturze i społeczeństwie. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż w większości prele­ gentkami były młode kobiety reprezentujące studentki i doktorantki z różnych ośrodków naukowych w Polsce (Białystok, Poznań, Kraków, Warszawa, Łódź, Katowice, Lwówek Śląski, Wrocław). Zgłoszone i zaprezentowane referaty (w sumie 26 wystąpień) podzielone zostały przez organizatorki na kilka bloków tematycznych: • rola i miejsce starszych kobiet we współczesnym polskim społeczeństwie (starsze kobiety wobec feminizmu; rola i miejsce starych kobiet w kulturze ludowej; twórczość artystyczna i działalność społeczna artystek ludowych); • starsze kobiety w mediach (portrety filmowe starszych kobiet; wizerunek starej kobiety funkcjonujący w reklamie i marketingu); • doświadczanie zmian związanych ze starzeniem się w życiu kobiet (kobieta wobec medycznych uwarunkowań starości — menopauza, osteroporoza); • aktywność starszych kobiet w sferze osobistej i sferze społecznej (prawa socjalne kobiet starszych, aktywność społeczna i fizyczna kobiet w wieku poprodukcyjnym); • wiedźmy i czarownice (stara kobieta jako wiedźma w świetle badań archeologicz­ nych i interpretacji tekstów literackich); • o nieobecności starszych kobiet (wyznaczenie przestrzeni nieobecności starych kobiet w społeczeństwie polskim i ich konsekwencje — przedstawienie wyników badań). Konferencji towarzyszyła wystawa prac Moniki Koniecznej-Golińskiej „Moje spo­ tkanie z prababcią”. Miały one charakter kolaży fotograficznych, w których przenikały się wizerunki wyimaginowanej postaci prababci, z silnie zaznaczonymi elementami lu­ dowego stroju śląskiego. Największą w artością zorganizowanej konferencji, obok wymiany doświadczeń na­ ukowych, był fakt, iż spotkały się na niej kobiety stare z młodymi. Spotkaniu temu towa­ rzyszyła refleksja o niepodejmowaniu w badaniach naukowych kwestii uczestnictwa star­ szych kobiet w życiu codziennym. Anna Weronika Brzezińska Justyna Słomska KONFERENCJA „ZAWÓD: ANTROPOLOG...?”, POZNAŃ, 10 MAJA 2005 Konferencja, która odbyła się w budynku Wydziału Historycznego U AM, była pierw­ szym projektem Stowarzyszenia Antropologów Kultury ETNOSFERA, istniejącego od lutego 2005 roku i grupującego w znacznej mierze absolwentów i studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Spotkanie to miało być w swoich założeniach próbą odpowiedzi na pytanie, czy dzie­ dzina, którą zajmujemy się na studiach, jest wyłącznie pasją, czy też może być ona upra­ w iana jako zawód, a jeśli tak, to jakie są perspektywy znalezienia pracy związanej z wykształceniem antropologicznym. Miało być również próbą zmierzenia się z proble­ mem dotyczącym obecności antropologów w świadomości społecznej i debacie publicz­ nej oraz mediach, a także „promocji” tej dziedziny przez samych zainteresowanych. Aby rzucić szersze światło na poruszane kwestie, do udziału w konferencji zaproszono nie tylko studentów, ale również absolwentów etnologii oraz wykładowców. �Kronika 377 Pierwsza część tego spotkania dotyczyła kwestii bardziej ogólnych, odnosiła się do problematyki zastosowania teoretycznej wiedzy antropologicznej w praktyce. Studiowa­ nie antropologii uczy szerokiego rozumienia i interpretowania rzeczywistości, specyficz­ nego spojrzenia na świat. Pojawia się jednak pytanie, w jaki sposób można tę wiedzę wykorzystać. Prelegenci zwracali tu uwagę na zajmowanie się własną kulturą, na potrze­ bę badań terenowych w najbliższym otoczeniu, czyli wśród członków naszego społe­ czeństwa, podkreślali wagę zainteresowania się życiem i problemami ludzi żyjących tuż obok nas, wskazywali również na konieczność uczenia o „innych” i oswajania z inno­ ścią zwłaszcza w kontekście coraz większej liczby cudzoziemców przybywających do naszego kraju. Mgr Marta Songin, absolwentka etnologii we Wrocławiu, położyła przede wszystkim nacisk na antropologię stosowaną, której jest zwolenniczką, zwracając uwagę, iż jest to dziedzina mogąca mieć znaczenie dla ludzi, którymi się zajmuje, oraz wpływ na poprawę jakości ich życia. W tym kontekście antropolodzy mogliby stać się mediatorami między poszczególnymi grupami społecznymi a władzą, zwracającymi uwagę i uwrażliwiający­ mi na potrzeby np. osób żyjących na marginesie życia społecznego. Antropologia mogła­ by działać w obronie praw człowieka, w obronie równości i wolności, wydostać się poza uniwersyteckie mury i uczestniczyć w debatach publicznych, zaistnieć w przestrzeni medialnej. Autorka zadaje również pytanie o jakość przygotowania merytorycznego stu­ dentów do wykonywania tego zawodu, o odpowiednie kwalifikacje, by móc się skutecz­ nie i fachowo orientować w kwestiach najbardziej palących w obecnych czasach. W podobnym tonie wypowiadał się w swoim wystąpieniu „Antropologia polska: enig­ ma czy praktyka” prof. Michał Buchowski, który miejsce antropologów widzi nie w da­ lekich stronach, ale w obrębie własnej kultury i wskazuje na zaangażowanie w aktualne problemy społeczne, takie jak bieda, bezrobocie, migracje, osiedla popegeerowskie, lu­ dzie chorzy, dyskryminacja, korupcja i inne, które długo można by wymieniać. Uważa on, że jeśli antropologia chce mieć coś do powiedzenia, musi stać się bliższa życiu, nie powinna natomiast zamykać się wyłącznie w naukowym dyskursie. Autor podkreśla rów­ nież wagę badań terenowych jako „kamienia węgielnego” antropologii, postuluje reorien­ tację tematyczną, czyli odejście od dotychczasowego sposobu nauczania na rzecz zwró­ cenia uwagi na bieżącą problematykę i zainteresowanie nią studentów. Mgr Izabela Idzik, w swoim referacie „Antropolog-edukator, czyli jak możemy uczyć o innych”, przedstawiła przede wszystkim edukacyjną rolę antropologii, kładąc nacisk na uczenie o innych, o różnicach kulturowych, uczenie otwartości wobec ludzi, oswaja­ nie z innością. Edukacja międzykulturowa dotyczy tematyki związanej z tożsamością, stereotypami, różnorodnością, wielokulturowością, asymilacją czy globalizacją. Bardzo praktyczne odniesienie wiedzy antropologicznej ukazała mgr Katarzyna Li­ pińska w wystąpieniu „Antropolog jako mediator lingwistyczno-kulturowy”, powołując się na doświadczenia z Włoch, gdzie istnieje funkcja mediatora lingwistyczno-kulturowego, osoby potrzebnej w takich miejscach jak szpitale, więzienia, żłobki czy szkoły. Autorka dostrzega tu duże możliwości dla antropologów, jako specjalistów od wielokulturowośei i konfliktów międzykulturowych, wynikających z niezrozumienia inności. Pierwszą część konferencji zamknęło wystąpienie Wiktorii Hoffmann, studentki In­ stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, „Przyszłość zawodowa polskich an­ tropologów w opinii studentów”, która przeprowadziła wśród studentów tegoż instytutu badania mające ukazać, jakie szanse pracy w zawodzie w idzą oni dla siebie po studiach, dlaczego wybrali ten a nie inny kierunek oraz przestawić ich opinie na temat oferty pro­ gramowej proponowanej przez instytut. Draga część konferencji obejmowała tematykę skupiającą referaty poruszające kwe­ stie bardziej szczegółowe, odnoszące się do bezpośrednich doświadczeń prelegentów. �378 Kronika Dr Waldemar Kuligowski („Najlepszy jest bigos wielokrotnie odgrzewany”) opowiedział 0 tym, co robią po studiach jego przyjaciele z roku; Tomasz Kosiek w referacie „Antro­ pologia po tureeku” przedstawił sytuację antropologów w Turcji, gdzie przebywał na sty­ pendium i m iał możliwość zaobserwowania tamtejszych sposobów edukacji antropolo­ gicznej na uniwersytecie, natomiast mgr Monika Rosińska w swoim wystąpieniu „Antro­ polog w pozarządówce” wskazała na możliwość pracy w zawodzie antropologa w trzecim sektorze, czyli w organizacjach pozarządowych, których działalność jest często bliska antropologii. Odnosi się to między innymi do działalności na rzecz dobra publicznego, społeczności lokalnych, wszelakiego rodzaju mniejszości, czy też projektów związanych z szeroko pojętymi obszarami kultury. Konferencji towarzyszyła burzliwa dyskusja, w której starły się poglądy studentów z poglądami większości obecnej kadry wykładowczej. Ankieta przeprowadzona wśród studentów przez W iktorię Hoffmann wykazała, że studenci są raczej pesymistycznie 1 sceptycznie nastawieni do możliwości uzyskania pracy w swoim zawodzie, nie są też zadowoleni z oferty programowej proponowanej przez instytut. Dyskusja dotyczyła przede wszystkim kwestii ostatniej — postulowano większą liczbę godzin obowiązkowej prak­ tyki badawczej w czasie studiów, co pozwoliłoby na nabycie umiejętności antropologicz­ nych w szerszym zakresie. Studenci wskazali również na potrzebę specjalizacji i ścieżek tematycznych w ramach programu studiów, co pozwoliłoby im z kolei na obranie przez nich drogi zgodnej z ich zainteresowaniami. Obecny program jest zbyt poszatkowany i mało konkretny, w związku z czym studenci uczą się wszystkiego po trochu, nie posia­ dają natomiast rzetelnej wiedzy w danej dziedzinie. Również w ofercie przedmiotów fa­ kultatywnych nie każdy jest w stanie znaleźć coś dla siebie. W ramach tychże specjaliza­ cji proponowano m.in. ścieżki przygotowujące do pracy w reklamie, uczące umiejętności mediowania, pisania tekstów i projektów. Wielokrotnie postulowano umożliwienie od­ bycia kursu pedagogicznego, który pozwoliłby absolwentom uczyć w szkole takich przed­ miotów, jak wiedza o kulturze czy wiedza o społeczeństwie. Zdecydowana reorganizacja studiów wpłynęłaby, zdaniem studentów, na zwiększenie możliwości zawodowych. Konkludując, zwrócono przede wszystkim uwagę na fakt, iż zawód antropologa jest nierozpoznawalny w świadomości społecznej, czego konsekwencją jest brak zapotrze­ bowania na antropologów, w przeciwieństwie np. do socjologów. Podkreślano, że wyra­ żają oni swoje opinie niemal wyłącznie w kwestiach stricte etnograficznych, odnoszą­ cych się do zwyczajów i obrzędów ludowych przy okazji rozmaitych świąt, natomiast rzadko wypowiadają się na tematy dotyczące bieżącej problematyki społecznej. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż sami antropolodzy robią niewiele, by tę sytuację zmienić i pozw alają na trwanie takiego stanu rzeczy, zajmując się tematyką odległą od realnego życia i nie starają się popularyzować swojej dyscypliny wśród społeczeństwa, czego konsekwencją jest jej ograniczenie do czystej etnografii. W związku z powyższym wska­ zana byłaby reorientacja tematyczna, która skierowałaby zainteresowanie etnologów na bieżące problemy społeczne, „bliskie życia”, takie jak bezrobocie, bieda, dyskryminacja. Dzięki temu byłoby również możliwe szersze zaistnienie w przestrzeni medialnej. Wyniki przeprowadzonej wśród studentów ankiety skłaniają do refleksji, niestety część wykładowców zdaje się nie dostrzegać zarówno problemu, jak i potrzeb młodych ludzi. Mówię tu o tych, którzy podczas dyskusji oponowali i przekonywali o niemożliwości jakichkolwiek zmian. Pozostaje jednak żywić nadzieję, że z czasem sytuacja zacznie ule­ gać zmianie, wykładowcy spróbują wyjść naprzeciw oczekiwaniom studentów, dostrze­ gą ich potrzeby i spojrzą na nich tak, jak patrzą na ludy, które badają — postarają się ich zrozumieć. Żeby to jednak było możliwe, m uszą wyjść poza wycinek świata, jaki ogląda­ ją, poza mury swojego instytutu i spojrzeć na całą sytuację z szerszej perspektywy. Tego właśnie szerokiego spojrzenia na rzeczywistość uczą nas przez pięć lat, a same słowa, �Kronika 379 nie poparte czynami, niewiele wszak znaczą. Oni są bezpieczni w swoich gabinetach, ale to rzesze absolwentów opuszczających każdego roku uniwersytet m uszą zmagać się z realnym życiem. Joanna Wajtarowicz ARCYDZIEŁA SŁOWNEGO I NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA LUDZKOŚCI 25 listopada 2005 roku UNESCO po raz trzeci proklamowało listę „Arcydzieł słow­ nego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości” '. To dla etnologów przedsięwzięcie, jak sądzę, interesujące i w Polsce dotąd mało znane. Poszerzenie dotychczasowego zakresu promocji i ochrony światowego dziedzictwa (tytuł „Dziedzictwo światowe” obejmuje tylko materialną spuściznę kulturową i przyrodniczą)2 o niematerialny wymiar było rezultatem różnych działań UNESCO na tym polu (np. Rekomendacja dotycząca ochrony kultury tradycyjnej i ludowej z 1989 roku), jak i zgłaszanych przez państwa członkowskie postu­ latów. Z inicjatywy intelektualistów marokańskich i hiszpańskiego pisarza Juana Goytisolo, Wydział Dziedzictwa Kulturowego UNESCO i marokański Komitet Narodowy ds. UNE­ SCO zorganizowały w czerwcu 1997 roku w Marrakeszu międzynarodową naradę eks­ pertów poświęconą ochronie tradycyjnych przestrzeni kulturowych. W jej rezultacie władze marokańskie, wspierane przez liczne kraje członkowskie UNESCO, opracowały projekt odpowiedniej rezolucji, przyjętej przez K onferencję G eneralną na 29 sesji. W listopadzie 1999 roku Rada Wykonawcza UNESCO podjęła decyzję o przyznawaniu międzynarodowego wyróżnienia „Arcydzieło słownego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości”. W 2001 roku Dyrektor Generalny UNESCO Koichiro Matsuura przedstawił pierwszą listę „arcydzieł”, którą proklamuje się co dwa lata. 17 października 2003 roku w Paryżu na 32 Konferencji Generalnej przyjęto Konwencję o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W dokumencie tym poprzez „niematerialne dziedzictwo kulturowe” rozumie się „prak­ tyki, formy przedstawieniowe, sposoby wyrażania, wiedzę i umiejętności, jak również instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzenie kulturowe z nimi związane, które spo­ łeczności, grupy, a w konkretnym przypadku także jednostki, uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego”3. Zakresem pojęcia objęto więc zarówno poszczególne prze­ jaw y etnicznej lub lokalnej tradycji, jak i całości (przestrzenie) kulturowe (miejsca, w których są realizowane dane praktyki). W szczególności zwraca się uwagę na: tradycje i ekspresje słowne, w tym język, artystyczne formy widowiskowe, praktyki społeczne, obrzędowe i święta, wiedzę i praktyki odnoszące się do natury i wszechświata oraz um ie­ jętności związane z tradycyjnym rzemiosłem. 1Zob. Intangible Héritage (Patrimoine immatériel; Patrimonio immateriat), http://portal.unesco.org/culture/. 2 Stosowną konwencję UNESCO przyjęło w 1972, a wyróżnienie jest przyznawane od 1978 roku. Lista „Dziedzictwa światowego” obejmuje dotąd 812 dóbr materialnych (w tym 12 z Polski) w 137 krajach (628 kulturowych, 160 przyrodniczych i 24 o mieszanym charakterze), z których 33 uznano za zagrożone. 3 Convention pour la sauvegarde du patrimoine culturel immatériel, http://portal.unesco.org/ culture/. �380 Kronika Nadrzędnym celem przedsięwzięcia UNESCO jest zwrócenie uwagi społeczności międzynarodowej na te najbardziej oryginalne i nadal żywe postaci ludzkiej ekspresji o charakterze niematerialnym (mniej zauważalne, „wrażliwe” na zmiany, ściśle związane z twórcą bądź odtwórcą, przekazywane często tylko ustnie), które stanowiąc wyraz par­ tykularnej tożsamości, a więc równocześnie kulturowej różnorodności, w dobie wielo­ wymiarowej globalizacji są lub m ogą być zagrożone przez oddziaływanie różnych czyn­ ników (uniformizację, konflikty etniczne, masową turystykę, uprzemysłowienie, migra­ cje ludności, degradację środow iska naturalnego). Powstająca lista „arcydzieł” ma uwrażliwić opinię publiczną na same walory tego rodzaju dziedzictwa, promować je i jego nosicieli oraz zachęcić rządy poszczególnych krajów do tworzenia własnego, „naro­ dowego” inwentarza najcenniejszych przejawów „słownego i niematerialnego dziedzic­ twa” oraz podjęcia środków prawnych i administracyjnych w celu ich ochrony. Kandydatury na listę m ogą zgłaszać Dyrektorowi Generalnemu UNESCO rządy kra­ jów członkowskich i krajów stowarzyszonych z UNESCO, organizacje międzynarodowe w konsultacji z narodowymi komitetami ds. UNESCO oraz organizacje pozarządowe utrzymujące formalne stosunki z UNESCO po zaciągnięciu opinii narodowego Komitetu ds. UNESCO danego kraju. Każde państwo może przedstawić lub zgłosić ponownie jed­ ną propozycję co dwa lata; ta reguła nie obejmuje wniosków międzynarodowych. Do­ starczona dokumentacja jest oceniana z formalnego i merytorycznego (naukowego) punktu widzenia przez organizacje pozarządowe związane z UNESCO, wśród których znajdują się m.in. Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES), M iędzynarodowa Rada M uzeów (ICOM), Międzynarodowa Rada Nauk Społecznych (CISS), M iędzynarodowa Rada Filozofii i Nauk Społecznych (CIPSH), Stała Międzyna­ rodow a Rada Językoznaw ców (CIPL), M iędzynarodowa Rada Muzyki Tradycyjnej (CIMT), Międzynarodowy Instytut Teatru (ITI). Wyboru dokonuje międzynarodowe jury mianowane przez Dyrektora Generalnego UNESCO na cztery lata. W kończącym obec­ nie swą kadencję zasiada osiemnastu członków reprezentujących osiemnaście krajów z wszystkich kontynentów (m.in. meksykański pisarz Carlos Fuentes, francuski etnolog prof. Georges Condominas, dr Richard Kurin, dyrektor Centrum Folkloru i Dziedzictwa Kulturowego Smithsonian Institution), Za „arcydzieła” mogą zostać uznane całe zespoły oryginalnego dziedzictwa niematerialnego bądź poszczególne, tradycyjne formy ekspre­ sji kulturowej o cechach wyjątkowych z punktu widzenia historii, sztuki, etnologii, języ­ koznawstwa lub literatury. M uszą one spełniać określone kryteria (przyjęte w regulami­ nie z 2001 roku), z których do najważniejszych należy zaliczyć: unikatowość zjawiska jako wyróżnika etnicznej lub lokalnej tożsamości, szczególne walory „artystyczne”, sil­ ne zakorzenienie w tradycji (historii danej kultury), żywotność, ale jednocześnie zagro­ żenie jego dalszego istnienia bądź przetrwania w formie „autentycznej” . Ważne jest rów­ nież, by dossier zgłaszanych propozycji zawierało plan działań związanych z rewitaliza­ cją, ochroną i promocją danego zjawiska. Na listę „arcydzieł słownego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości” w 2001 i 2003 roku wpisano ogółem 47 wytworów kulturowych4. AFRYKA Benin, Nigeria, Togo (2001) — Dziedzictwo słowne i praktyki obrzędowe grup gełede (Joruba-nago, część społeczności Fon i Mahi). 4 Lista z 2005 roku została proklamowana już po oddaniu niniejszego tekstu do druku. Ze względu na znaczną liczbę kandydatur (70 propozycji) jej ogłoszenie przesunięto z lipca na listopad. �Kronika 381 Egipt (2003) — Epos Sirat Bani Hilal („Czyny plemienia Banu Hilal”). Gwinea (2001) — Praktyki kulturowe związane ze świętym instrumentem sosso-bala (rodzaj ksylofonu) we wsi Niagassola (ludy Mande). Madagaskar (2003) — Sztuka obróbki drewna społeczności Zafimaniry (prowincja Fianarantsoa). Maroko (2001) — Przestrzeń kulturowa placu Djemaa el-Fna w Marrakeszu. Republika Środkowoafrykańska (2003) — Tradycje słowne Pigmejów Aka. Wybrzeże Kości Słoniowej (2001) — Trąby gbofe we wsi Afounkaha: muzyka i kul­ tura społeczności Tagbana (Tagwana). AMERYKA ŚRODKOWA I POŁUDNIOWA Belize, Honduras, Nikaragua (2001) — Język, tańce i muzyka Garifima (zwanych czarnymi Karaibami). Boliwia (2001) — Karnawał w Oruro. Boliwia (2003) — Andyjska wizja wszechświata Indian zwanych Kallawayas (z „kraju uzdrowicieli”). Brazylia (2003) — Słowne i graficzne formy ekspresji Indian Wayapi (Amazonia, stan Amapa). Dominikana (2001) — Praktyki kulturowe bractwa Świętego Ducha Congos (bęb­ nów) w Villa Mella. Ekwador, Peru (2001) — Dziedzictwo słowne i praktyki kulturowe Indian Zapara (pogranicze ekwadorsko-peruwiańskie). Jamajka (2003) — Tradycje kulturowe Maronów z Moore Town. Kolumbia (2003) — Karnawał w Barranquilla. Kuba (2003) -— Tumba Francesa (taniec, śpiew i gra na bębnie, region Oriente). Meksyk (2003) — Indiańskie święta zmarłych. AZJA Azerbejdżan (2003) — Tradycyjna muzyka azerska mugham. Chiny (2001) •— Opera kunqu. Chiny (2003) — Tradycyjna muzyka wykonywana na chińskiej cytrze iguqin). Filipiny (2001) — Eposy hudhud ludu Ifugao (pn. Luzon). Gruzja (2001) — Gruziński śpiew polifoniczny. Indie (2001) — Tradycja recytacji-śpiewu Wed. Indie (2003) — Sanskrycki teatr kutijatłam (stan Kerala). Indonezja (2003) — Teatr cieni i lalek wayang. Irak (2003) — Tradycyjna muzyka iracka makam. Japonia (2001) — Teatr nogaku (łączy tradycje teatrów no i kyogen). Japonia (2003) — Teatr lalek ningyo joruri bunraku. Jemen (2003) — Pieśni z Sany (al Ghina al-San ’ani). Kambodża (2003) — Balet królewski Kambodży (klasyczny balet khmerski). Kirgistan (2003) — Sztuka akynów, kirgiskich poetów-improwizatorów i pieśniarzy. Korea Południowa (2001) — Dawny rytuał królewski i muzyka obrzędowa w świąty­ ni Jong-m io w Seulu. Korea Południowa (2003) — Pieśni epickie pansori. Mongolia (2003) — Tradycyjna muzyka na skrzypcach morin chuur. Turcja (2003) — Sztuka narratorów meddah (forma teatru jednego aktora). Uzbekistan (2001) — Tradycje kulturowe okręgu Bajsun (obwód Surchan Daria), Uzbekistan, Tadżykistan (2003) — Tradycyjna muzyka szaszmakam. Wietnam (2003) — Wietnamska muzyka dworska nha nhac. �Kronika 382 EUROPA Belgia (2003) — Karnawał w Binche (Walonia). Estonia (2003) •— Tradycyjna kultura mieszkańców wysepek Kihnu i Manija. Estonia, Łotwa, Litwa (2001) — Narodowe święta pieśni i tańca. Hiszpania (2001) — X V -w ieczne misterium odtwarzane w Bazylice Matki Boskiej w Elche (Walencja). Litwa, Łotwa (2001) — Wytwarzanie i symbolika krzyży. Rosja (2001) — Kultura staroobrzędowców zwanych siemiejskije (Buriacja). W łochy (2001) — Opera dei Pupi, sycylijski teatr lalek. OCEANIA Tonga (2003) — Tańce i śpiewy lakalaka Tongańczyków. Vanuatu (2003) — Sztuka rysunków na piasku. Dostępne na stronach internetowych UNESCO informacje o wpisanych na listę „ar­ cydziełach” niematerialnego dziedzictwa ludzkości zawierają opis zjawiska, ocenę za­ grożeń i plan działań5. Tworzony przez UNESCO inwentarz należy uznać za bardzo cenną inicjatywę. Przed­ sięwzięcie może być jed n ą z dróg wspomagających przetrwanie zagrożonych kultur (np. społeczność Indian Zapara liczy jedynie 300 osób, z których tylko pięć zna język etniczny, Indian Wayapi 580 osób). Zwraca uwagę szerokie spektrum uznanych za szcze­ gólnie warte zachowania wytworów kulturowych (od m.in. wizji wszechświata po rysun­ ki na piasku). Z drugiej strony, dwie pierwsze edycje listy sprawiają wrażenie dość przy­ padkowego zestawu, co w części tłumaczą różne zaangażowanie w projekt narodowych komitetów UNESCO, złożoność procedury, charakter przedmiotu oceny oraz subiektyw­ ne (chyba też etniczne) preferencje jurorów. Umieszczenie na liście staje się nie tylko symbolicznym wyróżnieniem, przede wszystkim promuje lokalne (regionalne) społecz­ ności, czyni z nich turystyczne atrakcje. Pojawiają się dziesiątki stron internetowych ich dotyczące, szczegółowe informacje o warunkach podróży i pobytu (np. wśród Indian zwa­ nych Kallawayas w Boliwii czy społeczności Zafimaniry na Madagaskarze). Jacek Bednarski 5Zob. http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/masterpice_annex.php? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a35235af2fa604a819f69d412f85fc.pdf c367a8a957374fa0b598403ff5551f4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Geertz, Clifford (1926-2006) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4855 Title A name given to the resource Clifforf Geertz - in memoriam / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.16 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30 października 2006 roku w Filadelfii zmarł Clifford Geertz, jeden z najwybitniejszych antropologów w historii dyscypliny. Urodził się 23 sierpnia 1926 roku w San Francisco, w Kalifornii. Wy­ chował się w maleńkiej wiosce. W 1943 roku zgłosił się na ochotnika do amerykańskiej Marynarki, następnie odbył studia z zakresu języka angiel­ skiego i filozofii. Zawsze podkreślał, że z antropologią zetknął się dopiero podczas studiów doktoranckich, które odbył na uniwersytecie w Harvardzie w Departamencie Stosunków Społecznych. W tym czasie został włączony do zespołu antropologów prowadzących badania w Indonezji. Wysyłanie zespołu antropologów do stosunkowo dużych społeczności, ze spisaną hi¬ storią, formą państwowości i mozaiką kulturową, należało wówczas do rzad­ kości. Należy też pamiętać, że w drugiej połowie lat 50. i na początku 60. X X wieku antropologia zajmowała się dyskusją o swojej kolonialnej prze¬ szłości i możliwości przekazywania wiedzy obiektywnej. W kolejnych latach Geertz był pracownikiem Uniwersytetu Kalifornij¬ skiego w Berkeley (1958-1960), Uniwersytetu w Chicago (1960-1970), a przez ostatnie 36 lat swojego życia związał się na stałe ze School of Social Science, Institute for Advanced Study w Princeton. Jednocześnie prowa¬ dził wykłady w najlepszych uczelniach amerykańskich i zagranicznych. Trudno wyliczyć wszystkie zespoły, komisje i organizacje, w których brał czynny udział. Równie trudno wymienić wszystkie Jego publikacje. Naj­ wybitniejsze z nich to: Interpretacja kultur: wybrane eseje (1973, 2000), Wiedza lokalna (1983) czy Dzieło i życie. Antropolog jako autor (1988). W ostatnich latach wydano Jego pracę z pogranicza filozofii i antropologii zatytułowaną Dostępne światło (2000). Z całą pewnością Geertz stworzył zupełnie nowy obraz antropologii, porzucając stare schematy i podejmując nowe, jakże fascynujące, zagadnie¬ nia. W pamięci adeptów antropologii zapisze się z pewnością na stałe obok takich nazwisk jak choćby Edward Tylor, Bronisław Malinowski czy Ruth Benedict. Geertz, cieszący się niezwykłą popularnością w Polsce i wielu innych krajach, zmarł w Szpitalu Uniwersytetu Pensylwania w wieku lat 80 w wyniku komplikacji po operacji serca. J.D. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4940afa501402aa4a20aa6f5013ac3a4.pdf 684c00017f10217727e5e66614aed5fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3806 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.6; s.376-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A ANDRZEJ OPACIAN KUBIN WANDA Ryc, 1. Andrzej Opacian Kubin z Fot. Jan Swiderski. Ratułowa. Z wszystkich e n t u z j a s t ó w spośród polskiej inte­ ligencji, k t ó r z y w drugiej połowie X I X . wieku poczęli się z a c h w y c a ć p i ę k n e m ludowej sztuki Podhala, jeden tylko Władysław Matlakowski, sam pochodzący z chłopów, zwrócił u w a g ę w swych pismach na nie­ s ł y c h a n i e ciężkie w a r u n k i bytowe p o d h a l a ń s k i e g o ludu. Jako lekarz p o s t a w i ł on nawet nauce do r o z w i ą ­ zania pytanie: czym m o ż n a w y t ł u m a c z y ć fakt, iż po­ mimo n i e s ł y c h a n i e ubogiego i monotonnego odżywia­ nia się g ó r a l e p r z e j a w i a j ą niezwykłą żywotność, twórczą inteligencję i zaradczość. W idealistycznych zachwytach a r t y ś c i i naukowcy nie zastanawiali się nawet, że ó w ż y w o t n y i zarad­ czy l u d w każdej wolnej od pastersko-rolnej gospo­ d a r k i c h w l i p a r a ł się l u d o w y m rzemiosłem ar'ystyczn y m — bo zbyt nikłe p r z y n o s i ł a plony kamienista gleba p o d g ó r s k a , owiana na dodatek ostrym k l i m a t e m górskim, że zatem w g r ę t u w c h o d z i ł y przyczyny ekonomiczne, a nie wrodzony jakoby człowiekowi artyzm, k t ó r y p c h a ć m i a ł k a ż d e g o górala do tworze­ nia arcydzieł p i ę k n a . I l e k r o ć sama z a p y t y w a ł a m l u d o w y c h w y t w ó r c ó w , co też skłoniło ich do artystycznej twórczości, zawsze o t r z y m y w a ł a m identyczna o d p o w i e d ź : „ P o t r z e b a , pa­ n i ! Bieda!" Artyzm, urzekające piękno ludowych wyrobów pod­ h a l a ń s k i e g o l u d u rodziły s e potem, odruchowo jako w y n i k artystycznej w r a ż l i w o ś c i ludowego t w ó r c y , a t a k ż e jego ambicji osobistych, by prześcignąć l u b doścignąć p o p r z e d n i k ó w . N e inna b y ł a droga twórczości Andrzeja Opaciana Kubina z R a t u ł o w a , uchodzącego dziś na Podhalu za największego z żyjących m i s t r z ó w w dziedzinie ob­ r ó b k i artystycznej metalu. Ojciec jego. Józef Opacian, w y r a b i a ł z dziada p r a ­ dziada g ó r a l s k i e f a j k i . Z małżeństwa z Wiktorią : ,! 376 GENTIL-TIPPENHAUER z Jarosu (osiedla nad N o w y m Bystrem i Zub Suchem), w d o w ą po Kubinie, doczekał się na w s i przydomka K u b i n oraz 3 s y n ó w . Starszy brat Andrzeja wcześnie w y e m i g r o w a ł do A m e r y k i w poszukiwaniu zarobku. P o n o ć , wedle słów K u b i n a , „ u ł a p i w s z y kogoś, bo s^m je n i e p i ś ­ mienny", odezwał się po trzydziestu latach, że żyje w Pittsburgu, z „ p e n s y i " po przepracowanych w ame­ r y k a ń s k i c h fabrykach długich latach. I Andrzej m i a ł w y e m i g r o w a ć do A m e r y k i , gdzie b y ł b y niezawodnie u t o n ą ł w bezimiennej masie p r a c o w n i k ó w fabrycz­ nych, gdyby nie wojna 1914 roku. K t o s i a d y w a ł na „ p o s i a d a c h " w jakiejkolwiek w s i p o d h a l a ń s k i e j l u b sypiał przy ogniu szałasisk na ta­ t r z a ń s k i c h halach, ten wyniósł p e ł n e uszy legendar­ nych opowieści o p a m i ę t n y m po dziś d z i e ń d l a l u d u na Podhalu wydarzeniu, j a k i m b y ł a ta woina. W ciszę zagubionych w lasach wiosek p o d g ó r s k i c h , targanych jedynie w i a t r e m h a l n y m , a p r z y t ł a c z a n y c h czasem ś n i e g a m i , stale z a ś biedą, w życia G ó r a l ­ szczyzny pod austriackim zaborem, życie, k t ó r e g o mo­ notonię p r z e r y w a ł y jedynie m u z y k i wesel l u b w y ­ marsz najdzielniejszych jej s y n ó w po chleb do A m e ­ r y k i , w o w ą m o n o t o n i ę lat b i e g n ą c y c h jednako i po­ dobnie — pierwsza wojna ś w i a t o w a w t a r g n ę ł a jako fala niezapomnianych w r a ż e ń , w s t r z ą s a j ą c y c h , no­ wych i nie znanych! Zabrani do wojska ojcowie rodzin, k t ó r z y nie po­ wrócili j u ż nigdy... Synowie, bracia, mezow'e m d l i nad A d y g ą , w T y r o l u , A l b a n i i , na polach Białorusi czy K a r p a t Wschodnich... A niejeden z o c a l a ł y c h przy życiu — w k i l k a n a ś c i e l a t po skończonej wojnie, przezimowawszy lata na Syberii, uwolniony z niewoli carskiej przez R e w o l u c j ę P a ź d z i e r n i k o w ą , poprzez J a p o n i ę , Gibraltar, F r a n c j ę — p o j a w i ł się przed onie­ m i a ł ą m a ł ż o n k ą , k t ó r a zdołała w y j ś ć za m ą ż za kogo �innego i troje z n i m m i e ć już dzieci... A zaginieni bez wieści, na k t ó r y c h l a t a m i daremnie czekano... Inaczej z n ó w b r z m i a ł y historie tych, k t ó r z y p r z y ­ jechawszy na urlop, nigdy j u ż do wojska nie p o w r ó ­ cili, lecz uciekli w Tatry, gdzie c a ł y m i bandami, u k r y w a j ą c się. przed ż a n d a r m e r i ą , żyli z „polowacki", nocując w kolebach, a zimą w o p u s t o s z a ł y c h s z a ł a ­ sach, wspomagani przez wieś, z k t ó r e j donoszono i m chleb i naboje. Czasem (rzadko) zdradzeni przez swojaka, z k t ó r y m znów przychodziło się potem po­ rachować. Tak u r a s t a ł y p r z e w l e k ł e opowieści, istne sagi g ó ­ ralskie, k t ó r y c h w ą t e k , treść i sens p a m i ę t a w i e ś , z z a d u m ą p o w r a c a j ą c a do nich i r o z p a m i ę t y w u j ą c a po dziś dzień k a ż d y szczegół tych wstrząsających spokojem codziennego życia w y d a r z e ń , w k t ó r y c h k a ż d y b r a ł j a k i ś udział... Spośród zaś tych nielicznych, k t ó r z y cało i zdrowo powrócili do rodzinnych wiosek, k a ż d y mógł godzi­ nami o p o w i a d a ć r ó ż n e dziwne, n i e z w y k ł e przygody i przeżycia, w n o s z ą c e posmak nieznanego i powiew szerokiego ś w i a t a do spokoju odciętych od ludzi i po­ stępu górskich osiedli. Miał i m ł o d y Andrzej, urodzony 1 sierpnia 1892 r o ­ ku w R a t u ł o w i e , n i e m a ł a garść w r a ż e ń i przeżyć do wspominania po powrocie z wojny. Miast do A m e r y k i , w y r u s z y ł w ś w i a t z w o j s k a m i Jego Ces a r s k o - K r ó l e w s k i e j Mości Cesarza A u s t r i i , Lodomerii i Galicji. Sześć lat „ m i l i t e r k i " przyszło m u o d s ł u ­ żyć za ojca i stryka, jak twierdzi, k t ó r z y wojska nie widzieli, p a r a j ą c się jedynie wyrobem fajek i siano­ kosami, jako p o d s t a w ą górskiej gospodarki, na tej p i ę k n e j ziemi p o d h a l a ń s k i e j , k t ó r e j n ę d z a nikogo do podbojów nie kusiła. Szmat Europy przyszło m u zwiedzić pod ogniem szrapneli, w okolicach zalanych błotem, w o d ą i śnie­ giem, w Tyrolu, we Włoszech, Francji, a w k o ń c u na Białorusi. I choć w w y n i k u świadomości, j a k ą uzyskał w tak r ó ż n y c h i dalekich stronach, w ż a d n y c h d i a b ł ó w nie wierzy, „choć ich ta dość po świecie chodzi" — j a k sam stwierdza — ż a d n e g o piekła się nie boi, „choć zawdy cymsi cłowieka strasą, kie m a ł y dziadem, kie w i ę k s y ziandarmem, a starego d i a b ł a m i i p i e k ł e m " — jednako w w y n i k u dziwnych p r z y g ó d wojennych w y ­ niósł dziwne p r z e ś w i a d c z e n i e : że duchy to chyba ist­ nieją z a p r a w d ę ! Dogłębnie bowiem jest przekonany, że jeśli cało i żyw z tej wojny wyszedł, zawdzięcza to interwencji Ryc. г. Srebrna \ajktx góralska ducha młodszego brata, k t ó r e g o przedwczesna ś m i e r ć przed p o w o ł a n i e m do wojska u c h r o n i ł a . Andrzej s p a ł w swojej ziemiance, gdy nagle w no­ cy ujrzał j a k b y na jawie, j a k wszedł nieżyjący j u ż młodszy brat i z a b r a ł m u stojący w kącie karabin. Gdy p r z e r a ż o n y k r z y k n ą ł : cóż pocznie bez broni na wojnie — brat wymownie na niego s p o j r z a ł i z n i k n ą ł . Na drugi dzień, podczas rozpoczynającej się w ś c i e k ­ łej ofensywy nieprzyjacielskich wojsk na austriackie pozycje, w y b u c h szrapnela p o w a l i ł K u b i n a tak za^ s y p u j ą c go ziemią, że oślepł. Widziało, m u się, że wzrok chyba p o s t r a d a ł . Wtedy to nagle zrozumiał gest ducha. P r a s n ą ł o ziem karabin, nie p r ó b u j ą c nawet p r z e t r z e ć oczu, k a z a ł się wieść o s t a ł y m przy życiu kolegom do polowego lazaretu. Lekarze jako tako opatrzywszy ogłuszonego wybuchem K u b i n a odesłali go na tyły o b a w i a j ą c się, że istotnie postra­ dał wzrok. Tak źle nie było. Miał t y l k o źrenica ubabrane piaskiem. N i e d ł u g o potem o d e s ł a n o go z powrotem na front. Lecz dzięki temu u n i k n ą ł śmier­ ci. Tego bowiem w ł a ś n i e dnia, gdy „rzuciwszy w pisrony karabin" k a z a ł się p r o w a d z i ć do szpitala, okopy, w k t ó r y c h m i a ł walczyć, z r ó w n a n e zostały z ziemią przez huraganowy ogień włoski, a cała załoga w y ­ bita w p i e ń w p r z e c i ą g u k i l k u godzin. K i e d y ś później p o k r ę c i ł go reumatyzm w okopach pod Dubnem, ale to tak, że z n ó w widziało m u się, iż k a l e k ą do Wsi powróci. Na szczęście p o k r y ł y mu nogi j a k o w e ś r o p i e j ą c e paskudnie wrzody, że chodzić nie mógł, o b a n d a ż o w a n y przez lekarzy wojskowych jak mumia... W ś c i e k a ł się szwabski komendant, w y ­ m y ś l a ł od s y m u l a n t ó w , posyłał go o r a ć na wieś, aż go lekarze b r o n i l i , lecz w k o ń c u wraz z r o p ą wylazła zeń choroba i ozdrowiawszy p o c z u ł się rześkim jak wprzódy. J e d n a k ż e h o ł d u j ą c starej g ó r a l s k i e j maksymie, „ze i ojciec tyle nie naucy, co świat", choć rad był wo­ jennej włóczędze po świecie, i jemu zwidziało się w końcu, że żyw do domu nie wróci. U k r y w a ć się w Tatrach nie chciał, chociaż spo­ sobności nie b r a k ł o . „Kie się przysięgło, d o t r z y m a ć trza słowa, choćby austryjackiemu cysarzowi" — stwierdza honornie, jako że ze zbójnickiego wiedzie się ponoć rodu. Lecz szósty rok „ m i l i t e r k i " w z a p a d ł y m osiedlu białoruskim, w k t ó r y m ugrzęźli, odbierał m u resztę nadziei wydostania się ż y w y m . P r z y g n ę b i o n y p o w l ó k ł się i on k i e d y ś do s ł y n n e j na całą okolicę „ r u s k i e j prorocki", by ją z a p y t a ć czy żyw wyjdzie z tej wojny. wykonana przez Andrzeja Opaciana Kubina, Fot, A. Wierzbic ku. 377 �I „ Ż y w wyjdziesz, ale — o d p a r ł a m u d r w i ą c o — kiedy na wieś s w o j ą powrócisz, spotkasz przy drodze dziew­ czyną, z k t ó r ą się potem ożenisz. I już na tej w s i pozostaniesz!" Chciało się R u b i n o w i na wieś ż y w y m p o w r ó c i ć , ale i chciało się jeszcze ś w i a t a s k o s z t o w a ć bez w o j n y ! J e d n a k ż e stało się, jako m u „ r u s k a prorocka" prze­ powiedziała. „Bo c ł o w i e k od losu się nie oderwie" — fatalistycznie stwierdza R u b i n . „ R i e po s k o ń c o n e j wojnie seł w R a t u ł o w i e d r o g ą g r a j ą c y na h a l ę — zwidziało m i s i ę dziewce, co k r ó w ska przy drodze pasało..." I z n i ą się ożenił. Z M a ­ rią Słodyczką. „ P a n i — filozoficznie dodaje R u b i n — ale to b y ł a gorycka!" Co do spraw pochodzenia rodu kobiecego ma R u ­ bin, j a k się okazuje, od dawna wyrobione zdanie, ±г p r a w d ę m ó w i owa bajka t w i e r d z ą c a , jakoby A d a m wygnany z Raju m i a ł spłodzić z E w ą siedmiu s y n ó w , a jedną tylko córkę. Riedy przyszło c h ł o p o m baby d a w a ć , aby ród l u d z ­ k i nie w y g i n ą ł , r u s z y ł A d a m do Boga po r a d ę , j a k to sprawiedliwie j e d n ą d z i e w k ą siedmiu chłopa obdzie­ lić. Lecz n i m doszedł, trafił w drodze na d i a b ł a , k t ó ­ r y m u powiedział, aby się zbytnio nie t u r b o w a ł . D o ­ radził m u siedem beczek „ n a r y c h t o w a ć i co j a k ą sa­ micę zwierza ułapi, w s u ć do beczki", a na ostatek do s i ó d m e j w p a k o w a ć d z i e w k ę , po czym n a k r y ć szczel­ nie k a ż d ą b e c z k ę i k a z a ć c h ł o p o m na los szczęścia wybierać! S t ą d to na świecie talk s i ę s t a ł o , że jedna baba to żmija, p r a w d z i w a gadzina! druga chytra jak liszka! trzecia suka rozwleczona abo wilczyca j u r n a ! a t v l k o od czasu do czasu do stworzenia boskiego — kobiety podobna. Wobec śmierci młodszego, a wyemigrowania star­ szego brata do A m e r y k i — przyszło R u b i n o w i siłą rzeczy g o s p o d a r z y ć na ojcowiźnie. A że na Podhalu taka to g a z d ó w k a , iż do niej stale t y l k o d o k ł a d a ć trzeba, „bo inaczej nie w y ż y j e s z " — j a k twierdzi R u b i n , wziął się do w y r o b u fajek i „spinek, z b y r c a k ó w " i ciupag. Od ojca to wiele nauczony nie b y ł , bo ten tylko f a j k i robił, ale roiło się w R a t u ł o w i e za austriackich czasów od chłopów, k t ó r z y się o b r ó b k ą metalu parali. Jak dawno bowiem p a m i ę ć oiców się­ gała, b y ł R a t u ł ó w s ł a w n y m i n a j w i ę k s z y m o ś r o d k i e m fajkarzy, spinkarzy i w ogóle c h ł o p ó w , k t ó r z y s i ę najlepiej „wyznawali" na obróbce metalowych ozdobnych części p o d h a l a ń s k i e g o stroju m ę s k i e g o . S t a ł y tam „ n a oborach" piece do spawania „ t u r l i k ó w " ( „ z b y r c a k ó w k r ó w s k i c h i owczych"). Sam K u ­ bin dopiero rozwalił k i e d y ś piec, co na „oborze" u nich się wznosił, kiedy z a b r a k ł o stalowej blachy, z k t ó r e j się k u ł o „ t u r l i k i " . Bacowskie pasy wyrabiano pierwotnie ze wspa­ n i a ł y c h skór p a s ą c y c h się po słowackiej stronie w o ł ó w w B a ń s k i e j Bystrzycy, j a k to on sam z lat dziecięcych dobrze p a m i ę t a . A l e przynoszono je do R a t u ł o w a do okucia m e t a l o w y m i ozdobami, j a k guzy, k l a m r y i sprzączki. Dzielili się też r a t u ł o w s c y w y t w ó r c y dawniej na s p e c j a l i s t ó w od fajek, od spinek, od ł a ń c u s z k ó w do kapeluszy, „ t u r l i k ó w " , a t y l k o najznamienitsi w y r a ­ biali wszystko bez różnicy. T a k i Molek Laska robił same ł a ń c u s z k i ; Hujawa łańcuszki do kapeluszy, dubeltowe i pojedyncze. Najstarszym w y t w ó r c ą spinek, k t ó r e g o znał R u b i n jeszcze b ę d ą c dzieckiem, b y ł w R a t u ł o w i e stary S t r z ę p , z a m i e s z k a ł y na pograniczu R a t u ł o w a i N o ­ wego Bystrego. Jasiek Skulis od P r ę d z i a k ó w , przezwany R a m i e ń carzem, bo na R a m i e ń c u R a t u ł o w s k i m przemieszkiwał, był to s t a r o ś w i e c k i spinkarz i fajkarz, ale t a k i „od siekiery", j a k go K u b i n o k r e ś l a . Znany b y ł ród f a j ­ karzy S z e l i g ó w i P i ę t k ó w . W czasach młodości K u ­ bina słynęli szeroko trzej bracia Magdziarze, co się pisali Prokopi. Oprócz J a ś k a w y d a ł ten r ó d najbardziej chyba w ś r ó d „ p a n ó w " znanego fajkarza i spinkarza: starego Ignacego Prokopa, k t ó r y nie t y l ­ ko fajki i spinki robił dla wsi, ale i „ w Zakopane" stale je nosił „ p a n o m " na s p r z e d a ż . Był on ponadto z a w o ł a n y m m u z y k i e m w s i a ń s k i m . G r a ł jako p r y m i ­ sta we w ł a s n e j kapeli g ó r a l s k i e j . W ogóle, j a k stwierdza z d u m ą K u b i n , „był to chłop do rzecy, bo stary". Jak tylko j a k i zbieracz czy amator staroświecczyzny ludowej p r a g n ą ł n a b y ć a u t e n t y c z n ą staroświecką s p i n k ę czy fajkę, j u ż m u Prokop obiecywał, że „kajsi takom n a ń d z i e " . W r a c a ł tedy spokojnie od R a t u ł o w a z zadatkiem w kieszeni (o ile go nie p r z e p i ł po drodze „ w k a r c y mie") i b r a ł się do p o s z u k i w a ń ż ą d a n e g o przedmiotu. Ale że t a k bez k o ń c a starych spinek nie s t a ł o na wsi, a po cmentarzach szukać nie chciało m u się ani nie w y p a d a ł o , p o d r a b i a ł ż ą d a n ą „ l a n k ę " czy „ k u t ą " na­ d a j ą c jej s t a r o ś w i e c k i znany sobie w y g l ą d , u b a b r a ł j ą w sadzy i b r u s i ł o s k a ł ę , „co telo piknie do cudu starom s p i n k ę wyzdajał, co by n i k po wierchu nie po­ znał, ze niedawno co dopiero odlana cy w y k u t a " . A że j a k o ś z l a t a m i coraz to więcej m u s i ę c h c i a ł o popić do syta „ k i e zaseł w Zakopane", puścił on nie- �Ryc. 4. Stalowa głowica ciupagi „dla panów" opatrzona miedzianą nakładką na ostrzu. XIX w. Fot. A. Wierzbicka dziło i m o n a j t a ń s z e okazy, o t a n d e t ę — j a k i r o ­ mało „do ś w i a t u " t a k i c h „ b a b r a c e k " , z czasem z w r o ­ nicznie stwierdza K u b i n . Rozmaite bowiem b y ł y ga­ dzonego niedbalstwa a g ł u p o t y p a n ó w , coraz to nie­ t u n k i fajek i r ó ż n e ceny, zależnie od jakości mate­ chlujniej i gorzej podrabianych. r i a ł u (grubość blachy) i rodzaju wykonania. B y w a ł y Nie b y ł a to bowiem nowina dla r a t u ł o w s k i c h c h ł o ­ już fajiki za „szóstkę", za 30 i 50 halerzy. Najlepsi p ó w „eosik" p o d r o b i ć . C h w y c i l i się nawet k i e d y ś za wytwórcy osobiście sprzedawali swój towar na austriackich c z a s ó w p o d r a b i a ć z cyny „szóstki" czwartkowych targach w „mieście" (Nowym Targu). (10 halerzy). Sam K u b i n , j a k to dziś z d u m ą stwierdza, nigdy Ż y ­ A i potem za czasów sanacji r ó ż n i e b y w a ł o . Nawet dom do w o r k a fajek „nie s u ł " . Miał dość n a b y w ­ i granatowa policja po R a t u ł o w i e chodziła. A l e cóż ców. A takie sztuki potrafił w y k o n a ć , że m u za mogła „ n a j ś ć " ? ! j e d n ą i po 5 d o l a r ó w płacili rodacy z A m e r y k i . „ M a s i n y do ś t a n c o w a n i a nie n a ś l i " , bo fajkarze i spinkarze bez niej się obywali. W y s t a r c z a ł y r ę k a Gdzie m o g ł a iść taka ilość fajek, K u b i n nie orien­ i oko oraz sztanca! tuje się. P r a c o w a ł o p i ę t n a s t u fajkarzy co najmniej, On sam, K u b i n , niejeden s t a r o ś w i e c k i kaganek dzień w d z i e ń wieczorami siedząc przy p r y m i t y w n y m podrobił do „ m u z e u m ó w " : „Kie się kuniecnie o stare warsztacie. napierali, to kie się wzion i takom starom ś t u k ę po G ł ó w n y m dostarczycielem m a t e r i a ł u dla ratułow­ s t a r o ś w i e c k u w y k u ł , o b r u s y ł przy watrze, opalił, skich w y t w ó r c ó w b y ł Ż y d Singer w N o w y m Targu. opucył i do muzeumu zaniósł — to w n e t k i j ą powie­ On to hurtowo s p r o w a d z a ł z Wiednia a l p a g o w ą b l a ­ sili na k o ł k u i n a j m ą d r z e j s i panowie gęby rozdzia­ c h ę i różnej g r u b o ś c i d r u t alpagowy, z k t ó r e g o w i a l i , kiele to stare a p i k n e ć " z łatwością specjaliści w y k o n y w a l i pojedvncze lub p o d w ó j n e ł a ń c u s z k i do spinek czy kapeluszy. Od „Cego by c h ł o p dla chleba nie zrobił... — filozo­ Singera detalicznie k u p o w a l i r a t u ł o w i a n i e potrzebny ficznie stwierdza K u b i n . — K i e stryka Andrzeja T o n i m surowiec. sagę z w ó j t o s t w a zrzucili, chycił się i on f a j k i robić. By z głodu nie s k ą p i e c ! " Tej na w i e l k ą s k a l ę zakrojonej, j a k na wiejskie sto­ sunki na Podhalu, w y t w ó r c z o ś c i ludowej kres p o ł o ­ To syn jego, Józef Ż o ł n i e r c z y k Tonsaga, dziś ucho­ żyła wojna 1914 roku. dzi na Podhalu za najsłynniejszego fajkarza. A l e choć to zięć Kubina, ten stwierdza, że Żołnierczyk p o j ę ­ Z n i k n ę l i liczni w y t w ó r c y fajek i spinek. W i e l u pa­ cia nie ma, j a k to n a p r a w d ę fajka w y g l ą d a ć powinna dło na wojnie. I n n i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i . Starsi i j a k i e to się f a j k i rozmaite za austriackich czasów pomarli, a m ł o d s i nie k w a p i l i się do roboty. Z a b r a k ł o robiło! Chciał m u K u b i n p o k a z a ć , aby się przy n i m tradycyjnego m a t e r i a ł u . Z odciętego g r a n i c ą Wiednia nauczył, cóż, gdy starcza m u to, czego s i ę od ojca przestano s p r o w a d z a ć a l p a g o w ą b l a c h ę i d r u t y . Singer n a u c z y ł i na co ma zbyt. przewoził teraz z Bielska b l a c h ę m i e d z i a n ą i od tej pory zaczęły się p o j a w i a ć miedziane spinki I f a j k i Do wojny 1914 r o k u h u c z a ł wieczorami R a t u ł ó w od r u g u j ą c e stary „ b a k f o n " . u d e r z e ń u w i j a j ą c y c h się po skończonej dziennej p r a ­ cy w p o l u górali, k t ó r z y ślęczeli przy kagankach Guziki do koszul i papierosy w z ę b a c h zrobiły i lampach naftowych do p ó ź n a w noc nad w y k o n y ­ swoje. Zapotrzebowanie na f a j k i m a l a ł o . S p i n k i stały waniem fajek czy spinek. K a ż d y s t a r a ł się p a r ę się jedynie n i e d z i e l n ą ozdobą przy koszuli. groszy dorobić fajkarstwem. Dziś zaledwie d w ó c h czy trzech c h ł o p ó w znaleźć by G ł ó w n y m i odbiorcami owych fajek b y l i Żydzi, m o ż n a w R a t u ł o w i e , k t ó r z y potrafiliby jeszcze w y ­ k t ó r z y z w o r k a m i łazili po wsi i zakupywali całą p r o ­ k o n a ć r ó ż n e f a j k i , j a k i e za austriackich c z a s ó w na­ d u k c j ę , ile t y l k o R a t u ł ó w m ó g ł 2robić. J e d n a k ż e cho­ gminnie produkowano. B r a k i blachy miedzianej, 37» �Hyc. Л. Głowica ciupagi z mosiądzu, wykonana przez Andrzeja Opaciona Kubina, Fot. Л. Wierzbicka �Hyc. 7 a i 7b. Stalowa głowica ciupagi z nakładką na ostrzu mosiężną. Fot. Jan Swiderski Wyk. Andrzej Opacian K u b i n . 381 �nie m ó w i ą c o alpadze. Ze starej amunicji, przywo­ żonej p r z e w a ż n i e ze Śląska, wydobywa się potrzebny surowiec i przekuwa na m i e d z i a n ą b l a c h ę . P r z e w a ż ­ nie jednak rozkuwa się na b l a c h ę w ł a s n o r ę c z n i e stare, srebrne monety lub z nich kręci potrzebny drut. S t ą d niezmiernie wzrasta cena samej robocizny. „ K i e by płacili, to my by i ze złota r o b i l i s p i n k i " — śmieje się K u b i n . Stara w y t w ó r c z o ś ć r a t u ł o w s k a podupada. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęli się r a t u ł o w i a n i e p o d r e p e r o w y w a ć finansowo haftem tan­ detnych pantofli „ z a k o p i a ń s k i c h " z j e d w a b n ą sza­ r o t k ą czy ostem, zamawianych masowo przez produ­ centów p a m i ą t e k z a k o p i a ń s k i c h . Dopiero ostatnimi czasy, w z w i ą z k u z rozwojem zespołów t a ń c a i pieśni na p o d h a l a ń s k i e j wsi, wzrosło zapotrzebowanie na tradycyjne spinki, pasy czy c i u ­ pagi. K a ż d y m ł o d z i k stara się ookompietowac s t r ó j tradycyjnymi ozdobami z metalu. Konkursy sztuki ludowej k i e r u j ą u w a g ę na stare u m i e j ę t n o ś c i i wzory. Sam K u b i n przyznaje, że p o c z ą t k o w o i on nie miał ochoty uczestniczyć w konkursach sztuki ludowej. Dlatego to na Konkurs P o d h a l a ń s k i e g o P a m i ą t k a r ­ stwa w 1953 roku nie n a d e s ł a ł w terminie swoich w y r o b ó w i dopiero p o j a w i ł się z n i m i przed s a m ą w y s t a w ą , wskutek czego, mimo wysokiego poziomu Ich j a k o ś c i technicznej i artystycznej, o t r z y m a ł t y l k o d r u g ą n a g r o d ę , i to w drodze w y j ą t k u , a nie p i e r w ­ szą, jaka by m u słusznie p r z y p a d ł a , gdyby p r z y s ł a ł swe w y r o b y w terminie. Stare wzory srebrnych fajek w y k o n a ł dopiero na Ogólnopolską W y s t a w ę Sztuki Ludowej w z w i ą z k u z Dziesięcioleciem Polski Ludowej. Najgorzej działo się z t r a d y c y j n ą w y t w ó r c z o ś c i ą l u ­ dową za c z a s ó w okupacji niemieckiej. W y w ó z k a ludzi przez arbeitsamty, akcja „góralenvolku", z u p e ł n y brak surowca — zniechęcały do j a ­ kiejkolwiek pracy, a o spinkach i fajkach nikt w ogóle nie m y ś l a ł , całą e n e r g i ę w y t ę ż a j ą c na w a l k ę z g ł o d e m i okupantem. Andrzej K u b i n wziął się wtedy do w y r o b u ciupag oraz, co było popłatniejsze, do wyrobu w ł a s n e g o po­ m y s ł u „ m i n c e r z y " (rodzaju wagi rzymskiej). Prostej konstrukcji te „ m i n c e r z e " , o d w a ż a j ą c e z do­ k ł a d n o ś c i ą do g r a m ó w , c h ę t n i e nabywane są przez p o d h a l a ń s k i c h b a c ó w . Ł a t w o je bowiem, i to bez l ę k u 0 uszkodzenie, w y w i e ź ć na wozie, czy też przytroczo­ ne do konia, na g ó r s k i e hale, gdzie s ą n i e o d z o w n ą częścią pasterskiej gospodarki przy o d w a ż a n i u s e r ó w 1 bryndzy. „ M i n c e r z e " te z a p e w n i ł y K u b i n o w i s ł a w ę na ta­ t r z a ń s k i c h halach. Gdziekolwiek latem spacerem zajdzie, w i t a go n a r ó d pasterski, ł a d u j ą c na p o ż e g n a ­ nie serki i „ b u n c " do torby. Specjalnie z a s ł y n ą ł t e ż na Podhalu typ ozdobnej, ciężkiej ciupagi, opracowany przez Kubina i obecnie już rozpowszechniony na c a ł y m Podhalu, od R a t u ­ łowa po Morskie Oko. Nie masz szanującego s i ę bacy, k t ó r y by z okazji redyku nie p a r a d o w a ł z p o d o b n ą c i u p a g ą — c i u p a g ą Kubina. Toporzysko ciupagi z twardego drzewa opala K u b i n w jasnociemne p r ę g i , p o l i t u r u j ą c całość, po czym okuwa stylisko na tradycyjnie spłaszczonej z e w n ę t r z ­ nej stronie „ z b y r c ą c y m i " k ó ł e c z k a m i (rzadziej ć w i e ­ kami). Ozdobnie w y k o n a n y m i miedzianymi ł a p k a m i , o b e j m u j ą c y m i z trzech stron drzewce, osiąga efekt bogactwa i siły toporzyska. Sama metalowa „ r ą b a n k a " opracowana bywa dwo­ jako: albo zwyczajnie odlana z jednolitej masy me­ talowej (ze stali lub m o s i ą d z u ) — ozdobiona jest t r a ­ dycyjnie sztaneowanymi wzorami gwiazdek, p ó ł k s i ę ­ życów i g a ł ą z e k r o ś l i n n y c h ; albo odlana ze stali — zostaje dodatkowo zaopatrzona w m i e d z i a n ą o z d o b n ą p o c h w ę , p r z y k u t ą t a k ż e ozdobnymi ć w i e k a m i do ż e ­ laza. Tak bogato w y g l ą d a j ą c a ciupaga służy jedynie do parady, a nie nadaje się w zasadzie do r ą b a n i a , j a k stara g ó r a l s k a „ r ą b a n k a " , p i e r w o w z ó r obecnych ciupag. ! • -f Sam K u b i n dla siebie odlał srebrne toporzysko, ozdabiając je spotykanym ongi naturalistycznym r y towaniem, p r z e d s t a w i a j ą c y m Giewont, regle i . . . sza­ r o t k ę — w y m y s ł daleko późniejszy, jak wiemy! ! 382 P o m y s ł zaopatrzenia „ r ą b a n i c y " w m i e d z i a n ą po­ c h w ę , c h r o n i ą c ą dłoń przed skaleczeniem o ostrze z żelaza czy stali, znany b y ł już zasadniczo i dawniej, j a k w i d a ć to z posiadanych przez Muzeum T a t r z a ń ­ skie o k a z ó w . Wydaje się, że p o w s t a ł on pcd w p ł y w e m w y m a g a ń „ p a n ó w " w X I X jeszcze wieku, pierwszvch entuzja­ stów Góralszczyzny i sztuki ludowej Podhala, k ó r z y wprowadzili m o d ę zakupywania sobie ciupag do cho­ dzenia na wycieczki w Tatry. Lecz że nie przvzwyczaj o n y m do obchodzenia się z „ r ą b a n k ą " g ó r a l s k ą k a ­ leczyło w i d a ć dłoń ostrze stalowe toporzyska, po­ mysłowi w y t w ó r c y l u d o w i Podhala zaczęli o k u w a ć ostrze w miedzianą pochewkę, przvmocowana ć w i e k a m i do stali, w y k o r z y s t u j ą c naturalnie z w r o ­ dzonym sobie poczuciem artystycznym owe okucia celem w y w o ł a n i a zdobniczego efektu. P r z y z n a ć trze­ ba, że i m to w p e ł n i u d a ł o ! Andrzej K u b i n jest zda­ nia natomiast, że ciupaga z o p r a w k ą na ostrzu to t y p ciupagi „zbójnickiej". Typ drugi nazywa on „ s a b a łówką". J u ż za czasów S a b a ł y s ł y n ą ł jego brat, Józek, z w y ­ robu ciupag dla „ p a n ó w " . R ó w n i e ż znanym w tych czasach jako w y t w ó r c a podobnych ciupag był niejaki Stanik. Podana przez nas na fotografii ciupaga da­ tuje się z tych czasów, choć nie wiadomo d o k ł a d n i e , kto był jej autorem. M e t o d ę opalania drzewa w pasy spotykamy w bar­ dzo p r y m i t y w n e j formie na starych laskach paster­ skich Podhala. Lecz dopiero K u b i n z p r y m i t y w n y c h tych p i e r w i a s t k ó w zdobniczych o p r a c o w a ł ów 1yp bogatej, technicznie d o s k o n a ł e j pod k a ż d y m w z g l ę d e m ciupagi ozdobnej, że j ą tak nazwiemy. Toteż po c i u ­ p a g ę do Kubina chodzą wszyscy, c h o ć cena jej jest n i e m a ł a , r ó w n a się cenie owcy i waha się — z a l e ż ­ nie od opracowania i modelu — od 250 do 400 zł. R ó w n i e ż srebrne f a j k i Kubina pokazanego przez nas typu ceni sam w y t w ó r c a od 200 do 300 zł. Dla p o r ó w n a n i a dodamy, że z w y k ł a fajka np. u Józefa Żołnierczyka kosztuje 40 zł, ozdobniej sza z kogucikiem do 80 zł. O cenie decyduje t u nie tyle sam m e ­ tal, ile wykonanie precyzyjne, bogate — wypieszczo­ ne. K u b i n tandety robić nie chce, zbyt d u m n y ze swej u m i e j ę t n o ś c i i zbyt z a m i ł o w a n y w swej sztuce odziedziczonej po dziadach. Zna on wszystkie t a j n i k i swego kunsztu, wszystkie sposoby i metody, k t ó r e s p r a w i a j ą , że p a t r z ą c na jego w y r o b y ma się czasem w r a ż e n i e , iż robił je j u b i l e r czy j a k i majster f r a n ­ cuskich brązów, k t ó r e g o l e k k o ś ć dotknięcia zniewala metal do w y r a ż e n i a wszystkiego, co mistrz zechce. N i e s ł y c h a n i e prosty jest przy t y m warsztat pracy Kubina. Izdebka „na oborze", koło mieszkalnego do­ m u całej rodziny, opatrzona j e d n y m oknem i w e j ­ ściowymi drzwiami. Ł a w a pod oknem, oczerniona od d y m u p ó ł k a — niewielka, na niej leżą p i l n i k i , d ł u t k a , sztance i blachy. Stół — warszlat, na k t ó r y m ludowy majster wykonuje swój z a w ó d . Narzędzia to k i l k a r o d z a j ó w p i l n i k ó w , d ł u t e k , m ł o t k ó w , nóż, metalowe k o w a d ł o i niezawodny wzrok oraz pewna siebie r ę k a g ó r a l a . P i l n i k i — kupowane, gdy m o ż n a było je dostać, ale i wykonywane samemu, gdy zaj­ dzie tego potrzeba. Nóż w y k o n a n y z hartowanei stali, wyklepany w ł a s n o r ę c z n i e , po czym n i m ryzuje się nie z a h a r t o w a n ą s z t a b k ę metalu w karby p i l n i k a i har­ tuje metal. l Pierwotnie ponoć radzili sobie, j a k moglj, n o ż e m i siekierą, j a k twierdzi K u b i n . A l e to dolyczy za­ m i e r z c h ł e j przeszłości. S t ą d to naiwne, niezdarne t r o c h ę p r y m i t y w y , j a k i e w i d z i m y w dziedzinie spi­ nek i fajek w naszych muzeach etnograficznych. Ro­ bota Kubina zdradza wiekowe udoskonalenia kunsztu. O spinkach lanych twierdzi K u b i n , że robiono je raczej na Słowacji i że k t o by się dziś baw ł w t a k ą d ł u g ą robotę, jeśli p r ę d z e j przychodzi b l a c h ę w y k l e ­ p a ć i w y s z t a n c o w a ć a obrobić, choćby n a d a j ą c za­ k o ń c z e n i o m spinek f o r m ę g ł o w y zbójnika, j a k to czyni K u b i n , miast łby kogucie sadzić. Aczkolwiek jednak sama nauka techn'cznej o b r ó b k i metalu zgodnie z t r a d y c j ą l u d o w ą Podhala nie na­ leży do zbyt skomplikowanych, K u b i n uparcie t w i e r ­ dzi, że potrzeba około 10 lat pracy, aby w p e ł n i opa- �Ryc. 8. Spinki góralskie. Ryc. 9. Srebrne spinki góralskie Boczne mosiężne, Fot. Jan wykonane przez środkowa srebrna. Wyk. Andrzej Opacian K u b i n . Swiderski. Andrzeja Opaciana Kubina. Fot. Jan Swiderski �u o w a ć wszystkie tajemnice kunsztu i tak w y r o b i ć sobie r ę k ę i oko, aby d o r ó w n a ć robotom najlepszych m i s t r z ó w l u d o w y c h u b i e g ł y c h lat. Z a p y t y w a n y przez nas, czy pozostawi synowi ta­ j e m n i c ę swego kunsztu, wzrusza ramionami. Jak trzeba, starszy syn m u pomaga, i owszem, cóż, kiedy ,,nie widzi tako, jako ja w i d z ę " ! Nie dostrzega sub­ telnych różnic uderzenia dłuta, nie ma wyczucia f o r m i ich zestawu. To trzeba czuć okiem, j a k zestawić kółka, serca (parzenice) i klucze w spince. D o b ó r proporcji w y c i ę ć do k o n t u r u całości — o t y m musi k a ż d o r a z o w o d e c y d o w a ć sam w y t w ó r c a , aby s t w o r z y ć w ł a s n y t y p spinki czy fajki, w ł a s n y , chociaż oparty na tradycyjnych motywach zdobniczych. Samo ślepe kopiowanie daleko nie doprowadzi. Trzeba k a ż d ą s z t u k ę czuć. Starszego jego syna cieszy motoryzacja, m u s i a ł m u motor k u p i ć . P r z e d w c z e ś n i e z m a r ł y m ł o d s z y syn — o, ten b y ł b y w i e l k i m majstrem. Jako dziecko uparcie p o d p a t r y w a ł ojca i kiedyś podczas jego nieobecności dorwawszy się sam do warsztatu, w y k o n a ł t a k ą spinkę, że Rubi­ nowi trudno było o d r ó ż n i ć r o b o t ę syna od swojej. Z niego b y ł b y majster, cóż z tego, kiedy m u się zmarło... Sam K u b i n uczył się przez podpatrywanie najlep­ szych m a j s t r ó w i ścisłe n a ś l a d o w n c t w o n a j p i ę k n i e j ­ szych prac, a ż zdobył p e ł n i ę swobody twórczej i m ó g ł k o m b i n o w a ć samodzielnie, j a k zechciał! Gnanv am­ bicją, p e ł e n u p o r u i cierpliwości, p r z e w y ż s z a ł swych majstrów. Gdy nawet teraz jeszcze ż y c e stawia przed n i m nowe zadania, rad p r ó b u j e swych sił. On to w y m y ś l i ł przy swoich spinkach с ężko kowane ł a ń ­ cuszki, z a k o ń c z o n e t r ó j k ą t n y m wisiorkiem z metalu, bo go mierziły tradycyjne w i s i o r k i z czerwonej w e ł ­ ny, gdyż zbyt p r ę d k o się t a r g a j ą i b r u d z ą . D l a ..fra­ j e r k i " w y k o n a ł b r o s z k ę o p a r t ą na robociźnie staro­ ś w i e c k i c h guzów do p a s ó w bacowskich. C i u p a g ę też sam w y m y ś l i ł i „mimcerz". Cieszy go twórczość, k a ż d e nowe trudne zadanie, nad k t ó r y m trzeba s.e nogłowić, by je rozwiązać zgodnie z t r a d y c j ą i nową potrzebą. : E r r a t a cja 384 W n r 4/1955 r. na str. 195 przestawiono rycin p o z o s t e j ą bez zmian. klisze (ryc. 3 i ryc. 4). Podpisy i numera­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3567d2d0f5177e2ddf3419694726f949.pdf 426e7bda7348820efe61b5ff4a8eea94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource tkactwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4429 Title A name given to the resource Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w zakresie tkactwa ludowego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 2 I i . 1. Wystawa Bożena „O z okazji 20-lecia „Opocznianki", czerwiec I К 1969 r. Opoczno. II. 2. Opoczyński strój dziecięcy. Gołcz P О С Z N A N Obchodzone w br. 20-lecie Cepelii sprzyja obra­ chunkom, a zwłaszcza podsumowaniu minionych lat. Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego „Cepelia" zrzesza na terenie całej Polski 80 spół­ dzielni. Część z nich p o w s t a ł a w miastach w o j e w ó d z k i c h , po­ wiatowych b ą d ź osiedlach i zajmuje się p r o d u k c j ą arty­ styczną opartą o projekty a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , część na­ tomiast rozsiana jest po wsiach i m a ł y c h miasteczkach, wszędzie tam, gdzie istnieją o ś r o d k i twórczości ludowej. Do najlepszych należy „ O p o c z n i a n k a " w Opocznie, dzia­ łająca w bogatym, ż y w y m regionie, spółdzielnia znana ze swych wysokich osiągnięć artystycznych i dlatego za­ sługująca na bardziej szczegółowy opis i analizę. Region opoczyński, w k t ó r e g o o b r ę b i e położone są wsie objęte działalnością „ O p o c z n i a n k i " , został określony jako zamknięta jednostka kulturowo-etnograficzna i jako jednostka fizjograficzna jeszcze przez badaczy X I X w i e ­ ku. Pokrywa się on w zasadzie z terenem p o w i a t u opo­ czyńskiego oraz p o w i a t u przysuszańskiego, granicząc z grupami etnicznymi o nieco i n n y m p r o f i l u k u l t u r o ­ wym: r a w s k ą od północy, p i o t r k o w s k ą od zachodu, ra­ domską od wschodu i k o n e c k ą od p o ł u d n i a . Warunki fizjograficzne regionu opoczyńskiego z a w a ż y ł y — obok innych przyczyn —* na stosunkowo s ł a b s z y m rozwoju A" I J E J 20 L A: T rolnictwa, sprzyjając z kolei hodowli owiec, na licznych ł ą k a c h c i ą g n ą c y c h się w z d ł u ż brzegów Pilicy oraz jej ważniejszych d o p ł y w ó w — Czarnej i Drzewiczki. Hodo­ w l a owiec w p ł y n ę ł a z kolei na rozwój wytwórczości tkac­ k i e j , bazującej na wełnie jako surowcu. Ziemie nadpiliczne m a j ą peryferyjny charakter w sto­ sunku do historycznych dzielnic Polski: Mazowsza, Ma­ łopolski, Łęczyckiego i jako teren przejściowy s t a n o w i ą p e w n ą całość w zakresie tradycyjnej kultury wsi. „Opoczyńskie — stwierdza J. Krajewska — leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Ma­ zowszem, posiada wiele cech w s p ó l n y c h obu regionom, w p ł y w Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyń­ skim s t r o j u " . Dawniej zresztą powiat opoczyński sta­ n o w i ą c y centrum regionu wchodził częściowo w o b r ę b historycznego Mazowsza i chociaż obecnie pod wzglę­ dem administracyjnym należy do w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego, kulturowo z w i ą z a n y jest o wiele silniej z Ma­ zowszem niż z M a ł o p o l s k ą . l 2 3 L u d n o ś ć zamieszkująca wsie opoczyńskie stanowi nie­ w i e l k ą g r u p ę etnograficzną, k t ó r a z a c h o w a ł a bogatą, tra­ dycyjną k u l t u r ę ludową, w y r ó ż n i a j ą c ą j ą spośród otocze­ nia, „od n i e p a m i ę t n y c h czasów stanowili z w a r t ą , wyod­ r ę b n i a j ą c ą się społeczność l o k a l n ą o dużych tendencjach zachowawczych, zwłaszcza w zakresie tradycji i postaw 213 ��4 społecznych" . N i e w ą t p l i w i e na zachowanie na t y m te­ renie wielu e l e m e n t ó w tradycyjnej k u l t u r y ludowej miało wpływ to, że typowe wsie opoczyńskie p ó ł n o c n e j części regionu, zachodniej oraz jego centrum, to dawne wsie królewskie i biskupie, gdzie istniała w i ę k s z a swoboda w traktowaniu poddanych, a co za t y m idzie k u l t u r a materialna i duchowa r o z w i j a ł a się t u bujniej niż we wsiach szlacheckich. Przejawem zachowania w O p o c z y ń skiem żywej k u l t u r y ludowej są r ó ż n e dziedziny t w ó r ­ czości, a przede wszystkim wspomniane j u ż tkactwo, strój ludowy, w mniejszym zakresie haft, wycinanki, p i ­ sanki, bukiety z bibuły, ż y w y jest r ó w n i e ż folklor, t a ń c e i pieśni. Umiejętności l u d u opoczyńskiego od dawna już pod­ kreślano w opisach krajoznawczych. Tak np. czytamy w dziewiętnastowiecznych „ K ł o s a c h " „...kobiety bez w y ­ jątku umieją robić p ł ó t n o oraz p i ę k n e i d o s k o n a ł e w e ł niaki na fartuchy, kiecki, robią też sukno na sukmany, pasy dla chłopów b i a ł e na co dzień, o d ś w i ę t n e czerwone... a takiej umiejętności i p r a c o w i t o ś c i nie znajdzie znów na Mazowszu, a przynajmniej w okolicach..." i dalej o stroju „strój ten p i ę k n y i charakterystyczny t r z y m a się okolicy nadpilicznej, nie umiem oznaczyć d o k ł a d n i e gdzie się kończy. Blisko stąd, poza D r z e w i c ą i Rusino­ wem w Smogorzewie, z tej strony Przysuchy lud j u ż inaczej się ubiera... kobiety nie tak c z e r w i e n i ś c i e w y ­ glądają" . 5 Region opoczyński należy obecnie do lepiej zbada­ nych w Polsce. Pierwszy nader p e ł n y zbiór m a t e r i a ł ó w etnograficznych p o d a ł Oskar Kolberg, z jego przekazu wiemy też, że w O p o c z y ń s k i e m dodatkowym ź r ó d ł e m za­ robków obok rolnictwa b y ł p r z e m y s ł górniczo-hutniczy, a w Smagowie, Przysusze, Drzewicy istniały i dobrze prosperowały huty ż e l a z a " . W okresie m i ę d z y w o j e n ­ e n y m z a j m o w a ł się O p o c z y ń s k i e m Tadeusz Seweryn, prze­ w a ż n i e obrzędowością, l i t e r a t u r ą i p l a s t y k ą . J. Wiś­ niewski o m a w i a ł gospodarcze w a r u n k i ż y c i a . Z jego relacji dowiadujemy się, że w drugiej połowie X V I I I i w X I X w. niewielka liczba m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się handlem i r z e m i o s ł e m opartym o miejscowe surowce, a część ludności p r a c o w a ł a w w y t w ó r n i a c h tkackich, manufakturach i fabrykach. Na osobną u w a g ę zasługują prace ucznia Tadeusza Seweryna, znanego badacza k u l t u r y ludowej środkowego dorzecza Pilicy — J. P. Dekowskiego. 7 8 Bardziej szczegółowe badania terenu przeprowadzono już po drugiej w o j n i e . W rezultacie p o w s t a ł y prace za­ r ó w n o o charakterze monografii tematycznych, jak też szczegółowe opracowania poszczególnych wsi. Dużo uwa­ gi poświęcono sztuce ludowej, zwłaszcza w opracowa­ niach Instytutu Sztuki P A N . 9 10 O artystycznej wytwórczości regionu pisali r ó w n i e ż : Blanka K a c z o r o w s k a , Zofia G ł o w a , Janina K r a j e w ­ ska , Krystyna K o n d r i a t i u k o w a Bogusław Kowalec , a zwłaszcza w y b i t n y znawca tego regionu Jan Piotr Dek o w s k i . Bogatym ź r ó d ł e m m a t e r i a ł o w y m z zakresu sztuki ludowej są też katalogi przewodniki i sprawoz­ dania z k o n k u r s ó w . n ls 1 2 15 16 18 Jak w i ę c widać, zainteresowania badawcze k u l t u r ą regionu opoczyńskiego dotyczyły w p o w a ż n y m stopniu sztuki ludowej, d a j ą c stosunkowo p e ł n y i aktualny jej obraz w momencie, gdy zdecydowano się na utworzenie przez Cepelię w Opocznie o ś r o d k a p r z e m y s ł u c h a ł u p n i ­ czego. W 1950 r. p o w s t a ł a spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " n a w i ą z u j ą c w swym charakterze do działalności powsta­ łej wcześniej spółdzielni „Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowe­ go", s p ó ł d z i e l n i , k t ó r a pierwsza z a i n i c j o w a ł a akcję opieki upowszechnienia twórczości ludowej. ie II. 3. Występ zespołu „Opocznianki", Opoczno 1969 r, 11. 4. Kilim — narzuta, wełna, rekonstrukcja z zapaski z 1915 r. Kruszewice, pow. Opoczno. II. 5, Kilimek, wyk. 1950 г., rekonstrukcja z zapaski. Młynczysko, pow. Opoczno. II. 6. Narzuta —. kraciak w koziołki, wzór współczesny, len z welną^ Й, 7, Zapaską opoczyńska. 215 �I I . 8. Dzianina na pelerynę damską. II. 9. Kilim w koziołki, ną, wzór współczesny. Opoczno. II. 11. Narzuta na tapczan, Kilim, wełna. Smardzewice, pow. Opoczno. len z wełną. rekonstrukcja Opoczno. Ił. 10. Kilim z zapaski. Gapinin, w koziołki, len z weł­ pow. Opoczno. II. 12. «м ш «ж «t л* •ж m m urn í mm -mm mm mk > «5Шш» «• «* *» *•«**««» •» «•» 9 Ш ШЩ «*< «99 •» «• " » a m m m m ' -m «. m •«* » wm ж m. ф <m вш »m Ш> **• «* «** •»"» **» mm am mm mm mmm» se* *s» «да «я» ш» »ш ^ ЦШ Ш W J8»W И " * ®m «и -«ü» • **** w at am a» «• «w «ж» «• S <*» S <"» : •" 2 * « 2 * «a» **" «w« »™ ^ S 2 ¡ fi 5 wm mm *Ш m> m m «¡* «W Ж* **» • #•» *» •* • " » * • • » * «» *» »• «8 «»» «И •*> W» «• •» * ^ ym *m »»» ««*. *** яш W «w» «ВД *• ** 2 2 С » Г Z «ss» ;.$pt «S# **» »» •.««* *** " W : • : �ИМИ ""НИ .. .. i г: i i;. i i f »i:.-; ¡i ; > i ¡; : ,»¿Plflf • НОН ...... . ... i? >:' t 'iimniitiiiniiiimiitiiinimiin н 11 hiiihii mmjmj^ji » ¡HiiiHiatiiiiiiiiiiuimiinmi!iHmiiiitHiiiiiii!s>i!iiiiiiiiiiitiiiiuui 15 • И В Е -v••• ••• •c-'r '.;'">"i::a.i.. s i » * - * * . * л ц . - ? * з ч % ÍT i . s : • i , :,J» • P o d s t a w o w ą dziedziną z a i n t e r e s o w a ń „ O p o c z n i a n k i " było wielobarwne tkactwo w e ł n i a n e , w mniejszym za­ kresie lniane. Tkactwo to w czasie powstania spółdzielni żywe jeszcze było we wsiach położonych na p o ł u d n i e i północ od Opoczna — takich j a k : Ogonowiee, Sitowa, Karwice, Bukowiec, K r a ś n i e a , Studzianka i Radzice . Żeby dobrze z r o z u m i e ć późniejsze metody d z i a ł a n i a „Opocznianki", należy k r ó t k o s c h a r a k t e r y z o w a ć działal­ ność tej spółdzielni, a w ł a ś c i w i e jej oddziału w Opocz­ nie, egzystującego od 1948 r o k u . I s t n i a ł y dwa k i e r u n k i w działalności łódzkiej spółdzielni z m i e r z a j ą c e do oży­ wienia artystycznej w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Jeden to or­ ganizowanie k o n k u r s ó w i wystaw sztuki ludowej, drugi instruktaży. W w y n i k u tych ostatnich p o w s t a ł y cepeliow­ skie zespoły tkackie w Rzeczycy, K r ó l o w e j Woli, C h o r z ę cinie, Monicach, Smardzewicach . Konkursy na trady­ cyjne przedmioty sztuki ludowej poprzedzane były zwy­ kle badaniami terenowymi, przeprowadzanymi w s p ó l n i e z Muzeami Regionalnymi oraz W y d z i a ł a m i Kultury PWRN. iNiektóre z nich, j a k np. na w y c i n a n k ę opoczyń­ ską powtarzano, p r z y c z y n i a j ą c się w ten sposób do pod­ niesienia jej poziomu artystycznego. Inne konkursy obej­ m o w a ł y haft opoczyński, przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę ­ dowością. „ T o w a r z y s z y ł y konkursom pokazy i wystawy sztuki ludowej organizowane nie tylko w miastach ale i we wsiach. Na p r z y k ł a d cykl wystaw w Rawskiem, Opoczyńskiem, w czasie obozu s t u d e n t ó w w Sulejowie, jak r ó w n i e ż późniejsze wystawy w Rzeczycy, I n o w ł o dzu, K r ó l o w e j W o l i , i w Monicach" . J u ż wtedy sięgano po autentyki sztuki ludowej. U z u p e ł n i e n i e m wystaw i k o n k u r s ó w były wydawane katalogi z nazwiskami 20 2 1 22 23 t w ó r c ó w , spisem e k s p o n a t ó w , ilustracjami. Rozwój go­ spodarki socjalistycznej w k r a j u nie w p ł y n ą ł w p i e r w ­ szych latach po wojnie, na kierunek p r z e o b r a ż e ń gospo­ darczych i społecznych Opoczyńskiego. Reforma rolna w zasadzie nie zmieniła struktury obszarowej gospo­ darstw, a procesy industrializacji nie o b e j m u j ą jej swoim g ł ó w n y m nurtem. W Opoczyńskiem gleba jest średnio urodzajna i p r z e w a ż a d u ż a ilość drobnych gospodarstw rodzinnych. Dla ludności wiejskiej związanej z tradycyj­ ną f o r m ą gospodarowania koniecznością stał się dodat­ kowy dochód w b u d ż e c i e gospodarstwa, k t ó r y by pozwa­ lał na p o w a ż n i e j s z e inwestycje. Szczególnie rósł problem zatrudnienia kobiet. W z w i ą z k u z t y m w 1949 r. w Opocznie zorganizowano kurs dziewiarstwa ręcznego, w w y n i k u k t ó r e g o 30 kobiet otrzymało upragnione za­ trudnienie. Jest to o tyle w a ż n e w naszych r o z w a ż a ­ niach, że stąd bierze p o c z ą t e k późniejsza produkcja dzie­ wiarska w „Opoczniance". M o ż e m y też stwierdzić, że w t y m samym r o k u p o w s t a ł zalążek własnego zespołu re­ gionalnego „ O p o c z n i a n k a " . Na wystawie sztuki ludowej w Łodzi w y o d r ę b n i o n o po raz pierwszy ekspozycję re­ gionu opoczyńskiego, a zaproszonych gości witały śpie­ wem opocznianki w oryginalnych strojach ludowych. 2 maja 1950 r. o ś r o d e k w Opocznie przekształcił się w s a m o d z i e l n ą j e d n o s t k ę gospodarczą i Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ O p o c z n i a n k ę " , k t ó r a s w ą działalność rozpoczęła od w s p ó ł p r a c y z orga­ n i z u j ą c y m się Wtedy P a ń s t w o w y m Zespołem Pieśni i T a ń c a „Mazowsze", z a o p a t r u j ą c go częściowo w stroje regionalne zakupione w terenie, częściowo szyjąc dla n i c h w spółdzielni. 24 217 5!1 �Działalność każdej spółdzielni cepeliowskiej charak­ teryzuje zawsze d w u k i e r u n k o w o ś ć ; gospodarczy k i e r u ­ nek działania oraz kulturalno-artystyczny. H i s t o r i ę dzia­ łalności „ O p o c z n i a n k i " m o ż e m y podzielić na trzy duże okresy o w y r a ź n i e o d r ę b n y c h cechach. Pierwszy okres od momentu powstania do 1954 r. m o ż n a n a z w a ć okresem spontanicznym. C e c h o w a ł go przede wszystkim zapał ludzi, k t ó r z y często furmanka­ m i pokonywali odległości, celem pozyskania tkaczek do chałupniczej pracy w spółdzielni. W t y m okresie w y s t ę ­ powały duże t r u d n o ś c i natury organizacyjnej spowodo­ wane brakiem zaufania ludzi do nowej formy organiza­ cyjnej — spółdzielczości pracy. Nie było natomiast ogra­ niczeń toku produkcyjnego w a r u n k a m i technicznymi, j a k to ma miejsce obecnie , tzn. nie o b o w i ą z y w a ł y ścisłe normy surowcowe i czasowe. Był to okres powsta­ wania i krystalizowania się metod d z i a ł a n i a spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego w ż y w y m regionie. Problemem od p o c z ą t k u n a s t r ę c z a j ą c y m duże t r u d n o ś c i b y ł o zaopatrzenie w surowce i farbowanie p r z ę d z y . Okres drugi (mniej więcej od 1958 r.) c h a r a k t e r y z o w a ł y w y s t ę p u j ą c e coraz częściej t r u d n o ś c i n a t u r y ekonomicz­ nej, spowodowane m . i n . brakiem z a m ó w i e ń ¡na produ­ kowane wyroby sztuki ludowej, m a ł ą w y d a j n o ś c i ą p r y ­ m i t y w n y c h krosien w pracy c h a ł u p n i c z e j , dostarczaniem spółdzielni niskogatunkowych s u r o w c ó w , n i e u d o l n ą orga­ nizacją pracy. Czynniki te w sposób d e c y d u j ą c y w p ł y ­ n ę ł y na z m i a n ę p r o f i l u spółdzielni. W y k o r z y s t u j ą c k o ­ n i u n k t u r ę p a n u j ą c ą w ó w c z a s na r y n k u , uruchomiono p r o d u k c j ę błyszczących kap, stylonu, śpioszków, s w e t r ó w wykonywanych maszynowo, j e d n o c z e ś n i e ograniczając p r o d u k c j ę r e g i o n a l n ą , a nawet ręcznego dziewiarstwa. R o z w i ą z a n o t e ż zespół regionalny. Okres ten zakończył się akcentem optymistycznym — w y s t a w ą produkcji 25 2 6 218 spółdzielni, g ł ó w n i e tkactwa regionalnego w Domu Sztu­ k i Ludowej w Warszawie z w y s t ę p a m i reaktywowanego zespołu i kapeli — p o z w a l a j ą c y m m i e ć n a d z i e j ę na po­ w r ó t do dobrych tradycji pierwszych lat działalności „ O p o c z n i a n k i " . R o z p o c z y n a ł się trzeci okres w jej dzia­ łalności, okres tworzenia p r a w i d ł o w e g o modelu spółdziel­ ni cepeliowskiej, zgodnie z jej statutowymi zadania­ m i . Zamyka go znakomita wystawa produkcji spół­ dzielni, zorganizowana m. i n . z okazji 25-lecia PRL i 20-lecia istnienia „ O p o c z n i a n k i " . 21 P r z y s t ę p u j ą c do szczegółowego o m ó w i e n i a pierwsze­ go okresu działalności „ O p o c z n i a n k i " należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć celowość jej powstania na t y m terenie. Jako jednostka gospodarcza m i a ł a zapewnić stały dochód ludności m a ł o r o l n e j , b ę d ą c y u z u p e ł n i e n i e m bud­ żetu gospodarstwa i poprzez t ę działalność najogólniej m ó w i ą c s p r a w o w a ć opiekę i u p o w s z e c h n i a ć twórczość l u d o w ą regionu opoczyńskiego. P o c z ą t k o w o „ O p o c z n i a n k a " liczyła zaledwie 23 człon­ k ó w : 18 dziewiarek i 5 tkaczek. Pierwszym prezesem Spółdzielni b y ł a M a r t a Gacparska z Warszawy. Kie­ r o w n i k i e m technicznym — opocznianka Janina Smykowska. Organizacja w ł a d z oparta została o przyjęty w naszym p r a w i e spółdzielczym system trzech zasadniczych o r g a n ó w spółdzielni: z a r z ą d u , rady oraz walnego zgro­ madzenia, k t ó r e jest organem n a j w y ż s z y m i nadrzęd­ n y m wobec d w ó c h pozostałych . P r o d u k c j ę oparto o sy­ stem pracy c h a ł u p n i c z e j . D o d a t k o w ą f o r m ą organizacyj­ n ą był skup gotowych p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z te­ renu . O d tej c h w i l i dla w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej o t w o r z y ł y się perspektywy produkcji na rynek miejski. Dotyczyło to szczególnie tkactwa, k t ó r e od początku wy­ sunęło się na czoło produkcji „Opocznianki". Niemałą 2S 29 ��rolę w t y m procesie o d e g r a ł a d u ż a liczba w a r s z t a t ó w , po­ wszechna znajomość technik tkackich. Wszystkie inne ż y w e dziedziny twórczości, j a k w y c i n a n k i , hafty, pisan­ k i , bukiety, zajęły miejsce p o d r z ę d n e , co m i a ł o ogromny w p ł y w na stopniowe zanikanie tych dziedzin. Szczegól­ nie stało się to widoczne na pokonkursowym pokazie p a m i ą t k i opoczyńskiej w czerwcu br. Pierwsze t r u d n o ś c i natury organizacyjnej w y s t ą p i ł y j u ż przy realizowaniu z a m ó w i e ń „Mazowsza". Społeczność wiejska w t y m okre­ sie czasu odnosiła się nieufnie do nowych f o r m — spół­ dzielczości pracy. Kobiety nie zgłaszały się do spółdzielni, a te k t ó r e w y r a ż a ł y c h ę ć n a w i ą z a n i a w s p ó ł p r a c y , były potępione we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Bardzo powoli od­ b y w a ł się proces w ł ą c z a n i a kobiet wiejskich w n u r t ż y ­ cia gospodarczego i kulturalnego naszego kraju. Należało p r z e ł a m a ć istniejące opory i zdobyć zaufa­ nie. Można było tego d o k o n a ć tylko d r o g ą u m i e j ę t n e g o n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , znalezienia wspólnego języka, poznania w a r u n k ó w życia na wsi, uczestniczenia w k ł o ­ potach i radościach jej m i e s z k a ń c ó w oraz zdobycia au­ torytetu. Ogromnej pracy na t y m odcinku d o k o n a ł a Ja­ nina Smykowska, obecny prezes „ O p o c z n i a n k i " . Na proces przemian d o k o n y w a j ą c y c h się w psychice ludzi w p ł y n ę ł y też i takie c z y n n i k i : powodzenie w y ­ stępów „Mazowsza", organizowanie r ó ż n y c h regional­ nych zespołów, prace badawcze prowadzone przez pla­ cówki naukowe oraz przyznawanie n a g r ó d p i e n i ę ż n y c h za uczestniczenie w konkursach i wystawach sztuki l u ­ dowej. Do k o ń c a 1950 roku ponad 100 tkaczek ludowych zostało członkami spółdzielni. Wiele z nich to znane dziś i cenione t w ó r c z y n i e ludowe, j a k Ewa Wójcik z Libiszowa, Marianna Wieprzek z Sobawin, Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca i inne z W o l i Zależnej, Ogonowic, M i ę d z y ­ borza, Gorzałko wa, Smogorzewa, Wólki Karwickiej. Przed kobietą w i e j s k ą otworzyły się możliwości c a ł k o ­ II. 18. Torba damska z pasiaka, wełna, Czapka, rękawiczki i szalik, włóczka, kordonkiem. Opoczno. witej zmiany jej pozycji społecznej, a pozycja we w ł a s ­ n y m ś r o d o w i s k u zaczęła n a b i e r a ć nowego znaczenia. Przedmioty dawniej wykonywane dla odbiorcy wiejskie­ go stały się poszukiwane przez odbiorcę miejskiego, po­ d o b a ł y się. Zaczęło w z r a s t a ć poczucie w ł a s n e j wartości. Tkaczki o t r z y m y w a ł y ze spółdzielni przędzę, k t ó r ą same p r z e w i j a ł y , s n u ł y o s n o w ę o d d a j ą c do spółdzielni g o t o w ą t k a n i n ę . P r a c o w a ł y w warunkach najbardziej zbliżonych do w a r u n k ó w w j a k i c h zawsze p o w s t a w a ł y przedmioty w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Praca c h a ł u p n i c z a nie b y ł a jednak od strony organizacyjnej ł a t w ą i w y ­ g o d n ą f o r m ą działania. Z a r y s o w a ł y się przede wszyst­ k i m t r u d n o ś c i roztoczenia w ł a ś c i w e j opieki nad produk­ cją w terenie. Do 1954 r. spółdzielnia nie p o s i a d a ł a etatu k i e r o w n i k a artystycznego. Ponadto brak było własnego ś r o d k a transportu oraz f u n d u s z ó w na wyjazdy w teren. W z w i ą z k u z t y m k a ż d y ś r o d e k lokomocji b y ł dobry, na­ wet furmanka. Często tkaczka źle z r o z u m i a ł a polecenie k i e r o w n i k a produkcji i w y k o n a ł a t k a n i n ę niezgodną z z a m ó w i e n i a m i . P o w o d o w a ł o to niewykonywanie pla­ n ó w produkcyjnych, powstawanie r e m a n e n t ó w , przy jed­ noczesnym w z r o ś c i e k o s z t ó w produkcji. I n n y m manka­ mentem c h a ł u p n i c z e g o sposobu produkcji był dowolnie przez n i ą normowany czas pracy — n a s t ę p n a przyczyna niewykonywanie z a m ó w i e ń . Ponadto stare w ą s k i e kros­ na o p r z e k ł a d a n y c h r ę c z n i e c z ó ł e n k a c h , sznurkowych nicielnicach i d u ż y m stopniu zużycia, w y m a g a ł y wyso­ kich g a t u n k ó w przędzy, co w warunkach spółdzielczości pracy było n i e o s i ą g a l n e . W ł a ś c i w ą p o d s t a w ę finansową do osiągnięcia z a d o w a l a j ą c y c h w s k a ź n i k ó w gospodar­ czych d a w a ł a produkcja dziewiarska i prowadzenie w ł a s n e g o sklepu w Opocznie. A b y zapobiec z a ł a m a n i u ekonomicznemu spółdzielni p r z y s t ą p i o n o do organizowa­ nia tkackiego z a k ł a d u zwartego w Opocznie. Innym czynnikiem m a j ą c y m d o ś ć istotny w p ł y w na powstanie wykończona frędzlami, uchwyty zdobione krajką i „kucotkami". z krajki. II. 19. Krajka opoczyńska. U. 21. Komplet serwetek, len, haft ШЯЕШШШШШ/ШШШШШШ ... . - — 220 T - — - Ц П Ц М И 1 М — п н и ! щ и т щц л i n r Ił. 20. płaski �tkalni było coraz większe zapotrzebowanie r y n k u na szerokie tkaniny dekoracyjne, n i e o s i ą g a l n e w systemie pracy c h a ł u p n i c z e j . P r a c ę w t k a l n i na dwie zmiany roz­ poczęły m ł o d e tkaczki, dojeżdżające do Opoczna ze w s i odległych o 10—15 km., często w błocie, deszczu i z i m ­ n i e . O d t ą d swoje u m i e j ę t n o ś c i przekazane przez t r a ­ dycję (umiały t k a ć na w ą s k i c h krosnach) b ę d ą kontynuo­ wały w zupełnie dla nich nowych warunkach, w a r u n ­ kach obcych powstawaniu tradycyjnych p r z e d m i o t ó w l u ­ dowych. Czy te nowe w a r u n k i w p ł y n ę ł y ujemnie na cha­ rakter produkcji „ O p o c z n i a n k i " , j a k w y w i ą z a ł y się ze swoich z a d a ń m ł o d e kobiety? O d p o w i e d z i ą na to pytanie będzie analiza bieżącej produkcji „ O p o c z n i a n k i " , prze­ prowadzona na materiale zgromadzonym na wystawie w czerwcu br. 30 W 1956 roku w t k a l n i stało j u ż 14 krosien szerokich, wielonicielnicowych o p o d w ó j n y c h skrzynkach c z ó ł e n k o ­ wych, dających możliwości tkania k i l k o m a kolorami. Za­ stosowano t a k ż e automatyczne regulatory, dzięki k t ó r y m tkanina była r ó w n o w ą t k o w a n a , a tkaczka nie t r a c i ł a czasu na przesuwanie postawu. W 1952 r o k u n a s t ą p i ł o połączenie spółdzielni z za­ kładem p r z ę d z a l n i c z y m „ M e r y n o s " pod w s p ó l n ą n a z w ą „Opocznianka". Do tej pory z a k ł a d ten jest podstawo­ wym z a k ł a d e m spółdzielni, z a o p a t r u j ą c y m j ą w główny surowiec j a k i m jest p r z ę d z a w e ł n i a n a . W 1954 roku kierownikiem artystycznym spółdzielni zostaje Janina Smykowska, k t ó r a pełni tę funkcję do 1958 r. Metody działania z a p o c z ą t k o w a n e przez łódzką spół­ dzielnię są przez „ O p o c z n i a n k ę " kontynuowane. Częste wyjazdy w teren, celem wyszukiwania zabytkowych stro­ jów, tkanin, gromadzenie próbek, daje w spółdzielni po­ czątek dokumentacji wzornictwa w zakresie tradycyj­ nego tkactwa opoczyńskiego. „ O p o c z n i a n k a " nadal ucze­ stniczy w wystawach lub sama je organizuje, członkowie spółdzielni b i o r ą udział w ogłaszanych w t y m czasie kon­ kursach na s z t u k ę l u d o w ą regionu opoczyńskiego. Utrzy­ muje się ścisły kontakt z muzeami w Tomaszowie Ma­ zowieckim i Łodzi. Istniejące dwa systemy produkcji w pewnym sensie w y z n a c z a j ą jej charakter. Tkaczkom p r a c u j ą c y m na wsi powierza się do wykonania, a właściwie do odtworzenia, autentyczne, oryginalne tkaniny w e ł n i a n e , pochodzące z w ł a s n y c h penetracji terenowych, b ą d ź ze zbiorów m u ­ zealnych, a m a j ą c e zastosowanie głównie do stroju l u ­ dowego. Ponadto c h a ł u p n i c z k a odtwarza u siebie wzory w ł a s n e , lub najbliższego jej otoczenia. W ten sposób p o w s t a j ą kopie a u t e n t y k ó w . W przypadku przekomponowania kolorystycznego lub ornamentacyjnego tworzy ona wzór nowy. Wszystko zależy od indywidualnej inwencji twórczej. Starsze tkaczki k o m p o n u j ą zazwyczaj bezbłędnie, młodsze natomiast m a j ą upodobania do stosowania d u ż e j 221 �ilości barw, nie zawsze szczęśliwie łączonych. W takich sytuacjach w ł a ś n i e do roili kierownika artystycznego , należy czuwanie nad w ł a ś c i w y m poziomem artystycznym wykonywanej produkcji. Przy b r a k u k i l k u k o l o r ó w p r z ę ­ dzy, co czasem się zdarza — gdy zachodzi konieczność z a s t ą p i e n i a ich i n n y m i kolorami — m o ż e się to o d b y w a ć tylko pod jego kierunkiem. Ź r ó d ł e m wzornictwa dla tkaczek p r a c u j ą c y c h w z a k ł a ­ dzie z w a r t y m m o g ą b y ć wzory t k a n i n pochodzące z pe­ netracji terenowych, z b i o r ó w muzealnych oraz dodatko­ wo wzory pochodzące z produkcji c h a ł u p n i c z e j . Nowe, udane wzory c h a ł u p n i c z e k demonstrowane są w t k a l n i i mogą służyć jako źródło inspiracji t w ó r c z e j — przyczy­ niają się do powstawania zupełnie nowego lub podobne­ go wzoru, przez wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w . Zda­ rzają się przypadki sugerowania przez Regionalne B i u r a S p r z e d a ż y — p l a c ó w k i handlowe Cepelii — kolorystyki np. „więcej zieleni", „ m n i e j r ó ż u " itp. S ą one u w z g l ę d ­ niane przez spółdzielnię w granicach zachowania ogólne­ go charakteru tkaniny ludowej. Praca tkaczek ogranicza się do czynności samego t k a ­ nia. Wszystkie bowiem prace przygotowawcze są w y k o ­ nywane w spółdzielni w t y m okresie częściowo mecha­ nicznie. Praca tkaczki odbywa się na akord, według norm surowcowych i czasowych ustalonych komisyjnie. Zarobki obliczane s ą od ilości wykonanej produkcji. Stawka akordowa obliczana jest na podstawie stawki godzinowej, ustanowionej dla poszczególnych r o d z a j ó w pracy. Tkaczka otrzymuje miesięczny plan produkcji opracowany na podstawie wyliczonej normy dziennej. W a ż n e było takie ustawienie norm czasu, k t ó r e by po­ zwalało na pewne luzy, n i e z b ę d n e przy pracy t w ó r c z e j . Istnieje bowiem przy t y m systemie p ł a c y n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo produkowania tzw. m a s ó w k i o wzorach uproszczo­ nych, operowanie jednakowymi u k ł a d a m i , czego jednak „ O p o c z n i a n k a " u n i k n ę ł a . Miesięczne zarobki tkaczek p r a ­ cujących w zakładzie z w a r t y m są stałe i w t y m okresie wynosiły ok. 800 zł. Miesięczne zarobki c h a ł u p n i c z e k charakteryzuje duża rozpiętość od 300—900 zł. w zależ­ ności od ilości czasu j a k i m ona rozporządza. sl Na produkowany przez „ O p o c z n i a n k ę " asortyment składały się: w p r z e w a ż a j ą c e j ilości narzuty w e ł n i a n e , n a s t ę p n i e t k a n i n y s a m o d z i a ł o w e w m e t r a ż u , tzw. l e j b i kowe, lniane t k a n i n y zasłonowe oraz tzw. stołowizna, tzn. obrusy, serwetki. Droga j a k ą musi p r z e b y ć wzór p o w s t a ł y na k r o ś n i e do sklepu cepeliowskiego nie jest prosta. Wszystkie wzo­ ry produkowane w piortie Cepelii podlegają ocenie Komisji Ocen Artystycznych lub Etnograficznych . Po zatwierdzeniu przez w / w Komisje, spółdzielnia opraco­ wuje w a r u n k i techniczne, k a l k u l a c j ę celem zatwierdze­ nia ceny przez K o m i s j ę Cen działającą przy Z w i ą z k u „ C e p e l i a " , a w omawianym okresie przez P a ń s t w o w ą K o m i s j ę Cen. ,Nowy w z ó r m o ż e wejść do produkcji po zawarciu umowy z Regionalnym B i u r e m S p r z e d a ż y na dany a r t y k u ł . Procedura taka jest dość skomplikowana i czasami opóźnia pojawienie się nowego a r t y k u ł u w han­ d l u detalicznym. 32 33 Wszystkie wyżej wymienione czynniki wprawdzie po­ lepszyły w s k a ź n i k i gospodarcze spółdzielni, p o j a w i ł się jednak groźny wróg, a mianowicie brak z a m ó w i e ń na a r t y k u ł y twórczości ludowej. Rozpoczyna się drugi okres w historii spółdzielni, kiedy nie w y p ł a c a się dywidendy członkom i spółdzielnia nie jest w stanie z a p e w n i ć tkaczk o m - c h a ł u p n i c z k o m ciągłej pracy. Czym należy sobie t ł u m a c z y ć t a k i stan rzeczy? Ówczesna sytuacja nie sprzyja zainteresowaniu s z t u k ą l u d o w ą w ogóle. Na r y n k u b r a k o w a ł o podstawowych 222 a r t y k u ł ó w odzieżowych i te cieszyły się olbrzymim za­ interesowaniem. Ponadto dość powszechnie zakorzenio­ ne jeszcze były upodobania d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e do me­ b l i na wysoki połysk, ż a k a r d o w y c h kanap, a ż u r o w y c h serwetek. O c z y w i s t ą jest rzeczą, ż e przy t a k i m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych, handel cepeliowski wolał zajmować się s p r z e d a ż ą s w e t r ó w , kap aniżeli p r z e d m i o t ó w ludowych, t ł u m a c z ą c się zalegającymi re­ manentami. Wobec p o w s t a ł e j sytuacji, kierownictwo spółdzielni skorzystało z chłonności r y n k u na a r t y k u ł y o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i zmieniło wypraco­ wany p r o f i l regionalnej spółdzielni. Rozpoczęto produk­ cję błyszczących kap, stylonu, ś p i o s z k ó w i innych arty­ k u ł ó w pozostających w sprzeczności z zadaniami statu­ t o w y m i Cepelii. N a odcinku pracy kulturalnej regres w rozwoju spółdzielni w y r a ż a ł się zawieszeniem w ł a s n e g o zespołu regionalnego, s k ł a d a j ą c e g o się z d z i e w c z ą t i chłopców, .na miejsce k t ó r e g o p o w s t a ł zespół m a n d o l i n i s t ó w — zgodnie z ó w c z e s n ą „ m o d ą " . Działo się to wszystko z w y ­ r a ź n ą s z k o d ą dla utrzymania i prowadzenia właściwej działalności spółdzielni p r z e m y s ł u ludowego. N i e w ą t p l i ­ wie uruchomienie tzw. produkcji nieprofilowej w y r ó w ­ n a ł o z a c h w i a n ą r ó w n o w a g ę e k o n o m i c z n ą „Opocznianki". Powoli sytuacja finansowa zaczęła s i ę p o p r a w i a ć i w 1957 r o k u c z ł o n k o w i e spółdzielni otrzymali po raz pierw­ szy d y w i d e n d ę . Ilość członków spółdzielni p o m a ł u za­ c z y n a ł a w z r a s t a ć , w 1958 r. w y n o s i ł a 161 osób. W styczniu 1958 r o k u prezesem „ O p o c z n i a n k i " zosta­ ł a Janina Smykowska, w t y m samym r o k u r e a k t y w o w a ł s w o j ą działalność zespół regionalny. Spółdzielnia przygo­ t o w y w a ł a się do o b c h o d ó w 10-lecia swej działalności. Przygotowany na w y s t a w ę zestaw t k a n i n p o s ł u ż y ł jako m a t e r i a ł do dyskusji artystom plastykom i architektom na temat zastosowania tkaniny regionalnej we współ­ czesnym w n ę t r z u . Zaczęło w z r a s t a ć zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a wy­ robami sztuki ludowej. Rozpoczął się trzeci okres w działalności „Opocznian­ k i " , w k t ó r y m p r z y p a d ł a 20-ta rocznica jej powstania. Charakteryzuje go stopniowe wygaszanie produkcji nie­ profilowej, usprawnienia na odcinku organizacji pro­ d u k c j i , p o r z ą d k o w a n i e spraw personalnych oraz ścisła w s p ó ł p r a c a Z a r z ą d u z R a d ą Spółdzielni. W t y m właśnie okresie zaznacza się n a j w i ę k s z y wzrost zatrudnienia (szczególnie w c h a ł u p n i c t w i e ) , j a k wskazuje poniższe zestawienie: Rok 1958 1960 1967 1968 1969 Liczba c z ł o n k ó w 161 167 212 229 260 (I półrocze) Do 1965 r o k u w a r t o ś ć produkcji utrzymuje się na jed­ n y m poziomie ok. 6.700 tysięcy, ale j u ż od tego roku n a s t ę p u j e szybki wzrost do 9.400 tysięcy i 5.330 tysięcy za pierwsze p ó ł r o c z e 1969 r. Zarobki c h a ł u p n i c z e k j a k już w s p o m n i a ł a m nie są s t a ł e i w a h a j ą się teraz w granicach 600—1600 zł. mie­ sięcznie. S t a l ą liczbę zatrudnionych w „ O p o c z n i a n c e " stanowią pracownicy u m y s ł o w i , i n ż y n i e r y j n o - t e c h n i c z n i i admini­ stracyjni, razem 17 osób. S ą to pracownicy ze ś r e d n i m i w y ż s z y m wykształce­ n i e m oraz d ł u g i m s t a ż e m pracy. L a t a m i p r z e ł o m o w y m i w historii „Opocznianki" były lata 1964—1965, kiedy została zlikwidowana produkcja �• nieproíilowa: dziewiarstwo maszynowe oraz kapy n a j ­ dłużej u t r z y m u j ą c e się w produkcji. Z działu tkackiego — zakład zwarty dostarcza na rynek t k a n i n y regionalne odpasowane — w e ł n i a n e , lniane i l n i a n o - b a w e ł n i a n e , cha­ łupniczo p o w s t a j ą w ą s k i e t k a n i n y w e ł n i a n e . Dział dzie­ wiarski zajmuje się c h a ł u p n i c z ą p r o d u k c j ą s w e t r ó w w y ­ konanych ręcznie na k o ł k a c h , r ę k a w i c z e k , pończoch. W ramach usług dla ludności wiejskiej spółdzielnia prowadzi dwa p u n k t y u s ł u g o w e — z g r z e b l a r n i ę w e ł n y w Opocznie i drugi p u n k t w pow. przysuskim. Asortymentowy plan p r o d u k c j i w latach obejmował takie w y r o b y j a k : 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. K i l i m y opoczyńskie 160 X 240 160 X 240 K i l i m y smardzewickie 160 X 240 K i l i m y w „kozły" 150 X 30 Bieżniki w e ł n i a n e Obrusy 150 X 200 lniano-bawełniane Obrusy 150 X 150 lniano-bawełniane Obrusy lniano-bawełniane 140 X 140 65 X 85 Serwetki lniane Serwetki lniane 65 X"65 Serwetki lniane 50 X 50 25 X 40 Serwetki lniane 32 X 32 Serwetki lniane 40 X 50 Poduszki lniane Tkaniny lniano-bawełniane 150 szer. Narzuty jedwabno-wigoniowe (prod, n i e prof.) Swetry m ę s k i e z w e ł n y zgrzebnej (prod, nieSwetry maszynowe prof.) Usługi p r z e m y s ł o w e 1964—1965 600 szt. 600 900 3000 „ 950 „ 181.450 333.000 2400 2700 2615 4900 5000 5000 5000 3000 458.400 489.000 370.800 312.000 „ ,, ,, ,, ,, JJ )? 367.200 177.820 205.800 115.000 75.000 65.000 144.000 1600 m 124.000 4200 szt 642.000 2100 400 „ 1.320.000 280.000 80.000 6.000.700 Z powyższego zestawienia wyniKa, ż e spółdzielnia p r o d u k o w a ł a b. z r ó ż n i c o w a n y asortyment, co przy prze­ starzałym p a r k u maszynowym s p r a w i a ł o wiele k ł o p o t ó w . W z w i ą z k u z t y m rozpoczęto generalny remont drewnia­ nych krosien, n i e k t ó r e części wymieniono na nowe, np. w a ł k i osnowowe, p o d n ó ż k i , bidła, d w u - i jednoskrzynkowe r a m k i i wiele innych. Ponadto zakupiono c e w i a r k ę do działu przygotowawczego, n a s t ę p n i e uruchomiono snowadło mechaniczne. Wprowadzono t a k ż e d o k u m e n t a c j ę t e c h n i c z n o - w a r s z t a t o w ą , u ł a t w i a j ą c ą analizę gospodarki spółdzielni na poszczególnych jej odcinkach. Posiadanie w t y m okresie samochodu c i ę ż a r o w e g o i „ N y s y " u ł a t w i ­ ło dowóz gotowych t o w a r ó w do Regionalnych Biur S p r z e d a ż y oraz d o w ó z surowca czasami bezpośrednio z z a k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h , np. Dolnego Śląska. W a r t o ś ć p r o d u k c j i eksportowej b y ł a niewielka (1964 — 104 tys. zł). Do USA, A u s t r i i i Belgii w y s y ł a n o k r a j k i wełniane, r ę k a w i c z k i , k i l i m y regionalne. Poza produk­ cją i u s ł u g a m i „ O p o c z n i a n k a " p r o w a d z i ł a i prowadzi obecnie w ł a s n y sklep w Opocznie. Roczny o b r ó t w 1968 roku wyniósł 832 tysiące zł. Sklep ten zaopatruje się w t o w a r y p r o d u k c j i spółdzielni cepeliowskich i s k u p ó w (zrzeszeń) za p o ś r e d n i c t w e m Regionalnego B i u r a Sprze­ daży w Łodzi. Ponadto rozprowadza w y r o b y „Opocz­ nianki", k t ó r e s t a n o w i ą 30% w a r t o ś c i , w stosunku do ogólnego obrotu. D z i a ł a l n o ś ć handlowa sklepu z a m k n ę ł a się w 1968 r. zyskiem 51 tysięcy zł. II. 22. Komplet serwetek, len, hafty: krzyżykowy bawełną. Opoczno. II. 23. Poduszka opoczyńska ziołki, len. i plaski w ko­ 223 �Ozdoby wnętrza: II. 24. Serca, bibuła kolorowa. Brudzewice, pow. Opoczno. II. 25. Bukiet — „rózga", bibuła, wyk. W. Niemirska. Odrzywół, pow. Opoczno. U. 26. Pająk opoczyński, słoma, bibuła, papier glansowany. Na t y m nie kończy się działalność „Opocznianki". Prowadzi ona ożywioną działalność k u l t u r a l n ą i popula­ r y z a t o r s k ą poprzez w ł a s n y zespół pieśni i t a ń c a w y s t ę ­ pujący razem z kapelą. Jak już było wspomniane, po­ w s t a ł on z inicjatywy spółdzielni i przechodził razem z nią chwile dobre i złe. Trzeci okres, okres tworzenia się modelu spółdzielni cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego, z a m y k a j ą uroczysto­ ści z w i ą z a n e z 20-tą rocznicą powstania „ O p o c z n i a n k i " . D w a lata hez m a ł a t r w a ł y przygotowania do wystawy produkcji spółdzielni połączonej z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą regionalnej p a m i ą t k i opoczyńskiej otwartej w czerw­ cu br. w Opocznie. 'Na czym polegały te przygotowa­ nia? Na wyżej wymienionej wystawie postanowiono eks­ p o n o w a ć obok w z o r ó w z bieżącej produkcji nowe wzory tkanin jeszcze nie produkowanych w spółdzielni. W t y m celu n a w i ą z a n o kontakt z Muzeum Etnograficznym w Ł o ­ dzi, Regionalnym Muzeum w Tomaszowie Maz. oraz Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Prezes spółdzielni, kierownik nadzoru artystycznego, do­ k ł a d n i e zapoznali się ze zbiorami z zakresu stroju i t k a ­ ctwa ludowego regionu opoczyńskiego. W w y n i k u n a w i ą 25 24 zania ścisłej w s p ó ł p r a c y (szczególnie z P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie) zostały wybrane zabytkowe t k a n i n y (m. i n . z 1860 г.), celem ich odtwo­ rzenia w Opocznie. W czasie pracy konsultowano się z etnografem, kustoszem D z i a ł u Stroju i Tkactwa Regio­ nalnego. I to było jedno źródło powstania świetnego wzornictwa „ O p o c z n i a n k i " . N a s t ę p n i e w t y m samym składzie wyruszono w teren. Spenetrowano okolice wsi Studzianna-Brudzewice, Gapinin, Kaliszek, Młyńczyska, S t e f a n ó w , ponadto wsie Smardzewice i B r z u s t ó w oraz R u s i n ó w i iNieznamierowice. Celem tych penetracji było znalezienie tradycyjnych tkanin, części stroju oraz po­ zyskanie czynnych jeszcze tkaczek do pracy w spółdziel­ ni. W w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń uzyskano wiele interesujących, oryginalnych w z o r ó w , szczególnie pięk­ nych, czerwonych t k a n i n smardzewickich. Dla spółdzielni zagadnieniem bardzo istotnym na od­ cinku wzornictwa było wprowadzenie do produkcji ca­ łego wachlarza t k a n i n w y s t ę p u j ą c y c h w regionie opo­ czyńskim, k t ó r y jest duży i na odcinku tkactwa b. róż­ norodny. Zamierzenia te zostały u w i e ń c z o n e sukcesem, o czym p r z e k o n a ł a nas znakomita wystawa czerwcowa. W dwóch salach zabytkowego zamku w Opocznie eksponowano ok. 70 nowych w z o r ó w d o t ą d nie produkowanych w spół­ dzielni. Orgia barw, u k ł a d ó w kompozycyjnych, technik tkackich z a c h w y c i ł a niejednego etnografa. Z oryginal­ nych t k a n i n zapaskowych, fartuszkowych, spencerkowych wykonano pasiaste narzuty, k i l i m y , poduszki, bieżniki. W przedstawionych wzorach zachowano r ó w n o w a g ę ko224 �lorystyczną, tzn. część p a s i a k ó w opoczyńskich w y k o n a ­ no w kolorach ciepłych „ p o n s o w y c h " ( p o m a r a ń c z o w y ) o wyraźnie z a r y s o w u j ą c y m się tle p a s ó w , ł ą c z o n y c h z i n ­ nymi kolorami — charakterystycznych na t y m terenie dla pocz. X X wieku, część natomiast drobno p r ą ż k o w a ­ na posiadała zestawienia barw zimnych: zieleni, fioletu, niebieskiego, n a w i ą z u j ą c t y m samym do starszych t y p ó w tkanin X I X w. Szczególne zainteresowanie w z b u d z i ł y tkaniny odtwo­ rzone z w z o r ó w muzealnych 1860 r. oraz t k a n i n y smardzewickie o szerokich pasach jasnoczerwonego tła. Oprócz pasiastych t k a n i n w e ł n i a n y c h , spółdzielnia przed­ stawiła barwne kraciaste p ł a c h t y oraz k i l i m k i kostkowe (wzory „ d y w o n ó w " ) . P ł a c h t y , tradycyjne kolorowe na­ krycia łóżek, nazywane r ó w n i e ż p r z e ś c i e r a d ł a m i , tkane wełną na lnianej osnowie, charakteryzuje duża zdecydo­ wana krata. P r z e w a ż a w nich kolor p o m a r a ń c z o w y , a za­ kończone są w e ł n i a n y m i , k o l o r o w y m i pomponikami zwa­ nymi „ k o c o t k a m i " . K i l i m k i opoczyńskie są bardziej ozdo­ bne, tkane w e ł n ą na czarnej lnianej osnowie. P r z e w a ż a w nich kolor zielony i buraczkowy w r ó ż n y c h odcieniach. Użycie sześciu nicielnic i przerabianie daje ciekawy orna­ ment kostkowy o u k ł a d z i e pasowym. Z a k o ń c z o n e są naj­ częściej s z y d e ł k o w ą k o r o n k ą w e ł n i a n ą lub „ k o c o t k a m i " . Ogólne zainteresowanie w z b u d z i ł y na wystawie ory­ ginalne stroje — opoczyńskie i smardzewickie, dziecięce, kobiece i m ę s k i e , w całości wykonane w spółdzielni. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y tradycyjne hafty na ko­ szulach. B a r w n ą p i r a m i d ę t w o r z y ł y k r ą ż k o w e zwoje w e ł ­ nianych krajek opoczyńskich. W y w o d z ą się one z kolo­ rowych p a s ó w męskich, powszechnie noszonych w Opo­ czyńskiem przy sukmanach oraz dekoracyjnych tasiemek w e ł n i a n y c h , u ż y w a n y c h przez kobiety do z a w i ą z y w a n i a zapasek. Z a r ó w n o jedne j a k i drugie zdobione są moty­ wem kostkowym i w ą s k i m i d w u k o l o r o w y m i paseczkami najczęściej na p o m a r a ń c z o w y m tle. N a w i ą z u j ą c do tradycyjnego tkactwa lnianego poka­ zano tzw. stołowiznę, tzn. obrusy, serwetki z charaktery­ stycznymi, ciekawymi efektami plastycznymi, p o w s t a ł y ­ m i na skutek przetykania b i a ł ą wełną, t w o r z ą c ą pasowe wzory kostkowe na szarym tle p ł ó t n a . Swój r o d o w ó d w y ­ w o d z ą c e z tradycyjnych poszewek, o b r u s ó w , prześciera­ deł. Ale to jeszcze nie wszystko. Kierownictwo „Opocz­ n i a n k i " odznacza się d u ż ą i n w e n c j ą w zakresie wzboga­ cania i urozmaicania produkowanego asortymentu, w za­ leżności od aktualnej koniunktury. P a n u j ą c a wśród m ł o ­ dzieży powszechnie na świecie moda na folklor, wyko­ rzystanie e l e m e n t ó w stroju ludowego do współczesnej odzieży, stała się inspiracją do opracowania przez „Opoczniankę" m i n i - s p ó d n i c z e k , wdzianek, kamizelek. Te ostatnie swoim krojem w w i e l u przypadkach n a w i ą ­ zują do tradycyjnych „ l e j b i k ó w " — m ę s k i c h kamizelek z s a m o d z i a ł u . C a ł ą kolekcję wykonano z różnych t y p ó w tkanin, w różnej koloryzacji. A w i ę c z drobnowzorzystych m a t e r i a ł ó w „lejbikowych", z charakterystycznych dla Opoczyńskiego w e ł n i a n y c h tkanin kaftanowych tka­ nych w „bącki", p o w s t a j ą c e dzięki zmianie wielobarwne­ go w ą t k u , na przemian grubego i cienkiego. W modelach 225 �uszytych z t k a n i n pasiastych k r ó j logicznie p o d p o r z ą d ­ kowano rodzajowi tkaniny, ornamentacyjne u k ł a d y pa­ sowe n a r z u c a ł y w p e w n y m sensie fason. W y k o ń c z e n i a wszystkich w z o r ó w n a w i ą z u j ą do tra­ dycji tego regionu. K a m i z e l k i z a p i n a j ą się na „guziki" wykonane z włóczki, ozdobne szamerowania, l a m ó w k i też wykonano z kolorowej włóczki. Dolne k r a w ę d z i e spódniczek ozdobiono c z a r n ą , w ą s k ą a k s a m i t k ą . Obok w z o r ó w regionalnych bądź stanowiących adaptację p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na wystawie eksponowano nowe modele artystycznego dziewiarstwa — dziane ręcz­ nie peleryny w u k ł a d z i e kolorystycznym (stosowanie 2 k o l o r ó w t w o r z ą c y c h drobny wzór) swoim charakterem n a w i ą z u j ą do opoczyńskich t k a n i n s a m o d z i a ł o w y c h . Na szczególną u w a g ę zasługuje udokumentowanie wszyst­ kich e k s p o n a t ó w — k a ż d y p o s i a d a ł m e t r y c z k ę zawiera­ j ą c ą n a z w ę przedmiotu z którego został odtworzony, na­ z w ę w s i oraz d a t ę wykonania. O s o b n ą salę w y p e ł n i ł y wzory pokonkursowe: wyci­ nanki, k r a j k i w e ł n i a n e , b u k i e t y z .bibuły, p a j ą k i , serca dekoracyjne, pisanki, rzeźby oraz adaptacje w e ł n i a n y c h koronek s z y d e ł k o w y c h w formie k o ł n i e r z y k ó w z mankie­ tami, m i ę k k i c h torebek z krajek oraz damskich p a s k ó w z a k o ń c z o n y c h „ k o c o t k a m i " . Chociaż najliczniej były re­ prezentowane w y c i n a n k i opoczyńskie, należy stwierdzić, że w dotychczasowej polityce spółdzielni brak większego zainteresowania dla tej dziedziny twórczości w p ł y n ą ł na regres w y c i n a n k i na t y m terenie widoczny zarówno w ilości n a d e s ł a n y c h w z o r ó w j a k i ich poziomie arty­ stycznym. Na ogłoszony przez spółdzielnię konkurs (z na­ grodami) na r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ę o p o c z y ń s k ą obejmujący powiat opoczyński n a d e s ł a ł o swoje wzory 28 w y c i n a ń k a ­ rek . Większość zgromadzonego m a t e r i a ł u wykazała odejście od tradycji — z a r ó w n o od starej techniki wyci­ nania, j a k i wzornictwa. P r z e j ś c i e na tworzenie tzw. a ż u r o w y c h wycinanek, łączenie r ó ż n y c h m o t y w ó w zdo­ bniczych na j e d n y m wzorze — ich s ł a b a kompozycja — obniżyły w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą w y c i n a n k i opoczyńskiej. 3 4 IZ. 27. Pisanki opoczyńskie. II. 28-33. Wycinanki opoczyńskie: (il. 32), „rózga" — naklejanka wielobarwna (il. 33). 30 226 „fryz" (il. 28, 29), „kwadrat" (il. 30, 31), „rózga" �32 Należy jednak dodać, że na powstanie takiej sytuacji miało wpływ przede wszystkim odebranie „ O p o c z n i a n c e " prawa skupu gotowych w y r o b ó w sztuki ludowej. Zawa­ żyło to na p o w o l n y m zanikaniu takich dziedzin t w ó r ­ czości ludowej, j a k wycinanka, haft, pisanki, rzeźba, pa­ jąki, bukiety. Podsumowania 20-letniej „Opocznianki" dokonali uczestnicy sympozjum, zorganizowanego przez spółdziel­ nię 13 czerwca br. w Opocznie. Na podstawie zgromadzonego na wystawie m a t e r i a ł u stwierdzono, ż e „ O p o c z n i a n k a " w n a l e ż y t y m stopniu w y ­ korzystuje p o t e n c j a ł t w ó r c z y w zakresie ludowego t k a ­ ctwa realizując p r o d u k c j ę systemem pracy n a k ł a d c z e j oraz w zakładzie z w a r t y m , osiąga znakomite w y n i k i na odcinku wzornictwa, p o s ł u g u j ą c się w codziennej pracy dokumentacją w postaci [bogatej k o l e k c j i p r ó b e k i ra­ portów t k a n i n zabytkowych. J a k do t a k i c h w y n i k ó w do­ szła „Opocznianka", mimo w i e l u c z y n n i k ó w h a m u j ą c y c h niejednokrotnie jej d z i a ł a l n o ś ć ? Odpowiedzi na to pyta­ nie należy s z u k a ć w wypowiedzi Aleksandra Jackow­ skiego: „...o poziomie sztuki ludowej w Polsce decyduje teraz nie tylko jej t w ó r c a , k t ó r y często s k ł o n n y jest iść za podszeptem mody, ale człowiek k t ó r y p o t r f i zaanimować wszystko, co posiada wysokie w a r t o ś c i artystyczne. Dowodem tego jest wystawa tkactwa opoczyńskiego, która jest szczególnie p i ę k n a , na tle ogólnej sytuacji twórczości ludowej w Polsce. N a p r z y k ł a d z i e tej wysta­ wy stało się widoczne, j a k w ł a ś c i w i e kierowana spół­ dzielnia jest w stanie z a p e w n i ć wysoki poziom artystycz­ ny twórczości ludowej i że nie tylko ze skupu, ale i z produkcji spółdzielni m o g ą pochodzić autentyczne dzieła sztuki ludowej. Tradycyjna sztuka ludowa w y m a ­ ga obecnie szczególnej opieki i t a k ą znalazła w Opocz­ niance". T y m twierdzeniem spółdzielni. kończy się trzeci okres historii Do przedstawionych we w s t ę p i e podstawowych za­ d a ń a r t y k u ł u , należało o m ó w i e n i e działalności spółdziel­ ni cepeliowskiej w ż y w y m , bogatym regionie, jako pla­ cówki zasługującej na analizę i p o z y t y w n ą ocenę. Zebrany m a t e r i a ł nie pozwolił na oświetlenie tego zagadnienia w w y c z e r p u j ą c y sposób dla różnych etapów rozwoju „ O p o c z n i a n k i " . Dokładniejsze zbadanie roli j a k ą s p e ł n i a ł a i s p e ł n i a na t y m terenie w y m a g a ł o b y głęb­ szych s t u d i ó w analitycznych, opartych o aktualne bada­ nia terenowe. Uzyskane m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą jednak na scharakte­ ryzowanie ogólnych tendencji rozwojowych spółdzielni w omawianym okresie i w y s u n i ę c i e n a s t ę p u j ą c y c h w n i o ­ sków: Najbardziej powszechnym d z i a ł e m tradycyjnej w y ­ twórczości ludowej dawniej i obecnie w Opoczyńskiem jest tkactwo w e ł n i a n e i lniane. Założenie „Opocznianki" pozwoliło na zorganizowanie p r z e m y s ł u chałupniczego opartego na zasadach spółdzielni, p r o d u k u j ą c e j z a r ó w n o w z a k ł a d z i e z w a r t y m , j a k i opierającej p r o d u k c j ę na tkaczkach p r a c u j ą c y c h w domu. System c h a ł u p n i c z y po­ zwala na wytwarzanie, w warunkach pracy najbardziej zbliżonych do naturalnych, p r z e d m i o t ó w wytwórczości ludowej o wysokich walorach artystycznych i reprezen­ tatywnych dla tradycji k u l t u r a l n y c h regionu. W „ O p o c z n i a n c e " p o w s t a j ą kopie autentycznych, za­ bytkowych t k a n i n oraz adaptacje, zawsze utrzymane w k o n w e n c j i ludowej, p o d p o r z ą d k o w a n e logicznemu po­ w i ą z a n i u formy z funkcją u ż y t k o w ą , z n o w y m przezna­ czeniem. Z a r ó w n o c h a ł u p n i c z k o m , j a k i tkaczkom pra­ c u j ą c y m w z a k ł a d z i e zwartym, spółdzielnia pozostawia swobodę. Swoboda ta dopuszczalna jest jednak tylko 227 �w granicach zachowania cech w ł a ś c i w y c h terenowi, z którego pochodzi wzór macierzysty, oraz ogólnego cha­ r a k t e r u t k a n i n y ludowej. Daje to możliwości artystycz­ nego w y ż y c i a się, a efekt k o ń c o w y zależny jest od umie­ jętności p o s ł u g i w a n i a się przez t k a c z k ę t r a d y c y j n ą tech­ niką, zdolnościami kompozycyjnymi, upodobaniami este­ tycznymi. Większość tkaczek posiada a m b i c j ę tworzenia, ale tylko jednostki o dużej inwencji p o t r a f i ą każdej tka­ ninie n a d a ć i n d y w i d u a l n y charakter i stąd w „ O p o c z n i a n ­ ce" powstaje cały szereg w z o r ó w niepowtarzalnych, je­ dynych w swoim rodzaju. Z zapaseczek, zapasek do „odziewu", kiecek, k a f t a n ó w , s p e n c e r ó w , p a s ó w męskich, poszewek, p r z e ś c i e r a d e ł p o c h o d z ą c y c h z pocz. X X wieku a czasami i z drugiej p o ł o w y X I X w., w y w o d z ą się k i ­ limy, poduszki, bieżniki, k r a j k i oraz tzw. stołowizna —• obrusy i serwetki. Na szczególną u w a g ę zasługuje osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " ś w i e t n y c h r e z u l t a t ó w w barwieniu p r z ę ­ dzy w e ł n i a n e j . Spółdzielnia, m i m o że nie posiada w ł a s ­ nej farbiarni (farbuje u prywatnego farbiarza w Opocz­ nie) uzyskuje olbrzymią skalę czystych, nasyconych barw, charakterystycznych d l a tradycyjnego tkactwa opoczyńskiego, czego nie udaje się uzyskać i n n y m cepe­ l i o w s k i m spółdzielniom tkackim. ... . . . t ł H . T t l M . .НН«Ч| •»>•««•«««•••»•>»•«>«» «j *.* 4.<1 v v v 1.4444.4 ,,,•.••»•»•••< ., 4.4 1 «•<•••* »••»•••••<••• «"V *4'4»4 « 4 4 4 • • * » » • * * * « • t«I l"fÍlM|||liJ||l »V<J II».».<»»•>•»«.,(4 I»»' ,| * 44 l<4k>t.»«ł»»»łl ц I,,...•<»«.••••*" ^ 4 4)44 4 4 4.4» •• < v > V v .4 >.<(«<< ••••>•! 4>44'444 »« J l | ».11.«<< i »>>••>« i << 4 •»•>>>•> < 4lil,( .,4 4.4 <<<<<<••»>»>•' • « , , . . . » > < • < « <4 . I I • >»>>«<«<<•• »»tłt»*tłłH« i i . . . i »i •. •i 'H» «<, A <tiii ><,<•»• I4>*»»M4 4 4 4« 4.4»% 44 4 4 44«444.44 Ы€ M * *• «• «•»*•• 4» -* УК .7#\ У*ч ' • • Ч 'lv /IV /»у • • >>>« »»<«,:•*•*••»«« •> i . n t •< •» IÍMÍM4 4 ' .44444 «I J " l ł < J i . i H. » »* ł 4 44 4 4 ' 4 « » . ' * * * - * W S ^ 4 4 •.•.,.».444444>44...4444*4.4«4'4 l'. • łrit>M<« lłr»llM 444-4, . > • • » » > . » 4 . < 4 4 f 4 1 . > » • • К 4 И 4 - 4 4 4 ( « » , » • , . » . 1 4 . . 44 " H 4 4 4 t | t H l l . b4<4<>'4l,,|«44|«<i4) • » » > ) • ' > . . 4 4 < » > « l 1 ( 4444 « 4 44 ... 4 >.».4<<l < 4..I 35 II. 34. Wielobarwna naklejanka 35. Firanka opoczyńska, bibuła. 228 opoczyńska „kółko". П. W a ż n y m instrumentem d z i a ł a n i a na odcinku wzorni­ ctwa w pionie Cepelii są Etnograficzne Komisje K w a ­ lifikujące, z a t w i e r d z a j ą c e wzory artystycznej w y t w ó r c z o ­ ści ludowej do produkcji. W zasadzie tkaczce nie wolno odejść od pierwowzoru zatwierdzonego przez Komisję. Dopuszcza się jednak, w w y p a d k u zaopatrzenia w nie­ odpowiednie surowce, warianty kolorystyczne zgodne z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Za zgodność produkcji z pierwo­ wzorem odpowiada k i e r o w n i k artystyczny i Z a r z ą d Spół­ dzielni. Co dwa lata o d b y w a j ą się okresowe weryfikacje pro­ dukcji regionalnej przez C e n t r a l n ą K o m i s j ę K w a l i f i k a ­ cyjną działającą przy Z w i ą z k u „Cepelia" w Warszawie, realizowane w ramach sesji wyjazdowych. Zwiększająca się liczba c z ł o n k ó w spółdzielni świadczy, że ta organiza­ cja pracy przyjęła się na terenie Opoczyńskiego i stano­ w i dla jego m i e s z k a ń c ó w , zmuszonych w w i e l u w y p a d ­ kach do u z u p e ł n i a n i a b u d ż e t ó w gospodarstw dodatkowy­ m i dochodami, dogodne ź r ó d ł a zarobku. Obecnie „ O p o c z n i a n k a " obejmuje swoją działalnością wsie pow. Opoczno i pow. Przysucha: Libiszów, Między­ bórz, Wola Załężna, Sobawiny, Bielowice, K r a ś n i c a , K r u szewiec, Modrzew, W ó l k a K a r w i c k a , Janów Karwicki, S m o g o r z ó w , Wysokin k / O d r z y w o ł u , Nieznamierowice, Ogonowice, Brudzewice, Młyńczysko, Kaliszek, Małoszyce, Sołek, W y g n a n ó w , M n i s z k ó w , Gapinin, Gorzałków, B r z u s t ó w , Studzianna, Smardzewice. P o r ó w n u j ą c zasięg d z i a ł a n i a „ O p o c z n i a n k i " z o ś r o d k a ­ m i w y m i e n i o n y m i w cytowanej literaturze, jako repre­ zentatywnymi w zakresie tkactwa i stroju ludowego tego terenu, należy stwierdzić, że spółdzielnia posiada w za­ sięgu swojej działalności wszystkie te ośrodki. J. P. Dekowski proponował na sympozjum czerwcowym w Opocznie sięgnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " poza Stu­ dzianna do Rzeczycy, u z a s a d n i a j ą c to silnym k u l t u r o w y m p o w i ą z a n i e m tego terenu z regionem opoczyńskim, szczególnie w tkaninie i stroju. Problem ten pozostał na razie problemem o t w a r t y m . Osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " znakomitych w y n i ­ k ó w tak na odcinku d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, jak i k u l ­ turalnej — zorganizowanie jednej z najlepszych kapel ludowych w k r a j u oraz zespołu pieśni i t a ń c a — było m o ż l i w e dzięki w y p r a c o w a n i u od p o c z ą t k u w ł a ś c i w y c h �metod działania: w ł a s n y c h penetracji terenowych, ści­ słych kontaktów z muzeami regionalnymi, organizowaniu konkursów na przedmioty sztuki ludowej, u d z i a ł u spół­ dzielni w przeglądach i wystawach sztuki ludowej — korzystaniu ze spisów t w ó r c ó w ludowych, p r a w i d ł o w e j organizacji pracy, pozostawianiu tkaczkom swobody w pracy twórczej pod k i e r u n k i e m nadzoru artystyczne­ go, dopuszczającej a) w a r i a n t (zmniejszenie) r a p o r t ó w , b) zmiany kolorystyczne t ł a tkaniny, c) c a ł k o w i t ą zmia­ nę koloryzacji w ramach operowania kolorami tradycyj­ nymi, d) komponowanie u k ł a d ó w pasowych w nowych formach — szczególnie m a ł y c h . W przypadku przekro­ czenia tych granic konieczne jest przedstawienie w z o r ó w tkanin do oceny K o m i s j i Etnograficznej. Omawianie wzorów z tkaczkami przy odbiorze produkcji jest szczególnie w a ż n e w rozmowach z m ł o d y m i tkaczkami, które dla siebie w domu w y k o n u j ą t k a n i n y w e d ł u g tzw. mody „łowickiej" o dużej ilości nie stonowanych barw. Starsze opocznianki są p r z y w i ą z a n e do swych w z o r ó w i spokojnych z e s t a w i e ń kolorystycznych, a na obecnie modne w całej Polsce jaskrawe kompozycje p a t r z ą nie­ chętnie. Czynnikami dodatkowymi w p ł y w a j ą c y m i w znacznym stopniu na p r a w i d ł o w ą działalność spółdzielni są dobre stosunki m i ę d z y l u d z k i e i fachowe kierownictwo. „ O p o c z n i a n k a " jest j e d n ą z niewielu spółdzielni cepe­ liowskich o tak wyprofilowanej produkcji opartej o ży­ we tradycje regionu opoczyńskiego. Zachowanie trady­ cji ma wielkie znaczenie w utrzymaniu wysokich warto­ ści artystycznych sztuki ludowej, a wnoszenie do trady­ cji nowych e l e m e n t ó w przez utalentowane jednostki, jak to ma miejsce w przypadku działalności „Opocznianki", nie niweczy dorobku przeszłości, a wzbogaca go. „ O p o c z n i a n k a " jest spółdzielnią n o w a t o r s k ą w zakre­ sie w z o r n i c t w a — dowodem tego są ostatnie adaptacje tkanin regionalnych we współczesnej odzieży. Łącząc działalność gospodarczą z działalnością k u l t u r a l n ą , popu­ l a r y z a t o r s k ą zastosowała najidealniejszą f o r m ę istniejącą w systemie gospodarczym wsi na terenach mało uprze­ m y s ł o w i o n y c h — zatrudnienie kobiet systemem pracy n a k ł a d c z e j . W z w i ą z k u z t y m w ł a ś c i w i e spełnia wszyst­ kie te warunki, jakie są wymagane od Cepelii i dlate­ go m o ż e m y t r a k t o w a ć j ą jako m o d e l o w ą spółdzielnię re­ gionalną. PRZYPISY 1 J. Krajewska, Strój opoczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych", W r o c ł a w 1956, cz. 4, z. 4, s. 4. 2 Wiadomości o historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i pow. opoczyńskiego do Mazowsza podaje O. Kolberg, L u d , je­ go zwyczaje, sposób życia, mowy, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec. Radom­ skie, cz. 1, K r a k ó w 1877. 3 Tamże. 4 J. P. Dekowski, Opoczyńskie, „ L i t e r a t u r a Ludowa", R. X, 1966, z. 2—3, s. 5. 5 K. Kozłowski, Mogiła pod Łęgonicami nad Pilicą i zabytki w niej znalezione, „Kłosy", 1871, nr 331, 332. 6 O. Kolberg, op. cit. 7 T. Seweryn, Pasiaki opoczyńsko-rawskie, „IKC", dodatek z 28.IV.1925; t e n ż e : Hafty opoczyńskie, „Lud", t. 24, 1926. 8 J. Wiśniewski, Dekanat opoczyński, Radom 1913, s. 335, 118. 9 Badania nad p r o b l e m a t y k ą o p o c z y ń s k ą p o d j ę ł y : K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, muzea regio­ nalne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut Sztu­ ki PAN, wydziały k u l t u r y przy prezydiach w o j e w ó d z k i c h rad narodowych w Łodzi i Kielcach. 10 Na terenie regionu opoczyńskiego prowadzone by­ ły przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki (obecnie Instytut Sztuki PAN) w 1949 r. badania pod k i e r u n k i e m Romana Reinfussa. Na podstawie tych b a d a ń opracowano mono­ grafię sztuki ludowej w O p o c z y ń s k i e m (nie publikowa­ ną). 11 B. Kaczorowska, Wełniany pasiak opoczyński, „Pol. Szt. Lud.", R. V I , 1952, nr 1, s. 23—28. 12 Z. Głowa, Ludowe zdobnictwo w żelazie pow. Opoczno, „Pol. Szt. Lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 34—40. 13 J. Krajewska, op. cit. 14 K . Kondratiukowa, Ludowe tkactwo opoczyńskie, Łódź 1958. 15 B. Kowalec, Opocznianka, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 49—56. 16 J. P. Dekowski, Studia nad kulturą ludową środ­ kowego dorzecza Pilicy, „Łódzkie Studia Etnograficzne", R. V I , 1964, s. 84. 17 Katalog wystawy „Garncarstwo i wycinanki woj. łódzkiego", Łódź 1948. 18 J. A. Z a r ę b a , Wycinanki opoczyńskie na wystawie w Kielcach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12, s. 158; K. Pietkiewicz, Konkurs w Opocznie, t a m ż e , R. I I I , 1949, nr 6, s. 180—183; E. Fryś-jPietraszkowa, Pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej w Opocznie, t a m ż e , R. X V , 1961, nr 2, s. 115—116. 19 Spółdzielnia Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowego w Ło­ dzi działała od 1949 r. pod kierunkiem znawcy i miłoś­ nika f o l k l o r u i sztuki ludowej, B o g u s ł a w a Kowalca. 20 Wsie te są obecnie objęte działalnością spółdzielni „Opocznianka". 21 Ł ó d z k a spółdzielnia posiadała w Opocznie oprócz swego oddziału r ó w n i e ż sklep. 22 Ośrodki tkackie w K r ó l o w e j W o l i i Rzeczycy na­ leżą obecnie do cepeliowskiej spółdzielni w Tomaszowie Mazowieckim. Tkaczki z Monie dostarczają do spółdziel­ ni P L i A „ Z i e m i a Piotrkowska" w Wolborzu. 23 J. P. Dekowski, op. cit., s. 62. 24 Spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " wpisana do rejestru przez Sąd O k r ę g o w y w Kielcach 21.X.1950 r. 25 U c h w a ł ą Z a r z ą d u Z w i ą z k u „Cepelia" nr 216 z dnia 6.VI.1967 zatwierdzono wykaz w y r o b ó w włókien­ niczych podlegających o b o w i ą z k o w i zatwierdzania norm przez Z a r z ą d Z w i ą z k u — Prezesa d/s Artystycznych. Nor­ my surowcowe na w y r o b y nie u w z g l ę d n i o n e w p o w y ż ­ szym wykazie zatwierdza Z a r z ą d spółdzielni. I tak jest w „Opoczniance". 26 „ O p o c z n i a n k a " nie posiada w ł a s n e j farbiarni. W p o c z ą t k o w y m okresie swej działalności przędzę w y ­ syłano do farbowania do Łodzi i Wolborza, potem zaczę­ to j ą f a r b o w a ć u prywatnego farbiarza w Opocznie oraz w spółdzielni cepeliowskiej „Wrzeciono" w Przedborzu i t a k i stan t r w a do dziś. 27 § 4 Statutu Spółdzielni Pracy b r z m i : „Sp-nia ma na celu prowadzenie na zasadach s a m o r z ą d u spółdziel­ czego i w ramach narodowego planu gospodarczego w s p ó l n e g o p r z e d s i ę b i o r s t w a , opartego o osobistą p r a c ę członków oraz działalności s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e j dla stałego podnoszenia materialnego i kulturalnego pozio­ m u życia i ś w i a d o m o ś c i społecznej członków i dla dobra Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej". 28 W g Remigiusza Bierzanka, Prawo spółdzielcze w zarysie, Warszawa 1968, s. 62: „z p u n k t u widzenia prawnego założenie spółdzielni dokonuje się przez i z c h w i l ą zarejestrowania statutu przez sąd rejestrowy: od tego bowiem momentu spółdzielnia nabywa osobowość p r a w n ą . Z p u n k t u widzenia organizacyjnego i gospodar­ czego spółdzielnia m o ż e działać i z reguły przejawia działalność już w c z e ś n i e j " — co m i a ł o miejsce w przy­ padku „ O p o c z n i a n k i " . 29 „ O p o c z n i a n k a " w 1959 r. o t r z y m a ł a prawo sku­ pu p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z terenu pow. opoczyń229 �skiago, a w 1963 roku spółdzielniom cepeliowskim ode­ brano prawo skupu, polecając p r z e k a z a ć t ę działalność spółdzielczym zrzeszeniom. Od 1969 r. Z a r z ą d Z w i ą z k u „Cepelia" zezwala spółdzielniom na okresowy skup p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej za o k r e ś l o n ą k w o t ę . ¡30 Tkaczkami o d z n a c z a j ą c y m i się d u ż ą inwencją t w ó r c z ą w zakresie komponowania w z o r ó w s ą : Zofia D ą b r o w s k a z Kruszewca, Stefania W i j ata z W o l i Zależ­ nej, Maria Wieprzek z Sobawin, Weronika B i a ł o w ą s - Ż a r z Sobawin, M a ł g o r z a t a Koska z Międzyborza, Ewa W ó j ­ cik z Libiszowa, Zuzanna W ł o d a r c z y k z Opoczna, Maria Wójcik z Libiszowa, Regina P u c h a ł a z Międzyborza, Weronika Lesiak z Międzyborza, Katarzyna Nita z Ogonowic. N i e k t ó r e z nich p r a c u j ą dla „ O p o c z n i a n k i " od p o c z ą t k u jej działalności. 31 W r o k u 1961 kierownikiem artystycznym w „Opo- Fot: Jan Piotr Jan Swiderski - il. 1, 4-6, 9-12, czniance" została B o g u s ł a w a Dorocińska, absolwentka liceum plastycznego w Kielcach. 32 W roku 1949 rozpoczęły s w o j ą działalność Etno­ graficzne Komisje Ocen — Centralna przy Związku „Cepelia" w Warszawie, terenowe przy Regionalnych Biurach Sprzedaży. 33 W okresie w c z e ś n i e j s z y m ceny na a r t y k u ł y pro­ dukowane przez spółdzielnie cepeliowskie z a t w i e r d z a ł a P a ń s t w o w a Komisja Cen. 34 Na omawiany konkurs ponadto n a d e s ł a n o : bu­ k i e t ó w z b i b u ł y — 25, p a j ą k ó w — 12, e l e m e n t ó w deko­ racyjnych — 11, firanek regionalnych — 6, koronek weł­ nianych — 18, kraszanek — 15. Ogółem n a d e s ł a n o 570 e k s p o n a t ó w (459 wycinanek). W konkursie wzięło udział 60 t w ó r c ó w ludowych, w t y m 28 członków „Opocz­ nianki". 14, 16, 11, 21, 22, 24, 26; K. Wecel - il. 3, 8, 13, 18-20, 25. Dekowski POCZYNANIA JACKA SARIUSZA WOLSKIEGO W ZAKRESIE TKACTWA LUDOWEGO Jak w y n i k a z „Roczników Gospodarstwa Krajowego", na terenie dawnego p o w i a t u opoczyńskiego istniał w 2 poł. X I X w. p o w a ż n y ośrodek ludowego tkactwa. O ś r o ­ dek ten k o n c e n t r o w a ł się we wsi Bedlnie, należącej do dóbr ziemskich Jacka Sariusza Wolskiego, k t ó r y otaczał go specjalną opieką. Należy jednocześnie zaznaczyć, że Sariusz Wolski u p r a w i a ł na d u ż ą skalę wielkolen dla z a k ł a d ó w fabrycznych w Ż y r a r d o w i e D o uprawy tej w c i ą g n ą ł r ó w n i e ż m i e j s c o w ą ludność. W 1859 r. przesłał on na konkurs i w y s t a w ę rolniczą w Łowiczu, o r g a n i z o w a n ą przez Towarzystwo Rolnicze, „sukno k r ę c o n e " oraz samodział. Tkaniny te były w y k o ­ nane w e d ł u g jego p o m y s ł u przez kobiety b e d l n e ń s k i e . N a d e s ł a n e m a t e r i a ł y okazały się znakomite; Seriusz W o l ­ ski od o r g a n i z a t o r ó w wystawy o t r z y m a ł list pochwalny . W n a s t ę p n y m r o k u na p o d o b n ą w y s t a w ę do L u b l i n a w y ­ słał on wyroby 18 tkaczek: Józefy M a ł k o w s k i e j , M a r i a n ­ ny S ł o w i k o w e j , Agaty Wasilewskiej, Magdaleny M a ł k o w ­ skiej, Marianny Ł u c z y ń s k i e j , Zofii Michalskiej, Zofii Nowakowskiej, Marianny L u t a ń s k i e j , M a r i a n n y Pirogo­ wej, Heleny Noworzeckiej, A n t o n i n y S ł o w i k o w e j , M a ­ rianny Tymoszczukowej, W i k t o r i i Majewskiej, Zofii J ę drzejezukowej, Konstancji Jakubowskiej, T e k l i Krysiniej i Franciszki J a n d u ł o w e j . W ś r ó d w y s ł a n y c h t k a n i n były „odziewadła w e ł n i a n e " , m a t e r i a ł y „ n a suknie" oraz suk­ 2 1 J. Kosirowicka, Produkcja r o ś l i n n a w Polskim 1815—1864 (w:) „ S t u d i a z Dziejów stwa Wiejskiego", Warszawa 1961, t. I V , z, 2, 2 „Roczniki Gospodarstwa Krajowego", 185'9, t. X X X V I I , S. 192. Królestwie Gospodar­ s. 38. Warszawa no. Sprawozdawca zaznaczył, że wspomniane tkaniny zo­ stały wykonane w e d ł u g w s k a z ó w e k Jacka Sariusza W o l ­ skiego; przy t y m zrobił u w a g ę pod adresem inicjatora, że „... z powodu taniości i mocy w y r o b u zyskał on uzna­ nie b i e g ł y c h nie t y l k o na wystawie krajowej, lecz i na powszechnej odbytej w Londynie". P i ę ć tkaczek spośród wymienionych o t r z y m a ł o nagrody za wykonane samo­ działy . 3 Na czym polegały p o m y s ł y czynione przez Sariusza Wolskiego w zakresie produkcji tkanin, nie wiemy. Na­ leży przypuszczać, że t k a n i n y te n a w i ą z y w a ł y do m i e j ­ scowej tradycji, gdyż — j a k podano w sprawozdaniu Z wystawy rolniczej — były to „ o d z i e w a d ł a w e ł n i a n e " i m a t e r i a ł y „ n a suknie", więc prawododobnie zapaski do okrycia i w e ł n i a k i . Czy produkcja ta b y ł a nastawiona na zbyt, r ó w n i e ż nie w i e m y ; sprawa wymaga dalszych p o s z u k i w a ń . Na u w a g ę zasługuje t a k ż e sam Jacek Sariusz Wolski, czło­ nek Towarzystwa Rolniczego, k t ó r y uchodził na schyłku okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o za pioniera p r a g n ą c e g o wskrze­ sić u p a d a j ą c y p r z e m y s ł ludowy i s t w o r z y ć dodatkowe źródło dochodu dla ówczesnego c h ł o p s t w a . Czynił to zre­ sztą zgodnie z zaleceniami sekcji Towarzystwa. Jacek Sariusz Wolski z m a r ł w Bedlnie około 1875 г., gdzie też został p o c h o w a n y . 4 3 „Roczniki Gospodarstwa 1861, t. X L I I , s. 31—32. 4 J. s. 5. Wiśniewski, Dekanat Krajowego", opoczyński, Warszawa Radom 1913, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4df9eee9529c5e8f403ad9599cf0757f.pdf 5615005f05b77bebe721902a9319730a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2819 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS TREŚCI Zbigniew Benedyktowicz Wstęp 3 Marc Shell OK: lub Handel With Care (przełożyli Maryla Sitkowska i Tomasz Żukowski) 5 Łukasz Kiepuszewski Zmierzch widzenia i widzenie zmierzchu 25 Elżbieta Wolicka Historia jako genealogia. Fryderyka Nietzschego projekt przezwyciężenia nędzy XIX-wiecznych historyzmów 30 Ryszard Kasperowicz Wolność historyka - uwagi o teorii kryzysów Jacoba Burckhardta 37 Andrzej Pieńkos Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo 43 Marzena Gierga Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Ortygia - wyspa miłości, życia i śmierci [cz. Ш] 49 Jan Gondowicz Nowa archeologia 57 Alfred Jarry Dzieła i myśli doktora Faustrolla. Patafizyka (przełożył Jan Gondowicz) 59 Jan Gondowicz Wstęp do metody Alfreda Jarry 61 Dorota Majkowska Świat melancholii 63 Jacek Olędzki Oui,j'en crois 65 Sławomir Sikora Nowe przestrzenie antropologii wizualnej 68 Aleksander Jackowski Ćwiczenia z pamięci. Powstanie Państwowego Instytutu Sztuki 71 * * * Capoeira. Dialog i walka. Z Valentinem Reinholdem rozmawia Łukasz Nalaskowski 79 Stanisław Cichowicz Sen mara lub zmora i ja 84 Aleksander Jackowski, Stefan Starczewski, Sławomira Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Zbigniew Benedyktowicz, Jan Witold Suliga, Jacek Sempoliński, Adam Kilian Ze spotkania z okazji wydania albumów Aleksandra Jackowskiego: „Obrazy ludowe" oraz „ O rzeźbach i rzeźbiarzach " 89 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Fotografie i Dzienniki 1914-1918. Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu Summary of Articles Noty о autorach Na Na 96 Ш 112 o k ł a d c e : OK, lub Handel With Care, opis na wkładce barwnej s t r o n i e t y t u ł o w e j : Matka Boska Karmiąca, ol./pł., 63x47 cm. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. Andrzej Różycki i Piotr Szczegłów © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki, F u n d a c j ę K u l t u r y oraz F u n d a c j ę i m . Stefana Batorego �Polska S ztuka L udowa KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3 - 1999 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Ы ^<W. 0/1С Г!( ?Д Zbigniew Benedyktowicz Introduction 3 Marc Shell ( Ж : or Handel With Care (trans. Maryla Sitkowska and Tomasz Żukowski) 5 Łukasz Kiepuszewski The Twilight of Seeing and the Seeing of Twilight 25 Elżbieta Wolicka History as Genealogy 30 Ryszard Kasperowicz The Freedom of the Historian - Remarks on the Theory of Crises by Jacob Burckhardt 37 Andrzej Pieńkos The Poetic and Grotesque Home. The Devised Dwelling of Victor Hugo 43 Marzena Gierga Misterious Places of Greek's Sicily. Ortygia - Island of Love, Life and Death [Part III] 49 Jan Gondowicz New Archaeology 57 Alfred Jarry Works and Thoughts of Doctor Faustroll. Pataphysics (trans. Jan Gondowicz) 59 Jan Gondowicz Introduction to the Methodology of Alfred Jarry 61 Dorota Majkowska The Melancholy World 63 Jacek Olędzki Oui, j'en crois 65 Sławomir Sikora Spaces of Visual Anthropology 68 Aleksander Jackowski Exercises in Remembrance. The Origin of the State Institute of Art 71 * * * Capoiera - Dialogue and Struggle. Valentine Reinbold Talks to Łukasz Nalaskowski 79 Stanisław Cichowicz Dream, Nightmare, or the Incubus and I 84 Aleksander Jackowski, Stefan Starczewski, Sławomira Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Zbigniew Benedyktowicz, Jan Witold Suliga, Jacek Sempoliński, Adam Kilian From the meeting on „Obrazy ludowe" (Folk Pictures) and „O rzeźbach i rzeźbiarzach" (On Sculptures and Sculptors) by Aleksander Jackowski 89 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Diary 1914-1918. A Diary in the Strict Sense of the Term Summary of Articles Notes on Authors Redagują: 96 Ill 112 Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, C z e s ł a w Robotycki Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Barbara S a w ó w i strony techniczny: redakcji: tytułowej: Jacek Królak, Joanna Mucho Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 e-mail: kontexty@plearn.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/801de06867727275554ae80a78d5f68b.pdf e8296841469e96ad46be5fce543e60f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Małopolska - kultura materialna skrzynie ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3559 Title A name given to the resource Malowane "morawickie" skrzynie krakowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1948 t.2 z,1;s.20-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE SKRZYNIE „MORAWICKIE" KRAKOWSKIE ROMAN REINFUSS RYC. 7 W m a j u 1947 r. bawiąc w koło K r a k o w a w związku z Morawicy przygotowy- wiącą i typ w a n i a m i d o f i l m u , który t a m został nakrę­ dc t y c z ą c e cony, skrzyń zainteresowałem skrzyniami się malowanymi. miejscowymi Już w pierw­ guły z jednak morawiczanin bowiem, czekała łowie ub. i zapalony młody krajoznawca, mnie autorstwa typu nieznany podawano że w poszczególnych się Sikorskich. różne. Morawicy stulecia Informacje wiązały nazwiskiem szej chałupie, d o k t ó r e j z a p r o w a d z i ł m n i e Dusizyk, dotychczas nieopracowany. nowego p. Stefan nowy, naukowo z re­ Imiona Okazało się drugiej po­ w pracowało 4 braci, n i e s p o d z i a n k a . Z a m i a s t s k r z y n i t z w . „kra­ k t ó r z y w r a z ze s w y m i r o d z i n a m i t r u d n i l i kowskiej", się w y r o b e m w jakich różnych sporo publikowano wydawnictwach i wystawia­ no p o m u z e a c h , z o b a c z y ł e m o k a z w każ­ dym szczególe znanych „To odbiegający jakiś temu pomyślałem właścicielki stanowczo. Skrzynia Wykonał stolarz miejscowy, i malarz Poruszony odkryciem domy sze tym zacząłem bardzo zbliżone. Zorientowałem p r z e d sobą n i e j a k i ś prysk pocho­ ją p r z e d laty Joachim Si­ przypadkowym zwiedzać do odbiegający so­ zaprze­ okoliczne i w krótkim czasie odkryłem 3 okazy, dal­ poprzedniego się, że mam indywidualny od powszechnie od­ spo­ t y k a n y c h t u skrzyń m a l o w a n y c h , ale for­ mę miejscową, skrzyń malo­ Odkrycie niejszego skłoniło mnie przebadania do skrzyń gruntoww kilku­ nastu wsiach położonych w o k o l i c y M o ­ import" — dzi z M o r a w i c y . korski. wzorów dotychczas bie, ale wyjaśnienia czyły od i zdobieniem wanych. rozpowszechnioną, stano­ rawicy. Zadanie było do że wykonania, zdobnictwa ludowego z Państw. ramienia Sztuki Ludowej posłużyć się w t y m łatwiejsze prowadząc w do badania Krakowskim Instytutu Badania Warszawie poszukiwaczami mogłem terenowy­ m i , r e k r u t u j ą c y m i się z p o ś r ó d s t u d e n t ó w Akademii Sztuk Pięknych P'-zy i c h p o m o c y oraz w Krakowie. p. Stefana Duszy- ka, który gromadził d l a m n i e wiadomości n a t e r e n i e M o r a w i c y , z e b r a ł o się w c i ą g u kilku tygodni jących światło sporo na wiadomości, nowo poznany skrzyń i jego twórców. W e d ł u g rzuca­ typ informacji 20 i ���Katarzyny z Sikorskich Korpakowej, p i e r w s z y m z r o d u S i k o r s k i c h , który osied­ skie, zwłaszcza s k r z y n i e , które woził n a targ do Krzeszowic. Michał S i k o r s k i był lił się w M o r a w i c y , b y ł J a c e n t y S i k o r s k i . też t r o c h ę r z e ź b i a r z e m . N a d d r z w i a m i d o - „Przyżenił" mu,w się o n d o r o d z i n y Idzików, którym mieszkał w M o r a w i c y , w y ­ biorąc za żonę H e l e n ę . Z z a w o d u b y ł sto­ r z e ź b i o n y b y ł b a r a n , stąd m ó w i o n o o n i m , larzem. jako o stolarzu „pod Skąd p r z y b y ł do M o r a w i c y u d a ł o się t w i e r d z i ć . J e d n i p o d a j ą nę, j a k o m i e j s c e tu warję po zaś przybył W Korpakowa), (wdowa wszyscy z Skawi­ jego pierwotnego (Katarzyna „Galicji" poby­ inni Mikołaju zgadzają nie Kal- Sikorskim) się, tj. z że Jacenty za Wisły ). 1 księgach p a r a f i a l n y c h b r a k j a k i e j k o l ­ baranem". Sikorscy w pracowniach swych zatrud­ n i a l i donajętych p o m o c n i k ó w . I n f o r m a t o ­ rzy z M o r a w i c y Urbańczyka, wymieniają t u n a z w i s k a Szopy, Kazimierza Matysi- ka zwanego „Adamkiem". Z pomocników t y c h ż a d e n p o n o ć n i e n a u c z y ł się s a m o ­ dzielnie skrzyń morawickich malować, w i e k n o t a t k i , która rzuciłaby ś w i a t ! J n a g d y ż m a j s t r o w i e , bojąc się w miejsce k o n k u r e n c j i , używali i c h t y l k o do grub­ jego urodzenia. dał c z t e r e c h urodzili (ur- w 1830 synów z r 1826 z m zim 1915) * księdze i w s z y c h robót, p o m o c n i c z y c h , Morawicy. 1910); (ur fur (u Г skrzyń Tana П П Ы Р Jedynie riZW t^vni^ł n r X 4 ГПГР P w Mnikowie m i K J r Z Y Każ­ rzeczywistości przez mieszkańca wykonywali zarówno prace j a k i m e b l a r s k i e , a n a w e t rzeź­ dowlane-) b i a r s k i e ). Jako stolarze ły, półki na naczynia, łozka, oraz sto­ wyrabiali skrzynie czoło o stolarce, według wysuwa postać J o a c h i m a rzemieślnika i się p r z e d e wszystkim Sikorskiego, utalentowanego z d o b n i k a . Zrobił o n skrzyń tradycji, podobno k o d o 5 0 Г nit 11 ż y c i a ko malowanych spośród przede jego i wszystkim rozchodziły nych, ze stolarki, skrzynie się p o w s i a c h okolicz­ Brzoskwini, Chrosnej szczególnie figuruje śmierci jako się stolarką, zimowej. Rzemiosła ojca Joachima. czterech braci dwóch 1 .JwóH L T r h ^ T a w o c n synów, i пепаи jozera ooaj w tzman Dyn r stolarzami. stwem, Piotra: w Jozei i Micnat Którzy ozenn się tam zas cia e pozostał g d z i e trudniąc s i ę s z y n k a r - zawodu wykonywał. w r 1QT7 wojną,, sąsieanim u n o i e r z y m e malował. 7 ł (zmarr przea L nrv lE,wił W h i r J stolarskiego Podobnie prawie zarzucił Sikorski, s y n Jana Jozef, rowmez nie stolarkę zas stolarz, syn zmarł młodo. Dzis z r o d z i n y S i k o r s k i c h m e po­ został przy prowadzić życiu ]uz nikt, pracownię k t o mógłby stolarską i konty­ nuować w y r ó b skrzyń m a l o w a n y c h typu „morawickiego". Michał, m i m o , że w księgach p a r a f i a l ­ trudnił Z 1941 i a ' swoi Kazimierz Mnikowej. nych iw malarza S i k o r s k i podobnie j a k J o a c h i m żył roku Skrzyń zmarł n i p n o i z o s t a w i a skrzynie czterech wyko­ ktoremuhv w Morawicy, b r a c i i to głównie na zamówienia. Jan a tej w s i Michała Zmarł w г 8 9 - l e t n i starzecS). dobrego najwięcej malo­ w y k o n y w a ł o n naogół n i e w i s i e i t o t y l i trumny. Gdy mowa na bu­ Ada­ skrzynię który miał uczvć sie około się c i e s i o ł k ą i stolarką, b i k o r s c y bo­ wiem udało się p. waną w s t y l u b r a c i S i k o r s k i c h d y z c z t e r e c n o r a c i m n i e ] lub w i ę c e j t r u a ml 4 tra „roinnc . w e rodziny )- u Jana Sikorskiego w M o r a w i c y . Micnaie Z to członkom naną (sicrzyniarzj, p r z y i m i e n i u P i o t r a T l ' J j ' : . . . P . r osobiście, ,iP niarius M bal 0 zaś m a l o w a ­ bądź K o n i e c z c e znaleźć Czecha nZ wykonywali powierzali mowi imienin L P nie bądź 1837 z m . 1843 z m nnzv n,hrvrl Jana Joachima Piotra zaonów ТпагЫтпя posia­ których ^ię i z m a r l i w Michała W Sikorski przyszłości „rolnik" zwłaszcza uczył również w się (Jacentego) u brata Wykonywał porze już on meble po swego wiej­ S p o ś r ó d 15 s k o p i o w a n y c h skrzyń, któ­ re d o tej g r u p y zaliczyć można, t r z y p r z y ­ pisują w ł a ś c i c i e l e J o a c h i m o w i Sikorskie­ mu, po jednej dwie Michałowi Czechowi, Janowi, Michałowi Joachima) skrzyń jest i Józefowi Sikorskim. Autorstwo (synowi reszty nieznane. 21 �Skrzynie ,,morawickie" ) się o d i n n y c h s k r z y ń „ k r a k o w s k i c h " równo szczegółami i polichromią. W kiedy wyróżniają e wprowadzeniem obramowania za­ W konstrukcyjnymi jak od skrzyniach morawickich częściej konstrukcji charaktery­ odpowiedniego i tła, r ó ż n e g o utrzymane jest w reszty-). tło naj­ kolorze żół­ s t y c z n y j e s t d l a t e g o t y p u s k r z y ń kształt t y m (ugier jasny) wyjątkowo n o g i ( T a b l . I , 1—8) l e k k o w y g i ę t e j i p r o f i ­ lonym, l o w a n e j w sposób n i e s p o t y k a n y w wyro­ i w i e k o s k r z y n i , k o m p o n o w a n y jest w le­ bach tylko innych pracowni. W dwóch ciemno-zie- zaś o r n a m e n t p o k r y w a j ą c y cącym prostokącie o bokach front równoleg­ łych d o krawędzi s k r z y n i . Pole zamknię­ w y p a d k a c h natrafiono na skrzynie o pod­ stawach i n n y c h , a m i a n o w i c i e : n a „pod­ te n ó ż e k " w y c i ę t y z d e s k i ( T a b l . I , 9) i k ó ł k a z b u k i e t e m k w i a t ó w , których gałązki d l a ( T a b l . 1,10). -W o b y d w u w y p a d k a c h dzi o skrzynie nie autoryzowane, wewnątrz prostokąta zajmuje wazon w y p e ł n i e n i a m i e j s c a w y c h y l a j ą się s z e r o ­ cho­ k o n a b o k i (ryc. 7). W z któ­ szych r e j j e d n a ( T a b l . 1,10) została w t ó r n i e p r z e - spotykamy skrzyniach bogat­ dwa, lub nawet trzy, mli ł>.:?s,;>> ł.'"*' 10 TABL. 1 malowana i j e j przynależność morawickiej jest do grupy wpisane którymi problematyczna. w siebie biegną prostokąty, między girlandy kwiatów. środkowe zwęża l f ży j e d n a k n i e w rozwiązaniu k o n s t r u k ­ skutkiem czego cji u l e g a d a l s z e m u spłaszczeniu ( r y c . 5 ) . Istota odrębności podstawy lecz w dotychczasowych skrzyń m o r a w i c k i c h malaturze. wiadomości, przez T. Seweryna, skrzynie Według zebranych krakowskie się wtedy wypełniający Pole wybitnie, je b u k i e t Prostokąty obramiające b u k i e t środko­ wy posiadają n i e k i e d y b o k i przedłużone malowane były przeważnie na k o l o r cie- w r m o - z i e ł o n y , w ścianie l i c o w e j i n a w i e ­ się z b o k a m i p r o s t o k ą t ó w sąsiednich ( r y c . k u zachowany 7). P o l a m i ę d z y trzy, rzadziej ne b y ł podział najczęściej n a na cztery pola, b u k i e t a m i i wieńcami wypełnio­ kwiatów. Po­ dział n a p o l a z d o b n i c z e p o d k r e ś l a n o n i e - 22 dy t e n sposób p o z a naroża, ż e utworzone nimi z przecinają wypełniają faliście girlan­ prowadzonych łodyg, z b o c z n y m i gałązkami p o k r y t y m i drobnymi listeczkami i kwiatkami �RYC. 1 na końcach- pole Ściany między d w o m a w p i s a n y m i w siebie pro­ posiadają stokątami cha­ k i m na k i l k a c m pasem, w kolorze rakterze Czasem wypełnione spotykamy zdobinami o geometrycznym, j a k n p . szere­ boczne niowym, skrzyń krawędzie który wyjątkowo g i e m k ó ł e k z k r o p k a m i w środku ( r y c . 3), skrzyń, p r z y p i s y w a n e j rombów skiemu lub krzyżyków ( r y c . 1). G i r l a n ­ kreskami stokątnego pola Pole środkowe składa z ków się czterech powiązanych pomocy sposób ciągły, prostych tkwiących usznym. W w wachlarza, w gałązek dwu- szeroko innych, gdzie f a l i s t y c h p o c i ą g n i ę ć farbą w i ś n i o w ą b i e g ­ nących bądź p i o n o w o la środkowego W punkcie ornament w kierunku skrzyniach środkowego nowych, poziomym. W widać próby przy pomocy umieszczonych bokach wewnętrznego niektórych falistych, wstawek pio­ pola, p r o s t o k ą t a ( r y c . 2). linie formie farbą. rozwija wachlarzowato się uło­ listków niektórych w y p a d k a c h or­ ujęty jest w prosto­ kątną r a m k ę ( r y c . 3 ) . N a k o ń c a c h k r e s e k pola krótszych przecięcia środkowy skrócenia przy dwie żonych zespołów różnobarwnych ( r y c . 1, 5 ) . W w się z a z w y c z a j białą ich nament się krzyżują fdliste, w y k o n a n e wąskie, gałązki rozwijają ( r y c . 1, 2, 5) b ą d ź odśrodkowo (ryc. 3). N a przekątniach p o ­ p o l e środkowe jest b a r d z o w y d ł u ż o n e ale bukietu plecionką. jest jednoli- l o b i o n e „chmury" t . j . szeregi muśnięć l u b 7; o b r a m i e n i u p o l a z d o b n i c z e g o ( r y c . 7) g a ­ rozłożonego takąż zamalowane n y l i c o w e j , a n a t y m , s u c h y m pędzlem po- pojedynczym ł ą z k i r o z s t a w i o n e są w k s z t a ł c i e i wypełniony kształ­ d z b a n k u najczęściej skrzyniach o ze Sikor­ c i e k o l o r e m o d p o w i a d a j ą c y m b a r w i e ścia­ 18). B u k i e t w y p e ł n i a j ą c y p o l e ś r o d k o w e składa się z k i l k u Michałowi przy t e m linię andegaweńską (Tabl. I I , 5 — T a b l . I I I , 15 — wiś­ jednej odcin­ n a narożnikach z d o b i n y , przypominającej lecz w szero­ ( r y c . 1), p o d k r e ś l o n y jes b i a ł y m i da, zwłaszcza zewnętrzna, n i e o b i e g a p r o ­ w morawickich obwiedzione trzy kowej przecinających malowano listki, w zazwyczaj narożnikach po dwa lub p o d o b n e j a k w z d o b i n i e środ­ (ryc. 5). •i ж T RYC. 2 T RYC. 3 23 �Do opisanego ków nawiązuje stawiona t u sposobu zdobienia bo­ s u c h y m pędzlem, l e c z w a z o n również s k r z y n i a k w i a t ó w , zamknięty najczęściej w n a r y c . 2, w której środkowy złożony z listków, jest w prostokątnym nym dwiema ne falistymi. N a zapewne z mówiłem poprzednio. Inaczej owych wywodzące listków, o się których oraz zdobie­ Michał Czech z M n i k o w a . s k r z y n i a c h t y c h cały b o k p o k r y t y jest jednolicie żółtym kolorem boków biegnie szeroka tła. Wzdłuż rama z przecina­ j ą c y c h się p r o s t y c h k r e s e k , m i ę d z y rymi lub Czech umieszcza girlandę we zostawia któ­ ( r y c . 7) plecionkę, powstałą z dwóch n a j ą c y c h się l i n i i którymi b i e g n i e rogach przeci­ falistych. Pole środko­ Czech puste, l u b umieszcza girlanda, zdobinami dwóch powiązana liliowatymi między Różnice skrzyń dwoma morawickich sądzę, aby kich, to było że na odmianami są rów­ zdobin. N i e wyłącznie dziełem skrzyń morawic­ odmianę pierwszą, 10 stanowiących s k o p i o w a n y c h d l a P. I . B. Szt. L. w nych jedna wsiach, barwę który w Morawicy, wane ;kąd na inąd tle slvcziiv i n f o r m a c j i p. A . przeprowadził badania które n i e zostały powtarzały gdyż róż­ posiadała n a dwanaście skrzyń t y p u morawickiego, c zaledwie zieloną. W e d ł u g Konieczki, na ( r y c * 4). widoczne n i e ż w k o l o r z e tła i d o b o r z e przypadku, rozwiązuje zagadnienie z bukietem w p i s a n y c h w s i e b i e prostokątach, między zew­ namalowa­ b o k ó w skrzyń Józef S i k o r s k i z C h o - lerzyna, W przekreślo­ prostokąta są l i l i o w a t e z d o b i n y , nia ornament umieszczony polu, liniami nątrz n a r o ż n i k ó w przed­ wszystkie żółtym i motvw skopio­ motywy znane malowane były posiadały • c h a r a k t e r y rozłożystes bukietu w pośrodku kolistą zdobinę, ułożoną z k l i ­ w o b r a m i e n i u l e z a c v c h Drostokatów i oir nowatych land listków Michał Sikorski daje wazon z kwiatami Prócz opisanego zdobionych w ramie konał wyżej jednym typu bukietem z leżących skrzyń kwiatów prostokątów i gir- l e n d , s p o t y k a się t e ż s k r z y n i e , k t ó r e z a ­ s a d n i c z y m r o z p l a n o w a n i e m ozdób nawią­ zują do m o r a w i c k i c h , jednakże we pole leżącego nie jeden, lecz prostokąta ( r y c . 8) środko­ wypełnia dwa lub nawet prosioKąty 24 „chmur" dla od­ wykonanych z girlandami, oDrzezają- zagęszczony. Skrzynie malowane mianą charakterystycznych odpowiadało c y m i m o t y w srodKowy, mniej niz z w y K i e tów miany poprzedniej Sikorski od' t a m t v c h d r o b Irni srrzenółami trvv ^JnwiaHnłJ Vrvvni « г Л н * ь Г oopowiaoajy Tara 1 S « л а и c m1i •i np o s iadał z7a s ^оуш m aaam góle posiadają Joachim z ktorvrh 3 wv v t r z y o b o k siebie u s t a w i o n e b u k i e t y k w i a ­ (ryc. 4 i 9). B o k i t y c h skrzyń n i e - 7 t v c h s k r z v n nieć rzadkie drugą. N a należących n a z i e l o n o są w o - i łączą do się zwykle 5 znanych tej grupy, jedna p o s i a d a tło m a l o w a n e n a żółto. z od­ m i skrzyń tylko �Porównując czych, nach nie skrzyń zwrócić cych zespół elementów występujących w pierwszej morawickich, uwagi oko zdobni­ w obydwu nie na szereg różnic. we wpadają­ grupy bukietach, kielichowatej, z którą szereg d r o b n y c h listeczków są pod­ łączy się ( T a b l . I I , 1). odmiany la p u s t e nie w czo podobne. kiet, wazon ku spiralę (Tabl. w for­ środ­ I I , 2) l u b p r z e k r e ś l o n e rysunek użyta jest jest niekiedy zasadni­ (np. n a tylko j e s t tło, i podstawa pola), trzy czerwoną oraz zasad­ (girlandy, b u ­ zielona pomocniczo szczegółów w n i a c h o d m i a n y d r u g i e j zespół f o r m k w i a ­ rzeżających. (Tabl. siebie rozwiąza­ i część p r o s t y c h k r e s e k k ó ł k o ( T a b l . I I , 4). P o z a t y m t r a f i a się n i e ­ I I I , 1—7, 1 1 — 1 4 ) . N a j c z ę s t s z ą j e d n a k w uboższe ornamentu graniczających k i e d y t r ó j k ą t n y p ą c z e k ( T a b l . I I , 3). W s k r z y ­ t o w y c h jest bez porównania obfitszy odmianach Skrzynie wieka s p o t y k a się j e s z c z e k o l i s t y k w i a t w posiadającego wypełniających p o ­ Żółtą p o k r y t e krawędź skrzy­ ornamen­ wpisanymi r y c . 7) posiadają barwy. w brak Kolorystyczne obydwu niczy słonecznika, drugiej między prostokątami. O b o k tej z d o b i n y w p a r t i a c h środkowych mie natomiast tów geometrycznych, tzw. przez l u d „astry" t j . k w i a t y o stawie Uderza sposób D l a skrzyń wszystkich uwagę. niach c h a r a k t e r y s t y c z n ą zdobiną, w y ­ stępującą na odmia­ na girlandach Zazwyczaj zaś do zaznaczenia wazonie, części i bukiecie, oraz gama roz­ barwa listków linii ob­ barw spotykanych na for­ s k r z y n i a c h t y p u m o r a w i c k i e g o jest bez p o ­ mę s t a n o w i k w i a t e k z luźnych czterech równania szersza. O r n a m e n t o przeważa­ płatków których jących t o n a c h c z e r w o n y c h n a krzyż wybiegają ułożonych, n a zewnątrz ne t r z y pręciki (Tabl. z charakterystycz­ 111,1 i 2). B u k i e t y ne k w i a t k i etc) w y k o n a n e k o l o r e m zielo­ centralne l u b środkowe łodygi bukietów nym, bocznych kształcie miewają kwiaty w posiada szereg szczegółów (łodygi, g i r l a n d y , l i s t k i , d r o b ­ niebieskim, różowym, białym. skrzyniach o g ł ó w e k m a k u ( T a b l . I I I , 6) l u b k i e l i c h ó w czerwieni, która t u l i p a n u ( T a b l . I I I , 7 i 11). W b a r w ę jasno-zieloną, żółtą, białą a środkowych, odmiany u drugiej zdobiny kwiatowe spotykane skrzyń rogach pól należących do występują zupełnie w odmianie szej s k r z y ń m o r a w i c k i c h . S p o s ó b nania g i r l a n d a n i też liliowate przeważa, Różnice zachodzące między wianymi odmianami pierw­ wickiego nasuwają wyko­ wątpliwości, zdobiny samych skrzyń w czy pochodziły pracowni. typu w a ł y się s t a w i a ć p o d z n a k i e m w różnią obu odmianach w się sposób od siebie zasługujący doborze wypowiedzi elementów chwili one z Zwłaszcza w nie mora­ pierwszej 15 18) się nawet d w u oma­ na narożnikach (Tabl. I I , 5 — 7 i T a b l . I I I , — prócz spotyka czarną. czterolistne ( T a b l . I I I , 8 — 10), n i e tle ciemno-zielonym Na zdobniczych informatorów, tych różnice zda­ zapytania którzy skrzy­ liY C . 6 25 �в * г * * * *£i »J4 t$4 8 *$i 10 13 14 TABL. II nie t a k różne j a k p r z e d s t a w i o n e 3 i 4 przypisują ręce na ryc. tego samego Joa­ ny drugiej dobny c z t e r o l i s t n y m k w i a t k i e m . Po­ wypadek chima Sikorskiego. Wątpliwość ta jednak produkowanej odpada skoro w w y p a d k a c h znanego wyjątkowych zachodzi autora, należącej do drugiej, znalezionej nej skrzyń morawickich. Wypadek (przedstawionego chodzi na skrzyni malowanej zefa Sikorskiego nie licowej p r z e z Jó­ ( r y c . 6 ) , k t ó r a n a ścia­ posiada „astry", z b o k u bukiet z charakterystycznym 26 za­ zaś dla odmia­ niere- skrzyni m e n t y zdobnicze właściwe o b u o d m i a n o m taki na tej p r a c y m a m y o b o k siebie n a jednej s k r z y n i ele­ w też w Liszkach. w Burowie a zakupio­ Na desce „podnóżka" n a T a b l . I , 9) w y k o n a n y jest o r n a m e n t przypominający glądem połowę nie­ odmiany swym wy­ płaskiego b u k i e t u z „as­ trami". Przytoczone dwa wypadki mieszania �1(1 /// о о . о 2 11 9 л^"13 14 TABL. Ill zdobin o b y d w u o d m i a n na jednym okazie strukcji ornamentu i innym wskazują mentów zdobniczych, czenie, że dowodnie, skrzyń m o g ł y być że obydwa rodzaje dziełem t y c h samych pracowni. łub Wyjaśnienie genezy t y p u skrzyń m o r a ­ w i c k i c h n a s u w a znaczne trudności. Poja­ zostały one zapożyczone. obcego zespole ele­ nasuwa tu przeniesione Prawdopodobieństwo pochodzenia typu morawickiego jest t y m większe, że j a k w i e m y ojciec p r a ­ w i e n i e się n a o b s z a r z e o p a n o w a n y m p r z e z cujących w M o r a w i c y b r a c i skrzynie Jacenty innego typu tuż pod bokiem t a k s i l n e g o i a t r a k c y j n e g o ośrodka niczego, na, — zdob­ j a k i m była do n i e d a w n a S k a w i ­ skrzyń o zupełnie o d m i e n n e j kon­ przypusz­ byłym mógł formy był zza człowiekiem Wisły, przynieść zdobnicze. i który Sikorskich: obcym, jako rozpowszechnić Wyjaśnienie przy­ stolarz nowe takie nie 27 �gdyż a n i na lub ornament z kropek. W t e r e n a c h sąsiednich, a n i w o g ó l e n a o b ­ jest j e d n a k wu przypadkach szarze krawędzi typ zadawalniające, Polski nieznany jest dotychczas o ornamencie skrzyń m a l o w a n y c h r o z w i ą z a n y m w sposób z b l i ż o n y d o spo­ nearnego z odmianie znany dotychczas pierwszej. Jedyny okaz skrzyni, w której ściana l i c o w a p o s i a d a o r n a m e n t z a m k n i ę ­ ty w leżącym prostokącie o t o c z o n y m landą kwiatów zanotowany został licowej obramienia girlandą norzędnej morawickimi. dobniejsze wydaje ze interesujący nas powstał w Daleko prawdopo- przypuszczenie, malowania i rozwinął się w oparciu o lokalne tradycje Za o g n i w o wiążące skrzynie który skrzyniach b u k i e t a m i , nawiązują częstych Morawicy wanym kiem, w kietami.Zwykle, (ryc. skrzyni, pomalowane lono, ujęte jest której lico przeważnie na zie­ prostokątną leżącą mą z girlandą k w i a t ó w , w y p e ł n i o n ą ra­ dwo­ m a l u b t r z e m a stojącymi o b o k siebie b u ­ kietami kwiatów. Zwyczaj licy K r a k o w a bardzo zebranych J3k w n i e swą formą wianka. W licowej wian­ dwoma bu- j a k to w i d z i m y Joachima pewne Sikorskiego nawiązuje tych naprzy- niedwuznacz­ do poszczególnych spotykanych na dziemy malo­ między 4), b u k i e t ś r o d k o w y kształtu zdobinach skrzyniach podobieństwo do ściany licowej rozpowszechniony ). 5 1 wynika roku oko­ z materiałów bieżącym, wąska ob­ czterolistnego Nowością i awicką do k w i a t k a z pręcikami). wniesioną p r z e z s z k o l ę mo¬ inwentarza zdobin w „ a s t r ó w " ( T a b . I I , 1), k t ó r e g o n i e s p o t y k a kilka 'w i n n y c h ośrodkach. Być może, w którym wprowadzona z d w u przecinających między jest dwie linie np. plecionka się l i n i i falistych ludo­ w y m m e b l a r s t w i e k r a k o w s k i m jest m o t y w się proste znaj­ zdobin w ó d k a p r z e i s t a c z a się w s z l a k s z e r o k i n a cm, w do z z i n n y c h skrzyń k r a k o w s k i c h (np. m o t y w ujmowania skrzyń prostokątną o b w ó d k ą j e s t w Niekiedy, skrzy­ wyraźnie n a środku ściany umieszczonym kład n a s k r z y n i drugą, morawic- k r a k o w s k i m skrzyń by odmianę pierwszej szkoły nie m o r a w i c k i e , zwłaszcza z d o b i o n e trze­ ma zdobnicze. morawickie odmiany k i c h stolarzy-zdobników. Niektóre z i n n y m i s k r z y n i a m i k r a k o w s k i m i możnauważać środku b u k i e t a m i k w i a t ó w ( r y c . 7 i 3), a w k o ń ­ skrzy­ skrzyń jest w y t w o r e m m i e j s c o w y m , w c u n a w e t dominującej, j a k to m a m y w bo­ ze sposób stano­ na związku m i się zdobniczego i c h ze z umieszczonymi ( r y c . 5), j e s t w y t w o r e m niami kwiatków. gir­ gatych jakimś gir­ w i s k a z d o b i n drugorzędnych do r o l i rów­ cie o i pola i podniesienia Kaszubach «). T r u d n o byłoby t u oczywiś­ myśleć zno­ wzdłuż malowano landę z d r o b n y c h listków cza jego innych się, ż e Połączenie t y c h d w ó c h e l e m e n t ó w t. j . l i ­ t y k a n e g o w t y p i e m o r a w i c k i m , a zwłasz­ w ściany zdarza na skrzyniach wyprodukowanych przy­ szłości, p o p r z e p r o w a d z e n i u g r u n t o w n i e j szych badań, u d a się w y j a ś n i ć , k t o był RYC. 9 28 �twórcą dał typu skrzyń początek skupiającej kilka „szkole" pracowni typu sać morawickiego Sikorskim, ookonał swym czy już któryś o b y d w u od­ należy niewiadomo tego synom zdobniczej, stolarskich- Niewątpliwie wypracowanie mian przypi­ tylko, Jacenty i jego czy przekazał s p a d k u gotowe w z i kto morawickich owej wzory, następców. przyjrzeć achima się b a c z n i e j Sikorskiego, wskazuje jako osobie którego wybitnego nale­ stolarza-zdob- nika. Na '-• podstawie morawickich kilkunastu okazów w dawać tycznej się w Dołowa trudno jest analizę twórczości poszczególnych zastanawiać się artys­ pracowni n a d kwestią z Cholerzyna (ryc. 6) dobne w cechy zdradzają dwie znalezione Chołerzynie s k r z y n i e należące miany drugiej ( r y c . 9). N i e do o d ­ jest wyklu­ czone, że a u t o r s t w o i c h należałoby p r z y ­ pisać wi mieszkającemu w tej w s i Józefo­ morawickiego, wyra­ Sikorskiemu. Skrzynie biane w typu głównie mniejszej łerzynie na miejscu w zaś ilości w i Mnikowie Morawicy, sąsiednim (pracownia ła C z e c h a ) r o z c h o d z i ł y się Cho­ Micha­ przeważnie w obrębie p a r a f i i m o r a w i c k i e j , gdzie w y - skrzyń z których zaledwie jest j a k o t a k o a u t o r y z o w a n a , też Jo­ tradycja Sikorskiego i M i c h a ł a C z e c h a z M n i k o w a ( r y c . 7). Po­ Biorąc tę drugą e w e n t u a l n o ś ć p o d u w a g ę , żałoby zefa czy • r o b y S i k o r s k i c h c i e s z y ł y się d u ż y m w z i ę ­ c i e m i ustaloną sławą. P o n a d t o s p r z e d a ­ wano kim je związ­ je n a j a r m a r k a c h p r z e d e w Krzeszowicach, do gdzie wsi okolicznych. W wszyst­ kupowano świetle tychczasowych badań k ó w i w p ł y w ó w zachód i ą c y c h m i e d z ^ n i ­ zasięg typu mi poczynił postępów w k i e r u n k u południo­ Fakt że s p o t y k a równi ię skrzynie niemal 7 różnych Ś w i a d c 7 v ł b v 7a t v m 1 -imniPi iMli ИГР 4 Dochodzące identvczne siP w że — chodzi n wars'zlatv Morawic v — samei ora n.rzv ^ równana. u a 1 przejrzystością prostotą południowo-zachodnim. że nie Przy­ czyna tego zjawiska leży być może w t y m , znaidu że w s i e położone w k i e r u n k u W i s ł y na­ sycone były lozpowszecnnionyc ocmiegają czy się, morawickieqo nrndnk n nśrndka a oh aa rru dzo c j a a rrtt y s tЛ y c7П z nа a J t eag o о-ьгоока h о vуłш wzorów wym, skrzyń wydaje do­ rysumtu ornamentu skrzynie Jo­ z innych, wyrobami równie pochodzącymi atrakcyjnych, ków j a k np. z Kaszowa ośrod­ gdzie malowa­ niem skrzyń zajmowała j Nowej W s i Szlacheckiej czy Liszek. i o w się rodzina 2a- P R Z Y P I S Y : 1. Mord wica leży na obszaize dawnego Wolnego Miasta Krakowa, które dopiero w roku 1848 zostało przez Austrię pochłonięte. 2 W związku z pracami przy budowie zginął Piotr Sikorski, poniósł bowiem śmierć pod gruzami przewróconego rusztowania. 3 Dziełem ich między innymi jest stojący do dziś chór w kościele morawickim, a poza tym według informacji miejscowego proboszcza, któryś z Sikorskich (może Michał) był auto­ rem grupy rzeźb na Krzyżu w Morawicy. 4. Np. Janowi Sikorskiemu pomagała na sta­ rość w malowaniu skrzyń żyjąca do dziś cór­ ka Katarzyna Korpak, Joachimowi Sikorskie­ mu znów córka jego Helena. BAHUTS PEINTS DE LA REGION 5. Według informacji zebranych przez A. Ko­ nieczkę. G Tak będę w dalszym ciągu niniejszej pracy nazywał skrzynie wychodzące z pracowni braci Sikorskich i ich uczniów. 7. T. Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928. 8. Skrzynia z Brus w pow. chojnickim publiko­ wana przez B. Stelmachowską (Sztuka Ludo­ wa na Kaszubach — str. 18, Poznań 1937). 9. Por. materiał publikowany w pracy Sewe­ ryna. 10. Zasięg typu skrzyń morawickich badany jest obecnie w drodze ankiety przesyłanej do szkół. DE MORAWICE PRES DE CRACOVIE. Parmi les objets peints que l'on trouve encore aujourdhui dans les chaumieres polonaises, les bahuts se distinguent par la richesse de leurs couleurs et de leurs motifs decoratifs et parmi eux, tout particulierement ceux de la region de Cracovie. Ici, l'auteur publie et caracterise du point de vue artistique un certain nombre de coffres decouverts par l u i dans l'arrondissement de Morawice pres de Cracovie. Le caractere de leur decoration les fait different du type decoratif de ceux de Craco­ vie. Ces bahuts qui datent de la fin du XIX-е siecle et du commencement du XX-e, sont l'oeuvre des freres Sikorski. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/faa079c53979ebf4379fafba4e6fde60.pdf 9f588d702db2cde26f78f6ebe7b9da73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3558 Title A name given to the resource Dach w polskim budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z,1;s.12-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE WIEJSKIM 11. GERARD 3. K S Z T A Ł T Y Na kształt czynników, D A С H O W. dachów wpływa omawianych szereg uprzednio: sy­ s t e m wiązania, p o k r y c i e , c z y n n i k i k l i m i tyczne, urządzenia tradycja ogniowe miejscowa i w y n i k a , że konstrukcje t y p u archaiczne- j a k socha i luźny rozpiętość zrąb żnaby Ustrój pewnego wymiaru ustalić 8 I 7 0 cm ["NIEDŹWIEDŹ 550600ram sta­ który m o - P. K Ę P N O 9 0 cm DUBOWE 600¬ 650 mm P. I- DZISNA przeciętnie podczas g d y rozpiętość k r o k w i o w e g o chu P. K O Ł O ograniczały dachów. t y c z n y t y c h typów n i e pozwalał n a prze­ kroczenie B I E L E obyczaj. dachowych znacznie 450¬ 500 mm wreszcie i panujący Z przeglądu systemów w i ę ź b 'go, CIOŁEK kurpiowskiego wynosi da­ przeciętnie 9 m , a więc jest d w u k r o t n i e większa ). 5 Zależność kształtu ł ą c z y się z j e d n e j ścią w i ą z a n i a , dachu strony z od pokrycia wytrzymało­ a z drugiej strony wiąże 1 3 5 cm 650¬ 700 mm się z c z y n n i k a m i k l i m a t y c z n y m i , a z w ł a s z ­ cza z opadami atmosferycznymi. Istnieje R Y C . 21 R O C Z N E OPADY ATMOSFERYCZNE MURZASICHLE 126% 1 5 5 cm P. N O W Y T A R G CZARNA 120% P. K O Ń S K I E 900¬ 1000 m m . ISTEBNA P. C I E S Z Y N NIEGOWONICEIOO /, 0 RYC. P. BĘDZIN ZAWADA P. B R Z E Z I N Y 22 80°/„ SPADKU stała k o r e l a c j a p o m i ę d z y p r z e c i ę t n ą wy­ sokością o p a d ó w a t m o s f e r y c z n y c h ( w sto­ s u n k u rocznym), a n a c h y l e n i e m dachów, (ryc. 21). P o z a t y m d a c h y k r y t e słomą są naogół bardziej strome, zwłaszcza w DACHY : KROKWIE P O K R Y C I E : GONT 12 rach, aniżeli istnieje dachy niewątpliwa gontowe. gó­ Podobnie współzależność po- �między wysokością opadów atmosferycz­ n y c h , a wysunięciem okapów dachowych ( r y c . 2 2 ) . D l a chałup s t a r e g o t y p u i s t n i e j e moduł, ustalający długością Wyraża zależność krokwi a pomiędzy rozpiętością dachu. się o n s t o s u n k i e m 3:4 l u b 4:5°). Wśród kilku wyróżniają typów kształtu się z a r ó w n o pod dachów względem cech zasadniczych, j a k i obszaru występo­ wania dachy czterospadowe we i dachy dwuspadowe czyli albo brogo- siodłowe. W s z y s t k i e i n n e t y p y są r e z u l t a t e m s k r z y ­ żowania czych, elementów obu typów a pod względem dorównują. D a c h b r o g o w y stał niewątpliwie dzie sochy, zasadni­ zasięgu i m nie ( r y c . 23) p o w - na p i e r w o t n y m ślemienia i kluczyn; r ukła­ podob­ n i e i d a c h n a l u ź n y z r ą b dać m ó g ł tę sa­ mą b r y ł ę , k t ó r a zmianie konstrukcji Obejmuje on łudniową gając Usz u t r z y m a n a została i na krokwiową ) 7 wr z'w э. г t y m środkową zflsi^cju. p o ~ połać n a zachód i północ Toruń Ciechanów tern n r a w v m b r z e a i e m kraju, Wołynia i Łomże Formą wego B u m . zeiść n a n o od dachu dwuspadowego czyli wego jest dach półszczytowy nikowy albo dym­ owej jest w okolicach niektórych gdy zwyczaj mieszkalną n a d częścią zostaje brogoszczyto­ (ryc. 24). Poświadczeniem przejściowości częścią wpłab i U k r a i n y (ryc. 30). przejściową do Ka bv DO" 4 Podola się­ DO Slask l u d n i e i rn nr7e trWnić sie d a l e k o Z przy stosowania dymnika budynku, inwentarską jako brogowy nad podczas dach po­ (ryc. 27). Półszczyt p i e r w o t n i e służy z a t y m j a k o o t w ó r w d a ­ chu do wypuszczania dymu, snującego się n a p o d d a s z u w chałupach b e z k o m i n o wych. Potwierdzają to obserwacje czy­ n i o n e n a P o d h a l u , G ó r n y m Śląsku i P o d ­ lasiu gdzie dachv te licznie wvsteouia różniąc sie m n i e i l u b b a r d z i e i wykształ- półszczytu (ryc. 31). Dachy naczółkowe powszechnione w ( r y c . 25), d o ś ć krajach chodniej, najniezawodniej tąd do wano Dachy na Polski ). te „dachem i roz­ Za­ przyszły stam­ XVIII wieku nazy­ łamanym p r u s k i m " ) . 9 występują zachodzie Większe W 8 go Europy przede w ugrupowania wszystkim środku mamy krajumiędzy 13 �R Y C . 28 Wartą, i Pilicą wschód 32). Wisłą, Warszawy, Krakowskim, (ryc. i od północ Lubelskim, Poznańskim i n a Charakterystyczne naczółkowe n a pobrzeżu różniają bowiem kami na w się tworząc od dachy morskim, wy­ innych jakgdyby wo-dymnikowy Pomorzu, są typ dymni­ naczółko- R Y C . 30 ( r y c . 26). D a c h d w u s p a d o w y c z y l i s z c z y t o w y jest charakterystyczny przede w s z y s t k i m dla P o l s k i z a c h o d n i e j i północnej, lecz sięga też n a południe do Podgórza włącznie i d o Z a m o j s z c z y z n y ( r y c . 33). W jego w zasięgu widłach ważają znajduje Pilicy się obrębie duża i Wisły, wyspa, gdzie prze­ d a c h y b r o g o w e a w s a m y c h gó­ rach Świętokrzyskich d a c h y dymnikowe. Z e w z g l ę d u n a kształt r o z r ó ż n i a m y d w a zasadnicze licujący typy szczytów: się ze ścianą d o m u , 1. Szczyt oddzielony o d n i e j deską p o z i o m ą , osłaniającą szalowania ka (ryc ze 28) zrębem пv 2- S z c z y t n a s u n i ę t y l u b d w u k r o t n i e p r z e d l i c e ścia- Nćisuniecići szczvtowkach nrofilowanvchnierzenie styk deszczów­ typ powszechny w centrum i na zachodzie k r a j u jedno t. z w . WSDćirte frvr zwłaszcza ша пэ. t 9Q1 Tvn г z w zatU szrzvh, t p t l 31 bogato maia one na celu powierzchni rUzczPrn Sćł niejednokrotnie RYC Ь kurpiowszczyzny nrzed я г а к(Р spoi>•- R Y C . 29 R Y C . 32 �czowskich ną k o n c e p c j i , przechodzą ewolucję pod względem z a w s z e zresztą s z c z ę ś l i w ą wątpliwie duży udział w ogrom­ formy, nie (ryc. 35). N i e ­ kształtowaniu R Y C . 33 Ostatnie dziesiątki ekspansji dachów rających starsze wych na na to poddasza, które dowych przy w dym­ Mazowszu ). 1 0 jest ogólną użytkowości typach dachach w dachach szczytowych dawniej­ czterospa^ dachy, obserwujemy pod na kształtowa­ na wpływem R Y C . 34 co' (ryc. 34). W p ł y w ekonomicznego dachu gdzie brogo^ n i e dawały t y c h możliwości, czynnika nie i zwiększania zwłaszcza wypie­ lub spowodowane do okresem dachów Podlasiu tendencją szych, typy północo-wschodzie nikowych Zjawisko lat były szczytowych, dachów wiejskich miejskie oraz bierze mechaniczne budownictwo i Podhalu, tyczne witkiewi­ dowlanej, którego rezultatem jest stosowanie bezkry­ przepisów u s t a w y b u ­ wzno- R Y C . 35 15 �gactwo f o r m jest stosunkowo pochodzenia z i wzrost pojawieniem wiejskiego, szego co szczytów mógł być ( r y c . 43) szenie j e d n o s p a d o w y c h , chów, o t o c z o n y c h ogniowymi. z trzech stron Wprowadzają w s i , zwłaszcza podmiejskich, w p u l p i t o w y c h da­ one dotyczy element murami w kraj­ to obcy, 44) zdobnic­ na chałupy obsza­ się przy­ dla nich podcieniowej drugiej połowie początku X I X w i e k u chałupy podcieniowe R Y C . 36 obraz i w dla nasuwa (ryc. 42). W z n o s z o n e w XVIII łatwiej­ pierwowzorem szczyt się cieśli poszukiwaniu ozdobnych Niżu że puszczenie, ręku możność deski. W północnego łączy w tworzywa mianowicie genezy piły dało wyrobu twa, rze się niedawnego jego na terenie Pomorza, i zachodniego przez cieśli pana wsi nych domostw 1 2 ) Kujaw M a z o w s z a (ryc. miejskich wyróżniały пэ się wyposażeniem zlecenie od in­ planu okolic przykry s w y m p r y m i t y w i e , przy w s z e l k i c h po­ zorach prawidłowego nicznego 4. rozwiązania tech­ (ryc- 36). O z d o b y Szczyty d a c h o w e . dachów regionu, mniej bywają, zależnie l u b bardziej bogato od zdo­ bione. Zasięg szczytów z d o b i o n y c h obej­ muje część przede kraju, cej wszystkim dochodząc się z zasięgu dachów szarze tym a nia w puszcza szczytów pokrywają­ zwartego dwuspadowych. dużym się W Kurpiowska Zachodnim d y m n i k o w e mają R Y C . 37 ob­ Mazowsze, nasileniem zdobionych. Beskidzie dachy linii, granicą wyróżnia zwłaszcza Pomorze do południową północną oraz występowa­ Na i południu na Podhalu zdobione SZCZy — c i k i (ryc. 52). Szczyt chałupy kurpiowskiej 37—39), w y k o n a n y w desenie, z z desek, (ryc. układanych zastosowaniem uskoków R Y C . 38 na jego powierzchni i nadwieszony z lek­ ka przed lice ściany, jest szczególnej t r o s k i o j e g o przedmiotem reprezentacyjny wygląd, a zarazem p o w o d e m ciciela d o m u , rywalizującego mi do co pomysłowości w y k o n a n i a ozdób Podobne chałup tak 16 w u jednak z sąsiada­ staranności ) charakterze pomorskich bogate i d u m y właś­ ( r y c . 40 są szczyty i 41), n i e j a k k u r p i o w s k i e . Bo­ R Y C . 39 �i i kompozycją ciesiołką wy ludu a i musiały wpływ jest bryły, w wywrzeć zakresie, najbardziej styczny: w zakresie przede i wszystkim niewątpli­ który u naszego może charaktery¬ zdobnictwa. R Y C . 46 Obok bienie dachów szczytów dwuspadowych obejmuje dachy n i k o w e , zwłaszcza w r e g i o n a c h W Żywieckim chata bywa zwrócona do d r o g i szczytem, ral R Y C . 42 z stara się tej s t r o n y przyozdobić domu zdo­ dym­ górskich. zazwyczaj przeto szczyt gó­ dachu (ryc- 4 5 ) . C z y n i to, 17 �RYC. 50 P A Z DORV слот R Y C . 49 wycinając w ozdobne i je listwami obijając płaszczyzny Śląsku trójkąta przypomina laskowanie ). deski Zdobnictwo szczytowego w szczytów łów w p i o n o w y m motywy 1 3 pewnej na mierze gotyckich kościo­ rytmie listew przewią­ zanych u s k o k a m i p o z i o m y m i pasami (ryc. 47). Na szczyty (ryc Podhalu ozdobione 48) dopiero pojawia'się racyjnych, neczka" duże wśród oraz stanowisko chałupy starsze skromnie w mają „jodełkę' od połowy X I X w i e k u bogactwo których form deko­ motyw „sło­ fryzu arkadowego dominujące (ryc zajmuje 49) Z zasięgiem o z d o b n y c h szczytów w da­ chach dwuspadowych powanie ków 1 4 „śparogów", łączy czyli się wystę­ rogowni- ) l u b rogaczy *). Ozdoba ta w y n i k a 1 R Y C . 51 18 { ! �nych n a t o m i a s t częściach się s p o r a d y c z n i e , w chów szczytowych Obok wymienić pazdury, wieńczące się tywów (ryc. szczyty, ogromnym 51). pojawia zasięgu da­ ( r y c . 52)- rogowników czające kraju granicy należy a odzna­ bogactwem Na nizu mo­ występuje pazdur niezależnie l u b jednocześnie z r o gownikami i wykonany powiednio wyrzezanej szczytu. dury podhalańskie, wykonane czterostronnie, 0 motywie lilii — PAZDURY ' Nawet 1 form dachów stwierdzenia „wiatrówek" osłaniających desek, końce oraz p o k r y c i e o d s t r o n y szczytu. N a morzu wają deski te, z w a n e pozbawione szechnie formy, rogów „wietraki", ozdób jednak wycinane wśród których (ryc. 40), są w łat Po­ by­ pow­ ozdobne przeważa motyw l u b łba k o ń s k i e g o , m a j ą c e g o być mają do paz­ z klocka, najczęściej „leluji". t a k pobieżny przegląd wiejskich zarówno i zasięgu t e r e n o w e g o ze s k r z y ż o w a n i a u s z c z y t u d w ó c h przybitej chaiakter ROCOWMKI R Y C . 52 i Odmienny opracowanego A jest z d e s k i od­ daje typów możność ich bogactwa, jak poszczególnych ele­ mentów składowych, stanowiących w d u ­ żej m i e r z e nych o regionalnych cechach kręgów Wydaje się budownictwa zatym rzeczą pew­ ludowego, słuszną, aby współczesne p l a n o w a n i e o d b u d o w y i prze­ b u d o w y w s i , wprowadzając wszelkie bycze cywilizacyjne i techniczne, zywało jednak do t y c h elementów, zdo­ nawią­ które echem pogańskiego k u l t u boga Swaroży- orzeszły skutecznie przez doświadczenie ca jest wieków i które nadają ( r y c . 50). C h a r a k t e r y s t y c z n e pienie zowszu się zasięgu północnym rogowników sku­ n a K4a- i na Pomorzu, w in­ temu pokoleń wyraz co sie k r v i e p o d pojęciem P O L S K A WIEŚ. P R Z Y P I S Y : 5) PIASCIK F. Budownictwo Puszczy Kurpiowskiej. Rkp. 1939. 54. 6) Moduł ten uzyskałem przez analizę chałup pomorskich (patrz Ciołek Gerard. Chałupy podcieniowe na Pomorzu. Biul. H. S. i K. 1939. I I . 169) oraz podczas rozmów z cieślami na Podhalu w 1942 r. 7) DMOCHOWSKI Z. Ze studiów nad poleskim budownictwem drzewnym. Warszawa 1937. 13. 8) ibid. 9) MOSZYŃSKI о. c. 489. 10) GLOGER Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce.. Warszawa 1907 I . GLO­ GER Z. Encyklopedia staropolska. Warszawa 1900. I . 298. 11) PASCIK о. c. 66. 12) CIOŁEK о. c. 13) UDZIELA S. Górale od Żywca. Wierchy 1924. 152. 14) Nazwa używana we wsi Kruhlo, pow. Sokółka. Zakład Arch. Pol. i Hist. Szt. Polit. Warsz. Inwent. wsi nr 90. 15) Nazwa używana we w s i ' Żebry-Perosy, pow. Maków Mazowiecki, ibid. inw. 142. Fotografie w y k o n a n e przez autora w 1946 i 1947 roku. W s z y s t k i e r y s u n k i i mapy opracowane przez autora według materiałów ze zbiorów Zakładu A r c h i t e k t u r y Polskiej i Historii Sztuki P o l i t e c h n i k i W a r s z a w s k i e j w l a t a c h 1941 — 1943 oraz 1946 — 1947. LE TOIT DANS LES CONSTRUCTIONS RUR ALES POLONAISES. *Dans cette seconde partie de son article, l'auteur definit les differents types de toits, indique dans quelles regions ils se trouvent en Pologne et explique la genese de leurs differentes formes. I I etudie aussi l'ornementation qui accompagne certaines formes de toits. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c20b148cd93f5237c055916dae807e7.pdf 283f9434905b19795e69b1d5564755c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4275 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.240-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К Е С Е N Z R U D O L F B E D N A R I K , C I N T O R I N Y N A SLOVENSKTJ, str. 173, ilustr. -białych i kolorowych 148. V y d . Slovenskej Akademie Vied. Bratislava 1972. W roku 1951 w nr 1/2 „Polskiej Sztuki L u d o w e j " recenzowałem w y d a n ą dwa lata wcześniej p r a c ę Rudolfa Bednarika p t . Ludove nahrobniky na Slovenska. B y ł a to niewielka książeczka, ilustrowana licznymi rysunkami kreskowymi i fotograficznymi na w k ł a d k a c h kredowych, zawierająca opisy r ó ż n y c h form n a g r o b k ó w w y s t ę p u j ą c y c h na Słowacji, w p o w i ą z a n i u z ludowymi wierzeniami, doty­ c z ą c y m i śmierci i o b r z ą d k u pogrzebowego. W 1972 г., a więc 23 lata po ukazaniu się wspomnianej książki pojawiła się tego samego autora nowa pozycja k s i ą ż k o w a pod z b l i ż o n y m t y t u ł e m . W y d a n a w serii „ K l e n o dnica slovenskej ludovej k u l t u r y " (Skarbnica słowackiej ludowej k u l t u r y ) z y s k a ł a bardzo starannie o p r a c o w a n ą szatę e d y t o r s k ą . K s i ą ż k a o formacie łożącego p r o s t o k ą t a , oprawna w jasno szare p ł ó t n o , osłonięta jest pięknie w y ­ k o n a n ą o b w o l u t ą z kolorowym zdjęciem p r z e d s t a w i a j ą c y m drewniany nagrobek na tle ukwieconego trawnika. Tekst drukowany jest na d o s k o n a ł y m papierze, ilustrowany bogato rysunkami (częściowo p o w t ó r z o n y m i z pracy po­ przedniej) oraz licznymi zdjęciami fotograficznymi przed­ s t a w i a j ą c y m i cmentarze i nagrobki, a reprodukowanymi na w k ł a d k a c h kredowych. P i ę k n e j oprawie graficznej towarzyszy ciekawy i bardzo w a r t o ś c i o w y pod względem etnograficznym tekst. Cmen­ tarz — w ujęciu autora — to nie jest wyłącznie pewna ilość g r o b ó w z mniej lub więcej artystycznie w y k o n a n y m i nagrobkami, otoczonych w s p ó l n y m ogrodzeniem, ale przede wszystkim zjawisko kulturowe, w k t ó r y m z n a j d u j ą swe odbicia dawne i współczesne wierzenia i stosunki społeczne. I c h k o ń c o w y m wyrazem jest forma o b r z ą d k u pogrzebowego, opieki nad grobem czy k s z t a ł t nagrobka. W pierwszych rozdziałach swej pracy zajmuje się autor l u d o w y m i wierzeniami na temat duszy i życia pozagrobo­ wego, magii związanej ze śmiercią i formami p o c h ó w k ó w . W kulturze ludowej długo z a c h o w a ł y one swe formy archa­ iczne, k t ó r y c h m i m o z a k a z ó w i kar nie u d a w a ł o się wyplenić kościołowi chrześcijańskiemu. P r z y k ł a d e m może b y ć zwy­ czaj chowania z m a r ł y c h poza cmentarzem na polach lub w lesie, bez zachowania o b r z ą d k u kościelnego, co w rejonie gór­ nego Hronu(tzw.Horehronie) u t r z y m a ł o się do X V I I w. Po­ grzebom t o w a r z y s z y ł y różne stare zwyczaje, wśród k t ó r y c h w s p o m n i e ć należy sadzenie drzewka nad głową pocho­ wanego, z czego autor wywodzi późniejsze nagrobki w kształ­ cie ozdobnie obrobionych słupów. Sporo uwagi poświęca Bednarik p o c h ó w k o m specjalnym, j a k np. na skrzyżowaniu dróg, na granicy wsi i t p . Za węgierskim etnografom Denzo Malonyayem opisuje zwyczaj grzebania z m a r ł y c h , ale nie ochrzczonych jeszcze dzieci w glinianych naczyniach. Miejsca, w k t ó r y c h je chowano oznaczone b y ł y w s p ó l n y m nagrobkiem w postaci kamiennego s ł u p a z w n ę k a m i skie­ rowanymi na cztery strony ś w i a t a . Jest to ciekawy przy­ czynek do „ n o w o ż y t n y c h u r n " znalezionych przez Fran­ ciszka K o t u l ę w okolicach Rzoszowa ( „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1960 г., s. 230), j a k i do tajemniczych, przeważnie X V I I I - w i e c z n y c h słupów kamiennych z „ l a t a r n i a m i " u szczytu i rzeźbą św. W e r o n i k i na cokole, k t ó r e t a k licznie w y s t ę p u j ą przy drogach naszej Żywieczczyzny. 240 J kreskowych 25, fotograficznych E czarno- W dalszych rozdziałach pracy określa autor k r y t e r i a podziału n a g r o b k ó w na pomniejsze grupy i p r z y s t ę p u j e do ich kolejnego omawiania, p o c z y n a j ą c od nagrobka w formie dekoracyjnie obrobionego s ł u p a p r z y p o m i n a j ą c e g o czasem bryłę c z ł e k o k s z t a ł t n ą . Nagrobki tego rodzaju s t a n o w i ą według autora echo bardzo odległej t r a d y c j i związanej z wierzeniami okresu przedchrześcijańskiego. Nagrobki słu­ powe m o g ą b y ć wykonane z drewna l u b kamienia. Deko­ racja ich polega na profilowaniu formy i zdobieniu po­ wierzchni. W ś r ó d ozdób w y s t ę p u j e często rozeta cyrklowa, serce, a z m o t y w ó w chrześcijańskich — kielich lub k r z y ż . Z nagrobkami tego t y p u wiąże się bogata oprawa wierze­ niowa i obyczajowa, k t ó r ą autor szeroko omawia. Mniej uwagi poświęca on natomiast nagrobkom w postaci k r z y ż a w y s t ę p u j ą c y m na grobach ludności katolickiej i prawo­ sławnej bowiem ewangelicy i kalwini k r z y ż ó w nie s t a w i a j ą . W rodziale t y m zajmuje się autor w y j a ś n i e n i e m genezy formy k r z y ż a , wiążącej się ze stosowanym przez G r e k ó w i R z y m i a n sposobem karania s k a z a ń c ó w . W chrześcijań­ stwie krzyż stał się symbolem wiecznego ż y w o t a . Jako nagrobki zaczęto stawiać krzyże dopiero w X V I w. Roz­ powszechniły się jednak w okresie poreformacyjnym, w czasach baroku, k t ó r e g o styl wycisnął w y r a ź n e p i ę t n o na formach i dekoracji krzyżów. W ś r ó d n a g r o b k ó w tej grupy zaznacza się d u ż e zróżnicowanie. B y w a j ą one drew­ niane, kamienne lub żelazne, zdobione ornamentem rzeź­ biarskim lub malaturami. W zachodniej Słowacji, we wsi Dobra Voda do dziś wyrabia się krzyże kamienno jako nagrobki. M o ż n a t a m śledzić rozwój form od X V I I I w. W okolicach, gdzie b y l i garncarze, na nagrobkach spotyka się ceramiczne tabliczki z napisami. Z d a r z a ł y się też całe nagrobki z wypalanej i polewanej gliny. W osobnym rozdziale zgromadził autor teksty n a p i s ó w , k t ó r e pojawiły się na nagrobkach w okresie międzywojen­ n y m lub później w miejsce dawnej ornamentyki. S ą to przeważnie drobne u t w o r y poetyckie o charakterze ludo­ wych t r e n ó w : „ A c h t y smrt nemilosrdna, ćo si urobiła, źe si n a ś m u synackovi v n a j k r a j ś o m kvete mlady vek zlomila. R o d i ć o m , sestram, b r a t o v i a celej rodine żial si u r o b i ł a " . N a zakończenie pracy daje autor k r ó t k i e podsumowanie w y n i k ó w swych b a d a ń , zestaw wykorzystanej l i t e r a t u r y i spis i n f o r m a t o r ó w oraz streszczenie w j ę z y k u niemieckim. W sumie omawiana t u k s i ą ż k a jest nie t y l k o ł a d n a ale i bardzo p o ż y t e c z n a . Zawiera m n ó s t w o m a t e r i a ł u doty­ czącego wierzeń i zwyczajów pogrzebowych. Spod wierzch­ niej warstwy obrzędowości chrześcijańskiej w y d o b y w a elementy stare, k t ó r y c h trwałość w kulturze ludowej jest niekiedy z a s k a k u j ą c a . Ponadto zwraca ona u w a g ę czytelnika na swoistą, często n i e d o s t r z e g a n ą lub n i e d o c e n i a n ą gałąź sztuki plastycznej p o d p o r z ą d k o w a n e j wymogom k u l t u . Use �S O N A K O V A C E V I C O V A , L U D O W E S K U L P T U R Y N A S L O V E N S K U , „ S l o v e n s k y Narodopis", R . X V I I I , 1969, 2 — 3 s. 205 — 275. Sona Kovacevicova, Bodrich Sohreiber, Ludowe plastiky, Bratislava 1971. Sona Kovacevicova jest a u t o r k ą szeregu prac doty­ czących słowackiej sztuki ludowej i jej związków z t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , przede wszystkim jednak znana jest jako badaczka rzeźby ludowej. W y n i k i jej poszukiwań w tej dziedzinie, publikowane sukcesywnie od kilkunastu l a t s ą d l a nas interesujące zarówno ze względu na przedmiot j a k na m e t o d ę b a d a ń . Najbardziej reprezentatywnym dla poglądów K o v a cevidowej i jednocześnie najobszerniejszym opracowaniem słowackiej rzeźby ludowej jakiego t a autorka dokonała jest rozprawa zamieszczona w Slovenskym Narodopisie p t . „ L u d o w e skulptury na Slovensku". A u t o r k a rozwija t a m swe koncepcje zarysowane szkicowo j u ż wcześniej, w a r t y k u ł a c h publikowanych w 1966 r. w czasopiśmie „ V y t v a r n y Z i v o t " oraz we w s t ę p i e i szkicu poświęconym graficznym wzorom rzeźb ludowych w katalogu wystawy „ L u d o w a plastika na Slovensku "zorganizowanej w 1966 r. przez Muzeum Narodowe w Pradze. Ostatnio, w 1971 r. o p r a c o w a ł a Kovacevicova wspólnie z fotografikiem Bedrichem Schreiberem album słowackiej rzeźby ludowej p n . Ludowe Plastiky. K s i ą ż k a zawiera 103 fotografie barwne opatrzone rozszerzonymi podpisami — komentarzami. W wielu przypadkach autorka cytuje pierwowzory przed­ s t a w i e ń pokazywanych na zdjęciach. Wszystkie rzeźby są datowane i k r ó t k o scharakteryzowane formalnie. D o b ó r e k s p o n a t ó w , bardzo staranny i konsekwentnie przeprowa­ dzony, zmierza do zaprezentowania cech t y p o w y c h a jedno­ cześnie charakterystycznej odrębności plastycznej słowackiej rzeźby ludowej. Metoda zastosowana przez Kovacevicowa bazuje — jak t o autorka podkreśla we wstępie cytowanej rozprawy — na założeniach p r z y j ę t y c h przez t w ó r c ó w nowoczesnej folklorystyki słowackiej J . Horaka, B . Vaclavika, A . Melicherćika i P. Bogatyrieva. Wykorzystuje t e ż doświad­ czenia p r a c u j ą c y c h wcześniej nad słowacką r z e ź b ą i malar­ stwem ludowym historyków sztuki, A . Guntherovej, N . Melnikovej — PapouSkovej i К . Sourka. Kovacevicova przeprowadza analizę, rzeźby ludowoj na Słowacji, łącząc m e t o d ę analizy formalnej z funkcjo­ n a l n ą , p r ó b u j e w y k a z y w a ć przyczyny i w a r u n k i u k s z t a ł t o ­ wania się poszczególnych t y p o w y c h p r z e d s t a w i e ń . Rozprawę, rozpoczyna rozdział poświęcony zagadnieniu przedstawienia człowieka w rzeźbie, ludowej. Stwierdzając t y p o w ą t a k ż e dla słowackiej rzeźby ludowej ideograficzność widzenia jej twórców stara się autorka na konkretnych p r z y k ł a d a c h analizować istotę tego zjawiska. P o s t a ć ludzka b y ł a zarówno dla rzeźbiarzy j a k odbiorców ich dzieł symbo­ licznym znakiem, k t ó r y miał na celu umożliwić k o n t a k t m i ę d z y personifikowaną przez n i ą siłą — ideą a odbiorcą. Problem realizmu przedstawienia s p r o w a d z a ł się w tej sytuacji do w y o b r a ż e n i a głównych cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h d a n ą p o s t a ć , a zrozumiałych dla społeczeństwa wsi. Zasada t a dotyczy t a k ż e zdobienia rzeźbą n i e k t ó r y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h j a k ule, przęślice, czerpaki, czy zabawki l u b maski obrzędowe. M o t y w y t y c h zdobin wiążą się niekiedy z przedchrześcijańskim k u l t e m słońca i księżyca i i c h personifikacją, a t a k ż e z k u l t e m p r z o d k ó w . Z czasem gdy obrzęd stał się t y l k o z a b a w ą , symboliczne znaki straciły swe znaczenie i o d g r y w a ł y rolę j u ż t y l k o d e k o r a c y j n ą . W k o ń c u X I X w., pod w p ł y w e m wzorów miejskich r z e ź b a i zdobnictwo ludowe zatraciło swój dawny charakter i za­ częło n a b i e r a ć cech naturalistycznych. R z e ź b y drewniane, malowane,z kapliczek: I I . 1. Madonna z Dzieciątkiem z palmami. X I X w. wys. 46 cm. Środkowa Sło­ wacja. W ł . Muz. N a r . M a r t i n . I I . 2. Madonna z Hlbokej Cesty w B r a t y s ł a w i e . X I X w . wys. 44 c m . Zachodnia Słowacja. Wł. Muz. w Tarnawie. I I . 3. Madonno z Marianki lub z Dubnic, X V I I I / X I X w., wys. 37 cm. Zachodnia Słowacja. W ł . M u z . Nar. w B r a t y s ł a w i e . 241 �Ś w i a d e c t w a przetrwania wierzeń p o g a ń s k i c h odnaleźć m o ż n a t a k ż e w rzeźbach figuralnych z w i ą z a n y c h z k u l t e m chrześcijańskim. N o w a wiara, staczając zwycięską w a l k ę ze s t a r ą , z a c h o w a ł a jednak n i e k t ó r e dawne formy, lub nie b y ł a w stanie zupełnie przezwyciężyć dawnych t r a d y c j i np. k u l t u p r z o d k ó w i wiary w demony, co uwidacznia się przede wszystkim w przysłowiach i p o r z e k a d ł a c h , ale t a k ż e i w plastyce ludowej. Tak np. przedstawienie Trójcy Świętej jako postaci o trzech twarzach n a w i ą z u j e do starosłowiań­ skich w y o b r a ż e ń wielogłowych b o g ó w . Bóg Ojciec, a t a k ż e Chrystus czczeni b y l i w sposób podobny do k u l t u Peruna. Ś w i ę t y c h otaczano czcią o d d a w a n ą dawniej s t r z e g ą c y m domostw duchom p r z o d k ó w lub d e m o n ó w , k t ó r e — jak wodnik, zmora, czy upiór m o g ł y szkodzić, ale i p o m a g a ć ludziom. P o n i e w a ż stosunek do chrześcijańskich świętych b y ł zdaniem K o v a ć e v i ć o v e j u słowiańskiego ludu bez­ p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnych wierzeń pogańskicli ich ludowe wizerunki n a w i ą z y w a ł y również do dawnych usank­ cjonowanych t r a d y c j ą symbolicznych personifikacji. Obok przytoczonych p r z y k ł a d ó w autorka w i d z i k o n t y n u a c j ę wierzeń p o g a ń s k i c h w zaaprobowaniu przez l u d przed­ stawienia Ducha Świętego w postaci gołębicy, a t a k ż e w upodobaniu do stosowania w ornamentyce m o t y w ó w rozety cyrklowej i k o ł a — symboli słońca i księżyca. To samo odnosi się do zwyczaju sytuowania kapliczek w miejscach niebezpiecznych, gdzie dawniej p r z e b y w a ł y dusze p r z o d k ó w , dawni bogowie i demony. W sposobie przedstawienia postaci ludzkich dostrzega też K o v a ó e v i ć o v a p o k r e w i e ń s t w a m i ę d z y s z t u k ą l u d o w ą a gotykiem — przede wszystkim w typizowaniu przed­ s t a w i e ń i p r z y w i ą z y w a n i u uwagi do a t r y b u t ó w — co w obu przypadkach w y n i k a ł o z d ą ż e n i a do przekazania określo­ nych treści w sposób jasny j a k najszerszym k r ę g o m od­ biorców. I n t e r e s u j ą c e spostrzeżenie czyni Kovacevieova szu­ k a j ą c w y t ł u m a c z e n i a przetrwania w rzeźbie ludowej na Słowacji wzorów gotyckich i renesansowych, znacznie silniej działających niż późniejsze style historyczne. Stało się tak — jak stwierdza — ze względu na „ p o g r a n i c z n e " usy­ tuowanie polityczne kraju od czasów n a j a z d ó w tureckich pod koniec X V I w. P ó ź n i e j b r o n i ą c swej odrębności przed p o l i t y k ą zaborczą H a b s b u r g ó w — Słowacy przeciw­ stawiali się i d ą c e m u z A u s t r i i barokowi. Usytuowanie kraju na k r a ń c a c h cesarstwa p o w o d o w a ł o , że mniej w Słowacji inwestowano, rozwijała się ona wolniej, tak że w p ł y w roz­ w o j u p r z e m y s ł u na k u l t u r ę l u d o w ą zaczął się dopiero w k o ń c u X I X w . Pograniczność położenia kraju s t a ł a się też p r z y c z y n ą większego na t y c h terenach liberalizmu w stosunku do d y s y d e n t ó w . I ten fakt znalazł odbicie w kulturze ludowej. Istnienie na Słowacji czterech odmiennych w y z n a ń chrześcijańskich znalazło swe odbicie w sztuce religijnej, t a k ż e ludowej. N a Słowacji zachodniej p a n o w a ł katolicyzm 0 cechach k u l t u zachodnio-europejskiego, przy czym na k r a ń c a c h p o ł u d n i o w o - zachodnich najmocniej oddziałał barok i p r ą d y kontrreformacji. W Słowacji północnej 1 częściowo w ś r o d k o w e j , gdzie b y ł o wielu l u t e r a n ó w k u l t M a r i i i świętych u s t ę p o w a ł y miejsca k u l t o w i Chrystusa, ewangelistów, p r o r o k ó w i Św. T r ó j c y . R ó ż n o r o d n o ś ć przed­ stawień figuralnych zastąpiło bogactwo ornamentyki. Puryt a ń s k i , kalwiński protestantyzm oddziałał szczególnie mocno na p o ł u d n i u . N a wschodzie k u l t katolicki wykazuje w p ł y w y prawosławia. Pierwowzorami najbardziej rozpowszechnionych w sło­ wackiej rzeźbie ludowej p r z e d s t a w i e ń , b y ł y wizerunki cudowne Panny M a r i i , rozpowszechniono na Słowacji przede wszystkim dzięki w p ł y w o m węgierskim i austriac- R z o ź b y drowniane malowane. W ł . Muz. Nar. w M a r t i n i e : I I . 4. Św. Katarzyna. X V I I I w . wys. 37 cm. R z e ź b a kościelna z północnej Słowacji. I I . 5. Św. Józef z D z i e c i ą t k i e m Jezus. X I X w. wys. 59 cm. z kościoła lub kapliczki. I I . 6. Madonna L o r e t a ń s k a . X V I I I / X I X w. wys. 53 cm. 6 242 �R z e ź b y drewniane, malowano, z kapliczek: 11. 7. Pieta z Saśtina, koniec X I X w., wys. 29 cm. Wł. Muz. w Trenćinie. I I . 8. Matka Boska z Lourdes. X V I I 1 / X I X w., wys. 40 cm. Poch. z środkowej Słowacji. W ł . Muz. w Orawskym Podzamku. k i m . Madonna jako patronka Węgier miała w t y m szczególnie wiele miejsc k u l t u . kraju K o v a ć e v i ć o v a wymienia 68 miejscowości p ą t n i c z y c h na Słowacji, rozsławionych dzięki k u l t o w i M a r i i (wymienia­ j ą c daty ich powstania i ewentualnych renowacji cudownych figur czy obrazów). Część z nich z y s k a ł a sławę j u ż w średnio­ wieczu, większość w X V I I i X V I I I stuleciu. Wszystkie one były wielokrotnie kopiowane w warsztatach m a j s t r ó w cechowych, p r a c u j ą c y c h w miastach i miasteczkach. Kopie te — ś w i a d e c t w a sławy i rozległości zasięgu pielgrzymek s t a w a ł y się n a s t ę p n i e wzorami dla a r t y s t ó w ludowych. K u l t Chrystusa rozpowszechniony był na całej Słowacji. Obok najpopularniejszego przedstawienia — Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , często spotykane są również inne tematy pasyjne: Chrystusa Biczowanego, u Słupa, niosącego K r z y ż , Cierniem Koronowanie, Ecce H o m o . Przedstawienia te miały, podobnie j a k wizerunki M a r i i , wzory kościelne — j a k i tamte z a r ó w n o gotyckie, jak barokowe i klasycystyczne. Najstarszy, sięgający gotyku k u l t świętych otaczał ś w i ę t e : B a r b a r ę i K a t a r z y n ę . Pozostali, czczeni wśród ludu święci zaczęli b y ć popularni w dobie baroku. Naj­ bardziej rozpowszechniono począwszy od X V I I I w . było n a b o ż e ń s t w o do Św. Floriana — patrona ognia i Św. Jana Nepomucena — opiekuna wód. Ludowe rzeźby świeckie na Słowacji b y ł y przede wszystkim figurkami szopkowymi .Wykonywano je na Orawie i w Liptowie, b y ł y rzeźbione t a k ż e przez górników w oko­ licach Bańskiej Stiavnicy. Tworzono je jeszcze w pierwszej połowie X I X w. Największa ilość rzeźb ludowych p o w s t a w a ł a na Sło­ wacji w warsztatach działających w centrach p ą t n i c z y c h i ich b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie (m.in. w okolicach Ś a ś t i n a , Marianki, Starych Hor, Levocy, Presova). P o w s t a j ą c e w nich m a ł e drewniane f i g u r k i — kopie cudownego wize­ runku k u p o w a l i ' wszyscy p ą t n i c y . R z e ź b y te b y ł y zwykle opatrzone napisem p o t w i e r d z a j ą c y m , że kopia b y ł a d o t k n i ę t a do cudownego wizerunku. Wierność owych kopii w stosunku do wzoru nie b y ł a zwykle d u ż a . S t o p i e ń p o d o b i e ń s t w a zależał t u od wielu czynników od możliwości technicznych t w ó r c y począwszy. Istotne znaczenie miał też status społeczny samego rzeź­ biarza i jego odbiorców. Zgodnie z ogólną z a s a d ą w y m a g a ń stawianym rzeźbom przez lud musiały kopie w oczach odbiorców p r z y p o m i n a ć oryginał, co oznaczało, że musiały ono p o w t a r z a ć te elementy cudownego wizerunku, k t ó r e zdaniem ludowych odbiorców d e c y d o w a ł y o charakterze danej f i g u r y : Madonna Starohorska miała więc zawsze zaznaczony kontrapost, Proszowska charakterystyczne, barokowe ł a m a n i e szat, M a r i a ń s k a — trójdzielną, dzwonow a t ą k o r o n ę . Pieta z S a ś t i n a z a c h o w a ł a w ludowych wize­ runkach tragiczne napięcie ekspresji, dla Piety z N i t r y wyróżniający był charakterystyczny u k ł a d ręki Chrystusa. B e z p o ś r e d n i m i wzorami dla rzeźbiarzy ludowych były zwykło istniejące już kopie rzeźbiarskie cudownego wize­ r u n k u wykonane przez bieglejszych od nich rzeźbiarzy rzemieślników, lub wizerunki graficzne, przeważnie obrazki dewocyjne, rozpowszechniane z a r ó w n o w centrach p ą t n i ­ czych, jak po wsiach przez handlarzy dewocjonaliów. Podobne obrazki służyły za wzory figur świętych. Wszystkie wzorce były przez rzeźbiarzy ludowych przetwarzane często tak dalece, żo powstałe w oparciu o nie dziełka m o ż n a t r a k t o w a ć jako oryginalno praco ich t w ó r c ó w . Odbijał się w nich charakterystyczny sposób widzenia t w ó r ­ ców ludowych, icłi wrośnięcie w d a w n ą t r a d y c j ę , a t a k ż e ich 243 �П. 9. Pieta z Holića, drewno malowano. X I X w., wys. 68 cm. ograniczone możliwości warsztatowe z jednej, a dziedzictwo technik n a b y t y c h od m i s t r z ó w cechowych z drugiej strony. Zachowane wzory graficzne u ż y w a n e w pracowniach rzeźbiarskich i szkice do rzeźb i wreszcie same f i g u r k i p r z e k o n u j ą , że jedna pracownia w y k o n y w a ł a często k i l k a rodzajów rzeźb o tej samej tematyce. N i e k t ó r z y z rzeźbiarzy w ciągu lat pracy opracowywali kolejno k i l k a w a r i a n t ó w tego samego przedstawienia, zawsze przekształcając wzór nieco inaczej. Wiele rzeźb ludowych nawiązuje w swej formie do któregoś ze stylów łiistorycznych. Stwierdzenie tego faktu nie pozwala jednak w y s u w a ć ż a d n y c h ogólniejszych wnio­ sków. P o d o b i e ń s t w o stylowe nie m o ż e b y ć t e ż pomocne w datowaniu, g d y ż świadczy jedynie o istnieniu wzoru wybieranego spośród rzeźb czy obrazów widzianych przez rzeźbiarza lub otaczanych szczególną czcią. P o g l ą d y K o v a ć e v i ć o v e j na słowacką rzeźbę l u d o w ą i sposób jej analizowania — k t ó r e wyżej s t a r a ł a m się streścić w d u ż y m skrócie i uproszczeniu — s ą w ogólnych założeniach zbliżone do tez wysuwanych t a k ż e przez ba­ daczy polskich, przede wszystkim przez Ksawerego Piwockiego, a w odniesieniu do bardziej szczegółowych b a d a ń rzeźby poszczególnych regionów przez S t a n i s ł a w a Błasz­ czyka i Jacka Olędzkiego. B r a k jednak w literaturze polskiej współczesnego opracowania syntetycznego zagadnień rzeźby ludowej t r a k t u j ą c e g o przedmiot równie wszechstronnie. Szczególnie cenne wydaje się u Kovacevicovej podjęcie p r ó b y analizy historycznego rozwoju r z e ź b y ludowej na Słowacji z uwzględ­ nieniem wpływu na n i ą dziedzictwa miejscowej k u l t u r y przedchrześcijańskiej i n a s t ę p n i e wszechstronne rozważenia funkcji kultowej (z uwzględnieniem odmian k u l t u r ó ż n y c h wyznań chrześcijańskich) jej specyficznej postaci w kulturze ludowej i w p ł y w u owej funkcji na rzeźbę, t a k ż e na jej formę p l a s t y c z n ą . P o n i e w a ż , j a k dowodzi autorka, ogromna większość słowackich rzeźb ludowych p o w s t a ł a jako kopie wize­ r u n k ó w cudownych, wykonywano w miejscowościach p ą t niczyeh, szczególne znaczenie m a j ą w y n i k i jej b a d a ń doty­ czące rzeźb w pracowniach tarn istniejących. Zestawienie rzeźb ludowych z wzorami graficznymi i przypomnienie jakie i od j a k dawna czczone b y ł y właściwe pierwowzory, a t a k ż e przypomnienie zasięgu popularności pielgrzymek, stanowi m a t e r i a ł bardzo cenny i bardzo konkretnie ilustru­ j ą c y tezy a u t o r k i . Jeżeli nawet w zestawieniu z pracami innych badaczy słowackich i zagranicznych nie s t a n o w i ą one zasadniczego nowum, stanowią w wielu wypadkach dowody tez przyjmowanych wcześniej jedynie hipotetycznie. W Polsce takich b a d a ń jeszcze właściwie nie prowa­ dzono (z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h spostrzeżeń np. Haliny Olędzkiej d o t y c z ą c y c h Madonny Skępskiej, czy Stefanii Krzysztofowicz — Chrystusa Upadającogo pod K r z y ż e m ) , a b y ł y b y one j a k sądzę bardzo przydatne. N p . odnajdując „ c u d o w n e pierwowzory" rozpowszechnionych w Mało­ polsce południowej przedstawień Madonny z Dzieciątkiem, czy Piety, podobnie j a k Piet w a r m i ń s k i c h d a ł o b y się wielo powiedzieć o przyczynio ich związku z t r a d y c j ą g o t y c k ą , a w n i e k t ó r y c h wypadkach może i zlokalizować pracownie z k t ó r y c h wychodziły. Materiał zabytkowy zgromadzony przez Kovacevicova stanowi dla nas cenne źródło p o r ó w n a w c z e , pozwalając wyróżnić wśród zachowanych r z e ź b , przede wszystkim na terenach pogranicznych ze Słowacją, importy s t a m t ą d . Mówiąc o stopniu odrębności od wzorca j a k i osiągali w swych pracach słowaccy rzeźbiarze ludowi podkreślała Kovacevicova zjawisko (analizowane u nas przede wszyst­ k i m przez Piwockiego) większej swobody interpretacji wzoru u t w ó r c ó w s a m o u k ó w działających poza zasięgiem rzemieślniczych w a r s z t a t ó w z ośrodków p ą t n i c z y c h . Wydaje się, że takie spostrzeżenia m o ż n a w pewnym sensie odnieść do ogólniejszego p o r ó w n a n i a polskiej i sło­ wackiej rzeźby ludowej. U naszych p o ł u d n i o w y c h sąsiadów rzeźba o d g r y w a ł a w plastyce ludowej rolę p o d o b n ą , j a k u nas malarstwo na p ł ó t n i e , papierze i blasze. Można za­ u w a ż y ć pewne analogie k s z t a ł t o w a n i a formy — w y n i k a j ą c e z w a r u n k ó w w j a k i c h p o w s t a w a ł y — między słowackimi r z e ź b a m i i polskimi obrazami l u d o w y m i z wielkich cen­ t r ó w p ą t n i c z y c h . W i ę k s z y indywidualizm r o z w i ą z a ń i inter­ pretacji powszechnie p r z y j ę t y c h wzorów w rzeźbie polskiej niż słowackiej t ł u m a c z y zapewne przede wszystkim t o , że, u nas o ś r o d k ó w masowej wytwórczości rzeźb b y ł o m a ł o . Anna II. 1--9. Heprodukcje z książki: S. KovaCevtfovu, В. Schreiber, Ludove plastiky, Bratislava 1971. 244 Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/432755f0496f8749ba1a7562d2839f74.pdf 634d8836337a59f987fe0c64c2642ad5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3787 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3554 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,1;s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ' A K I A O E T N O G R A F I I POLSKt U. W . POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU L'ART P O P U L A I R E REVUE P O L I S H POLONAIS P E A S A N T R E A R T Y K U Ł Y SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA ART REVUE Ś Ć T E O R E T Y C Z N E JOZEF GRABOWSKI-Zagadnienie stylu ludowego. ADOLF C H Y B I Ń S K I - O potrzebach polskiej etno­ grafii muzycznej. I I . Zagadnienia po-kolbergouiskie. TADEUSZ ZYGLER — Polskie tańce ludowe i ich badanie. O P R A C O W A N I A GERARD C I O Ł E K - D a c h w polskim budownictwie wiejskim. ROMAN REINFUSS - Malowane mora­ wickie skrzynie krakowskie. JADWIGA PIETRU­ SZYŃSKA-SOBIESKA - Wielkopolskie siesieńki. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y KAZIMIERZ PIECHOTKA - Badania budownictwa ludowego. MARIAN SOBIESKI - Działalność Za­ chodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. \ MARIA ŻYWIRSKA - Badania n a d s z t u k ą ludową na Kurpiach w Puszczy Białej. ROK II S T Y C Z E Ń 1 9 4 8 N r 1 LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/accf4d0bb0407f99660a68b4f2b7fe28.pdf e128aac2adb299100a1ab6a53f0a54a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3553 Title A name given to the resource Strony tytułowe/ Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,1;s.1 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA R O K II S T Y C Z E Ń 1948 Nr 1 �REDA( it LIE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW SEKCJI PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU B A D A N I A SZTU­ K I LUDOWEJ * REDAKTOR ZEF GRABOWSKI * NACZELNY WYDAWCA JO­ PAŃSTWO­ WY INSTYTUT B A D A N I A SZTUKI LUDOWEJ * KIEROWNICZKA SEKCJI WYDAWNICZEJ BAREARA SUCHODOLSKA GRAFICZNY SZE: W BIURO W WIELHORSKI GRAFICZNE POD TADEUSZA GALEWSKIEGO * MINISTRACJA: I KLI­ WARSZAW­ * MINISTERSTWA WARSZAWIE * GOSPODARCZEJ I PAŃSTWOWE ZAKŁADY DRUKARNI WOŚCI OKŁADKA I UKŁAD INFORMACJI WARSZAWIE SKIE W CZESŁAW * TŁOCZONO SPRAWIEDLI­ KIERUNKIEM REDAKCJA I AD­ MINISTERSTWO SZTUKI, PAŃSTWOWY INSTYTUT KULTURY BADANIA SZTUKI LUDOWEJ, W-WA, RAKOWIECKA 4 A �' A KIA O ETNOGRAFII POLSKI U. W. POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU L'ART P O P I L A I R E REVUE P O L I S H POLONAIS P E A S A N T R E A R T Y K U Ł Y SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA ART REVUE Ś Ć T E O R E T Y C Z N E JOZEF GRABOWSKI-Zagadnienie stulu lndomego. ADOLF C H Y B l N S K I - O potrzebach polskiej etno­ grafii muzycznej. I I . Zagadnienia po-kolbergomskie. TADEUSZ ZYGLER — Polskie tańce ludoiue i ich badanie. O P R А С O W A N I A GERARD CIOŁEK-Dach ш polskim budomnictmie miejskim. ROMAN REINFUSS - Malomane morauiickie skrzunie krakomskie. JADWIGA PIETRUSZYNSKA - SOBIESKA - Wielkopolskie siesieńki. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y KAZIMIERZ ПЕСНОТКА - Badania budomnictma ludomego. MARIAN SOBIESKI - Działalność Za­ chodniego Archimum Fonograficznego ш Poznaniu. V MARIA ŻYWIRSKA - Badania nad sztuką ludoiuą na Kurpiach ш Puszczu Białej. ROK II S T Y C Z E Ń 1 9 4 8 N г 1 LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a71e515d248215d04bf495a613719447.pdf 087c46bee33304d0d2aab53872a1dd81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3550 Title A name given to the resource Dach w polskim wydawnictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.45-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE WIEJSKIM GERARD Wśród nych licznych z odbudową zagadnień, w s i polskiej CIOŁEK związa­ krajobrazu i stanowi jeden z jego po zni­ n i c z y c h części s k ł a d o w y c h . P o d o b n i e , j a k zasad­ przebudo­ k r a j o b r a z , b u d o w n i c t w o w i e j s k i e różnicu­ wą w związku z p r z e m i a n a m i społeczno- j e się w p r z e s t r z e n i i w c z a s i e n a p e w n e gospodarczymi, określone szczeniach wojennych zagadnienie w y ł a n i a się c o r a z formy budownictwa lub jej zewnętrznej nowego skoordynowanie regiony. W przez planowe nie ogólności pomię­ r e g i o n a m i n i e istnieją t a k i e g r a n i c e , n a ścisłe jednego obszaru wyodrębnie­ zjawisk od innego. przyrodzo­ Zwłaszcza w o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a ­ cywilizację t a c h z a c z ę ł y się z a c i e r a ć o d r ę b n o ś c i f o r m elementów i wytworzonych dzy któreby pozwoliły wiejskiego. Dążeniem współczesności jest nych silniej ludzką w p e w n ą harmonijną całość, która budowlanych, a to s k u t k i e m rozwoju nosi miano krajobrazu k u l t u r o w e g o . Har­ wszystkich monia takiego krajobrazu polega i t e c h n i c z n y c h , z których t a k d u m n a jest n a mą­ zdobyczy d r y m i c e l o w y m p r z y s t o s o w a n i u się c z ł o ­ nasza wieka górskie i n i e p r z e b y t e bagna stanowić m o ­ w jego tworach d o sił i zasobów, tkwiących w Krajobraz kulturowy przyrody gą o w ą ziemi. wykazuje pewne zróżnicowanie zarówno w przestrzeni jak i w czasie. O g ó l n i e można stwierdzić, że zmienność z j a w i s k w p r z e s t r z e n i jest w y ­ nikiem nych, różnych podczas układów sił przyrodzo­ g d y zmienność w czasie jest r e z u l t a t e m działalności c z ł o w i e k a jętego j a k o j e d n o s t k a i j a k o po­ zbiorowość. Jeżeli n a p e w n y m t e r y t o r i u m , w o k r e ś l o ­ nym epoka. tych cywilizacyjnych p r z e k r o j u czasu, k r a j o b r a z posiada Jedynie strome łańcuchy granicę, p o o b u s t r o n a c h której m a m y do czynienia z zasadniczymi zmia­ nami zjawisk. zmieniają się przejściowe Przeważnie powoli, i taki zjawiska przyjmując obszar, o cechach wspólnych d l a o b u sąsiadujących bą r e g i o n ó w n a z y w a m y 1. D A C H W lub I JEGO ze so­ rubieżą ' ) . KONSTRUKCJA. bryle b u d y n k u wiejskiego, zabudowania le formy chałupy gospodarczego, zasad­ sumę c e c h , r ó ż n i ą c y c h g o o d sąsiednich niczą rolę o d g r y w a d a c h . J e g o f o r m a , p o ­ obszarów, k r a j o b r a z re­ krycie legional- nujący taki nazywamy gionem, a owe cechy—cechami nymi. i barwa stanowią zarówno w element domi­ pojedynczym obie­ kcie, jak i w zespole zagrody l u b osiedla. Budownictwo wiejskie należy do tej Wieś polska wyróżnia n a 7. działalnością c z ł o w i e k a . W o b e c t e ­ d a c h o w y c h , sposobu k r y c i a i z d o b n i c t w a go, ż e o s i e d l a w i e j s k i e zajmują Istnieją mal obszar kraju, forma budownictwa w y w i e r a przemożny w p ł y w na c h a r a k t e r jeszcze archaiczne socha w w i e l k i m bo­ g r u p y c e c h k r a j o b r a z u , która j e s t z w i ą z a ­ cały n i e ­ typów się gactwem w systemy zakresie niektórych konstrukcji okolicach konstrukcyjne, jak ( r y c . 1) i luźny zrąb ( r y c . 2) k t ó r e 45 �działanie sił rozpierających, równoważo­ ne przez o d p o w i e d n i e związanie ległych powymi i ścian wzdłużnych ( r y c . 3). Panujący n a północy k r a j u uniezależnienia zrębu. K a ż d y zamknięty woduj? ich ustroju kozioł k r o k w i o w y czyli sił, k t ó r y od tworzy postawiony n a ścianach, n i e p o ­ wyboczania stwarzając niezależny wyrazem dachowego (ryc. t r z e c i łączy w sobie c e c h y nich, zachodzie t y p drugi jest trójkąt na podporze, przeciw­ b e l k a m i stro­ zespół o d ścian 4). Typ o b u poprzed­ konstrukcyjny, budynku, cześnie, p r z e z w p r o w a d z e n i e a jedno­ płatwi ela­ s t y c z n y p o d w z g l ę d e m w z a j e m n e g o ukła­ du kozłów System i belek s t r o p o w y c h , ( r y c . b). ten pokrywa zwartym zasięgiem c e n t r u m k r a j u obejmując g ó r n e i ś r o d k o ­ we dorzecze Wisły, łącząc się zresztą z o b s z a r a m i , zajętymi p r z e z s y s t e m k r o kwiowo-belkowy. RYC. 2 genezą swoją sięgają historycznych. okresów Wyrazem wczesno- skrystalizowa­ n e j już m y ś l i k o n s t r u k c y j n e j są d a c h y k r o ­ k w i o w e , panujące dziś w ł a ś c i w i e w Polsce i wypierające niemal wiązania t y p u a r c h a i c z n e g o , bądź dujące j e d o k r y c i a b u d y n k ó w całej zupełnie degra­ gospodar­ c z y c h (np. stodoły w Łowickim o d a c h a c h sochowych wszczyźnie lub sypance na Łemko- o d a c h a c h n a luźny zrąb). S y s t e m k r o k w i o w y posiada t r o j a k i spo­ sób o p a r c i a d o l n e g o końca k r o k w i : bez­ p o ś r e d n i o o zrąb b u d y n k u , o b e l k ę s t r o ­ pową i o płatew, leżącą n a wysuniętych końcach b e l e k s t r o p o w y c h . T y p p i e r w s z y , rozpowszechniony łudniu szą kraju fazę na wschodzie reprezentuje rozwoju dachu jakby i po­ pierw­ krokwi jwe- g o , k i e d y k o z ł y opierają się b e z p o ś r e d n i o na 46 ścianach, powodując nieuniknione RYC. 4 W górach, zwłaszcza �ogólnie w d w a t y p y : rozścielanie i poszywanie ścielanie d r o b n y m i s n o p k a m i ) . Roz­ słomy znane nocno-wschodnim nie na terenach wane są: zakłośniak stwy zakłośniaków (na spotykanym środkowej, ze wych (ryc. jako w połacie Polsce dachów lub natomiast dach, cały ). Dachy i zachwalany, kryte słorną jako wystę­ pują z r e g u ł y n a niżu, n a o b s z a r a c h nych drzewa 3 — — и w Beskidzie Z a c h o d n i m i na Podhalu ob­ serwujemy wiązania dachowe się przepustnicami spoczywającej na do -1 m pokrywania da- ci - i RYC. 7 wsparte na zrębie, l e c z o k a p d a c h u s c h o d z i opierając rol­ ( r y c . 10). Użycie RYC. 6 da­ dymniko­ określany b y w a przez l u d , dawniejszy 8 po­ Najczęściej grzbietami, przy czterospadowych 9), głowa­ tworzą pokrycia gładkie schodkowanymi trwalszy powierzchnię warstwy (ryc. 8). chach schodkowany, uży­ War­ kłosami) typem to Wśród głowacz. dają gładką pół­ poszywa­ najczęściej i ( r y c . 7), dół wierzchnię na pozostałych. poszywania schodkowaną jest pograniczu, sposobów czów słomy 2 na wysuniętych niżej, płatwi, płazach zrębu, t z w . r y s i a c h ( r y c . 6). 2. P O K R Y C I E Panującym w Polsce krycia dachów która występuje chałupach, terenach D A C H U jest n i e w ą t p l i w i e również starszego Ziem materiałem w słoma, licznych pochodzenia, Odzyskanych, do na gdzie po- z a t y m przeważa dachówka, b l a c h a i p a ­ pa. i Jedynie góry regiony górskie Świętokrzyskie) (Karpaty wyróżniają się przewagą d r a n i c i gontu, zgodnie z m i e j ­ scowymi warunkami przyrodzonymi. S p o s o b y k r y c i a d a c h u słomą można ująć RYC. 8 �chów, tów w formie dranic, desek ogranicza górskich lub gon­ się o b e c n i e d o obszarów i p o d g ó r s k i c h . D a r t e l u b łupa­ n e d e s k i układane są w d w a l u b w i ę c e j izędów n a p o ł a c i ( r y c . 11 i 12). S t o s u n ­ kowo nowszego zwany pochodzenia n a Śląsku jest gont w dużej szyndziołem, m i e r z e s t o s o w a n y w b u d o w n i c t w i e mało­ miasteczkowym, r.a W obszarze drugiej sakralnym całej i dworskim Polski (ryc. połowie X I X w . 13). wiele gmin łemkowskich wykupiło n a wspólną R Y C . 10 wła­ sność l a s y d w o r s k i e , c o d a w a ł o m o ż n o ś ć wybierania z lasów gminnych dowol­ n e j ilości b e z p ł a t n e g o d r z e w a . S k u t k i e m tego dachy gontowe w 70 l a t p r a w i e z u p e ł n i e krycie słomiane w ciągu o s t a t n i c h wyrugowały po­ całym p o w i e c i e gor­ l i c k i m i w części s ą d e c k i e g o ) . 4 W n a s z y c h czasach obserwujemy ces o d w r o t n y , w y c o f y w a n i e drewnianych w R Y C . 11 przed się słomianymi, o k o l i c a c h , obfitujących w nawet l a s y i sto­ sowanie charakterystycznych form szanych, słomiano-drewnianych, w mie­ jak np. N o w a t o r s k i m ( r y c . 14 i 15). Występowanie dachówki przedewszystkiem b. pro­ dachów zaboru ska, pokrywa się z granicą polityczną pruskiego (Śląsk, Wielkopol­ Pomorze i Mazury) ponadto znaj­ d u j e m y ją dość l i c z n i e s t o s o w a n ą w p a ­ sie P o d k a r p a c i a o d Białej p o d P r z e m y ś l . Obok ceramicznej, dachówki historycznej, jak piówka, posiadającej tyczne, stosowana R Y C . 12 tradycji i kar- duże w a l o r y plas­ bywa chówka c e m e n t o w a wyrobu o holenderka ostatnio i t a n i a . P r o w a d z o n e n a d nią o b ­ s e r w a c j e s t w i e r d z a j ą dość s z y b k i e j e j p a ­ tynowanie się w tonach, podobnych (ЖШШЕШШЗЩшЩ fp=fl—iTnzrv R Y C . 13 48 da­ łatwa d o d o m o w e g o R Y C . 14 do �s t a r s g o gontuí c o w o c e n i e te­ go materiału nia z punktu ochrony widze­ krajobrazu jest m o m e n t e m d o d a t n i m ( r y c . 16). Ujemnym natomiast zjawis­ k i e m jest o g ó l n e rozpowszech­ n i e n i e się b l a c h y ocynkowanej lub cynkowej (ryc. 17) oraz p a p y , które zmieniając kąt n a ­ chylenia obcy d a c h u i przez barwą i cha­ wielkie nie­ r a k t e r stanowią bezpieczeństwo nia cech zujących 18). dla utrzyma­ swojskich, harmoni­ z Duży tych swój fakturą krajobrazem wpływ na materiałów, odpornych (iryc. użycie jako ognio­ wywierają stawki ubezpieczeniowe od pożaru, znacznie od stawek, ni¿sze pobieranych przy R Y C . 15 pokryciu słomą l u b g o n t e m . d . c. n . P R Z Y P I S Y . 1) L E N C E W 1 C Z S. Polska. Wielka Geografia Powszechna. Warszawa 1937. 2) M O S Z Y Ń S K I Słowian. I . 3) i b i d 484. 4) ibid. 488. LE K. Kultura Ludowa T O I T D A N S LES C O N S T R U C ­ T I O N S DE C A M P A G N E E N POLOGNE Considćrant q u e l a forme d u t o i t de­ cide d u careciere de la ma.se a i a s i que de l a v a l e u r esthélique des constructions de campagne, l ' a u t e u r examine tous les elements q u i i n ­ fluenced la forme des toits, en dćfinit les types f o n d a m e n t a u x , l e u r emplacement sur l e sol p o l o n a i s et explique leur apparition. (á R Y C . 18 suivre). R Y C . 17 R Y C . 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5de654b033355acc2e55f0bf7e589c53.pdf d7bd1685fb846f293ef19081027ac96f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4969 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4608 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DYSKUSJA NAD ZAKRESEM POJĘCIA S Z T U K'. I LUDOWEJ zorganizowana przez Pracownię Badania Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N i Red. „Polskiej Sztuki L u d o w e j " w dniu 7.VI-1967 W dyskusji uczestniczyli: historyk sztuki, dyr. P a ń ­ stwowego Muzeum Etnograficznego, profesor Ksawery Piwocki, historyk sztuki dr Andrzej Jakimowicz, etno­ grafowie: dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, dr A n n a K o w a ł s k a - L e w i c k a , m g r Krzysztof M a k u l s k i , mgr Jacek Olędzki, m u z y k o l o g o w i e - f o l k l o r y ś c i : dr Jan S t ę s z e w s k i , dr L u d w i k Bielawski,, historyk l i t e r a t u r y doc. dr J u l i a n Lewańsiki oraz redaktor „Polskiej Sztuki L u d o w e j mgr Aleksander Jackowski. ALEKSANDER JACKOWSKI Temat dzisiejszej konferencji nie jest nowy, zresztą d o k ł a d n i e d w a d z i e ś c i a lat temu, w pierwszym zeszycie „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " , u k a z a ł się programowy a r t y ­ k u ł teoretyczny prof. Ksawerego Piwockiego pod t a k i m w ł a ś n i e t y t u ł e m : Pojęcie sztuki ludowej. Zainteresowania teoretyczne b y ł y w pierwszym okre­ sie istnienia naszego pisma j a k najbardziej z r o z u m i a ł e , i s t n i a ł a bowiem potrzeba o k r e ś l e n i a w nowych w a ­ runkach historycznych stosunku do sztuki ludowej, usta­ lenie zasięgu i cech tego zjawiska. Ó w c z e s n e konsta­ tacje o p i e r a ł y się jednak g ł ó w n i e na wiedzy i m y ś l i teoretycznej okresu dwudziestolecia międzywojennego (zwłaszcza na pracach Piwockiego, Bystronia, Schram m ó w n y ) . W a ż n e było też, że i n i c j a t y w ę b a d a ń podjęli i n t e r e s u j ą c y się t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą historycy sztuki, literaturoznawcy, muzykolodzy i ich w ł a ś n i e zaintereso­ wania z a w a ż y ł y na p ó ź n i e j s z y m k s z t a ł c i e b a d a ń szcze­ gółowych, na wyborze metod i p r o b l e m a t y k i . W zakresie p l a s t y k i oznaczało to przede wszystkim podjęcie k o n ­ cepcji Rieglowskich oraz m y ś l i marksistowskiej. Po pierwszej f a l i z a i n t e r e s o w a ń t e o r i ą p r z y s z ł y lata pracy w terenie, poszerzania bazy m a t e r i a ł o w e j , n i e ­ zwykle w a ż n e k o n t a k t y z e t n o g r a f i ą , h i s t o r i ą , archeolo­ gią. Odzwierciedlenie tych prac znaleźć m o ż n a i w licz­ nych rocznikach „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " . Potrzeba, k t ó r ą obecnie odczuwamy, p e w n y c h u ś c i ś ­ leń czy nawet r e w i z j i dotychczasowych założeń w y n i k a г nawarstwienia d o ś w i a d c z e ń , z p r a k t y k i , k t ó r a nie zawsze daje się uogólnić w schemacie dotychczasowych pojęć i s f o r m u ł o w a ń . Z b l i ż a m y się zresztą do etapu s y n ­ tezy i już pierwsze jej p r ó b y k a ż ą na nowo z a s t a n o w i ć się nad słusznością p r z y j ę t y c h , a często t y l k o dość m g l i ś ­ cie odczuwanych założeń teoretycznych. Jak ustosunko­ w a ć się np. do w s p ó ł c z e s n y c h makatek i malowanek, spotykanych z a r ó w n o na wsi, j a k i w m i e ś c i e (a w i ę c w przekroju k u l t u r o w y m , a nie w a r s t w społecznych). Gdzie się kończy sztuka prowincjonalna, cechowa, a za­ czyna ludowa? Czy obrazy c z ę s t o c h o w s k i e są ludowe? A gipsy jarmarczne? A wota? Czy za ludowe - uznamy t y l k o wota woskowe, czy r ó w n i e ż srebrne? Co uznamy więc za obszar sztuki ludowej? Czy i w jakiej mierze będzie się on p o k r y w a ł z p o j ę c i e m twórczości niepro­ fesjonalnej, nieelitarnej? Jakie są historyczne dystynkcje tego pojęcia? Czy jest ono odzwierciedleniem realnego i definiowalnego zjawiska, czy t y l k o h i p o s t a z ą ? W praktyce naszego d z i a ł a n i a w Instytucie i . w r e ­ dakcji coraz częściej musimy się z a s t a n a w i a ć •— co w ł ą c z a ć , a co w y k r e ś l a ć z programu b a d a ń , co jeszcze jest, a co j u ż nie jest „ s z t u k ą l u d o w ą " . Powstaje więc obawa, że o p e r u j ą c t r a d y c y j n y m p o j ę c i e m sztuki ludo­ wej, m o ż e m y o g r a n i c z y ć pole naszych b a d a ń , s t r a c i ć z oczu zjawiska w a ż n e , a p r z e k r a c z a j ą c e r a m y pojęcia. r. Tak w i ę c w r a c a j ą c po dwudziestu latach do rozwa­ żań teoretycznych, c h c i e l i b y ś m y , aby w y c h o d z i ł y one z k o n k r e t ó w , z u o g ó l n i e n i a d o ś w i a d c z e ń badawczych nie t y l k o nas, ludzi z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą p o l ­ ską, ale i r e p r e z e n t a n t ó w innych dyscyplin. P o d e j m u j ą c rozległą p r o b l e m a t y k ę , zdajemy sobie s p r a w ę , że nie m o ż n a jej r o z w i ą z a ć w drodze jednej czy nawet k i l k u dyskusji. Toteż dzisiejsze spotkanie t r a k t u j e m y jako w s t ę p n e rozeznanie, ś w i a d o m i tego, że m o ż e ono j e d y n i e z a r y s o w a ć k i e r u n k i dalszych r o z w a ż a ń i dyskusji. Obszerny rejestr p y t a ń , k t ó r y w r a z z zaproszeniami p r z e s ł a l i ś m y uczestnikom, niech nikogo nie peszy. Dobrze by było, gdyby choć na jedno pytanie u d a ł o się nam znaleźć o d p o w i e d ź . A l e z drugiej strony, b y ć m o ż e u ż y ­ teczny będzie w tej i w n a s t ę p n y c h dyskusjach sam rejestr z a g a d n i e ń i w ą t p l i w o ś c i . P r z y p o m n ę je. ZAKRES POJĘCIA KULTURY LUDOWEJ — Jaka istnieje zależność m i ę d z y p o l a r y z a c j ą społeczną a k u l t u r o w ą określonego społeczeństwa. , — Co jest w a r u n k i e m formowania się n u r t u w a r s t w elitarnych. — Jakie są determinanty powstawania zjawiska o k r e ś ­ lanego jako k u l t u r a ludowa. — Jakie są granice pojęcia (w czasie i przestrzeni) k u l ­ t u r y ludowej (np. czy pojęcie k u l t u r y ludowej należy r e z e r w o w a ć jedynie, dla społeczności rozwarstwionej). — Kiedy w przebiegu historycznym ma sens i kiedy sensu tego nie ma stosowanie pojęcia k u l t u r a l u d o ­ wa, sztuka ludowa. — Propozycja definicji k u l t u r y ludowej. SZTUKA LUDOWA — Czy. istnienie k u l t u r y ludowej r ó w n o c z e s n e jest z f a k ­ tem w y s t ę p o w a n i a w jej ramach sztuki ludowej, f o l ­ kloru. — W jakiej mierze r o d o w ó d zainteresowań XVIII i X I X w . k u l t u r ą l u d o w ą wyznacza granice samego pojęcia i jego zmienny w czasie zakres. — Co to jest sztuka ludowa? Charakter zjawiska. P r ó b a definicji. . — Sztuka ludowa — sztuka dla l u d u — elementy ludowe. — Co to jest s t y l ludowy i granice jego s t o s o w a l n o ś c i w analizie zjawisk zaliczanych do k u l t u r y ludowej. — Czy we w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r z e narodu zasadne jest i celowe p o s ł u g i w a n i e się p o j ę c i e m sztuki ludowej i w j a k i m zakresie. Andrzej Jakimowicz: Chciałbym sprawdzić rację b y t u mojej osoby na tej konferencji. Nie m o g ę się jej d o c z y t a ć w dostarczonym m i zespole p y t a ń . Nie z a j m u j ę się bowiem zagadnieniami teorii, a do tego w ą t p i ę , czy m i a ł b y m coś do powiedzenia na temat p o l ­ skiej sztuki ludowej. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i : Gdy zastanawiamy się nad -problemem sztuki ludowej, p o ż ą d a n y jest, j a k sądzę, m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y , r ó ż n e p u n k t y widzenia. Co jest s p e c y f i k ą sztuki ludowej w Polsce, a co jest j e j : c e c h ą ogólniejszą, w y s t ę p u j ą c ą w innych kulturach? I w j a k i m stopniu zasadne jest w o g ó l e m ó w i e n i e o sztuce ludowej w odniesieniu do sytuacji np. w Afryce, M o n ­ golii czy Indiach. A b y u z y s k a ć tego/rodzaju p o r ó w n a w ­ cze wypowiedzi, p o p r o s i l i ś m y t u w ł a ś n i e m g r a M a k u l skiego, mgra Olędzkiego i Ciebie ^ - najlepiej zoriento­ wanego w sytuacji k u l t u r o w e j I n d i i . Chcemy w i ę c , a b y ś m ó w i ą c o Indiach, p o m ó g ł nam w m y ś l e n i u o naszej, polskiej sztuce ludowej. 191 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee4d10cd5c7760b971f9c3e1af6a7c34.pdf c9b48f0545f12112da94a718844bd90c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4609 Title A name given to the resource Pojęcie sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI G d y b y ś m y p o t r a f i l i o d p o w i e d z i e ć na wszystkie d w a ­ n a ś c i e p y t a ń , jakie o t r z y m a l i ś m y , to b y ł a b y to zapewne rzecz w a g i ś w i a t o w e j dla n a u k i . Nie czuję się na siłach s p r o s t a ć tak w i e l k i m zadaniom. Dlatego b ę d ę mógł od­ p o w i e d z i e ć t y l k o na n i e k t ó r e , i to m o ż e nie n a j w a ż n i e j ­ sze. Podejrzewam, że do z w o ł a n i a dzisiejszej narady p r z y c z y n i ł się m ó j a r t y k u ł : Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludowej opublikowany w „ S t u d i a c h Estetycznych . Poruszam tam rzeczywiście sprawy, k t ó r e m o g ł y b y stać się p o d s t a w ą dyskusji nad n i e k t ó r y m i w s p o m n i a n y m i p y t a n i a m i . K ł o p o t y z ustaleniem zakresu pojęcia k u l t u r y ludowej, a t y m samym oczywiście i sztuki ludowej oraz jej genezy, ma przecież cała dzisiejsza etnografia euro­ pejska. Dowodem m o ż e b y ć problematyka pierwszego n u m e r u nowego pisma „ E t h n o l o g i a Europaea", j a k i nie­ dawno się u k a z a ł , a gdzie w sposób bardzo i n t e r e s u j ą c y m ó w i się o s f o r m u ł o w a n i u teoretycznych podstaw w s p ó ł ­ czesnej etnografii, etnografii naszego kontynentu. W s p ó ł ­ czesna anglosaska antropologia społeczna w A n g l i i i k u l ­ turalna w Ameryce w y w r ó c i ł y dokumentnie wszelkie dotychczasowe podziały, n a w y k i i metody b a d a ń etno­ graficznych. J e ś l i dodamy do tego francuski s t r u k turalizm Levy-Straussa z jego próbą przedstawiania w symbolach matematycznych r o d z a j ó w i ilości stosun­ k ó w s p o ł e c z n y c h w i ą ż ą c y c h c z ł o n k ó w danej grupy ba­ danej, dla uzyskania zgeneralizowanych i zmatematyzo­ w a n y c h f o r m u ł t y c h ż e r e l a c j i — to musi to r z u t o ­ w a ć t a k ż e na badania e t n o g r a f ó w Europy, choć tamte n a u k i i metody w y r o s ł y na tle p r o b l e m a t y k i tzw. etno­ logii czy też etnografii pozaeuropejskiej, etnografii l u ­ d ó w ż y j ą c y c h w w a r u n k a c h k u l t u r plemiennych. Wszyst­ kie te nowe p r ą d y w naukach o k u l t u r z e w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu dążą do zintegrowania w o b r ę b i e swych z a i n t e r e s o w a ń wszystkich a s p e k t ó w bytowania c z ł o w i e k a na Z i e m i , od biologii aż po instytucje spo­ łeczne i s z t u k ę , przy czym akcent przesuwa się coraz w y r a ź n i e j z ulubionych w dawnej etnografii europej­ skiej b a d a ń k u l t u r y t z w . materialnej na zagadnienia k u l t u r y najszerzej p o j ę t e j . Musi to i n t e r e s o w a ć w i ę c szczególnie ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się n a s z ą s k r o m n ą sztu­ ką ludową. ! 2 3 4 A l b e r t o C i r e s e słusznie, j a k m i się wydaje, zwraca u w a g ę , że wzorce metodyczne czerpane z antropologii k u l t u r a l n e j , o p e r u j ą c e j przede w s z y s t k i m m a t e r i a ł e m „ e g z o t y c z n y m " , nie o d p o w i a d a j ą w p e ł n i potrzebom na­ szej wiedzy o tzw. europejskiej k u l t u r z e ludowej. R ó ż ­ nica g ł ó w n a leży w niezaprzeczalnym fakcie, iż wszel­ k i e u s i ł o w a n i a „ u h i s t o r y c z n i e n i a " antropologii k u l t u ­ ralnej, podejmowane np. przez szkołę Boasa, napoty­ k a j ą w w a r u n k a c h w i ę k s z o ś c i k u l t u r pozaeuropejskich niepokonalne niemal t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c e z b r a k u ź r ó ­ deł historycznych. Tymczasem nasza wiedza o ludach europejskich jest przede w s z y s t k i m w i e d z ą h i s t o r y c z n ą i to musi r z u t o w a ć na nasze p o d e j ś c i e do f a k t ó w etno­ graficznych, a t y m bardziej na s a m ą definicję t y c h ż e f a k t ó w . Z w r a c a ł j u ż na to u w a g ę Antonio ' Gramsci w Osservazioni sul folklore. C z y t a j ą c Gramsciego, m y ś l a ­ ł e m o k i l k u swoich a r t y k u ł a c h teoretycznych i o Histo­ rycznej genezie polskiej sztuki ludowej, k t ó r a swego PRZYPISY 1 K s a w e r y Piwocki, Niektóre zagadnienia teorii sztu­ ki ludowej. „ S t u d i a Estetyczne" T. 3: 1966. 2 A l b e r t o Cirese, Alterite et denivellement culturels dans societes dites superieures. „ E t h n o l o g i a Europaea", I , 1, 1967 s. 12. 3 E.R. Leach, Rethinking Anthropology, London 1961, 4 A . Cirese, op. cit. 192 czasu b y ł a tak ostro zwalczana przez e t n o g r a f ó w . Dziś nie t y l k o — po oczywistym oczyszczeniu z p o m y ł e k — b y ł b y m s k ł o n n y p o d t r z y m a ć swoje s p o s t r z e ż e n i a , ale uczynić jeszcze k r o k dalszy. Zagadnieniem k l u c z o w y m jest naturalnie pojęcie „ l u d u " . J e ś l i k t o ś zajmuje się s z t u k ą l u d o w ą , to ma do czynienia z dwoma s ł o w a m i o niesprecyzowanej treści semantycznej. Nie bardzo w i e ­ my, co to jest sztuka, i t a k ż e , co to jest l u d . To ostat­ nie słowo zrodziło się w k l i m a c i e idei J.J. Rousseau jeszcze w X V I I I w., ale jego sens, nadany m u w cza­ sach r o m a n t y z m u i romantycznego nacjonalizmu, t k w i w nas wszystkich, u wszystkich z a j m u j ą c y c h się k u l ­ t u r ą i s z t u k ą l u d o w ą . L u d był podmiotem w a l k i z feudalizmem i g ł ó w n y m o ś r o d k i e m r o d z ą c e g o się w s p ó ł c z e s ­ nego pojęcia narodu. Miał on być w i e c z n o t r w a ł y m pod­ łożem k a ż d e g o narodu Europy, jego niezniszczalnym z r ę b e m , wiecznie ż y j ą c y m . P o j ę c i e to jest w i ę c w y r a ź ­ nie p o j ę c i e m metahistorycznym. L u d •— t a k ż e j a k o t w ó r c a sztuki — to jeszcze dzisiaj w o p i n i i w i e l u ba­ daczy pewna hipostaza obdarzona w i e c z n o t r w a ł y m i w a ­ l o r a m i m o r a l n y m i , szczególnymi z d o l n o ś c i a m i artystycz­ n y m i , u j a w n i a j ą c y m i się spontanicznie, dziedziczonymi tradycyjnie od „czasów n i e p a m i ę t n y c h " . I s t n i e j ą więc dzieła ludowe „ s a m e przez s i ę " czy „ s a m e w sobie" — s t r u k t u r a l n i e niejako r ó ż n e od innych, nieludowych. Pozytywistyczne poczynania szkoły Tylora, gdy zaczęsto z d a w a ć sobie s p r a w ę z n i e p r a w d z i w o ś c i tezy r o ­ mantycznej, szły w k i e r u n k u szukania ..survivals", prze­ ż y t k ó w , k o n t y n u a c j i w k u l t u r z e i sztuce ludowej t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j . P r ó b o w a n o w ten sposób p r z e k s z t a ł c i ć niejako e t n o g r a f i ę e u r o p e j s k ą w „ e t n o l o g i ę " o g ó l n o ­ ś w i a t o w ą , w s k a z u j ą c na zbieżności t y c h ż e „ p r z e ż y t k ó w " z d a n y m i m a t e r i a ł ó w p o r ó w n y w a l n y c h z k r ę g ó w poza­ europejskiej i przedhistorycznej k u l t u r y . Te ciągoty obok romantycznych są w c i ą ż jeszcze ż y w e i zapewne nauko­ w o niekiedy n a p r a w d ę i n t e r e s u j ą c e czy zgoła r e w e l a c y j ­ ne. Wydaje m i się, że ulega i m nawet np. Levy-Strauss, k t ó r y swój ahistoryzm p o k r y w a niekiedy marksistow­ skimi p r z e s ł o n a m i słów. Te t y l o r o w s k i e r e l i k t y poczęły w ę d r o w a ć od z a m i e r z c h ł y c h czasów poprzez kraje, ludy, l ą d y i morza — t w o r z ą c całe ł a ń c u c h y f o r m k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej, p o w i ą z a n y c h najczęściej ich f u n k ­ cją życiową, g o s p o d a r c z ą czy społeczną. S t a ł y się chyba g ł ó w n y m przedmiotem b a d a ń t a k ż e k u l t u r y ludowej europejskiej, gdyż ich „ r e l i k t o w o ś ć " z d a w a ł a się nie­ rozerwalnie z w i ą z a n a z pojęciem ludu jako s p o ł e c z n y m p o d ł o ż e m możliwości „ z a i s t n i e n i a " tego rodzaju prze­ żytków. Czterdzieści lat t e m u p i s a ł e m s w ą p r a c ę o drzewo­ rycie l u d o w y m i w ó w c z a s j u ż — choć oczywiście p o s ł u ­ g i w a ł e m się t r a d y c y j n y m pojęciem ludu — z w r a c a ł e m u w a g ę na to, że wydobycie różnic dzielących s z t u k ę l u d o w ą danego czasu od sztuki nieludowej jest m o ż l i w e t y l k o d r o g ą p o r ó w n y w a n i a j e j dzieł ze s z t u k ą i n n ą niż ludowa. Dziś w i d z ę jeszcze j a ś n i e j , ż e metoda ta odnosi się chyba do wszystkich f a k t ó w k u l t u r o w y c h . Gramsci powiada, ż e pojęcie l u d u jest zmienne, r ó ż n e w r ó ż n y c h systemach s p o ł e c z n y c h . Np. dla uczonych b e n e d y k t y n ó w w Polsce X I w i e k u „ b a r o n e s " o t a c z a j ą c y księcia byli zapewne t a k i m i s a m y m i b a r b a r z y ń c a m i j a k kmiecie czy w ł a d y c y . Wietor czy Baryczka, a nawet t a k i r z e m i e ś l n i k j a k Santi Gucci mogliby zaliczyć ś m i a ł o do l u d u (gdyby takie pojęcie w ó w c z a s istniało) s z l a c h e t k ę z Mazowsza, choć nie m i e l i jego społecznych prerogatyw. Jeśli p o j ę ­ cie l u d u — wedle Gramsciego — jest zmienne, to nie m o ż e ono d a ć ż a d n e g o solidnego oparcia dla badacza 5 5 Ksawery Piwocki, Warszawa 1934. Drzeworyt ludowy w Polsce, �k u l t u r y tegoż ludu. Może by s p r ó b o w a ć o d r z u c i ć w ogóle pojęcie „ l u d u " ? Co by się wtedy stało? S p o ł e c z e ń s t w a europejskie o tak bogatej, zmiennej i historycznie „ w y ­ m i e r n e j " przeszłości p o s i a d a j ą obecnie i p o s i a d a ł y daw­ niej k u l t u r ę n i e j e d n o l i t ą , r o z w a r s t w i o n ą . Chodzi t u nie t y l k o o rozwarstwienie klasowe, m a j ą t k o w e i różnice p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h (choć te o d g r y w a j ą oczywiście rolę n a j w a ż n i e j s z ą ) . I s t n i a ł y i i s t n i e j ą w tych s p o ł e c z e ń ­ stwach liczne grupy, k t ó r e z najrozmaitszych p o w o d ó w : geograficznych, gospodarczych, religijnych, zawodowych, psychicznych itd., żyły i żyją w swoistej izolacji. K a ż d a z takich grup jest potencjalnym nosicielem specyficz­ nych dla siebie możliwości tworzenia o d r ę b n e j k u l t u r y czy przynajmneij n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w takiej k u l t u r y . M a m t u na m y ś l i nie t y l k o takie znane w y o d r ę b n i o n e grupy j a k getta Ż y d ó w czy s t a r o w i e r ó w , ale r ó w n i e ż np. sitarzy b i ł g o r a j s k i c h , o c h w e ś n i k ó w skulskich, m a ­ larzy c z ę s t o c h o w s k i c h (że pozostaniemy w zakresie t w ó r ­ ców sztuki i rzemiosła). J a k a ż to jest kultura? Inna, odmienna od k u l t u r y otoczenia dla grup mniejszych, a dla grup s p o ł e c z n y c h w i ę k s z y c h inna od standartu, p r z y j ę t e g o jako reprezentatywny dla elity społecznej czy r z ą d z ą c e j . W y n i k a z tego, że etnografia europejska powinna z a j m o w a ć się wszystkimi i n n y m i g r u p a m i społecznymi niż nosiciele k u l t u r oficjalnych w danym czasie i miejscu. Zdarza się wszak często, że modele k u l t u r y p r z e c h o d z ą od jednej w a r s t w y społecznej do innej i elementy k u l ­ t u r y oficjalnej danego czasu stają się „ l u d o w e " w innej. A w i ę c nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i t y m sa­ m y m abstrakcyjne, ale grupy społeczne r ó ż n e w r ó ż ­ nych okresach dziejowych i miejscach są nosicielami innych s t r u k t u r k u l t u r o w y c h i one to m o g ą i p o w i n n y być przedmiotem b a d a ń , k t ó r e m o ż e m y tradycyjnie nazy­ w a ć etnograficznymi. W y c i ą g a m s t ą d wniosek, że w ł a ś ­ ciwą m e t o d ą tych b a d a ń jest ciągłe p o r ó w n y w a n i e w y ­ t w o r ó w tych wszystkich grup ze w s p ó ł c z e s n y m i m standartem k u l t u r o w y m p a n u j ą c y m „oficjalnie" w danej epoce i danym k r a j u . Nie w i e c z n o t r w a ł e w i ę c cechy i w a r t o ś c i ani nie odwieczne r e l i k t y dają w ł a ś c i w y ma­ t e r i a ł dla b a d a ń t a k ż e sztuki ludowej, ale ciągła k o n ­ frontacja z faktami k u l t u r o w y m i i artystycznymi innych „ p r z o d u j ą c y c h " czy „ p o w s z e c h n i e uznanych" grup spo­ łecznych. To, o czym t u m ó w i ę , nie jest oczywiście do k o ń c a p r z e m y ś l a n e . A l e już dzisiaj inaczej niż przed d w u ­ dziestu l a t y o d p o w i e d z i a ł b y m na pytanie: co to jest styl ludowy? Pytanie to bowiem m o ż e b y ć sensowne t y l k o dla f a k t ó w czy ich zespołu w o k r e ś l o n y m czasie, miejscu i dla o k r e ś l o n y c h t w o r ó w . S u m u j ą c , jestem s k ł o n n y t w i e r d z i ć , że różnice m i e ­ dzy e t n o g r a f i ą e u r o p e j s k ą a „ a n t r o p o l o g i ą " czy etnolo­ gią innych k r ę g ó w cywilizacyjnych polegają nie tyle na r ó ż n i c a c h morfologicznych czy nawet s t r u k t u r a l n y c h r ó ż n y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h , ale na s k o m p l i k o w a n y m u nas u k ł a d z i e p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h . Nasza tzw. k u l ­ t u r a ludowa jest i b y ł a już od dawna poddana zjawisku bikulturalizmu, a może multokulturalizmu, że w i ę c s t r u k t u r y k u l t u r o w e u nas dalekie są i b y ł y od dawna od tego zintegrowania, p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą nam ba­ dacze k u l t u r plemiennych. Co w i ę c e j , m y ś l ę , że w b r e w powszechnym p o g l ą d o m r ó ż n i c e j u ż co prawda nie po­ z i o m ó w k u l t u r y , ale ich jakości nie t y l k o nie b ę d ą się zmniejszać, ale r o s n ą ć . Wszyscy stajemy bezradni wobec zasobu w i a d o m o ś c i i d o ś w i a d c z e ń z t y m z w i ą z a n y c h j e d ­ nych ludzi, p r a k t y k i życiowej i zawodowej drugich, p r o b l e m ó w ż y c i o w y c h t r a p i ą c y c h znów innych. M a l u j ą nas ś r o d k i tzw, k u l t u r y masowej na jeden kolor, coraz bardziej j e d n o l i t y i pospolity, ale pod n i m , pod tą w a r s t w ą , n a r a s t a j ą różnice coraz w z r a s t a j ą c y c h d o ś w i a d ­ czeń: pilot i buchalter m o g ą s ł u c h a ć jednego p r o g r a m u telewizyjnego, ale t r e ś ć ich życia w e w n ę t r z n e g o , a w i ę c i t r e ś ć ich k u l t u r y są z u p e ł n i e czy niemal z u p e ł n i e r ó ż n e . Pod w a r s t w ą jednolitej farby rodzi się z u p e ł n i e różny materiał ludzki. W n o s z ę stąd, że etnografia, jako nauka p o r ó w n u j ą c a r ó ż n e poziomy i „ s u b s t a n c j e " k u l t u r o w e , b ę d z i e istnieć nadal. Standart oficjalny ma tendencje u n i f i k u j ą c e , ale r ó ż n i c e r o s n ą , co na odcinku mnie i n t e r e s u j ą c y m , od­ cinku twórczości plastycznej, uwidacznia się zapewne m . i n . t a k ż e coraz szerszym rozprzestrzenianiem się sztu­ k i nieoficjalnej, zwanej najczęściej a m a t o r s k ą czy s z t u k ą w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w . Odpowiadam tu g ł ó w n i e na pytanie d o t y c z ą c e tego, j a k i e są determinanty powsta­ wania zjawiska o k r e ś l a n e g o jako sztuka ludowa. A . J a c k o w s k i : A j a k Pan Profesor w i d z i problem sztuki ludowej, ustawia wobec siebie takie zjawiska j a k malarstwo ludowe i malarstwo cechowe? Jeśli o d n o ś n i e do X V I w i e k u nie m a m y ż a d n y c h p r z e k a z ó w , ż a d n y c h z a b y t k ó w „ s z t u k i l u d o w e j " z za­ kresu m a l a r s t w a czy rzeźby, to znaczy prac, k t ó r e t w o ­ rzył „ l u d w i e j s k i " — to wedle mojej o p i n i i nie w y n i k a z tego wcale, że do zakresu b a d a ń w ł a ś n i e etnograficz­ nych nie p o w i n n y w e j ś ć zainteresowania s z t u k ą i n n ą niż standartowa owego czasu. M a m na m y ś l i s z t u k ę c e c h o w ą , a raczej s z t u k ę n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w tej sztuki. Przy sposobności z w r ó c ę u w a g ę , że nasza sztuka o f i c j a l ­ na np. d w o r u k r ó l e w s k i e g o tego czasu — rozpatrywana w p o r ó w n a n i u np. ze s z t u k ą d w o r s k ą W ł o c h — robi w r a ­ ż e n i e n i e m a l „ l u d o w e j " . Podobny odskok m o ż n a dostrzec m i ę d z y p r o d u k c j ą c e c h ó w k r a k o w s k i c h czy l w o w s k i c h a obrazami z dalekich k o ś c i ó ł k ó w wiejskich. W y d a w a ł o m i się zawsze i wydaje dotąd, że gdy z a i s t n i a ł y ekono­ miczne i psychiczne w a r u n k i dla odbioru o b r a z ó w w f o r ­ mie masowej przez chłopa w X I X w i e k u — d o ś w i a d ­ czenia tego „ o d s k o k u " p o z i o m ó w — b y ł y g ł ó w n ą k o m ­ p o n e n t ą nie t y l k o p r o c e d e r ó w technicznych, ale i stylu „ l u d o w y c h o b r a z ó w " . D l a k a ż d e g o w i ę c p r z e k r o j u dzie­ jowego trzeba b u d o w a ć r ó ż n e w a r s t w y p o z i o m ó w sztuki, co nota bene nie ma nic w s p ó l n e g o z ich w a r t o ś c i ą a r t y ­ s t y c z n ą , j a k to j u ż gdzie indziej wielokrotnie p o d k r e ś l a ­ łem. ZOFIA SZYFELBE.IN-SOKOLEWICZ Zespół p y t a ń przedstawionych przez R e d a k c j ę został w r ę c z prowokacyjnie w y b r a n y i nie c h c i a ł a m dać się s p r o w o k o w a ć aż do momentu wypowiedzi prof. Piwockiego. Pan profesor d o t k n ą ł sprawy, k t ó r a w etnografii jest n i e s ł y c h a n i e w a ż n a , i to z a r ó w n o od strony teore­ tycznej, jak i od strony b a d a ń k o n k r e t n i e historycznych, b a d a ń empirycznych; chodzi tu o m o ż l i w o ś ć cbjęcia j e d n ą a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą i w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w z ba­ d a ń nad tzw. s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i i k u l t u r a m i europejskimi łącznie. To, co nazywamy s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i , stanowi całość bardzo r ó ż n o r o d n ą , w ob­ r ę b i e k t ó r e j m o ż e m y o d n a l e ź ć tzw. k u l t u r y c h ł o p s k i e . Na p r z y k ł a d prace d o t y c z ą c e części A m e r y k i P o ł u d n i o w e j to w ł a ś n i e prace d o t y c z ą c e s t r u k t u r agrarnych. H i s t o ­ rycy i e k o n o m i ś c i toczą d ł u g i e dyskusje, czy te s p o ł e ­ c z e ń s t w a kopieniacze m o ż n a n a z w a ć c h ł o p s k i m i . W tej c h w i l i przewaga jest po stronie tych, k t ó r z y sądzą, że są to k u l t u i y t y p u chłopskiego. W z w i ą z k u z t y m w y ­ daje m i się, że podobnie j a k w badaniach nad podsta- 193 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcc1225769f8d4f1e50c4385a7cfb7dd.pdf 3a52386d9ade040d3d51dd1a393a31f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4606 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.187-188 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K QUARTERLY P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y No 3 YEAR BOOK X X I A OE R T SCIENCES 1967 SUMMARY OF ARTICLES Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g — C H A N G E S I N THE INTERIORS OF C O N T E M P O R A R Y R U R A L C O T ­ TAGES The authoress discusses the differences between the interiors of cottages i n the district of B e ł c h a t ó w (Łódz voivodship). Analysis of the history of settlement arid the results of ethnographic studies led to the division of the villages into two categories: 1. the t r a d i t i o n a l l y agricultural villages and 2. the „ p r o l e t a r i a n i z e d " ones. The authoress uses the t e r m „ p r o l e t a r i a n i z e d " to describe the villages which came into being i n the 19th century, where the essential factor was the problem of mass emigrations in search of w o r k . Despite the fact that handicraft and trade centres are situated i n the same zone, the development of both categories of villages has been different. The interiors of the cottages i n the agricultural villages went through an evolutional process, all the stages of development coming i n a certain succession as new furnishings, etc. appeared on the market. In the „ p r o l e t a r i a n i z e d " villages there was no transition from one type of i n t e r i o r to another, there was no definite type of i n t e r i o r of a u n i f o r m character. This was the result of many factors. The authoress tries to establish w h a t factors had an influence on the development of interiors i n both categories of villages. She takes the modern i n t e r i o r as a basis for her com­ parisons. The differences are evident i n the ornamen­ tation of interiors, but they are not visible i n the field of the living and recreational 'functions of the home. The starting point i n the deliberations on the interiors of cottages i n a g r i c u l t u r a l villages is a descrip­ tion of the t r a d i t i o n a l cottage room (fig. 1), account being taken of the arrangement of the f u r n i t u r e and utensils. Changes i n the equipment of the home are accompanied by changes i n the arrangement of the furniture. The authoress discusses the ornamentation of interiors, both t r a d i t i o n a l and contemporary. The changes in this domain consist i n the appearance of completely new elements (tapestries, potted plants on stands, crocheted doilies) and i n the changing over from traditional to more modern decorations of certain types. Next to holy pictures, as a t r a n s i t o r y f o r m , w e find family photographs, views and landscapes from i l l u ­ strated magazines. The appearance of the k i t c h e n has undergone radical changes. Kitchens are now furnished in the urban style. The first piece of f u r n i t u r e to be purchased is a w h i t e dresser. The interiors i n the „ p r o l e t a r i a n i z e d " villages have changed more slowly than those i n the agricultural villages. The appearance of new elements has been dependent on the waves of emigration i n search of work. The different character of the development of interiors is more evident i n the ornamental elements than in the agricultural villages. I t is auite usual to f i n d factory made objects and a large number of pieces of f u r n i t u r e and equipment brought from small towns. The changes taking place i n the i n t e r i o r furnishings of the cottages in traditionally a g r i c u l t u r a l villages are much more violent, but i n both categories of village one sees s t r i ­ vings towards the same pattern — the s m a l l - t o w n interior. B a r b a r a P o l o c z k o w a — T E X T I L E S A N D COSTU­ MES I N Ś L Ą S K C I E S Z Y Ń S K I I N T H E 16TH — 18TH CENTURIES Taking as a basis testamentary inventories i n the years 1556—1629 and 1640—1778, the authoress discusses the costumes w o r n i n the Cieszyn region i n that period. The most information is available on women's costumes, those of men being mentioned i n a m a r g i n a l way. Apart from the town-dwellers'costumes from w h i c h the Cieszyn regional dress originates, the authoress also deals w i t h the question of the-costumes w o r n i n the surrounding villages. The basic m a t e r i a l used for m a k i n g bed-linen, table-linen and also some parts of the women's costumes, was linen. The inventories enumerate i n detail the amount of table-linen and bed-linen and the q u a l i t y of the linen they were made of. For dresses and coats, expensive materials f r o m abroad were used, such as silks from China, English cloth and also cloth from Flanders, D u t c h velvets and woollen materials from T u r k e y . They were of v i v i d , intense colours (red, green, sapphire blue and b r i c k - r e d ) . Dresses were also made of woollen materials or homespun fabrics made of a w o o l and l i n e n m i x t u r e woven on looms at home. This k i n d of fabric was the basic m a t e r i a l used for m a k i n g skirts that were part of the Cieszyn regional costumes. The testamentary inventories also refer to the use of expensive materials for bodices called „ ż y w o t k i " (fig. 11). They were made of velvet, damask, various kinds of silk and were ornamented w i t h galloon and embroidery. They were fastened w i t h silver buttons (fig. 1) or laced on silver hooks (fig. 2). A m o n g the other ornaments w o r n were w r o u g h t silver belts. As regards the w h i t e elements of the women's costumes, mention is made of w h a t are called i n Polish „ k a b o t k i " . These were a k i n d of blouse w i t h puffed sleeves w o r n under a bodice. The cut of the „ k a b o t k i " has not changed at a l l up to the present day. As from the middle of the 17th centuries w e find mention of ..Brabant" laces. They were used to t r i m bonnets. Bonnets w i t h lace fronts („naczołki") were w o r n in Ś l ą s k C i e s z y ń s k i up to the outbreak of the Second W o r l d War. They were a direct continuation of the baroque bonnets of the town-dwellers. F r o m the middle of the 18th century, the dress of the town-dwellers of the Cie­ szyn region began to penetrate to the villages, first of all being w o r n by the r i c h peasants and later becoming part of the regional costume. The most direct conti­ nuation of this style is to be found i n the v i c i n i t y of Jabłonków. J a n i n a P e t e r a — ORNAMENTED DISTAFFS I N THE L U B L I N REGION Distaffs ornamented ( w i t h carving) are one of the not v e r y numerous signs of interest i n this field of folk art i n the L u b l i n region. They are mostly found i n the southern p a r t of the voivodship. The authoress deals w i t h the carving technique, the use and common character of distaffs i n the L u b l i n region and their artistic values. The article is based on two years'study i n various parts of the region and analysis of the collec­ t i o n of 70 distaffs from the years 1900—1963. I n the first part of the article the various types of distaffs are discussed and the scope of their occurence, account being taken of t h e i r occurrence i n Europe. For m a k i n g distaffs, the favourite kinds of wood are maple and beech, owing to the fact that they are hard woods and easy to carve and w h i t t l e , and maple wood of one k i n d because of its colour. L i n d e n and peartree wood are used more rarely. The two types of distaff are made by different techniques and each k i n d of ornamentation is made by a different carving tech­ nique. I n addition to carvings, the distaffs are also decorated w i t h inlaid w o r k and painted ornamentation. The ornamentation includes plant motifs, geometrical patterns and, zoomornhic elements and, v e r y rarely, anthropomorphic motifs. The most commonly applied plant motifs are: twigs w i t h leaves (plate I I I / l ) , flowers (plate V/3), trees (plate Ш / 6 ) . As regards geometrical patterns, the most numerous are rhombs, squares, t r i a n ­ gles and various kinds of stars. The zoomorphic motifs include birds and household animals (dogs, cats), some of them take the form of a carving at the end of the distaff, (fig. 11). The most rare are anthropomorphic motifs (fig. 13). The most r i c h l y ornamented part of the distaffs is the base, the arrangement of the ornamenta­ tion being i n stripes. The upper part of the distaff is verv rarely ornamented. The authoress discusses the carving workmanship, describing the w o r k of the various carvers, and stressing the differences between them, beginning from the choice of subject and ending w i t h the w a y of treating the ornamentation. On the basis of her analysis of the ornamentation, the authoress tries to establish the chronoloRv of the various types of distaffs. She also compares them w i t h distaffs from neighbouring voivodships (Rzeszów, B i a ł y ­ stok, Kielce). �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ ЖУРНАЛ № 3 Н Я Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД И З Д А Н И Я X X I И С К У С С Т В О П О Л Ь С К О Й А К А Д Е М И И НАУК 1967 РЕЗЮМЕ Ольга Мулькевич-Гольдберг — ПЕРЕМЕ­ НЫ В СОВРЕМЕННОМ ДЕРЕВЕНСКОМ Ж И Л И Щ Е Автор пишет о внутреннем убранстве деревенских ж и л и щ на т е р р и т о р и и и з у ч а е м о г о им Б е л х а т о в с к о г о р а й о н а ( Л о д з и н с к о е воеводство), о т м е ч а я п р и этом существующие различия На основании анализа истории з а с е л е н и я этого р а й о н а и р е з у л ь т а т о в э т н о ­ графических исследований были выделены две к а ­ тегории д е р е в е н ь : 1) т р а д и ц и о н н ы е з е м л е д е л ь ч е с к и е деревни, 2) „ п р о л е т а р и з о в а н н ы е " д е р е в н и . О п р е д е л е ­ н и е „ п р о л е т а р и з о в а н н ы е " относится к д е р е в н я м X I X в е к а , где с у щ е с т в е н н о е з н а ч е н и е и м е л а п р о б л е м а м а с ­ совой э к о н о м и ч е с к о й э м и г р а ц и и . Н е с м о т р я на н а л и ч и е одних и т е х ж е р е м е с л е н н ы х и т о р г о в ы х центров, п у т и развития в области устройства и убранства ж и л и щ в д е р е в н я х обеих к а т е г о р и й п р о х о д и л и по р а з н о м у . В д е р е в н я х строго з е м л е д е л ь ч е с к о г о типа п е р е м е н ы п р о и с х о д и л и путем э в о л ю ц и и ч е р е з все э т а п ы раз­ в и т и я с соблюдением о п р е д е л е н н о й о ч е р е д н о с т и в п р и ­ обретении н о в ы х п р е д м е т о в . В д е р е в н я х в т о р о й к а ­ тегории, т.е. т а к н а з . „ п р о л е т а р и з о в а н н ы х " н е з а м е ­ ч а л о с ь п е р е х о д а от одного р о д а и н т е р ь е р а к другому, н е б ы л о определенного т и п а и з б ы однородного х а р а к ­ тера. Это обусловлено ц е л ы м р я д о м о б с т о я т е л ь с т в . А в т о р п ы т а е т с я у с т а н о в и т ь ф а к т о р ы , в л и я ю щ и е на р а з в и т и е в н у т р е н н е г о устройства ж и л и щ в д е р е в н я х обеих к а т е г о р и й , п р и н и м а я за основу современное убранство. Р а з н и ц а з а м е ч а е т с я т о л ь к о в п р е д м е т а х у к р а ш е н и я и з б ы , но н е в ее ф у н к ц и о н а л ь н о м бытовом значении. Исходной точкой при исследовании ж и л и щ в зем­ ледельческой деревне является описание традицион­ ной д е р е в н и (илл. 1), с у ч е т о м способа р а з м е щ е н и я мебели. По м е р е того к а к м е н я е т с я о б с т а н о в к а , м е н я ­ ется т а к ж е способ ее р а з м е щ е н и я . А в т о р п и ш е т о д е ­ к о р а т и в н о й стороне т р а д и ц и о н н о г о и современного убранства. П е р е м е н ы в этом о т н о ш е н и и з а к л ю ч а ю т с я в появлении совершенно новых элементов (коврики, цветочные горшки в жардиньерках, вязаные салфет­ ки, а т а к ж е в з а м е н е н е к о т о р ы х т р а д и ц и о н н ы х д е ­ к о р а т и в н ы х э л е м е н т о в более с о в р е м е н н ы м и . Р я д о м со святыми образами появляются, к а к переходная форма, семейные фотографии, вырезанные из иллюстриро­ ванных ж у р н а л о в л а н д ш а ф т ы . Основным образом и з м е н и л с я в и д к у х н и . Е е у с т р а и в а ю т по о б р а з ц у г о ­ родской. В п е р в у ю о ч е р е д ь п р и о б р е т а е т с я б е л ы й буфет. В н у т р е н н е е устройство ж и л и щ в „ п р о л е т а р и з о в а н ­ н ы х " деревных менялось медленнее, чем в земледель­ ч е с к и х . П о я в л е н и е н о в ы х э л е м е н т о в з а в и с е л о от н а ­ плыва экономической эмиграции. Своеобразный х а ­ р а к т е р р а з в и т и я в н у т р е н н е г о устройства ж и л и щ осо­ бенно з а м е ч а е т с я É м а н е р е у к р а ш а т ь их. З д е с ь г о ­ раздо меньше традиционных элементов прикладаного искусства чем в земледельческих деревнях. Довольно часто в с т р е ч а ю т с я ф а б р и ч н ы е и з д е л и я и п р о в и н ц и а л ь ­ ная мебель. В традиционных земледельческих д е ­ р е в н я х у б р а н с т в о ж и л и щ более р е з к о м е н я е т с я , но все ж е в д е р е в н я х обеих к а т е г о р и й з а м е ч а е т с я с т р е м ­ л е н и е у с т р а и в а т ь ж и л и щ а по о б р а з ц у п р о в и н ц и а л ь ­ ных квартир. Б а р б а р а П о л ё ч к о в а — ТЕКСТИЛЬНЫЕ ИЗ­ ДЕЛИЯ И ОДЕЖДА В ЦЕШИНСКОЙ СИЛЕЗИИ В X V I — X V I I I ВВ Автор, н а основе з а в е щ а н и й и и н в е н т а р е й с 1556— 1629 гг. и 1640—1778 гг., о п и с ы в а е т ц е ш и н с к у ю о д е ж ­ ду того п е р и о д а . Б о л ь ш е всего д а н н ы х и м е е т с я к а с а ­ тельно женской одежды, о м у ж с к о й говорится л и ш ь мимоходом. К р о м е м е щ а н с к о г о н а р я д а , к о т о р ы й с л у ­ ж и л образцом д л я ц е ш и н с к о г о н а р я д а , а в т о р з а т р а г и ­ в а е т т а к ж е вопрос о д е ж д ы в ц е ш и н с к о й д е р е в н е . Основным материалом, который употреблялся для ш и т ь я постельного и столового б е л ь я , а т а к ж е н е к о ­ т о р ы х ч а с т е й ж е н с к о г о н а р я д а б ы л о л ь н я н о е полотно. В и н в е н т а р я х ч а с т о подробно п е р е ч и с л я е т с я к о л и ­ ч е с т в о столового и п о с т е л ь н о г о о е л ь я , п р и ч е м говорит­ ся о к а ч е с т в е п о л о т н а . П л а т ь я и п а л ь т о ш и л и и з д о р о г и х заграничных м а т е р и й : и з к и т а й с к о г о ш е л к а , а н г л и й с к о г о и флан­ д р и й с к о г о с у к н а , и з г о л л а н д с к о г о б а р х а т а и л и турец­ к о й ш е р с т и ж и в ы х , я р к и х ц в е т о в ( к р а с н ы й , зеленый, в а с и л ь к о в ы й , о р а н ж е в ы й ) . Б ы л и т а к ж е платья из д о м о т к а н н о й ш е р с т и и л и и з ш е р с т и со льном. Из та­ кого м а т е р и а л а ш и л и г л а в н ы м образом юбки для цешинских н а р о д н ы х костюмов. В з а в е щ а н и я х у п о м и н а е т с я т а к ж е о дорогих ма­ т е р и а л а х н а к о р с а ж и ( „ ж и в о т к и " ) (илл. 11), котарые ш и л и из б а р х а т а , атласа, р а з л и ч н о г о рода ШРЛИ, К о р с а ж и у к р а ш а л и с ь г а л у н а м и и в ы ш и в к о й , серебря­ н ы м и п у г о в и ц а м и (илл. 1) л и б о с е р е б р я н ы м и застеж­ к а м и со ш н у р о в к о й (илл. 2). К р о м е того б ы л и в упо­ т р е б л е н и и п о я с а и з литого с е р е б р а . С р е д и б е л ы х ч а с т е й ж е н с к о г о н а р я д а упоминаются т а к н а з . „ к а б о т к и " . Это б ы л и своего рода кофты с с о б р а н н ы м и р у к а в а м и , к о т о р ы е н о с и л и к корсажам. К р о й этих к о ф т до сих пор не переменился. С с е р е д и н ы X V I I в. п о я в л я ю т с я з а м е т к и о „браб а н т с к и х " к р у ж е в а х . И м и у к р а ш а л и ж е н с к и е чепцы. Ч е п ц ы , у к р а ш е н н ы е с п е р е д и к р у ж е в о м , носили в Це­ ш и н с к о й С и л е з и и до в т о р о й м и р о в о й в о й н ы . Они были н е п о с р е д с т в е н н ы м п р о д о л ж е н и е м м е щ а н с к и х чепцов в с т и л е б а р о к к о . В с е р е д и н е X V I I I в. м е щ а н с к и й наряд и з Ц е ш и н а п р о н и к а е т в д е р е в н ю . С н а ч а л а его носит богатое к р е с т ь я н с т в о , а з а т е м он с т а н о в и т с я народным костюмом. Н а и б о л е е б л и з о к ему, п о ж а л у й , наряд окрестностей Яблонкова. Я н и н а П е т е р а — Р Е З Н Ы Е П Р Я С Л И Ц Ы В ЛЮБЛИНЩИНЕ У к р а ш е н н ы е т о н к о й р е з ь б о й п р я с л и ц ы принадле­ ж а т к немногим и з д е л и я м этой о т р а с л и народного т в о р ч е с т в а , к о т о р о й з а н и м а л и с ь н а территории Люб л и н щ и н ы . О н и в с т р е ч а ю т с я г л а в н ы м образом в юж­ ной ч а с т и Л ю б л и н с к о г о в о е в о д с т в а . В статье рассма­ т р и в а е т с я т е х н и к а р е з ь б ы , п р и м е н е н и е и распростра­ н е н и е п р я с л и ц в этом р а й о н е и и х художественная ц е н н о с т ь . А в т о р в т е ч е н и е д в у х л е т в е л исследования и с о б р а л к о л л е к ц и ю и з 70 п р я с л и ц с 1900—1963 гг., на о с н о в а н и и к о т о р ы х н а п и с а н а н а с т о я щ а я статья. В п е р в о й ч а с т и г о в о р и т с я о т и п а х п р я с л и ц и их рас­ п р о с т р а н е н и и на т е р р и т о р и и в с е й Е в р о п ы . П р я с л и ц ы в ы д е л ы в а л и п р е и м у щ е с т в е н н о из явора и б у к а , п о с к о л ь к у и х д р е в е с и н а отличается твер­ д о с т ь ю и л е г к о о б р а б а т ы в а е т с я , и з к л е н а ввиду цвета его д р е в е с и н ы , р е ж е — и з л и п ы и груши. Два типа п р я с л и ц в ы п о л н я л и р а з л и ч н о й т е х н и к о й , каждый род резного о р н а м е н т а в ы п о л н я л с я и н о й техникой. Кроме р е з ь б ы п р я с л и ц ы о т д е л ы в а л и и н к р у с т а ц и е й или рас­ к р а ш е н н ы м и у з о р а м и . О р н а м е н т и к а п р я с л и ц слагалась из р а с т и т е л ь н ы х , г е о м е т р и ч е с к и х , зооморфических и и з р е д к а а н т р о п о м о р ф и ч е с к и х мотивов. Среди расти­ т е л ь н ы х м о т и в о в ч а щ е всего в с т р е ч а л и с ь ветки с лис­ т о ч к а м и (табл. Ш / 1 ) , ц в е т ы (табл. V/3), деревца (табл. III/6). Среди г е о м е т р и ч е с к и х м о т и в о в преобладали ром­ бы, к в а д р а т ы , т р е у г о л ь н и к и и р а з л и ч н о г о рода звез­ д о ч к и . З о о м о р ф и ч е с к и е м о т и в ы и з о б р а ж а ю т птиц и д о м а ш н и х ж и в о т н ы х (собака, к о ш к а ) . Некоторые из н и х в в и д е з а к о н ч е н н о й с к у л ь п т у р ы являются за­ в е р ш е н и е м п р я с л и ц ы (илл. 11). Р е ж е всего встпечакгся а н т р о п о м о р ф и ч е с к и е м о т и в ы (илл. 13). Наиболее р а з у к р а ш е н н о й ч а с т ь ю п р я с л и ц я в л я е т с я их основа­ ние, п р и ч е м д е к о р а т и в н ы е м о т и в ы расположены в ряд. В е р х н я я часть обычно лишена украшений. А в т о р с т а т ь и о п и с ы в а е т м а с т е р с к и е разчиков. ха­ р а к т е р и з у е т о т д е л ь н ы х м а с т е р о в , отмечает своеобраз­ н ы е ч е р т ы и х т в о р ч е с т в а , р о з н я щ и е и х произведения, ч т о н а х о д и т свое в ы р а ж е н и е в п о д б о р к е и трактовке о р н а м е н т а . Н а основе а н а л и з а орнамента автор пы­ т а е т с я у с т а н о в и т ь х р о н о л о г и ю п о я в л е н и я отдельных в и д о в п р я с л и ц , с о п о с т а в л я е т с п р я с л и ц а м и соседн.я в о е в о д с т в Ж е ш о в с к о г о , Б е л о с т о к с к о г о , Келецкого. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formaitu, o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. d r u k u , liczne p r z e k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a meracie. regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Prenumeraty przyjmowane są do 10 dnia m i e s i ą c a okres prenumeraty. poprzedzającego P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O N r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" Warszawa, u l . W r o n i a 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . P r e n u m e r a t ę na z a g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40 /o droższa — przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " Warszawa, u l . Wronia 23, tel. 20-46-88, konto P K O N r 1-6-100024. ,0 SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdeaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć , w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . N o w o m i e j ska nr 15/17, na miejscu, lub za zaliczeniem pocztowym. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Hozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury Z a k ł a d y G r a f i c z n e „ T a m k a " . Z a k ł a d N r 2. Z a m . 438. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 120 g. B I + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1475 egz. T-72 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d742258998930062fa623d4fcb6c2f1.pdf 9446046e830a49862d2ee6e305096b32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4607 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TRESC Z A K R E S POJĘCIA S Z T U K I L U D O W E J Aleksander Jackowski Ksawery Piwocki Zagajenie Pojęcie sztuki 191 192 ludowej Dyskusja: Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz Anna Kowalska-Lewicka Krzysztof Makulski Andrzej Jakimowicz Anna Kowalska-Lewicka Jacek Olędzki Ksawery Piwocki Jan Stęszewski Ludwik Bielawski Julian L e w a ń ś k i Aleksander Jackowski Z A R C H I W U M . 193 195 196 199 203 203 217 217 218 219 222 , H I S T O R Y C Z N E G O Stanisław Skibiński Kapliczki i świątki powiatu ś w i e t l e źródeł archiwalnych chełmskiego w 223 S P R A W O Z D A N I A Jacek Olędzki Badania K R O N I K A S U M M A R Y PE3HDME etnograficzne w Mongolii . _ O F A R T I C L E S . . . 242 243 245 247 Na okładce: Stodoła. Strzelcew, pow. Łowicz. Fot. Stefan Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Aniołki, rzeźba kam., wys. 25 cm. Wł. ks. Jan Piechota. Iwkowa, pow. Brzesko. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU S Z T U K I P O L S K I E J AKADEMII N A U K R O K XXI 1967 polska sztuka ludowa NR 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr" Kazimierz P i e t k i e w i c z prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn.' ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora 'naczelne­ go: prof, dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : mgr Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr Апт na K u n c z y ń s k a — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ wa. T ł u m a c z e : D. Ronowicz. (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19; �P O L S K A S Z T U K A R O K L U D O W A X X I - 1 9 6 7 T R E Ś Ć Fryś-Pietraszkowa Ewa K o n k u r s na zabawki ludowe w Rabce Galicka Izabella, Sygietyńska Hanna Chrystus Frasobliwy z Anielowa Gródecka Zofiu B a b i m o j s k o - d ą b r o w i e c k i haft przewlekany Jackowski Aleksander Problemy p l a s t y k i amatorskiej Kreuzer Karci Ś w i e c k i e ludowe obrazy na szkle Krzysztofowicz Stefania, Snieżyńska-Stolot Ewa Obrazki w o t y w n e z kościoła Bożego Ciała w K r a k o w i e Kunczyńska-Iracka Anna Wystawa ś w i ą t k ó w rzeszowskich Mulkiewicz-Goldbergowa Olga Przemiany u r z ą d z e n i a w n ę t r z a w s p ó ł ­ czesnej izby wiejskiej Olędzki Jacek Wota srebrne Petera Janina Zdobione p r z e ś l i c e lubelskie Poloczkovoa Barbara. Tekstylia i s t r ó j na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m w X V I — X V I I I w. Rcinfuss Roman Wystawa plecionkarstwa ludowego w L u b l i n i e (listo­ pad 1966) Snieżyńska-Stolot Ewa Ludowe r z e ź b y Adama S ł o w i ń s k i e g o Tur no Bernadetta Jan N i k i e l — malarz ludowy z B i e l s k a - B i a ł e j ZAKRES POJĘCIA SZTUKI 1 2 2 1 2 s. 57 s. 109 s. 93 s. 3 s. 103 nr 1 s. 33 nr 3 s. 177 nr 3 s. 127 nr 2 s. 67 nr 3 s. 147 nr 3 s. 135 nr 3 s. 169 nr 2 s. 105 nr 1 s. 53 LUDOWEJ Jackowski Aleksander Zagajenie Piwocki Ksawery Pojęcie sztuki ludowej Dyskusja: Bielawski Ludwik Jackowski Aleksander Jakimowicz Andrzej Kowalska-Lewicka Anna Lewański Julian Makulski Krzysztof Olędzki Jacek Piwocki Ksawery Staszewski Jan Szyfclbejn-Sokolcwicz Zofia ARCHIWUM nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 s. s. s. s. s. s. s. s. s. s. s. s. 191 192 218 222 199 195 219 196 203 217 217 193 HISTORYCZNE Skibiński Stanisław Kapliczki i świątki powiatu chełmskiego w świetle źródeł archiwalnych nr 4 s. 223 Sławski Tadeusz I n w e n t a r z rzeczy Wojciecha Bartoszowicza garncarza i obywatela bieckiego nr 2 s. 111 SPRAWOZDANIA Olędzki Jacek Badania etnograficzne w M o n g o l i i Snieżyńska-Stolot Ewa Drogi rozwoju szopki krakowskiej na podsta­ w i e d w ó c h ostatnich k o n k u r s ó w X X I I I i X X I V nr 4 s. 242 nr 2 s. 113 RECENZJE Piwocki Ksawery Roman Reinfuss: Ludowe kafle malowane Czajkowski Jerzy T ó t h Janos: N e p i e p i t ć s z t u n o Hagyomanyi (Tradycje naszej ludowej architektury) nr 2 s. 117 nr 2 s. 118 RÓŻNE K r o n i k a s. 62 K r o n i k a s. 119—120 K r o n i k a s. 183—186 K r o n i k a s. 242—244 Summary of articles Summary of articles Summary of articles Summary of articles Р е з ю м е s. 64 Р е з ю м е s. 123—124 Р е з ю м е s. 188 Р е з ю м е s. 247—248 s. s. s. s. 63 121—122 187 245—246 nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82433a1733d90c4753f18d2fa956fd64.pdf 3b95ccaab50bc26685dad3ecb99f90f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4605 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.183-186 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres I - II!. 29 maja zmarł w Warszawie w wieku 82 lat doc. dr A d a m C h ę t nik, etnograf, badacz i znawca Kurpiowszczyzny i Ziemi Ł o m ż y ń ­ skiej. Adam C h ę t n i k b y ł z a ł o ż y ­ cielem Muzeum Regionalnego w Łomży, skansenu w Nowogrodzie n/Narwią oraz działu bursztyniarskiego w Muzeum Ziemi w W a r ­ szawie. Zmarły był autorem szere­ gu prac publicystycznych i nauko­ wych z zakresu k u l t u r y w s i k u r ­ piowskiej. Doc. A d a m o w i C h ę t n i kowi poświęciliśmy specjalny n u ­ mer „Polskiej Sztuki Ludowej" o sztuce ludowej K u r p i ó w (3/1964). M. in. w numerze p u b l i k o w a l i ś m y obszerny życiorys Adama C h ę t n i k a . Konferencje i zjazdy W dniach 8—9 k w i e t n i a odbyło się w Złotowie spotkanie t w ó r c ó w ludowych z Kaszub, K u j a w i P a ł u k . Zjazd miał miejsce w muzeum re­ gionalnym; dyskutowano m . i n . nad formami produkcji p a m i ą t e k regio­ nalnych. W zjeździe uczestniczyli przedstawiciele Cepelii oraz w ł a d z woj. koszalińskiego. Z tej okazji otwarto w Złotowie w y s t a w ę sztuki ludowej — rzeźby, h a f t ó w i cera­ miki. * 4 maja w O ś r o d k u K u l t u r y Cze­ chosłowackiej w Warszawie dr B. Steiner, dyrektor U l u v w P r a ­ dze, wygłosił odczyt pt. „ O r g a n i ­ zacja twórczości ludowej w Czecho­ słowacji". Z a j m u j ą się n i ą dwie organizacje: jedna działa na terenie Słowacji, druga w Czechach (Uluv). Uluv zatrudnia e t n o g r a f ó w i plastyków-projektantów, którzy na podstawie odnalezionych w te­ renie z a b y t k ó w sztuki ludowej przygotowują wzory do p r o d u k c j i dla twórców. D y r . B. Steiner w y ­ raził przekonanie, że rozwinie się współpraca p o m i ę d z y U l u v a n a s z ą Cepelią — j e d n ą z jej f o r m ma' być wspólne seminarium zorgani­ zowane w Pradze. * 7 maja w S ł a w o s z y n i e (pow. Puck), miejscu urodzin Floriana Ceynowy, obchodzono uroczyście 150-lecie jego urodzin. Na sesji zorganizowanej z tej okazji o m ó ­ wiono dorobek regionalnego r u c h u kaszubskiego, k t ó r e g o t w ó r c ą b y ł Florian Ceynowa. W s ł a w o s z y ń s k i m Domu K u l t u r y otwarto w y s t a w ę kaszubskiej sztuki ludowej. * 12 maja o b r a d o w a ł w Warszawie V I I Zjazd spółdzielni przemysłu ludowego i artystycznego zrzeszo­ nych w Cepelia. Podsumowano w y ­ niki dotychczasowej działalności oraz n a k r e ś l o n o program na n a j ­ bliższą przyszłość. Dyskutowano sprawy opieki nad t w ó r c a m i l u d o ­ wymi, p o d k r e ś l o n o p o t r z e b ę dal­ * O g ó l n o k r a j o w a konferencja, po­ święcona nowoczesnym metodom konserwacji drewnianych o b i e k t ó w zabytkowych, o b r a d o w a ł a od 15—18 maja w Myczkowcach (pow. Lesko). Organizatorem jej b y ł Z a r z ą d M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki. U d z i a ł w obradach wzięli przedstawiciele w y ż s z y c h uczelni, i n s t y t u t ó w n a u ­ kowych, konserwatorzy i przedsta­ wiciele m u z e ó w z całego kraju. Uczestnicy konferencji zwiedzili Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku oraz najciekawsze obiek­ ty zabytkowe w o j . rzeszowskiego. * W dniach 20—21 maja obrado­ w a ł w Hrubieszowie m i ę d z y w o j e ­ w ó d z k i zjazd r e g i o n a l i s t ó w . Na zjeździe obecni b y l i przedstawiciele s t o w a r z y s z e ń regionalnych z w o j . lubelskiego, rzeszowskiego, b i a ł o ­ stockiego oraz przedstawiciele w ł a d z w o j . lubelskiego. W y s ł u c h a n o refe­ r a t u k i e r o w n i k a Wydz. K u l t . W R N w L u b l i n i e o dorobku r u c h u regio­ nalnego w w o j . lubelskim oraz o m ó ­ wiono program opieki s t o w a r z y s z e ń regionalnych nad s z t u k ą i t w ó r c a m i l u d o w y m i . Uczestnicy zjazdu wzięli u d z i a ł w otwarciu izby p a m i ą t e k w Grabowcu (pow. H r u b i e s z ó w ) . * Wydz. K u l t . W R N w B i a ł y m s t o k u , Prez. PRN w Ł o m ż y oraz Polskie Towarzystwo Historyczne zorganizo­ w a ł y w dniach 3—4 czerwca sesję p o p u l a r n o n a u k o w ą z okazji 70-lecia Miejskiej B i b l i o t e k i Publicznej w Ł o m ż y . W sesji u d z i a ł wzięli histo­ rycy, etnografowie i archeologowie. Wygłoszono referaty dotyczące h i ­ storii Z i e m i Ł o m ż y ń s k i e j i K u r p i o w ­ szczyzny, rozwoju zainteresowań regionem w literaturze naukowej, omówiono działalność wydawniczą biblioteki. wystawy, A 1967 szej penetracji terenu celem roz­ szerzenia działalności, szczególnie w w o j e w ó d z t w a c h zachodnich. Konkursy, folkloru K dni i festiwale Dni folkloru pałuckiego pn. „Wiosna Pałucka" organizowane b y ł y w t y m r o k u przez Prez. PRN w Szubinie przy w s p ó ł u d z i a l e M u ­ zeum Etnograficznego w Toruniu. 21 maja w s z u b i ń s k i m P D K otwarto w y s t a w ę p a ł u c k i e j sztuki ludowej. Prof. dr M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r i i fferowa w y g ł o s i ł a na otwarciu od­ czyt pt. „ S z t u k a ludowa P a ł u k " . Na w y s t a w i e pokazano obok t r a ­ dycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u ­ dowej prace artystów-amatorów. W ś r ó d r z e ź b i a r z y p a ł u c k i c h bogato prezentowany był dorobek niedaw­ no z m a r ł e g o r z e ź b i a r z a Andrzeja L i s k a ze S t r ę ż y n k a , pow. W ą g r o ­ wiec. Na w y s t a w i e pokazano r ó w ­ nież prace K l a r y P r i l l o w e j i jej uczniów oraz zgromadzone w tere­ nie przez r z e ź b i a r k ę zabytki sztuki ludowej do Izby P a ł u c k i e j w K c y n i . * Tradycyjne „Dni Kwitnących J a b ł o n i " na Nowosądecczyźnie od­ b y w a ł y się w pierwszej połowie maja. W Podegrodziu otwarto w y ­ s t a w ę s t r o j ó w regionalnych i sztuki ludowej, w Ł ą c k u w y s t a w ę s ą d e c ­ k i c h p r y m i t y w i s t ó w . Regionalne ze­ społy pieśni i t a ń c a : „ L a c h y " , „ P o ­ degrodzie" i „ S ą d e c z a n i e " w y s t ą ­ piły z bogatym programem a r t y ­ stycznym. * 20 i 21 maja o d b y w a ł y się D n i Ł o ­ wicza i Z i e m i Ł o w i c k i e j . Na sesji rad narodowych pow. łowickiego po­ wzięto u c h w a ł ę o p o w o ł a n i u T o w a ­ rzystwa P r z y j a c i ó ł Łowicza i Ziemi Ł o w i c k i e j . W finale konkursu na n a j p i ę k n i e j s z y p a j ą k łowicki trzy drugie r ó w n o r z ę d n e nagrody otrzy­ mały Koła Gospodyń z Niedźwiady, Kocierzewa i G o l a ń s k a . Dni Folkloru Pogórza Dynowskiego z a i n a u g u r o w a ł w y k ł a d prof, dra Romana Reinfussa o sztuce ludowej tego regionu, wygłoszony 28 maja. W ramach D n i otwarto w dynowiskim Domu S t r a ż a k a Izbę P a m i ą t e k , w k t ó r e j zgromadzono zabytki k u l t u r y ludowej Pogórza. W b u d y n k u Miejskiej Rady Naro­ dowej otwarto w y s t a w ę sztuki l u ­ dowej, na k t ó r e j pokazano m.in. plon konkursu na p l a s t y k ę o b r z ę ­ dów weselnych. P i e r w s z ą n a g r o d ę o t r z y m a ł a Józefa Puc z K o ż u c h o w a (pow. Strzyżów), га n a w i ą z u j ą c e do najstarszych form szyszki weselne z ż y t n i e g o chleba. Pokazano po­ nadto p i ę k n e rózgi weselne i koro­ waje, rzeźbę, strój oraz elementy w n ę t r z a izby. * D n i K u l t u r y Kurpiowskiej b y ł y częścią uroczystości Mazowieckiej Wiosny K u l t u r a l n e j . W dniach 3—4 czerwca odbyła się w O s t r o ł ę c e Wojciechowicach, w Z D K , sesja popularnonaukowa p o ś w i ę c o n a k u l ­ turze ludowej K u r p i ó w , otwarto również wystawę kurpiowskiej sztuki ludowej. Na fortach Bema w Ostrołęce o d b y w a ł y się w y s t ę p y zespołów regionalnych i m ł o d z i e ż o ­ wych. Na sesji referaty wygłosili: dr Jacek Olędzki o budownictwie d r e w n i a n y m oraz Edward Mach — pt. „ K u l t u r o t w ó r c z a rola Cepelii". Na wystawie, k t ó r ą zorganizowano przy w s p ó ł u d z i a l e PME, pokazano częściowo plon k o n k u r s u ogłoszo­ nego w m a j u na p ó ł n o c n y c h tere­ nach Kurpiowszczyzny celem oży­ wienia tej części regionu i pozys­ kania dla spółdzielni „ K u r p i a n k a " nowych twórców* ludowych z okolic 183 �Myszyńca. Plon k o n k u r s u był bo­ gaty, szkoda tylko, że na wystawie znalazło się zbyt wiele znanych e k s p o n a t ó w , a m a ł o nowych w y r o ­ bów sztuki ludowej wykonanych na konkurs. Po otwarciu w y s t a w y odbył się pokaz s t r o j ó w ludowych Puszczy Zielonej i B i a ł e j . Zespół spółdzielni „ K u r p i a n k a " z K a d z i d ł a pokazał codzienne stroje kobiece i m ę s k i e z Puszczy Zielonej, nato­ miast zespół z Obrytego s t r ó j p a n ­ ny m ł o d e j i pana m ł o d e g o oraz d r u ż b ó w z Puszczy B i a ł e j . * Dni K u l t u r y Podlaskiej odby­ w a ł y się w czerwcu w W ę g r o w i e . Na w y s t a w i e sztuki ludowej po­ kazano plecionki ze słomy i korze­ nia oraz tkactwo tego regionu. * K o ń c o w y m akcentem Mazowiec­ kiej Wiosny K u l t u r a l n e j b y ł y D n i P ł o c k a oraz Festiwal F o l k l o r u Ziem N a d w i ś l a ń s k i c h , k t ó r e o d b y ł y się w dniach 24—25 czerwca w Płocku. Uroczystości z a i n a u g u r o w a ł a sesja folklorystyczna zorganizowana 24 czerwca przez Mazowieckie T o w a ­ rzystwo K u l t u r y i Towarzystwo Naukowe P ł o c k i e . Na sesji refe­ raty wygłosili: dr Jan S t ę s z e w s k i — „ M u z y k a ludowa k u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej", mgr Grażyna D ą b r o w s k a — „ S t r u k t u r a i charak­ ter t a ń c ó w kurpiowskich na tle folkloru muzycznego Mazowsza" oraz mgr A n t o n i Sledziewski — „ S t a n b a d a ń i system opieki nad sztuką l u d o w ą Mazowsza". W festi­ w a l u wzięły udział zespoły pieśni i t a ń c a z w o j . katowickiego, k r a ­ kowskiego, kieleckiego, lubelskiego, warszawskiego, bydgoskiego i g d a ń ­ skiego, p o k a z u j ą c ludowe tańce i obrzędy regionów nadwiślańskich od B e s k i d ó w po B a ł t y k . Cepelia zorganizowała kiermasz sztuki l u ­ dowej oraz ipokazy wycinania, haf­ towania i rzeźbienia. * W ramach D n i J a s ł a (1—11 czerwca) otwarto w Muzeum Z i e m i Jasielskiej wystawę garncarstwa ludowego z pow. J a s ł o . kowie. Pokazano stroje ludowe z Podhala, Spiszą, Szczawnickiego, S ą d e c c z y z n y , hafty, s n y c e r k ę (m.in. bogaty zestaw X I X - w i e c z n y c h ł y ż ­ n i k ó w z a k o p i a ń s k i c h ) , rzeźbę, m a ­ larstwo na szkle, c e r a m i k ę i plasty­ k ę o b r z ę d o w ą oraz zdobnictwo w s k ó r z e i metalu. * W kwietniu i maju Państwowe Muzeum Etnograficzne zorganizo­ w a ł o w Stuttgarcie w y s t a w ę p o l ­ skich t w ó r c ó w n a i w n y c h pn. ,,Naive kunst aus Polen". Na w y s t a w i e po­ kazano blisko 400 prac 52 t w ó r c ó w . S z c z e g ó l n y m zainteresowaniem cieczyły się r z e ź b y z pogranicza sztuki ludowej i naiwnej (Wawro, K u d ł a , Lamęcki, A. Zegadło, Skrętowicz), r z e ź b y Zagajewskiego, K o ł a c z a i H . Zegadły oraz obrazy Nikifora, Ociepki, Rybkowskiego, P ł o n k o w e j , M i c h a ł o w s k i e j , H e l E n r i , Korsak, Lenczewskiej, Radkego, Albiczuka oraz haftowane obrazy M i c k i e w i czowej. Komisarzem w y s t a w y i au­ torem b. starannie i estetycznie w y ­ danego katalogu był m g r A l e k s a n ­ der Jackowski. * W k w i e t n i u o d b y ł a się w Ł o d z i wystawa prac malarskich o tema­ tyce wiejskiej Stanisława Korpy, rolnika z Rudy (pow. Sieradz). * W m a j u czynna b y ł a w Opolu pokonkursowa w y s t a w a opolskiej p l a s t y k i o b r z ę d o w e j . K o n k u r s zo­ s t a ł ogłoszony w zeszłym r o k u przez Wydz. K u l t . W R N w Opolu i M u ­ zeum Ś l ą s k a Opolskiego. T w ó r c y l u d o w i n a d e s ł a l i p i ę k n e gaiki, paj ą K i , w i e ń c e d o ż y n k o w e , marzanny, n i e d ź w i e d z i e oraz pisanki. * W m a j u w domu t o w a r o w y m „ A u Printemps" w P a r y ż u czynny był kiermasz-wystawa polskich a r t y k u ł ó w , m.in. w y r o b ó w cepe­ liowskich. T r o j e t w ó r c ó w ludowych: W ł a d y s ł a w Lica z Wdzydz T u c h o l ­ skich oraz w y c i n a n k a r k i Henryka Lus z Ł o w i c z a i M a r i a n n a Chros ze wsi T a t r y na Kurpiach prezen­ t o w a l i swoje w y r o b y oraz dali po­ kaz wycinania i r z e ź b i e n i a . * Wystawa pn. „ S z t u k a ludowa ziemi ł ę c z y c k i e j " czynna b y ł a od 20 kwietnia do 12 maja w Domu Chłopa w Warszawie. Na wystawie przygotowanej przez Muzeum w Łęczycy bogato reprezentowani b y l i rzeźbiarze, w ś r ó d nich Ignacy K a ­ m i ń s k i i B o l e s ł a w Grabski. Ponad­ to pokazano w e ł n i a n e t k a n i n y pa­ siaste, plecionki z korzenia, słomy i w i k l i n y , pisanki, p a j ą k i , w y c i ­ nanki i bukiety oraz w y r o b y k o ­ walskie. W dniu otwarcia mgr Jadwiga Grodzka z Muzeum w Łęczycy m ó w i ł a o łęczyckiej sztuce ludowej, Ignacy K a m i ń s k i — ga­ w ę d y oraz Wojciech Siemion — legendy łęczyckie. W Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w B y ­ tomiu zorganizowano w k w i e t n i u i maju w y s t a w ę g ó r a l s k i e j sztuki ludowej. Eksponaty wypożyczono z Muzeum Etnograficznego w K r a ­ 184 W l o n d y ń s k i m Bethnal Green Museum czynna b y ł a w m a j u w y ­ stawa sztuki ludowej przygotowana przez Cepelię. Na w y s t a w i e poka­ zano tkaniny, rzeźbę, wyroby z drewna i słomy, przedmioty z dziedziny garncarstwa, wycinanki i stroje ludowe z r ó ż n y c h r e g i o n ó w Polski. * Z okazji D n i O ś w i a t y K s i ą ż k i i Prasy otwarto 3 maja w P D K w K w i d z y n i u w y s t a w ę sztuki ludowej P o w i ś l a g d a ń s k i e g o , na k t ó r e j po­ kazano w y r o b y t w ó r c ó w ludowych i eksponaty z m u z e ó w , z dziedzi­ ny haftu, garncarstwa, plecionkar­ stwa, rzeźby w drewnie oraz stro­ j ó w ludowych. Organizatorami w y ­ stawy b y l i : Muzeum Regionalne w K w i d z y n i u , W D K i Muzeum Pomorskie w Gdańsku, Cepelia i Artregion. * Dnia 1 czerwca w czasie Dni Lublina otwarto w lubelskim K M P i K w y s t a w ę w y c i n a n k i lubel­ skiej. Organizatorem jej był prof. W. Z i ó ł k o w s k i , k t ó r e g o zbiory pre­ zentowane b y ł y na wystawie. Po­ kazano m.in. w y c i n a n k i Ignacego D o b r z y ń s k i e g o z r ó ż n y c h okresów, jego syna Jana i c ó r k i Z o f i i oraz wycinanki uczniów seminarium nauczycielskiego w L u b l i n i e . W dniu otwarcia p r e l e k c j ę pt. „ P o l s k a w y ­ cinanka l u d o w a " w y g ł o s i ł doc. dr Józef Grabowski. * W m a j u po raz pierwszy poka­ zano w salach TPSP w Warszawie w y s t a w ę obrazów i r y s u n k ó w Hali­ ny K o r n - Ż u ł a w s k i e j , m a l a r k i b l i ­ skiej n u r t o w i naiwnemu. Ze wzglę­ du na stan zdrowia autorka, za­ m i e s z k a ł a po wojnie w Londynie, nie m o g ł a p r z y b y ć na w e r n i s a ż . * W m a j u czynna b y ł a w Pradze w y s t a w a ś l ą s k i e j sztuki ludowej zorganizowana na i n a u g u r a c j ę sezo­ nu turystycznego. Na ekspozycją złożyły się przedmioty wypożyczone przez Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w By­ tomiu, o b e j m u j ą c e c a ł o k s z t a ł t tej dziedziny w o b r ę b i e w o j e w ó d z t w katowickiego i opolskiego. Zbiory pokazano w u k ł a d z i e tematycznym: malarstwo, ceramika, rzeźba, koron­ karstwo, zdobnictwo w n ę t r z a oraz kowalstwo artystyczne. Regionalne B i u r o S p r z e d a ż y Cepelii w Kato­ wicach z o r g a n i z o w a ł o kiermasz re­ gionalnych p a m i ą t e k śląskich. Wydz. K u l t . W R N w Łodzi, muzea regionalne, Cepelia oraz M i ­ nisterstwo K u l t u r y i Sztuki ogłosiły w w o j . ł ó d z k i m , w maju, cztery konkursy. W regionie piotrkowskim — konkurs na s z t u k ę l u d o w ą obej­ m u j ą c y c e r a m i k ę , tkactwo i kowal­ stwo, muzeum sieradzkie —• na kowalstwo artystyczne, oraz w ło­ w i c k i m — k o n k u r s na rzeźbę lu­ dową. * 9 czerwca otwarto w warszaw­ skiej Z a c h ę c i e n a j w i ę k s z ą z do­ tychczasowych w y s t a w ę prac Niki­ fora, na k t ó r e j zgromadzono blisko 300 a k w a r e l i kredek, wypożyczo­ nych z m u z e ó w i k o l e k c j i prywat­ nych. Komisarzem w y s t a w y i auto­ rem w s t ę p u do katalogu b y l doc. dr Jerzy Z a n o z i ń s k i . Wydany z okazji w y s t a w y bardzo obszerny katalog zawiera oprócz wstępu artykuł Andrzeja Banacha, spis eksponowanych prac, noty biblio­ graficzne oraz b a r w n e i czarno­ b i a ł e reprodukcje o b r a z k ó w . Szkoda t y l k o , że reprodukcje barwne zo­ s t a ł y b. źle w y d r u k o w a n e , a kata­ log kosztuje aż 50 zł. Na wernisaż przywieziono z K r y n i c y Nikifora. * W czerwcu o d b y ł się konkurs na malowanki w Zalipiu. Recenzję i o m ó w i e n i e k o n k u r s u zamieścimy w j e d n y m z n a j b l i ż s z y c h numerów „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " . ��* Aleksander Jackowski. Wydano k a talog-składankę. 21 czerwca otwarto w warszaw­ skim K M P i K w y s t a w ę — p a n o r a m ę „Za chlebem" Józefa W i ą c k a , p o l ­ skiego g ó r n i k a z F r a n c j i (patrz Pol. Szt. L u d . n r 4/1965). Panorama s k ł a d a się z 45 o b r a z ó w pokazu­ j ą c y c h życie i t r u d polskiego g ó r ­ nika na emigracji. Komisarzem w y ­ stawy i autorem k a t a l o g u - s k ł a d a n k i był mgr Aleksander Jackowski. Poprzednio wystawa b y ł a pokazy­ wana w Katowicach i W a ł b r z y c h u . * 17 czerwca otwarto w P a ł a c u Kultury i Nauki w Warszawie, z okazji V I Kongresu Z w i ą z k ó w Zawodowych, ogólnopolską w y s t a ­ w ę p l a s t y k i amatorskiej. Na w y ­ stawie zgromadzono ponad 300 prac w y r ó ż n i o n y c h na wystawach w o j e ­ wódzkich, zorganizowanych w r a ­ mach festiwalu kulturalnego Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych. * * 21 czerwca w P a ł a c u Młodzieży w Katowicach otwarto wystawę pn. „Moda w strojach regional­ nych", z o r g a n i z o w a n ą przez Wydz. K u l t . W R N w Katowicach, Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w B y t o m i u oraz B W A w Katowicach. R e c e n z j ę z w y ­ stawy z a m i e ś c i m y w j e d n y m z n a j ­ bliższych n u m e r ó w „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej". W b i e ż ą c y m k w a r t a l e Cepelia z o r g a n i z o w a ł a szereg w y s t a w i k o n ­ k u r s ó w na p a m i ą t k i regionalne. W Katowicach Cepelia i K l u b Dziennikarzy Turystycznych zorga­ nizowali w k w i e t n i u w y s t a w ę pn. „ P a m i ą t k a ś l ą s k a " . Na ekspozycji zgromadzono obok prac p l a s t y k ó w i rzemieślników również pamiątki wykonane przez t w ó r c ó w l u d o w y c h . Pokazano m e t a l o p l a s t y k ę , t k a n i n y , rzeźbę, m i n i a t u r y s p r z ę t ó w domo­ wych, b i ż u t e r i ę l u d o w ą i formy piernikarskie. Cepelia otworzy sze­ reg nowych k i o s k ó w z p a m i ą t k a m i w miejscowościach wczasowych i turystycznych. W czerwcu Muzeum Mickiewicza w Warszawie z o r g a n i z o w a ł o w s p ó l ­ nie z miesięcznikiem „Kultura i Ż y c i e " w y s t a w ę pn. „ J a r m a r k i pracownia". Obok dzieł zawodo­ w y c h malarzy pokazano makaty i obrazy „ j a r m a r c z n e " , a ponadto i n t e r e s u j ą c e prace malarza autodydakty Bronisława Surowiaka. Otwarcie w y s t a w y połączono z dys­ k u s j ą p u b l i c z n ą pod n a z w ą „Kicz a dzieło sztuki", k t ó r ą zagaił mgr * W spichrzach nad B r d ą , w B y d ­ goszczy, czynna b y ł a w m a j u i czerwcu w y s t a w a cepeliowska u k a ­ zująca f u n k c j ę sztuki ludowej w nowoczesnym w n ę t r z u mieszkalnym. Na w y s t a w i e pokazano wyroby artystyczne i ludowe w poszczegól­ nych k ą c i k a c h regionalnych — Pa­ ł u k i , Kaszuby, Kurpie, Podhale. D u ż y m zainteresowaniem cieszyły się ptaszki z Iłży oraz r z e ź b y Wła­ d y s ł a w a L i c y z Wdzydz Tuchol­ skich. * W czerwcu w sierpeckim Domu Rzemieślnika otwarto wystawę twórczości ludowej tego regionu. Będzie to s t a ł a ekspozycja sztuki sierpeckiej, :na k t ó r e j dominują rzeźby, gromadzone od k i l k u lat przez P D K . * W czerwcu, z okazji 700-lecia Skoczowa, została otwarta wystawa twórczości ludowej. W ś r ó d prezen­ towanych e k s p o n a t ó w na uwagę z a s ł u g u j ą r z e ź b y P a w ł a Jaworskie­ go z Brennej oraz k o r o n k i Anny K u ł o c z e k z Istebnej. * W Lubaniach k/Włocławka otwarto w czerwcu w y s t a w ę pn. „Propozycje współczesnej sztuki religijnej w małych formach". Obok prac p l a s t y k ó w bogato repre­ zentowana była sztuka ludowa. Kapliczki przydrożne, świątki i k r z y ż e rozwieszono na drzewach w o k ó ł kościoła w Lubaniach. Nie­ k t ó r e z prac Wierzchowskiego, Kra­ jewskiego i Wierzbickiego będą s t a ł ą ozdobą l u b a ń s k i e g o kościoła. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e476f0f16f0b9f9939dbe4d849e0a11.pdf 724fc7b902938aa6c0b83f01d98816da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4964 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura materialna rękodzieło ludowe plecionkarstwo Lubelskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4603 Title A name given to the resource Wystawa plecionkarstwa ludowego w Lublinie (listopad 1966)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss WYSTAWA P L E C I O N K A R S T W A LUDOWEGO W LUBLINIE (listopad 1 9 6 6 ) Gdy na konferencji przedstawicieli m u z e ó w o k r ę g o ­ wych czterech w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze sobą w o j e w ó d z t w (białostockiego, kieleckiego, lubelskiego i rzeszowskiego) w r. 1964 omawiano plan w s p ó l n e j pracy badawczej i wystawienniczej, r z u c i ł e m m y ś l zorganizowania k o n ­ kursu i wystawy w y r o b ó w plecionkarskich. Z d a w a ł e m sobie sprawę z tego, że taka nie p o s i a d a j ą c a dotychczas u nas precedensu impreza, poprzedzona s u m i e n n ą pene­ tracją terenową, m o ż e d a ć bardzo i n t e r e s u j ą c e w y n i k i zarówno w sensie artystycznym, j a k i najbardziej p r a k ­ tycznym, ujawniając nowe f o r m y i t e c h n i k i , k t ó r e dadzą się w przyszłości w y k o r z y s t a ć np. w h a n d l u cepeliow­ skim. Projekt został p r z y j ę t y z d u ż ą życzliwością, ale w międzyczasie we wszystkich w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze sobą w o j e w ó d z t w a c h zmienili się k i e r o w n i c y w y d z i a ł ó w kultury, a ich n a s t ę p c y nie czuli s i ę j u ż z o b o w i ą z a n i dc kontynuowania rozpoczętej przez swych p o p r z e d n i k ó w współpracy. Rozluźniły się t e ż i k o n t a k t y m i ę d z y o k r ę g o ­ wymi muzeami czterech w o j e w ó d z t w , wskutek czego myśl przygotowania k o n k u r s u i w y s t a w y l u d o w y c h wyrobów plecionkarskich z r e a l i z o w a ł o jedynie Muzeum w Lublinie, z t ą oczywiście k o r e k t u r ą pierwotnego projektu, że akcja m a j ą c a poprzednio objąć s w y m za- II. 1. Wiersza do łowienia ryb. Zaliszcze, pow. Włodawa. spiralną. Okopy, pow. Chełm. II. 3. Dzbanek na jagody 2 l II. 2. Dzbanek na jagody pleciony pleciony z korzenia sosny techniką ze słomy spiralną. techniką 3 �sięgiem rozległe p o ł a c i e wschodniej i p o ł u d n i o w e j Polski z a m k n ę ł a się w granicach administracyjnych jednego w o j e w ó d z t w a . Z przygotowaniami do k o n k u r s u i w y ­ stawy, t r w a j ą c y m i przeszło rok, łączyły się wszelkie blaski i cienie pracy pionierskiej. Nie było bowiem dostatecznego rozeznania w terenie, jeśli chodzi o w y ­ roby plecionkarskie, w y t w ó r c y zaś nie przyzwyczajeni do podobnych akcji odnieśli się do niej z -rezerwą, nie wierząc, aby m o g ł a p r z y n i e ś ć korzystne dla nich r e z u l ­ taty. w y s i ł e k , k t ó r y na t y m miejscu n a l e ż y lojalnie ocenić. Potrzebne to jest t y m bardziej, że często w i d u j e się w zakresie sztuki ludowej konkursy i w y s t a w y , stano­ w i ą c e klasyczny p r z y k ł a d ł a t w i z n y pozbawionej wszel­ kiej koncepcji, nie w y m a g a j ą c e ani przygotowania naukowego, ani penetracji czy propagandy w terenie. Są to zazwyczaj „ o d f a j k o w y w a n e " co pewien czas wielod z i a ł o w e konkursy i w y s t a w y , w k t ó r y c h stale ci sami uczestnicy „ p r o d u k u j ą s i ę " z t a k i m i samymi (lub coraz gorszymi) eksponatami. Jest n i e w ą t p l i w ą zasługą o r g a n i z a t o r ó w , że nie cofnęli się przed p i ę t r z ą c y m i się t r u d n o ś c i a m i , lecz podjęli ż m u d n ą a k c j ę p e n e t r a c y j n ą , k t ó r a objęła 148 miejsco­ wości w 17 powiatach w o j e w ó d z t w a . P r o w a d z i l i j ą p r a ­ cownicy lubelskiego muzeum: m g r Janina Petera i m g r Alfred Gauda. W w y n i k u p o s z u k i w a ń dokonana została ewidencja w i e l u o ś r o d k ó w plecionkarskich, a nawet i n d y w i d u a l n y c h w y t w ó r c ó w rozproszonych na terenie Lubelszczyzny, w y r a b i a j ą c y c h z najrozmaitszych m a ­ t e r i a ł ó w przedmioty plecione. P r ó c z rejestracji pracowni plecionkarskich przeprowadzono też d o k u m e n t a c j ę p r o ­ cesu technologicznego z a r ó w n o opisową, j a k i foto­ graficzną. Rezultat p r z e d s i ę w z i ę t e j przez lubelskie muzeum pracy o k a z a ł się bardzo i n t e r e s u j ą c y przede wszystkim dlatego, że akcja m i a ł a charakter odkrywczy. Po raz pierwszy bowiem pokazano na w y s t a w i e , j a k i e możli­ wości k r y j e w sobie tak m a ł o znana szerszemu ogółowi dziedzina ludowego p r z e m y s ł u , j a k ą jest plecionkarstwo. Na w y s t a w i e z n a l a z ł y się ogółem 92 eksponaty. Były to i przedmioty n a d e s ł a n e na konkurs, i p o c h o d z ą c e ze zbiorów muzealnych. P r ó c z w y r o b ó w pokazano tam r ó w n i e ż r ó ż n e g o rodzaju surowce oraz n a r z ę d z i a pracy, a d o s k o n a ł e fotosy d a w a ł y w g l ą d w technologiczną s t r o n ę produkcji. W scenariuszu w y s t a w o w y m , opraco­ w a n y m przez mgr K r y s t y n ę B a s i s t o w ą i mgr Janinę P e t e r ę , p r z y j ę t o p o d z i a ł m a t e r i a ł u ekspozycyjnego według r o d z a j ó w surowca. W dziale w y r o b ó w z w i k l i n y znalazły się w i ę c , obok prostych k o s z ó w na k a r t o f l e czy obrok dla k o n i , bardziej reprezentacyjne „ k o s z y k i do miasta" czy na „ ś w i ę c o n e " oraz kosze do c h w y t a n i a czy prze­ chowywania z ł o w i o n y c h r y b . W dziale plecionek z sosno­ w y c h korzeni, p r ó c z całej serii r ó ż n e g o rodzaju koszy­ k ó w , p i ę k n e w formie dzbanki na jagody, w ś r ó d wyro­ W parze z a k c j ą p e n e t r a c y j n ą szła akcja propagan­ dowa, z m i e r z a j ą c a do zapewnienia j a k najliczniejszego u d z i a ł u w y t w ó r c ó w w konkursie. Zgłoszeń zebrano istot­ nie dużo, ale gdy t e r m i n k o n k u r s u zaczął s i ę zbliżać, okazało się, że aby „ w y d u s i ć " od plecionkarzy p r z y ­ rzeczone wyroby, trzeba do nich po p a r ę razy jeździć, n a m a w i a ć i prosić. R o z p i s a ł e m się nieco szerzej o p r z y ­ gotowaniach w s t ę p n y c h , gdyż został w nie w ł o ż o n y d u ż y ił. 4. Słomiany II. 5. Pojemnik Łuków. 170 pojemnik na ziarno pleciony techniką z pokrywką pleciony z trawy techniką spiralną. spiralną. Wyk. Józef Tarnowski, Busówno, pow. Wyk. Seweryna Świder, Wojcieszków, Chełm. pow. �6 II. 6. Pojemnik na zboże pleciony techniką spiralną pętelkową. Wola jemnik na ziarno pleciony ze słomy techniką spiralną. II. 8. Pojemnik spiralną z pętlami. Wyk. Jan Krasowski, Kozienice, pow. Krasnystaw. Kondratowa, pow. na ziarno pleciony Chełm. II. ze słomy 7. Po­ techniką 171 �10 �bów z łyka i kory, obok k o b i a ł e k , sit i k o s z y k ó w , charakterystyczne dla p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j Lubelszczyz­ ny lipowe łapcie, k t ó r e jeszcze do niedawna służyły tam jako obuwie. Szczególnie z r ó ż n i c o w a n e b y ł y w y r o b y ze słomy, gdzie prócz różnego rodzaju miarek, p o j e m n i k ó w do magazy­ nowania ziarna pokazano s ł o m i a n e części s k ł a d o w e odzieży (kapelusze, ochronne obuwie zimowe), koszyki na ciasto, a t a k ż e bardzo misternie wykonane w y r o b y ze ździebeł cienkiej, starannie dobieranej t r a w y . O s t a t n i ą wreszcie grupę s t a n o w i ł y w y r o b y z r o g o ż y n y , w k t ó r e j pokazano całą serię k o s z y k ó w , a t a k ż e w d w u odmianach warsztaty do przygotowywania mat z r o g o ż y n y , u ż y w a ­ nych do szycia k o s z y k ó w . Przeważająca w i ę k s z o ś ć w y m i e n i o n y c h t u w skrócie przedmiotów z racji swego przeznaczenia . i p e ł n i o n e j funkcji należy do grupy o b i e k t ó w k u l t u r y materialnej. Niemniej jednak nawet w ś r ó d p r z e d m i o t ó w t a k i c h jak narzędzia rybackie, k t ó r y c h nie z w y k l i ś m y r o z p a t r y w a ć w kategoriach estetycznych, u w i d a c z n i a j ą się czasem pewne cechy, k t ó r e w s k a z u j ą , że w y k o n a w c a ich nie kierował się w trakcie roboty w y ł ą c z n i e chęcią przygo­ towania sprawnego do pracy n a r z ę d z i a . P r z y k ł a d e m tego była wiklinowa wiersza do c h w y t a n i a r y b (il. 1), po­ chodząca z Zaliszcza w pow. w ł o d a w s k i m . Jej dzwonowata forma podyktowana jest w y m o g a m i p r a k t y c z n y m i . Jednakże starannie rozmierzony r y t m poziomych przepleceń, dbałość o utrzymanie zgodnego u k ł a d u po­ szczególnych splotów, w y w a ż o n a w proporcjach szero­ kość plecionego pasa na r o z c h y l a j ą c y m się k o ł n i e r z u wychodzą już poza ściśle u ż y t k o w ą f u n k c j ę . W i d a ć , że wykonawca p l o t ą c y tę w i e r s z ę nie zadowolił się tynt minimum, jakie jest potrzebne dla uzyskania n a r z ę d z i a sprawnego do pracy, ale s t a r a ł się zrobić go tak, aby 12 II. 9. Kosz na owoce pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. Maciej Budzyński, Pałecznica, pow. Lubartów. II. 10. Koszyk na owoce pleciony z łoziny techniką żeberkową. Pow. Włodawa. II. 11. Koszyk na owoce pleciony z korzenia sosny techniką żeberkowokrzyżową. Wyk. Włodzimierz Bryzga, Hanna, pow. Włodawa. II. 12. Miarka do zboża pleciona techniką spi­ ralną ze słomy wiązanej wikliną. Wyk. Józef Tarnowski, Busówno, pow. Chełm. II. 13. Koszyk na ryby pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. M. Bu­ dzyński, Pałecznica. 13 �w y k o n a n y przedmiot s p r a w i ł m u estetyczne zadowolenie. Satysfakcja z p i ę k n e g o w y k o n a n i a wierszy b y ł a naj­ bardziej osobista i bezinteresowna. Wiersze do połowu r y b k a ż d y r y b a k p r z y g o t o w y w a ł sobie sam. Nie były one przedmiotem handlu, nie m u s i a ł y w i ę c w a b i ć swym w y g l ą d e m n a b y w c ó w . Gdy u ż y w a n o ich do połowu, t k w i ł y zatopione pod w o d ą , gdy w y p o c z y w a ł y , chowano je na strychu czy w innej gospodarskiej graciarni n i e d o s t ę p n e j dla oka. 14 II. 14. Таска pleciona z trawy techniką spiralną. Wyk. St. Olszak, Żyrzyn, pow. Puławy. II. 15. Koszyk na zakupy pleciony z wikliny techniką żeberkowo-krzyżową. Wyk. Stanisław Niewczas, Lubartów. 174 U j a w n i a j ą c a się w w y t w o r z e d ą ż n o ś ć w y t w ó r c y do osiągnięcia zadowolenia estetycznego awansuje najprost­ sze przedmioty k u l t u r y materialnej do r z ę d u dzieł sztuki i to w ł a ś n i e jest p r z y c z y n ą , dlaczego w t y c h kategoriach r o z p a t r y w a ć m o ż n a (i należy) koszyki na obrok i sło­ miane p o j e m n i k i na ziarno przechowywane w głębi mrocznych spichrzy i k o m ó r . Ś r o d k i , k t ó r y m i plecionkarze osiągają efekty artystyczne, to odpowiednie kształ­ towanie formy, u m i e j ę t n e wykorzystanie elementów f a k t u r y w y n i k a j ą c y c h z użytego m a t e r i a ł u i zastosowanej techniki oraz w y k o r z y s t y w a n i e e f e k t ó w kolorystycznych. Nie u wszystkich jest ona w ogóle widoczna. Gdy porów­ namy ze sobą dwa j e d n a k o w ą (spiralną) t e c h n i k ą wyko­ nane dzbanki na jagody, jeden — s ł o m i a n y (il. 2), drugi —• z korzenia sosny ( i l . 3), w i d z i m y u jednego z w y t w ó r c ó w w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do nadania plecionemu naczyniu starannie wymodelowanego p r o f i l u i wyko­ rzystania t k w i ą c y c h w technice możliwości dekoracyj­ nego wyzyskania f a k t u r y (pionowe r y t m y splotów, i l . 2), podczas gdy dla drugiego zagadnienia te b y ł y najzupeł­ niej obce. Różnicy w sposobie potraktowania obu zesta­ w i o n y c h ze sobą d z b a n k ó w nie m o ż n a t ł u m a c z y ć ani �17 lii II. 16. Ptak pleciony ze słomy techniką krzyżową. Owca pleciona z trawy. Wyk. S. Świder. Wyk. różnicą użytych s u r o w c ó w , ani r ó ż n i c a m i w technicznej biegłości w y k o n a w c ó w . W wyrobach plecionych ze s ł o ­ my spotyka się przecież i w i e l e p r z y k ł a d ó w bardzo f i n e ­ zyjnie k s z t a ł t o w a n e j f o r m y i d o s k o n a ł e g o w y k o r z y s t a n i a dekoracyjnych w a l o r ó w splotu ( i l . 4), i m a ł ą d b a ł o ś ć 0 formę i f a k t u r ę u z u p e ł n i e sprawnych technicznie plecionkarzy ( i l . 5). Wprawdzie w ostatnio przytoczonym przykładzie zamiast korzenia do ł ą c z e n i a ze s o b ą spirali zastosowano zwyczajny sznurek, ale i on, choć jest materiałem m a ł o efektownym, daje możliwości w y k o r z y ­ stania go w celu uzyskania ozdobnej f a k t u r y ( i l . 7). Umiejętne operowanie f a k t u r ą w celu uzyskania efektów dekoracyjnych obserwujemy w plecionych ze słomy pojemnikach na zboże, w y k o n y w a n y c h w zasadzie techniką s p i r a l n ą , ale bez użycia do zszywania dodatko­ wego, obcego w ą t k u w postaci sznurka, korzeni czy ł y k a . Wspomniana t u odmiana t e c h n i k i spiralnej, nie notowana w fundamentalnym dziele K . M o s z y ń s k i e g o : Kultura ludowa Słowian, zarejestrowana została na L u b e l s z c z y ź nie po raz pierwszy w 1966 r. w W o l i K o n d r a t o w e j pow. Chełm podczas b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę Pra­ cowni Badania .Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N 1 niemal r ó w n o c z e ś n i e w m i e j s c o w o ś c i Kozieniec pow. Krasnystaw przez p r a c o w n i k a lubelskiego muzeum mgra Alfreda G a u d ę . Technika ta polega na ł ą c z e n i u ze sobą poszczególnych w a ł k ó w s ł o m i a n y c h przy pomocy r ó w n i e ż słomianych p o w r ó s e ł e k , k t ó r e s k r ę c a się po z e w n ę t r z n e j stronie naczynia w p ę t l e , zaś ich k o ń c e w p l a t a się w na­ stępny w a ł e k spirali. W zależności od ilości i u k ł a d u pętli m o ż n a u z y s k i w a ć r ó ż n e efektowne f a k t u r y . P r z y ­ kładem jest t u s ł o m i a n y p o j e m n i k z Kozieńca, z szere­ Seweryna Świder. Wojcieszków, pow. Łuków. II. 17. giem pionowo b i e g n ą c y c h p a s ó w na powierzchni ( i l . 8) czy z u p e ł n i e odmienny w fakturze (nie reprezentowany niestety na wystawie) pojemnik z W o l i Kondratowej, k t ó r y z z e w n ą t r z p o k r y t y jest c a ł k o w i c i e u k ł a d a j ą c y m i się u k o ś n i e pasami, złożonymi z leżących pętli ( i l . 6). Nie mniejsze możliwości daje w operowaniu f a k t u r ą tzw. technika ż e b e r k o w a czy ż e b e r k o w o - k r z y ż o w a , sto­ sowane powszechnie np. przy wyrobie w i k l i n o w y c h k o s z y k ó w . T u o z r ó ż n i c o w a n i u f a k t u r y d a j ą c y m intere­ s u j ą c e efekty ś w i a t ł o c i e n i o w e decyduje w dużej mierze gęstość i u k ł a d ż e b e r e k , s t a n o w i ą c y c h szkielet i osnowę budowy koszyka ( i l . 9, 10, 11), j a k r ó w n i e ż sposób prze­ platania m i ę d z y n i m i w ą t k u . Stwarza to w zasadzie podobne możliwości, jakie w i d z i m y np. w tkactwie. P o l e g a j ą one na przerzucaniu w a t k a przez r ó ż n e ilości nitek osnowy (w t y m w y p a d k u żeberek), co wzbogaca f a k t u r ę na powierzchni kosza ( i l . 9). Trzecim wreszcie czynnikiem o d d z i a ł u j ą c y m na k s z t a ł ­ towanie się w y r a z u plastycznego w y r o b ó w plecionkar­ skich jest kolor. J u ż sam m a t e r i a ł , spatynowana na złoto s ł o m a czy soczysty b r ą z wiklinowego niekorowanego p r ę c i a , m o ż e w sposób dodatni oddziałać na artystyczny w y r a z przedmiotu. N i e k t ó r z y t w ó r c y po­ t r a f i ą w sposób bardzo u m i e j ę t n y w y k o r z y s t a ć różnicę barw poszczególnych t w o r z y w czy to dla skontrastowania e f e k t ó w f a k t u r o w y c h , w y n i k a j ą c y c h z techniki plecenia (il. 12), czy przez wprowadzanie w plecioną p o w i e r z c h n i ę e l e m e n t ó w ornamentalnych ( i l . 11). Czasem zamiast surowca w barwach naturalnych stosują plecionkarze p r ę c i e w i k l i n o w e , k t ó r e po d ł u ż s z y m gotowaniu przed okorowaniem nabiera b a r w y b r ą z o w e j . O ile większość 175 �koszykarzy o p e r u j ą c y c h w swych wyrobach kolorem idzie n a j c h ę t n i e j w k i e r u n k u z e s t a w i e ń walorowo i k o l o ­ rystycznie kontrastowych, o tyle jeden z w y t w ó r c ó w , k t ó r y w y k o n a ł o w a l n ą t a c k ę czy raczej talerz z pospoli­ tej „psiej t r a w k i " ( i l . 14), posłużył się n i e s ł y c h a n i e s u b t e l n ą g a m ą z e s t a w i e ń pastelowych (niestety z u p e ł n i e nie do uchwycenia na b i a ł o - c z a r n e j fotografii), przecho­ dzących od b a r w y b l a d o ż ó ł t e j poprzez wszystkie m o ż l i w e jej odcienie do seledynowego, bardzo delikatnego koloru wysuszonego siana. Zestawienia kolorystyczne oparte na w y k o r z y s t y w a n i u naturalnych b a r w r ó ż n y c h surow­ ców dają niemal z r e g u ł y bardzo dobre rezultaty. Efektem tandetnym są natomiast, stosowane przez n i e ­ k t ó r y c h zawodowych koszykarzy, dekoracje w postaci wielobarwnych k w i a t o w y c h szlaków, malowanych olejną f a r b ą na plecionej ścianie koszyka. k o r z y ś ć p o d j ę t e j p r ó b y . Nieporozumieniem jest natomiast zbyt m a ł e i niewygodne „ w e j ś c i e " do koszyka. P r ó c z k o s z y k ó w i innych w y r o b ó w plecionych, jak s p r z ę t rybacki, b y ł y r ó w n i e ż na w y s t a w i e plecione ze s ł o m y zabawki. W t y m dziale, bardzo zresztą skromnym, nie b y ł o e k s p o n a t ó w w y r ó ż n i a j ą c y c h się szczególnymi walorami. Z n a l a z ł się tam jelonek s ł o m i a n y o formie z a c z e r p n i ę t e j ze w z o r ó w szwedzkich, znany z publikacji w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w czasopiśmie „ P r a c a Ręczna w Szkole", paw czy dudek u t r z y m a n y w stylu cepeliow­ skich p a m i ą t e k ze słomy, j a k i e ś bardzo nieudane w formie p t a k i , w y k o r z y s t y w a n e r ó w n o c z e ś n i e jako p u d e ł ­ ka na drobiazgi ( i l . 16), i p r y m i t y w n y , ale w ł a ś n i e dla­ tego bardziej i n t e r e s u j ą c y od innych c z w o r o n o ż n y zwie­ rzak w y k o n a n y w r. 1958 przez z m a r ł ą niedawno Anto­ n i n ę Musiatowicz z B i a ł e j , pow. R a d z y ń . Wiele ze zgromadzonych na wystawie ludowych w y r o b ó w koszykarskich nadaje się do wprowadzenia na rynek miejski czasem bez j a k i c h k o l w i e k p r z e r ó b e k , czasem dopiero po przeprowadzeniu drobnych adaptacji. N i e k t ó r z y z plecionkarzy podejmowali już nawet sami p r ó b y w k i e r u n k u dostosowania swych w y r o b ó w do potrzeb miejskiego odbiorcy. O j e d n y m z p r z y k ł a d ó w tego rodzaju w s p o m i n a l i ś m y już poprzednio. B y ł a to owa tacka czy talerz pleciony z t r a w y , o formie i t e c h n i ­ ce w y w o d z ą c e j się z dawnych kapeluszy noszonych przez wiejskich e l e g a n t ó w z okolic L u b l i n a . Adaptacja ta jest bardzo udana, d o s k o n a ł a pod w z g l ę d e m technicznym, funkcjonalna ( ś w i e t n a tacka na owoce czy słodycze), a przede wszystkim ł a d n a . Gorzej nieco w y p a d ł a inna próba, kiedy autor b i o r ą c za w z ó r koszyk do przechowy­ wania r y b (il. 13) s t a r a ł się o p r a c o w a ć koszyczek dla p a ń na zakupy (il. 15). Owalna forma koszyka, p r z y j e m ­ ny dla oka splot, dwa mocne u c h w y t y p r z e m a w i a ł y b y na Z okazji w y s t a w y wydano obszerny katalog przygoto­ w a n y przez scenarzystki w y s t a w y , m g r K . Basistową i mgr J. P e t e r ę . W y s z e d ł on z godziwym opóźnieniem, tzn. niezbyt d ł u g o po z l i k w i d o w a n i u w y s t a w y , co jest już d u ż y m o s i ą g n i ę c i e m naszego p r z e m y s ł u poligraficz­ nego, p o n i e w a ż z d a r z a ł y się katalogi (nie w Lublinie), k t ó r e u k a z y w a ł y się dopiero w p i e r w s z ą rocznicę od c h w i l i z a m k n i ę c i a w y s t a w y . Katalog jest obszerny, za­ w i e r a sporo m a t e r i a ł u informacyjnego. i m a dość bogatą s z a t ę i l u s t r a c y j n ą . Szkoda jedynie, że n a p s o c i ł w nim t r o c h ę chochlik redakcyjny czy m o ż e adiustatorski, wskutek czego np. podpis pod i l u s t r a c j ą ó s m ą przynosi niezwykle f r a p u j ą c e informacje z życia gęsi. Czytamy w nim: Fot.; R. Reinfuss 11. 18. Koszyk pow. Chełm. do przechowywania „ W y p l a t a n i e s ł o m i a n k i dla gęsi do w y s i a d y w a n i a jaj t e c h n i k ą s p i r a l n ą z w ę z ł a m i w formie p ę t l i " . Można p r z y p u s z c z a ć , że zniesienie jaja m o ż e b y ć dla gęsi po­ ł ą c z o n e z p e w n y m i t r u d n o ś c i a m i , ale żeby wymagało aż tak skomplikowanej techniki? W i e r z y ć się nie chce! — il. 6; J. Swiderski grochu pleciony — U. 1—5, ze słomy 7—18. techniką spiralną. Okopy, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9300da80b4bb16c636a72670a090016c.pdf e4caae57490367f7e405ffe4d18f30d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura materialna wnętrze mieszkalne chałupy wnętrze mieszkalne - wieś izba wiejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4600 Title A name given to the resource Przemiany urządzenia wnetrza współczesnej izby wiejskiej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.127-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Mulkiewicz-Goldbergowa PRZEMIANY U R Z Ą D Z E N I A W N Ę T R Z A W S P Ó Ł C Z E S N E J IZBY WIEJSKIEJ Współczesne w n ę t r z e wiejskiej izby mieszkalnej przedstawia obraz z r ó ż n i c o w a n y , i to n i e t y l k o w aspek­ cie regionalnym — j a k z w y k ł o s i ę u w a ż a ć powszechnie — ale zróżnicowanie w zakresie u r z ą d z e n i a izby dostrze­ gamy również w pobliskich, l e ż ą c y c h nawet w o b r ę b i e jednej gromady wsiach. Jest ono bowiem często u w a ­ runkowane różną d r o g ą rozwoju kulturowego poszczegól­ nych, nieraz s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą m i e j s c o w o ś c i . Przedstawiając problem u z a l e ż n i e n i a u r z ą d z e n i a izby wiejskiej od c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na c a ł o k s z t a ł t roz­ woju kulturowego w s i , jako teren b a d a ń o b r a l i ś m y obszar o niejednolitej k u l t u r z e tradycyjnej i b r a k u archaicznych treści k u l t u r o w y c h z a r ó w n o w zakresie kultury materialnej, j a k i s p o ł e c z n e j i duchowej. Tere­ nem badań b y ł a grupa w s i p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od miasteczka B e ł c h a t ó w . Obszar t e n nie m o ż e b y ć zaliczo­ ny do żadnego konkretnego regionu etnograficznego, jest to bowiem teren pograniczny, n a k t ó r y m k r z y ż u j ą s i ę cechy charakterystyczne dla w i e l k i c h kompleksów kulturowych. Oddziela on s t r e f ę w p ł y w ó w zachodnich od północno-wschodniej oraz ś l ą s k i zespół k u l t u r o w y od zespołów wielkopolskiego i s i e r a d z k i e g o N a sto­ sunkowo niewielkim obszarze d a j ą s i ę z a u w a ż y ć zasad­ nicze różnice w c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j s ą s i a ­ dujących ze sobą w s i . A n a l i z u j ą c w i a d o m o ś c i z zakresu historii osadnictwa badanych w s i oraz uzyskane d r o g ą badań etnograficznych, przeprowadzono p o d z i a ł t y c h wsi na dwie kategorie: wsie o k r e ś l o n e j a k o tradycyjnie rolnicze oraz wsie „ s p r o l e t a r y z o w a n e " . Wsie tradycyjnie rolnicze to w większości w y p a d k ó w wsie stare, o zwartej strukturze s p o ł e c z n e j , gdzie proces przemian k u l t u r o w y c h p r z e b i e g a ł zgodnie z p o s t ę p u j ą c y m rozwojem w poszczególnych dziedzinach życia wiejskiego. Natomiast wsie o k r e ś l o n e jako „ s p r o l e t a r y z o w a n e " prze­ ważnie p o w s t a w a ł y w X I X w i e k u d r o g ą osiedlania s i ę najczęściej bardzo ubogiej l u d n o ś c i z r ó ż n y c h stron na pustkowiach l u b ziemiach n a l e ż ą c y c h do wielkiej w ł a s n o ś c i . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że t e r m i n „ s p r o l e t a r y z o ­ wane" nie oznacza w t y m w y p a d k u jedynie stosunku do ś r o d k ó w produkcji, ale przede wszystkim o k r e ś l o n y stan k u l t u r o w y wsi. Wsie zaliczane przez nas do grupy nazwanej s p r o l e t a r y z o w a n ą s ą najczęściej wsiami bied­ niejszymi, i s t o t n y m jednak dla k s z t a ł t o w a n i a s i ę ich k u l t u r y i j e j w s p ó ł c z e s n e g o obrazu nie jest i c h p o ł o ż e ­ nie ekonomiczne, ale to, ż e s k u t k i e m innych w a r u n k ó w bytowych m i e s z k a ń c y t y c h w s i zmuszeni b y l i s z u k a ć dodatkowego ź r ó d ł a zarobku. Spotykamy w i ę c t a m j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m r o z w i n i ę t ą e m i g r a c j ę sezo­ n o w ą (wyjeżdżano z a r ó w n o na tereny pobliskie, j a k i za granicę), intensywnie t a k ż e uprawiano chałupnicze tkactwo . R ó w n i e ż i w ostatnich latach m i e s z k a ń c y tych w s i m i m o m o ż l i w o ś c i intensyfikacji produkcji rolnej w p o w i ę k s z o n y c h gospodarstwach p r z e j a w i a j ą w i ę k s z ą r u c h l i w o ś ć w podejmowaniu pracy poza w ł a s n ą w s i ą niż m i e s z k a ń c y w s i o k r e ś l o n y c h przez nas jako t r a d y ­ cyjnie rolnicze. 2 3 P o ł o ż e n i e w s i , s t a n o w i ą c y c h przedmiot naszych roz­ w a ż a ń , na n i e w i e l k i m stosunkowo obszarze sprawia, że leżały one w strefie t y c h samych o ś r o d k ó w r z e m i e ś l n i ­ czych i handlowych, a w i ę c m i e s z k a ń c y i c h m i e l i m o ż l i ­ w o ś ć zaopatrywania się w meble u tych samych w y t w ó r ­ ców, jednak c a ł o k s z t a ł t i c h rozwoju kulturowego s p r a w i ł , że spotykamy t a m dość istotne r ó ż n i c e z a r ó w n o w u r z ą ­ dzeniu izby wiejskiej, j a k i j e j zdobnictwie. P i e r w s z ą i najbardziej r z u c a j ą c ą s i ę w oczy różnicą między wsiami rolniczymi a tymi, w których przeważa l u d n o ś ć s p r o l e t a r y z o w a n ą , jest z u p e ł n y brak izb z w y ­ p o s a ż e n i e m t r a d y c y j n y m w tych ostatnich. Zjawisko to nie znajduje uzasadnienia w r ó ż n e j kolejności pojawia­ nia s i ę m e b l i nowoczesnych pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o - ь II. 1. Modele urządzenia wnętrza izby wiejskiej: a. izba tradycyjna, b. izba współczesna. 127 �II. 2. Kąt kuchenny w tradycyjnej izbie. Łuszczanowice, wego, ale t ł u m a c z y się i n n ą d r o g ą r o z w o j o w ą gospo­ darstw we wsiach sproletaryzowanych. We wsiach tych nie spotykamy t r a d y c j i dawnych bogatych izb w i e j s k i c h ozdobionych d u ż ą ilością obrazów, z p r z e w a g ą t r a d y c y j ­ nych mebli, solidnych, ś w i a d c z ą c y c h o zamożności go­ spodarza, gdyż izb tTikich w ogóle tam nigdy nie było. W okresie, w k t ó r y m wsie rolnicze w y t w o r z y ł y bogate tradycyjne w n ę t r z e , wsie bardzo ubogie nie m i a ł y na to n i e z b ę d n y c h ś r o d k ó w i izby swe z a p e ł n i a ł y t y l k o s p r z ę t a m i najbardziej potrzebnymi, w y k o n a n y m i n a j ­ częściej w ramach w ł a s n e g o gospodarstwa. Przecież t y l k o we wsiach sproletaryzowanych istnieje na t y m terenie tradycja ziemianki mieszkalnej, k t ó r e j w y p o s a ż e n i e m u ­ siało być skrajnie ubogie. R ó w n i e ż t y l k o w tych wsiach istnieje tradycja prostych w y r e k do spania, s k ł a d a j ą c y c h się z desek umieszczonych na czterech k o ł k a c h w b i t y c h w ziemię, a s t a n o w i ą c y c h nogi tego p r y m i t y w n e g o sprzętu, w z g l ę d n i e innych najprostszych mebli, w y k o ­ nanych sposobem domowym. Nie spotykamy tam r ó w n i e ż r z e m i e ś l n i k ó w , k t ó r z y pracowaliby na potrzeby w ł a s n e j wsi, gdyż na p r a c ę ich nie było zapotrzebowania. Istotnym r ó w n i e ż jest to, że wsie, o k t ó r y c h mowa, bardzo często s k ł a d a ł y s i ę z l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z r ó ż n y c h okolic, a w i ę c i o r ó ż n y c h tradycjach w zakresie u r z ą ­ dzenia izby. Ciężkie w a r u n k i bytowe nie pozwoliły na wytworzenie się nowej t r a d y c j i czy też lokalnej mody, a tylko u n i c e s t w i ł y przywiezione w a r t o ś c i . Wiemy, że proces t a k i znany jest i w innych dziedzinach życia społecznego. I n n a też b y ł a droga rozwoju w n ę t r z a izby w omawia­ nych d w ó c h kategoriach wsi. We wsiach rolniczych przeszło ono wszystkie szczeble rozwoju, p o l e g a j ą c e na określonej kolejności pojawiania się poszczególnych s p r z ę t ó w . Na p r z y k ł a d w z o r z y ś c i e malowana skrzynia na ubranie j u ż z p o c z ą t k i e m bieżącego stulecia z a s t ą p i o ­ na została przez n i e m a l o w a n ą , a n a s t ę p n i e kufer, n a j ­ częściej zielony, u s t ę p u j ą c y pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego miejsca p r y m i t y w n e j szafie, k t ó r ą z n ó w w ostatnich latach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o w z g l ę d n i e dopiero po ostatniej wojnie z a s t ą p i ł a d u ż a trzydrzwiowa szafa z kompletu sypialnego. 128 pow. Bełchatów. Ił. 3. Izba tradycyjna. Łuszczanowice. P r a w i d ł o w o ś c i te d a d z ą się prześledzić, a znalezione podczas b a d a ń terenowych poszczególne meble z łatwoś­ cią m o ż n a d a t o w a ć oraz d o s z u k a ć się ich proweniencji. We wsiach sproletaryzowanych problem ten wygląda nieco inaczej i nie tak prosto. Nie spotykamy się tam w i ę c z t r a d y c j ą o m ó w i o n e j w y ż e j skrzyni malowanej albo też tradycja ta jest bardzo odległa i występuje w postaci l u ź n y c h w i a d o m o ś c i . Ten podstawowy w X I X w . s p r z ę t w posagu k a ż d e j córki gospodarskiej był prawdopodobnie za drogi i nie kupowano go wcale albo też pozwolić sobie n a ń mogli t y l k o nieliczni. Za to szafa pojawia się o p a r ę lat w c z e ś n i e j niż we wsiach rolni­ czych, zwłaszcza że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nikły wprawdzie, ale jednak s t a ł y d o p ł y w g o t ó w k i z dodatko­ w y c h zajęć pozarolniczych i częsty kontakt z miastem u m o ż l i w i a ł tego rodzaju zakupy. Dlatego też trudno usta­ lić c h r o n o l o g i ę p o s z c z e g ó l n y c h m e b l i w omawianej kategorii w s i . R ó w n i e ż i w zdobnictwie w n ę t r z a izby wiejskiej do­ strzegamy zasadnicze r ó ż n i c e m i ę d z y wsiami tradycyjnie r o l n i c z y m i a w y o d r ę b n i o n y m i przeze mnie sproletaryzow a n y m i . Mianowicie we wsiach sproletaryzowanych dostrzegamy w t r a d y c j i znacznie m n i e j s z ą ilość elemen­ t ó w zdobniczych. Zajęcia dodatkowe zabierały cały n i e m a l że w o l n y czas kobietom i m ł o d y m dziewczętom, k t ó r e nie m i a ł y go j u ż na przystrojenie izby, w odróżnie­ n i u od swych s ą s i a d e k ze wsi rolniczych. Zjawisko to oczywiście nie jest r e g u ł ą , gdyż jednostki o silnie roz­ w i n i ę t y m poczuciu p i ę k n a s t a r a ł y się zawsze, w każdych w a r u n k a c h uczynić swe mieszkanie jak najładniejszym, jednak z zebranego m a t e r i a ł u terenowego można wy­ s n u ć w y p o w i e d z i a n ą tezę o charakterze ogólnym. B i o r ą c jako p o d s t a w ę p o r ó w n a ń obecny stan wnętrza na badanym terenie, r ó w n i e ż dostrzegamy pewne różnice m i ę d z y w s p o m n i a n y m i w y ż e j kategoriami wsi. We wsiach sproletaryzowanych w i d a ć znacznie mniejszą ilość s p r z ę t ó w tradycyjnych, zwłaszcza rzemieślniczej roboty, g d y ż nigdy ich tam wiele nie było. Natomiast więcej znacznie jest s p r z ę t ó w zakupionych lub wymie­ nionych za p r a c ę czy płody rolne w okolicznych mia­ steczkach, g d y ż k o n t a k t tych wsi z najbliższym ośrod- 4 �4 П. 4. Pod oknem nowy sprzęt — maszyna do szycia. Stawek, pow, Bełchatów. stół umieszczony pod oknem. Stawek. II. 6. Tradycyjna izba. Łuszczanowice. kiem miejskim b y ł zawsze silniejszy. Ponadto l u d n o ś ć sproletaryzowanych w s i w pierwszych latach po ostatniej wojnie dość licznie o p u s z c z a ł a rodzinne strony, aby jednak po paru latach do nich wrócić, i s t ą d spotykamy w domach wiele s p r z ę t ó w „z zachodu". W y j e ż d ż a n o nie tylko całymi rodzinami, ale przede w s z y s t k i m pojedynczo; fala powojennej emigracji zarobkowej zaopatrzyła więc wsie w s p r z ę t y poniemieckie. Na marginesie tego zjawiska w a r t o z a u w a ż y ć jeszcze j e d n ą p r a w i d ł o wość p o t w i e r d z a j ą c ą tezę o stosunkowo mniejszym p r z y wiązaniu do pracy na r o l i m i e s z k a ń c ó w w s i sproletaryzowanych. Mianowicie analogiczna fala emigracji na II. 5. Nowy element wnętrza — ziemie zachodnie, a n a s t ę p n i e p o w r o t u do w s i rodzinnych i s t n i a ł a na terenie Polski p o ł u d n i o w e j , t a m jednak „z zachodu" p r z y w o ż o n o przede wszystkim maszyny r o l nicze, np. mechaniczne sieczkarnie, m ł y n k i do mielenia kaszy itp., podczas gdy w B e ł c h a t o w s k i e m nie z e t k n ę ł a m się z tego rodzaju p o s t ę p o w a n i e m . We wsiach sproletaryzowanych do lepszego zaopa­ trzenia w przedmioty zakupione w mieście przyczynia się r ó w n i e ż proporcjonalnie liczniejsza aniżeli we wsiach rolniczych w s p ó ł c z e s n a emigracja zarobkowa, zwłaszcza na Ś l ą s k . Stosunkowo wysokie zarobki w p r z e m y ś l e w ę g l o w y m i b u d o w l a n y m d o s t a r c z a j ą gotówki. Poza t y m 129 �nowocześnie, tzn. k o m p l e t a m i mebli kupionych u stola­ rzy w pobliskim miasteczku. Przeprowadzone p o w y ż e j p o r ó w n a n i a m i ę d z y w n ę ­ trzem mieszkalnym we wsiach rolniczych i sproletary­ zowanych dotyczą t y l k o zmian m o ż n a by powiedzieć formalnych, j a k i e s p e ł n i a mieszkanie b ę d ą c e o ś r o d k i e m produkcji, rekreacji i k u l t u uprawianego przez zamiesz­ k u j ą c ą je r o d z i n ę . Z a w ę ż e n i e tematu do zjawisk wyżej opisanych n a s t ą p i ł o celowo, gdyż j a k z dotychczasowych b a d a ń w y n i k a , jedynie w zakresie w y ż e j u w z g l ę d n i o n y m uchwytne są obecnie r ó ż n i c e w w y o d r ę b n i o n y c h kate­ goriach wsi. Natomiast w zakresie f u n k c j i mieszkalnych czy rekreacyjnych nie dostrzegamy tak w y r a ź n e g o zróż­ nicowania, być m o ż e n a s t ą p i ono w dalszym procesie rozwojowym, jednak obecnie nie m o ż n a jeszcze wypo­ w i a d a ć się na ten temat. R o z p a t r u j ą c charakter w n ę t r z a izby wiejskiej na ba­ danym terenie, n a l e ż y s k o n c e n t r o w a ć u w a g ę nie tyle na meblach, co na sposobie ich ustawienia, g d y ż to jest istotnym argumentem w naszym rozumowaniu. Zresztą j a k się przekonamy w t o k u dalszych r o z w a ż a ń , te dwa w ę z ł o w e zagadnienia o d n o s z ą c e się do b a d a ń nad w n ę t r z e m izby wiejskiej są ze sobą ściśle związane, a w w y p a d k u badanego przez nas terenu zgodność ta znajduje p e ł n e potwierdzenie. Tradycyjne rozplanowanie w n ę t r z a izby p o k r y w a się z planem powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c y m na okolicznych t e r e n a c h ( i l . 1). 5 W domu j e d n o w n ę t r z o w y m akcentem d o m i n u j ą c y m w izbie jest duży piec z p i e k a r n i k i e m oraz ogrzewaczem i k a p t u r e m umieszczonym nad p o l e p ą (il. 2), na której gotowano jeszcze w okresie o b j ę t y m p a m i ę c i ą naszych i n f o r m a t o r ó w . Polepa ta z czasem została zamieniona na palenisko k r y t e p ł y t ą do g o t o w a n i a . Przy piecu znajduje się k ą t przeznaczony do przygotowywania posił­ k ó w , na u r z ą d z e n i e k t ó r e g o s k ł a d a j ą się ł a w k i okalające p i e k a r n i k , ł a w a s t o j ą c a przy ścianie, p e ł n i ą c a we wcześ­ niejszym okresie f u n k c j ę stołu, oraz p r y m i t y w n a szafka na naczynia. Szafka tak, tzw. p ó ł k a , w najprymityw­ niejszej formie, otwarta, s k ł a d a j ą c a się z p a r u półeczek, najczęściej umieszczona b y ł a po stronie d r z w i przeciw­ nej aniżeli piec. Na tej samej ś c i a n i e koło półki stały zazwyczaj statki na czystą w o d ę , umieszczone na ziemi l u b czasem na niskich s t o ł e c z k a c h . Pozostałe statki gospodarskie, nie m i e s z c z ą c e się w szafce czy na ławach w o k ó ł pieca, najczęściej zawieszane b y ł y w pobliżu na ś c i a n a c h w z g l ę d n i e trzymane w sieni. Obok kąta, w k t ó r y m przygotowywano p o k a r m y i s p e ł n i a n o naj­ bardziej podstawowe czynności gospodarskie, wydzielić m o ż n a drugi, b ę d ą c y miejscem k u l t o w y m i służący do odpoczynku (il. 3, 6). T w o r z ą go umieszczone po stronie przeciwnej w stosunku do pieca: ł ó ż k a , wiszące nad nimi obrazy oraz czasem stolik p e ł n i ą c y f u n k c j ę ołtarzyka domowego. Ł ó ż k a te, tak zwane często wyrka, o ile w y s t ę p u j ą w bardziej p r y m i t y w n e j formie, stoją zawsze w z d ł u ż ś c i a n y szczytowej domu, p r z y l e g a j ą c do niej bokiem; przedziela je skrzynka na ubranie względnie kufer, najczęściej malowany na zielono i pełniący r ó w n i e ż f u n k c j ę schowka na odzież, lub też stół, na k t ó r y m umieszczone są ś w i ę t e f i g u r k i i obrazy. Jeżeli stół ten nie stoi m i ę d z y ł ó ż k a m i , umieszczony jest koło jednego z nich przy z a g ł ó w k u . Pod ś c i a n a m i bocznymi izby, łącząc niejako obydwa k ą t y , umieszczone są za­ zwyczaj d ł u g i e ł a w y . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że izba trady­ cyjna jest w n i e w i e l k i m stopniu, proporcjonalnie do swej powierzchni, z a p e ł n i o n a s p r z ę t a m i . Dlatego też robi w r a ż e n i e przestronnej i raczej pustej. e II. 7. Fragment Bełchatów. izby tradycyjnej. Łuszczanowice, pow. d ł u g o t r w a ł e mieszkanie w hotelach robotniczych, k t ó r e na Ś l ą s k u m a j ą najczęściej bardzo w y s o k i standart umeblowania, powoduje p r z e j ę c i e pewnych n a w y k ó w , s k ł a n i a j ą c y c h n a s t ę p n i e robotnika do zakupu do swego domu s p r z ę t ó w podobnych do tych, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł w mieście. W pierwszej fazie są to t y l k o drobne przed­ mioty zaadaptowane przez m i e s z k a ń c a hotelu r o b o t n i ­ czego, j a k półeczka, często ozdobiona, na w ł a s n e p r z y ­ bory do mycia i golenia, n a s t ę p n i e szafka na przecho­ w y w a n i e rzeczy osobistych i jedzenia, a wreszcie aparat radiowy. Z czasem kupowane są w i ę k s z e i droższe meble . 4 Na badanym terenie najwidoczniejsze i najbardziej w y r a ź n e jest to w zdobnictwie m i e s z k a ń . We wsiach sproletaryzowanych spotyka się powszechnie drobne przedmioty pochodzenia fabrycznego, zakupione przez p r a c u j ą c y c h w p r z e m y ś l e ojców czy braci i przywiezione do domu celem ozdobienia izby. We wsiach rolniczych izb ozdobionych w ten sposób jest znacznie m n i e j i w ł a ś ­ nie one najczęściej w y r ó ż n i a j ą d o m od s ą s i e d n i c h i świadczą, że k t o ś z tego domu zatrudniony jest w mieście. W i ę k s z a ilość s p r z ę t ó w pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego czy też fabrycznego w mieszkaniach w s i sprole­ taryzowanych nadaje t y m mieszkaniom specyficzny cha­ rakter przez istnienie izb o bardzo z r ó ż n i c o w a n y m iloś­ ciowo i jakościowo stanie mebli, podczas gdy we wsiach rolniczych spotykamy na ogół t y l k o dwie m o ż l i w o ś c i : albo izby u r z ą d z o n e są tradycyjnie, albo też całkowicie 130 Zasadniczym elementem dekoracyjnym w izbie trady­ cyjnej są zawsze ś w i ę t e obrazy. Obok r o l i kultowej �stanowią one także przedmiot dumy gospodarzy i s ą wyrazem poziomu ich stopy ż y c i o w e j . Umieszczano je w jednym rzędzie na ścianie szczytowej ponad ł ó ż k a m i , a ilość ich wynosiła p r z e c i ę t n i e 6—8. Nie napotkano w terenie na ciekawsze obrazy b ą d ź r ę c z n i e malowane, bądź też stare drzeworyty czy litografie. Najczęściej spotykane są oleodruki w z g l ę d n i e plastycznie modelo­ wane połączenia oleodruku z g i p s o w o k r e d o w ą deko­ racją, stanowiące tak c h a r a k t e r y s t y c z n ą p r o d u k c j ę o ś r o d ­ ków znajdujących się w miejscach k u l t u , a szczególnie w Częstochowie. Ramy o b r a z ó w , zawyczaj proste, d r e w ­ niane, przystrajane b y ł y k o l o r o w y m i g i r l a n d k a m i z su­ szonych kwiatów, b a r w n y m i p i ó r k a m i l u b g a ł ą z k a m i jedliny. Rzadko spotykano p a j ą k i , ale znane są na t y m terenie pająki kuliste oraz krystaliczne. Te ostatnie j e d ­ nak w y s t ę p o w a ł y t y l k o pojedynczo i zdają się b y ć nie tyle pozostałością formy t r a d y c y j n e j , ile zjawiskiem nowym, wprowadzonym wskutek ingerencji szkoły, świetlicy i t p . Istotną różnicę w stosunku do okolicznych t e r e n ó w stanowi brak niemal że c a ł k o w i t y na badanym terenie wycinanek z kolorowych p a p i e r ó w , m i m o że w y s t ę p u j ą one w tradycji l u b często jako sztuka ż y w a , jeszcze prawie na c a ł y m terenie o k a l a j ą c y m b e ł c h a t o w s k i e . Opisana w y ż e j najprostsza forma w n ę t r z a t r a d y c y j ­ nego ulega p e w n y m zmianom, p o j a w i a j ą się nowe meble czy też nowe rodzaje zdobin, z a n i k a j ą stare, ale wszystko w pierwszej fazie przemian nie narusza jeszcze t r a d y ­ cyjnego planu w n ę t r z a , t y l k o powoduje zagęszczenie sprzętów w izbie. Jako jeden z pierwszych nowych sprzętów pojawia się w tradycyjnej izbie stół służący do przygotowywania p o k a r m ó w oraz drugi, s p e ł n i a j ą c y f u n k c j ę stołu p o d r ę c z n e g o , służący często, zwłaszcza ostatnio, do odrabiania l e k c j i przez dzieci, s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w ( i l . 5) i t p . Obok stołu, zwłaszcza tego drugiego, p o j a w i a j ą się k r z e s ł a z ozdobnymi oparciami, wykonane często przez w i e j s k i c h stolarzy, ale oparte o wzory m a ł o m i a s t e c z k o w e ( i l . 8, 9). Ponadto często już w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t k a ć m o ż n a było m a s z y n ę do szycia s t o j ą c ą pod oknem w miejscu stołu ( i l . 4). II. 8, 9. Krzesła na wzór 7 8 z ozdobnym oparciem wykonane na wsi Zasadnicza zmiana w u r z ą d z e n i u izby na badanym obszarze w i ą ż e się najczęściej z pojawieniem się nowych mebli. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m we wsiach bogat­ szych, a masowo w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h na całym terenie z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się nowe meble kupowane w m i e ś c i e u p r y w a t n y c h stolarzy, rzadziej w sklepach meblarskich. Zasadniczym zestawem jest t u sypialnia s k ł a d a j ą c a się z d w ó c h łóżek, szafy, z toalety z d u ż y m lustrem, czasem jeszcze z j a k i e g o ś pomocnika. Taka w ł a ś n i e sypialnia p r z y c z y n i ł a się w zasadniczej mierze do zarzucenia tradycyjnego p l a n u w n ę t r z a ( i l . 10). W i ę k ­ szość f u n k c j i mieszkalnych s p e ł n i a j u ż w ó w c z a s oddzie­ lona od reszty mieszkania kuchnia, natomiast izba u r z ą ­ dzona nowoczesnymi m e b l a m i służy przede wszystkim do spania, i to nie zawsze. Badania statystyczne prze­ prowadzone w jednej ze w s i położonych na i n t e r e s u j ą ­ cym nas obszarze, k t ó r ą zaliczamy do kategorii w s i sproletaryzowanych, w y k a z a ł y , że spanie po k i l k a osób na j e d n y m p o s ł a n i u jest powszechnym zjawiskiem, bez w z g l ę d u na ilość posiadanych w chacie miejsc do spania. Zdarza się często, że łóżka z kompletu sypialnego stoją nie wykorzystane, natomiast większość członków rodziny małomiasteczkowych. Wiewiec, pow. Radomsko. 9 8 131 �sypia w k u c h n i na r ó ż n e g o rodzaju kozetkach i t p . Wpro­ wadzone ostatnio na w i e ś i cieszące się popytem tapczany r ó w n i e ż nie r o z w i ą z a ł y sytuacji, gdyż na szerokim tap­ czanie u k ł a d a się do snu k i l k o r o dzieci l u b np. b a b k ę z m a ł y m i dziećmi. Zasadniczym akcentem w n o w y m w n ę t r z u są dwa łóżka złączone, umieszczone przy ś c i a n i e szczytowej i w y c h o d z ą c e na ś r o d e k izby. W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w w n i e w i e l k i c h domach z a j m u j ą one p r z e w a ż a j ą c ą część powierzchni izby ( i l . 10), przy ś c i a n i e umieszczone są szafy, lustra oraz te s p r z ę t y , k t ó r e p o z o s t a ł y z trady­ cyjnego u r z ą d z e n i a izby jako n i e z b ę d n e . Do takich należy np. kufer na ubranie, j a k i e ś ł a w k i . W nogach łóżek, o ile miejsce na to pozwala, stoi stół, w rogu izby toaleta z d u ż y m lustrem, najczęściej ustawiona s k o ś n i e (jeżeli nie znajduje się koło szafy), względnie jeszcze jedna szafa, pod o k n a m i k w i e t n i k i z doniczko­ w y m i k w i a t a m i . Charakterystyczna dla nowego w n ę t r z a izby jest zazwyczaj t y l k o częściowa zmiana f u n k c j i stołu, j a k w i e m y s p e ł n i a j ą c e g o dawniej rolę o ł t a r z y k a domo­ wego. Obecnie jest on najczęściej p r z y k r y t y kolorową, t k a n ą w z o r z y ś c i e k a p ą , na k t ó r e j często położona jest jeszcze koronkowa l u b robiona s z y d e ł k i e m niciana serweta. Stoi na n i m też b u k i e t sztucznych k w i a ­ t ó w w szklanym, czasem nawet k r y s z t a ł o w y m wazonie. Często j a k o reminiscencja dawnego zdobnictwa są o ten wazon oparte obrazki, czasem, ale rzadko, o tematyce religijnej, najczęściej jednak pocztówki przysyłane przez dzieci z miasta, życzenia ś w i ą t e c z n e względnie fotografie najbliższej rodziny. Tak w i ę c stół przestaje być akcentem o charakterze sakralnym, ale w dalszym ciągu nie s p e ł n i a swej podstawowej r o l i . Obok tego stołu często w izbie znajduje się jeszcze jeden b ę d ą c y nie­ m a l że b e z p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnego o ł t a r z y k a do­ mowego; jest on z a p e ł n i o n y szczelnie b u k i e t a m i sztucz­ nych k w i a t ó w , p r z y b o r a m i do szycia i t p . Nie zawsze jednak o ł t a r z y k ulega automatycznej l i k w i d a c j i wraz ze zlikwidowaniem s t o ł u l u b przeznaczeniem go na inny cel. Często w t a k i m w ł a ś n i e momencie f i g u r k i święte i całe i c h przybranie przenosi się na k o m o d ę stojącą pod ścianą, na j a k ą ś szafkę czy nawet umieszcza się je wysoko na szafie na ubrania. II. 10. Izba współczesna — dwa złączone łóżka zajmują niemal całą powierzchnię. Łękawa, pow. Bełchatów. II. 11. Obraz i ślubne fotografie nad łóżkiem w izbie współczesnej. Stawek, pow. Bełchatów. II. 12. Stół przy­ kryty serwetą w izbie współczesnej. Łękawa. 132 Zdobnictwo nowego w n ę t r z a zmienia s i ę całkowicie i zatraca swój t r a d y c y j n y charakter. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega r z ą d o b r a z ó w umieszczonych dawniej nad ł ó ż k a m i . Miejsce ich zajmuje jeden d u ż y oleodruk o tematyce sakralnej, najczęściej o zdobionych złoconych ramach, nie ozdobiony ponadto niczym i n n y m (il. 11). Charakterystyczny w y d ł u ż o n y k s z t a ł t obrazu sprawia, że nieraz zajmuje on n i e m a l że całą szerokość ściany nad obydwoma z ł ą c z o n y m i ze sobą ł ó ż k a m i . Czasem obraz ten zawieszony jest na k i l i m i e w i s z ą c y m nad łóżkiem, jednak p r a k t y k a zawieszania k i l i m ó w na ścianach jest z u p e ł n i e nowa na w s i i często spotyka się nawet z kry­ t y k ą . Powszechnie u w a ż a się, że „ ł a d n i e " , tzn. wzorzyście malowane ś c i a n y są p i ę k n i e j s z e od k i l i m ó w na nich zawieszanych, że ś c i a n t y c h nie należy niczym zasłaniać. Obok dużego oleodruku, z a j m u j ą c e g o centralne miejsce, czasem jeszcze nad ł ó ż k i e m zawiesza się fotografię ś l u b n ą gospodarzy, oczywiście w d u ż y m powiększeniu. Często r ó w n i e ż obrazy, k t ó r e dawniej były nad łóżkami, zostają przewieszone na boczną ś c i a n ę i umieszczone w j a k i m ś zdobniczym u k ł a d z i e w r a z z n o w y m i obrazka­ m i przyniesionymi z j a r m a r k u , z fotografiami dzieci, obrazkami, k t ó r e dzieci o t r z y m a ł y na p a m i ą t k ę pierwszej k o m u n i i ( i l . 13). Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e również zmia­ na t e m a t y k i o b r a z ó w sakralnych wiszących w izbie. Do t r a d y c j i n a l e ż a ł o , aby w izbie b y ł obraz Matki �Boskiej, wizerunek Chrystusa na K r z y ż u oraz p a m i ą t k a z najbliższego miejsca odpustowego czy też pielgrzymki, w której wzięli udział gospodarze. W bardziej t r a d y ­ cyjnych domach przestrzegano, aby izby strzegł od pożaru św. Florian, od złodziei ś w . A n t o n i , od powodzi św. Jan Nepomucen. Zadaniem wszystkich ś w i ę t y c h przedstawionych na obrazach, w i s z ą c y c h w izbie, było ochranianie obejścia przed nieszczęściem, zapewnienie rodzinie dostatku . 9 W współczesnych izbach nie spotyka się j u ż tak licznej galerii ś w i ę t y c h , a tematyka zawieszanych obra­ zów jest, jak chyba należy p r z y p u s z c z a ć , narzucona przez jarmarcznych o b r a ż n i k ó w . Najczęściej p o j a w i a j ą c y się obraz Chrystusa na łodzi nie jest z w i ą z a n y z ż a d n y m wierzeniem ani też tematem, k t ó r y b y ł b y szczególnie w ostatnich latach propagowany przez kościół. N i e ­ wątpliwie ś w i a d c z y to o zmianie rangi o b r a z ó w w izbie, bardziej zwraca się bowiem u w a g ę na ich w a l o r y este­ tyczne aniżeli na funkcje sakralne. Obok ś w i ę t y c h obra­ zów p o j a w i a j ą się we w s p ó ł c z e s n y m w n ę t r z u formy, które uznać m o ż e m y za p o p r z e d z a j ą c e obrazy ś w i e c k i e . Jako etap przejściowy m o ż n a chyba p o t r a k t o w a ć liczne kartki pocztowe z ż y c z e n i a m i ś w i ą t e c z n y m i l u b w i d o ­ kówki otrzymywane najczęściej od dzieci p r z e b y w a j ą c y c h Stale w m i e ś c i e czy też tymczasowo w w o j s k u . W i d o k ó w k i te umieszczone są na s p r z ę t a c h i s t a n o w i ą w y r a ź n i e za­ planowany akcent zdobniczy albo też tworzy się z nich czasem w p o ł ą c z e n i u ze z d j ę c i a m i rodziny całe k o m p o ­ zycje, k t ó r e umieszczone za s z k ł e m czy naklejone na karton zawieszane są na ś c i a n i e . O b r a z ó w o tematyce świeckiej spotyka się niewiele, czasem są to widoczki wycięte z czasopism, bardzo często z „ P r z y j a c i ó ł k i " , która to gazeta przez j a k i ś czas u m i e s z c z a ł a na ostatniej stronie reprodukcje z galerii m a l a r s t w a polskiego i obce­ go. Czasem są to oleodruki zakupione na j a r m a r k u , czasem modne — zwłaszcza ostatnio — obrazki, k t ó r y c h wzór tworzy kombinacja mozaikowa z kolorowych szkiełek, szkła t ł u c z o n e g o i k a w a ł k ó w lustra. Charak­ terystyczny dla tego terenu jest brak albo znikoma ilość tak powszechnych na i n n y c h obszarach Polski makatek malowanych na p ł ó t n i e l u b papierze, przed­ stawiających rodzajowe scenki z życia z w i e r z ą t , czy też romantyczne scenki w z i ę t e rzekomo z życia w s i . 1 1 0 N a s t ę p n y m n o w y m elementem w izbie wiejskiej s ą kwiaty doniczkowe umieszczane na licznych k w i e t n i ­ kach w z g l ę d n i e parapetach okien. Wszystkie zmiany za­ równo w u r z ą d z e n i u , j a k i przystrojeniu izby tradycyjnej idą w k i e r u n k u upodobnienia jej do m a ł o m i a s t e c z k o w e g o pokoju. N i e w ą t p l i w i e elementem u m a c n i a j ą c y m to w r a ­ żenie są bardzo liczne serwetki s z y d e ł k o w e albo a ż u r o w e wykonane z plastiku, k t ó r e umieszczone s ą niemal że wszędzie. Spotyka się takie w ł a ś n i e serwetki rozłożone na łóżkach, stole, k r z e s ł a c h , drzwiach szafy i t p . O p r ó c z serwetek koniecznym przyozdobieniem izby są a ż u r o w e firanki wieszane na karniszu i z a s ł a n i a j ą c e całe okno. Ostatnio f i r a n k i te z a s t ę p o w a n e są w z o r z y ś c i e d r u k o w a ­ ną folią, k t ó r a przepuszcza ś w i a t ł o . Do często spotykanych a t r y b u t ó w „ n o w o c z e s n o ś c i " w izbie należy też l a l k a , k t ó r a posadzona jest na łóżku. Lalki tej oczywiście nigdy nie o t r z y m u j ą do zabawy dzieci, stanowi ona w y ł ą c z n i e akcent dekoracyjny mieszkania. Zasadniczym zmianom ulega r ó w n i e ż kuchnia. T r u d ­ no mówić o t r a d y c y j n y m u r z ą d z e n i u k u c h n i wiejskiej wówczas, gdy s t a n o w i ł j ą t y l k o k ą t przeznaczony do gotowania p o s i ł k ó w dla d o m o w n i k ó w i b y d ł a . Wyposa­ żenie takiej k u c h n i s t a n o w i ł y w ó w c z a s najprostsze s p r z ę ­ ty stojące w o k ó ł pieca i przeznaczone do p r z y g o t o w y w a - II. 13. Obrazy religijne i świeckie tworzą układ zdobniczy. Dworszowice Kościelne, pow. rytmiczny Pajęczno. nia p o k a r m ó w . Jeśli nawet w t r a d y c y j n y m domu w po­ c z ą t k a c h bieżącego stulecia z n a j d o w a ł o się osobne pomieszczenie przeznaczone na k u c h n i ę , w ó w c z a s zawsze obok s t a t k ó w kuchennych z n a j d o w a ł o się w n i m łóżko i s p a ł y dzieci czy też starzy rodzice. Jedynym akcentem zdobniczym b y ł a wisząca szafka na naczynia, w k t ó r e j umieszczano stojące, oparte o tylną ś c i a n k ę kolorowo malowane fajansowe talerze, wieszano porcelanowe k u b k i i t p . Z czasem p ó ł k ę tę zastępuje oszklona, w b r ą z o w y m kolorze szafa, aby z kolei ustąpić miejsca b i a ł e m u kredensowi. M o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że biały kredens kuchenny jest pierwszym' n o w y m s p r z ę t e m p o j a w i a j ą c y m się niemal w k a ż d y m domu pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego w z g l ę d n i e w latach powojennych. Zmienia on zasadniczo u k ł a d kuchni, z a j m u j ą c najczęściej u k o ś n e miejsce w rogu naprzeciw pieca. Kredens ten nie zawsze s p e ł n i a s w ą p o d s t a w o w ą rolę, często z n a j d u j ą się w n i m t y l k o naczynia nie u ż y w a n e , przeznaczone na święto. W ostatnich latach kuchnia wiejska znów zmienia się zasadniczo. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega t r a d y ­ cyjny piec, u s t ę p u j ą c miejsca przystawionej d o ń lub b e z p o ś r e d n i o do k o m i n a żelaznej m a ł e j kuchence, a na­ s t ę p n i e nowoczesnej tzw. szamotce. Umeblowaniem w s p ó ł c z e s n e j k u c h n i stają się coraz p o w s z e c h n i e ¿ _ z e stawy b i a ł y c h mebli, kupowane zazwyczaj w_ uspołecznionych. i: �Zmiana umeblowania łączy się ze z m i a n ą zdobnictwa w n ę t r z a kuchni. Pojawia się tam szereg wyszywanych makatek, na k t ó r y c h umieszczone s ą sentencje w r o ­ dzaju „ z i m n a woda siły doda", „żona gotuje, co m ę ż o w i smakuje" itp. Wraz z n o w y m i s p r z ę t a m i pojawia się wodniarka, tzn. szafka na w i a d r a z w o d ą i miednice, a koło niej koniecznym staje się zawieszenie r ę c z n i k a i w ten sposób powstaje n o w y k ą t s ł u ż ą c y do u t r z y m a ­ nia czystości. T a k ż e w kuchni p o j a w i a j ą k w i a t k i doniczkowe itp. się f i r a n k i w oknach, Siedząc przemiany zachodzące w u r z ą d z e n i u w n ę t r z a izby chłopskiej j a k i w y s t ę p u j ą c e na t y m odcinku zróżnicowanie w zależności od kategorii w y m i e n i o n y c h t y p ó w wsi, dostrzegamy n a s i l a j ą c y się proces dysharmonii k u l t u r o w e j ; nie przebiega on zresztą w s z ę d z i e jednakowo — intensywniejszy jest w e wsiach, gdzie u r z ą d z e n i e w n ę t r z a jest bardziej tradycyjne, zaś we wsiach sproletaryzowanych kontrasty te są mniejsze, ale znajdujemy tam mniej e l e m e n t ó w tradycyjnych, k t ó r e zwykle spotykamy w c h ł o p s k i c h izbach. n Na t y m tle r ó w n i e ż m o ż n a w y o d r ę b n i ć pewne r ó ż n i ­ ce we wzorcach estetycznych dla obu k a t e g o r i i wsi. I d e a ł e m ich jest pokój m a ł o m i a s t e c z k o w y , w i e ś t r a d y ­ cyjna dąży do tego przez w y m i a n ę mebli w całości, toteż albo w y s t ę p u j e tam jeszcze izba tradycyjna (bardzo rzadko), albo u n o w o c z e ś n i o n a . Natomiast we wsiach sproletaryzowanych m i e s z k a ń c y . u s i ł u j ą osiągnąć ten efekt przez dodawanie pojedynczych mebli, a nie k o m ­ pletów, oraz ozdób, co sprawia, że izba taka w y g l ą d a inaczej. Więc w obu kategoriach wsi istnieje ten sam wzorzec w zakresie u r z ą d z e n i a w n ę t r z a izby c h ł o p s k i e j , ale r ó ż n y m i sposobami dąży się do osiągnięcia tego celu, w w y n i k u czego n a s t ę p u j ą też pewne o d r ę b n o ś c i w osiągniętych rezultatach. Fot.: Janisław Baranowski — il. 2—8, 10—12, 14; Bogumił il. 9. Rys.: Irena Sujkowa. PRZYPISY 1 J. Gajek, Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. „ L u d " , 1961, n r X L V I I , s. 210 oraz załączone mapy. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Bełchatowskie jako przedmiot badań nad zróżnicowaniem kultury ludowej. „Łódzkie Studia Etnograficzne", 1966, t. V I I I , s. 14—17. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Wiejskie tkactwo cha­ łupnicze w Bełchatowskiem, „ E t n o g r a f i a Polski", t. X , s. 209—211. Analogiczne zjawisko spotyka się w rolniczych wsiach Ś l ą s k a ; podczas b a d a ń prowadzonych przeze mnie we wsiach Miedzna i Grzawa w powiecie pszczyń­ skim r ó ż n i c e m i ę d z y u r z ą d z e n i e m w n ę t r z a domu boga­ tego gospodarza a m i e s z k a j ą c e g o u niego na komorze robotnika kopalni b y ł y tak znaczne j a k r ó ż n i c e między domem m i e s z k a ń c a dużego miasta a w s i . Por. Z. Neymanowa, Wnętrze chaty we Włynicach i okołicy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1963, nr 7, s. 75—79; tejże, Wnętrze chaty w Klonowej i oko­ licy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1960, nr 3, s. 209. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w dawnym budownictwie ludowym, W r o c ł a w 1963, s. 77, mapa nr 79; Z. Neymanowa, W n ę t r z e chaty we Włynicach..., wyd. cyt., s. 81. Podczas b a d a ń terenowych t y l k o jeden raz na­ potkano izbę ozdobioną p a j ą k i e m k r y s t a l i c z n y m ; miesz­ k a n k ą jej b y ł a samotna kobieta, k t ó r e j a m b i c j ą było posiadanie „ ł a d n e g o " mieszkania. Ozdoby, k t ó r e w y ­ k o n y w a ł a , b y ł y najczęściej wzorowane na poradach „Przyjaciółki". J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, s. 96—100. Zwyczaj stawiania maszyny do szycia pod oknem, gdzie jest n a j j a ś n i e j , i usuwania s t a m t ą d stołu, jest powszechny na terenie Polski. Por. J. Dydowiczowa, Wnętrze chałupy [ W : ] „Kultura ludowa Wielkopolski", P o z n a ń 1960, s. 177. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 22. K . Dobrowolski, Studia nad życiem społecznym i kulturą, W r o c ł a w — Warszawa — K r a k ó w 1966, s. 140—143. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 Jewsiewicki il. 13; Olga II. 14. „Święty Łuszczanowice. Mulkiewicz-Goldbergowa kąt" w izbie tradycyjnej. — �