23 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e176ea59a39302ba717eef725997431.pdf 8d405e432de75c17b75a8fc66ee6e0f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5961 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5553 Title A name given to the resource 'Babka' lub inna osoba podaje matce dziecko do karmienia/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Babka lub inna osoba podaje matce dziecko do karmienia Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dziecko do karmienia matce podaje: 1—babka, 2—ktoś z rodziny, 3—brak tradycji, 4—brak odpo­ wiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XI. Przeżytki dawnych obrzędów recepcyjnych (przyjęcie do piersi, pokrewieństwo mleczne) 63. Czy temu pierwszemu karmieniu towarzyszą: c) Kto jest tą osobą podającą matce dziecko lub wymawiającą jakąś formułę? Ojciec, matka matki, „babka", babiąca, kum, kuma? Stryj tj. brat ojca, wuj tj. rat matki? lub inna osoba. Wymienić jaka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/030f7491505ca9509323acc7c50a2190.pdf 1a694bef16cd87d32931a3dd51381573 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5958 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5550 Title A name given to the resource 'Babka' wylewa wodę z pierwszej kąpieli dziecka w pobliżu domu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Babka wylewa wodę z pierwszej kąpieli dziecka w pobliżu domu Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka wylewa wodę z pierwszej kąpieli dziecka: 1—pod próg domu, 2—pod okno, 3—pod ścianę, 4—w chlewie, w szopie, pod oborę, 5—w miejsce, gdzie nikt nie chodził, 6—brak dokładniejszych danych, 7—brak tradycji, 8—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i ob­ rzędach urodzinowych. 27. Jakie obowiązki należały do takiej „babki": e) Przeprowadzenie pierwszej kąpieli dziecka? Zabiegi przy kąpieli. 33. Zbadać, czy we wsi istnieje przekonanie, że wodę po pierwszej kąpieli dziecka należy wylać we właściwe miejsce? Przy czym inne normy odnoszą się do wody po kąpieli chłopca - inne po kąpieli dziewczynki: a) Gdzie i w jaki sposób należy wylewać wodę po kąpieli chłopca? po kąpieli dziewczynki? b) Gdzie i w jaki sposób nie wolno wylewać wody po kąpieli chłopca? po kąpieli dziewczynki? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ed29f5eea4413feeebe9edd54dd4048.pdf ca426e87dd9515a1a08767092a56b1ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5959 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5551 Title A name given to the resource 'Babka' wylewa wodę z pierwszej kąpieli dziecka z dala od domu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Babka wylewa wodę z pierwszej kąpieli dziecka z dala od domu Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka wylewa wodę z pierwszej kąpieli dziecka: 1—w ogrodzie, 2—na kwiaty, 3—pod drzewo, 4—na trawę, 5 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i ob­ rzędach urodzinowych. 27. Jakie obowiązki należały do takiej „babki": e) Przeprowadzenie pierwszej kąpieli dziecka? Zabiegi przy kąpieli. 33. Zbadać, czy we wsi istnieje przekonanie, że wodę po pierwszej kąpieli dziecka należy wylać we właściwe miejsce? Przy czym inne normy odnoszą się do wody po kąpieli chłopca - inne po kąpieli dziewczynki: a) Gdzie i w jaki sposób należy wylewać wodę po kąpieli chłopca? po kąpieli dziewczynki? b) Gdzie i w jaki sposób nie wolno wylewać wody po kąpieli chłopca? po kąpieli dziewczynki? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cbaf1d69d186ce6cc29a4d71ec421f2.pdf d41c9a42756600e73e02b1bfbfd9b5cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5964 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5556 Title A name given to the resource Formy zwracania się 'babki' do dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Formy zwracania się babki do dziecka Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka zwracała się do dziecka: 1—po imieniu, 2—wnuczek, wnuczka, 3—nie stosowała spe­ cjalnej formy, 4—brak tradycji, 5—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (prze­ siedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 26. Inne funkcje „babki" o charakterze prawno-społecznym: c) Jak nazywała ona rodziców dziecka? Jak dziecko? Czy utrzymywało się to i w późniejszych latach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a8127efc3e5562225dfd0b30861924f.pdf 1698b4367b83dae1b773a8c5529cf566 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5965 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5557 Title A name given to the resource 'Babka' prosi 'w kumy' lub sama jest zapraszana na matkę chrzestną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Babka prosi w kumy lub sama jest zapraszana na matkę chrzestną Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka: 1—wybierała rodziców chrzestnych, 2—zwykle prosiła w kumy w imieniu rodziców, 3 — niekiedy prosiła w kumy w imieniu rodziców, 4—pełniła rolę chrzestnej matki, 5—stwierdzono, iż nie babka, a rodzice wybierali rodziców chrzestnych dla dziecka, 6—brak tradycji, 7—brak odpo­ wiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwy­ czajach i obrzędach urodzinowych. 26. Inne funkcje „babki" o charakterze prawno-społecznym: f) Czy we wsi jest lub było przyjęte, że „babka" mogła w imieniu rodziców „prosić w kumy"? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4a05a1934188613eae18d795c92fdf3.pdf d8b4b9f15256351f76a46e5b84e19bfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5962 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5554 Title A name given to the resource 'Babka' pełni rolę gospodyni podczas odwiedzin położnicy po połogu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Babka pełni rolę gospodyni podczas odwiedzin położnicy po połogu Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka pełniła rolę gospodyni: 1—podczas poczęstunku (powszechnie), 2—podczas poczęstunku (wyjątkowo), 3—zapraszała na poczęstunek, 4—brak tradycji, 5—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwy­ czajach i obrzędach urodzinowych. 26. Inne funkcje „babki" o charakterze prawno-społecznym: a) czy zdarzało się, że „babka" pełniła rolę gospodyni przy poczęstunku dla odwiedzających położ­ ną? Jak to się odbywa? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aacb738cfb35dcb64b3ef5ba73484190.pdf 0cb32a9c8a6f81536c72d5e9b18f0b5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5963 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5555 Title A name given to the resource Formy zwracania się 'babki' do rodziców dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Formy zwracania się babki do rodziców dziecka Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka zwraca się do rodziców dziecka: 1—per ty, 2—per wy, 3—po imieniu, 4—po nazwisku, 5—nie stosowała specjalnej formy, 6—brak tradycji, 7—brak odpowiedzi. 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludnos'ci napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwy­ czajach i obrzędach urodzinowych. 26. Inne funkcje „babki" o charakterze prawno-społecznym: c) Jak nazywała ona rodziców dziecka? Jak dziecko? Czy utrzymywało się to i w późniejszych la­ tach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44a0e8a5f3097145865684d68f9b249.pdf f5f40a501069ffc50270088df78ab6a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:998 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.51-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1 ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J . S Z T U K A L U D O W A W ŻYCIU SPOŁECZEŃSTWA I I RZECZYPOSPOLITEJ * Proces kształtowania się nowoczesnego n a r o d u polskiego przebiegał w naszym k r a j u w okresie b r a k u własnej państwowości. Wówczas to czołowi humaniści, artyści, społecznicy i badacze dążyli do znalezienia wspólnej zasady integrującej cały naród. Ponieważ j e d n a k względy n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j n i e pozwalały n a jawne propagowanie i d e i państwa i w y z w o l e n i a narodowego podstawą myślową masowego działania t y c h g r u p społecznych stały się koncepcje ideologiczne uwypuklające i n d y ­ widualność n a r o d u i rodzime p i e r w i a s t k i jego k u l t u r y . Budowano je głównie na bazie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , uznanej za jądro tożsamości narodowej. Wartości tkwiące w k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j były więc źródłem i n t e l i g e n c k i c h poglądów i haseł narodowowyzwoleńczych, spo­ łeczno-politycznych, ekonomicznych oraz a r t y s t y c z n y c h w ciągu długich dziesięcioleci n i e w o l i . P r z y t y m w różnych okresach nacisk n a ekspono­ w a n i e poszczególnych wartości k u l t u r y l u d o w e j i i c h znaczenia dla k u l ­ t u r y ogólnonarodowej był zmienny. N p . inteligenccy ideolodzy R o m a n ­ t y z m u k o n c e n t r o w a l i się głównie na szeroko r o z u m i a n y m folklorze, po­ zytywiści na ekonomicznych w a l o r a c h rzemiosła i przemysłu ludowego, n e o r o m a n t y c y n a m a t e r i a l n e j i plastycznej twórczości l u d u . W n o w e j s y t u a c j i politycznej po odzyskaniu niepodległości i n t e l i ­ genckie koncepcje ideologiczne (z okresu rozbiorów) doszukujące się indywidualności n a r o d u i r o d z i m y c h pierwiastków jego k u l t u r y w k u l ­ turze i sztuce l u d o w e j nie były już wystarczające. Wskrzeszenie sa­ modzielnego b y t u państwowego po blisko 150-letniej n i e w o l i w y m a g a ­ ło znalezienia naczelnej zasady konsolidującej i integrującej zróżnico­ w a n i e społecznie i narodowościowo państwo polskie. T y m bardziej że od początku borykało się ono z l i c z n y m i p r o b l e m a m i społecznymi i eko­ n o m i c z n y m i , a w narodowej e u f o r i i krzyżowały się i zderzały różne * Niniejszy tekst jest kontynuacją tematu podjętego w poprzednim zeszycie "Etnografii Polskiej". �1 i I | MIROSŁAWA 52 j DROZD-PIASECKA siły oraz dążności społeczno-polityczne, gospodarcze i k u l t u r a l n e . I s t n i e ­ jąca racja stanu zadecydowała o t y m , że główna uwaga ówczesnych działaczy państwowych i społecznych (w t y m kół i organizacji społeczno¬ - p o l i t y c z n y c h i ekonomicznych) skupiała się przede w s z y s t k i m na kształ­ t o w a n i u ogólnonarodowej d o k t r y n y społeczno-politycznej godzącej i n ­ teresy całego zróżnicowanego narodu * oraz w y p r a c o w a n i u ekonomicz­ nego m o d e l u gospodarki. Równocześnie liczne organizacje chłopskie i r o ­ botnicze starały się stworzyć a t r a k c y j n e z p u n k t u widzenia i c h człon­ ków i sympatyków własne p r o g r a m y społeczno-polityczne i ekonomiczne. W cieniu t y c h podstawowych dążeń, niejako na i c h marginesie dojrze­ wają również poglądy k u l t u r a l n e na temat konieczności stworzenia r e p r e z e n t a t y w n e j dla całego młodego państwa s z t u k i narodowej (którym szczególnie patronowały c z y n n i k i rządowe) oraz k u l t u r y l u d o ­ w e j i k u l t u r y ogólnonarodowej, a wśród n i c h n a sztukę ludową i s z t u ­ kę ogólnonarodową. W I I Rzeczypospolitej na p o l u k u l t u r a l n y m obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych t r a d y c j i , a nawet rozwój i n t e l i g e n c k i c h idei a r t y s t y c z n y c h i społecznych genezą sięgających okresu zaborów, j a k i współczesnych prądów europejskich w sztuce p r z y równoczesnych n a ­ rodzinach idei n o w y c h i n i c j o w a n y c h już n i e t y l k o w m i e j s k i c h kręgach h u m a n i s t y c z n y c h i twórców profesjonalnych, ale i w środowisku w i e j ­ s k i m głównie przez inteligencję pochodzenia chłopskiego, a w t y m dzia­ łaczy r u c h u ludowego i tworzące się właśnie związki młodzieży wiejskiej . Dotychczas w i e l k a liczebnie w a r s t w a chłopska dążyła do zajęcia n a ­ leżytego j e j miejsca w ramach s t r u k t u r y społeczeństwa narodowego. S e k u n d o w a l i t e j idei czołowi humaniści epoki zaborów. L a t a między­ wojenne przynoszą formalne zrównanie p r a w chłopów z i n n y m i w a r s t w a ­ m i i klasami społecznymi, ale w dalszym ciągu są o n i zmuszeni do w a l ­ k i o swoje rzeczywiste u p r a w n i e n i a . Jedną z w i e l u płaszczyzn, na któ­ r y c h toczyła się ta w a l k a , była sprawa miejsca k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu narodu. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształ­ t o w a n i u poglądów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezentowane widziała w n i c h już nie t y l k o zachowane elementy rodzimości, ale również w y r a z odrębności k u l t u r o w e j w a r s t w y chłop­ skiej. Świadomość odrębności k u l t u r o w e j uzasadniała p r a w o do udzia­ łu we współtworzeniu k u l t u r y i s z t u k i narodowej. 2 3 Szczególnie istotne dla naszych rozważań są z jednej s t r o n y dążenia 1 P o r . np. A . M i c e w s k i , Kraków kracji, 2 1964; J . T e r e j , Idee, Z geografii mity, politycznej realia. Szkice I I Rzeczypospolitej. do dziejów Szkice, Narodowej Demo­ W a r s z a w a 1971. W latach 1918-1939 obserwujemy charakterystyczne zjawisko powstawania i r o z w o j u ideologii oraz działalności r u c h u ludowego i kół młodowiejskich. 3 P o r . D. G a ł a j , Chłopski ruch polityczny w Polsce, Warszawa 1969, s. 27. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 53 LUDOWEJ działaczy r u c h u ludowego i związków młodowiejskich do zaznaczenia odrębności k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej przez sięganie do wartości k u l t u ­ r y i s z t u k i l u d o w e j , z drugiej poczynania młodego państwa zmierzające do nadania sztuce polskiej c h a r a k t e r u narodowego m . i n . przez w p r o ­ wadzanie do n i e j pierwiastków s z t u k i l u d o w e j . Na p o l u s z t u k i l u d o w e j m a m y do czynienia z jeszcze j e d n y m zjawiskiem, którym zainteresowa­ ne były w równej mierze państwo, organizacje społeczne i r u c h l u d o w y . M a m y t u na myśli próby w y k o r z y s t a n i a walorów k o m e r c y j n y c h s z t u k i ludowej j a k o jednego ze środków zabezpieczających b y t m a t e r i a l n y mieszkańców w s i . Poglądy w a r s t w y chłopskiej na temat odrębności własnego dzie­ dzictwa k u l t u r o w e g o oraz s z t u k i l u d o w e j formułowane były głównie na bazie — ówczesnych prądów społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h — regionalizmu i a g r a r y z m u . R e g i o n a l i z m był żywym n u r t e m społecznym s t e r o w a n y m przez inteligencję, który zakresem swego oddziaływania objął cały k r a j . R u c h ten już wkrótce przyjęty został za określony p r o g r a m p o l i t y k i k u l t u ­ ralnej państwa oraz praktykę działania, a specjalne okólniki propago­ wały jego popieranie. W krótkim czasie "stawał się urzędową ideologią administracji, która mobilizowała ekonomistów, geografów, etnografów, geologów, rolników w celu skupienia i c h prac na danej z i e m i " . Re­ gionalizm wywodzący się bezpośrednio z i n n y c h (dawniejszych) tego t y p u t e o r i i europejskich (szczególnie francuskich) miał już bogaty do­ robek z okresu zaborów. Jego nową formę na gruncie p o l s k i m zainicjo­ wał A. P a t k o w s k i , autor Regionalizmu w Europie (Warszawa 1924), który w założeniach p r o g r a m o w y c h k i e r u n k u — nawiązujących do idei neoromantycznych — kładł specjalny nacisk na u w y p u k l e n i e wartości k u l t u r y l u d o w e j i j e j znaczenia dla k u l t u r y narodowej. Prąd t e n p r a k ­ tycznie r o z u m i a n y jako "uczenie się świata na najbliższej maleńkiej ojczyźnie, r e g i o n i e " , miał zapełnić życie "twórczą i realną treścią" , a z określenia p r o w i n c j a wyeliminować nudę. Opierał się n a "nauce ojczystej p r z y r o d y , geografii, h i s t o r i i , kładł nacisk na w y t w o r y etno­ graficzne i folklorystyczne jako wartości regionalne, a zarazem ogólno­ n a r o d o w e " . Istniejące l u b r e a k t y w o w a n e t o w a r z y s t w a społeczno-kul¬ t u r a l n e czy ogólnonarodowe zajęły się efektywną działalnością w zakre­ sie zakładania archiwów i muzeów regionalnych oraz l o k a l n y c h zbiorów pamiątek historycznych. P r z y t y m n i e ograniczano się wyłącznie do prac 4 5 6 7 8 J . O r y n ż y n a , O sztukę s Późniejszy r e d a k t o r Ruchu 4 6 O r y n ż y n a , op. cit., s. 63. 7 I b i d e m , s. 63. ludową. Pamiętnik regionalistycznego pracy, W a r s z a w a 1956, s. 63. w Europie, W a r s z a w a 1934. J . B u r s z t a , Kultura chłopska — ludowa a narodowa, [w:] Etnografia Pol­ ski. Przemiany kultury ludowej, oprać, zbiór, pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i in., t. I I , W r o c ł a w 1981, s. 403. 8 �54 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA badawczych n a d poszczególnymi elementami k u l t u r y l u d o w e j różnych regionów i i c h ochrony, ale równocześnie starano się je odpowiednio pokazywać. M . i n . na licznych uroczystościach państwowych, r e l i g i j ­ n y c h i l o k a l n y c h prezentowały się zespoły w i e j s k i e w s t r o j a c h l u d o w y c h , p r z y akompaniamencie kapel i instrumentów l u d o w y c h z wieloma r e k w i z y t a m i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; odtwarzano w plenerze sceny obrzędowe, n p . dożynki, wesela. W r a m a c h r e g i o n a l i z m u zwróco­ no ponadto uwagę n a artystyczną wytwórczość wiejską. Urządzano więc w y s t a w y wyrobów ceramicznych, dywanów, a d a p t o w a n y c h haftów i k i ­ limów o p a r t y c h na wzorach l u d o w y c h . Przede w s z y s t k i m j e d n a k podję­ to szereg działań w zakresie opieki n a d nią oraz s k i e r o w a n y c h na zor­ ganizowanie masowej p r o d u k c j i rzemieślniczo-chałupniczej bazującej na wzorach l u d o w y c h , czym zajmowało się szczególnie T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego. Regionalizm miał bardzo w i e l u zwolenników i propagatorów rów­ nież wśród działaczy l u d o w y c h , których myśli A . Patkowskiego wzbo­ gacali praktyką społeczną. Rozwinął się w odrębną teorię i samodzielny r u c h społeczny, w którym poważny udział wzięły powstające w t y m cza­ sie związki młodowiejskie. P o s t u l a t y popierania badań i i n n y c h prac dla regionu — usankcjonowane s p e c j a l n y m okólnikiem s k i e r o w a n y m do wojewodów — rozbudzały w świadomości społecznej chłopów znaczenie wartości i c h k u l t u r y artystycznej, której liczne elementy zostały za­ równo poddane badaniom, j a k ochronie i p o p u l a r y z a c j i . Inteligencja chłopska, działacze r u c h u ludowego i związków mło­ dzieży w i e j s k i e j od początku istnienia I I Rzeczypospolitej w i d z i e l i j e d ­ nak konieczność w y p r a c o w a n i a samodzielnej chłopskiej ideologii s t a ­ nowiącej wspólną płaszczyznę ideową, na której m o g l i b y się skupić i zjednoczyć wszyscy chłopi w walce o n o w y ład społeczny • i własne miejsce w s t r u k t u r z e narodu. Wychodząc z założenia, że w a r s t w a chłop­ ska — najstarsza, najliczniejsza i najbardziej wartościowa m o r a l n i e — jest wyjątkowo predestynowana do odegrania głównej r o l i w kształto­ w a n i u w s z e l k i c h stosunków p o l i t y c z n y c h , gospodarczych i społecznok u l t u r a l n y c h w k r a j u , ponieważ żadna inna w a r s t w a czy klasa spo­ łeczna t a k i c h cech i wartości nie p o s i a d a , zbudowano teorię zwaną a g r a r y z m e m , która począwszy od l a t 20-tych X X w . stała się d o k ­ tryną o ambicjach przekształcenia się w ideologię całego r u c h u l u d o ­ wego » . 10 9 Por. J . D u s z a , Agraryzm zwycięża, „Młoda Myśl Ludowa", nr 3-4: 1937, s. 13. 1 0 w P o r . D. G a ł a j , walce Przedmowa, o postęp i sprawiedliwość [w:] Związek Młodzieży społeczną. Wybór Wiejskiej dokumentów RP zbiór, pod r e d . E . Gołębiowskiego i S . J a r e c k i e j - K i l i m o w s k i e j , W a r s z a w a » ustroju Por. D u s z a , społecznego, op. cit.; S . M i ł k o w s k i , Kraków J . A . K r ó l , Drogowskazy Agraryzm 1934; t e n ż e . Walka na manowcach kultury o nową ludowej, jako forma Polskę, „Wici" 1928-1948, oprać 1978, s. 15. przebudowy W a r s z a w a 1935; Warszawa 1947, s. 18'9 n! �I SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 55 LUDOWEJ Według zwolenników tego k i e r u n k u chłopi b y l i j e d y n y m i żywicie­ l a m i i obrońcami narodu ("żywią i bronią"). Z tego względu odrodzenie n a r o d u mogło opierać się wyłącznie na tej w a r s t w i e jako najbardziej u p r a w n i o n e j do spełniania r o l i ostoi b y t u narodowego, którego p o d ­ stawą — w myśl założeń a g r a r y z m u — było r o l n i c t w o , a chłopi twór­ cami i nosicielami najwyższych wartości zarówno społecznych, j a k k u l ­ t u r a l n y c h i d u c h o w y c h . Odwołując się do wyjątkowej r o l i w s i i chłopów w życiu społeczno-kulturalnym k r a j u a g r a r y z m miał wiele cech wspól­ n y c h z regionalizmem. Dlatego też w gronie ludowców zazwyczaj r e ­ gionaliści b y l i równocześnie z w o l e n n i k a m i a g r a r y z m u . Zasady a g r a r y z m u były rozmaicie i n t e r p r e t o w a n e w różnych częściach k r a j u , ale jego podstawowe założenia od początku akceptowały wszystkie związki młodowiejskie i działacze r u c h u l u d o w e g o . Dodać należy, że a g r a r y z m n i e był k i e r u n k i e m rdzennie p o l s k i m . Już wcześniej objął i n ­ ne kraje E u r o p y , m . i n . Szwajcarię, Danię i Czechosłowację, ale na naszym gruncie uzyskał specyficzne znaczenie i zasięg. Jego zasady — jako ideologii całego r u c h u ludowego — sformułowane zostały w gro­ nie " w i c i a r z y " , gdzie S. Miłkowski nakreślił p r o g r a m ekonomiczny, n a ­ tomiast J . Niecko i I . Solarz podjęli próbę zredagowania d y r e k t y w f i lozoficzno-społecznych. 12 O znaczeniu i popularności a g r a r y z m u świadczy f a k t , iż w d e k l a r a ­ c j i ideowej Z M W R P " W i c i " , uchwalonej na W a l n y m Zjeździe Delega­ tów w 1931 r. sformułowano dyrektywę futurologiczną stwierdzającą: "Zmierzając stawiamy oraz do P o l s k i L u d o w e j sprawę podniesienie wypływających kształtowania na naczelnym miejscu wszystkich prac i podnoszenia p o c z u c i a godności i wiary z głębokiego przywiązania wewnętrznych k u l t u r y ludowej, jącą całość państwową i narodową" ,8 będącej swoich człowieka w e własne siły. Kształtowanie chłopa do z i e m i i p r z y r o d y , współpracuje w t w o r z e n i u c h l e b a , uważamy za najważniejszy n i u źródeł r o d z i m e j wartości uczuć z którymi czynnik w rozbudze­ istotną i t r w a ł ą wartością cementu­ . Bilansując k i l k u l e t n i dorobek r u c h u ludowego w zakresie b u d o w a ­ n i a własnej ideologii w 1937 r. J . Dusza bez w a h a n i a pisze: "...możemy stwierdzić bez przesady, że a g r a r y z m m a w c h w i l i obecnej najwięcej szans k u t e m u , aby stać się n i e t y l k o wyłącznie ideologią całej w a r s t w y chłopskiej, ale również ideologią Polski, która i d z i e " . W gronie w i ­ ciarzy uważano, że " a g r a r y z m j a k o rdzennie chłopski, opierający się n a ziemi, człowieku i pracy k o n k r e t n e j rzeczywistości polskiej k i e r u n e k 1 4 » skich P o r . A . L e c h , Tradycyjna związków młodzieży kultura wiejskiej w powstanie i ludowa okresie w programach II i działalności Rzeczypospolitej, pol­ Łódź 1978, s. 52-53. " J. Kowal, 1939, W a r s z a w a 1 4 "Wici" 1964, s. 280-281. D u s z a , op. cit„ s. 15. działalność społeczno-wychowawcza 1927¬ �1 : MIROSŁAWA 56 DROZD-PIASECKA i \ ! ; przebudowy — wyszedł zwycięsko zarówno od s t r o n y n a u k i , j a k i p r a k t y k i życiowej" SZTUKA LUDOWA i W IDEOLOGII I DZIAŁALNOŚCI I ZWIĄZKÓW MŁODZIEŻY j | | ! ! i | i ] | i | | j } i | \ I I RUCHU LUDOWEGO WIEJSKIEJ Działacze l u d o w i i kół młodzieży w i e j s k i e j (szczególnie w i c i o w y c h ) dążąc do społecznej i politycznej emancypacji chłopów s k i e r o w a l i swoje wysiłki również na nadanie k u l t u r z e chłopskiej wartości autonomicz­ n y c h i ogólnonarodowych. Z d a w a l i sobie doskonale sprawę z f a k t u , iż w przekonaniu ludności w i e j s k i e j I I Rzeczypospolitej k u l t u r a n a r o d u dzieliła się nadal na dwie k u l t u r y : "pańską" i "chłopską". Rozwijając więc idee r e g i o n a l i z m u i a g r a r y z m u poświęcili w i e l e u w a g i zagadnieniu t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , a w t y m j e j szczególnych w y t w o ­ rów, t a k i c h j a k stroje, pieśń, obyczaj, gwara. Realizacji t y c h zamie­ rzeń sprzyjała ogólna sytuacja społeczno-gospodarcza tego okresu, po­ budzająca wzrost klasowej, politycznej i narodowej świadomości l u d ­ ności w i e j s k i e j , która coraz ostrzej dostrzegała swoje upośledzenie w sto¬ s u n k u do i n n y c h klas i w a r s t w społecznych oraz b r a k p e r s p e k t y w sa¬ modzielności zawodowej młodzieży chłopskiej . Nas interesować będzie głównie, w j a k i m s t o p n i u działacze r u c h u ludowego i związki młodzieży w i e j s k i e j uwzględniały w swej ideologii i praktyce działania p r o b l e m y artystycznej twórczości i zajmowały się f o r m a m i j e j popularyzacji oraz j a k i m celom działania te były podporządkowane. Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości postępowi działacze chłopscy (m. i n . M . M a l i n o w s k i , T. Nocznicki, I . Kosmowska) s k u p i e n i wokół pisma " Z a r a n i e " wydawanego w Warszawie (1907-1915) nawiązywal i do neoromantycznej koncepcji ludowości. " Z a r a n i a r z e " , zrywając z pozytywistyczną ideologią pracy " d l a l u d u " , s t a r a l i się utrwalić w i a rę w twórcze wartości l u d u bazując na n i m s a m y m . Jako podstawę ilustrującą wartość jego k u l t u r y w y k o r z y s t y w a l i w znacznej mierze twórczość młodopolską (m. i n . W . O r k a n a , W. Reymonta, S. Wyspiańskiego, L. Rydla), która stała się główną inspiracją dla tworzenia teor e t y c z n y c h programów związków młodzieży w i e j s k i e j . Już wówczas nawiązywano do wątków l u d o w y c h m . i n . w pracy t e a t r a l n e j kół młodzieżowych. Jeszcze przed 1918 r. czołowa reprezentantka " z a r a n i a r z y " , J . D z i u bińska, opierając się na ideach neoromantycznych precyzowała założenią teoretyczne pracy organizowanych ówcześnie kursów gospodarczych dla włościan (czyli szkół rolniczych). Równocześnie jednak f o r 16 « 1 8 Ibidem, Por. s. 14. J. C h a Jasiński, \ -j \ \ 1 1 f Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 10. j �1 -T SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 mułowała wiele myśli n o w y c h , k o n s t r u k t y w n y c h dla r o z w o j u l u d o w e j p r a k t y k i społecznej, zwracając szczególną uwagę na ludową twórczość artystyczną. Dają się one zauważyć przede w s z y s t k i m w w y t y c z n y c h do p r a k t y c z n e j działalności samorządu szkoły w Pszczelinie (która m i a ­ ła być w z o r e m dla i n n y c h placówek tego t y p u ) , gdzie powierzyła sekcji estetycznej troskę o s t y l o w e zdobnictwo zabudowań i wnętrz szkoły; organizowanie teatrów a m a t o r s k i c h oraz zapoznawanie uczniów ze s z t u ­ ką, muzyką, śpiewem, a także uczenie dostrzegania piękna w przyrodzie. W następnych placówkach tego t y p u (szczególnie dla dziewcząt) do p r o g r a m u zajęć wprowadzano liczne p i e r w i a s t k i z zakresu rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j , a co więcej podjęto szeroko rozumianą naukę t k a c t w a ludowego, łącznie z obróbką warsztatową płótna i e l e m e n t a m i dekoracji jego g o t o w y c h wyrobów, t a k i c h j a k haft. N a d stroną merytoryczną t e j n a u k i czuwało T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego z K . B e n i n i m n a czele. Dbano również o to, aby szkoły rolnicze wyróżniały się l u d o w y m w y s t r o j e m wnętrz, co p r a k t y c z n i e sprowadzało się jednak do wyposażania i c h w " s t y l o w e zakopiańskie meble", zdobienie ścian w y ­ c i n a n k a m i oraz przebieranie słuchaczek w ludowe wełniaki. Równocześ­ nie wprowadzano i pieczołowicie k u l t y w o w a n o różne f o r m y obyczajowe, zwyczajowe i obrzędowe, związane z uroczystościami d o r o c z n y m i i r o ­ d z i n n y m i ludności w i e j s k i e j , którym nadawano szczególne treści spo­ łeczne. M . i n . w czasie uroczystej w i g i l i i organizowanej na zakończenie k u r s u od każdej z uczestniczek odbierano przysięgę, iż będzie pracowała nad postępem w s i . 1 7 Ruch " z a r a n i a r s k i " był więc i n i c j a t o r e m podejmowania p r o b l e m a ­ t y k i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w działalności związków młodzieży w i e j ­ skiej. Ideę propagowania s z t u k i l u d o w e j i wzbogacania t r a d y c y j n y c h zwyczajów w i e j s k i c h i s t o t n y m podtekstem społecznym przejął z czasem cały r u c h młodowiejski. Tego t y p u system szkolenia młodzieży chłop­ skiej rozwijał poczucie wartości własnej k u l t u r y , a w k i l k a l a t później (w 1916 r.) zaowocował w postaci jasno sformułowanego poglądu na t e ­ mat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y całego narodu, za­ wartego w apelu I . K o s m o w s k i e j , skierowanego do młodego pokolenia w s i " . Eksponując w n i m znaczenie k u l t u r y chłopskiej dla życia n a r o ­ du (przeciwstawiając ją k u l t u r z e szlacheckiej) a u t o r k a podkreśla, iż w a r s t w a chłopska przechowała w prostej archaicznej f o r m i e "bezcenny s k a r b odrębności narodowej, z a w a r t y w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach" , teraz zaś dopiero k u l t u r a ta zaczyna budzić się, aby sprostać w y m o g o m współczesności. Kosmowska podaje również liczne i n f o r m a c j e p r a k t y c z n e dotyczące k u l t y w o w a n i a chłopskich zajęć ręko19 » P o r . M . M a k ó w n a, Początki ludowego szkolnictwa rolniczego Polskim, "Spółdzielczy Przegląd N a u k o w y " , n r 8: 1933, s. 10 n, « P o r . I . K o s m o w s k a , Do naszej i» Ibidem, s. 1. młodzieży, W a r s z a w a 1916. w Królestwie �58 : I j j j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA dzielniczych, które biorąc pod uwagę sytuację ekonomiczną w s i uważa za korzystne dla rozpowszechniania, ponieważ dostarczają d o d a t k o w y za­ robek, wypełniając w o l n y czas w porze zimowej. Wskazówki te zosta­ ły później wyeksponowane w pracy związków młodzieżowych, szczegól­ n i e w okresie wielkiego k r y z y s u ekonomicznego. Założone w Królestwie P o l s k i m w r o k u 1912 pierwsze pismo mło­ dzieży w i e j s k i e j "Drużyna" w odezwie p r o g r a m o w e j skierowanej do młodych odbiorców postuluje m . i n . ocalenie pierwiastków piękna i do­ bra z a w a r t y c h w rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j , a następnie włączenie i c h do skarbca k u l t u r y ogólnonarodowej, wzbogacając ją i społeczeństwo n o w y m i treściami — l u d o w y m i . Zadanie to powierzono właśnie młodzie¬ ży chłopskiej, która najlepiej znała kulturę, potrzeby i pragnienia swe¬ go środowiska, przez co była niejako predestynowana do formułowania właściwych f o r m i sposobów oddziaływania w myśl zasady " s a m i so­ b i e " . Ten niezinstytucjonalizowany jeszcze p r o g r a m działań młodzie­ ży w i e j s k i e j w swoich ogólnych r a m a c h pozostał wiodący w pracach ca­ łego r u c h u młodowiejskiego w czasie I I Rzeczypospolitej » . Na ziemiach zaboru austriackiego r u c h l u d o w y i młodowiejski starał się wykorzystać od początku osiągnięcia lokalnego oddziału T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w dziedzinie r o z w o j u przemysłu d o ­ mowego oraz lwowskiego Związku Teatrów i Chórów Włościańskich (założonego w 1907 r.) w zakresie f o l k l o r u teatralnego. Często więc p u n k t e m wyjścia do podejmowania prac na rzecz propagowania s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w latach międzywojennych był t u już istniejący dorobek związków i zrzeszeń chłopskich. Ziemie zaboru pruskiego były w t e j dziedzinie w odmiennej s y t u ­ acji polityczno-społecznej i k u l t u r a l n e j . Nieustająca, silna p o l i t y k a germanizacyjna wywoływała kontrreakcję społeczeństwa polskiego przeja­ wiającą się głównie w walce o u t r z y m a n i e polskości. Toczyła się ona przede w s z y s t k i m na p o l u rozbudzenia świadomości narodowej, szacunku dla języka i obyczaju, a patronowało j e j w dużej mierze duchowieństwo. Te specyficzne okoliczności spowodowały, iż w p i e r w o t n e j działalności tutejszych kół i związków młodzieżowych nie eksponowano odrębności k u l t u r y l u d o w e j i j e j wartości . Dopiero w okresie późniejszym na b a ­ zie wzorów zaczerpniętych z Królestwa Polskiego i G a l i c j i przejęte zos­ tały idee pielęgnowania t r a d y c j i chłopskiej (szczególnie w Wielkopolsce), które następnie rozwinięto na k a n w i e artystycznie bogatych r o d z i m y c h elementów. Założenia ideologiczne odnoszące się do miejsca i r o l i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu w a r s t w y chłopskiej oraz narodu formułowane b y 21 » Por. J . N i e c k o , W a r s z a w a 1933. Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej Zresztą p o w s t a w a n i e s a m o d z i e l n y c h związków młodzieży przesunięte w czasie w s t o s u n k u do z i e m i n n y c h zaborów. 8 1 (1912-1932), wiejskiej jest tu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 59 LUDOWEJ ły w I I Rzeczypospolitej głównie na podstawie ówczesnych k r a j o ­ w y c h prądów społeczno-kulturalnych, szczególnie regionalizmu i agrar y z m u oraz poglądów czołowych autorytetów — reprezentantów t y c h kierunków — rekrutujących się nie t y l k o z grona działaczy r u c h u l u ­ dowego. F a k t e m bezspornym pozostaje jednak, że szersze spojrzenie na te zagadnienia, zwłaszcza w sferze oddziaływania na środowisko w i e j ­ skie przez pielęgnowanie r o d z i m y c h zwyczajów, obchodów l u d o w y c h , m u z e a l n i c t w a regionalnego czy s z t u k i l u d o w e j , wniosły doświadczenia i pomysły zaczerpnięte m . i n . z duńskiego r u c h u uniwersytetów l u d o ­ w y c h (z którymi I . Solarz i J . Dziubińska zapoznali się przez autopsję) oraz p r o g r a m y Związku Republikańskiej Młodzieży W s i Czechosłowac­ k i e j . Budując ideologię na miarę aspiracji i potrzeb w a r s t w y chłopskiej korzystano również z wcześniejszego d o r o b k u polskiej myśli h u m a n i s ­ tycznej i artystycznej, w t y m szczególnie neoromantycznej. M y ograniczamy się jedynie do uwzględnienia t y c h stanowisk, które zwracały uwagę na artystyczną twórczość ludności w i e j s k i e j , a które stały się integralną częścią założeń ideologicznych i działań p r a k t y c z n y c h środowiska wiejskiego. Z tego względu największą wartość mają dla nas poglądy i w y p o w i e d z i : W. Orkana, J . Deca, I . Solarza, J . N i e c k i , J . C i e r n i a k a , S. Gierata, W . Skuzy, K . Maja. Ideę włączenia najbardziej wartościowych elementów k u l t u r y w a r ­ s t w y chłopskiej — w t y m f o l k l o r u i s z t u k i l u d o w e j — do k u l t u r y n a r o ­ dowej formułuje już W. O r k a n . Wyraża ją najpełniej w słynnych w s k a ­ zówkach s k i e r o w a n y c h do i n t e l i g e n c j i pochodzenia chłopskiego, gdzie w f o r m i e i m p e r a t y w u głosi: "Tradycja jest chłopski. D b a j k u l t u r y . Dąż poszła w twoją godnością, o zachowanie do tego, a b y T w o j a górą, rozkwitnęła poczesne m i e j s c e w d o r o b k u Twoją spuścizny w wych mej wielkiej kultury szlachectwem rodzimej sztuki, obcych k u l t u r a narodowej, synu rodzimej ludowa godnej zająć w s z e c h l u d z k i m . J a k śpiewki chłopskie k u j a w s k i e S z o p e n , t a k oto dąż: by T w o j e wy­ ojczyste j e s z c z e n u t y wyznaczyły sią w o r k i e s t r z e świata, b y z k o z i k o - ojców robót, z n a i w n y c h figur p r z y drodze, wystrzelił, b y T w a n a d b u d o w a n a sławą T w o j e j Twoim ojców, o c z y s z c z o n a z nalotów kwiat niósł n a w i e r c h m u z y k i wszechświatowej pieśni, niezobaczone dumą, Twych posąg s k r z y d l a t y rzeźby już l i t e r a t u r a wzmogła sią wyżej, rodzi­ poniosła o j c z y z n y d a l e j , stała sią wszechną, całemu czytelną światu, b y w r e s z ­ cie ostatecznie — w tej c z y w tej dziedzinie — geniusz r a s y T w o j e j zabłysnął" . 22 Myślą przewodnią prac p u b l i c y s t y c z n y c h , społecznych i l i t e r a c k i c h W . O r k a n a (autora m . i n . powieści z życia w s i podkarpackiej Komornicy i W Roztokach), była w i z j a przyszłości k r a j u opartego n a siłach tkwią­ c y c h w s a m y m ludzie. Stąd jego troska, b y chłopi zachowując swoją kulturę i sztukę równocześnie a k t y w n i e uczestniczyli w poznawaniu nowoczesnej wiedzy, t y l k o b o w i e m wówczas będą zdolni do stworze­ n i a k u l t u r y , która stanie się wartością całego narodu, a dalej d o r o b k i e m 2 2 C y t . za K . M a j , Warszawa 1936, s. 90-91. Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, �60 j ; i ' \ ' I ! | ! i | j j i j ' | j l \ \ I | i j ! • I | | j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszechludzkim. Szczególnym źródłem i n s p i r a c j i społecznych i w i e d z y o k u l t u r z e rodzimej były etnograficzne u w a g i O r k a n a na temat różnor o d n y c h przejawów k u l t u r y l u d o w e j . Zaowocowały one w pracach związków młodzieży w i e j s k i e j w postaci k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i w s z t u ce, zwyczaju i obyczaju oraz w zakładaniu muzeów r e g i o n a l n y c h i r e j e s t r o w a n i u t y c h wytworów t r a d y c y j n e j k u l t u r y , które m i m o procesów u n i f i k a c y j n y c h zdołały przetrwać . W. O r k a n , t y p o w y przedstawiciel regionalizmu, był uważany przez wszystkie związki młodowiejskie za i c h ideowego patrona i najwyższy autorytet. T y m bardziej że sam wywodząc się ze środowiska wiejskie¬ go, dzięki pracy cwórczej akceptowanej przez szeroki ogół społeczeństwa, udowodnił realność podnoszenia "tego co l u d o w e " do godności ogólnonarodowej. Z tego samego względu znaczny wpływ na młodzież chłopską miał J . Kasprowicz, również z pochodzenia chłop. Jego przesycona l u d o ­ wością poezja stanowiła przykład czystej k u l t u r y w i e j s k i e j . E g z e m p l i fikowała ona ponadto zjawisko wprowadzania k u l t u r y l u d o w e j do ogólnonarodowej oraz nadawanie t e j ostatniej znamion ludowości. Waga zagadnienia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w kształtowaniu społeczno-politycznej i k u l t u r a l n e j świadomości oraz p r a k t y k i działania w a r s t w y chłopskiej została jednak najpełniej uwzględniona przez działączy Z M W " W i c i " . Organizacja t a o charakterze w y c h o w a w c z y m , k u l t u r a l n y m i oświatowym powstała w 1928 r., opierała się w dużym stop¬ n i u na założeniach agraryzmu. W miarę r o z w o j u ideologicznego r u c h w i c i o w y "dążył coraz u s i l n i e j do tego, aby wieś, przyswajając sobie dorobek k u l t u r y l u d o w e j i ogólno­ narodowej, jednocześnie wnosiła do tego d o r o b k u swoje własne w a r tości, rozwijając samodzielną twórczość kulturalną" , a nie ograniczała się do naśladowania miasta. 23 24 "Czołowi działacze Z M W R P ... przywiązywali coraz większą uwagę do tego, a b y wieś, a w szczególności młodzież w i c i o w a , nauczyła się cenić pozostałości d a w ­ nej k u l t u r y l u d o w e j , j a k i e zachowały się w pieśniach, sztuce, z w y c z a j a c h i obrzę­ d a c h l u d o w y c h . W k u l t u r z e ludowej w i d z i e l i oni przede w s z y s t k i m n i e p r z e b r a n e źródło wartości społecznych, m o r a l n y c h i w y c h o w a w c z y c h , które miały i m pomóc w r o z b u d z e n i u aktywności c h ł o p ó w " . 25 | ; Na te zadania w s k a z y w a l i oni n i e j e d n o k r o t n i e w swoich wystąpieniach i artykułach. W 1930 r. J . Dec formułował: "Pod przez I narodu 2 8 2 4 « nazwą k u l t u r y r o z u m i e m y nie t y l k o twórczość n a r o d u , n a j w y b i t n i e j s z y c h jego p r z e d s t a w i c i e l i w to także to w s z y s t k o , co się odbija L e c h , op. cit., s. 55-57. K o w a l , op. cit, s. 164. Ibidem, s. 165. w dziedzinie n a u k i zwyczajach jaka pracach, się wyraża i sztuki. codziennego Kultura życia, d a - �61 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J lej to, co t w o r z y n a s z c h a r a k t e r n a r o d o w y , słowem, co j e s t o b r a z e m naszego duchowego... L u d w i e j s k i jest t w o r z y w e m , z którego w y r a s t a r o d u , j a k to było i j e s t dotąd w dziedzinie l i t e r a t u r y , m a l a r s t w a w Polsce lud wiejski przejawia tyle r o d z i m y c h , własnych j e s t zresztą taką siłą społeczną, że w y p a d n i e w y c h jednostek ra z własnej zwana, duszy. n i e będzie K u l t u r a rodzima, u nas tylko przez własnością muzyki. Ponadto wartości k u l t u r a l n y c h , m u spełnić za pośrednictwem posłannictwo m i s t r z a , który t w o r z y życia wyższa k u l t u r a n a ­ czoło­ dzieła piękna, mądrości i d o b ­ lud tworzona, w s i . lecz kulturą dobrem ludową stąd powszechnym, dla w s z y s t k i c h d r o g i m " «. 2 J . Dec formułuje swoje poglądy dość ogólnikowo i właściwie k o n ­ centruje się na całokształcie zjawisk k u l t u r o w y c h , ale z jego w y p o w i e ­ dzi w y n i k a , że bierze on pod uwagę również zjawiska związane z f o l ­ k l o r e m i szeroko rozumianą działalnością artystyczną ludności w i e j s k i e j . A m b i t n y m więc celem — w którym bez t r u d u odnajdujemy elemen­ t y szlacheckich dążeń i poglądów r o m a n t y c z n y c h oraz neoromantyczn y c h — j a k i s t a w i a l i sobie działacze l u d o w i na p o l u k u l t u r a l n y m , było k r e o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j na źródło odradzającej się k u l t u r y całego n a ­ rodu. Jego realizacji miało sprzyjać stałe wzbogacanie k u l t u r y l u d o w e j o nowe treści również w dziedzinie artystycznej. Gorącymi rzecznikami t e j idei b y l i m . i n . J . Niecko i I . Solarz. I . Solarz w 1929 r. formułował te zadania w sposób następujący: "Trza w P o l s k i duszę wnieść. Kulturę ducha wejść, p o w i e t r z e m tworzyć n i e siebie w s i świeżej do n o w y c h owionąć, n o w y obyczaj s u k n i pozować, ale one do r o s t u d u s z y przykładać. Objąć t r z a d z i e d z i n y szersze, myśl polską uczoną w i e j s k i ­ m i kiełkami, ożywić, d o m P o l s k i prostotą piękna ozdobić, osobny cie wycisnąć, osobę świeżą zrobić. W k u l t u r z e górnej trwałe, n a n i c h oprzeć władzę z n i c h wywieść p r a w o " jej styl w gospodarzyć, dobra świe­ tworzyć 2 7 W dziedzinie s z t u k i ludowej I . Solarz reprezentował poglądy z b l i ­ żone do S. W i t k i e w i c z a i neoromantyków. Zwracał uwagę na szczegól­ ną wartość b u d o w n i c t w a wiejskiego, idealnie wkomponowanego w p e j ­ zaż różnych regionów. Zaproponował nawet szerokie uwzględnienie za­ gadnień s t y l u ludowego w programach wyższych szkół o p r o f i l u a r c h i ­ t e k t o n i c z n y m oraz n i e j e d n o k r o t n i e podkreślał znaczenie bogatego zdob­ n i c t w a ludowego jako t w o r z y w a , z którego w i n n a czerpać inspiracje sztuka polska. Szeroko rozumiana sztuka l u d o w a była jego zdaniem jedną z podstawowych dziedzin sprzyjających u t r w a l e n i u w młodzieży w i e j s k i e j przeświadczenia pochodzenia ze środowiska posiadającego własne odrębne wartości k u l t u r o w e . 28 2 6 Wizje 1939 J . D e c , Ruch społeczne (Wici, Warszawa młodej i zmagania Znicz, Społem, wsi, Łuck wiciarzy Młoda 1930, s. 47-48; por. też J . B o r k o w s k i , w świetle Myśl młodzieżowej Ludowa, 1966; szczególnie dużo w y p o w i e d z i Chłopskie prasy ludowej Zycie n a temat k u l t u r y l u d o w e j 1928¬ Gospodarcze), drukowano n a łamach „Znicza" w y d a w a n e g o w K r a k o w i e w l a t a c h 1930-1939. 2 7 I . S o l a r z, Szyce 2 8 Na t y m celu op. cit., s. 64-66. w ruchu ludowym, koncentrowała się " W i c i " , 19 V 1929. jego główna działalność; por. też L e c h, �62 i 1 ! ! S ; i \ 'i I j I j I ! : i; ' i !' j . | | ; | | * ! I j { S , M I I ] I j i | I 1 I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Poglądy zbliżone do I . Solarza cechowały J . Nieckę, chociaż p r o b l e m a t y k a s z t u k i w a r s t w y chłopskiej nie interesowała go szczegółowo, jed¬ n a k można ją odczytać pośrednio w postulatach zwrócenia u w a g i n a pewne f o r m y t r a d y c y j n e j obrzędowości (sobótki, dożynki, w i g i l i a B. Na¬ rodzenia) oraz śpiew. Z a w a r t e w n i c h wartości miały dostarczać młodzieży wiele radości w akcie współuczestniczenia w i c h r e a l i z o w a n i u , obchodach i inscenizacjach oraz posiadać w a l o r artystycznej twórczości p r z y równoczesnym podkreślaniu najistotniejszych momentów w życiu w s i związanych z przyrodą i pracą na r o l i . Za k u l t y w o w a n i e m r o d z i m y c h t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h w kołach młodzieży w i e j s k i e j w y p o w i a d a l i się i i n n i działacze r u c h u młodowiejskiego (np. A. M . K u b i c k i , K. Banach, A. Hermaszewski), którzy zarówno w pracach, j a k i działalności i n s t r u k t o r s k i e j w terenie p o p u l a r y z o w a l i wiedzę o l i t e r a t u r z e l u d o w e j , t r u d n i l i się p r z y g o t o w y w a n i e m t r a d y c y j n y c h w i d o w i s k obrzędowych, r o z m a i t y c h f o r m t e a t r u ludowego czy obrzędowego, a także pieśni. Z w o l e n n i k a g r a r y z m u , h i s t o r y k prof. S. K o t , powierza organizacjom młodzieży w i e j s k i e j szczególne zadanie: wybór, rejestrację i upowszechnianie t y c h treści t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ¬ dowej, które są wartościowe i cenne oraz mogłyby wzbogacić całe społeczeństwo. Te wartościowe treści zawarte są przede w s z y s t k i m w sztuce, zwyczajach, obyczajach l u d o w y c h *>. Na znaczenie d o r o b k u w s i w zakresie f o l k l o r u i twórczości a r t y s t y c z nej zwracał uwagę również J . Cierniak. Jego zdaniem wśród l i c z n y c h elementów k u l t u r y ludowej na najwyższe uznanie zasługuje j e j s z t u ­ ka (muzyka, taniec, pieśń, l i t e r a t u r a i obrzędy), doskonale w k o m p o n o wane w życie społeczne środowiska wiejskiego. Dlatego też chłopi po¬ w i n n i skoncentrować się na w p r o w a d z e n i u do k u l t u r y narodowej s w o i c h bogatych osiągnięć twórczych w y p r a c o w y w a n y c h przez w i e k i i pieczołowicie p r z e c h o w y w a n y c h . J . Cierniak jest a u t o r e m specyficznej i d e i t e a t r u ludowego. Teatr t e n bazując na najwartościowszych treściach k u l t u r y l u d o w e j miał spełniać funkcję samowychowawczą środowiska wiejskiego. Koncepcja ta była konsekwentnie p r a k t y c z n i e realizowan a w postaci t e a t r u obrzędowego, w którym obok g w a r y doniosłą rolę pełnił strój l u d o w y . Teatr l u d o w y istniejący w każdym nieomal kole młodzieży miał wyzwolić możliwości twórcze młodego pokolenia chłopów oraz dostarczyć n o w y c h przeżyć a r t y s t y c z n y c h i wzruszeń całemu środowisku w i e j s k i e m u , o p a r t y c h na treściach rodzimej k u l t u r y , a nie zapożyczonych. Dążeniem Cierniaka było, aby wszystko to co wartościowe, rodzime i żywe, chociażby p r y m i t y w n e w f o r m i e , weszło do k u l ¬ t u r y ogólnonarodowej bądź jako wartość sama w sobie, bądź j a k o t w o ¬ r z y w o l u b źródło w twórczości narodowej. » P o r . S . K o t , Udział młodzieży wiejskiej " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 7-8: 1932, s. 8 n. w tworzeniu kultury ludowej, �"i t' SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J f I I . * I > i P u n k t e m wyjścia dla jego idei t e a t r u były przede w s z y s t k i m giną­ ce już, lecz jeszcze liczne obrzędy związane ze zwyczajami l u d u w i e j s k i e go i miejskiego (takie j a k : turoń, sobótka, l a j k o n i k zwierzyniecki), zachowane w pamięci stare pieśni, baśnie, gawędy, t e k s t y szopek n o w o rocznych oraz o g r o m n y materiał f o l k l o r y s t y c z n y zgromadzony przez m u ¬ zea i ludoznawców. A k t o r z y wyrażać m i e l i sami siebie, pełniąc u s t a l o ną zwyczajem odpowiednią rolę w zespołowym teatrze obrzędowym. Uważał b o w i e m , że dawne obrzędy ludowe były w istocie swego rodzaj u teatrum. "Doskonalone ! przez pokolenia pieśń, t a n i e c , a także strój * 63 d e m zawierają w sobie słowa, ludowy cenne gesty, zwyczajowe i dekoracja zwązana czynności, muzyka, z każdym t a k i m obrzę- pierwiastki zorganizowanego piękna. Tego teatru n i e t r z e b a się uczyć w zwykłym tego słowa z n a c z e n i u , t a k i t e a t r n o s i się w e k r w i , m u s i się więc być w n i m sobą i' t y l k o sobą. Uszlachetnić go poprzez odrzuce­ nie naleciałości, rozwinąć własnym twórczym wysiłkiem danego środowiska zgod­ nie z jego d u c h e m , s t a r e treści a r t y s t y c z n e wzbogacić i d e a m i swego c z a s u , a w y ­ n i k i będą i m p o n u j ą c e " . 30 i | ! j ! i Repertuar należy czerpać ze skarbca staroświeckiego piękna w s i polskiej (dziś zanikającego), zawartego w t z w . materiale etnograficz­ n y m . T u b o w i e m został u t r w a l o n y głęboki sens, dusza l u d u polskiego, jego uczucia, n u t a i gest, związek z przyrodą, wierzenia r e l i g i j n e , "ciepło ogniska rodzinnego i radość gromadnego w s p ó ł ż y c i a " F o l k l o r pol¬ s k i — mieszczące się w n i m rozmaite zwyczaje, obrzędy i p r a k t y k i związane z p o r a m i r o k u , kalendarzem kościelnym, życiem r o d z i n n y m i gro¬ m a d z k i m , zajęciami n a r o l i i t p . — jest doskonałym t w o r z y w e m do w y ¬ powiedzi w f o r m i e t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e j . Ponadto wszystkie te uro¬ czystości emanują ładunkiem d r a m a t y c z n y m . Materiał t e n może być z n a k o m i t y m źródłem samorodnych pomysłów do b u d o w a n i a w i d o w i s k teatralnych. 3 2 P r a k t y c z n i e w teatrze Cierniaka inscenizowano wszystko to, co w y rażało treści ideowe, które przetwarzano na k o n k r e t n e działania. Z d a ­ n i e m A. O l c h y w y d o b y w a n o w n i m szlachetny stosunek człowieka do człowieka, najgłębsze wartości obyczaju, a nie j e d y n i e zewnętrzną barwność regionalnego s t r o j u . Podjęcie treści b l i s k i c h l u d o w i — j a k t o przewidywał S. Żeromski — wzbudzało powszechne zainteresowanie sztuką w ogóle. C i e r n i a k nie uważał f o l k l o r u za nienaruszone " t a b u " . Widział w n i m bogaty i cenny materiał, ze s k a r b n i c y którego w i n n i czerpać samorodni twórcy t e a t r u ludowego . 33 8 0 niaka, A. O l c h a , Jędrzej Źródła i nurty Cierniak polskiego 'i J . C i e r n i a k , Źródła teatru i W a r s z a w a 1963, s. 50. »2 Ibidem, 8 8 s. 87. O l c h a , op. cit., s. 66, 119. i jego dzieło. łudowego, nurty Wstęp do pracy Jędrzeja Cier­ W a r s z a w a 1963, s. 14-15. polskiego teatru ludowego. Wybór pism, �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rodzajem ogólnopolskiego wielkiego t e a t r u ludowego był obmyślony przez J . Cierniaka obchód dożynkowy w Spale przed prezydentem Rzeczypospolitej I . Mościckim w 1927 r. Wzięły w n i m udział wszystkie czołowe zespoły regionalne k r a j u . Dożynki te miały być symbolem "gospodarskiego poczucia chłopów polskich i w ogóle l u d u pracującego jako o b y w a t e l i wolnego i niepodległego p a ń s t w a " , posiadać przede w s z y s t k i m w a l o r y teatralne i wychowawcze. Stanowiły one głównie okazję do zbiorowych przeżyć na temat radości i n i e d o l i pracy r o l n i k a . Natomiast zastosowane p i e r w i a s t k i t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e służyły j e ­ dynie podniesieniu t y c h przeżyć na wyższy poziom. Na t e n temat J . Ciern i a k pisał, iż "podejmując inicjatywę organizacji ogólnopolskich doży­ nek w Spale pragnęliśmy odrodzić piękny i głębokiej treści społecznej obyczaj w i e j s k i i jednocześnie podnieść go do poziomu zdarzeń w a r ­ tości ogólnopaństwowej" . Samodzielne stanowisko na temat twórczości l u d o w e j reprezentowa­ ła z kolei znana działaczka młodowiejska Z. Solarzowa, która je k o n ­ sekwentnie realizowała w p r a k t y c e podczas zajęć t e a t r a l n y c h i n a u k i zdobnictwa w u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Opozycjonistka wobec bezre­ fleksyjnego powielania t r a d y c y j n y c h wzorów k u l t u r y l u d o w e j ( w imię i c h wiernego zachowania) uważała, iż "ludowość... nie polega na t e m a ­ tyce, która jest i p o w i n n a być rozmaita, ale na z b i o r o w y m t w o r z e n i u i przekazywaniu treści utworów sobie w z a j e m i w i d o w n i zawsze w a t ­ mosferze jedności i współtworzenia" . A u t o r e m futurologicznej, szerokiej w i z j i w k o m p o n o w a n i a s z t u k i l u ­ dowej w kulturę i życie codzienne w a r s t w y chłopskiej jest S. Gierat. Uważając wieś za źródło k u l t u r y społecznej , zalecał czynne podejście do j e j różnych f o r m . Podobnie j a k J . Cierniak stał na s t a n o w i s k u , że t y l k o zbiorowe przeżycie najsilniej i n t e g r u j e gromadę wiejską. M a ono miejsce szczególnie w trakcie obchodów l u d o w y c h , obrzędów i przedsta­ wień t e a t r a l n y c h . Rozbudzane są wówczas najpełniej: honor, ambicja tworzenia oraz umiłowanie swojszczyzny. Równocześnie jego zdaniem r u c h młodowiejski p o w i n i e n dążyć do zmiany obrazu starej w s i i nada­ n i u j e j pięknego wyglądu i z tego względu przywiązywać szczególną wagę do k u l t u r y materialnej i dorobku cywilizacyjnego ludzkości. S z t u ­ k a l u d o w a według S. Gierata, "której p i e r w i a s t k i drzemią głęboko w d u ­ szy l u d u wiejskiego, jest najgłębszym źródłem i podstawą r o z w o j u wspanialej k u l t u r y polskiej. Przecież właśnie sztuka l u d u wiejskiego, acz nierozwinięta, w pierwowzorach nieledwie, bo nie było a n i czasu, 34 35 36 37 84 Ibidem, s. 18. ss Ibidem, s. 19. 3 6 Z. S o l a r z o w a , S. G i e r a t , 56: 1936, s 2. 3 7 Sami Wieś tworzymy źródłem teatr, kultury Warszawa społecznej, 1960, s. 6. "Przewodnik Wiejski", nr �F 65 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J ani możliwości popracować n a d nią, zdumiewa i w p r o w a d z a w podziw świat cały" . Kreśląc obraz j e j świetlanej przyszłości pisze: 38 "Rozbudowując we, .pogłębiając kę, jej wartości, zdobywając budownictwo, utrwaleniem będzie głębi wówczas, domowe formującego gdy rodzinny zabudowania styl. wygląd budowniczowie Obejście w s i pod względem muszą się wziąć i m z a p i s a n i e białej polach i drogach dowania szy. uzyskają przed budynki się zewnętrzny, ogniskujące zabrać do rozwojo­ wielką wyraz, a sprzęty z dużym poczu­ o k n a m i domów w i e j s k i c h n i e c h a j i tworzyć malarze arcydzieła rzeźbiarze c z y Witów d u s z y iskrę Bożą, która Stwoszów, umożliwiłaby wsi. Mieszkania nasze powiny wyraz przyjemny być czy zabudowaniami życie w s i : d o m y odłogującego ugoru, ludowe, by na wśród Na i zabu­ d l a o k a i miły w s i i m i a s t e c z k a , a b y miały piękny, pełen by nad domami przeorania wyrazem zrealizowany stanąć rzeźby w i e j s k i c h k a m i e n i a r z y , a d o m y duchowe sztu­ odpoczyn­ a r t y s t y c z n e j z d z i e d z i n y rzeźby i m a l a r s t w a . muszą przybrać tak budować "swoisty zewnętrznym. N a s i za bary C e l ten m u s i być urządzone s z t u k i użytkowej twórczości powinny gospodarcze Musimy wygląd karty — dziełami wiejskiego'*". wiejskie chłopskie Chełmońskich, Wittigów, wykrzesać ze s w e j wypełnione możliwości n a s z e życie codzienne, które byłoby się r u c h u c i e m piękna i s m a k u . Ogródki k w i a t o w e upiększają nowe rzeźbę, które otaczając n a s n i e u s t a n n i e p r z y p r a c y i k u umilałyby i wzbogacały d u c h o w o i d l a niej ją p o d każdym względem, będziemy tworzyć swoją dla d u ­ harmonii z i e l e n i górowały szkoły i kościoły. n i m mogło wzejść Trzeba złote z i a r n o pełnej, w s z y s t k o obejmującej k u l t u r y " . 40 O r y g i n a l n y zespół poglądów — imperatywów ideologicznych — w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j zaprezentował W. Skuza, poeta, współredaktor krakowskiego " Z n i c z a " . M i m o że egzemplifikuje je zazwyczaj przykła­ d a m i z dziedziny l i t e r a t u r y i poezji, to jednak treść jego w y p o w i e d z i odnosi się również do artystycznej działalności plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Jego zdaniem sztuka, będąca jedną z dziedzin duchowego życia człowieka, wpływała i wpływa na kształtowanie myśli, dążeń oraz sposobów i c h realizacji. Z tego względu przypada j e j szczególna rola do odegrania w życiu w s i , ale j e j spełnienie możliwe jest jedynie pod w a r u n k i e m zawarcia w sobie całej wewnętrznej treści życia spo­ łecznego. Sztuka chłopska osiągnie t e n cel dzięki zrośnięciu "z życiem człowieka rolnego z ziemią, słońcem, ogniem i wodą. Poprzez to u n i k n i e na pewno bezsensów, do j a k i c h doszła, choćby dzisiejsza Sztuka miesz­ czańska" . Hasłem przyświecającym twórcom S z t u k i Chłopskiej w i n n o być Piękno, które sztuka sama w sobie m u s i znaleźć, aby na miano s z t u k i zasłużyć. Z d a n i e m S k u z y piękno — " t o nie to, co się komuś podoba, l u b to, co k r y t y c y uważają za takie — ale to, co p o t r a f i zawładnąć ca­ łym człowiekiem i przykuć go do siebie i to w s z e l k i m i d r o g a m i i możli­ w y m i śftjdkami" O t a k i e Piękno p o w i n n i walczyć Twórcy S z t u k i 41 4 2 S . G i e r a t , Podstawy » Ibidem, s. 89. Ibidem, s. 90. 8 8 ruchu młodowiejskiego, Warszawa 1935, s. 89. 8 48 4 1 « 5 W. S k u z a , O sztukę chłopską, I b i d e m , s. 19. Etnografia Polska XXVII/1 " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 5: 1932, s . 18. �MIROSŁAWA 66 DROZD-PIASECKA Chłopskiej. W a r u n k i e m j e j jest tworzenie przez artystów z urodzenia. Natomiast jego zdaniem "dzisiaj t a k i c h twórców Sztuka... nie ma — toteż społeczeństwo odwraca od n i e j głowę" « . W t o k u dalszego w y w o ­ d u swoich poglądów W. Skuza stawia tezę, że " s z t u k i l u d o w e j chłop­ skiej w Polsce dotąd nie b y ł o " « . A r g u m e n t u j e ją w t e n sposób: "Sztuka tej grupy pewnej grupy społecznej jest to świadomie, a o r y g i n a l n i e , w c h a r a k t e r y s t y c z n y , uzewnętrzniony w pewnej wnętrznego życia... S z t u k a n a s z a — to s z t u k a Z a c h o d u , nistyczno-materialistycznej... twierdzenie, tkwi w I stąd że ta harmonii wyraz wyrosła część sposób jej z kultury która we­ urba- większością społeczeństwie i która w i n n a nadać społeczeństwu swój c h a r a k t e r — n i e tworzyła dotąd S z t u k i swojej... posiadamy (mówię wów, t a k w rzeźbie, j a k w o b r a z a c h (dekoracje o wsi) całą masę prymity­ l u d o w e ) , śpiewach i opowieściach. A l e p r y m i t y w — to j e s z c z e n i e S z t u k a świadomie t w o r z o n a — to d o p i e r o składo­ w a k u l t u r y . . . W t w o r z e n i u S z t u k i w P o l s c e wyręczała chłopów s z l a c h t a l u b w s z y s c y ci, co w m n i e j s z y m l u b większym żyjąc d o b r o b y c i e su odetchnąć świeżym powietrzem i oczy ubawić potrzebowali kolorem. od c z a s u do c z a ­ Stąd powstała ona poezja »o ludzie«, o w e o b r a z k i m a l o w a n e p s t r o k a t o p r z e z l u d z i m i a s t o w y c h , a p r z e d ­ stawiające »śliczne gęsiarki«, c u d o w n e »Hanki« i pastuchów. Bawienie się ludo­ wością żyło i żyje w P o l s c e po dzień dzisiejszy..." « Obecnie sztuka mieszczańska zwyrodniała i skarlała, zamiera, a chło­ pi zaczynają żyć samodzielnie po latach n i e w o l i i zależności od miasta. Nadchodzi więc n i e z w y k l e sprzyjający czas d l a S z t u k i Chłopskiej, któ­ ra z " z i e m i się rodzić będzie..., t z n . że cechy ona nosić będzie w sobie takie, jakie j e j może dać zżycie człowieka z przyrodą" Argumentem p o d s t a w o w y m dla W. Skuzy, że jest na słusznej drodze r o z u m o w a n i a , była rozmowa, jaką przeprowadził na temat s z t u k i l u d o w e j z prof. F. B u ­ j a k i e m , w czasie której " — z zapałem w i e l k i m ów Chłop P r a w d z i w y wyrwał m i z serca, to, o c z y m nieraz dumałem: »Artystom w s i — p o ­ wiedział potrzeba, aby cierpieli ze wsią — a wówczas chłopską rozpocz­ ną tworzyć Sztukę! « " . To, że chłopi muszą stworzyć swoją własną sztukę, jest dla W. Skuzy koniecznością równie oczywistą, j a k to, iż "muszą nadać swoją treść całej Polsce" . A b y j e d n a k t e n cel osiągnąć, niezbędne jest zatarcie różnic między chłopem — i n t e l i g e n t e m a wsią, tak żeby inteligencja była l u d e m , a l u d inteligencją. Co do t e j k w e s t i i W . Skuza jest optymistą. Wśród działaczy młodowiejskich p r z e c i w n y apoteozowaniu t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j był K. M a j — dzałacz C Z M W " S i e w " . Z a ­ rzucał on t e m u r u c h o w i n i e r e a l n y literacko-etnograficzny stosunek do k u l t u r y l u d o w e j , chociaż n i e zaprzeczał, że zawiera ona wiele elemen­ tów i treści wartościowych i godnych rozpowszechnienia nie t y l k o na 4 7 48 " Ibidem, «< Ibidem,-s. « Ibidem, *» Ibidem, "Ibidem; « Ibidem, s. 20. 20. s. 20-21. s. 23. s. 23. s. 24. �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J w s i , lecz i w całym społeczeństwie. Zaliczał do n i c h m . i n . pieśni, t a ­ niec, muzykę, zbieractwo, niektóre f o r m y współżycia gromadzkiego, a r ­ chitekturę i literaturę « . Równocześnie zalecał stosunek a k t y w n y i twór­ czy do t y c h elementów dziedzictwa k u l t u r y w i e j s k i e j . Postulował n i e zadowalanie się k u l t y w o w a n i e m i c h w niezmienionej postaci, lecz w y ­ k o r z y s t y w a n i e j a k o źródła czy t w o r z y w a , które po dokonaniu odpowied­ n i c h przeróbek i zabiegów zdolne będą reprezentować kulturę r o z w i j a ­ jącej się c y w i l i z a c y j n i e w s i . K u l t u r a ta p o w i n n a więc być nowa, cho­ ciaż nawiązująca do t r a d y c j i , ale nie naśladująca s t a r y c h i przeżytych już wzorów. Uważał, że w akcji wskrzeszania zabytków jest niewiele pierwiastków twórczych. Działalność w t y m zakresie ogranicza się b o ­ w i e m do odtwarzania l u b r e a k t y w o w a n i a elementów starej k u l t u r y , nie zawsze niezbędnych w imię tworzenia k u l t u r y n o w e j . Najwłaściwsze stanowisko w t y m zakresie to postawa twórcza, a nie bezrefleksyjnie odtwarzająca. Odnosić się ona p o w i n n a do w s z y s t k i c h dziedzin t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y . Wychodząc z t a k i c h założeń K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się do powielania — zgodnie ze s t a r y m schematem — w i d o w i s k t e a t r a l ­ n y c h , których t e m a t e m są t r a d y c y j n e obrzędy ludowe, n p . dożynki, w e ­ sela, sobótki. Wartości artystyczne reprezentowały t y l k o te przedstawie­ nia, które były twórcze. Nie zyskała jego aprobaty również propagowa­ na w r u c h u młodzieży w i e j s k i e j idea r e a k t y w o w a n i a "staroświeckich" ubiorów n a w s i . N a j s i l n i e j rozpowszechniana była ona przez l u d z i prezentujących turystyczno-etnograficzny stosunek do chłopa oraz dzia­ łaczy w i e j s k i c h niechłopskiego pochodzenia, czyli swoistych chłopmanów uważających że " d u c h chłopski i chłopskość w ogóle wyraża się w u b i o ­ rach t r a d y c y j n y c h " IMieli o n i swoich poprzedników w dobie neorom a n t y z m u , j a k n p . L . Rydel, który w z o r e m r o m a n t y c z n y m szukał "źró­ deł odrodzenia l i t e r a t u r y i m a l a r s t w a biorąc t e m a t y ze w s i " co wiecei sam ożenił się z chłopką i założył strój chłopski w imię "zbliżenia się do l u d u " . R y d e l był j e d n a k i n t e l i g e n t e m chłopomanem, a jego dzia­ łalność nieszkodliwa czego iuż nie można Dowiedzieć o tv'ch i n t e l i g e n ­ tach - chłopomanach którzy kierując się p o b u d k a m i mandatowo-posels k i m i przywdziewała ubiór chłopski bawiąc sie w wieśniaków Prooaean da za w z n o w i e n i e m t r a d y c y j n y c h ubiorów dała niepełne i nie nailensze r e z u l t a t y . Młodzież wiejska uczestnicząc w zjazdach i wycieczkach prze¬ bierała się w stare i zniszczone stroje ojców, dając szczególny pokaz pstrokacizny i ubogiej szarzyzny. K. M a j stał s t a n o w i s k u że t a k i e podejście do t r a d y c y j n y c h ubiorów iest niesłuszne ponieważ zarówno względy ekonomiczne, j a k k u l t u r a l n o - h i g i e n i c z n e oraz społeczne stają 5 1 52 *» K . M a j , Problemy nowej s. 13; t e n ż e , Ruch..., s. 15 n. M a j , Ruch..., s. 16. " i Ibidem, s. 16. « Ibidem, s. 16. 5 0 kultury wsi, " P r z e w o d n i k Wiejski", nr 5-6: 1936, �MIROSŁAWA 68 DROZD-PIASECKA w sprzeczności z n i m i . U b r a n i a współczesne są tańsze i higieniczniejsze od d a w n y c h , a bardzo istotne względy społeczne świadczą o t y m , iż na niektórych terenach strój l u d o w y był swoistą liberią, którą kazano zakładać chłopom w okresie poddaństwa i pańszczyzny, przez co samo nie może o n oddawać prawdziwego ducha chłopskiego «». Jednocześnie jednak K . M a j przyznaje, że wznowienie i zachowanie s t r o j u ludowego jest ważnym c z y n n i k i e m społecznym z tego względu, że " l u d z i e j e d n a ­ k o w o u b r a n i łatwiej nawiązują łączność ze s o b ą ' ' « , drugiej jednak s t r o n y istnieją już liczne przykłady, że część chłopów zarzuciła swój strój ze względu na "niewłaściwe odnoszenie się do n i c h i n t e l i g e n c j i i l u d z i w m i a s t a c h " « . T e n c z y n n i k społeczny zdaniem K. Maja działa i będzie działać. Uznaje o n rację "zachowania ubiorów t r a d y c y j n y c h na w s i jako ubiorów odświętnych, w w y p a d k u g d y b y te u b r a n i a udało się narzucić również i n t e l i g e n c j i , co przyczyniłoby się do j e j z d e m o k r a t y ­ z o w a n i a " ««, ale j a k sceptycznie dodaje, n i e w i d z i t a k i c h możliwości na przyszłość. Dotychczasowy stosunek do k u l t u r y w s i był t y p o w o przedmiotowy. Chłop był t e m a t e m twórczości, szczególnie w dziedzinie k u l t u r a l n o - a r ­ tystycznej, poświęcano m u poezję, literaturę, m a l a r s t w o . Czerpano z jego k u l t u r y różne elementy, które stawały się s u r o w c e m dla twórców i n t e l i g e n c k i c h . I dopiero w ostatnich latach n a s k u t e k przeobrażeń spo­ łecznych i ekonomicznych rozwinął się proces " w y c h o d z e n i a chłopów do k u l t u r y w charakterze p o d m i o t u ( t w ó r c y ) " " . P r z e m i a n y zachodzą­ ce w życiu w s i wskazują, "że prężność społeczeństwa chłopskiego z n a j ­ duje się w s t o s u n k u w p r o s t p r o p o r c j o n a l n y m do procesu upowszechnia­ nia k u l t u r y " «*. Liczne r e f o r m y społeczne przyczyniają się do tego, że: z "społeczeństwo chłopskie dochowuje się własnych powieściopisarzy, poetów, m a l a r z y , rzeźbiarzy, muzyków, n a u c z y c i e l i , u c z o n y c h i t p . L i c z b a i c h będzie w z r a s ­ tać w nego, zależności od p r o c e s u kulturalnego. poprzez demokratyzację "wchodzenia powoduje na nowe i polityczną i do k u l t u r y jako kulturalną" . 50 A j a k i robotników, do k u l t u r y j a k o poszerzenie drogi się życia gospodarczego, chłopskie w e j d z i e gospodarczą, chłopów podobnie, pogłębienie Wchodzenie demokratyzowania Społeczeństwo kultury źródeł w kultury naszym i jej państwie twórca sam proces jej i robotniczego podmiot życia publiczno-państwowego się "« « «« w « » •» Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. 17-18. s. 18. s. 19. s. 20. s. 24. s. 24. s. 26. s. 27. i kultury. Ruch wsi"»». podmiotu, przewartościowanie... odbywa pod w p ł y w e m przeobrażeń społecznych, które czynią ze społeczeństwa w i e j s k i e j . . . pamiętać m u s i o t y c h drogach r o z w o j u politycz­ jej właśnie chłopskiego młodzieży �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J G9 Starając się dać pełniejszy obraz życia psychicznego chłopa p o w i ­ n i e n o n zwrócić uwagę i na to, j a k mieszkaniec w s i odczuwa piękno, które jest formą uczuciowo-estetyczną życia, a świadczy o n i m wnętrze izby, zabawa, śpiew, kolorowe obrazy i rzeźby. Ostre i pstrokate b a r w y podobają się ludności w i e j s k i e j . Dlatego też zakupuje ona n a odpustach kolorowe obrazy o treści r e l i g i j n e j , oprawiane w złote r a m y , dewocjo­ nalia i inne p r z e d m i o t y , j a k n p . landszafty i m a k a t y . N i e w i e l k i e znacze­ nie ma dla t y c h nabywców f a k t , że są one tanie l u b przedstawiają t e ­ matykę religijną. N i e decyduje o zakupie wartość artystyczna p r z e d m i o ­ t u , lecz jego " p s t r o k a c i z n a " . Gros z t y c h wyrobów, j a k n p . różne świec­ kie małomiasteczkowe landszafty, z a k u p y w a n y c h jest przez chłopów t y l k o z u w a g i n a to, że posiadanie i c h uważają za dowód, iż są ludźmi 0 wyższej k u l t u r z e . N i e zdając sobie z tego s p r a w y , hołdują więc gustom małomiasteczkowym. Podobnie dzieje się i w i n n y c h dziedzinach wytwór­ czości a r t y s t y c z n e j . N p . m a s o w y m zjawiskiem współczesnym jest sprze­ dawanie przez chłopów a r t y s t y c z n y c h wyrobów przemysłu ludowego 1 n a b y w a n i e w zamian artystycznie bezwartościowych przedmiotów (m. i n . sprzedawane są ręcznie tkane k i l i m y , a zakupywane fabrycznie w y p r o d u k o w a n e k a p y na łóżka). Z j a w i s k a tego nie można tłumaczyć j e d y n i e względami e k o n o m i c z n y m i (sprzedając wyrób droższy, n a b y ­ wają tańszy), ale i psychospołecznymi. Fabryczna kapa jest dla n i c h s y m b o l e m "pańskiego" n a k r y c i a na łóżko « . K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się również do sposobów obchodzenia u r o ­ czystości dożynkowych w s k a l i p o w i a t u i k r a j u , które jego zdaniem p r z y ­ czyniały się do zatracania przez chłopów godności l u d z k i e j , podczas g d y właściwa droga prowadziła przez podniesienie i c h świadomości społecz­ n e j . Poglądy K. Maja niestety n i e wywarły znaczniejszego wpływu n a sposób podejścia do t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j związków młodowiejskich. O d n o t o w a n i a w y m a g a również f a k t , iż w latach 3 0 - t y c h z kręgu A k a d e m i c k i e j Młodzieży W i e j s k i e j , skupionej wokół miesięcznika p o ­ święconego s p r a w o m r u c h u ludowego — "Młoda Myśl L u d o w a " , w y ­ chodzą p o s t u l a t y skierowane na twórczą koegzystencję miasta ze wsią w dziedzinie k u l t u r y i s z t u k i . Propozycje te idą w k i e r u n k u u t r z y m a n i a i r o z w i j a n i a t y c h wyłącznie elementów ludowości, "które przedstawia­ ją potencjalne zdolności do życia" włączenia i c h " w e wszystkich dzie­ dzinach do s k a r b u d o r o b k u o g ó l n e g o " . Natomiast należy zaniechać sztucznego k u l t y w o w a n i a t y c h właściwości w s i , które "umrzeć muszą", a w to miejsce wchłaniać rzeczy nowe i przyswajać j e tłumacząc na 6 2 63 • i Ibidem, s. 73. « J. Krzemień, s. 16. •> I b i d e m , s. 16. Granica dwóch kultur, "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 1: 1932, �MIROSŁAWA 70 DROZD-PIASECKA "język w s i " . Dokonanie analizy wzajemnego k u l t u r a l n e g o oddziaływa­ n i a miasta i w s i , sformułowanie t y c h zagadnień oraz wytyczenie dróg zorganizowanego działania w i n n o być j e d n y m z naczelnych celów mło­ d y c h ludowców. Wieś p o w i n n a stać się również l a b o r a t o r i u m naukowego badania zarówno w zakresie przeszłości, j a k i p r z e m i a n obecnych. Cel t a k i mógłby być realizowany w specjalnym i n s t y t u c i e badawczym. Wśród 5 podstawowych sekcji prowadzących działalność naukową t e j placówki, jedna z n i c h zajmie się s p r a w a m i r e g i o n a l i z m u etnograficz­ nego, f o l k l o r e m , sztuką ludową, tradycją, w i e r z e n i a m i l u d o w y m i za­ równo od s t r o n y żywotności t y c h zjawisk, j a k też i c h zanikania i prze­ kształcania pod wpływem m . i n . zachodzących procesów u r b a n i z a c y j ­ n y c h i obyczajowych. W c i e l e n i e m w życie i d e i tego i n s t y t u t u p o w i n n a zająć się młodzież akademicka i młoda inteligencja pochodzenia chłop­ skiego . 6i Zamierzenia te w I I Rzeczypospolitej nie doczekały się jednak rea­ l i z a c j i i pozostały jedynie w sferze p o s t u l a t ó w . Pojawiających się i niknących swoistych efemeryd. Obok założeń teoretycznych poszczególnych działaczy r u c h u l u d o w e ­ go na polu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , zakres, k i e r u n e k zainteresowań oraz stosunek do s z t u k i ludowej i n t e l i g e n c j i chłopskiej odzwierciedla­ ją deklaracje ideowe, p r o g r a m y i s t a t u t y różnych s t r o n n i c t w i o r g a n i ­ zacji chłopskich. Są one s w o i s t y m i s y n t e t y c z n y m i ujęciami egzemplifi­ kującymi główne idee, poglądy i oczekiwania związane z tą gałęzią a r ­ tystycznej twórczości w i e j s k i e j . Do zakończenia I w o j n y światowej zawarte w n i c h sformułowania kładły nacisk głównie na znaczenie ekonomiczne rękodzieła i przemysłu ludowego (domowego). Zwrócenie u w a g i na sensu stricto artystyczną twórczość ludową datuje się dopiero od l a t 20-tych bieżącego stulecia. Po raz pierwszy s p o t y k a m y się z nią w Programie Polskiego S t r o n ­ n i c t w a Ludowego " W y z w o l e n i e " z 1925 r. P u n k t 82 tego d o k u m e n t u stwierdza: "obowiązkiem państwa jest również popieranie twórczości artystycznej, zwłaszcza twórczości l u d o w e j " . A r t y s t y c z n a twórczość ludowa obejmuje w t y m p r z y p a d k u szeroki wachlarz gałęzi działalnoś­ ci artystycznej l u d u wiejskiego, w którym mieści się zarówno szeroko pojmowana plastyka, j a k rękodzieło i f o l k l o r . Ważny akcent w t y m sformułowaniu s t a n o w i uznanie, że popieranie tej twórczości jest obo­ wiązkiem państwa. Oprócz wyodrębnienia wartości artystycznej twór­ czości l u d o w e j , podlegającej szczególnej opiece, w dalszych p u n k t a c h (pt. 109 i 115) p r o g r a m u zwrócono uwagę na znaczenie gospodarcze 6 5 J. Krzemień, n r 4: 1932, s. 10-13. 6 1 « Program S. L a t o , W. s. 236. W sprawie naukowego badania wsi, "Młoda Myśl Ludowa", Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie" z 16 III 1925, [w:] S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, W a r s z a w a 1969, �71 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J wytwórczości rzemieślniczej oraz przemysłu l u d o w e g o . P u n k t 115 gło­ si: iż: " o d w i e c z n y polski przemysł l u d o w y (tkactwo, przerób wełny, l n u i k o n o p i , przemysł drzewny, koszykarski itp.) p o w i n i e n odegrać poważ­ ną rolę z a t r u d n i e n i a i uprzemysłowienia ludności w s i nie zajętej przez r o l n i c t w o l u b zajętej przez nie w s t o p n i u niedostatecznym" . D l a jego właściwego f u n k c j o n o w a n i a niezbędne jest usprawnienie t e c h n i k i i j a ­ kości wytwórczości, które najlepiej mogą być przeprowadzone p r z y zor­ ganizowaniu zasad spółdzielczych. Sprawą bardzo ważną jest, aby prze­ mysł l u d o w y " n i e stawał się przemysłem chałupniczym, w y z y s k i w a n y m i tracącym cechy etniczne i a r t y z m l u d u polskiego i żeby urastał do wyżyn przemysłu najlepiej zaspokajającego potrzeby ludności z włas­ n y c h surowców i przez miejscową ludność" . W sformułowaniach t y c h obok ekonomicznych walorów, j a k i e posiada t r a d y c y j n y przemysł l u d o ­ w y przynoszący dodatkowe źródło zarobku ubogiej ludności w i e j s k i e j , w sposób pośredni zostały podkreślone i inne cechy, a mianowicie a r ­ t y z m twórczy l u d u polskiego oraz jego etniczny charakter. 66 67 68 Rozwinięcie zagadnień k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j przynosił P r o g r a m Polskiego S t r o n n i c t w a Ludowego " P i a s t " , u c h w a l o n y na V Nadzwyczaj­ n y m Ogólnopolskim Kongresie w K r a k o w i e w 1926 r. Już w części wstępnej podkreślono wartości patriotyczne l u d u i jego k u l t u r y , a w a r t . 18 zawierającym treści programowe S t r o n n i c t w a , zadeklarowano zobo­ wiązanie: "PSL badanie Piast otoczy i rozwijanie opieką wszelkie k u l t u r y ludowej, organizacje i i n s t y t u c j e , mające a p r z e z to w z b o g a c a n i e Obrzędy i z w y c z a j e l o k a l n e i ogólnonarodowe, stroje l u d o w e , nictwo, słowem w s z y s t k o , co n a d a j e prastarej przeszłości i twórczości naszej na celu kultury narodowej. zdobnictwo i budow­ w s i s w o i s t e c e c h y , co świadczy o j e j kulturalnej znajdzie również życzliwą opiekę P S L Piast" . 6 8 Działacze t e j organizacji nie t y l k o dostrzegli wartości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j oraz p i e r w i a s t k i patriotyczne w niej zawarte, lecz i za­ d e k l a r o w a l i wysiłki zmierzające do j e j badania i r o z w i j a n i a w imię wzbogacania k u l t u r y narodowej. Ponadto dość ściśle określili, jakiego t y p u twórczość będzie p r z e d m i o t e m i c h opieki. Jest to pierwszy p r o ­ g r a m , który t a k jasno precyzuje miejsce k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w k u l ­ t u r z e całego n a r o d u . Ideę tę powtórzy w r o k później P r o g r a m S t r o n n i c t w a Chłopskiego, lapidarnie formułując, iż " S t r o n n i c t w o Chłopskie otoczy szczególną opie­ ką kulturę i sztukę opartą na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h " ™. P e w n y m n o «• Ibidem, s. 241. »' Ibidem, s. 241. Ibidem, s. 241. 88 «» I b i d e m , s. 198. « Lato, Stronnictwo Chłopskie, program, S t a n k i e w i c z , op. cit., . 285. s statut, instrukcje, Warszawa 1927, [w:] �ir ;!i MIROSŁAWA 72 DROZD-PIASECKA v u m i rozszerzeniem w stosunku do poprzedniego d o k u m e n t u jest w t y m p r z y p a d k u zobowiązanie do objęcia opieką nie wyłącznie różnorodnych f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , lecz i twórczości opartej na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h . P o s t u l a t y P S L " P i a s t " odnoszące się do k u l t u ­ r y i s z t u k i ludowej zostały nieomal dokładnie powtórzone następnie w sformułowaniach a r t . 12 P r o g r a m u S t r o n n i c t w a L u d o w e g o z 1931 r. « . Również w deklaracji ideowo-programowej Ogólnopolskiego Związ­ k u A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j z 1928 r. postulowano w pracy społecznej t e j organizacji n a d r o z w o j e m m a t e r i a l n y m i d u c h o w y m w s i , oprzeć się na "...rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j p r z y należytym uwzględnie­ n i u j e j regionalnych odrębności" . W t y m e n i g m a t y c z n y m sformuło­ w a n i u kryły się oczywiście i p i e r w i a s t k i s z t u k i l u d o w e j , ale zagadnie­ nie to nie zostało szerzej rozwinięte. B r a k stabilizacji gospodarczej w 20-leciu międzywojennym, liczne k r y z y s y , niemożność zapewnienia dostatecznego r y n k u pracy dla l u d ­ ności zbędnej p r o d u k c y j n i e na w s i oraz szereg i n n y c h p r z y c z y n n a t u r y ekonomiczno-społecznej w r a z z szerzącymi się zasadami a g r a r y z m u sto­ ją u podłoża z a k t y w i z o w a n e j działalności ekonomicznej s t r o n n i c t w l u d o ­ w y c h i związków młodzieży w i e j s k i e j również na p o l u s z t u k i l u d o w e j . W 1936 r. na posiedzeniu Zarządu Głównego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " zatwierdzone zostały "zasady działalności gospo­ darczej Związku, mające na celu zorganizowanie i n i c j a t y w y chłopskiej na szerokim froncie gospodarczym mas w i e j s k i c h " . W punkcie 4 c-e, tego d o k u m e n t y czytamy: 72 M I I. 7S "GKG li rozpatrują r u c h spółdzielczy już placówek tów kalnym uwadze, w spółdzielczych przemysłu koronkarstwo domowego itd.); że organizacja sposób użyteczny potężnym gminy n i e istnieje, l u b w z m o c n i e n i a względnie i wspólnoty zdobniczego pracy ... w (zabawkarstwo, c e r a m i k a , cegielnictwo, tych placówek tysiące młodej pożądane klinem i kadry ze w s z e c h miar obcoplemiennego opartej snycerstwo ludowe, n a materiale mieć handlowe i wiejskiej, zbliżenie w s i i m i a s t a , elementu warszta­ tkaniny itd.). Należy ich wykorzystanie intelektualnej istniejących zakresie hafty, ... i n n y c h warsztatów przetwórczości (wikliniarstwo, urzeczywistniając obecnie bezpośrednie w i d o k i r e a l i z a c j i i n i c j a t y w y spółdzielczej, jeże­ n a terenie lo­ na zajęłoby i miejskiej, rozdzielonych eksploatacyjnego" . 74 D o k u m e n t ten jest dla naszych rozważań ważny przede w s z y s t k i m dlatego, że kładzie nacisk głównie na w a l o r y ekonomiczne różnych dzie­ dzin s z t u k i l u d o w e j , ujętej w t y m p r z y p a d k u w r a m y przemysłu domo­ wego i zdobniczego oraz postuluje współpracę między m i a s t e m a wsią 7 1 L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., . 302. s " A r t . 6. D e k l a r a c j i i d e o w o - p r o g r a m o w e j Ogólnopolskiego Z w i ą z k u A k a d e m i c ­ k i e j Młodzieży L u d o w e j 1928 r., "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 2: 1928, s. 16-18. c y t . z a Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. Relacje, materiały, doku­ menty, oprać, zbiór, pod r e d . S . M a l a w s k i e g o , W a r s z a w a 1974, s. 44. » Związek Młodzieży Ibidem, s. 132. 7 74 Wiejskiej RP "Wici" s. 131-132. �73 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J na płaszczyźnie s z t u k i l u d o w e j . W p e w n y m sensie uzupełniała go U c h w a ­ ła Ogólnozwiązkowej K o n f e r e n c j i Koleżanek z 1939 r. Podkreślając zna­ czenie piękna j a k o c z y n n i k a wychowawczego uchwała zalecała zwróce­ nie u w a g i n a te wszystkie m o m e n t y , które "pozwolą poprzez p i e r w i a ­ stek piękna pogłębić i poszerzyć życie duchowe w s i " . P r a k t y c z n i e zaś realizacja tego zamierzenia przebiegać miała poprzez czytelnictwo ksią­ żek, organizowanie przedstawień t e a t r u ludowego, pielęgnowanie pieśni oraz usuwanie ze w s i tandety w sprzętach i zdobnictwie mieszkań w dą­ żeniu do stworzenia własnego s t y l u życia chłopskiego. Naturalną dzie­ dziną p r z e j a w i a n i a się piękna za sprawą k o b i e t y jest ubiór i strój r e g i o ­ n a l n y , h a f t i k o r o n k a r s t w o oraz urządzenie d o m u wewnątrz i zew­ nątrz" 76. S z t u k a l u d o w a zyskała w t y m sformułowaniu nową jakość — wartość estetyczną, oraz stała się r e p r e z e n t a t y w n y m wykładnikiem s t y ­ l u życia w a r s t w y chłopskiej, odróżniającej ją spośród i n n y c h w a r s t w i g r u p społecznych, a zatem zyskała rangę wyróżnika społecznego. 75 Podstawowe myśli i poglądy działaczy s t r o n n i c t w l u d o w y c h z o k r e ­ su I I Rzeczypospolitej w zakresie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j były k o n t y ­ nuowane również w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Przygotowując się do życia w w o l n e j ojczyźnie S t r o n n i c t w o L u d o w e " R o c h " w 1943 r. sfor­ mułowało Deklarację Ideowo-Programową, której pt. 2. głosił, iż " R u c h l u d o w y wyraża niezłomne przeświadczenie, że z r o d z i m y c h p i e r w i a s t ­ ków k u l t u r y l u d o w e j odrodzi się treść k u l t u r y narodowej oraz s t y l ży­ cia p o l s k i e g o " " . Z a w a r t a jest w t y m s t w i e r d z e n i u k o n t y n u a c j a myśli r o m a n t y c z n e j i późniejszej neoromantycznej, które odrodzenie k u l t u r y n a r o d u widziały w k u l t u r z e w a r s t w y chłopskiej. K u l t u r a i sztuka l u d o ­ w a , a przede w s z y s t k i m zawarte w niej rodzime p i e r w i a s t k i , mają w t y m p r z y p a d k u rangę odnowicielską — twórczą n i e t y l k o d l a k u l t u ­ r y l u d o w e j , ale szerzej k u l t u r y narodowej, są życiodajną siłą n a r o d u , na podstawie której odrodzi się on, a z n i m specyficzny s t y l życia p o l ­ skiego. Doceniając t e n społeczny aspekt narodowotwórczy s z t u k i l u d o ­ w e j również Ruch L u d o w y w d e k l a r a c j i ideowo-programowej z 1943 r. futurologicznie określa, iż w przyszłej Polsce sztuka (wespół z nauką) otoczona będzie troskliwą i pieczołowitą opieką oraz stworzone j e j zo­ staną j a k najpomyślniejsze w a r u n k i r o z w o j u . W dokumencie n i e w p r o ­ wadzono rozróżnienia n a sztukę ludową i sztukę elitarną (profesjonal­ ną). T e r m i n s z t u k a obejmuje w n i m całokształt artystycznej twórczości narodu. 78 M i m o l i c z n y c h , cennych u w a g i twórczych pomysłów a n i działacze r u c h u ludowego i młodowiejskiego, a n i inteligencja pochodzenia chłop« Ibidem, s. 167. " Ibidem, s. 168. " L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 338. ™ Deklaracja Programy ideowo-programowa Stronnictw Ludowych Ruchu (1852-1959), Ludowego Warszawa z 1943 r., [w:] 1962, ,s. 276. S. Lato, �MIROSŁAWA 74 DROZD-PIASECKA skiego n i e m i e l i sprecyzowanego poglądu na temat artystycznej twór­ czości plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Koncentrując uwagę na t y c h zja­ w i s k a c h k u l t u r y ludowej, które były zarówno wyróżnikami w a r s t w y chłopskiej, j a k i wartościami g o d n y m i podniesienia do r a n g i narodo­ w y c h w dziedzinie ludowej twórczości artystycznej dostrzegli głównie obrzędy, u s t n y i muzyczny f o l k l o r w i e j s k i , strój regionalny, zdobnictwo oraz przemysł domowy. Również propaganda prasowa k i e r o w a n a do w s i poza nawoływaniem do r e a k t y w o w a n i a ludowego przemysłu domowego w celach k o m e r c j a l ­ n y c h , ochrony "swojszczyzny" przed zupełnym z a n i k i e m i " k r z e p i e n i e m serc" s t w i e r d z e n i a m i , że sztuka ludności w s i jest źródłem n a t c h n i e n i a dla s z t u k i narodowej nie precyzowała właściwie żadnego k o n s t r u k t y w ­ nego stanowiska w odniesieniu do s z t u k i l u d o w e j . Prasa przeznaczona d l a odbiorcy wiejskiego, mająca nieporównanie szerszy zakres oddziały­ w a n i a niż i n t e l e k t u a l n a p u b l i c y s t y k a społeczno-kulturalna wykazywała szczególną nieudolność i b r a k zainteresowania tą problematyką. Poza propagowaniem l i c z n y c h dziedzin przemysłu domowego i cha­ łupnictwa oraz i n f o r m o w a n i e m o n i c h , czasopisma kierowane do w s i lansowały swoisty l i r y c z n y , chłopomański obraz "rodzenia się wszech­ obecnej s z t u k i l u d o w e j , pod strzechą, w czas później jesiennej słoty..., czarodziejskiej w s w y m p r y m i t y w n y m pięknie ... t w o r z o n e j duszą l u d u , duszą słońcem i sokami ziemi zapłodnioną... wiecznie żywą i niezwycię­ żoną" ™. Uczulały wyobraźnię czytelników na nieuczonych grajków — Janków muzykantów; strugających k o z i k i e m pastuszków, których s w o j ­ ska twórczość przenikała duszę, oraz wyrażały s m u t e k z powodu w y m i e ­ r a n i a s z t u k i l u d o w e j w ogóle. Ostrzegały, że sztuka l u d o w a " t a k a cał­ k i e m swoja, odwieczna, prosta, odbiciem będąca swojej ziemi, swej p r z y r o ­ d y , swego nieba, która stała się chlebem żywym artystów" jest obecnie zagrożona zarówno przez obce, fabryczne wzory, j a k i nawoływania do u t r z y m a n i a dawnego c h a r a k t e r u , co powoduje hamowanie j e j swobod­ nego rozwoju. Publicyści " f i l o z o f i c z n i e " m o t y w o w a l i , iż: " t a k i e jest prze­ znaczenie każdego p r y m i t y w u . W miarę r o z w o j u k u l t u r y zamiera n i e uczony skowrończy śpiew duszy człowieka; ustępuje on miejsca róż­ n y m s n o b i z m o m " , ale równocześnie dodając c z y t e l n i k o m o t u c h y do­ w o d z i l i , że sztuka l u d o w a po e w o l u c j i i uproszczeniach powraca " w p o ­ k o r n y c h p r e l u d i a c h szopenowskich, b y wyśpiewać cichą tęskontę czło­ w i e k a " . Kreśląc o p t y m i s t y c z n y w a r i a n t j e j r o z w o j u zaznaczali, iż uprzednio ludzie wiejscy nie doceniali s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h , ale 8 0 81 82 " J. Kłosowski, W czas późnej jesieni.,., 45: 1929, s. 11. D o d a t e k do n r 307 " I l u s t r o w a n e g o 8 0 Z. K a ń s k a , Dorobek 8 1 Z. A n d r z e j e w s k i , l : 1938, s. 22. * Ibidem. 8 5 22. kulturalny Wartość "Kurier Naukowo-Literacki", wsi polskiej, sztuki nr K u r i e r a C o d z i e n n e g o " , z X I 1929 r. ludowej, " S i e w " , n r 14-15: 1934, s. 176. „Młoda Myśl Ludowa", nr �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J "dziś już z r o z u m i e l i , j a k cenny skarb k u l t u r y narodowej jest powierzo­ n y i c h pieczy, więc niechybnie go przed niebezpieczeństwem zatracenia ochronią, coraz więcej wzbogacać go będą, a c i co ze w s i w zgiełk miast poszli, n a u k i zasób powiększywszy i z s z t u k i rodzimej ciągnąc moc — tworzyć będą rzeczy piękne, rzeczy nowe — k u l t u r y polskiej rozszerza­ jąc zasięg, pomnażając j e j b o g a c t w o " . Czasopisma dla l u d u zachęcały do pracy artystycznej w sferze szeroko pojmowanej s z t u k i l u d o w e j . P r z y t y m powoływały się na j e j wyższość n a d sztuką miejską nie t y l ­ k o w dziedzinie rozwiązań f o r m a l n y c h , ale i walorów m o r a l n y c h : 83 "na dze, w s i n i k t nie wyładowuje a l e po miejska sztuka to, a b y wytwór jest w y t w o r e m ludowa swe swego z wyrachowania motywy t a l e n t u po tego t a l e n t u czerpie to, a b y b r a ć służył d l a g r o m a d y . z a to pienią­ Natomiast sztuka n a z y s k i służy t y l k o l u d z i o m bezpośrednio z przyrody, bogatym... natomiast sztuka m i e j s k a ze s z t u k i ludowej... j a k b y się doskonaliła i przerabiała do g u s t u k l i j e n t a " . 84 Z t y c h względów sztuka ludowa, która jest uzewnętrznieniem t a l e n ­ tów chłopskich i służy całemu środowisku, w i n n a być przez ludność wiejską szczególnie pielęgnowana, doskonalona i rozwijana. W w y n i k u oddziaływania ideologii r u c h u ludowego, k o n k r e t n e j p r a ­ cy działaczy chłopskich oraz prasy przeznaczonej dla w s i zainteresowa­ nie sztuką ludową w organizacjach l u d o w y c h i związkach młodzieży w i e j s k i e j polegało głównie na pielęgnowaniu f o l k l o r u , pieśni, obrzędów dorocznych i r o d z i n n y c h , zwyczajów oraz inscenizacjach t e a t r u l u d o w e ­ go czy obrzędowego. Koła w i c i o w e urządzały przedstawienia teatralne, wieczornice po­ łączone z tańcami i śpiewami. Zakładały chóry, kapele, t e a t r y a m a t or­ skie, przygotowujące młodzież zawodowo k o n k u r s y rolnicze, dbały o w y ­ chowanie fizyczne i poziom przysposobienia wojskowego. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j przywiązywały wagę do podnoszenia e s t e t y k i mieszkań i zagród chłopskich przez dobór odpowiednich m e b l i i obrazów oraz za­ kładanie ogródków k w i a t o w y c h p r z y domach. Wszystkie koła związków młodochłopskich pielęgnowały strój l u d o w y (regionalny), głównie zaś koła k r a k o w s k i e i łowickie, ale nie noszono go na codzień, lecz wyłącz­ nie z okazji większych świąt, obchodów i t d . Świętem pozwalającym za­ prezentować u b i o r y poszczególnych regionów k r a j u były przede wszy­ s t k i m dożynki. Rekultywację s t r o j u na szerszą skalę uniemożliwiały n i e p r z y c z y n y świadomościowe, ale ekonomiczne. Był on b o w i e m drogi. N a ­ t o m i a s t próby odnowienia zniszczonych ubrań przodków dawały opacz­ ne r e z u l t a t y , n a temat których n e g a t y w n i e wypowiadał się K. M a j . Z t y c h samych powodów (ekonomicznych) równie nie najlepsze efekty przynosiły wysiłki szycia strojów r e g i o n a l n y c h dla potrzeb teatrów l u ­ d o w y c h . Względy ekonomiczne zadecydowały o t y m , że strój l u d o w y odegrał również rolę czynnika dezintegrującego społeczność wiejską. N a s » K a ń s k a , op. cit., s. 176. 8 1 S . B a ń c z y k , O sztukę ludową, " W i c i " , n r 3: 1935, s. 4. �MIROSŁAWA 76 | \ DROZD-PIASECKA jego zakup m o g l i sobie pozwolić jedynie najzamożniejsi gospodarze. Sprzyjało to rozdźwiękom społecznym w obrębie w s i . Co więcej, stroje ludowe zaczęli nosić i n t e l i g e n c i podszywający się pod chłopów. Z a i s t n i a ­ ła więc paradoksalna sytuacja, że właściwie głównie i c h cechował . W pracach kół młodzieżowych począwszy od l a t 3 0 - t y c h coraz więk­ szego znaczenia nabiera zdobnictwo ludowe. N p . sekcje żeńskie ze szcze­ gólnym p i e t y z m e m zajmowały się hafciarstwem, co pozwalało i m n i e t y l k o specyficznie zdobić wnętrza izb koła, ale sprzedawać i wytwarzać dla siebie w y s z y w a n e obrusy, ręczniki czy bieliznę. Haftując k o r z y s t a ­ no zazwyczaj z wzorów t r a d y c y j n y c h , lecz nie ograniczano i n d y w i d u a l ­ nej i n w e n c j i artystycznej. P r z y t y m często zdarzało się, że n i e t r z y m a ­ no się ściśle wzorów regionalnych, ale dość swobodnie przenoszono m o ­ t y w y z jednego regionu na d r u g i (np. haft k u r p i o w s k i , wołyński i k a ­ szubski na teren Wielkopolski). Chętnie zajmowano się również k o r o n ­ k a r s t w e m (głównie w Małopolsce), w y e i n k a r s t w e m i n a l e p i a n k a m i (prze­ de w s z y s t k i m w Łowickiem), które bardzo szybko przeniosły się poza granice macierzystych regionów. W programach kursów żeńskich roz­ w i j a n o — postulowany przez I . Solarza przedmiot " z d o b n i c t w o " — n a bazie t r a d y c y j n y c h surowców i r o z w i j a n y c h twórczo elementach regio­ n a l n y c h . Nauce i w y c h o w a n i u plastycznemu służyło również M u z e u m Ludoznawcze Wielkopolskiego Z M W otwarte w 1936 r > 83 : Z i n n y c h f o r m artystycznej działalności plastycznej propagowano t k a c t w o (szczególnie wyrób kilimów i dywanów). W y r o b y te zdobiły świetlice i d o m y ludowe, a także były zbiorowo zbywane. Starano się również, aby b u d y n e k i sprzęty w lokalach kół utrzymać w r e g i o n a l ­ n y m s t y l u . Dobrą reklamą s z t u k i l u d o w e j były w y s t a w y organizowane przez młodzież zrzeszoną w kołach dla mieszkańców w s i , n a których prezentowano swój dorobek w t y m zakresie. K u l t u r a i sztuka l u d o w a w ideologii i działalności związków młodowiejskich służyć miały podkreśleniu specyficznych cech nie t y l k o sa­ mej w a r s t w y chłopskiej, ale i całego n a r o d u . Ujawniać, że posiada ona własną kulturę, cenną dla r o z w o j u k u l t u r y ogólnonarodowej. Nawią­ zywały do wątków r o m a n t y c z n y c h , iż dzięki zachowaniu i r o z w i j a n i u rodzimej twórczości, m i m o zabiegów wynaradawiających w okresie za­ borów, naród zachował swą odrębność i j e j świadomość. Sztuka była w t y m p r z y p a d k u poważnym a r g u m e n t e m . Doceniana przez gros i n ­ teligentów i w y b i t n y c h przedstawicieli n a r o d u znakomicie egzempli­ fikowała wartości k u l t u r y chłopskiej wobec i n n y c h w a r s t w społecznych. K u l t u r a ludowa, a w t y m j e j dorobek a r t y s t y c z n y , miały być ponadto źródłem konsolidacji społeczeństwa polskiego. Stąd szereg poczynań związków młodowiejskich, mających n a celu zaprezentowanie j e j "poza własnym środowiskiem (np. dożynki regionalne czy ogólnopolskie, p r z e d ­ stawienia teatralne w mieście). Sztuka l u d o w a pielęgnowana w środo8 5 L e c h , op. cit, s. 235. �••w SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 77 wiskach e m i g r a c j i polskiej sprzyjała i n t e g r a c j i różnych g r u p wychodź­ ców, pozwalała zaznaczyć odrębność w stosunku do i n n y c h narodowości, a w konsekwencji umacniała poczucie przynależności narodowej. Dzięki k u l t y w o w a n i u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j młodzież wiejska zyskiwała okazję " d o wyrażania przeżyć i upodobań a r t y s t y c z ­ nych" oraz sama uczestniczyła w akcie tworzenia j e j n o w y c h w a r ­ tości, przez co uwrażliwiała się na piękno (np. biorąc a k t y w n y , twórczy udział w przedstawieniach t e a t r a l n y c h o p a r t y c h n a obrzędowości l u ­ dowej), pokonywała nieśmiałość. Wszystkie te c z y n n i k i powodowały u g r u n t o w a n i e się przekonań o wyjątkowej r o l i i miejscu rodzimej k u l ­ t u r y i s z t u k i w k u l t u r z e narodu, a j e j pielęgnowanie stwarzało okazję zaimponowania zarówno środowisku w i e j s k i e m u , j a k i m i e j s k i e m u . N p . ogólna fascynacja p r z e d m i o t a m i rękodzieła ludowego sprzyjała rodze­ n i u się w środowisku w i e j s k i m d u m y z jego s z t u k i , podziwianej w m i a ­ stach oraz uczuciowemu wiązaniu się z j e j wartościami. O d uzdolnień a r t y s t y c z n y c h młodzieży w i e j s k i e j i potrzeb r u c h u młodochłopskiego za­ leżała n a t o m i a s t selekcja treści i f o r m używanych j a k o t w o r z y w o do dalszego a k t y w n e g o j e j rozwijania. Jednocześnie zaś radość tworzenia wartości czysto k u l t u r a l n y c h stała się udziałem dużej liczby młodzieży chłopskiej, umożliwiając j e j przeżywanie nowego rodzaju satysfakcji. W ideologii i działalności organizacji l u d o w y c h i związków młodzie­ ży w i e j s k i e j k u l t u r a i sztuka l u d o w a oraz kojarzone z n i m i wartości podporządkowane były ideologicznym treściom społeczno-politycznym. P r z y t y m sztuka l u d o w a pełniła szczególną funkcję "usługową" wzglę­ dem szeroko pojmowanego f o l k l o r u . Była swoistą oprawą uświetniają­ cą organizowane i m p r e z y o charakterze obrzędowo-tradycyjnym. Jej poszczególne dziedziny i elementy (jak n p . zdobnictwo i strój l u d o w y ) w y k o r z y s t y w a n e były również d l a podkreślenia z jednej s t r o n y odręb­ ności w a r s t w y chłopskiej, z d r u g i e j tożsamości k u l t u r y narodowej. Zgodnie z d u c h e m regionalizmu i a g r a r y z m u otaczano j e opieką, c h r o ­ niono, r e a k t y w o w a n o ( m . i n . gromadzono różne j e j w y t w o r y w m u ­ zeach, pokazywano n a w y s t a w a c h itp.), a nierzadko szczegółowo opisy­ w a n o oraz d o k u m e n t o w a n o , traktując j a k o niepodważalny dorobek w s i i całego n a r o d u . W y d a j e się jednak, że zamierzenia działaczy l u d o w y c h nadania sztuce l u d o w e j w a l o r u ogólnonarodowego n i e zostały w pełni zrealizowane. P l a s t y k a l u d o w a pozostała bardziej wyznacznikiem k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , niż świadectwem s z t u k i n a ­ rodowej. Należy wspomnieć o jeszcze jednej f u n k c j i , jaką pełniła sztuka l u ­ dowa w środowisku w i e j s k i m , a mianowicie — ekonomicznej. Szczegól­ n i e doniosłej n a terenach ubogich, o n i s k i m uprzemysłowieniu i u r b a ­ nizacji, gdzie pod określeniem przemysł d o m o w y ( l u d o w y , rękodzieło 86 «• Ibidem, s . 236. �I MIROSŁAWA 78 DROZD-PIASECKA I U i l u d o w e czy chałupnictwo) kryły się j e j potencjalne możliwości zapewnienia zarobku najbardziej potrzebującym. | IDEA S T Y L U NARODOWEGO j !' !. ; ;: ' ; i l I ji ] =: ] ) ] , j I 1 : | ] j ! ' • | : A SZTUKA LUDOWA H i s t o r y c z n y f a k t zjednoczenia n a r o d u w granicach własnego, n i e p o d ległego państwa zrewolucjonizował postawy twórcze artystów profesjo¬ n a l n y c h . Sztuka w s p a r t a a u t o r y t e t e m i opieką państwa ożywiła i zintensyfikowała życie artystyczne. Zaistniały możliwości stosunkowo nieskrępowanego j e j r o z w o j u oraz swobodnego p r z e n i k a n i a awangardowych idei i kierunków z i n n y c h krajów. Powstały nowe uczel­ nie artystyczne, rozbudowywano dawne. Tworzono nowe działy p l a s t y ­ k i (w zakresie w y s t a w i e n n i c t w a , g r a f i k i użytkowej, a zwłaszcza p l a k a ­ t u ) , poszukiwano n o w a t o r s k i c h rozwiązań f o r m a l n y c h i technicznych. Starano sie sprostać ówczesnym potrzebom s z t u k i wnętrza w dziedzinie t k a c t w a , c e r a m i k i , wyrobów z m e t a l u etc. Błyskawicznie dojrzewały t e poglądy na sztukę którymi od l a t k i l k u n a s t u epatowały sie środowiska twórcze E u r o p y ( F r a n c i i Włoch Niemiec B e l e i i H o l a n d i i czv R o s i i > « W y r a z e m zewnętrznym teso buineeo życia artystycznego wielości k i e ' runków i o r i e n t a c j i była ilość stowarzyszeń i ugrupowań t w ó r c z y c h Nastąpiła istna eksplozja sformułowań n o w y c h idei teoretycznych, programów, manifestów i propozycji a r t y s t y c z n y c h , którym towarzyszy¬ ły k o n k r e t n e realizacje. Równocześnie pewna grupa artystów programowo przeciwstawiała się wpływom obcym, stawiając sobie za cel stworzenie s z t u k i polskiej o odrębnym, n a r o d o w y m obliczu, zwłaszcza przez nawiązywanie do p o l skiej p l a s t y k i l u d o w e j . Zaznaczył się o n w twórczości niektórych for¬ mistów. Później reprezentowali go W. Skoczylas, Z. Stryjeńska, J . Szczep k o w s k i oraz artyści kontynuujący tradycje " P o l s k i e j S z t u k i Stosow a n e j " (W. Jastrzębowski, J . Czajkowski, K . Stryjeński). Gorącym rzecznikiem t y c h dążeń był J . Warchałowski. Środowisko twórców profesjonalnych rozdarte więc zostało d y l e m a tern polegającym z jednej s t r o n y na chęci "służenia ideowym i estetycznym potrzebom odradzającego się p a ń s t w a " z d r u giej zaś "wzmożonemu poczuciu wolności i wynikającemu stąd d ą ż e n i u d o a u t o n o m i z m u s z t u k i " *» Te zdawałoby się prze¬ ciwstawne k i e r u n k i myśli twórczej występowały j e d n a k łącznie, w e w z a j e m n y m powiązaniu, uzupełniając się i wzbogacając, a n i e j e d n o k r o t n i e i wykształcając stanowiska pośrednie. M . W a l l i s , Sztuka W a r s z a w a 1956, s. 5. 8 7 »»J. Starzyński, 1973, s. 43. »• Ibidem, s. 43. polska Polska dwudziestolecia. droga do Wybór samodzielności pism w z lat sztuce, 1921-1957, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 79 Podporządkowanie s z t u k i r y g o r o m "służby" narodowej było w P o l ­ sce ideą obowiązującą od dawna. Hołdowało j e j już Oświecenie (i s z t u ­ ka klasycyzmu), a dla R o m a n t y z m u stała się ona wręcz dyrektywą. W y ­ wodził się z niej cały ówczesny p r o g r a m m a l a r s t w a narodowego, łączą­ cy specyficzne pojmowanie narodowego posłannictwa a r t y s t y . P o z y t y ­ w i z m wniósł do niej nowe elementy głosząc rodzaj społecznego u t y l i t a r y z m u s z t u k i (któremu usiłowali przeciwstawić się bracia Gierymscy, S. W i t k i e w i c z , J . Sygietyński, opowiadając się bardziej po stronie a u t o ­ nomicznych dążeń r e a l i z m u i impresjonizmu). A l e równoczesny nawrót idei r o m a n t y c z n y c h w postaci N e o r o m a n t y z m u k i e r u j e się znów n a stworzenie s t y l u narodowego i jedności narodowej s z t u k i . Odwoływa­ nie się do narodowego i n s t y n k t u artystów polskich miało więc swoje h i ­ storyczne i tradycjonalistyczne uzasadnienie A l e nie wystarczyło już ono a r t y s t o m najmłodszego pokolenia, ponieważ t y p a r t y s t y ideologa, społecznika, działacza n i e mógł w pełni zaspokoić i c h aspiracji twór­ czych. M o m e n t odzyskania niepodległości państwowej oznaczał d l a większośści artystów polskich (w k r a j u i za granicą) przede w s z y s t k i m "przeła­ manie niewolniczego »kompleksu« narodowej służebności i otwarcie n i ­ czym już n i e ograniczonych perspektyw u p r a w y s z t u k i »jako takiej«" « . I c h tęsknota do szerokich internacjonalistycznych idei wywołała dąże­ nie do dobrowolnej zamiany służby Polsce na pojętą w nowoczesnym duchu służbę Sztuce. Pionierzy s z t u k i nowoczesnej na gruncie p o l s k i m n i e w y z n a w a l i j e d ­ n o l i t e j o r i e n t a c j i estetycznej. Nowatorskie poszukiwania m . i n . k o n s t r u k t y w i s t y c z n e i abstrakcjonistyczne połączone z postawą radykalną w sen­ sie społecznym podejmują artyści zorganizowani w grupie "ekspresjo­ nistów p o l s k i c h " (1917-1918), którzy w 1922 r. przybierają nazwę " f o r ­ mistów" i poznańskiego " B u n t u " ; " B l o k " (w l a t a c h 1923-1926); " P r a e sens" (w latach 1926-1929); " A r t e s " (1929 r.); "Artyści R e w o l u c y j n i " (1930 r.); " G r u p a K r a k o w s k a " (1933 r.); "Czapka F r y g i j s k a " (1934 r.). Równolegle, j a k b y w odpowiedzi na artystyczne p r o g r a m y " a w a n g a r ­ d y młodych", rodzi się fala programowego t r a d y c j o n a l i z m u reprezento­ wanego m . i n . przez "Wileńskie T o w a r z y s t w o Artystów Plastyków" (powstałe w 1920 r.) oraz skupioną wokół warszawskiej Zachęty grupę " P r o A r t e " (1921 r.); T o w a r z y s t w o " S z t u k a " (założone jeszcze w 1897 r.); grupę K P — " K o m i t e t P a r y s k i " (powstałą w 1924 r.) występującą z p r o ­ g r a m e m twórczej k o n t y n u a c j i postimpresjonizmu. K u t r a d y c j o n a l n y m koncepcjom s z t u k i narodowej skłaniają się również kolejne u g r u p o w a ­ n i a byłych"wychowanków A k a d e m i i Warszawskiej, n p . " B r a c t w o św. Ł u ­ kasza" (1925 r.), "Szkoła Warszawsza" (1929 r.), "Loża W o l n o m u l a r s k a " »• Ibidem, s. 441 »' s. 47. Ibidem, �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A •80 (1932 r.), " G r u p a C z w a r t a " (1936 r.) i "koloryści" sympatyzujący z " k a p i s t a m i " , m . i n . " Z w o r n i k " (1929 r.), " P r y z m a t " (1933 r.). Kompromisowego j a k b y rozwiązania między zdobyczami s z t u k i no¬ woczesnej a narodową tradycją poszukują w 20-leciu międzywojennym m . i n . " R y t m " ( u t w o r z o n y w 1922 r.); " B r a c t w o Św. Łukasza"; Cech A r ­ tystów Plastyków — "Jednoróg" (założony w 1925 r.); skupiający g r a fików " R y t " . Przesuwają one p u n k t ciężkości d y s k u s j i estetycznej z za- i 1 : 1 92 ! i i! I gadnień ideologicznych i p r o g r a m o w y c h na kwestię w a r s z t a t u i t z w . dob¬ rego rzemiosła. Rolę podobną spełniał w zakresie sztuk d e k o r a c y j n y c h założony w 1926 r. " Ł a d " . Po okresie z a n i k u Polski z m a p y E u r o p y zamanifestowanie odręb­ ności narodowej było niewątpliwą koniecznością kulturalną i p o l i t y c z ną. Młode państwo potrzebowało sztuki, która b y podkreślała jego i n ­ dywidualność, odrębność i niezależność wobec i n n y c h . Zadaniem a r t y ­ stów było więc stworzenie s z t u k i ogólnonarodowej reprezentującej w sposób najbardziej godny dążenia i aspiracje Polaków nie t y l k o na f o r u m k r a j o w y m , ale i zagranicznym. Inicjatywę tę od samego począt­ k u popierało państwo nie t y l k o wspierając sztukę poczynaniami p r o g r a ­ m o w o - o r g a n i z a c y j n y m i , ale i kierując pod j e j adresem k o n k r e t n e za­ mówienia o iakie zabiegały różne ówczesne u e r u o o w a n i a artystyczne Jest rzeczą zrozumiała ze w t a k i e j s y t u a c j i ograniczenie się wyłącznie do i n s p i r a c j i f o l k l o r e m i sztuka l u d o w a nie było iuż w stanie sprostać n o w e m u zamówieniu społecznemu t v m bardziei że w Europie i świe cie miały miejsce zupełnie odmienne t r e n d y w twórczości a r t y s t y c z n e j . Sztuka ludowa k t ó r a o d e b r a ł a wiodąca r o l e w hnrł7pnin ś w i a d o m n ś H n a rodowei i w a l c e o s t y l n a r o d o w y n a przełomie X I X i XXZr m u s i - f e siłą rzeczy pełnić f u n k c j e inne w życiu samodzielnego p a ń s t w ! " f |! h j |I j' i I h j ; S y m p t o m a t y c z n y jest f a k t , iż w y m o g i propagandy państwowej w dziedżinie prezentacji d o r o b k u k u l t u r a l n e g o n a r o d u poza g r a n i c a m i k r a j u zbiegają się z a m b i c j a m i i i n t e n c j a m i samych rodaków. R e p r e z e n t a t y w ne jest w t y m p r z y p a d k u stanowisko J . Orynżyny piszącej o ekspozycji polskiej przygotowanej na wystawę przemysłu artystycznego w M o n z y k M e d i o l a n u (w 1923 r.), a pokazanej uprzednio w Warszawie" D z i s i a j . . . , k i e d y u s t a l o n e są już g r a n i c e R z e c z y p o s p o l i t e j , należy już i w t y m j ; swojskim i : grafią. G d y b y rozgardiaszu n a s z e ubogie k r a c i a s t e k i l i m y wileńskie sztuki dekoracyjnej ustalić g r a n i c e między | , reprezentować miały p o l s k i przemysł I i ją go t y l k o w Warszawie), ! ' l i z o w a n y m , że k u l t u r a p o l s k a n i e posunęła się od c z a s u , k i e d y aniołowie p i l i miód artystyczny (upewniano nasza propaganda sztuką c z y też h a f t y wyrobiłaby a etno- Kola Polek n a s , że r e p r e z e n t u - opinię w świecie c y w i - u P i a s t a Kołodzieja" •«. •* Ibidem, s. 48-49. '* J . O r y n ż y n a , n r 5: 1923, s. 56. Wystawa przemysłu artystycznego w Monzy, „Południe", �81 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J W obliczu mnogości prądów i kierunków a r t y s t y c z n y c h mecenat pań­ s t w a n i e był od razu zdecydowany, co do tego, j a k i m siłom i t e n d e n ­ c j o m powierzyć swe zamówienie. Młodzi i starsi tradycjonaliści głosili m . i n . poprzez deklarację S t o ­ warzyszenia M a l a r z y " P r o A r t e " (powstałego w 1921 r. p r z y warszaw­ skiej Zachęcie), iż: " T w o r z y się stowarzyszenie artystów malarzy, m a ­ jące na celu rozwój m a l a r s t w a polskiego o p a r t y n a zgodnej z d u c h e m n a r o d o w y m s z t u k i polskiej, przekazanym j e j przez największych m i ­ strzów" »*. Stanowisko bardziej eklektyczne zajęło "Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków" (kolebka późniejszej Szkoły Wileńskiej) pod p r z y ­ wództwem L . Slendzińskiego, głosząc postulat, " a b y na różnych d r o ­ gach osiągnięte zdobycze artystyczne stały się glebą plenną, z której w y k w i t n i e sztuka ojczysta w renesansowej pełni i bogactwie. A g d y to nastąpi, wówczas obwołamy S z t u k i Polskiej »Południe«" •«. Równocześnie obchodzące w 1922 r. 25-letni jubileusz Towarzystwo Artystów Polskich " S z t u k a " podsumowując dotychczasowy dorobek przypominało o swoich h i s t o r y c z n y c h u p r a w n i e n i a c h do "rządu dusz" w odrodzonym państwie. P r o g r a m " S z t u k i " głosił zaniechanie p r a k t y k n a r z u c o n y c h a r t y s t o m p o l s k i m przez najeźdźców: "zerwanie z podpo­ rządkowaniem s z t u k i w y m o g o m c h w i l i i p o b u d k o m szlachetnym, lecz artystycznie u b o c z n y m " * . Postulował natomiast skojarzenie wysiłków artystów polskich w s z y s t k i c h zaborów w e wspólnej pracy n a usługach s z t u k i czystej, " b y twórczość polska ze s w y m i wewnętrznymi narodo­ w y m i cechami weszła jako odrębna całość w swoisty t o n , w harmonię s z t u k i światowej" w. Przypominało, iż "praca ta była owocna. Hasła głoszone przez »Sztukę« przeniknęły twórczość artystyczną okresu p o ­ przedzającego odrodzenie polityczne. Dziś uznają j e wszyscy, nawet c i najmłodsi, wypierający się poprzedników, co t o r o w a l i i m drogę" *». Członkowie " S z t u k i " — m i m o różnicy stanowisk a r t y s t y c z n y c h — s t a n o w i l i w I I Rzeczypospolitej zwartą, solidarną i wpływową grupę, która n i e rezygnowała ze swej reprezentatywnej r o l i , u g r u n t o w a n e j m . i n . w y s t a w a m i zagranicznymi oraz ścisłym związkiem z grupą k i e ­ rowniczą A k a d e m i i K r a k o w s k i e j . I c h oddziaływanie rozciągało się rów­ nież na działającą od 1854 r. instytucję społeczną T o w a r z y s t w o P r z y j a ­ ciół Sztuk Pięknych, zajmującą się organizowaniem w y s t a w a r t y s t y c z ­ n y c h w K r a k o w i e . N o w e i n i c j a t y w y "profesorskiego" Towarzystwa " S z t u k a " zmierzały do instytucjalnego i c h rozszerzenia i u g r u n t o w a n i a . •« Stowarzyszenie Powszechna Wystawa Artystów Krajowa, Malarzy "Pro 8 5 "Południe", n r 1: 1921, s. 2 n a d l . » "Sztuka" 1897-1922, K r a k ó w 1922, s. 10. »7 Ibidem, a. 11. »8 Ibidem, s. 12. 6 — Etnografia Polska X X V I I / 1 Arte", Poznań 1929, s. 58. [w.] Katalog działu sztuki. �MIROSŁAWA 82 i H il 'j [j < ;i ¡1 I [| ji |i i 'j I i j j ! ! ! ] ] | I i j i i ] j i . • DROZD-PIASECKA U k o r o n o w a n i e m t y c h zabiegów było u t w o r z e n i e w 1923 r. Polskiego I n ¬ s t y t u t u Sztuk Pięknych. Placówka ta nie t y l k o starała się przejąć p e w ­ ne f u n k c j e nieobjęte mecenatem państwa, ale usiłowała stworzyć A k a ­ demię zarówno w r o z u m i e n i u uczelni, j a k i najwyższego a u t o r y t e t u a r ­ tystycznego w k r a j u Państwo szukając "złotego środka" między różnymi tendencjami a r ­ t y s t y c z n y m i , a kierujące się w y b o r e m d r o g i najbardziej r e p r e z e n t a t y w ­ nej dla kształtowania s z t u k i narodowej uwzględniającej zarówno p o s t u ­ l a t narodowej odrębności, tradycje własnego obszaru k u l t u r o w e g o , j a k i współczesne dążenia artystyczne (będące c e n t r a l n y m p u n k t e m zainte¬ resowań międzynarodowych), skierowało swoja uwagę na zespół treści reprezentowanych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " i W. Jastrzębowskiego — i n s t y t u c j i reprezentującej tradycje ludowego rzemiosła a r t y s t y c z nego. Zrzeszeni w j e j ramach organizacyjnych twórcy, s k u p i e n i wokół W. Jastrzębowskiego, najszybciej dostosowali się do ówczesnego zamów i e n i a społecznego. Zadecydował o t y m f a k t , iż obok uzdolnień a r t y stycznych u p r a w i a l i o n i różne d y s c y p l i n y s z t u k i (np. architekturę, m a larstwo, grafikę artystyczną i użytkową, rzeźbę, architekturę wnętrz, meblarstwo, t k a c t w o , medalierstwo) oraz p o t r a f i l i stosunkowo łatwo i szybko realizować wspólny p r o g r a m a r t y s t y c z n y * » . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " powstały w 1913 r., wchłonąwszy uprzednio grupę " A R M i R " ( A r c h i t e k t u r a , Rzeźba, M a l a r s t w o i Rzemiosło), zrzeszającą przedstawicieli t y c h gałęzi s z t u k i (m. i n . a r c h i t e k t a A . Szyszko-Bohusza, rzeźbiarzy H . K u n z e k a i W. Koniecznego, m a l a r z y : K. Młodzianowskiego, J . Blicharskiego, W. Jastrzębowskiego, J . Rembowskiego oraz B. Lenarta) oraz i n n y c h artystów m a l a r z y , rzeźbiarzy, architektów i wysoko k w a l i f i k o w a n y c h rzemieślników. Po zakończeniu I w o j n y światowej p r o g r a m i d e o w o - f o r m a l n y W. Ja¬ strzębowskiego w y z n a w a l i również J . Szczepkowski (twórca rzeźby ka¬ meralnej i architektonicznej), W. Skoczylas (rzeźbiarz i g r a f i k ) , Z. S t r y jeńska (malarka i p r o j e k t a n t k a gobelinów), J . C z a j k o w s k i (architekt). Twórczość t y c h artystów stała się z czasem s y n o n i m e m "pierwszego s t y l u narodowego" w I I Rzeczypospolitej. Jego geneza wywodziła się z wcześniejszych p o l i c h r o m i i J . M a t e j k i , m e b l i i g r a f i k i S. Wyspiańskie¬ go oraz n o r w i d o w s k i e j " c y r k u l a c j i idei piękna", których s t y l t e n był rozwinięciem i kontynuacją. O programie swej pracy artystycznej W . Jastrzębowski pisze: "Pragnęliśmy n i e muzealną, realizować sztukę, j a k się elitarną, lecz przenikającą wówczas życie w mówiło »dla jego codziennej wszystkich«, rzeczywistości. '» S t a r z y ń s k i , op. cit., s. 61-62. 1 0 0 form Ogólna przyczyną zajmowano ) aprobata ukształtowanego późniejszych i uznanie stylu, ataków się szczegółowo. kryły trudności w sobie ciągłego awangardy, niebezpieczeństwo ich przetwarzania, a l e n a początku skostnienia co sprawami stało się tymi nie �83 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Walka z brzydotą ówczesnej pseudostylową, w y d a w a ł a świadczenia rzystwa S. Witkiewicza, Polska Sztuka a r c h i t e k t u r y i m i e s z k a n i a , z przemysłową tandetą n a m się pilną koniecznością. Mieliśmy już z a . « o b ą to znaczy Stosowana, stylu działalność zakopiańskiego, działalność Wyspiańskiego^ Nie do­ Towa­ odpowiadało n a m to j e d n a k " " i . Dlatego też kierując się w stronę koncepcji stworzenia polskiej s z t u ­ k i dekoracyjnej na bazie całej s z t u k i l u d o w e j (a nie, j a k chciał S. W i t ­ kiewicz, wyłącznie góralszczyzny), wnikają w istotę j e j treści. Pragną dokładnie poznać proces twórczy łącznie z zagadnieniami t e c h n i c z n y m i , na których znajomość kładą duży nacisk; "chcą zrozumieć odrębności regionalne, nie zaś przenosić sztucznie gotowe m o t y w y powstałe w ści­ słym związku, ze zdobionym przedmiotem, na jakieś inne, obce m u f o r ­ m y plastyczne, j a k to propagował ostatecznie W i t k i e w i c z " . Z tego p o w o d u bliższa i m była działalność T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana" (Kraków 1901 r.), "gdyż szukała ona w y r a z u odręb­ ności narodowej w twórczości całej Polski, włączając w to i a r c h i t e k t u ­ rę dworów i dworków, kościołów m a l o w a n y c h , bóżnic, architekturę m a ­ łych miast i sprzętów" , chociaż sądzili, "że jest w t y m coś z chłopomaństwa i z b y t surowego stosowania motywów l u d o w y c h j a k o dekora­ c j i powierzchniowej. Polska Sztuka Stosowana nie negowała znaczenia rzemiosła i materiału w twórczości plastycznej, lecz... znaczenia tego nie doceniała" Jednak n r o e r a m Towarzystwa przygotował e r u n t twór¬ com pragnącym'czynnie tworzyć samodzielnie nowe wartości w t e j sztuce . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " podjęły, swą pracę kontynuując, a n a w e t rozwijając myśl przewodnią poprzedników, choć w nieco zmienionej formie. N i e stawiano w n i c h problemów a r c h i t e k t u r y czy rzeźby j a k o oddzielnych dziedzin p l a s t y k i , lecz raczej starano się zagadnienia te roz­ wiązywać w małych f o r m a c h , a w e w s z y s t k i c h w y t w a r z a n y c h p r z e d ­ m i o t a c h stosowano k r a j o w y surowiec. I s t o t n y wpływ na w y r a z i c h twór­ czości wywierała strona techniczna pracy, którą artyści eksponowali. P r z e d m i o t y powstające wówczas nosiły już pewne odrębne cechy n a r o ­ dowe. " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " prowadziły k i l k a działów, n p . pracownię batikarską, l i t e r n i c t w a , i n t r o l i g a t o r s t w a . Dążeniem całej t e j g r u p y b y 102 103 1 0 4 10s 1 0 1 W. Jastrzębowski, tów Krakowskich" 1 0 2 styki i "Ładu", J . H u m u 1, Twórczość polskiej w latach Geneza, program i wyniki działalności "Warszta­ " P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1951, s. 14. Wojciecha 1918-1939, Jastrzębowskiego, [w:] Z zagadnień pla­ oprać, zbiór, pod r e d . J . Starzyńskiego, W r o c ł a w 1963, s. 67-68. "'Jastrzębowski, iw Ibidem, 1 0 5 Z powiązań czej op. cit., s. 14. s. 14. czasem Polska Sztuka Stosowana wyłączyła ze s w e j z przemysłem, a pod jej s z y l d e m r o z u m i a n o b l i s k i e j t e m u , do czego artystycznym. działalności określenie dążyli młodzi twórcy n a r o d o w e j sztuki szkoły sprawę zdobni­ w'rzemiośle �84 i; \. ;; i, !; ij MIROSŁAWA ło stworzenie nowoczesnej s z t u k i , która według n i c h n i e mogła n a r o dzić się z jakichś cech zewnętrznych o r n a m e n t u czy pewnej ogólnej l i n i i — s y l w e t y , lecz była sprawą głębszą — odnoszącą się do narodzin innego sposobu myślenia. P r z y t y m wszelkie poszukiwania nowoczesno¬ ści za wszelką cenę, j a k to robiła secesja, uważali wyłącznie za c h w i l o wą manierę i metodę, której s t a r a l i się przeciwstawiać. |i "»Warsztaty Krakowskie« H artystów Ij warzystwem wzajemnej i DROZD-PIASECKA — j a k pisze o identycznych zapatrywaniach W. Jastrzębowski — n i e były n a sztukę, n i e byliśmy a d o r a c j i . Były p r o w a d z o n e Lecz zasadnicza tendencja: mienie właściwości Talent i indywidualność istotną fanaberią, ; doskonała znajomość rzemiosła materiału — tworzywa osobista twórczości n i e mówiło się w i e l e , serdecznie związanymi minionych« H projekty M łu i papierowe, i nowinkarstwo form« i tzw. n i e oparte nimi zrozu­ kształtowania formy. podstawą według n a s stawały się O charakterze narodowym Zwalczaliśmy »motywów na tandetę, ludowych«. dostatecznej naszej dotychczasowych naśladownictwo Zwalczaliśmy znajomości t z w . »modernę«. Uważaliśmy, zastąpienie problemów. i t e c h n i k i oraz to w y p ł y w a ł o s a m o , byliśmy przecież z Polską. stosowanie były bez tej p o d s t a w y bez możliwości r o z w o j u . to¬ d y s k u s j e i p r z e c i w s t a w i a n e różne poglądy. Szukaliśmy l o g i c z n y c h i właściwych rozważań narastających 1 grupą bynajmniej jest nie¬ wy­ Polakami »stylów artystyczne techniki i materia- że chęć w y n a l e z i e n i a »nowych błędem i manierą pozbawioną ; wszelkiego z n a c z e n i a " ». ;': J; \\ j! ?i ii ni ]; |: j! j' \[ ! Najpoważniejszym zamówieniem n a r o d u i rządu młodego państwa pod adresem twórców profesjonalnych było zaprezentowanie z j a k n a j lepszej s t r o n y d o r o b k u k u l t u r y n a r o d u na f o r u m międzynarodowym, Okazją taką była Międzynarodowa W y s t a w a S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r . Stanowiła ona dla Polaków pierwszą próbę prezentacji d o r o b k u n a r o d u i własnej t r a d y c j i k u l t u r a l n e j po odzyskaniu samodziel­ nego b y t u państwowego. Ten k o n k r e t n y p a t r i o t y c z n o - a r t y s t y c z n y obowiązek powierzono do realizacji właśnie twórcom s k u p i o n y m wokół W. Jastrzębowskiego. Organizacją całego przedsięwzięcia, na które państwo przeznaczyło znaczne fundusze, zajął się J . Warchałowski (stojący od początku p r z y T o w a r z y s t w i e "Polska Sztuka Stosowana", "Warsztatów K r a k o w s k i c h " i późniejszego "Ładu") oraz grupa entuzjastów artystów wciągniętych przez niego do współpracy (m. i n . Z. i K . Stryjeńscy, J . Czajkowski), a związanych wspólną ideą estetyczną . A r t y s t y c z n a idea s z t u k i sto¬ sowanej, s z t u k i użytkowej znalazła w osobie J . Warchałowskiego n a j gorliwszego propagatora, k o n t y n u a t o r a filozoficzno-estetycznej myśli 10 107 ; ! Jastrzębowski, 108 ] j słuszne tendencje • rzywem ¡j. n i u uwagi kryły warunkującej od op. pewne w użytkowej ext., s. 1"7. Dodać niebezpieczeństwo znacznym stopniu i artystycznej należy, konstrukcję strony że polegające i przedmiotu, te na zdawałoby fascynacji tym samym co w się two- oddale- konsekwencji prowadziło do w y p a c z e n i a p i e r w o t n i e słusznej idei. !.-. is, I 1 0 7 P o r . szerzej M. R o g o y s k a , 1925, [w:J Z zagadnień..., s. 24 n . Paryskie zwycięstwo sztuki polskiej w roku �i I 85 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J C. K. N o r w i d a głoszącego hasła s z t u k i związanej z życiem w P r o m e t h i dionie, gdzie pisał: "sztuka stasowana, tylko wówczas wejdzie w życie, gdy wszystkie rzemiosła zgłębione będą p r z e z autorów, gdy m a s z y n i e zostanie oddane niej należy, a rękodziełu pozostawi się to, co m u właściwe, tajniki to, co do gdy przemysł zro­ z u m i e korzyści z j e d n o c z e n i a ze sztuką..., gdy w r e s z c i e społeczeństwo, bez oglądania się n a modę i w z o r y go p o k o l e n i a " 108 obce, u w i e r z y w siłę twórczą współczesnego m u a r t y s t y c z n e ­ . W ekspozycji wzięły udział prace m . i n . J . Czajkowskiego (projek­ t a n t a p a w i l o n u polskiego), W. Jastrzębowskiego (autora m a l a t u r na ścia­ nach p a w i l o n u ) , H . K u n y (rzeźby) oraz malowidła Z. Stryjeńskiej czer­ piącej natchnienie ze scen l u d o w y c h . Zestaw eksponatów obejmował stylizowaną szopkę ludową, p r z e d m i o t y użytkowe, r y s u n k i a r c h i t e k t o ­ niczne, i l u s t r a c j e książek oraz p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j , k i l i m y , b a t i k i , ceramikę, zabawki, h a f t y , k o r o n k i etc; następnie kapliczkę J . Szczep­ kowskiego, salę jadalną p r o j e k t u W. Jastrzębowskiego, gabinet p r o j e k ­ t o w a n y przez M . Kotarbińskiego, kiosk z a p r o j e k t o w a n y przez K . S t r y jeńskiego — j e d y n y k o m e r c j a l n y element s z t u k i — gdzie w y p o c z y w a ­ no i oglądano występy zespołu góralskiego B a r t k a Ob roc ht y. Ponadto oddzielnie pokazano dorobek k r a j o w y c h uczelni przemysłowo-artystyczn y c h w zaznaczeniem i c h odrębności. Ogółem polska ekspozycja uzyska­ ła 172 nagrody( w t y m 36 G r a n d P r i x ) , plasując się bezapelacyjnie na • p i e r w s z y m miejscu nagrodzonych wystawców. Wśród artystów p o l s k i c h największą ilość nagród (które przyznawano według eksponatów i dzia­ łów) o t r z y m a l i : J . Czajkowski (w dziale a r c h i t e k t u r y , za w y r o b y z że­ laza, m e t a l u , meble, zespół wnętrza, t k a n i n y ) , Z. Stryjeńska (za dekora­ cję architektoniczną, t k a n i n y , ilustracje książek, afisze), W. Jstrząbows k i (za meble i zespół wnętrza, architekturę, m a l a r s t w o ścienne — sgra¬ f f i t o , szkło, zabawki); J . Szczepkowski (za meble w r a z z kapliczką, rzeź­ bę w drewnie), K . Stryjeński (za architekturę, prace w d r e w n i e i skó­ rze, t k a n i n y ) . Pod względem ilości p r z y z n a n y c h nagród artyści c i w y ­ wodzący się z T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", jego p r o g r a ­ mów i sformułowań jeszcze wcześniejszych, b y l i niejako i n d y w i d u a l ­ n y m i zwycięzcami całej W y s t a w y P a r y s k i e j . Prace i c h uderzały swoją odrębnością. Oprócz p i e r w i a s t k a narodowego dominowała w n i c h i n d y ­ widualność i pasja twórcza artystów, którzy odrzucając wszelkie n a l e ­ ciałości u d o w o d n i l i , że stać i c h n a samodzielne myślenie wynikające z t r a d y c j i , a j e d n a k nowe. T r i u m f polskiej s z t u k i dekoracyjnej na W y s t a w i e P a r y s k i e j był więc sukcesem l i n i i i p r o g r a m u artystycznego nie istniejącego już od I p i e r w ­ szej w o j n y światowej T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", prze- 1 0 8 C y t . za J . W a r c h a ł o w s k i , k ó w 1828, s. 18. Polska sztuka dekoracyjna, Warszawa-Kra- �MIROSŁAWA 86 DROZD-PIASECKA jętych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " (a później i " Ł a d " ) . F a k t ten naszym zdaniem pobudza do r e f l e k s j i . Sprawą ważną jest odpowiedź na pytanie, czy podobny efekt mógłby być uzyskany, g d y b y ekspozycję p r z y g o t o w a l i twórcy o innej o r i e n t a c j i artystycznej reprezentujący bar­ dziej " a w a n g a r d o w e " spojrzenie na sztukę? K r y j e się za n i m również sugestia, czy wówczas oblicze tzw. s z t u k i narodowej przyjęłoby o d m i e n ­ n y w y r a z . Odpowiedź nie jest jednak prosta. Być może, t a k . N i e n a l e ­ ży jednak zapominać o t y m , że polska "awangarda a r t y s t y c z n a " dopie­ ro się rodziła i reprezentowała mnóstwo kierunków, n i e zawsze jeszcze w pełni w y k r y s t a l i z o w a n y c h i sprecyzowanych. Co więcej, odbiorca k r a ­ j o w y był nadal przywiązany do szeregu idei neoromantycznych, określa­ jących w sposób zasadniczy stosunek do s z t u k i l u d o w e j i j e j r o l i w ży­ ciu n a r o d u . Często to, co narodowe, kojarzyło m u się z t y m , co l u d o ­ w e l u b oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , i nie był jeszcze p r z y g o t o w a n y do pozytywnego p r z y j m o w a n i a s z t u k i nowoczesnej. Przykładem może być reakcja na wystawę "formistów" otwartą w 1922 r. w salonie C. G a r lińskiego w Warszawie. Spotkała się ona nie t y l k o z b o j k o t e m p u b l i c z ­ ności, ale śmiechem i d r w i n a m i k r y t y k i . Co więcej, biorący w n i e j udział malarze przez k i l k a l a t nie b y l i dopuszczani do eksponowania swoich prac w warszawskiej Zachęcie ™ . Równocześnie nawoływania do tego, iż " w o l n a Polska m u s i mieć swój odpowiednik, pewną reprezentację artystyczną, narodową d l a ce­ lów p r o p a g a n d y " « « , opierały się na przeświadczeniu, że należy w p r o ­ wadzać w życie hasła przygotowane już o d l a t , c z y l i szeroko p o p u l a ­ ryzujące sztukę i przemysł l u d o w y . I c h w y s t a w y na r y n k a c h zagranicz­ n y c h cieszyły się niebywałym powodzeniem i , j a k przypuszczano, " z n u ­ żona rozgardiaszem kubizmów i futuryzmów oraz kalejdoskopicznym ścieraniem się indywidualizmów Europa, po d a w n e m u tęskni do s t y ­ l u " " i . Z tego względu " w niemocy twórczej zanurza się w ożywczych zdrojach p r y m i t y w u szukając l e k u i c u d u " Sztuka l u d o w a jest więc dla niej zbawieniem. Jej cechami głównymi są b o w i e m ciągłość t r a d y ­ c j i i twórczość zbiorowa. Właśnie one przyciągają indywidualistów za granicą. W k r a j u natomiast najlepszą wyrazicielką t e j i d e i jest sztuka stosowana, która właśnie z t e j p r z y c z y n y zasługuje na szczególną opie­ kę, propagandę w Polsce i poza j e j granicami, a także masowe wdroże­ nie do przemysłu i h a n d l u . J . Warchałowski organizator i komisarz polskiej ekspozycji na W y ­ stawie P a r y s k i e j odwoływał się do największych osiągnięć s z t u k i p o l 9 i»» P o r . H . sztuki Czesława Garlińska-Zembrzuska, Działalność Garlińskiego, [w:] Z zagadnień..., s . 313-314. » • J . J a n k o w s k a , Pawia n i Ibidem, s. 13. i " Ibidem, s. 13. krasa, wystawowa "Południe", n r 2: 1922, s. 13. salonu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 87 LUDOWEJ s k i e j , które przed odzyskaniem niepodległości zaznaczyły się właśnie w tzw. sztuce stosowanej, czerpiącej wiele ze s z t u k i l u d o w e j . Idee neoromantyczne były więc w p e w n y m s t o p n i u wspólną platformą porozu­ mienia " p o k o l e n i a " , j a k i e reprezentował oraz twórców zaangażowanych przez niego do realizacji ekspozycji w y s t a w o w e j i nie kolidowały z ocze­ k i w a n i a m i większości społeczeństwa polskiego wychowanego na t r a ­ d y c j i neoromantycznej. Nie bez znaczenia pozostaje chyba również f a k t , że w y s t a w a miała miejsce w 1925 r., czyli przed p r z e w r o t e m m a j o w y m , k i e d y siły l e w i c y były jeszcze znaczne. Kręgi lewicowe reprezentowały w dziedzinie s z t u k i poglądy zbliżone do określenia, że co ludowe, to równocześnie narodowe. W y d a j e się więc wysoce prawdopodobne, że w i n n y c h okolicznościach i p r z y oddaleniu W y s t a w y Paryskiej w cza­ sie, obowiązujący w sztuce polskiej " s t y l n a r o d o w y " mógłby przybrać nieco odmienne oblicze i przesunąć akcenty z ludowości bardziej w k i e ­ r u n k u nowoczesności. Za t a k i m r o z u m i e n i e m przemawia argument o d ­ chodzenia artystów profesjonalnych od s z t u k i l u d o w e j po zakończeniu Wystawy. M i m o ogromnego powodzenia ekspozycji polskiej na W y s t a w i e Pa­ r y s k i e j głosy k r y t y c z n e podkreślały b r a k n a n i e j p l a s t y k i scenicznej (m. i n . prac S. Wyspiańskiego, Frycza, braci Pronaszków, D r a b i k a , R u s z c z y c a ) , a endecka "Myśl Narodowa", stojąc na gruncie obrońców sztu­ k i narodowej (skupionych głównie w Zachęcie) zarzucała pominięcie n a ­ szej s k r o m n e j , ale rodzimej s z t u k i "z d w o r e m o g a n k u w s p a r t y m na k o ­ l u m n a c h , z świetlicą o w i e l k i m k o m i n i e , z naszą chatą okrążoną p o d ­ cieniami, o s t r o p i a s t y m d a c h u " " . Dodając, że mogliśmy również p o ­ kazać polichromię " z motywów r o d z i m y c h , t a k piękną i artystyczną, j a k ją kiedyś proponował Mehoffer do k a t e d r y płockiej" Międzynarodowy t r i u m f artystyczny, chociaż nie pociągał za sobą korzyści h a n d l o w y c h a n i propagandowych w k r a j u (np. w z o r e m i n n y c h krajów nie przystąpiono do masowej p r o d u k c j i i powielania u n i k a l n y c h eksponatów), wynikał — j a k się wydaje — z atrakcyjności naszej s z t u ­ k i , która potrafiła dostosować o r y g i n a l n y s t y l n a r o d o w y do wpływów najbardziej nowoczesnych a r t y s t y c z n y c h tendencji europejskich z k u b i z m e m włącznie, n i e tracąc p r z y t y m n i c z narodowej s p e c y f i k i . N a f a k t t e n zwracała uwagę szczególnie prasa francuska. 113 1 Polska p l a s t y k a dekoracyjna w t y m okresie pozostawała pod ży­ w o t n y m wpływem s z t u k i l u d o w e j , j e j samorodnej s t y l i z a c j i oraz dążeń »1« P o r . A . P o t o c k i , Wystawa sztuki dekoracyjnej w Paryżu, " S z t u k i Piękne", 15 1 X 1 9 2 5 , s. 566; A . H u s a r s k i , Triumf Polski na wystawie w Paryżu, " W i a d o ­ mości L i t e r a c k i e " , n r 115: 1925; [T. B.], Wystawa sztuk dekoracyjnych w Paryżu, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , n r 23: 1925. A . M o c z y 1 s k i, 1925, n r 1, s. 1'1. »5 ibidem, s. 11. 1 1 4 Melancholikom dla rozrywki, "Myśl Narodowa", maj �88 «I ¡1 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA do stworzenia s t y l u narodowego n a bazie bogatych zasobów f o r m a l n y c h s z t u k i l u d o w e j , czyli problemów a k t u a l n y c h od czasów S. W i t k i e w i c z a , i K . Matlakowskiego, i nie podejmowała ona jeszcze k u b i z m u j a k o o d ­ rębnego k i e r u n k u praktycznej działalności. A l e istniejąca od 1917 r. w K r a k o w i e grupa "formistów" realizowała często swoje koncepcje plastyczne bliskie ekspresjonizmowi na bazie k u b i s t y c z n e j s t y l i z a c j i . Dlatego też w y d a j e się prawdopodobne, iż f o r m i z m wpłynął na n o w o ­ czesny retusz użytkowej s z t u k i polskiej eksponowanej n a W y s t a w i e . Wpłynął lecz nie zdołał zatrzeć oddziaływania źródeł ówczesnej twór­ czości rodzimej wywodzącej się z i n s p i r a c j i sztuką ludową i secesyjnej stylizacji. Chociaż w odczuciu a u t o r k i sprawą otwartą jest kwestia, czy formiści polscy u z y s k a l i ekspresję kubistyczną dzięki i n s p i r a c j i rozwią­ zaniami f o r m a l n y m i stosowanymi przez sztukę ludową, czy też zasady kubistyczne t r a n s p o n o w a l i na sztukę ludową. Niestety m i m o sukcesu międzynarodowego polska s z t u k a d e k o r a c y j ­ na nie weszła na r y n e k f r a n c u s k i czy europejski, a n a w e t nie została zaprezentowana w k r a j u . Była przygotowana — w b r e w założeniom s z t u ­ k i dekoracyjnej i użytkowej — j e d y n i e do jednorazowego pokazu. Świetnie dobrane eksponaty n i e miały zabezpieczonych możliwości r e ­ p r o d u k c j i rękodzielniczej czy przemysłowej, co przekreśliło nadzieje n a nasycenie r y n k u obcego p r z e d m i o t a m i polskiej s z t u k i użytkowej oraz wywołało rozgoryczenie i frustrację zarówno organizatorów przedsię­ wzięcia, j a k i artystów biorących w n i m udział. Równocześnie rozwijała się k r y t y k a w y s t a w y zarówno francuska, j a k i p o l s k a " . Podkreślała ona j e j nienowoczesność polegającą m . i n . na bezradności w p o d e j m o w a n i u i zastosowaniu do celów s z t u k i ostatnich zdobyczy t e c h n i k i . Równocześnie n i e b r a k u j e głosów broniących j e j z p u n k t u widzenia kubistycznego n o w a t o r s t w a . K r y t y k a k r a j o w a i zagranicza ustosunkowuje się również do poszczególnych eksponatów p o l ­ skich. Jej opinie są jednak bardzo odmienne i sprzeczne. W poglądach Francuzów przeważają oceny p o z y t y w n e a r c h i t e k t u r y . W. Jastrzębowskie­ go, z k o l e i w k r a j o w y c h negatywne. Natomiast w odniesieniu do m a l a r ­ stwa Z. Stryjeńskiej głosy k r y t y c z n e są a k u r a t odwrotne. W opiniach p u ­ b l i c y s t y k i polskiej o dziełach poszczególnych artystów odbijają się różne orientacje i prądy artystyczne oraz ścierają się poglądy na temat awangardy i t r a d y c j o n a l i z m u w sztuce. Sprowadzają się one do uznania tego, co w sztuce polskiej jest nowatorskie, przeciwsta­ wiając i m apoteozę tego, co polskie, często ludomańskie i liryczne. K o n ­ frontacja f r a n c u s k i c h i polskich w y p o w i e d z i n a t e m a t ekspozycji p o l ­ skiej na w y s t a w i e oraz dzieł poszczególnych artystów biorących w n i e j udział wskazuje, iż Francuzom łatwiej było opiniować samą a r c h i t e k t u ­ rę p a w i l o n u i rzeźbę H . K u n y niż poszczególne dzieła, gdzie niezbędna 6 Ogólnie p u b l i c y s t y k a e u r o p e j s k a uznała imprezę za z d e c y d o w a n i e nieudaną. �89 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J była znajomość polskiej t r a d y c j i artystycznej. Stopień znajomości u c z u ­ ciowego natężenia w y p o w i e d z i decydował o różnicy i rozbieżności t y c h poglądów. M i m o u w a g polemicznych sukces p a r y s k i naszej ekspozycji zadecy­ dował o t y m , że prezentowaną t a m sztukę ośrodki zagraniczne zaczęły traktować j a k o a d e k w a t n y obraz s z t u k i polskiej. P a w i l o n s z t u k i p o l ­ skiej uznano za o f i c j a l n y polski s t y l państwowy również w k r a j u , p o d ­ porządkowując m u całokształt działań a r t y s t y c z n y c h o charakterze r e ­ p r e z e n t a c y j n y m . Koncepcja " s t y l u narodowego" w w y d a n i u artystów biorących udział w W y s t a w i e stała się od t e j c h w i l i dominującą na n a j ­ bliższe lata. Znalazła ona w y r a z w urządzaniu naszych placówek d y p l o ­ m a t y c z n y c h , nowo wznoszonych gmachów państwowych i p u b l i c z n y c h , w plakacie, książce, monecie, c z y l i w całokształcie przejawów s z t u k i , której patronowało państwo. W y s t a w a P a r y s k a wniosła n o w e spojrzenie n a sztukę ludową (czy samorodną). Ogólne wrażenia odbiorców pozwalały wnioskować o p r z e ­ sycie " r o d z i m y c h " tematów i " s w o j s k i c h " motywów nużących zwiedza­ jących, którzy oczekiwali bardziej nowoczesnych rozwiązań w zakresie dekoracji wnętrz i s z t u k i stosowanej. W konsekwencji ogromna więk­ szość projektantów — platyków zaczęła oddalać się coraz bardziej o d doświadczeń s z t u k i l u d o w e j . E f e k t e m tego było zjawisko, że zarówno polskie rzemiosło, j a k i przemysł a r t y s t y c z n y skłaniały się coraz bardziej k u u t y l i t a r y z m o w i i k o n s t r u k t y w i z m o w i hołdującemu w a r s z t a t o w i , p o d ­ porządkowanemu bez reszty materiałowi i narzędziom " . K r y t y c z n y stosunek do s z t u k i l u d o w e j wpłynął od samego początku również na p r o f i l n o w e j placówki artystycznej, a m i a n o w i c i e założonej (przez grupę profesorów m . i n . J . Czajkowskiego i W. Jastrzębowskiego oraz i c h uczniów Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie) w 1926 r. w Warszawie Spółdzielni Artystów Plastyków " Ł a d " . Powstanie j e j było swojego rodzaju reakcją na krytykę oraz nowe potrzeby w dzie­ dzinie s z t u k i użytkowej. Celem spółdzielni było propagowanie estetyki wnętrza mieszkalnego przez p r o j e k t o w a n i e i wyrób przedmiotów przemysłu artystycznego ( m e t a l o p l a s t y k i , c e r a m i k i , meblarstwa, tkactwa) oraz całkowitych urzą­ dzeń wnętrz. W swej działalności opierała się na osiągnięciach p r a c o w n i doświadczalnych warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, zamierzając j e kontynuować. " Ł a d " n i e wysuwał haseł n o w y c h , lecz pragnął wcielać w życie te, które r e a l i z o w a l i jego członkowie od w i e l u l a t . Jego naczelną zasadą stała się dewiza: doskonałość f o r m y , surowca i w y k o n a n i a . P r o ­ d u k c j a spółdzielni miała charakter u n i k a t o w y i nie mogła wpłynąć na ogólny poziom p r o d u k c j i k r a j o w e j , t y m bardziej że r y n e k nasz opano­ w a n y był przez modę sięgania do wzorów zagranicznych w p r o d u k c j i 7 A . W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki ludowej tystycznym XIX i XX wieku, W r o c ł a w 1953, s. 87-08. 1 1 7 w polskim przemyśle ar­ �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA masowej oraz dominowała w n i m niechęć do wprzęgania artystów w c y k l p r o d u k c j i fabrycznej. " Ł a d " dzięki oparciu się na i n d y w i d u a l n e j pracv a r t y s t y i wysoko k w a l i f i k o w a n e g o rzemieślnika zaczął jednak skutecznie konkurować z d r o g i m i m e b l a m i pseudostylowymi, fabryczną ceramiką i k i l i m i a r s t w e m . Co więcej, odegrał znaczną rolę w kształto­ w a n i u gustów estetycznych mieszczaństwa. Utwierdzał on w przeko­ n a n i u inteligencję miejską, iż jego w y r o b y mogą z powodzeniem zdo­ bić wnętrza zamożnych domów, wyrażając w y s o k i smak a r t y s t y c z n y i zasobność gospodarzy, nie ustępując przy t y m w z o r o m obcym, a p r z y okazji wyrażać i c h patriotyczne uczucia. Inteligencja, d l a której sztuka narodowa w w y d a n i u artystów zrzeszonych w "Ładzie", stała się syno­ n i m e m s z t u k i polskiej, kreowała swoistą modę właśnie n a jego w y r o b y . " Ł a d " , podobnie j a k " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " , posiadał różne p r a ­ cownie, n p . tkacką, batikarską, meblarską, k o w a l s t w a artystycznego, ce­ r a m i k i i farbiarską, gdzie w y k o r z y s t y w a n o głównie surowiec k r a j o w y . Do szczególnie znacznego r o z k w i t u doszło t u t k a c t w o dekoracyjne i meblarstwo, które (gdyby n i e w y b u c h I I w o j n y światowej) miały szansę stać się p o l s k i m i przemysłami a r t y s t y c z n y m i . S t y l " Ł a d u " opie­ rał się n a dążeniu do integralnego p o j m o w a n i a s z t u k i j a k o całości p r z y równoczesnej dążności do osiągnięcia najwyższego poziomu a r t y s t y c z n e ­ go warsztatu. Respektował wielość i różnorodność wymogów właści­ w y c h poszczególnym d y s c y p l i n o m plastycznym. K a n o n e m ówczesnej m o ­ ralności twórczej była "świadoma i wielostronna u p r a w a a r t y s t y c z n e ­ go rzemiosła, w a l k a o fachowość, kompetencję i a u t o r y t e t należny p r a ­ c o w n i k o m s z t u k i " . N a j e j bazie środowisko artystyczne dążyło do rozszerzenia horyzontów umysłowych, rozległej w i e d z y i p o d b u d o w y teoretycznej wykraczającej poza r a m y bezpośrednio u p r a w i a n e j dyscy­ p l i n y . E f e k t e m t y c h dążeń była w i e l o s t r o n n a działalność plastyczna, p i ­ sarska, a n i e k i e d y i filozoficzna formistów (T. Czyżewskiego, L . C h w i s t ­ ka, S. Witkacego, A . Zamoyskiego i braci Pronaszków) czy filozoficzno-społeczne podłoże koncepcji t e a t r a l n y c h J . O s t e r w y i L . Schillera oraz działalność muzyczna K . Szymanowskiego. Podobna myśl przyświeca­ ła również i n i c j a t o r o m utworzonego w 1930 r. I n s t y t u t u Propagandy S z t u k i (W. Jastrzębowski, W. Skoczylas, K. Stryjeński). Członkowie " Ł a d u " sięgali do t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j i d a w n y c h m e ­ t o d artystycznych, wykorzystując n i e o r n a m e n t y czy kształty przedmio­ tów, lecz doświadczenie techniczne ( m . i n . zasady l o g i k i , szczerość i zro­ zumienie rzemiosła artystycznego) oraz surowce k r a j o w e . Stosunek do s z t u k i l u d o w e j artystów zrzeszonych w "Ładzie" sprowadzał się do zro­ z u m i e n i a zasad l o g i k i , bezpośredniości, wartości t w o r z y w a i narzędzia używanego przez twórcę ludowego. N i e w y k o r z y s t y w a l i o n i zupełnie t z w . motywów l u d o w y c h , a całe podobieństwo t y c h dwóch s p o k r e w n i o 1 1 8 i 1; i; li 1 1 8 Starzyński, op. cit., s. 63. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 n y c h rodzajów s z t u k i polegało na i c h wspólnej prostocie. Zaintereso­ wanie twórczością ludową p r z e j a w i a l i natomiast w p o s z u k i w a n i u s t a ­ r y c h , zapomnianych już rodzajów twórczości. N i e j e d n o k r o t n i e p r o w a ­ dziło to do r e a k t y w o w a n i a i c h t r a d y c j i (co n p . miało miejsce w p r z y ­ p a d k u odrodzenia s t a r y c h obrzędowych dywanów sokolskich o d k r y t y c h przez E. Plutyńską). Pozostając więc pod działaniem i n s p i r a c j i sztuką l u ­ dową t w o r z y l i sztukę dekoracyjną w ściśle określonych (przez W. J a ­ strzębowskiego i i n n y c h ) ramach, starając się uniknąć błędów S. W i t k i e ­ w i c z a propagującego i gloryfikującego wyłącznie sztukę góralską. Z cza­ sem jednak " Ł a d " zaczął hołdować ogólnym tendencjom upraszczania f o r m y , co niestety działo się nieraz kosztem i c h celowości. Poważny cios zadali m u w latach 3 0 - t y c h a r c h i t e k c i traktujący wnętrze jako część składową a r c h i t e k t u r y budynków, a t y m s a m y m uważający siebie za j e d y n i e p r e d e s t y n o w a n y c h do k o m p o n o w a n i a całości. Dążenia i c h zde­ cydowanie bardziej nowoczesne od propozycji "ładowskich" przynoszą ostatecznie zwycięstwo a r c h i t e k t o m , t y m s a m y m zamykając początkowy etap (obejmujący okres blisko ćwierć w i e k u ) t w o r z e n i a się n o w y c h p o ­ jęć w polskiej sztuce dekoracyjnej. W 1939 r. w w y w i a d z i e do "Expressu Porannego", p t . Nasza sztuka dekoracyjna jest naprawdę polska W. J a ­ strzębowski powie: " W sztuce l u d o w e j k r y j e się nasza wspaniała o d ­ rębność, jeśli znając ją i szanując zdobędziemy się na własny i szczery wysiłek twórczy a r t y s t y , otrzymać możemy dopiero w t e d y dzieło nowe, odrębne, a być może, że i p r a w d z i w i e p o l s k i e " " . 9 S t y l n a r o d o w y w sztuce, za którym opowiadał się mecenat i p o l i ­ t y k a k u l t u r a l n a państwa, nawiązywał stale do t r a d y c j i oraz d o r o b k u ekspresjonistów i formistów. F o r m i z m w swoich ambicjach stworzenia s t y l u narodowego w sztuce chętnie odwoływał się do s z t u k i l u d o w e j , ale najbardziej znaczący chyba jest udział p i e r w i a s t k a f o l k l o r y s t y c z n e ­ go w twórczości T. Czyżewskiego (zarówno m a l a r s k i e j , j a k i poetyckiej). W jego najbardziej "kubizujących" kompozycjach pobrzmiewają zapew­ ne echa góralskich świątków i malowideł na szkle, z i c h twardą, " k a n ­ ciastą" deformacją. I być może właśnie t u należy szukać klucza do i c h ekspresji. N p . jego Pastorałki przesycone są nutą l u d o w e j poezji, a w obrazach: "Zbójnik tatrzański" (1919 r.), " M a d o n n a " (1921 r.) peł­ nię w y r a z u osiąga dzięki zastosowaniu wątków l u d o w y c h . W y d a j e się, że T. Czyżewskiego — malarza i poetę — pociąga w folklorze (zwłaszcza góralskim) szorstkość środków i oszczędność w y r a z u , niezależność od ogólnie przyjętych wzorów piękna, najogólniej to wszystko, co można nazwać antyestetyzmem. Ważnym elementem w jego twórczości była więc "ludowość", "dziecinność", którą sami formiści n a z y w a l i " p r y m i ­ t y w i z m e m " . Pod t y m określeniem u k r y w a się właściwa istota jego stylu °. 12 » » " E k s p r e s s P o r a n n y " , z d n . 9 V I I 1939 r. 12 « J.Pollakówna, Tytus Czyżewski — formista, [w:] Z zagadnień..., s . 264. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Na bazie t r a d y c j i ludowej W. Skoczylas stworzył nowoczesny p o l s k i d r z e w o r y t . Poszukując t r a d y c j i narodowej zwrócił uwagę n a sztukę i d r z e w o r y t l u d o w y głównie dlatego, że tradycje drzeworytnicze w P o l ­ sce, sięgające czasów średniowiecza, przetrwały w sztuce l u d o w e j do I poł. X I X w . Zapożyczając z niej — przede w s z y s t k i m z twórczości gó­ ralskiej — odwieczne prawidła kształtowania plastycznego, tematykę, narracyjność, płaszczyznową kompozycję, rozwiązania dekoracyjne i p o ­ czucie r y t m u , stworzył odrębny s t y l d r z e w o r y t u o n o w y c h rozwiąza­ niach f o r m a l n y c h . Przejął t y m s a m y m rolę odnowiciela t r a d y c j i s z t u k i ludowej i twórcy nowoczesnego d r z e w o r y t u polskiego. Głosząc zasady czystości i solidności w a r s z t a t u , poszanowanie specyficznych cech t w o ­ r z y w a i narzędzia oraz skierowując zainteresowanie uczniów do s z u k a ­ n i a i n s p i r a c j i u źródeł s z t u k i l u d o w e j wywarł o g r o m n y wpływ n a ów­ czesną grafikę polską, stworzył szkołę nowego d r z e w o r y t u i uczynił z Warszawy główny ośrodek t e j s z t u k i « 1 . U W. Skoczylasa "zarówno deformacja kształtu, j a k stylizacja b a r w n a opierają się na p r y m i t y w n y m podhalańskim m a l a r s t w i e n a szkle. Dzięki t e m u połączone z egzotycznym u r o k i e m tematów posiadają one zabar­ wienie odrębne p l e m i e n i o w o - n a r o d o w e " * . W jego a k w a r e l a c h z l a t 20-tych n p . "Tece zbójnickiej" (1920 r.) i w "Tece podhalańskiej" (1921 r.) oraz w w i e l u r y c i n a c h oddzielnych stworzył o d p o w i e d n i k m a l a r s k i do epopei K. Tetmajera Na skalnym Podhalu. Pozostają one pod wpływem ogólnej neoromantycznej fascynacji Podhalem. Jednak p i e r w i a s t k a m i najcenniejszymi, które Skoczylas zawdzięcza sztuce l u d o w e j , n i e są ani tematy, a n i m o t y w y s t r o j u i sprzętu, a n i n a w e t deformacje kształtu, lecz zasady k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j . Odkrył o n tajemnicę m o n u m e n t a l ­ ności s z t u k i l u d o w e j i zastosował ją w s w y c h r y c i n a c h . L u d o w e m a ­ l a r s t w o na szkle w y w o d z i się z dawnego m a l a r s t w a kościelnego. Jego r e ­ guły zaś opierały się na zasadach k o m p o z y c y j n y c h wielkiego m a l a r s t w a dawnego, które w twórczości l u d o w e j przechowały się n a j w i e r n i e j . Z a ­ sady te to m . i n . zwarta, surowa płaszczyznowość, s y m e t r i a i r y t m n a ­ dające właśnie cechy monumentalności. F a k t , że Skoczylas przejął j e nie z dawnego m a l a r s t w a , lecz ze s z t u k i podhalańskiej — przepuszczone już przez f i l t r ludowości — nadają jego twórczości zabarwienie odrębne, specyficznie polskie. Dzięki oparciu się na polskiej sztuce ludowej S k o ­ czylas potrafił nadać swej grafice charakter odrębny, odcinający ją ostro od całej pozostałej g r a f i k i europejskiej, a w jego pracach, bodaj n a j ­ silniej dla współczesnej p l a s t y k i , przejawia się odrębność narodowa, i to zarówno w treści, j a k i w f o r m i e . 22 123 j : i i " P o r . szerzej S . B o ł d o k , [w:] Z zagadnień..., s. 209 n. Stowarzyszenie " R e c . Sztuki plastyczne. Wystawy z 25 X 1923 r. W a 11 i s, op. cit., s. 90 n. ! 1 8 8 i• i polskich od marca artystów grafików 1923 r., "Przegląd "Ryt", Warszawski", �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 W ślady W. Skoczylasa poszło w i e l u młodszych twórców, dzięki któ­ r y m g r a f i k a polska zajmowała przodujące miejsce w Europie. Wśród n i c h n a szczególną uwagę zasługuje T. K u l i s i e w i c z , specjalizujący się n i e t y l k o w drzeworycie, ale a k w a r e l i i r y s u n k u , który w 1930 r . w y s t a ­ w i ł w Warszawie swoje prace w całości poświęcone życiu i l u d z i o m w s i góralskiej Szlembark . Również w i e l k i e znaczenie dla wykształ­ cenia s t y l u narodowego w sztuce miała działalność artystyczna E. B a r tłomiejczyka, który bardzo wcześnie stosował w grafice użytkowej ele­ m e n t y ludowe przejawiające się w tendencjach do u j m o w a n i a w f o r m a c h uproszczonych, aperspektywicznych, prymitywizujących oraz Z. S t r y jeńskiej. T a ostatnia czerpała t w o r z y w o do s w y c h a r t y s t y c z n y c h f a n ­ t a z j i przeważnie z polskiego s t r o j u ludowego i staroszlacheckiego. N i k t przed nią n i e eksploatował na taką skalę skarbów zdobnictwa zawar­ t y c h w s t r o j u i sprzęcie l u d o w y m (szczególnie k r a k o w s k i m i podhalań­ s k i m ) . J a k pisze M . W a l l i s " t e same kapoty, chusty, spódnice, gorsety, donice, dzbany, które u i n n y c h m a l a r z y są t y l k o ciekawostką etnogra­ ficzną, m a r t w y m okazem m u z e a l n y m , w j e j u t w o r a c h nabierają jakiejś nie znanej dotąd świetności, barwności ż y c i a " . A r t y s t k a n i g d y n i e kopiowała w i e r n i e s t r o j u czy sprzętu ludowego, lecz jedynie brała z n i e ­ go pewne m o t y w y , które po s w o j e m u przerabiała i przetważała, w y ­ dobywając n a j a w i potęgując zawarte w n i c h w a l o r y artystyczne. P o ­ magała j e j w t y m niezwykła pomysłowość oraz nawiązanie do l u d o w y c h legend i opowieści. 124 12S NAUKOWE ZAINTERESOWANIA SZTUKĄ LUDOWĄ W IIRZECZYPOSPOLITEJ Sztuka l u d o w a w r o z u m i e n i u działalności plastycznej — w przeci­ wieństwie do okresu poprzedniego — stała się obiektem teoretycznych rozważań n a u k o w y c h . W pierwszych latach niepodległości na j e j t e ­ m a t formułowali opinie głównie działacze n a p o l u u a k t y w n i a n i a s z t u ­ k i l u d o w e j , a w okresie późniejszym także i przedstawieciele profesjo­ n a l n y c h środowisk akademickich. Często jednak zdarzało się, że n a u ­ k o w c y b y l i równocześnie rzecznikami o p i e k i artystycznej twórczości ludności w s i i . Prawie każdy działacz n a p o l u r e a k t y w o w a n i a s z t u k i l u d o w e j r e ­ prezentuje w t y m zakresie o d m i e n n y pogląd. M i m o to główne założe2 6 [syn], Ludzie szlembarscy, 1 2 4 Por. T . C i e ś l e w s k i 1 8 5 Wallis, " Z i e m i a " , n r 9: 1930,s. 175. 1 2 8 N a t y m m i e j s c u n i e będziemy szczegółowo prezentować poszczególnych op. cit., s. 189. c z e s n y c h poglądów n a sztukę ludową, j e j specyfikę, wartości t e l n i k a do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Z a g a d n i e n i a itd., odsyłając t e zostały b o w i e m ów­ czy­ omówione zarówno w k o n k r e t n y c h p r a c a c h z tego o k r e s u , j a k i l i c z n y c h i n f o r m a c j a c h o s t a ­ n i e badań p i s a n y c h już po I I w o j n i e światowej. �MIROSŁAWA 94 DROZD-PIASECKA n i a teoretyczno-programowe dają się sprowadzić do wspólnego m i a ­ n o w n i k a : szczególnie pojmowanej opieki nad sztuką ludową. Polegała ona głównie na zdecydowanej niechęci do doszkalania artystów l u d o w y c h w dziedzinie plastycznej czy technicznej oraz na dbałości o nieułatwianie i m pracy i poniekąd " z a k a z i e " stosowania i n n o w a c j i technicznych. Np. H . Schrammówna w krótkiej rozprawie O wartości artystycznej samodziałów ludowych na Wileńszczyźnie ( W i l n o 1927) na s. 9 pisze wyraźnie: "Rozwijać i kształcić pod względem a r t y s t y c z n y m twórców l u d o w y c h nie trzeba — ośrodki s z t u k i l u d o w e j podlegają własnym, n a ­ t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u i zmian, j a k i e potrzeby życia z sobą n i o ­ są — prostota nie umniejsza i c h wartości". Pogląd t e n wywodzący się jeszcze z t e o r i i K. Homolacsa, stawiającej znak równości między sztuką a p r y m i t y w e m , p r a k t y c z n i e wcielał w życie już A. Buszek, z a t r u d n i a ­ jący p r z y p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u batików nieprzyuczone dziew­ częta, a następnie z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i K. Strojeński w zako­ piańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. Stanowisko takie w 20-leciu międzywojennym — częstokroć m o t y w o w a n e również o d m i e n n y m i d y s ­ pozycjami p s y c h i c z n y m i a r t y s t y ludowego i a r t y s t y wykształconego — znaczyło praktycznie pozostawienie s z t u k i l u d o w e j j e j własnemu losowi, specyficzną izolację, która prowadziła do tworzenia się j e j n i e t y k a l n y c h rezerwatów 1 2 7 Od zasady t e j odbiegały jedynie nieliczne koła T o w a r z y s t w a Popie­ rania Przemysłu Ludowego organizując k u r s y i szkoły dokształcające (np. w Wiśniewie dla garncarzy l u d o w y c h , w K a m p i n i e Łowickiej dla hafciarek, w Maciejowicach na potrzeby przędzalni wełny). T o w a r z y s t w o Popierania Przmysłu Ludowego i Polskie T o w a r z y s t w o Krajoznawcze patronowały również akcjom opieki n a d sztuką ludową w szkołach pod­ s t a w o w y c h . Sprowadzały się one jednak do działalności zbierackiej przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , zapoznawaniu z m o t y w a m i l u d o w y m i oraz w p a j a n i u szacunku dla zabytków t e r e n o w y c h . (Szerzej na temat dzia­ łalności T P P L piszemy dalej). 128 Prace teoretyczne osób związanych z przemysłem l u d o w y m i a r t y s ­ t y c z n y m koncentrują się na u w y p u k l a n i u znaczenia s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y artystycznej. Poszukują j e j źródeł, p e r s p e k t y w dalszego r o z w o ­ j u » , omawiają poszczególne dziedziny i drogę rozwojową ideologii p o ­ pierania s z t u k i l u d o w e j Niezależnie od t y c h prac do l a t 30-tych bieżącego stulecia ukazują się liczne p r z y c z y n k i i etnograficzne prace materiałowe dotyczące poszcze­ gólnych wytworów s z t u k i ludowej (np. b u d o w n i c t w a , zabawek, krzyży 12 1 2 7 Por. W o j c i e c h o w s k i , i** Ibidem, 128 Np. H . S c h r a m m ó w n a , tystycznej, 1 3 0 op. cit, s. 88-89. s. 90. Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury W i l n o 1939. Np. J . O r y n ż y n a , Przemysł ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1937. ar­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 i kapliczek, ozdób, w y c i n a n e k i pisanek), a w okresie późniejszym p i e r ­ wsze opracowania syntetyczne (np. E. Frankowskiego, K. Moszyńskie­ go). Największą wartość reprezentują z tego okresu liczne prace T. Se­ w e r y n a , S. U d z i e l i i M . Wawrzynieckiego oraz opracowanie w y c i n a n k i E. Frankowskiego. Interesujące nas zagadnienia, zwłaszcza zwązane z b u d o w n i c t w e m i s t r o j e m l u d o w y m , zawierają ponadto dzieła poświę­ cone różnym dziedzinom k u l t u r y m a t e r i a l n e j n p . K . Moszyńskiego, K . Dobrowolskiego, B. Stelmachowskiej. Ogólne szkice poświęcone p l a s ­ tyce l u d o w e j daje A. Fischer i J . S. Bystroń. Po zakończeniu I w o j n y światowej istniało już w Polsce 5 k a t e d r etnografii, ale pierwsze większe prace i c h adeptów z zakresu s z t u k i l u ­ dowej pojawiają się ok. 1928-1930 r. W t y c h latach obserwujemy też zwrócenie u w a g i środowiska naukowego i artystycznego na ludową rzeź­ bę, m a l a r s t w o i grafikę, czyli tzw. sztukę czystą. Jest to znaczne po­ szerzenie spojrzenia n a działalność artystyczną ludności w i e j s k i e j , które dotąd ograniczało się w zasadzie do t a k i c h dziedzin, j a k b u d o w n i c t w o , strój, szeroko pojmowane zdobnictwo (nierzadko noszące cechy u t y l i ­ tarne, m . i n . w y c i n a n k i , ryzowane czerpaki, malowane skrzynie, cera­ m i k a , k o r o n k i czy h a f t y ) , czy t k a n i n y . W 1928 r. T. S e w e r y n p u b l i k u j e Krakowskie skrzynie malowane, rozpoczynając t y m s a m y m szereg w y d a w n i c t w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . J . S. Bystroń w 1929 r. wydaje jedyną swoją pracę z za­ k r e s u p l a s t y k i Polskie drzeworyty ludowe. W. D y n o w s k i — w y c h o w a ­ n e k k a t e d r y wileńskiej — Barwne kufry z okolic Wileńszczyzny i Pole­ sia (1934 r.), M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935 r.) i Ludowe zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938). Najliczniejsze prace pochodzą j e d n a k spod pióra T. Seweryna. Uczony t e n n i e m a l r o k ­ rocznie p u b l i k u j e większe dzieła, j a k Parzenice góralskie (1930 r.), Tech­ nika malowania ludowych obrazów na szkle (1931 r.), Podłaźniki (1932 r.), Krakowskie klejnoty ludowe (1935 r.) i Polskie malarstwo ludowe (1937 r.). N o t u j e m y również w t y m czasie popularne w p r o w a d z e n i e w zagadnienia s z t u k i l u d o w e j E. Frankowskiego (1928 r.) oraz tegoż autora Sztukę ludową w w y d a w n i c t w i e Wiedza o Polsce (1932 r.). R ó w ­ nież T. S e w e r y n p u b l i k u j e w K a l e n d a r z u I K C w 1938 r. p o p u l a r n y w y ­ kład o sztuce l u d o w e j . W 1939 r. ukazuje się I I cz. t . 2 dzieła K. M o ­ szyńskiego Kultura ludowa Słowian, gdzie pisze on m . i n . o sztuce l u ­ dowej Słowian. Praca ta w n o s i stosunkowo niewiele materiału bezpo­ średnio do zagadnienia polskiej s z t u k i l u d o w e j , daje natomiast n i e ­ z w y k l e ciekawy materiał porównawczy z i n n y c h krajów słowiańskich . 131 Na 1 8 1 pogłębienie etnograficznych A . J a c k o w s k i , Z zagadnień badań s z t u k i l u d o w e j historii i metodologii niewątpliwy badań nad sztuką lu­ dową, Materiały do Studiów i D y s k u s j i z Z a k r e s u T e o r i i i H i s t o r i i S z t u k i , K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką, R. 6: 1955, n r 3-4, s. 352-353. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wpływ miały dotacje z Funduszu K u l t u r y Narodowej, które umożliwi­ ły d r u k zebranych materiałów w r a z z odpowiednią oprawą i l u s t r a c y j ­ ną. W latach 30-tych wzrasta zainteresowanie p r o b l e m a m i teoretyczny­ m i związanymi ze sztuką ludową p o d e j m o w a n y m i przez etnografów i historyków s z t u k i . Przed I wojną światową h i s t o r y c y s z t u k i albo nie w y k a z y w a l i żadne­ go zainteresowania sztuką ludową l u b zdecydowanie ją negowali. Rów­ nocześnie jednak artyści plastycy " z m u s z e n i " b y l i p o t r z e b a m i p r a k t y c z n y m i (zarówno przemysłu ludowego, j a k i s z t u k i stosowanej) podejmować zagadnienia l u d o w e j a r c h i t e k t u r y , zdobnictwa, t k a n i n y , c e r a m i k i i t p . , a w okresie 1917-1922 pod wpływem W. Skoczylasa poszerzyć j e o dziedzinę d r z e w o r y t u ludowego, aby następnie "odkryć" dzięki f o r m i s t o m ludową rzeźbę i m a l a r s t w o. W t y m s a m y m czasie etnografow i e badając ludowe zwyczaje i obrzędy s t y k a l i się z t a k i m i z j a w i s k a m i działalności artystycznej ludności w i e j s k i e j , j a k : p i s a n k i , szopki, w y ­ c i n a n k i i t p . W 1921 r. ukazuje się wartościowe opracowanie K. Steckiego, Ludowe malarstwo na szkle (przygotowane w 1914 r.) oraz t e k a drzeworytów Łazarskiego i prace K. Piwockiego, T. Dobrowolskiego, L . Lepszego. Te f a k t y inspirują również i historyków s z t u k i w z a k r e ­ sie zainteresowań ludową twórczością artystyczną. Koncentrują się o n i głównie na zagadnieniach wpływów i zapożyczeń, starają się ustalić stopień samodzielnego opracowania t e m a t u przez twórców l u d o w y c h rzeźbiarzy czy m a l a r z y (np. K. P i w o c k i ) , podejmują analizy f o r m a l n e . W opracowaniu t y c h problemów opierają się n a wykształconej już m e ­ todzie badań dzieł s z t u k i , którą stosują do obiektów s z t u k i l u d o w e j . Najistotniejsze w i c h pracach jest to, że w c e n t r u m zainteresowań zna­ lazły się zagadnienia teoretyczne związane z kwestią twórczości l u d o ­ w e j , cechy charakterystyczne tej s z t u k i , a także zakres pojęcia s z t u k i l u d o w e j . Mają o n i jednak głównie do czynienia z dziełami w y i z o l o w a n y m i z całokształtu k u l t u r y l u d o w e j , dlatego też ograniczają się w za­ | S [j || I] ii j , i ; ! ! 1 ji j I | i'. .i i li I: sadzie do analizy k o n k r e t n y c h obiektów bez uwzględniania i c h miejsca i r o l i w życiu w s i , pomijając związki zachodzące między specyfiką s z t u k i l u d o w e j a kulturą ludową. Etnografowie natomast stykają się p r a w i e wyłącznie z twórcami l u ­ d o w y m i i środowiskiem, w którym sztuka l u d o w a f u n k c j o n u j e , c z y l i z j e j pełnym i właściwym sensem, starają się przede w s z y s t k i m określić miejsce i rolę danego zjawiska w życiu społecznym w s i , o opis dzieła i jego pełną dokumentację, wyznaczenie zasięgów występowania określ o n y c h f o r m . Nie dysponują oni j e d n a k wypracowaną metodą umożliwiającą podejście do zagadnienia ujmowanego w kategoriach sztuki, J e d n y m i z n i e l i c z n y c h wyjątków są prace T. Seweryna, h i s t o r y k a s z t u k i i etnografa, który w y k o r z y s t u j e podstawy metodologiczne o b u d y s cyplin. Dopiero w latach następnych etnografowie wykorzystując dorobek �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 metodologiczny historyków s z t u k i poszerzają swoje zainteresowania. Podejmują ta kie p r o b l e m y , j a k cechy specyficzne dzieła artystycznego czy k r y t e r i a jego oceny. Równocześnie należy podkreślić, że działalność badawcza i s f o r m u ­ łowania teoretyczne na p o l u s z t u k i l u d o w e j nie pozostawały bierne w o ­ bec a k t u a l n y c h prądów i poglądów w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h tego okresu. Stąd też niewątpliwy wpływ kierunków psychologicznych z w y k l e połączonych z ujęciem socjologicznym (np. w pracach M . Gładysza), czy historyczno-porównawczym (np. u E. Frankowskiego), ewolucjonizm u (w pracach K. Moszyńskiego i częściowo M . Gładysza) czy socjolo­ gicznych (u T. Seweryna i K. Dobrowolskiego). Silnie zaciążył socjologizm na badaniach historyków s z t u k i (np. T . Dobrowolskiego), kierując i c h zainteresowania na istotę procesu twórczego a r t y s t y ludowego czy idealistyczne koncepcje s z t u k i l u d o w e j widzianej ponadczasowo w k a ­ tegoriach czysto f o r m a l n y c h . Wszystkie n i e o m a l prace tego okresu wykazują jednak największy wpływ t e o r i i o sztuce p r y m i t y w u , sztuce dziecka, dyspozycjach twór­ czych u k r y t y c h w każdym osobniku n i e zepsutym przez cywilizację (np. T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i ) « . Główne p r o b l e m y teoretyczne, j a k i e były podejmowane w t y m o k r e ­ sie przez środowisko historyków s z t u k i i etnografów — badaczy s z t u k i , koncentrowały się n a t a k i c h zagadnieniach, j a k : k o n t r o w e r s y j n e w ó w ­ czas określenie l u d o w e j twórczości artystycznej (plastycznej) m i a n e m s z t u k i (np. W. A n t o n i e w i c z , P. S m o l i k , W. L a m ) , sprowadzające się do odpowiedzi na p y t a n i a , czym jest sztuka l u d o w a (K. P i w o c k i , T. D o b r o ­ w o l s k i ) , inaczej, co to jest sztuka ludowa, czy co określamy m i a n e m s z t u k i l u d o w e j (S. Szuman, E. F r a n k o w s k i ) , jaką rolę odgrywają w n i e j j e d n o s t k i twórcze ( M . Gładysz, T. Seweryn). Ponadto T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i , T. S e w e r y n , S. Szuman starają się ustalić cechy ludowego procesu tworzenia, a J . G r a b o w s k i podkreślić różnice między sztuką l u ­ dową a miejską. Przebieg p o l e m i k i prac badawczych na t e m a t kryteriów świadczą­ cych o przynależności danego zjawiska do kręgu s z t u k i l u d o w e j na p l a n pierwszy wysunął s t y l , j a k o b y świadczący najpełniej o t y m , czy dane dzieło jest, czy n i e jest ludowe. Dalsze rozważania wyłoniły kwestię następną, a m i a n o w i c i e sprawę d e f i n i c j i i zakresu pojęcia sztuka l u d o ­ w a , która do d n i a dzisiejszego jest sprawą otwartą. Najwięcej u w a g i t e m u zagadnieniu poświęcił K . P i w o c k i . Naufc©we badania r o l i s z t u k i l u d o w e j w r o z w o j u k u l t u r y poszczegól­ n y c h narodów w i c h p r z e t r w a n i u jako samodzielnych bytów narodo­ w y c h w p r z y p a d k u u t r a t y państwowości, a także j a k o głównego o g n i w a ułatwiającego porozumienie międzynarodowe były doceniane nie t y l k o 2 i« 2 Por. ibidem, s. 351-356. 7 — Etnografia Polska X X V I I / ! �MIROSŁAWA 98 DROZD-PIASECKA w szerokich kręgach społeczeństwa polskiego, ale i w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w t y m szczególnie słowiańskich. Zagadnienia te były żywo dyskutowane i szeroko propagowane w 2 0 leciu międzywojennym. I c h waga i znaczenie zdawały się nie budzić wątpliwości w kręgach k u l t u r a l n y c h E u r o p y . D o w o d e m tego jest f a k t , iż w 1926 r. pracująca w Lidze Narodów Międzynarodowa K o m i s j a Współpracy I n t e l e k t u a l n e j wysunęła propozycję ożywienia współpracy międzynarodowej na drodze badań różnorodnych problemów związanych ze sztuką ludową. Etapem wstępnym t e j działalności było zwołanie I Międzynarodowego Kongresu S z t u k i L u d o w e j (pod p a t r o n a t e m L i g i Narodów), która odbyła się w 1928 r. w Pradze. Na Kongres p r z y b y l i przedstawiciele Europy, obu A m e r y k i E g i p t u . Polskę reprezentowała 7-osobowa delegacja z prof. A . Fischerem i prof. K . T i c h y m na czele. Przekonanie, iż poznanie s z t u k i l u d o w e j danego n a r o d u pozwala l e ­ piej zrozumieć jego dążenia, kulturę, a także b u d z i i r o z w i j a w z a j e m n y szacunek narodów towarzyszyło w s z y s t k i m r e f e r a t o m wygłoszonym n a Kongresie. Referenci z krajów słowańskich (gdzie s z t u k a l u d o w a była nadal żywa i wszechobecna w życiu "codziennym) podkreślali j e j w p ł y w na charakter poszczególnych narodów, na twórców profesjonalnych, a w s k r a j n y c h wypowiedziach zawdzięczali sztuce l u d o w e j wolność, a n a w e t istnienie (przedstawiciel Jugosławii P. Ibrowac). Pogląd t e n uzasadniano t y m , że dzięki sztuce l u d o w e j naród n i e ginie n a w e t w s y ­ t u a c j i u t r a t y własnej państwowości, ponieważ l u d zawsze tańczy, rzeźbi, śpiewa, h a f t u j e , tworząc swoistą skarbnicę, z której czerpią artyści z korzyścią dla k u l t u r y narodowej. N i e t r u d n o dostrzec w t y m p r z y p a d ­ k u żywotność i d e i r o m a n t y c z n y c h . Sukcesem K o n g r e s u było podjęcie uchwały powołującej stałą mię­ dzynarodową Komisję Badań S z t u k i L u d o w e j i F o l k l o r u (Commision I n t e r n a t i o n a l e des A r t e s et T r a d i t i o n s Populaires), w skład której w e ­ szli przedstawiciele w s z y s t k i c h państw (z P o l s k i prof. A . Fischer). S t a ­ t u t t e j K o m i s j i precyzował, iż celem j e j jest praca d l a rozwinięcia w z a ­ jemnego zrozumienia ludów i dążeń człowieka, m i m o istniejących odrę­ bności właściwych każdej c y w i l i z a c j i . Jego realizacja przebiegać miała w płaszczyźnie organizowania k o l e k t y w n e j działalności i prac wspól­ nie prowadzonych, ułatwiania badań porównawczych obyczajów i z w y ­ czajów ludów oraz międzynarodowej k o o r d y n a c j i badań podobieństw i różnic istniejących między c y w i l i z a c j a m i » » . I n n y m ważnym postanowieniem Kongresu była decyzja o urządze­ n i u międzynarodowej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w Bernie w 1934 r. P r o ­ g r a m w y s t a w y przewidywał szerokie uwzględnienie zagadnień plastycz­ n y c h , rzemieślniczych, m u z y k i , w i d o w i s k scenicznych. Niestety wobec » dowej i, M P o r . L . H o l b a n , Statut Międzynarodowej i Folkloru, " L u d " , t. 38: 1947, s . 610-613. Komisji dla Spraw Sztuki Lu­ �99 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J piętrzących się trudności głównie n a t u r y politycznej do p r z y g o t o w y w a ­ nej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j m e doszło. Niedługo po Kongresie, w t y m s a m y m r o k u odbyła się w R z y m i e Międzynarodowa Konferencja S z t u k i L u d o w e j , na której powołano do życia w każdym k r a j u Komisję S z t u k i L u d o w e j . W t e n sposób w P o l ­ sce powstała K o m i s j a S z t u k i L u d o w e j (Commission Nationale Polonaise des A r t s Populaires). W 1930 r. odbył się I I Międzynarodowy Kongres S z t u k i L u d o w e j w B e l g i i (Bruksela, A n t w e r p i a , Leodium), w którym wzięli udział ze s t r o n y polskiej prof. A. Fischer, prof. E. F r a n k o w s k i oraz J . Cierniak. Jego t e m a t e m p r z e w o d n i m była " S z t u k a l u d o w a w w i d o w i s k a c h d a w ­ n y c h i współczesnych". Podjęte n a dużą skalę prace w dziedzinie s z t u k i l u d o w e j E u r o p y w latach 30-tych naszego stulecia zostały zahamowane narastającymi trudnościami wynikającymi głównie z s y t u a c j i politycznej. Ostatecznie przerwał je w y b u c h I I w o j n y światowej. Dopiero w 1947 r. odbyła się w Paryżu I I I Konferencja Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ ditions Populaires. Postanowiono na n i e j zorganizować międzynarodową wystawę o charakterze etnograficznym, n a r o d o w y m i międzynarodo­ w y m . W projekcie ekspozycji polskiej uwzględniono poszczególne g r u p y etnograficzne (np. Małopolska, Śląsk, Wielkopolska) w r a z z p o d g r u ­ pami 1 . 34 SZTUKA LUDOWA A SYTUACJA EKONOMICZNA WSI W całym o m a w i a n y m okresie w c e n t r u m zainteresowania pozostają nadal ekonomiczne w a l o r y s z t u k i l u d o w e j . Koncentrują się one głównie na t e j dziedzinie artystycznej twórczości w i e j s k i e j , którą nazywano prze­ mysłem l u d o w y m czy d o m o w y m (a n i e k i e d y rzemiosłem i chałupnic­ t w e m ) . W p u b l i k a c j a c h charakteryzujących sytuację w s i w okresie I I Rzeczypospolitej n i e j e d n o k r o t n i e wskazywano na konieczność pomo­ cy m a t e r i a l n e j ubogiej ludności chłopskiej oraz l i c z n y m rzeszom cha­ łupników w i e j s k i c h . Liczba j e d n y c h i d r u g i c h nieustannie rosła równo­ legle z, szerzącym się bezrobociem w miastach i w z r o s t e m p r o l e t a r i a ­ t u wiejskiego, który n i e mając możliwości odpływu do miast powiększał szeregi chałupników w y k o r z y s t y w a n y c h przez nakładców. C z y n n i k i rządowe szukając dróg wyjścia z t r u d n e j s y t u a c j i ekono­ micznej polskiej w s i uznały, że j e d n y m ze skuteczniejszych środków za­ radczych istniejącemu s t a n o w i rzeczy jest rozbudowa p r o d u k c j i i u m i e ­ l i P o r . A . F i s c h e r , Udział Słowian w I Międzynarodowym Kongresie Sztu­ ki Ludowej w Pradze 1928. Sprawozdanie, " R u c h Słowiański", n r 2: 1928, s. 73-75; J . G a j e k , W sprawie C. I. A. P oraz wystawy sztuki ludowej w Bemie, "Lud", t. 38: 1947, s. 614-621. �100 ; MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i jętne zorganizowanie z b y t u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j szczególnie z zakresu t z w . przemysłu ludowego czy domowego. "Umiejętne zorganizowanie wytwórstwa ludowego i zapewnienie m u z b y t u może z u w a g i na o g r o m n y zasięg tego wytwórstwa, stanowić o m a t e r i a l n e j sile w s i p o l s k i e j " — pisze R. Woyczyński — chociaż równocześnie sceptycznie zaznacza: " d a l e k i jestem od twierdzenia, że t y l k o przez »przemysł l u ­ d o w y « d o b r o b y t t e n osiągniemy" « 6 . Szeroki zasięg tego t y p u p r o d u k c j i oraz samorzutne powracanie do przemysłu ludowego " 7 wyniszczonej przez wojnę i nieurodzaje ludności w i e j s k i e j rokowały j e d n a k podrepe­ rowanie budżetów. Stawianie zagadnienia s z t u k i l u d o w e j w płaszczyźnie gospodarczej nie było w Polsce ideą nową. Rodowód j e j wywodził się z f i z j o k r a t y c z n y c h poglądów Oświecenia, a hasła pozytywistyczne nadały j e j realną treść i formę. Podobnie j a k w dobie P o z y t y w i z m u i N e o r o m a n t y z m u , t a k i w I I Rzeczypospolitej możemy doszukać się w n i e j u k r y t e j t e n d e n c j i politycznej polegającej na dążeniu do u t r z y m a n i a n a w s i istniejącego status quo bez wprowadzania zasadniczych r e f o r m społeczno-ekonomicz¬ n y c h . Jednak w t y m okresie nie bez znaczenia pozostaje f a k t , iż g r u p a rządząca zmuszona była n i e t y l k o ze względów gospodarczych, lecz i propagandowych zająć się szczególnie warstwą chłopską, D l a stworzenia pozorów r e a l n y c h posunięć n a t y m p o l u z n a k o m i cie nadawały się hasła i poczynania w zakresie s z t u k i l u d o w e j i opie­ k i n a d nią. D o a k c j i t e j zwerbowano w i e l u działaczy k u l t u r a l n y c h , społeczników, artystów plastyków, etnografów, drobne w i e j s k i e w a r s z t a t y wytwórcze, a przede w s z y s t k i m T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego (założone w Królestwie P o l s k i m w 1907 r.) oraz związane z n i m Bazary Przemysłu Ludowego. P r z y M i n i s t e r s t w i e Przemysłu i H a n d l u zostaje u t w o r z o n y referat Przemysłu Ludowego, który, aby zorientować się w stanie t e j gałęzi wytwórczości, rozesłał a n k i e t y do proboszczów (1920 r.) i następnie w ó j - i j ! ' ' \ i ' J 3 Pogląd t e n podzielała n a w e t k o n s e r w a t y w n a część społeczeństwa, która p o d kreślając b r a k i w f u n k c j o n o w a n i u i o r g a n i z a c j i przemysłu l u d o w e g o obarczała od¬ powiedzialnością z a t e n s t a n r z e c z y głównie s y s t e m pośrednictwa pozostający z a ¬ z w y c z a j w rękach ludności żydowskiej, sprzyjając a n t y s e m i c k i m n a s t r o j o m . J a k o środek z a r a d c z y w y s u w a n o p o s t u l a t y o p a r c i a z a o p a t r z e n i a w s u r o w c e i narzędzia o r a z z b y t g o t o w y c h w y r o b ó w przemysłu domowego n a z a s a d a c h spółdzielczych, P u n k t e m wyjścia d l a t y c h związków spółdzielczych mogły b y być już istniejące w P o l s c e o r g a n i z a c j e i s t o w a r z y s z e n i a które w v k o r z v s t u i a c oomoe D o s ł ó w e w a r a n t o w a ł y b y właściwą formę działalności t y c h i n s t y t u c j i . P o r . " Z o r z a " , n r 4 3 : 1919, s . 588, O przemyśle l u d o w y m . | j R. W o y c z y ń s k i , k ó w 1936, s. 102. i ™ Na fakt "zmartwychwstania z n i s z c z e n i a c h przemysłu f a b r y c z n e g o , | * żuje n a w i e l u autorów, por. n p . J . O r y n ż y n a, Wystawa w Częstochowie, "Połudnuie", n r 1: 1921, s. 48. 1 I J ii i '. i i I ! '; i • | 1 , 5 1 M \ Siadami rozwoju przemysłu ludowego w Polsce, Kra¬ p r y m i t y w n e g o przemysłu l u d o w e g o " — po j a k i e g o dokonała I w o j n a światowa — w s k a przemysłu ludowego �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J tów (1925 r.) oraz zainicjował objazdowe badania terenowe w k i l k u powiatach, które — m i m o że przerwane z b r a k u funduszy — zaowoco­ wały o b f i t y m materiałem z 16 powiatów, w y d a n i e m m o n o g r a f i i dają­ cych obraz przemysłu ludowego trzech z n i c h (włodawskiego, prze­ myskiego i ostrołęckiego); k o n t y n u o w a n e były później przez t o w a r z y s ­ t w a regionalne dla i c h potrzeb. U s t a w y sejmowe z 13 i 31 lipca 1924 r., odpowiednio prowadzona k a m p a n i a prasowa i wystawiennicza (szczegól­ nie w y s t a w y organizowane przez Towarzystwo Popierania Przemysłu L u d o w e g o w W a r s z a w i e ) przyczyniają się do tego, że podobne i n s t y ­ tucje powstają na terenie całego k r a j u , a i c h działy handlowe przekształ­ cają się w bazary przemysłu ludowego. Główna i c h działalność k o n c e n t r u j e się na pracach i n s t r u k c y j n o - p r o pagandowych i h a n d l o w y c h . Równocześnie w obrębie T o w a r z y s t w a n a ­ stępują z m i a n y organizacyjne, n p . w 1925 r. powstaje Reprezentacja T o w a r z y s t w Przemysłu L u d o w e g o z siedzibą w Warszawie, przekształ­ cona następnie w Związek T o w a r z y s t w Popierania Przemysłu L u d o w e ­ go (1929 r.). Reprezentacja T o w a r z y s t w P R L wydaje w 1929 r. s k r y p t opracowany przez J . Manugiewicza — Wskazówki do zbierania przed­ miotów z zakresu sztuki i przemysłu ludowego, gdzie zwrócono uwagę na to, że p r z y z b i e r a n i u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j ' i przemysłu l u d o 138 »8 T o w a r z y s t w o II Rzeczypospolitej w Warszawie, manie Popierania Przemysłu organizowało Ludowego liczne w y s t a w y już w przemysłu pierwszych ludowego, j a k też i i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i . I c h głównym c e l e m było i rozwój w s z y s t k i c h działów tej gałązi wytwórczości wiejskiej. latach zarówno podtrzy­ Szczególną j e d n a k u w a g ę zwrócono n a e k s p o n o w a n i e t k a c t w a , g a r n c a r s t w a , k o s z y k a r s t w a , n o w ­ szej d z i e d z i n y — k i l i m i a r s t w a oraz szeroko pojętego z d o b n i c t w a . W y s t a w y pu przygotowywały zabiegom również i i n n e i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e i s t a r a n i o m o r g a n i z a c j i r o l n i c z y c h i społecznych n i e o m a l odbyła się w s a l a c h T e a t r u W i e l k i e g o część poświęcono miała miejsce s. 48; t e j ż e , s . ludowemu r o k wcześniej Wystawa w Liskowie przemysłu artystycznego w Łucku, Wystawa włókienniczemu. w Monzy, pokazana w 1926, n r 40; " W i e ś P o l s k a " , t. 1: 1925. W y s t a w y skrzynie krakowskie Włókiennicza, której Podobna ekspozycja op. cit., "Południe", n r 5: 1923, Warszawie; Wystawa tejże, "Południe", n r 5: 1923, s. 57; " W i e ś P o l s k a " t. 2: Towarzystwa Popierania L u d o w e g o eksponowały głównie t z w . z d o b n i c t w o l u d o w e : malowane dzięki z całego k r a j u k. K a l i s z a . P o r . O r y n ż y n a , artystycznego e k s p o z y c j a t a była u p r z e d n i o 56 przemysłu w Warszawie przemysłowi tego t y ­ społeczne. N p . Przemysłu łyżniki, c z e r p a k i góralskie, i sądeckie, ceramikę poleską l u b kaszubską, weł- n i a k i i k i l i m y łowickie i wileńskie, k o r o n k i , hafty, w y c i n a n k i . W 1937 r. z o r g a n i ­ zowano w będącą rodzaju novum. Instytucie Propagandy Uwzględniono w m a l a r s t w o , grafikę Sztuki w Warszawie, wystawę n i e j wyłącznie t z w . sztukę czystą, c z y l i swojego ludowe i rzeźbę pochodzącą z terenów p o l s k i c h , ukraińskich, białorus­ k i c h i l i t e w s k i c h . J e j percepcję ułatwił wcześniejszy k o n t a k t z k u b i z m e m i e k s p r e s jonizmem. W przewodniku t y l k o pierwszą w przede J . Grabowski tej s k a l i prezentacją w s z y s t k i m prezentacją że ekspozycja i rzeźby l u d o w e j ta w jest ludowa w Polsce. nie Polsce, a l e n i e z n a n y c h l u b mało dotąd z n a n y c h wartości t y s t y c z n y c h s z t u k i l u d o w e j . P o r . Sztuka n r 39[725]: 1937, s. 390. zaznaczał, malarstwa ar­ "Wiadomości L i t e r a c k i e " , �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wego należy gromadzić okazy o niezaprzeczalnych wartościach a r t y s ­ t y c z n y c h l u b etnograficznych oraz materiały i n f o r m a c y j n e o całokształ­ cie żywotnych jeszcze gałęzi przemysłu ludowego. Związek z b r a k u funduszy zakończył swoją działalność już w następnym r o k u i poszcze­ gólne T o w a r z y s t w a rozpoczęły prace i n d y w i d u a l n e . Rola czołowa p r z y ­ padła najstarszej i najzamożniejszej z t y c h placówek: T o w a r z y s t w u Po­ pierania Przemysłu Ludowego w Warszawie (na Tamce), w której po d r . A. B e n i n i m był przez 12 l a t d y r e k t o r e m C. Młodzianowski. T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie szcze­ gólną troską otaczało szkoły instruktorów: t k a c t w a , k i l i m i a r s t w a , f a r biarstwa i koszykarstwa, w których główny nacisk kładziono na t e c h ­ niczne doskonalenie p r o d u k c j i chłopskiej, zaniedbując jednak sprawę z b y t u t y c h wyrobów, co było poważnym błędem. M . i n . w 1925 r. powsta­ ła pod k i e r u n k i e m W. Schreiberówny Sekcja Doświadczalna C e r a m i k i L u ­ dowej w Wiśniewie pod Warszawą, która otoczyła opieką merytoryczną i artystyczną lokalne ośrodki garncarskie. Sekcja dbała o zachowanie regionalnego c h a r a k t e r u wytwórczości, urządzała pokazy regionalne i t p . K r y z y s w latach 1929-1933 przyniósł upadek T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie, zmuszonego zlikwidować szkołę instruktorów, Stację Doświadczalną C e r a m i k i , akcje badawcze w t e r e ­ nie, a zająć się organizacją s k u p u i następnie z b y t u wyrobów l u d o w y c h na bazarach (np. bazar w Warszawie sprzedawał w y r o b y przemysłu l u ­ dowego z całej Polski) i w sklepach oraz zwiększonymi k o n t a k t a m i h a n ­ d l o w y m i z wytwórcami w i e j s k i m i . W 1933 r. powstało Towarzystwo A r t y s t y c z n e Rękodzieło Wiejskie, kierujące się zasadą u t r z y m a n i a wysokiego poziomu artystycznego przedmiotów i autentyczności s z t u k i l u d o w e j . Prowadziło ono sklep z w y r o b a m i l u d o w y m i w A l . Jerozolimskich. W 1935 r. A R W połą­ czyło się z T o w a r z y s t w e m Popierania Przemysłu Ludowego na Tamce, tworząc Towarzystwo O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i Przemysłu L u d o ­ wego . Równocześnie wieś cierpiąca d o t k l i w i e n a b r a k pieniądza starała się sama pozyskać miejskie r y n k i z b y t u i dostarczać na n i e w y r o b y z róż­ n y c h gałęzi wytwórczości, w t y m przede w s z y s t k i m t k a n i n y i c e r a m i ­ kę. A l e n a t y m polu panowała duża k o n k u r e n c j a ze s t r o n y przemysłu fabrycznego i n p . podaż l u d o w y c h t k a n i n przewyższała znacznie p o p y t na nie. Usiłowano więc dostosować produkcję przemysłu wiejskiego do wzorów m i e j s k i c h oraz stworzyć f o r m y nowe, zaspokajające gusty i po­ trzeby ludności miast. Np. J . Orynżyna, znana orędowniczka na rzecz popierania ludowego przemysłu artystycznego, namawiała w t e j s y t u a ­ c j i do w y t w a r z a n i a d r o b n y c h przedmiotów związanych ze zwyczajami 139 I 139 Z b y t e m l u d o w e j wytwórczości — nież w a r s z a w s k i ,.Ład". szczególnie t k a n i n — zajmował się rów­ �103 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i obrzędowością, które zyskują największe powodzenie, chociaż w y k o ­ n y w a n e są z najprostszych, często bezwartościowych surowców: "różne u r o c z e b a g a t e l k i , które sprzedać j e s t łatwiej niż spore s z t u k i towaru. P i s a n k i stały się p r z e d m i o t e m chętnie z a k u p y w a n y m w mieście. H u c u l i p r z e k o n a w ­ s z y się o t y m wędrują k a n o c n y m . Początek słu Ludowego w i w z n i m i , aż do stolicy, gdzie sprzedają t y m k i e r u n k u zrobiło T o w a r z y s t w o Warszawie, które sprzedawało większe zagraniczne... T o s a m o stało się z w y c i n a n k a m i , n a j p i e r w najbliżej stolicy, p o t e m czość p a l m sprzedawane je w okresie Popierania i c h ilości na wiel­ Przemy­ placówki w Łowickim położonym n a K u r p i a c h i Podlasiu... T r a d y c y j n a w Wilnie wytwór­ w i e l k a n o c n y c h ... stała się dziś już przemysłem n a eksport... dziś są w W i l n i e p r z e z cały r o k ; zawędrowały one również do stolicy, dokąd B a z a r Przemysłu L u d o w e g o s p r o w a d z a j e w w i e l k i c h ilościach" I 4 0 . W miejscowościach górskich o rozwiniętej t u r y s t y c e górale i góral­ k i zaczęli wyrabiać sukienne haftowane pantofle zdobiąc je parzenica­ m i i szarotkami. Twórczość ta została j e d n a k n e g a t y w n i e oceniona przez znawców s z t u k i . Inaczej miała się sprawa z garncarstwem. W przeci­ wieństwie do i n n y c h dziedzin wytwórczości l u d o w e j , u p r a w i a n y c h prze­ ważnie doraźnie, w c h w i l a c h w o l n y c h od zajęć, rzemiosło to było za­ zwyczaj p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a garncarza i jego rodziny. P r z y zmniejszającym się popycie na u t y l i t a r n e p r z e d m i o t y ceramiczne zaczęło ono coraz bardziej nabierać c h a r a k t e r u s z t u k i l u d o w e j . Z tego względu działacze i opiekunowie s z t u k i l u d o w e j u z n a l i za konieczne roz­ toczenie n a d n i m specjalnej opieki. W 1929 r. Stacja Doświadczalna C e r a m i k i urządziła wystawę prac środowiska ceramicznego Iłży, selek­ cjonując równocześnie f o r m y pod kątem i c h przydatności dla m i e j s k i e ­ go odbiorcy. N i e o m a l wyłącznie dla miasta pracować zaczął garncarz z B o l i m o w a — Konopczyński; słynny kaszubski garncarz Necel z Chmielna, próbując coraz to n o w y c h i wymyślniejszych wzorów (nie zawsze a r t y s t y c z n i e t r a f n y c h ) oraz Łobanowicz z Konopczyc. T e n ostatni s t a r a n i e m Stacji Doświadczalnej C e r a m i k i został wyposażony w n o w y piec garncarski, ponieważ miał zostać k i e r o w n i k i e m wzorcowego w a r ­ sztatu dostarczającego do pobliskich u z d r o w i s k ceramikę regionalną, ale wąski r y n e k z b y t u spowodował, że zaczął on wytwarzać dla miasta. Wśród entuzjastów popierania przemysłu ludowego b y l i również z w o ­ l e n n i c y masowego eksportu jego wyrobów, które t a k bardzo podobały się na r y n k a c h zagranicznych. P o s t u l o w a l i o n i stworzenie masowej p r o ­ d u k c j i przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , a n a w e t zatrudnienie agentów h a n ­ d l o w y c h orientujących artystów w i e j s k i c h w m o d n y c h tendencjach na r y n k a c h zagranicznych. M . i n . według t a k i c h założeń dobrano ekspona­ t y na wystawę przemysłu " l u d o w e g o " w A m s t e r d a m i e , gdzie n i e z w y k ­ łym powodzeniem cieszyła się ceramika kaszubska, czy k i l i m y kosow­ skie przystosowane do gustów holenderskiego odbiorcy. Ta f o r m a opie­ k i n a d sztuką ludową była jednak zdaniem w i e l u fachowców chybiona. ""Orynżyna, Przemyśl..., s. 169-170. �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Podkreślali o n i , że metody i skala k a m p a n i i eksportowej w krótkim cza­ sie doprowadziłyby do całkowitego z a n i k u s z t u k i l u d o w e j w Polsce. T o ­ w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego dostrzegając to niebezpie­ czeństwo starało się m u przeciwstawiać. Jednak z a p a t r y w a n i a s a m y c h działaczy T o w a r z y s t w a na istotę, cele i f o r m y o p i e k i n a d sztuką l u d o ­ wą były częstokroć bardzo odmienne « * . Niejednolite stanowisko na t e n temat z a j m o w a l i również autorzy l i c z n y c h p u b l i k a c j i o sztuce l u d o w e j , a wśród n i c h nie t y l k o piszący prace popularne, ale h i s t o r y c y s z t u k i i etnografowie. Główne poglądy sprowadzają się z reguły do: a) zainte­ resowania społeczeństwa mało znaną dziedziną n a u k i , b) zachęcaniem do zbierania materiałów ludoznawczych, c) p o s z u k i w a n i e m sposobów ochrony s z t u k i l u d o w e j przed zniszczeniem i f o r m o p i e k i n a d nią w imię jej szczególnej r o l i w życiu n a r o d u " . Na ekonomiczne znaczenie artystycznej twórczości l u d o w e j zwrócili również uwagę działacze r u c h u ludowego i związków młodzieży w i e j s k i e j . Podniesienie poziomu gospodarczego w s i było b o w i e m j e d n y m z n a d ­ rzędnych celów, j a k i e stawiały sobie te organizacje już od zarania i c h istnienia. I d e i t e j podporządkowane były zarówno i c h p r o g r a m y oświa­ towe, j a k i z czasem ideologia poszczególnych ugrupowań. Szczgólnie d u ­ żo u w a g i poświęcano uczuleniu świadomości młodzieży na tę sprawę, a w p o s z u k i w a n i u środków zaradczych zwrócono ją również na możli­ wość w y k o r z y s t a n i a przemysłu ludowego do złagodzenia m a t e r i a l n e j nędzy w s i . Z tego względu przede w s z y s t k i m związki młodzieżowe p r z y ­ wiązywały w i e l k i e znaczenie do upowszechniania przemysłu ludowego (szczególnie w okresie wielkiego k r y z y s u ) . M i m o swej anachronicznej samowystarczalności wyrób t r a d y c y j n y c h sprzętów i przedmiotów zgod­ nie z ludową technologią pozwalał na pewną niezależność o d p r o d u k c j i fabrycznej, a w p r z y p a d k u sprzedaży dostarczał niezbędnej w gospo­ darstwie gotówki oraz środków na prowadzenie działalności organiza­ cyjnej kół. 2 Na bazie t r a d y c y j n y c h właściwości rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j p o ­ szczególnych regionów zalecano kołom rozwój w i k l i n i a r s t w a , garncar­ stwa, stolarstwa, t k a c t w a , k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r s t w a , i t p . , zawsze Świadczy o t y m chociażby fakt, iż połączone T o w a r z y s t w o P o p i e r a n i a P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Rękodzieła W i e j s k i e g o w nową jednostkę o r g a ­ nizacyjną: T o w a r z y s t w o O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i P o p i e r a n i a Przemysłu L u d o ­ wego posiadało d w i e s e k c j e : a) naukowo-artystyczną, współpracującą z Katedrą E t n o g r a f i i U W , b) przemysłowo-handlową, zaopatrującą s k l e p y i dbającą o a u t e n ­ tyczność s z t u k i l u d o w e j . 1 4 1 Por. I. M a r i a ń s k a . sztuki ludowej w woj. łódzkim, Orynżyna, Przemysł... Sch ludowa a praca oświatowa na W i l n o 1936. 1 4 8 K a c z m a r e k , Znaczenie i funkcje konkursów "Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 12: 1970, s. 12-17; rammówna, Sztuka ludowa...; tejże, Sztuka wsi, W i l n o 1934; t e j ż e , Uwagi o sztuce ludowej, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 105 z w y k o r z y s t a n i e m wyłącznie elementów l u d o w y c h . N a łamach p i s m przeznaczonych d l a ludności w i e j s k i e j ukazywały się w z o r y haftów, k o ­ ronek, a zamieszczane u w a g i natrętnie agitowały dziewczęta do p o d e j ­ m o w a n i a się i c h w y k o n a n i a : "szczególnie zimą w w i e l u okolicach naszej ziemi dziewczęta mogłyby podjąć tę miłą dla siebie pracę, zdobywając t r u d n e w t y c h czasach źródło zarobków... w w i e l u okolicach już się t o dzieje, a jeżeli chodzi o z b y t t y c h wyrobów, to na pewno będzie zapew­ n i o n y , bo przemysł l u d o w y nie jest pozbawiony u nas swej organiza­ c j i " . Upowszechnienie rzemiosła ludowego miało również wpłynąć na likwidację u k r y t e g o bezrobocia na w s i . Dlatego też związki z a j m o wały się informacją o k u r s a c h rzemieślniczych l u b i c h współorganizow a n i e m oraz popularyzacją dostarczania gotowych wyrobów do Bazarów T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego. Koła młodowiejskie drogą zachęcania młodzieży do podejmowania p r o d u k c j i p r z e d m i o tów rzemiosła domowego (ludowego) łączyły aspekt gospodarczy z n a r o d o w y m . T e n ostatni to m . i n . w a l k a z o b c y m kapitałem i pośredn i c t w e m h a n d l o w y m , dążenie do uniezależnienia się od kapitału i p o średnictwa niemieckiego i żydowskiego. Co więcej, tą drogą starano się ocalić liczne wartości estetyczne zawarte w p o l s k i m przemyśle l u d o ­ w y m . Tej samej i d e i podporządkowane były starania do r e a k t y w o w a ­ nia ludowego m a l a r s t w a na szkle. Z k o l e i zachowanie tradycyjnego s t y l u w b u d o w n i c t w i e w miejscowościach l e t n i s k o w y c h (szczególnie w K r a k o w s k i e m ) miało się przyczynić do i c h atrakcyjności t u r y s t y c z ­ n e j , przez co pośrednio również do podreperowania budżetów tutejszych chłopów. 143 A k c j a na rzecz przemysłu ludowego obok podtekstów narodowościo­ w y c h miała poważny wpływ na doraźną poprawę s y t u a c j i m a t e r i a l n e j chłopów. Popierana przez c z y n n i k i rządowe (w r a m a c h koncepcji regio­ n a l i z m u ) łagodziła podstawowe k o n f l i k t y społeczne na terenach zacofa­ n y c h gospodarczo i p r z e l u d n i o n y c h . Ponadto była niejako dowodem, iż rząd stara się o rozwiązanie gospodarczo-społecznych problemów w s i , co m a wyraźnie p o l i t y c z n y wydźwięk. P r o d u k c j a rękodzielnicza oparta na m o t y w a c h l u d o w y c h dostarczała również środków do prowadzenia działalności kół młodzieży w i e j s k i e j . Bodźcem do j e j podejmowania były m . i n . k o n k u r s y . Organizacje b a ­ zując na k u l t u r z e l u d o w e j celem p o p r a w y e k o n o m i k i w s i wydobywały te j e j elementy, które najbardziej odpowiadały c h a r a k t e r o w i etnogra­ ficznemu danego środowiska. Wzmożone zainteresowanie przemysłem l u d o w y m ( d o m o w y m i cha­ łupnictwem) zarówno społeczeństwa, j a k i czynników rządowych obser­ w u j e m y w ostatnich latach poprzedzających w y b u c h I I w o j n y świato­ w e j . Jego bezpośrednią przyczyną było wzrastające przeludnienie i p a u 148 Przemyśl ludowy " Z o r z a " , n r 16: 1929, s . 1. „ ] i i I ) \ I \ j �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA peryzacja w s i , zmuszające do szukania d o d a t k o w y c h zarobków dla l u d ­ ności w i e j s k i e j oraz rozszerzsnia sposobów j e j zatrudnienia. K r y z y s y przemysłowe oraz wąski r y n e k pracy w miastach z jednej s t r o n y , z d r u ­ giej długoletnia propaganda r o z w i j a n i a przemysłu domowego sprawiły, iż uznano jego rozwój za najskuteczniejszy w istniejącej s y t u a c j i śro­ dek zaradczy, umożliwiający złagodzenie nędzy m a t e r i a l n e j w s i . W izbach ustawodawczych wysunięto p o s t u l a t y powiększenia pomocy finansowej dla tego p r z e m y s ł u oraz nowelizacji niektórych rozpo­ rządzeń dotyczących jego r o z w o j u ; które konsekwentnie realizowano w latach późniejszych. D y s k u t o w a n o m e r y t o r y c z n e s p r a w y organizacyj­ ne u z y s k i w a n i a d o d a t k o w y c h kapitałów o b r o t o w y c h i t o M i n i s t e r Prze¬ mysłu i H a n d l u powołał specjalna K o m i s i e Międzyministerialna do S p r a w Przemysłu Ludowego i Domowego dążono do k o o r d y n a c j i prac wszy s t k i c h i n s t y t u c j i pracuiacych w t y m zakresie starano sie korygować zaistniałe błędy, reaktywować podupadłe ośrodki t e j wytwórczości. 144 Tę aktywną działalność, której w y n i k i ekonomiczne były bardzo za­ dowalające, przerwał w y b u c h I I w o j n y światowej . 145 W sztuce polskiej I I Rzeczypospolitej istniało w i e l e o r i e n t a c j i i prą­ dów a r t y s t y c z n y c h . N a p l a n pierwszy wysuwają się wśród n i c h d w a k i e ­ r u n k i . Pierwszy dążył do całkowitej samodzielności i niezależności po­ szukiwań a r t y s t y c z n y c h w nawiązaniu do głównych prądów świato­ w y c h . Jego przedstawiciele s t a l i na s t a n o w i s k u , że w s y t u a c j i odzyska­ nia samodzielnego b y t u państwowego "służyć" n a r o d o w i można równie dobrze tworząc dzieła ponadnarodowe o charakterze u n i w e r s a l n y m , zgod­ nie z nowoczesnymi k a n o n a m i w sztuce międzynarodowej. D r u g i , za którym opowiadał się mecenat i p o l i t y k a k u l t u r a l n a rządu, zmierzał do wykształcenia s t y l u narodowego w sztuce p i e r w i a s t k i ludowe miały w n i m niebagatelne znaczenie. Z k o l e i działacze r u c h u ludowego oraz koła młodowieiskie k i e r u i a c swoie wysiłki na nadanie k u l t u r z e chłońs k i e i wartości autonomicznych i ogólnonarodowych sięgnęli do w a l o ­ rów s z t u k i l u d o w e j czerpiąc szczególnie inspiracje ź f o l k l o r u które j a k się wydaje zostały uwieńczone największym sukcesem w zakre- i « Obejmującego garncarstwo, 1 4 5 m. in. takie kuśnierstwo, gałęzie wytwórczości, kilimiarstwo, kowalstwo, P o r . szerzej n a t e n t e m a t następujące artykuły: " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 52: 1937, s. 1683-1684; J . O r y n ż y n a , Plan Przemysł ludowy. " P o l s k a Gospodarcza", myślu Ludowego, Rozmieszczenie Finansowy "Polska domowego i go­ pracy Pod " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 27: 1937, s. 895-897; t e j ż e , mowego, dowy. ludowego, i sąd w życiu chałupniczej, ludowego, przemysłu Prawo Określenie przemysłu cech drzewny koronkarstwo. spodarczym. znakiem istotnych j a k : przemysł ślusarstwo, Komisji Gospodarcza", przemysłu do Spraw Przemysłu z. 25: 1938, s. 938-939; t e j ż e , ludowego Ludowego Kredyt z. 26: 1938, s. 968; t e j ż e , w Polsce, 1938, s. 1090-1901; oraz książkę O r y n ż y n y , Przemysł dla Przemysł "Polska Gospodarcza", ludowy... i do­ Prze­ lu­ z. 33: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 107 sie s z t u k i t e a t r a l n e j . Głoszone przez n i c h idee i k o n k r e t n e prace podej­ m o w a n e n a p o l u s z t u k i l u d o w e j sprawiły, że stała się ona r z e c z y w i s t y m wyróżnikiem k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej, ale wysiłki nadania j e j cha­ r a k t e r u ogólnonarodowego nie zostały ukoronowane pełnym powodze­ niem. W działalności T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego oraz związanych z n i m Bazarów Przemysłu Ludowego i w i e j s k i c h spółdzielni wytwórczych w dziedzinie p l a s t y k i d o m i n u j e koncepcja wyłącznego opierania się n a twórczości l u d o w e j , p r z y równoczesnej s t y l i z a c j i t z w . motywów swojskich, wywodząca się z neoromantycznego poglądu u z n a ­ jącego sztukę ludową za jedyną skarbnicę wzorów godnych naśladowa­ n i a , a wywołana reakcją na szerzącą się tandetę miejską pretendującą do miana s z t u k i l u d o w e j . A l e sama oferta wyjścia z impasu zapropono­ w a n a przez T o w a r z y s t w o , koncentrująca się n a zakładaniu szkół prze­ mysłu ludowego, o p i e k i n a d sztuką ludności w i e j s k i e j i r o z w i j a n i u f o r m sprzedaży przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , była daleko niewystarczająca i mało doskonała. Ponadto b r a k jednolitego stanowiska członków T o ­ w a r z y s t w a n a zjawisko zwane sztuką ludową sprzyjał rezygnacji z prac n a rzecz włączenia s z t u k i l u d o w e j do n u r t u s z t u k i ogólnonarodowej. Równocześnie T o w a r z y s t w o swoją działalnością handlową utwierdzało w p r z e k o n a n i u mieszkańców w s i , że sztuka l u d o w a to głównie prze­ mysł domowy, rzemiosło czy chałupnictwo, czyli dziedziny spełniające w " życiu w s i określoną funkcję utylitarną, których za sztukę ona nie uważała. Ogólnie można powiedzieć, że w pierwszych latach 20-lecia między­ wojennego prace n a p o l u s z t u k i l u d o w e j koncentrowały się głównie wokół j e j ochrony, czemu patronowało T o w a r z y s t w o Popierania P r z e m y ­ słu Ludowego i p o k r e w n e m u i n s t y t u c j e oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u w y ­ k o r z y s t y w a n i u motywów s z t u k i l u d o w e j (często s t y l i z o w a n y c h i schem a t y z o w a n y c h ) w p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u przedmiotów związa­ n y c h z rzemiosłem a r t y s t y c z n y m (szczególnie Warszawska Szkoła S z t u k Pięknych, szkoły s z t u k zdobniczych i przemysłu artystycznego, " Ł a d " ) . W latach późniejszych o b s e r w u j e m y rozwój teoretycznych i metodolo­ gicznych prac n a d poszczególnymi dziedzinami l u d o w e j p l a s t y k i a r t y ­ stycznej p o d e j m o w a n y m i w środowisku n a u k o w y m , które przerwane w y b u c h e m I I w o j n y k o n t y n u o w a n e są po j e j zakończeniu. Sztuka l u d o w a w I I Rzeczypospolitej pełniła przede w s z y s t k i m f u n k ­ cje: a) wyróżniające narodową odrębność k u l t u r y polskiej, b) i n s p i r u ­ jące w t w o r z e n i u s z t u k i ogólnonarodowej, c) wyróżniające warstwę chłopską, jako odrębną, a równocześnie w pełni równoprawną część spo­ łeczeństwa polskiego, d) ekonomiczne, przysparzające z a r o b k u ubogiej ludności w i e j s k i e j , e) u t y l i t a r n e , związane z zaspokajaniem potrzeb nie t y l k o mieszkańców w s i , lecz i miast. Za n i m i kryło się oczywiście szereg f u n k c j i pośrednich, które staraliśmy się naświetlić w trakcie w y w o d u . i; �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rzeczywistość społeczno-polityczna i k u l t u r a l n a I I Rzeczypospolitej sprawiła, że sztuka l u d o w a n i e była włączona w t a k i m s t o p n i u j a k w okresach poprzednich w krąg szerokich koncepcji ideologicznych do­ tyczących k u l t u r y i s z t u k i narodowej. Próby takie podejmowane są w zasadzie głównie w gronie działaczy l u d o w y c h i związków młodowiejskich, usiłujących wykorzystać j e j w a l o r y i a t u t y do zapewnienia w a r ­ s t w i e chłopskiej należnego miejsca w s t r u k t u r z e całego n a r o d u . I c h p r o ­ pozycje w t y m zakresie ograniczają się przede w s z y s t k i m do powtórze­ n i a i p r z y p o m n i e n i a poglądów znanych już przedtem; w y p o w i a d a n y c h przez czołowych myślicieli humanistów społeczników i artystów epok wcześniejszych ( R o m a n t y z m u P o z y t y w i z m u czy N e o r o m a n t y z m u ) oraz rozbudowania idei regionalistycznych i agrarystycznych N i e m n i e i e d n a k wnoszą do n i c h n o w y akcent a mianowicie szeroka działalność p r a k ­ tyczna Widoczna iest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na w s i zarówno w zakresie k o n k r e t n e i wytwórczości przedmiotów a r t y stycznych i a k spektaklach swoistego m i s t e r i u m t e a t r u obrzędowego czy ochrony i k u l t y w o w a n i a powszechnie iuż uznanego d o r o b k u a r t y ' stycznego J a r s t w y chłopskiej (np s t r o j u , tańca, pieśni) Nie buduje w i e l k i c h koncepcji k u l t u r a l n y c h na k a n w i e s z t u k i l u d o ­ w e j również inteligencja miejska i elita artystyczna. Twórcy profesjo­ n a l n i , jeśli już mają coś wspólnego ze sztuką ludową, to głównie z j e j rozwiązaniami w a r s z t a t o w o - f o r m a l n y m i l u b t e m a t y c z n y m i oraz z licz­ n y m i adaptacjami motywów l u d o w y c h . Podejście i c h cechuje więc swoisty u t y l i t a r y z m i i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a n i e s z t u k i l u d o w e j . Z k o ­ l e i dla i n t e l i g e n c j i miejskiej i społeczników k o n t a k t ze sztuką ludową ogranicza się do płaszczyzny j e j r e a k t y w o w a n i a , ochrony, popularyzacji bez prób formułowania szerszych t e o r i i s z t u k i narodowej czy t y l k o w a r ­ s t w y chłopskiej. W y p a d k o w a t y c h zachowań w s p a r t a r o z w o j e m badań n a u k o w y c h n a d poszczególnymi dziedzinami plastycznej działalności ludności w s i p r z y ­ nosi jednak w konsekwencji zwrócenie u w a g i na wartości artystyczne i estetyczne dotąd " z a p o m n i a n y c h " gałęzi s z t u k i l u d o w e j , t a k i c h j a k m a ­ l a r s t w o na szkle czy rzeźbę w drewnie. Inaczej mówiąc rodzi się t e n ­ dencja do dostrzegania wartości autotelicznych s z t u k i l u d o w e j , która zostanie teoretycznie rozwinięta po zakończeniu I I w o j n y światowej. i: ! i.: �S P O Ł E C Z N E MHpocJia a F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 109 flposfl-IlHceuKa B OBDUECTBEHHHE OyHKITHH HAPOAHOrO HCKyCCTBA. H A P O A H O E H C K Y C C T B O B 5KH3HH O E I I J E C T B A I I P E H H n O C n O J I H T O M Peswine H a c r o H i n a f l p a 6 o T a n p e A C T a B i w e T C O 6 O H npoAonaceHHe B o n p o c a 06 o6m.ecTBeHHbix <J>yHK- UHflx HapoflHoro HCKyccTBa B n e p n o f l I I Pena nocnoJiHToił. B Heił p a c c M O T p e H H rjiaBHbiM o6pa3OM: H 1) 3 H a i e H n e H a p o f l H o r o COK)3OB cenŁCKOH MOJiofleaca 2) p o j i b 3JieMeHT0B H a p o f l H o r o KyccTBa H C R y c c r s a ana H f l e o j i o n m (HainioHajibHoro KaK onpefleJiHTeJiH H fleaieJiŁHoc™ KyjibTypbi n c i c y c c T B a n p H $opMHpoBaHHH crajia); 3) HHTepec 3THorpaiJ)OB H HCKyccTBOBeflOB K HapoflHOMy HapoflHoro KpecTbaHCKoń flBHacemia npocjiOHKH; oÓJiHKa o6meHauHOHajn,Horo npo<J)eccHOHajibHbix Haymbrx HC- HccJieflOBaTenefi, i j ; j I i H C K y c c T s y ; 4) KOMMepiecKHe K a i e c T B a HapoflHoro ; HCKyccTBa, o c o 6 e H H o Ba^CHBie fljifl 6 e A H o r o c e j i b C K o r o HaceJieHHH, 3 a H j r r o r o HapoflHMM n p o M b i - I C/IOM, peMeCJIOM HUK KyCTapHHTCCTBOM. i B p a 6 o T e BHfleJieHw I I O 3 H U H H H B3rJMAM Ha HCKyccTBo K p e c r t a H C K O H n p o c n o H K H KaK neaTeJieH HaponHoro T a K H npo4>eccHOHajn,Hbix xyao»CHHKOB H o6brrabix n o T p e 6 H T e j i e i i . BH«eHHH, FL IIOA- HCKyccTBa B n a p a s ę B 1925 r . H a H a n p a B J i e i m e { pa3BHTH» n o j i b C K o r o 6 b r r o B o r o HCKyccTBa H xyflo»cecTBeHHyio n p o r p a M M y K o o n e p a T H B a „ J l a A " . • HepKHyro BJIHHHHC BbicTaBKH fleKopaTHBHoro 06cy5KfleHH M . n p . fleHTejn>HOCTi> 0 6 m , e c r B a o x p a H H HapoflHoro n o noflAep>KKe H a p o f l H o r o npoMbicJia KaK B cijiepe ;' HCKyccTBa, T a K H B o 6 j i a c T H noflaepascH e r o pa3BHTHfl H o 6 e c n e i e H H H P H H - K O B c6biTa. 0 6 n t H e BbiBOAH, cneflyioiUHe H 3 npeflcraBJieHHoro MaTepnaJia, C B O A H T C * K TOMy, H T O H a p o a Hoe HCKyccTBo HcnoJiHHJio B MeiKjryBoeHHoe flBafluaTHJieTHe npeacfle B c e r o <J>yHKU.nH: a ) Bbmejw- j o n r y i o H a i n i o H a j i i H y i o caMoóbrraocTb nojibCKOH KyjibTypbr, 6) BfloxHOBJifflonr/K> n p a co3flairnH o6meHauHOHajn>Horo H C K y c c T B a , B ) o T J i m a i o m y i o KpecTbsmcKyio n p o c J i o H K y K E K OTflejn>Hyio H B i n e c r e c TeM p a B H o n p a B H y i o l a c r a , n o j i b C K o r o oómecTBa, r ) sKOHOMHiecKyio, npii6aB.rwioirryio 3apa6oTOK 6eflHOMy HaceneHHio, TOJIbKO aCHTeJleft flepeBHH, HO H OHH paccMaTpHBaioTCfl aBTopoM a) yTHJnrrapHyjo, C B M a m r y i o ropOflOB. B xoae c yflOBJieTBopeimeM HyjKfl He 3 a Ha3BaHHHMH CKpblBaJICH pafl KOCBeHHbIX fyywafnii, H3JK»KeHH«. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90229e582d9cceed704256f6c4c611e3.pdf 778a8f5c03015f81eb55dabaafbbfa16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:999 Title A name given to the resource Oswiata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie międzywojennym (na przykładzie wybranej społeczności) / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.111-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polski", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 I i i MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA W S I W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM ( N A P R Z Y K Ł A D Z I E W Y B R A N E J SPOŁECZNOŚCI) I. Z A R Y S D Z I A Ł A L N O Ś C I W I E J S K I E G O S Z K O L N I C T W A P O W S Z E C H N E G O R O L N I C Z E G O I OŚWIATY P O Z A S Z K O L N E J Odzyskanie niepodległości w r o k u 1918 postawiło przed młodym pań­ s t w e m p o l s k i m t r u d n e i odpowiedzialne zadania na w s z y s t k i c h o d c i n ­ k a c h życia, w t y m także na polu oświaty i w y c h o w a n i a . Obszarem n a j jaskrawszych zapóźnień c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r a l n y c h była w t y m czasie wieś polska. A l e już u p r o g u swego istnienia Polska niepodległa zagwa­ rantowała pod względem f o r m a l n o - p r a w n y m równe i ' powszechne p r a w o wyborcze dla w s z y s t k i c h o b y w a t e l i i t y m s a m y m wprowadzała całą wieś polską w obręb politycznego życia narodu. Rząd l u d o w y w L u b l i n i e , który w d n i a c h l i s t o p a d o w y c h 1918 r. ogłosił manifest zapowiadający szerokie r e f o r m y gospodarczo-społeczne (ośmiogodzinny dzień pracy, r e ­ formę rolną, upaństwowienie ważniejszych gałęzi gospodarki narodowej) postulował także wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego, bezpłat­ nego oraz średniego nauczania. M i n i s t e r oświaty K s a w e r y Prauss zapo­ wiedział wprowadzenie 7-letniej, obowiązkowej i bezpłatnej szkoły p o w ­ szechnej, pozostającej pod świeckim nadzorem państwowym, a także u d o ­ stępnienie dalszego kształcenia w s z y s t k i m z d o l n y m dzieciom. P o s t u l a t y te rozwinął i uzupełnił ogólnopolski zjazd nauczycielski w 1919 r. Podjęto n a n i m uchwałę, że "zasadą u s t r o j u szkolnego p o w i n ­ na być j e d n o l i t a 7-klasowa szkoła powszechna i na n i e j oparta 5-letnia szkoła średnia". Stwierdzono również, że zachodzi potrzeba prowadzenia konsekwentnej w a l k i z analfabetyzmem oraz szerokiej działalności oświa­ t o w e j pozaszkolnej, którą p o w i n n i kierować odpowiednio p r z y g o t o w a n i i n s t r u k t o r z y oświatowi. Ta pozaszkolna działalność oświatowa przybrała w naszym k r a j u imponujące r o z m i a r y i była udziałem w i e l u w y b i t n y c h Polaków. W y r a z e m poglądów ówczesnych działaczy oświatowych odnośnie r o l i i znaczenia oświaty w życiu polskiego społeczeństwa może być odezwa �I MARIA 112 BIERNACKA " K o m i t e t u propagandy c z y t e l n i c t w a " , która w y d a n a została p r z y współ­ udziale różnych organizacji oświatowych ze Związkiem B i b l i o t e k a r z y P o l s k i c h na czele. Tekst t e j odezwy głosił: "Niepodległość P o l s k i pchnęła naprzód życie całego N a r o d u . py | : społeczeństwa, które za czasów n i e w o l i żyły w światło d n i a i stanęły do zbiorowej Olbrzymie zastę­ m a r n o c i e i zastoju, wyszły n a p r a c y n a d budową odrodzonego życia p a ń s t w o ­ wego. Praca w niej ta jednak przewodnika, toczy dzieła. T y m brakującym c y , jest książka. W Książka się b a r d z o któryby wielkie przewodnikiem, książce u t r w a l o n e roznieca w powoli myślach i w wśród wielu siły twórcze n a r o d u niepowodzeń. przeistoczył w Brak udatne tą pomocą niezastąpioną w życiu i zostały n a w i e k i w i e c z n e W i e d z a d u c h u światło, które p o z w a l a nam w pra­ i Sztuka. rozumny sposób zorganizować do p r a c y naszą wolę twórczą i n a s z e zdolności. Kto wzgardzą obcowaniem z książką, ten zarabia sobie na najstraszniejsze j a r z m o , j a r z m o c i e m n o t y , która pociąga za sobą w s z y s t k i e i n n e postacie niewoli. M u s i m y pokryć siecią bibliotek i czytelń całą Polskę. ; ji ! ; Niech ; I: książka leży n a drodze każdego — n i e c h n i k t n i e może się wymówić, że do niej t r u d n o trafić. Otwórzmy jej szeroko drzwi naszych domów, naszych gmin, stowarzyszeń i szkół. : Z a t e m w s z y s c y , którzy s t a n o w i m y społeczeństwo i pomyślnie o d b u d o w a n e P a ń - jI s t w o P o l s k i e , stańmy do w a l k i o zwycięstwo książki" K li |l J ! i ! T a k więc w odrodzonym państwie p o l s k i m wszystkie postępowe siły społeczeństwa przystąpiły do odrobienia zaniedbań powstałych n a o d c i n k u oświaty, a zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Tempo z m i a n było początkowo szybkie, dzięki czemu już w 1927/28 naukę w szkołach pobierało 9 2 , 7 % ogółu dzieci. Równolegle z t y m prowadzono akcję pod¬ noszenia stopnia organizacyjnego szkół powszechnych zmierzając do p o ­ szerzenia s z k o l n i c t w a 7-klasowego. Przeorganizowywano także szkoły 1-klasowe (zwłaszcza w b. Królestwie), które w miarę możliwości za­ mieniano na pełne szkoły 7-klasowe. Kształcono konsekwentnie n o w y c h nauczycieli, których liczba w ciągu l a t 1921-1931 wzrosła z 50 do 70 t y ¬ sięcy. T e n stosunkowo duży rozmach zmierzający do u z d r o w i e n i a polskiego s z k o l n i c t w a już w latach 1928/29 zaczynał p o w o l i ulegać załamaniu, a j e ­ go następstwem było to, że pod koniec okresu międzywojennego poza szkołą znajdowało się ponad m i l i o n dzieci. Szczególnie opłakany był s t a n szkolnictwa na w s i . Dotyczyło to zarówno sieci i s t r u k t u r y szkół, j a k również stopnia i c h wyposażenia. Poważną bolączką systemu szkolnictwa polskiego było od samego początku niepodległości to, że nie posiadało ono c h a r a k t e r u jednolite¬ go. Obok 7-klasowej szkoły powszechnej istniała 8-klasowa szkoła średn i a , ale p r o g r a m y o b u t y c h szkół n i e były do siebie dostosowane i u t r u d niały młodzieży przejście ze stopnia niższego do wyższego. . jj li i !' !! j • i ] j | j j j ! • 1 |; !• 1 " S i e w " , n r 21: 1927, s. 2. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUHOWE 113 PRZEOBRAŻENIA Przeprowadzona w 1932 r. reforma szkolna wprowadzała zasadę j e d ­ nolitości, jednakże t r z y s t o p n i o w a organizacja szkół powszechnych u t r u d ­ niała przejście do szkół średnich młodzieży ze stopnia pierwszego (od klasy I do I V ) . Szkoły powszechne stopnia drugiego (od I V do V I ) i t r z e ­ ciego (od I do V I I ) gwarantowały młodzieży przejście do szkół średnich, ale było i c h za mało, co również w w i e l k i e j mierze wpływało n a odcię­ cie młodzieży od możliwości dalszego kształcenia się. Dotyczyło to znów przede w s z y s t k i m młodzieży w i e j s k i e j . Na temat t e n pisał w 1937 r. B. Suchodolski: "gdy w roku najwyższego natomiast 1934/35 w m i a s t a c h 89,9»/ 0 (szkoły siedmioklasowe), 51,1«/» w i e j s k i c h dwuklasówki, co o z n a c z a , należy do najuboższego łami, a będących na szkół p o w s z e c h n y c h w s i tylko szkół p o w s z e c h n y c h iż trzy czwarte typu jedno- przeważnie, siedmioklasówek, stanowiły jednoklasówki, a 24,2"/» szkół dostarczających i dwuoddziałowych mimo należało d o t y p u 4,2»/» było heroicznych oświatę instytucji, zwanych wysiłków nauczycielstwa, ludowi szko­ miej­ s c e m nieporozumień i złudzeń d l a rodziców, dzieci i społeczeństwa" *. I n n y m poważnym u t r u d n i e n i e m dla wiejskiego s z k o l n i c t w a powszech­ nego było liczbowe przepełnienie klas. Mówią o t y m c y f r y podane przez B. Suchodolskiego: " w r o k u 1934/35 n a 12 725 jednoklasówek t y l k o w 554 l i c z b a uczniów n i e osiąg­ nęła 40, n a t o m i a s t w 2787 w a h a ł a się o n a między 41-60, w w 4962 — między 81-120, a w 164 szkołach sięgała c y f r ły o dwóch n a u c z y c i e l a c h b y ł y p o n a d 4511 — między 61-80, 121-140. A n a l o g i c z n e szko­ wszelką wątpliwość przepełnione i n a 5933 t a k i c h szkół 1976 miało 121-140 uczniów, 1328 od 141-160 uczniów, a 597 liczyło po 161-180. W t a k i c h w a r u n k a c h — pisał dalej S u c h o d o l s k i — »kształci się« połowa d z i e c i w i e j s k i c h , gdy b o w i e m w m i a s t a c h 96,9»/o p o b i e r a naukę w s i e d m i o k l a s o w y c h szko­ łach p o w s z e c h n y c h , to n a w s i t y l k o 1 5 , 3 % c i e s z y się z tego r o d z a j u p r z y w i l e j u . 51,1»/» ... D a l s z e drogi oświatowe t y c h d z i e c i są zamknięte, ponieważ przedostać się do g i m n a z j u m skazana jest n a wieloletnią wegetację moż­ na zwa­ (pomijając materialne względy) w tylko jedno z dobrej nego drugiego stopnia, a pozostanie w r o d z i n n e j pomnienie zaszczepionej wiedzy, i dwuklasówkach nierzadko szkoły p o w s z e c h n e j , w s i o z n a c z a najczęściej nawet powrót do tak rychłe z a ­ analfabetyzmu" . 1 Poważne niedomogi, j a k i e występowały w systemie szkolnictwa powszechnego n a w s i , nie podważają f a k t u , że rola tego s z k o l n i c t w a w w i e j s k i m życiu k u l t u r a l n y m była w i e l k a . Dobrze funkcjonująca szko­ ła oddziaływała poprzez upowszechnianie umiejętności czytania i pisa­ nia, popularyzację książek, organizowanie różnych i m p r e z k u l t u r a l n y c h i wreszcie przez bezpośrednie oddziaływanie ówczesnych nauczycieli, którzy byU ludźmi żarliwymi i o d d a n y m i sprawie podnoszenia ogólnej k u l t u r y całego n a r o d u . Stan t e n charakterystyczny był zwłaszcza dla pierwszego okresu niepodległości, w czasie którego entuzjazm dla o d b u - 4 B. S u c h o d o l s k i , Warszawa 1937, s. 27-29. » Tamże. 8 — Etnografia Polska X X V I I / ! Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, �114 MARIA BIERNACKA d o w y P o l s k i udzielał się całemu społeczeństwu. Wieś także w coraz szerszym zakresie interesowała się nie t y l k o i s t n i e n i e m szkoły, ale rów­ nież j e j dobrą pracą i oddziaływaniem na miejscowe środowisko. Można b y przytoczyć wiele przykładów z l i t e r a t u r y , czasopism, pamiętników, a także z badań terenowych, które świadczą o w i e l k i m zaangażowaniu chłopów w s p r a w y s z k o l n i c t w a wiejskiego. Działalność s z k o l n i c t w a powszechnego na w s i w okresie międzywo­ j e n n y m to także sprawa prowadzenia w a l k i z analfabetyzmem. Już na p i e r w s z y m zjeździe nauczycielskim w 1919 r. wysunięto postulat w a l k i z analfabetyzmem, t r a k t o w a n e j jako "konieczność dziejowa". N i e z w y k l e owocne okazały się pod t y m względem doświadczenia, uzyskane jeszcze w czasach zaborów przez s t a r y c h oświatowców i niepodległościowców, którzy już w 1905 r. zorganizowali pierwsze Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych. Stowarzyszenie to głosiło, że celem jego jest "praca n a d k u l t u r a l n y m podniesieniem upośledzonych w a r s t w n a r o d u " . Działalność swą rozwijało w Warszawie oraz na p r o w i n c j i i w krótkim czasie uzyskało liczbę ok. 3000 członków. Znaczenie t e j działalności b y ­ ło w i e l k i e i — j a k stwierdza J . Landy-Tołwińska — " b r z e m i e n n e w s k u t ­ k i dla dalszych pokoleń oświatowców przez to, że położyło f u n d a m e n t y pod dydaktykę kształcenia dorosłych... Do dziś n i e straciły na a k t u a l ­ ności poglądy K o m i s j i N a u k o w e j Stowarzyszenia na psychikę dorosłego ucznia, na wynikające stąd metody i środki nauczania, na postawę i p r z y ­ gotowanie nauczyciela-oświatowca" *. W Polsce niepodległej tradycję d o r o b k u oświatowego z czasów za­ borów przejęła Sekcja Kursów dla Dorosłych i B i b l i o t e k Powszechnych Wydziału Oświecenia. Główną formą w a l k i z a n a l f a b e t y z m e m były k u r ­ sy organizowane w miastach, na w s i i w w o j s k u przez: placówki oświa­ t y pozaszkolnej w pionie M i n i s t e r s t w a Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświece­ n i a Publicznego, samorządy miejskie, organizacje społeczne oraz j e d n o ­ s t k i wojskowe. Bezpośrednio po I w o j n i e nasilenie i zasięg przestrzenny zjawiska analfabetyzmu w Polsce były mocno zróżnicowane. N a ziemiach za­ chodnich i północnych (b. zabór p r u s k i ) było średnio 4 , 2 % analfabetów, natomiast w Polsce południowej (b. zabór austriacki) średnia analfabe­ tów wynosłia 31,5%, w c e n t r a l n y c h (b. Królestwo Polskie) 31,7%; a w e wschodnich aż 64,7°/o, W t y m czasie w 1921 r. średni p r o c e n t analfabe­ tów wynosił w całej Polsce 33,1 %> w stosunku do ogółu ludności, z t y m 4 J. L a n d y - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w 1961, s. 54. N a temat oświaty dorosłych por także: Pamiętniki 1935; J. Chałasiński, miętniki towej samouków, w Polsce. Warszawa Młode Warszawa Przewodnik 1947 oraz Oświata B r o d o w s k a ] , W a r s z a w a 1979. pokolenie chłopów, 1968; H . R a d l i ń s k a , oświaty dorosłych, i kultura wsi Warszawa Warszawa Warszawa 1938, t. 1-4; Z przeszłości Warszawa polskiej świecie, chłopów, pracy 1928; Oświata Wybór pism Pa­ oświa­ dorosłych, [Wstęp Helena �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 115 PRZEOBRAŻENIA że w miastach osiągał on 18,7%, a na w s i aż 3 8 , 1 % analfabetów . W y n i k i podjętej przez oświatowców pracy n a d l i k w i d o w a n i e m a n a l ­ f a b e t y z m u zaznaczyły się już w p i e r w s z y m dziesięcioleciu istnienia państwa polskiego. Jeśli w 1921 r. 1/3 ludności nie posiada umiejętności czytania i pisania, w t y m ok. 3 0 % w w i e k u 10-14 l a t i ok. 2 4 % w w i e ­ k u 15-19 l a t , to w 1931 r. liczba ta zmniejszyła się do 1/4 ludności i obejmowała 5 0 % ludności w w i e k u ponad 50 l a t , 6 , 6 % w w i e k u 10-14 lat oraz 1 2 % o d 15 do 19 l a t . Osiągnięcia te były w y n i k i e m zarówno intensywnego r o z w o j u s z k o l n i c t w a powszechnego, j a k i szerokiej a k c j i oświatowej prowadzonej wśród dorosłych. Ze względu na pogarszający się stan s z k o l n i c t w a w następnych l a ­ tach okresu międzywojennego działalność ta zmalała i , j a k to ocenia J . Landy-Tołwińska, można było wówczas jedynie łagodzić "niedomaga­ nia oświaty". W latach 1937-1938 ogólna liczba uczących się dorosłych analfabetów i półanalfabetów wynosiła 89 410 osób, w t y m : n a k u r s a c h p r z y szkołach wieczorowych 14 646, na kursach dla przedpoborowych 54 764 i w początkowych szkołach żołnierskich 20 000 osób. L i c z b y te, j a k zaznacza J . Landy-Tołwińska, nie są ścisłe, ponieważ akcja naucza­ nia prowadzona była przez różne i n s t y t u c j e i organizacje, j a k n p . Polska Macierz Szkolna, związki młodzieżowe, koła gospodyń, a przede w s z y ­ s t k i m wojsko, które przejęło znaczny ciężar w a l k i z analfabetyzmem realizując uchwałę sejmową z 1919 r. " O p r z y m u s o w y m nauczaniu w W o j s k u P o l s k i m " «. Działalność oświatowa w w o j s k u miała duże zna­ czenie dla r o z w o j u k u l t u r a l n e g o w s i , ponieważ wracający do życia c y ­ wilnego żołnierze przysposabiani b y l i do korzystania z dóbr k u l t u r y , które przed t y m były d l a n i c h niedostępne. 5 W przemianach gospodarczych i społeczno-kulturalnych w s i okresu międzywojennego ważną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze i spółdziel­ cze. Przed s z k o l n i c t w e m r o l n i c z y m , które posiadało tradycje sięgające jeszcze czasów zaborów, otwarły się z miejsca duże możliwości. Zapew­ niła je u s t a w a sejmowa z 1920 r. głosząca powołanie w ciągu 20 l a t 528 szkół r o l n i c z y c h , a więc stworzenie t a k i e j sieci, ażeby w każdym powiecie była czynna szkoła rolnicza męska i żeńska. W p r a w d z i e pełnej realizacji t e j u s t a w y sejmowej n i g d y nie osiągnięto, ale samo j e j u c h w a ­ lenie świadczyło o znaczeniu, j a k i e przywiązywano do szkolnictwa r o l n i ­ czego. Już w 1921 r., przystąpiono do ujednolicenia programów szkół rolniczych, w okresie poprzednim b o w i e m różniły się one n i e k i e d y 5 Landy-Tołwińska, czeństwo w drugiej Oświata i szkolnictwo polskich, Warszawa pa polskiego, op. cit, Rzeczypospolitej, na wsi w okresie 1973, s. 156-161; E . P o d g ó r s k a , międzywojennym, [w:] 1980, t. 3, s. 389-440; W. B r o n i k o w s k i , W a r s z a w a 1934. • Landy-Tołwińska, Społe­ s . 61. P o r . także J . Z a r n o w s k i , Warszawa op. cit., s . 66-67. Historia Drogi chłopów postępu chło­ �116 MARIA BIERNACKA w sposób i s t o t n y . W t y m zakresie w y k o r z y s t a n e zostały w największym stopniu osiągnięcia " z a r a n i a r s k i c h " szkół r o l n i c z y c h z t e r e n u b. Króle­ stwa Polskiego. Zaprojektowano 3 t y p y szkół: a) szkoły i n t e r n a t o w e , najczęściej 11 miesięczne, a także 11/2 roczne oraz 2 i 3-letnie; b) szko­ ły średnie (lecz nie gimnazja) dla gospodarstw r o l n y c h t y p u średniego oraz c) szkoły dla instruktorów r o l n y c h . Zarówno uchwała sejmowa, j a k i reforma programów szkolnych opracowane zostały p r z y znacznym udziale J a d w i g i Dziubińskiej. Rozwój s z k o l n i c t w a rolniczego nie prze­ biegał łatwo. W latach 1936-1937 było na terenie całej P o l s k i zaledwie 128 szkół rolniczych. Największym uznaniem cieszyło się s z k o l n i c t w o rolnicze t y p u 11-miesięcznego i ono też odegrało jedną z ważniejszych ról w przeobrażeniach k u l t u r o w y c h polskiej w s i okresu międzywojenne­ go. Wyrosłe z d a w n y c h , początkowych szkółek r o l n i c z y c h , które miały n a celu przede w s z y s t k i m budzenie świadomości narodowej wśród mło­ dzieży w i e j s k i e j — szkoły te w niepodległej Polsce podnosiły swój po­ ziom organizacyjny, d y d a k t y c z n y i wychowawczy. Było to zasługą n a u ­ czycieli oraz uczniów wywodzących się z młodzieży w i e j s k i e j , którzy b y l i coraz lepiej p r z y g o t o w a n i w zakresie wiedzy podstawowej i coraz mocniej angażowali się w prace n a d społeczno-gospodarczym i k u l t u ­ r a l n y m rozwojem w s i i k r a j u . Przodujące miejsce pod t y m względem uzyskały szkoły rolnicze: w Dąbrowie Zduńskiej, na B l i c h u obok Ł o w i ­ cza, w K r a s i e n i n i e pod L u b l i n e m , w A l b i g o w e j koło Łańcuta i w i e l u jeszcze i n n y c h Specyficzny charakter t y c h szkół, wypróbowane m e t o d y nauczania oraz atmosfera wychowawcza panująca zarówno w zakładzie s z k o l n y m , j a k i w internacie powodowały, że placówki te łączyły w sobie elemen­ t y skandynawskiego u n i w e r s y t e t u ludowego i czeskiej szkoły rolniczej. Niezależnie od wpływu wychowawczego na uczniów działalność i c h p r o ­ mieniowała również na najbliższe środowisko społeczne. W p ł y w t y c h szkół na wsie okoliczne był znaczny jeszcze i dlatego, że prowadziły one doświadczalne gospodarstwa rolne. Specyfikę w y c h o w a n i a w jednej ze szkół prowadzonych przez Leonildę i K a z i m i e r z a W y s z o m i r s k i c h t a k charakteryzuje D y z m a Gałaj: "Czytając patriotyczne, wspomnienia głęboko tezy, że f o r m y ogromny pracy wychowawczej społecznej — w Zduńskiej w nich Wyszomirska, K. Wyszomirski, 1965; Wspomnienia zurowa], 1974; S . I n g 1 o t, Zarys Warszawa Albigowej Dziubińskiej, (1896-1958), Przemyśl o Irenie na daje Dąbrowa rozwoju boru. młodzież szkoły jako D ą b r o w i e Zduńskiej Kosmowskiej 1958; Pamięć mądre, p r a c y zespołu należy widzieć główny w a l o r nauczania i wychowania — potwierdzenie szkole wywierały w s i łowickiej. Działalność szkoły w i pieśnią, W a r s z a w a w Dąbrowie znajdujemy stosowane Dąbrowie Zduńskiej k u m e n t u j e tezę, że p r o g r a m 'L. szkoły w wspomnienia w p ł y w . Właśnie w o w y c h f o r m a c h s z k o l n e j i p o z a s z k o l n e j nauczycielskiego w instytucji absolwentek ludzkie do­ t y m lepsze w y n i k i , i m Zduńska żyła prasą [opracowała Z . M a ­ Żeńskiej Szkoły Wspomnienia [red. Z . M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1968. o Rolniczej Jadwidze �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE pełniejsze jest zaangażowanie placówki w społecznym życiu własnego społecznego. N i e z w y k l e ścisły związek dąbrowieckiej łecznym mógł się rozwijać t y l k o idei w pełni wychowawczych szkoły 117 PRZEOBRAŻENIA środowiska szkoły ze środowiskiem dlatego, że istniała całkowita ze społeczno-politycznymi dążeniami jej środowiska. Dążenia te wyrażał p r o g r a m ówczesnego r u c h u ludowego — S t r o n n i c t w a go, a zwłaszcza Związku Młodzieży W i e j s k i e j rolnictwa i hodowli, Ludowe­ » W i c i « . Była to szkoła, która g o s p o d a r s t w a domowego, p r a c y w m i e j s c o w e j spo­ zgodność ucząc spółdzielni spo­ żywców, w k o l e gospodyń w i e j s k i c h , ukazując piękno dzieł s z t u k i m a l a r s k i e j , pieśni ludowych, tańca, słowa polskiego wartości r o d z i n y patriotyzmu, — uczyła z a r a z e m p o c z u c i a chłopskiej wynikającej ofiarności, umiejętności chłopskiej ze s t o s u n k u tej r o d z i n y współżycia i współpracy godności, do p r a c y , we uczyła własnym śro­ d o w i s k u społecznym" . 8 W szkole prowadzonej przez W y s z o m i r s k i c h wielką rolę spełniały spotkania z w y b i t n y m i przedstawicielami świata k u l t u r y , j a k n p . z M a ­ rią Dąbrowską, Stefanem Jaraczem, W i n c e n t y m B u r k i e m , Jędrzejem C i e r n i a k i e m , J e r z y m Z a w i e y s k i m , Wojciechem Skuzą, Stanisławem Młodożeńcem czy H e n r y k i e m Ładoszem. Spotkania te stwarzały dosko­ nałą okazję do współdziałania szkoły z m i e j s c o w y m środowiskiem, w t y m zwłaszcza z młodzieżą wiejską, która brała w n i c h bardzo liczny i ży­ w y udział. Budziły one wśród ludności w i e j s k i e j potrzebę obcowania z literaturą i sztuką. Osiągnięcia szkolnictwa rolniczego w okresie międzywojennym z a m k ­ nęły się następującymi liczbami: 7 liceów i 11 gimnazjów r o l n i c z y c h z 1700 u c z n i a m i ; 160 niższych szkół r o l n i c z y c h z 6700 uczniami oraz 12 500 zespołów przysposobienia rolniczego ze 120 000 uczestników W systemie zawodowego s z k o l n i c t w a wiejskiego mieściło się również szkolnictwo spółdzielcze. Powstawanie t y c h szkół było następstwem co­ raz intensywniejszego r o z w o j u r u c h u spółdzielczego na w s i , w t y m zwłaszcza r u c h u spółdzielczości spożywców. Szkoła spółdzielcza dla do­ rosłych w Nałęczowie koło L u b l i n a oraz druga podobna do n i e j w W a r ­ szawie należały do szkół i n t e r n a t o w y c h , wychowujących przede w s z y ­ s t k i m młodzież pochodzenia wiejskiego. M e t o d y nauczania i w y c h o w a ­ n i a stosowane w t y c h szkołach zbliżone były do m e t o d stosowanych w szkołach r o l n i c z y c h i u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Wychowankowie szkół spółdzielczych p r a c o w a l i z reguły na w s i l u b w małych miastecz­ kach, stając się organizatorami oraz p r a c o w n i k a m i spółdzielczych p l a ­ cówek. Młodzież tę cechowała ideowość, solidność w pracy oraz poważne zaangażowanie społeczno-obywatelskie. Działalność szkół spółdziel­ czych prowadzona była także w okresie ostatniej w o j n y . Wzrosła w ó w - 8 W y s z o m i r s k a, W y s z o m i r s k i, op. cit, s. 6-7. Dorobek » S. D e s k a , cji społeczno-ekonomicznej, Rozwój skiego, wiedzy rolniczej Warszawa c z o r e k , Historia i perspektywy Warszawa i jej rozwoju oświaty polaryzacja, [w:] Z a r y s 1980, t. 3, s. 231-264; P o d g ó r s k a , szkół rolniczych rolniczej na tle sytua­ 1975, s. 3. P o r . także J . D y d o w i e z o w a , w Polsce, historii gospodarstwa wiej­ op. cit., s. 408-411; T . W i e ­ W a r s z a w a 1969. �MARIA 118 BIERNACKA czas i c h .liczba, choć działalność ta prowadzona była w bardzo ciężkich warunkach okupacyjnych . Należy podkreślić, że zarówno działalność szkół r o l n i c z y c h , j a k i spół­ dzielczych o charakterze w i e j s k i m związana była najściślej z p o l i t y c z ­ n y m r u c h e m l u d o w y m oraz Związkiem Młodzieży W i e j s k i e j RP ( " W i c i " ) . " Działalność oświatowa wśród dorosłych, zwana inaczej działalnością pozaszkolną l u b andragogiką, odegrała w życiu ludności w i e j s k i e j n i e ­ z w y k l e istotną rolę. Zapoczątkowana już w końcu X I X w . prowadzona była przez różnego rodzaju organizacje i stowarzyszenia kulturalno¬ -oświatowe, społeczne i gospodarcze, które przeniknięte były ideą odro­ dzenia polskości i dążeniami do odzyskania pełnej niepodległości. W o d ­ rodzonej już Polsce działalność oświatową na w s i prowadziły n i e k i e d y te same l u b zreorganizowane i n s t y t u c j e i organizacje, funkcjonujące w n o w y c h w a r u n k a c h w s k a l i całego k r a j u . Prócz tego powstawały n o ­ we i n s t y t u c i e i organizacje wywołane potrzebami życia społeczno-go¬ spodarczego i politycznego w s i , a także ogólną polityką oświatowo-kult u r a l n a państwa polskiego N i e m n i e j należy stwierdzić że n u r t oświaty pozaszkolnej w t y m zwłaszcza z p i e r w s z y c h l a t międzywojennych n a ­ wiązywał do' najlepszych t r a d y c j i oświatowych z okresu w a l k i o' o d ­ zyskanie niepodległości. 10 Ośrodkiem postępowej myśli oświatowej początkowego okresu mię­ dzywojennego stał się I n s t y t u t Oświaty i K u l t u r y i m . Staszica, założo­ n y z i n i c j a t y w y J a d w i g i Dziubińskiej, I r e n y K o s m o w s k i e j , H e l e n y R a d ­ lińskiej oraz i n n y c h w y b i t n y c h działaczy l u d o w y c h . I n s t y t u t t e n p r z y ­ czynił się do r o z w o j u i upowszechnienia demokratycznej oświaty w i e j ­ s k i e j . Oddziaływał on na usamodzielnienie się Centralnego Związku K ó ­ łek Rolniczych i n a powstanie p r z y n i m wydziału oświaty, współpraco­ wał z wydziałami oświaty pozaszkolnej p r z y M i n i s t e r s t w i e Wyznań Re­ l i g i j n y c h i Oświecenia Publicznego, Związku Nauczycielstwa Polskiego Szkół Powszechnych oraz p r z y C e n t r a l n y m Związku Młodzieży W i e j ­ skiej. Współpracę z t y m i i n s t y t u c j a m i i organizacjami nawiązały także: Związek Teatrów L u d o w y c h Związek B i b l i o t e k a r z y Związek Soółdzieln i Spożywców "Społem" oraz T o w a r z y s t w o U n i w e r s y t e t u Robotniczego W działalności tej duża role odegrały ludowe u g r u p o w a n i a polityczne' organizacje młodzieżowe oraz i n s t y t u c i e oświatowe i gospodarcze i a k n o C e n t r a l n y Związek Kółek Rolniczych I z b y Rolnicze Towarzystwo Szkoły L u d o w e j oraz Polska Macierz Szkolna. ' W początkowych latach okresu międzywojennego czołowe miejsce w działalności oświatowo-kulturalnej i społecznej zajmował C e n t r a l n y Związek Młodzieży W i e j s k i e j (jako sekcja młodzieżowa Centralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego) z organem p r a s o w y m " S i e w " , będący przedłuZ . O 1 s z a k o w s k a - G 1 a z e r o w a, W szkole spółdzielczej na [w:] Twierdzą nam będzie każdy próg, W a r s z a w a 1968, s. 460-478. 1 0 nie, Lubelszczyź- �ł OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 119 PRZEOBRAŻENIA żeniem działalności r u c h u młodzieżowego zapoczątkowanego w 1912 r. przez organizatorów pisma młodzieżowego "Drużyna" oraz młodzież zaraniarką skupioną p r z y piśmie "Świt — Młodzi idą" (dodatku do pisma " Z a r a n i e " ) . W 1928 r. na s k u t e k p o l i t y c z n y c h nacisków ówczesnych władz zmierzających do uzależnienia działalności tego Związku o d Cen­ tralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego nastąpił k r y z y s , który po b u r z l i w y c h , trwających w i e l e miesięcy dyskusjach ideologicznych, doprowadził do rozłamu, w w y n i k u którego znaczna część działaczy i młodzieży opowie­ działa się za samodzielnością ideową i organizacyjną, tworząc odrębną organizację pod nazwą Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z organem p r a s o w y m " W i c i " . Związek ten, aczkolwiek nie po­ siadał c h a r a k t e r u politycznego, to jednak w istocie był organizacją mło­ dzieżową związaną ideowo ze S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , powstałym w 1931 r. ze zjednoczenia trzech głównych s t r o n n i c t w l u d o w y c h — P S L " P i a s t " , P S L " W y z w o l e n i e " i S t r o n n i c t w a Chłopskiego. Należy także dodać, że w działalności r u c h u wiciowego i politycznego r u c h u l u ­ dowego b r a l i żywy udział studenci pochodzenia chłopskiego zrzeszeni w Polskiej A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j ( P A M L ) — z organem p r a ­ s o w y m "Młoda Myśl L u d o w a " « . Na terenie w s i działały ponadto jeszcze inne organizacje młodzieżo­ we, m. i n . C e n t r a l n y Związek Młodej W s i (o zmienionej po rozłamie w 1928 r. nazwie), Związek Młodzieży L u d o w e j , K a t o l i c k i e Stowrzyszenie Młodzieży i Związek Strzelecki. Niezależnie o d celów p o l i t y c z n y c h i m e t o d w y c h o w a w c z y c h , wszystkie one poprzez swą różnorodną dzia­ łalność w większym l u b m n i e j s z y m stopniu wpływały j e d n a k na prze­ m i a n y społeczne i k u l t u r a l n e zapóźnionej w s w y m r o z w o j u w s i p o l ­ skiej i . W p r o g r a m a c h organizacji młodzieży w i e j s k i e j czołowe miejsce zaj­ mowały prace kulturalno-oświatowe. W " S i e w i e " w 1927 r. czytamy: 2 "z potrzeb oświatowe k o n i e c z n y c h w s i wyrósł i k u l t u r a l n e , chęć w y j r z e n i a nasz Związek. Głód wiedzy, zaniedbanie za opłotki w i e j s k i e n a s z e r s z y świat d l a zrównania się z i n n y m i ludźmi, żyjącymi p o d t y m s a m y m słońcem — powołały n a s do życia. A ogrom p r a c y stanął p r z e d n a m i w i e l k i , j a k w i e l k i e są k r z y w d y i za­ n i e d b a n i a kulturalno-oświatowe n a w s i a c h n a s z y c h " . 1 8 Prace kulturalno-oświatowe prowadzone n a w s i cechowała różnorod­ ność stosowanych f o r m , gdyż ambicją każdej organizacji stało się w p r o ­ wadzanie własnych treści i d e o w y c h oraz stosowanie najwłaściwszych m e t o d działania. T a k więc Związek Młodzieży W i e j s k i e j R P " W i c i " , P o r . Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. dokumenty, [red. S . M a l a w s k i ] , W a r s z a w a 1974. 1 1 Relacje, materiały, A . L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, Acta Universitatis L o d z i e n s i s , S e r i a I , n r 39, Łódź 1976. 1 2 1 8 "Siew" organ Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej, nr 45: 1927. �120 i! ¡1 li || MARIA BIERNACKA k o n t y n u a t o r Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j , sformułował w okresie międzywojennym nie t y l k o demokratyczne zasady ideowe, ale także wypracował bardzo skuteczne f o r m y pracy oświatowo-wychowaw­ czej. Należały do n i c h : a) różnego rodzaju k u r s y dla dorosłych, na któ­ r y c h wykładowcami b y l i w y b i t n i działacze społeczni i oświatowi ( n a u ­ czyciele, p r a c o w n i c y n a u k o w i , agronomowie, lekarze itp.). Dużą rolę spełniała w t y m zakresie wykształcona l u b kształcąca się w szkołach średnich i wyższych młodzież w i e j s k a związana ideowo z r u c h e m l u d o ­ w y m , b) b i b l i o t e c z k i wiejskie stałe l u b w y m i e n n e ; c) t z w . "świetlice" organizowane w domach l u d o w y c h , w szkołach, a często także w domach p r y w a t n y c h — na których czytano wspólnie prasę, książki, dyskutując n a d i s t o t n y m i p r o b l e m a m i życia wiejskiego; d) zespoły samokształceniow e ; e) amatorskie zespoły artystyczne (chóry, t e a t r y , o r k i e s t r y ) ; f) ob­ chody związane ze świętami: n a r o d o w y m i , l u d o w y m i , r o b o t n i c z y m i oraz dorocznymi; g) dożynki, zabawy i inne i m p r e z y r o z r y w k o w e . Działalność artystyczna nie miała wyłącznie c h a r a k t e r u r o z r y w ­ kowego. Organizatorzy świadomie nawiązywali do treści i f o r m zaczerp­ niętych z bogactwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j . Wielką rolę pod t y m względem spełnił Związek Teatrów L u d o w y c h i czasopismo " T e a t r L u ­ d o w y " oraz I n s t y t u t Teatrów L u d o w y c h (1929-1939) prowadzony przez w y b i t n e g o i zasłużonego działacza k u l t u r y , w i z y t a t o r a oświaty poza­ szkolnej w M i n i s t e r s t w i e Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświecenia P u b l i c z n e ­ go — Jędrzeja Cierniaka, pochodzącego ze w s i Zaborów k/Brzeska. Ten k i e r u n e k działalności prowadzony przez specjalistów oraz u s t a l e n t o w a n y c h amatorów z dziedziny t e a t r u , tańca i m u z y k i l u d o w e j , znajdo­ wał szeroki oddźwięk wśród w i e j s k i e j społeczności młodzieżowej *. 1 W kształtowaniu się nowej osobowości młodego pokolenia w s i o k r e ­ su międzywojennego podstawowe znaczenie wychowawcze zaczęły speł­ niać u n i w e r s y t e t y ludowe. Ojczyzną t y c h placówek oświatowo-wycho­ wawczych była Dania, a twórcą i c h koncepcji " j a k o uczelni mającej zapewnić przede w s z y s t k i m ogólny rozwój, pobudzać do r e f l e k s j i , do samokształcenia, ułatwiać zdobywanie własnego światopoglądu" — M i ­ kołaj G r u n d t v i g . Realizatorem idei G r u n d t v i g a w postaci u n i w e r s y t e t u ludowego był Christen K o l d . Przeniesienie na g r u n t P o l s k i wzorów oświaty i w y c h o w a n i a r e p r e ­ zentowanych przez duńskie u n i w e r s y t e t y ludowe dokonane zostało za sprawą grona d e m o k r a t y c z n y c h oświatowców wywodzących się ze Związku Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j i Centralnego Związku Kółek Rolniczych. W 1924 r. P o r . B . N y c z , Instytut Teatrów Ludowych 1929-1939, "Przegląd H i s t o r y c z no-Oświatowy", n r 2: 1967, s. 31-57; Zaborowska nuta, [Opracował J . Z a w i e y s k i ] , W a r s z a w a 1956; Żródla i nurty polskiego teatru ludowego, [Opracował i wstępem opatrzył A . O l c h a ] , W a r s z a w a 1963; Wspomnienia o Jędrzeju Cierniaku, [Wybór i o p r a c o w a n i e Z. M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1981. 1 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 121 PRZEOBRAŻENIA zorganizowano U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a , którego k i e r o w n i k i e m został Ignacy Solarz — chłop z pochodzenia, a inżynier r o l n i k z wykształcenia. Przez 15 l a t swej działalności n a j p i e r w w Szy­ cach a później w Gaci koło Przeworska — Ignacy Solarz w r a z ze swą żoną Zofią i g r o n e m najbliższych współpracowników zdołał w y p r a c o ­ wać własny, p o l s k i m o d e l u n i w e r s y t e t u ludowego. Dzięki niezwykłym zaletom umysłu i c h a r a k t e r u , w r o d z o n y m u z d o l ­ n i e n i o m pedagogicznym, w i e l k i e m u przywiązaniu do w s i i w y c z u w a n i u j e j najżywotniejszych potrzeb — Ignacy Solarz stworzył placówkę w y ­ chowawczą o w i e l k i e j sile oddziaływania społecznego. Związany ideowo z r u c h e m młodzieży w i e j s k i e j " W i c i " , znajdował w n i m zaplecze d l a swej p i o n i e r s k i e j działalności. Zapożyczonym w z o r o m szkoły g r u n d t v i gowskiej nadał n o w y kształt i dostosował do potrzeb życia polskiego i polskiej w s i . U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza był placówką, która w w a ­ r u n k a c h życia internatowego, trwającego od 4 do 6 miesięcy, w a t m o ­ sferze r o d z i n n e j , w zespole kilkudziesięciu osób (oddzielne k u r s y d l a dziewcząt i oddzielne dla chłopców) wychowywała młodzież wiejską, napływającą z różnych s t r o n P o l s k i . N i e była to szkoła, której zada­ n i e m miało być przekazywanie w y c h o w a n k o m s u m y określonej p r o g r a ­ m e m wiedzy. U n i w e r s y t e t l u d o w y poprzez właściwe m u metody p r a ­ cy — wykład, dyskusje, zespołowe czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe współdziałanie z najbliższą wsią i okolicą — budził i utrwalił te cechy, które w w a r u n k a c h d o m o w y c h wychowanków mogłyby się n i g d y nie ujawnić. Przez i n t e r n a t jako instytucję w y c h o w a n i a Solarz r o z u ­ miał "wspólnotę życia" oraz: "bliskość, prostotę, bezpośredniość i ciepło, które zbliża ludzi, o s w a j a , wyzwa­ l a swobodę i naturalność, a łamie konwencjonalność, maskę, pozór, sztywność. J e s t to n a u k a życia z i n n y m i , u z n a w a n i a i c h , w i d z e n i a siebie w społecznym z w i e r c i a d l e i n n y c h , własna kontrola, hamowanie p r a k t y c z n e egoizmu c z y przerosłego indywi­ d u a l i z m u , to szkoła odpowiedzialności, wzajemności i c z y n n e j pomocy, szkoła p r a k ­ t y c z n a społecznego życia n i e w z n a c z e n i u f o r m a l n y m , a l e i s t o t n y m " « . W okresie międzywojennym działało w Polsce kilkanaście u n i w e r s y ­ tetów l u d o w y c h powstałych z i n i c j a t y w y różnych środowisk oświato­ w y c h i społecznych, jednakże żaden z n i c h n i e odegrał t a k i e j r o l i , j a k u n i w e r s y t e t Solarza. O wyjątkowości t e j placówki, która zdaniem peda­ gogów społecznych i socjologów zdołała wypracować jedną z najbardziej interesujących koncepcji w y c h o w a w c z y c h (nazwaną również "pedagogi­ ką wiciową") zadecydowała niewątpliwie w y b i t n a indywidualność jego twórcy i realizatora Ignacego Solarza. I chociaż powstanie u n i w e r s y t e ­ t u ludowego w Szycach było poprzedzone zorganizowaniem o k i l k a l a t « Ignacy Solarz i jego uniwersytet F . Popławski i S . Dyksiński], W a r s z a w a ludowy 1965, s. 79. 1924-1939 [Wybór i opracowanie �122 MARIA BIERNACKA wcześniej podobnej placówki w D a l k a c h koło Gniezna, to za w z o r c o w y uznano u n i w e r s y t e t Ignacego Solarza « . W y c h o w a n k o w i e uniwersytetów l u d o w y c h po powrocie do s w y c h środowisk wyróżniali się swą postawą społeczną, szerokością zaintere­ sowań, stosunkiem do swego najbliższego i dalszego otoczenia. B y l i z r e ­ guły k r z e w i c i e l a m i postępu w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia. Potwierdza­ ją to w pełni badania pedagogów przeprowadzone po I I w o j n i e świato­ w e j wśród byłych wychowanków t y c h placówek. D o głównych osiąg­ nięć w y c h o w a w c z y c h uniwersytetów l u d o w y c h zaliczone zostały: a) a k ­ tywność społeczna, wyrażająca się w czynnej postawie w s t o s u n k u do przejawów życia ogólnospołecznego, j a k : budowa szkół, domów k u l t u ­ r y , dróg i t p . ; b) aktywność umysłowa rozbudzająca zainteresowania h i ­ storią świata i własnego narodu, dziejami ruchów społecznych na w s i , a zwałszcza r u c h u ludowego; c) postawa gotowości do modernizacji go­ spodarstwa rolnego i domowego; d) wrażliwość na k r z y w d y ludzkie; e) odwaga samookreślenia się po stronie ruchów l e w i c o w o - d e m o k r a t y c z n y c h ; f) podnoszenie moralności i e t y k i wśród młodzieży; g) rozwój zain­ teresowań p r o b l e m a m i ogólnokrajowymi«. Podobnie j a k u n i w e r s y t e t y ludowe, wychowywały szkoły rolnicze i spół­ dzielcze, a także organizacje młodzieżowe, niektóre stowarzyszenia gosspodarcze i k u l t u r a l n e oraz postępowe u g r u p o w a n i a polityczne. Był to t y p nowego obywatela w s i i państwa, charakteryzujący się uspołecznie­ n i e m , "otwartością" na wiedzę zdobywaną głównie poprzez stałe do­ kształcanie się, skłonności do podejmowania i n i c j a t y w przebudowują­ c y c h życie swego najbliższego i dalszego otoczenia, a równocześnie ce­ niącego i utrwalającego najlepsze wartości swej rodzimej k u l t u r y chłop­ s k i e j . Ten n o w y t y p obywatela stawał się "wiodącym" t y p e m , cieszącym się a u t o r y t e t e m i promieniującym n a całą społeczność wiejską. Dążnoś­ c i społeczne, ambicje i dalekosiężne cele ówczesnej młodzieży chłopskiej, żyjącej jakże często w ciężkich w a r u n k a c h b y t o w y c h , najwierniejsze s w o j e odbicie znalazły w pamiętnikach zamieszczonych w Młodym po­ koleniu chłopów. Ukazują one bowiem, j a k w psychice młodzieży w i e j ­ s k i e j okresu międzywojennego dokonywał się proces w i e l k i c h przeobra­ żeń, prowadzących do j e j pełnego u o b y w a t e l n i e n i a i "wejścia w naród". « P o r . Kultura wsi. Biuletyn XIII konferencji oświatowej poświęconej zagad­ nieniu kultury wiejskiej w Polsce, W a r s z a w a 1930; Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświatowej poświęconej sprawie uniwersytetów lu­ dowych, W a r s z a w a 1939; L . T u r o s, Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, Warszawa 1970; t e n ż e , Oświata dorosłych w krajach skandy­ nawskich, W r o c ł a w 1974; R . W r o c z y ń s k i , Pedagogika społeczna, Warszawa 1979; J . D y b i e c , Kształtowanie się polskiej wiedzy o duńskich uniwersytetach ludowych-, [w:] Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIIIXX w., W a r s z a w a 1977, s. 265-282. 1 7 Turos, Uniwersytet... �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 123 PRZEOBRAŻENIA Na temat wychowawczego r u c h u młodzieży w i c i o w e j i p o k r e w n y c h ruchów młodzieżowych pisał J . Chałasiński: "Idea człowieczeństwa wspólnota młodzieży idea w a r s t w y i poprzez zespołów P r z y s p o s o b i e n i a rodzinnego wawcze człowieka i w ruchu oparciu w podporządkowana chłopskiej j a k o współgospodarza wartości, i d e a w y c h o w a n i a prace odkrywanie chłopskiej, narodu i pokrewnych n a działkach w ruchów pedagogiczny, stanowi najważniejszy i przez konkursowe ramach — gospodarstwa oto e l e m e n t y młodzieży wiejskiej dorobek pedagogiki polskiej dorobku w wycho­ w wspaniały d o r o b e k d z y w o j e n n y c h . I t a k j a k w i e l e innego najważniejszego ludzkości, i strażnika j e g o m o r a l n y c h o sąsiedzką społeczność wiejską wiciowego społeczno-moralna narodu warsztat pracy, realizowana Rolniczego Można też powiedzieć, że r u c h ten, przedstawiający i chłopie, ideałowi Polsce. społeczny l a t a c h mię­ pedagogicznego, t a k i t e n zrodził się i rozwinął poza u n i w e r s y t e c k i m i ośrodkami pedagogiki i p s y c h o l o g i i pedagogicznej. Uniwersytecka pedagogika wiła żadnego z a i n t e r e s o w a n i a sadnicze znaczenie z p u n k t u i t e c h n i k i pedagogicznej. d l a niego, widzenia Pedagogika znaczenie, j a k i e d l a w y c h o w a n i a połączonej z w a r s z t a t e m p r a c y " 18 n i e zauważała mimo naukowej wiciowa tego r u c h u i n i e p r z e j a ­ że r u c h t e n miał o l b r z y m i e problematyki wykazała ogólnej między i n n y m i i za­ pedagogiki olbrzymie mieć może oparcie go n a społeczności sąsiedzkiej, . II. DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA W SPOŁECZNOŚCI G A C K I E J ! Analizę p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h , d o k o n y wających się w społecznościach w i e j s k i c h pod wpływem działalności oświatowej, przeprowadzono na przykładzie trzech w y b r a n y c h miejscowości położonych w różnych obszarach naszego k r a j u — o d czasu o d zyskania niepodległości w 1918 r. także w obrębie różnych zaborów. Ze względu n a ograniczone możliwości wydawnicze w a r t y k u l e n i n i e j szym p r o b l e m t e n przedstawiono t y l k o w jednej z w y b r a n y c h w s i , a m i a n o w i c i e w Gaci koło Przeworska. Wieś ta s t a n o w i b o w i e m interesujący przykład p r z e m i a n zachodzących od końca X I X w . n a obszarze w s i małopolskich w związku z r o z w o i e m n i e z w y k l e intensywnego żvcia sr>oleczno-gospodarczego, politycznego i oświatowo-kulturalnego» pokolenie i wychowanie, grafii IHKM w Warszawa 1948, s. 275. chłopów. Materiały dotyczące w s i Gać zgromadzono 1 9 prowadzonych nego Społeczeństwo J. Chałasiński, 1 8 P o r . t e n ż e , Młode badań t e r e n o w y c h prze­ w l a t a c h 1977-1978 — znajdują się one w a r c h i w u m Zakładu Etno­ PAN G a c i oraz w Warszawie. z archiwum podczas K o r z y s t a n o także Wiejskiego się p o d opieką T a d e u s z a B e m b n a w z materiałów Urzędu Uniwersytetu Gaci — wychowanka Ludowego Gmin­ znajdującego U L , gackiego działacza w i c i o w e g o i l u d o w e g o oraz zbiorów W ł a d y s ł a w a Fołty i Józefa Puchały. Z l i t e r a ­ tury wykorzystano: szawa W. 1956; t e n ż e , Ruch tenże, ludowy Fołta, Wieś w z a m i e s z c z a n e n a łamach społeczne łalność i zmagania Gać — 100-lecie Przeworskiem, ludowych wiciarzy, społeczno-wychowawczo, W a r s z a w a 1973. Wspomnienia z walk Kasy Warszawa młodzieży Spółdzielczej, 1975 oraz chłopskiej, i n n e jego artykuły c z a s o p i s m . P o r . także J . B o r k o w s k i , Warszawa Warszawa 1966; J . K o w a l , "Wici" 1964; Z. S o l a r z o w a , War­ W a r s z a w a 1969; powstanie Mój Wizje dzia­ pamiętnik, i j ! j i j \ j 1 1 �I III f l' I ' i¡1 I lii ¡11 || U li | I III ¡1 l i II II fi II | I I II III i || ||| | I I j 1 I U lii lij • 124 MARIA BIERNACKA Wieś Gać położona w odległości 12 k m na płd. zachód od P r z e w o r ­ ska znana była szeroko w Polsce okresu międzywojennego przede w s z y ­ s t k i m ze względu na działający t a m od 1932 r. W i e j s k i U n i w e r s y t e t O r k a n o w y , prowadzony przez w y b i t n y c h wychowawców i działaczy spo­ łecznych — Ignacego i Zofię Solarzów. A l e nie t y l k o u n i w e r s y t e t l u d o ­ w y przyczynił się do popularności t e j w s i . Działalność społeczno-wychowawcza prowadzona przez Solarzów od 1924 r. w U n i w e r s y t e c i e L u d o ­ w y m w Szycach koło K r a k o w a mogła być k o n t y n u o w a n a w regionie p r z e w o r s k i m dzięki t e m u , że środowisko gackie było już wówczas na t y l e oświecone i społecznie dojrzałe, iż mogło w bardzo t r u d n y m , k r y ­ z y s o w y m okresie stworzyć w a r u n k i do powstania i działania t e j placów­ k i . N i e stało się to p r z y p a d k o wo — wieś Gać posiadała b o w i e m bardzo dawne i piękne t r a d y c j e czytelnictwa, działalności różnych i n s t y t u c j i i organizacji, które przyczyniały się do podnoszenia poziomu w i e d z y ludności oraz w y c h o w a n i a nowego człowieka w s i . Wieś Gać l i c z y 466 domów, 592 gospodarstwa oraz 1598 mieszkańców. Ogólny j e j obszar w y n o s i 1075 ha, stąd n a 1 k m przypada 132 osoby (według d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h z 1978 r.). Ilość domów i liczeb¬ ność mieszkańców wskazuje, że Gać należy do w s i dużych, podobnie j a k sąsiadujące z nią bezpośrednio M a r k o w a (licząca ok. 1000 domów i 5000 ludności) oraz Sietesz. Tereny, do których należy Gać, są rolnicze o gię­ bach t y p u lessowego (bielice), nadające się pod u p r a w y pszenno-buraczane. W a r u n k i k l i m a t y c z n e są także n a ogół korzystne. S t r u k t u r a gospodarstw w Gaci charakteryzuje się bardzo dużym rozdrobnieniem. Przeciętna wielkość gospodarstwa w y n o s i 1,5 ha, ale w e w s i znajduje się 511 gospodarstw poniżej 0,5 ha. Na terenie g m i n y wieś ta należy do najbardziej rozdrobnionych. Główną podstawą u t r z y m a n i a ludności jest r o l n i c t w o i częściowo zajęcia uboczne. Do pracy w najbliższych ośrodkach m i e j s k i c h ( w P r z e w o r s k u , Łańcucie i Rzeszowie) dojeżdża ok. 200 osób. Część mieszkańców u t r z y m u j e się z pracy dodatkowej w miejscowych placówkach a d m i n i s t r a c y j n y c h , spółdzielczych, w szkolnictwie, a także w rzemieślniczych p u n k t a c h usługowych. W całej g m i n i e jest zarejestrowanych 38 rzemieślników i n d y w i d u a l n y c h . Poziom k u l t u r y r o l n e j w e w s i jest w y s o k i , gdyż zdecydowana większość rodzin u t r z y m u j e się z r o l n i c t w a oraz h o d o w l i i j e d y n i e duża wydajność w t y c h gałęziach p r o d u k c j i może zapewnić mieszkańcom właściwy poziom życia. W 1978 r. było w Gaci 11 gospodarstw specjal i s t y c z n y c h , w t y m 6 mlecznych oraz 5 h o d o w l a n y c h . Istniały także 2 zespoły p r o d u k c y j n e rolników i n d y w i d u a l n y c h prowadzących n a w i e l ¬ ką skalę hodowlę k u r oraz 1 zespół h o d o w l i trzody chlewnej, S t r u k t u r a u p r a w roślinnych jest w e w s i zróżnicowana, u p r a w i a się wszystkie rodzaje zbóż i okopowych, w t y m także rzepak, kukurydzę 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 125 oraz b u r a k i c u k r o w e i koniczynę. Dużym powodzeniem cieszy się u p r a ­ w a w a r z y w . Rozwinięte jest również na dość dużą skalę sadownictwo. G m i n a Gać, do której należy jeszcze 5 w s i sąsiednich (Białoboki, Ostrów, M i k u l i c e , W o l i c a i Dębów), posiada stosunkowo dobrze r o z b u ­ d o w a n y system usług. G m i n n a Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" p r o ­ w a d z i więc bazę magazynowo-składową, piekarnię, restaurację, 3 s k l e ­ p y spożywcze i branżowe oraz p u n k t y usług: r a d i o w o - t e l e w i z y j n y , m a ­ l a r s k i , e l e k t r y c z n y , ślusarski. Spółdzielnia Kółek Rolniczych dysponuje dużym p a r k i e m maszyno­ w y m złożonym z 26 traktorów, 39 przyczep, 10 snopowiązałek, 4 V i s t u l , 14 młocarni, 16 silników s p a l i n o w y c h , 6 rozsiewaczy nawozów, 3 rozrzutników do obornika, 9 opryskiwaczy oraz i n n y c h d r o b n y c h sprzętów związanych z uprawą gleby. Na obszarze g m i n y znajduje się 3 ośrodki zdrowia: w Białobokach, Dębowie i M i k u l i c a c h . Odczuwa się jednak b r a k gabinetów specjali­ stycznych oraz a p t e k i . W zakresie stomatologii działają 2 gabinety. Wieś posiada stosunkowo niezłe połączenia k o m u n i k a c y j n e : dobrze rozbudowaną i zmodernizowaną sieć dróg oraz bezpośrednie połączenie l i n i a m i P K S z P r z e w o r s k i e m i Łańcutem. Do Gaci i sąsiedniej w s i B i a ­ łoboki jest doprowadzona sieć wodociągowa, czynione są także starania o przeprowadzenie gazyfikacji. We w s i istnieje 8-klasowa szkoła zbiorcza — j a k twierdzą ludzie — za mała na miejscowe potrzeby. Poza szkołą działa jeszcze G m i n n y Ośrodek K u l t u r y , G m i n n a B i b l i o t e k a Publiczna posiadająca 4 f i l i e b i ­ blioteczne w pozostałych wsiach g m i n y . Stosunkowo dobrze jest rozbudowana opieka n a d dziećmi w w i e k u p r z e d s z k o l n y m — działają 3 ogniska przedszkolne i 3 przedszkola. B r a k n a t o m i a s t dostatecznych urządzeń s p o r t o w y c h dla dzieci starszych i d l a młodzieży (stadionu i boiska). Są t y l k o 2 prowizoryczne boiska p r z y szkołach. Poziom wykształcenia mieszkańców w s i przedstawia się następująco: wyższe rolnicze — 2 osoby, średnie rolnicze — 8 osób, zasadriicze szko­ ły rolnicze — 45 osób, zasadnicze zawodowe — 12 osób, k u r s y w y k w a l i ­ fikowanego r o l n i k a — 55 osób. Wykształcenie podstawowe pełne posia­ da 281 osób, a niepełne 102 osoby. Organizacje społeczne i polityczne w e w s i to: Koło Gospodyń W i e j ­ s k i c h — 113 członkiń zorganizowanych w 2 zespołach; Ochotnicza Straż Pożarna — 32 członków; Polska Zjednoczona P a r t i a Robotnicza — 74 członków; Zjednoczone S t r o n n i c t w o L u d o w e — 53 członków; Związek Socjalistyczny Młodzieży Polskiej — 35 członków. O d 1981 r. działa koło Związku Młodzieży W i e j s k i e j . Wieś zamieszkują wyłącznie Polacy. Do okresu ostatniej w o j n y miesz­ kało k i l k a r o d z i n żydowskich oraz r o d z i n y pochodzenia ukraińskiego, �126 MARIA BIERNACKA od dawna już spolonizowane. Wszyscy mieszkańcy w s i są rzymskokatolickiego. We w s i jest kościół i siedziba p a r a f i i . wyznania * Początki c z y t e l n i c t w a w Gaci przypadają n a połowę X I X w . Według najstarszych i n f o r m a c j i u s t n y c h w t y m czasie zaledwie t y l k o k i l k a osób posiadało umiejętność czytania i pisania. P i e r w s z y m człowiekiem umiejącym czytać i pisać był Robert Kuźniarski, który został wykształ­ cony przez miejscowych właścicieli d w o r u , a następnie " n o b i l i t o w a n y " do w a r s t w y szlacheckiej. P i e r w s z y m i nauczycielami chłopów gackich były osoby wywodzące się z różnych środowisk społecznych. Na uwagę zasługują głównie t r z y s y l w e t k i nauczycieli. Pierwszy z n i c h to ksiądz Zieliński sprawujący w Gaci obowiązki duszpasterskie z r a m i e n i a urzędu parafialnego w K a ń ­ czudze. Spowodował on oddanie " d o szkół" młodego wiejskiego chłopca Sebastiana Polaka. Jako uczeń g i m n a z j a l n y przystąpił Polak do p o w ­ stania styczniowego, a po jego u p a d k u ukrywał się aż do ogłoszenia amnestii wśród swoich gackich rówieśników — pastuchów, ucząc n i e ­ których spośród n i c h czytania i pisania. W t e n sposób "wychował" o n zdolnego i zapalonego gackiego samouka i b i b l i o f i l a — A n d r z e j a S k u ­ pienia. Następnym nauczycielem był kwestarz k l a s z t o r u Bernardynów z Przeworska, który przebywając często w Gaci nauczył Michała So­ chackiego s z t u k i czytania i pisania. Sochacki to także późniejszy b i b l i o ­ f i l i jednocześnie a r t y s t a i n t r o l i g a t o r . Trzeci nauczyciel to Tomasz Skwarczyński — powstaniec z 1863 r., który przybył do Gaci ze w s i Pawłosiów koło Jarosławia, gdzie przebywał jako uchodźca z K o n g r e ­ sówki. J e d n y m z jego pierwszych uczni był 2 4 - l e t n i Wojciech Brożbar, późniejszy w i e l o l e t n i wójt gacki, działacz społeczny oraz organizator k a ­ sy Stefczyka i Kółka Rolniczego. Stałym ośrodkiem nauczania była w e w s i szkoła l u d o w a , która zo­ stała o t w a r t a dnia 1 g r u d n i a 1863 r. dzięki s t a r a n i o m księdza Zielińskie­ go. Początkowo była to szkółka parafialna — zimowa, prowadzona przez organistę i nauczyciela w jednej osobie — Tomasza Skwarczyńskiego. W 1875 r. szkółkę parafialną przekształcono na szkołę ludową 1-klasową i 4-oddziałową o j e d n y m nauczycielu, u t r z y m y w a n y m przez Radę S z k o l ­ ną Krajową w e L w o w i e . W 1898 r. wzniesiono w e w s i b u d y n e k s z k o l ­ n y m u r o w a n y i od tej p o r y realizowano p r o g r a m szkoły 2-klasowej o 6 oddziałach z 3-letnią nauką dopełniającą. W szkole t e j pracowało dwóch nauczycieli. W latach międzywojennych 1918-1939 Szkoła P o w ­ szechna w Gaci realizowała p r o g r a m szkoły 7-klasowej o 6 siłach n a u ­ czycielskich. Dużą rolę w upowszechnianiu czytelnictwa wśród starszej młodzieży spełniała szkoła l u d o w a w latach 1890-1914. Czyniła t o głównie przez 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 tzw. " c z w a r t k i " , na które uczęszczała młodzież dorastająca (14-17 l a t ) na tzw. naukę dopełniającą. Podstawą do n a u k i była książka w y d a n a przez Radę Szkolną w e L w o w i e , która składała się z 3 tomów (dla każ­ dego rocznika i n n y t o m ) . Zawartość tematyczna t e j książki była nastę­ pująca: c z y t a n k i i opowiadania moralno-wychowawcze, wiadomości 0 k r a j u , t j . G a l i c j i i A u s t r i i , n a u k i rolnicze, porady praktyczne d o t y ­ czące urzędów i p r a w o b y w a t e l i . Z d a n i e m informatorów książka ta kształtowała postawę i określała miejsce człowieka w życiu, dając n i e ­ j e d n e m u młodemu człowiekowi nastawienie na całe życie. Początkowe zainteresowania czytelnicze w Gaci sprowadzały się głównie do czytania książek do nabożeństwa. Książki te szybko się roz­ powszechniały wśród t y c h wszystkich, którzy opanowali sztukę c z y t a ­ nia. Znane były w e w s i książki do nabożeństwa o formacie dużym 1 zwykłe małe. Ponadto k u p o w a n o " k a n t y c z k i " zawierające zbiory k o ­ lęd oraz książeczki z pieśniami p a s y j n y m i — śpiewanymi powszechnie w okresie Bożego Narodzenia, Wielkiego Postu i Świąt W i e l k a n o c n y c h . Z czasem obok książek do nobożeństwa zaczynają się pojawiać książ­ k i świeckie. I n s p i r a t o r a m i tego czytelnictwa b y l i w s p o m n i a n i już gacanie — samoucy, późniejsi b i b l i o f i l e Michał Sochacki — kmieć na 24 morgach oraz A n d r z e j Skupień — zagrodnik na 8 morgach. W r o k u 1885 nawiązali oni k o n t a k t z Księgarnią Katolicką w Poznaniu, która po n i ­ skich cenach umożliwiała i m n a b y w a n i e (tzw. " w y p i s y w a n i e " ) książek. Jak informują starsi czytelnicy początkowo w b i b l i o t e k a c h i c h znajdo­ wały się takie pozycje, j a k : Biblia ks. Wujka, Bolesna Męka Jezusa Chrystusa, Stworzenie Świata opowiedziane wierszem, Żywoty Świę­ tych, a także Kazanie Sejmowe ks. Piotra Skargi. O b y d w a j " w y p i s y ­ w a l i " i p r e n u m e r o w a l i również czasopisma tygodniowe d l a l u d u k a t o ­ lickiego, j a k n p . " P r a w d a z B o g i e m " . Zestaw t y c h książek i czasopism zostaje wkrótce poszerzony o książki i czasopisma świeckie sprowadzane przez Michała Sochackiego z księgarni Kaspra W o j n a r a w K r a k o w i e i z Macierzy Szkolnej w e L w o w i e . C i p i e r w s i gaccy czytelnicy i b i b l i o f i l e g r o m a d z i l i l a t a m i książki i czasopisma, które skrzętnie czytali, a następnie o p r a w i a l i w grube rocz­ n i k i i p r z e c h o w y w a l i . Po śmierci Sochackiego w 1918 r. ludność rozebra­ ła jego liczne książki i kalendarze. Po A n d r z e j u S k u p i e n i u zachował się do czasów współczesnych zbiór 90 pozycji, które znajdują się u jego syna Józefa Skupienia. Z r o z w o j e m działalności r u c h u ludowego zapoczątkowanym na t e r e ­ nie p r z e w o r s k i m przez ks. Stanisława Stojałowskiego upowszechnia się w Gaci w latach 1890-1900 czytelnictwo w y d a w a n y c h przez niego — "Wieńca" i "Pszczółki" oraz kalendarzy '''Wieńca". Do zwolenników i czytelników pism Stojałowskiego należeli m . i n . : Tomasz Tonią, W o j ­ ciech Poszywak, Józef Pudełko, J a k u b T r o j n a r , Joachim Wąsacz, T o - �128 MARIA BIERNACKA masz Fołta. Pisma te szerzące oświatę, walczące o niezależność p o l i t y c z ­ ną r u c h u ludowego i o dopuszczenie jego przedstawicieli do udziału w Sejmie K r a j o w y m , a przede w s z y s t k i m budzące poczucie świadomo­ ści narodowej — przyczyniały się w w i e l k i m s t o p n i u do powstania w e w s i zalążków r u c h u ludowego oraz zorganizowania C z y t e l n i i B i b l i o t e ­ k i Kółka Rolniczego (ok. 1887 r.). W h i s t o r i i w s i Gać była t o pierwsza b i b l i o t e k a i czytelnia, gdzie każdy mógł czytać oraz wypożyczać książki i gazety. C z y t e l n i a i B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego abonowała oprócz "Wieńca" i "Pszczółki" jeszcze inne czasopisma, j a k n p . : " N i e d z i e l a " , "Chata", "Nowiny", G w i a z d k a Cieszyńska", Światło", Przewodnik Kółek R o l n i c z y c h " , "Głos N a r o d u " . Niektóre z t y c h czasopism abonow a n o także p r y w a t n i e : " N o w i n y " — T . R y z n a r i Tonią, "Chatę" — J a n Bemben, "Niedzielę" — M . Sochacki. B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego posiadała ponadto t a k ie pozycje, j a k : " R o l n i k W z o r o w y " — w y d a w n i c t w o Macierzy Polskiej w e L w o w i e oraz opowiadania z h i s t o r i i polskiej, n p . L . Siemińskiego Wieczory pod lipą, czy też W. L . Anczyca różne opowiadania historyczne. Bibliotekę tę p r o ­ w a d z i l i k o l e j n o — W i n c e n t y Skwarczyński, Szymon Adamczak, J a n Brożbar. Jak stwierdza W. Fołta, czasopisma te "szerzyły poczucie polskości, p a t r i o t y z m u oraz upowszechniały postęp ogólny, a przede w s z y s t k i m w u p r a w i e r o l i i roślin oraz chowie zwierząt gospodarskich". Na przełomie X I X i X X w . w społeczności gackiej rozpowszechnio­ ne były różnego t y p u kalendarze kupowane u k r a m a r z y j a r m a r c z n y c h i odpustowych (np. Kalendarz powszechny, Kalendarz przyjaciela żoł­ nierza, Kalendarz mariański, które, j a k mówi W. Fołta, dewaluowały bardziej wartościowe kalendarze "Wieńca" i "Pszczółki", " N i e d z i e l i " , " M a c i e r z y P o l s k i e j " oraz " R o l i " . Kalendarze K a s p r a W o j n a r a , j a k n p . Kalendarz powszechny, Kalendarz Polaka, Kalendarz gospodarza, za­ wierające różne opisy historyczne, porady rolnicze, nowele i opowiada­ n i a literackie — oceniane były przez światlejszych gospodarzy jako w y ­ d a w n i c t w a patriotyczne i postępowe. Upowszechnianie c z y t e l n i c t w a książek odbywało się w t y m czasie n i e t y l k o poprzez bibliotekę, ale także p r z y okazji organizowania w e w s i i okolicy uroczystości n a r o d o w y c h , szkolnych i i n n y c h . T a k n p . w 1898 r., w 100-lecie u r o d z i n A d a m a M i c k i e w i c z a rozprowadzano książeczki mówiące o jego życiu i twórczości. Ponadto w l a t a c h 1885¬ 1914 jako nagrody pilności wręczano d o b r y m uczniom na zakończenie r o k u szkolnego książeczki oprawne w czerwone płótno, z tłoczonymi złotymi napisami na okładce, w y d a w a n e w e L w o w i e w t z w . K o m i t e c i e Dziełek L u d o w y c h . Fundusze na zakup książek — nagród brano z m i e j ­ scowej K a s y Oszczędnościowo-Pożyczkowej. W książeczkach t y c h u k a ­ zane były w sposób dostępny s y l w e t k i w y b i t n y c h Polaków, j a k np.: o żołnierzu tułaczu — rzecz o Józefie Bemie, o Stefanie C z a r n i e c k i m , �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 0 Janie Z a m o y s k i m , o W a l e r y m Wąsiku — bohaterze chłopskim z od­ działów piechoty w y b r a n i e c k i e j Stefana Batorego, o b i t w i e pod G r u n w a l ­ dem. Drugą biblioteką, która odegrała w h i s t o r i i w s i Gać znaczną rolę, była b i b l i o t e k a założona przez kształcącego się w g i m n a z j u m , a następ­ nie na uniwersytecie — P i o t r a Brożbara. Chociaż była biblioteką p r y ­ watną, to faktycznie pełniła f u n k c j e publiczne — służyła b o w i e m miesz­ kańcom Gaci i okolicy. P i o t r Brożbar, student Wydziału P r a w a U n i ­ w e r s y t e t u i m . Jana Kazimierza w e L w o w i e , s y n najzamożniejszego kmiecia, a zarazem najpoważniejszego społecznika w e w s i Wojciecha Brożbara — zaznaczył się także w środowisku g a c k i m jako działacz Związku Teatrów i Chórów Włościańskich oraz Drużyn Bartoszowych. B i b l i o t e k a P i o t r a Brożbara powstała około 1911 r. i czynna była od 1924 r. Według zachowanej jeszcze książki i n w e n t a r z o w e j (znajdującej się w rodzinie Brożbarów) oraz relacji d a w n y c h czytelników, księgo­ zbiór t e n w 1923 r. zawierał ok. 700 pozycji, w t y m : dzieła M i c k i e w i ­ cza, Słowackiego, Wyspiańskiego, Sienkiewicza, Prusa, Orzeszkowej, K o n o p n i c k i e j , Tetmajera, Rodziewiczówny, Korzeniowskiego, a także Szekspira, H . G. Wellsa, A. Dumasa i jego syna oraz i n n y c h . W b i b l i o ­ tece Brożbara znajdowały się także w y d a w n i c t w a B i b l i o t e k i " T y g o d n i ­ k a I l u s t r o w a n e g o " oraz k o m p l e t roczników tegoż pisma. Pokaźny był zestaw książek i broszur o treści dotyczącej r u c h u niepodległościowe­ go, w t y m również socjalistycznego. Z tej właśnie b i b l i o t e k i czytał W. Fołta książkę o L . Waryńskim jako bohaterze " P r o l e t a r i a t u " . Po śmierci P i o t r a Brożbara, który jako żołnierz został r a n n y na w o j ­ nie jesienią 1914 r. i zmarł w s z p i t a l u k r a k o w s k i m , b i b l i o t e k a jego u l e g ­ ła częściowo rozproszeniu. Książki uratowane znalazły się w posiada­ n i u r o d z i n y i sąsiadów. Wśród czytelników gackich panuje zgodna o p i ­ nia, że b i b l i o t e k a Brożbara odegrała ważną rolę zarówno w Gaci, j a k 1 okolicy. Wychowała ona młodych działaczy i społeczników t a k i e j m i a ­ r y , j a k : Tadeusz Brożbar (brat Piotra), P i o t r Świetlik z Sieteszy, któ­ r z y s t a l i się w przyszłości organizatorami i działaczami Związku Mło­ dzieży W i e j s k i e j " W i c i " i Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego w Gaci. Pierwszą organizacją młodzieżową, która w r a m a c h działalności oświatowej podjęła w 1913 r. próbę stworzenia własnej b i b l i o t e c z k i w i e j s k i e j , były Drużyny Bartoszowe. Niepodległościowy charakter t e j organizacji wyznaczał w p e w n y m sensie p r o f i l księgozbioru, który był k o m p l e t o w a n y ze zbiorów b i b l i o t e k i Kółka Rolniczego oraz n o w y c h p o ­ z y c j i z a k u p y w a n y c h z własnych funduszów Drużyny. B i b l i o t e k a r z e m Drużyny został rozmiłowany w c z y t a n i u s y n w y r o b n i k a — Tadeusz H o ­ łub, sąsiad głównego organizatora Drużyn Bartoszowych — P i o t r a Broż­ bara. B i b l i o t e k a ta działała niepełne 2 lata, gdyż uległa częściowemu zniszczeniu podczas I w o j n y światowej. Z opowiadań czytelników w y n i ­ ka, że księgozbiór t e n liczył 25 pozycji i zawierał głównie książki h i 9 E t n 0^1*3 f i s P o l s k s 3C3CVII/1 �130 MARIA BIERNACKA storyczne, dotyczące dziejów naszego n a r o d u (m. i n . w y d a n i e j u b i l e u ­ szowe Krzyżaków, Trylogię i Quo vadis — Sienkiewicza oraz dzieła Kraszewskiego). Z czasopism abonowano " D z w o n " — główny organ Drużyn oraz t y g o d n i k " R o l a " , który przed I wojną światową był p o w ­ szechnie w Gaci czytany. W działalności oświatowej i k u l t u r a l n e j młodzieży gackiej najważ­ niejszą rolę spełniała jednakże b i b l i o t e k a Koła Młodzieży, która działa­ ła od 1916 r. Początkowo mieściła się na t z w . organistówce (1916-1925), później w d o m u g m i n n y m (1926-1931), w d o m u p r y w a t n y m Leona M a c h niaka (1931-1932), aż wreszcie w d o m u Koła Młodzieży W i e j s k i e j " W i c i " (1932-1939). B i b l i o t e k a K M W powstała ze zbiorów b i b l i o t e c z n y c h Kółka Rolniczego i Drużyn Bartoszowych, które po rozproszeniu znajdowały się u czytelników. J e d n y m ze współzałożycieli t e j b i b l i o t e k i był ks. Jó­ zef U l a n o w s k i proboszcz p a r a f i i Gać, który ofiarował n a t e n cel 22 książ­ k i . W 1921 r. b i b l i o t e k a Koła Młodzieży została zasilona częścią ksią­ żek ze w s p o m n i a n y c h zbiorów P i o t r a Brożbara. W latach 1931-1932 biblioteka prowadziła wymianę książek z biblioteką K M W " W i c i " w M o k r e j . Jej księgozbiór wahał się od 100 do 301 pozycji. Część z n i c h zaginęła l u b celowo została wycofana, j a k n p . stare r o c z n i k i czasopism (ok. 30 pozycji). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży była corocznie uzupełniana n o w y m i pozy­ cjami. I t a k w 1919-1920 zakupiono 154 t o m y , wśród których p r z e w a ­ żały zdecydowanie książki o treści historycznej (historia Polski) oraz przyrodniczo-geograficznej. Były ponadto powieści obyczajowe, p o r a d ­ n i k i rolniczo-gospodarskie, a także s z t u k i teatralne. W 1925 r. b i b l i o t e ­ k a liczyła 183 pozycji (dokupiono 18). W latach 1926-1928 Koło Mło­ dzieży zakupiło większość dzieł W. Reymonta, S. Żeromskiego, sporo broszur r o l n i c z y c h łącznie ze s k r y p t a m i r o l n i c z y c h kursów korespon­ d e n c y j n y c h i m . S. Staszica. W latach t r z y d z i e s t y c h sprowadzono książ­ k i A. Świętochowskiego, M . Dąbrowskiej, L. K r u c z k o w s k i e g o , W. O r k a ­ na, S. T h u g u t t a . W 1932 r. na 301 pozycji było 35 książek r o l n i c z y c h , 50 t e a t r a l n y c h i 27 roczników czasopism. Przez cały czas swojego istnienia b i b l i o t e k a Koła Młodzieży abonow ą ł a wiele czasopism i gazet, które często k o m p l e t o w a n o w r o c z n i k i i oprawiano. W różnych latach okresu międzywojennego p r e n u m e r o w a ­ no następujące czasopisma młodzieżowe: "Młodzież P o l s k a " (1918), " P r z y j a c i e l Młodzieży" (1920), "Drużyna", "Nasza Drużyna" (1920-1921), " S i e w " (1922-1928), "Młoda P o l s k a " (1920-1928), " O r k a " (1926-1927), " W i c i " (1928-1939), " Z n i c z " (1930-1939), "Młoda Myśl L u d o w a " 1930¬ 1939), "Chłopskie Życie Gospodarcze" (1935-1937). Z pism r o l n i c z y c h p r e n u m e r o w a n o : " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " (1918-1926), ze spół­ dzielczych "Spólnotę" (1934-1939), z p o p u l a r n o n a u k o w y c h i społecznołiterackich: "Twórczość Młodej P o l s k i " (1924-1925), "Wiedzę i Ż y c i e " (1926-1939) i "Nową W i e ś " (1935-1936). Z p i s m p o l i t y c z n y c h — " P i a s t " �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 (1918-1925), " P r z y j a c i e l L u d u " (1924-1925), "Gazeta Chłopska" (1926¬ 1930), " Z i e l o n y S z t a n d a r " (1931-1939). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży współdziałała w o k r e s o w y m u r u c h o m i e n i u c z y t e l n i Kółek Rolniczych, czynnej zimą t r z y razy w t y g o d n i u i posia­ dającej w 1925 r. następujący zestaw czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Gazeta Grudziądzka" (3 razy w t y g o d n i u ) oraz t y g o d n i ­ k i — " P i a s t " , " W o l a L u d u " , " P r z y j a c i e l L u d u " , " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " , " P o r a d n i k Gospodarstw W i e j s k i c h " . Podobną czytelnię wiciową prowadzono zimą 1933-1934, również t r z y razy tygodniowo, lecz z o d m i e n n y m nieco zestawem czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Naprzód" "Tydzień R o b o t n i k a " , " Z i e l o n y Sztandar", " P i a s t " , " W i c i ' , "Zjednoczenie", "Czasopismo Spół­ dzielni R o l n i c z y c h " , " P r z e w o d n i k Gospodarski". W ciągu 22 l a t działalności b i b l i o t e k i Koła Młodzieży j e j k i e r o w n i ­ k a m i b y l i w różnych latach m . i n . : Józef Puchała (1918), Tomasz Hołub (1919-1920), J a n T r o j n a r (1922-1923), Jan Siuta (1924-1925), A n d r z e j Rydz (1926-1927), Franciszek Fołta (1928), P i o t r T r o j n a r 1929-1930), A n ­ t o n i M i a r a (1931-1932), Jan Fołta (1933-1934), Józef Rydz (1935-1936). B i b l i o t e k a ta była prowadzona wyłącznie przez Koło Młodzieży, które na j e j rozwój czerpało fundusze głównie z przedstawień t e a t r a l n y c h i zabaw. W p i e r w s z y m okresie międzywojennym była jedną z najważ­ niejszych placówek służących szerzeniu oświaty i k u l t u r y wśród mło­ dzieży. W 1933 r. w Gaci została zorganizowana nowa, o r y g i n a l n a i n s t y t u ­ cja — Spółdzielcza Książnica Gacka. Powstała z i n i c j a t y w y k i e r o w n i k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego — Ignacego Solarza. B i b l i o t e k a Koła Młodzieży prowadzona była raczej pod kątem młodzieży i n i e zaspokajała potrzeb całej w s i , a szczególnie starszego c z y t e l n i k a oraz wiejskiego a k t y w u ludowego i spółdzielczego. Udziałowcy Książnicy w n o s i l i jednorazowo opłaty w wysokości 5 zł oraz uiszczali groszowe opłaty za wypożyczenie książki. Z udziałów, opłat oraz dotacji K a s y Stefczyka i Kółka Rolniczego t w o r z o n y był fundusz na zakup n o w y c h książek. I c h t e m a t y k a dotyczyła problemów polskiej w s i , chłopów w l i ­ teraturze i n n y c h krajów, zagadnień ekonomiczno-ustrojowych i t p . Książ­ nica liczyła 50 udziałowców oraz posiadała 150 książek. Były wśród n i c h m . i n . takie pozycje, j a k : Uptona Sinclaira — Boston i Król Wągier; J . Bojera — Ostatni wikingowie; K. Hamsuna — Błogosławieństwo Zie­ mi; B. P i l n i a k a — Wołga wpada do Morza Kaspijskiego oraz Sobowtó­ ry; M . Szołochowa Cichy Don; J . Erenburga Zapałczany król. W latach 1938-1939 Książnica przejęła bibliotekę Koła Młodzieży, a j e j członkowie s t a l i się udziałowcami Książnicy. Przed wrześniem 1939 r. zbiory Książnicy liczyły 500 tomów. Podczas o k u p a c j i księgo­ zbiór rozprowadzono po w s i , wiele pozycji oddano dla potrzeb tajnego nauczania. Pożyczano również książki członkom konspiracyjnego S t r o n - �132 MARIA BIERNACKA n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet. Po w y z w o l e n i u r e a k t y w o w a n o Spółdzielczą Książnicę Gacka w 1951 r. w ramach wydziału społeczno-wychowawczego Spółdzielni RolniczoH a n d l o w e j "Chłop". W 1946 r. b i b l i o t e k a liczyła 467 czytelników. Spół­ dzielcza Książnica Gacka w latach 1946-1951 rozpoczęła k o m p l e t o w a ­ nie książek z zakresu h i s t o r i i chłopów i r u c h u ludowego, spółdzielczoś­ ci, r o l n i c t w a , geografii gospodarczej i ustrojów społecznych. Ponadto gromadziła książki dla dzieci i młodzieży, książki z zakresu n a u k ścisłych oraz l i t e r a t u r y pięknej. W latach bezpośrednio powojennych Książnica opracowała a m b i t n y plan prowadzenia g r u p samokształceniowych, zorganizowania w i e j s k i e ­ go a r c h i w u m , w y d a w a n i a b i u l e t y n u , ogłaszania d r u k i e m prac dotyczą­ cych Gaci oraz organizowania zebrań poświęconych d y s k u s j i n a d prze­ c z y t a n y m i książkami. W 1950 r. Książnica powiększyła się o bibliotekę Koła Związku Samopomocy Chłopskiej oraz bibliotekę koła Związku Młodzieży Polskiej — podarowane przez władze wojewódzkie t y c h orga­ nizacji. W ramach reorganizacji w 1951 r. Książnica, która liczyła wów­ czas 600 pozycji książkowych, została przejęta przez Gminną Bibliotekę Publiczną w M a r k o w e j i stała się t y l k o p u n k t e m b i b l i o t e c z n y m . Spośród gackich b i b l i o t e k do największego księgozbioru i znaczenia doszła b i b l i o t e k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego. Działała w l a ­ tach 1933-1951. Do w y b u c h u w o j n y służyła przede w s z y s t k i m słuchaczom Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego, w czasie o k u p a c j i szkole spół­ dzielczej (1941-1945), a po w o j n i e znów w y c h o w a n k o m wznowionego U n i w e r s y t e t u Ludowego i m . Ignacego Solarza (1946-1951). Z b i b l i o t e ­ k i tej również korzystała Gać oraz wsie sąsiednie, a szczególnie dzia­ łacze r u c h u ludowego, wiciowego i spółdzielczego. B i b l i o t e k a ta powsta­ ła z darów, później jednak była stale powiększana i we wrześniu 1939 r. liczyła ok. 1500 pozycji. W styczniu 1940 r., po aresztowaniu przez N i e m ­ ców Ignacego Solarza, b i b l i o t e k a została rozlokowana po domach p r y ­ w a t n y c h w Gaci i okolicy. Z książek t y c h korzystała wówczas młodzież objęta t a j n y m nauczaniem. W k w i e t n i u 1946 r. po r e a k t y w o w a n i u Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego ogłoszono rewindykację książek należących do t e j placówki. Udało się wówczas zebrać ok. 5 0 % p r z e d ­ wojennego księgozbioru, reszta uległa rozproszeniu. W t y m czasie po­ spieszyli z pomocą n o w i ofiarodawcy — m . i n . Stanisław K o j d e r z Grzęsk i przekazał bibliotece W U O pełny zbiór w y d a w n i c t w o k u p a c y j n y c h S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " i Batalionów Chłopskich. W okresie p o w o j e n n y m działała w Gaci G m i n n a B i b l i o t e k a P u b l i c z ­ na, która początkowo mieściła się w l o k a l u Gromadzkiej R a d y Narodo­ w e j , a od 1961 r. przeniesiona została na t z w . "Janklówkę" — do b u ­ d y n k u stanowiącego przed wojną własność żydowską. O d 1969 r. b i ­ b l i o t e k a ta znalazła stałe pomieszczenie w n o w y m D o m u K u l t u r y . �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 133 PRZEOBRAŻENIA B i b l i o t e k a znajdująca się p r z y gackiej szkole podstawowej służy p r a w i e wyłącznie dzieciom s z k o l n y m . Działalność oświatowa w Gaci, podobnie j a k się to działo w niektórych i n n y c h wsiach pow. przeworskiego, łańcuckiego i rzeszowskiego, zwią­ zana była bardzo silnie z rozwojem w i e j s k i c h organizacji gospodar­ czych, p o l i t y c z n y c h i społeczno-kulturalnych. Na znaczenie t y c h c z y n ­ ników zwraca uwagę J a n Szczepański w s w y c h rozważaniach dotyczą­ cych oświaty i w y c h o w a n i a : "Zgodnie z wynikami analizy i kształcenia p r z y j m u j e m y , instytucjami, które wości obywateli wkład tych wnoszą naszego natury i złożoności programu wychowania że p o l i t y k a oświatowa m u s i kierować t y m i w s z y s t k i m i s p e c y f i c z n y wkład kraju. w s z y s t k i c h źródeł Trzeba w więc i kanałów, ostateczne kształtowanie zdefiniować którymi system do o b y w a t e l i osobo­ oświaty dociera jako wiedza n a u k o w a , treści ideologiczne, wartości i w z o r y postępowania. Są t o : r o d z i n a , s z k o l ­ nictwo, organizacje młodzieżowe, zakłady pracy, środki masowego przekazu, i n ­ s t y t u c j e u p o w s z e c h n i a n i a k u l t u r y , t e a t r u , k i n a , sportu i t u r y s t y k i , także i n s t y t u c j e w y m i a r u sprawiedliwości i te w s z y s t k i e i n s t y t u c j e państwowe, które regulują w y o b y w a t e l i i zaspokajają i c h p o t r z e b y " 20 spra­ . Do pierwszych organizacji gospodarczych, które powstawały na t y m terenie, należały kółka rolnicze. W Gaci kółko rolnicze założyli w 1885 r. czytelnicy gazety ks. Stojałowskiego "Wieniec — Pszczółka", która b y ­ ła organem S t r o n n i c t w a Chrześcijańsko-Ludowego. Przewodniczącym kółka został społecznik gacki i wójt g m i n y — Wojciech Brożbar, który już w 1889 r. uczestniczył w zjeździe okręgowym t y c h organizacji w e L w o w i e . Głównym celem organizacji było podniesienie na wyższy po­ ziom oświaty, w t y m szczególnie oświaty rolniczej, i- t y m s a m y m popie­ ranie dotychczasowego s t a n u gospodarowania. W ciągu długich l a t swo­ jej działalności Kółko Rolnicze w Gaci przyczyniło się w a l n i e do g r u n ­ t o w n y c h przeobrażeń w dziedzinie gospodarstwa rolno-hodowlanego i sadowniczego, zaopatrzenia (własny sklep) oraz warunków b y t o w y c h . Podstawową rolę w zakresie oświaty odegrał jednak p o l i t y c z n y r u c h l u d o w y , a następnie r u c h młodzieżowy, w t y m zwłaszcza Związek Mło­ dzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " . W p o b l i s k i m Rzeszowie n a zjeździe w 1895 r. powstało S t r o n n i c t w o L u d o w e , które w 1903 r. zmieniło swą nazwę na Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e . Organizatorzy i przywódcy tworzącego się r u c h u ludowego, j a k n p . S. Stojałowski, J . Stapiński, cieszyli się wielką popularnością i m i e l i w P r z e w o r s k i e m i Gaci swoich zwolenników. W y ­ b i t n y działacz młodzieżowy i l u d o w y , autor w i e l u opracowań dotyczących życia społeczno-politycznego swej rodzinnej w s i Gaci oraz b. pow. prze­ worskiego i łańcuckiego — Władysław Fołta pisze: "pierwszymi ludowcami nisława Stojałowskiego w Przeworskiem ok. 1880 r. b y l i zwolennicy ks. S t a ­ ... Stojałowszczycy n a w s i p r z e w o r s k i e j b y l i p i o n i e r a m i r u ­ c h u ludowego, p i e r w s z y m i społecznikami troszczącymi się n i e t y l k o o swoje 2 0 J. Szczepański, Refleksje nad oświatą, Warszawa 1973, s. 45-46. spra- �134 wy, MARIA a l e . także Głównym o ogólnowiejskie i c h łącznikiem była BIERNACKA i krajowe oraz gazeta. Abonując o ogólnonarodowe i czytając — «Wieńca — polskie ... Pszczółką* c z y «Przyjaciela L u d u » b y l i n a w s i podstawową komórką rodzącego się r u c h u l u ­ dowego. Wokół prenumeratorów Gazetki uświadamiały c y c h gazetki l u d o w e gazetek ludowych i c h p o l i t y c z n i e , oświatowo, skupiali się gospodarczo. ich zwolennicy. Spośród czytają­ w y r a s t a l i chłopi wyróżniający się w s w o i c h środowiskach o d ­ wagą, ofiarnością, inicjatywą. Wokół n i c h g r o m a d z i l i się i n n i s y m p a t y c y r u c h u " " . Znaczenie działalności Stojałowskiego wśród chłopów galicyjskich n a j t r a f n i e j wyraził n a d jego grobem W i n c e n t y Witos: "dokonał w i e l k i e ­ go w y n a l a z k u , którego n i k t przed n i m nie dokonał, obudził l u d . Obudził l u d , którego s e t k i l a t usypiano, zbudził m i l i o n y o b y w a t e l i do życia n a ­ rodowego i społecznego, a więc n o w y c z y n n i k dziś tętniący życiem na­ r o d o w y m dał k r a j o w i , dał ojczyźnie" . Wszystkie w y d a r z e n i a społeczne i polityczne dokonujące się w o k r e ­ sie międzywojennym w s k a l i k r a j o w e j znajdowały odbicie także w Gaci, gdzie uformowała się grupa ludowców coraz wyraźniej określających swoje oblicze polityczne i ideowe. Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.), k i e d y w P r z e w o r s k i e m zaczęło także działać Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e " W y z w o l e n i e " oraz S t r o n n i c t w o Chłopskie, wówczas obie te organizacje miały również w Gaci swoich zwolenników. I t a k n p . w w y b o r a c h do s e j m u w 1928 r. na P S L " W y z w o l e n i e " głosowało w e w s i 20 osób (na 800 u p r a w n i o n y c h do głosowania), większość natomiast złożyła swe gło­ sy na S t r o n n i c t w o Chłopskie, które cieszyło się w całym pow. przewors k i m znaczną popularnością. K i e d y w 1931 r. nastąpiło w s k a l i całego k r a j u połączenie trzech s t r o n n i c t w l u d o w y c h w jedną polityczną orga­ nizację pod nazwą S t r o n n i c t w a Ludowego — wydarzenie to zostało uznane przez ogół ludowców za duże osiągnięcie. W P r z e w o r s k i e m de­ cyzję tę przyjęto również z dużym zadowoleniem. P o t w i e r d z a to w y ­ powiedź W. Fołty: 22 "Ugruntowaniem SL w i ZMW domu «Wici» Koła n o w e g o pojęcia zorganizowana Młodzieży W i e j s k i e j r u c h u l u d o w e g o była «Wici» w G a c i . Wzięło w legatów z kół S L i « W i c i » z powiatów: P r z e w o r s k się ideologią, historią konferencji i rozwojem S o l a r z powiedział konferencja przez Z P S L w P r z e w o r s k u m. i n . : Z a d a n i e m niej działaczy 1933 r o k u udział 200 d e ­ i Łańcut ... k o n f e r e n c j a r u c h u l u d o w e g o ... W w i n n a być p r a c a n a d s t w o r z e n i e m j e d n e j 2 lutego podsumowaniu zajęła wyników r u c h u l u d o w e g o i młodzieży wspólnej wiary — idei po­ ludowej"". W r o z w o j u życia społecznego w Gaci ważną rolę odegrały również organizacje młodzieżowe. Już przed I wojną światową zaczęła t a m dzia­ łać wojskowa organizacja Drużyny Bartoszowe, której i n i c j a t o r e m i d u ­ c h o w y m przywódcą był w s p o m n i a n y P i o t r Brożbar — student p r a w a w e L w o w i e i uczestnik kursów w o j s k o w y c h w latach 1910-1911. D r u » F o 11 a, Ruch ludowy..., 2« Tamże, s. 19-20. " Tamże, s . 83-84. s . 17. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 135 PRZEOBRAŻENIA żyna liczyła w e w s i 23 członków. Drużyniacy o d b y w a l i ćwiczenia w o j s ­ kowe, a także p r o w a d z i l i działalność kulturalno-oświatowa. S t w o r z y l i zespół muzyczno-śpiewaczy, który w 1912 r. chodził po domach śpiewa­ jąc patriotyczne pieśni i kolędy. Za zebrane d a t k i pieniężne drużyniacy z a k u p i l i k a r a b i n , czapki r o g a t y w k i z orzełkami oraz książki do własnej biblioteki. Działalność drużyniaków przyczyniała się do k r z e w i e n i a p a t r i o t y z m u wśród mieszkańców w s i . Niemałe znaczenie spełniały pod t y m wzglę­ dem uroczyście obchodzone święta narodowe, m . i n . rocznica powstania listopadowego i styczniowego. Najstarsi pamiętają, że podczas t y c h u r o ­ czystości, które odbywały się w kościele, na środku kościoła ustawiono k a t a f a l k z symboliczną trumną, a na niej składano złożone na krzyż dwie szable. Wspominają o n i również, że w 1913 r. drużyniacy urządzi­ l i we w s i podniosłą uroczystość poświęconą rocznicy K o n s t y t u c j i 3 m a ­ j a — połączoną z w i e l k i m pochodem i wiecem ludności. N a uroczystoś­ ci tej okolicznościowe patriotyczne przemówienie wygłosił Wojciech Adamczak z Gaci — ówczesny student p r a w a na Uniwersytecie Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e . Drugą z k o l e i organizacją młodzieżową w Gaci było Koło Młodzieży P o l s k i e j , działające p r z y Małopolskim T o w a r z y s t w i e R o l n i c z y m . Koło to powstało w Gaci już w 1916 r. i było p i e r w s z y m kołem na terenie całej G a l i c j i . W 1920 r. Koło Młodzieży wydało z i n i c j a t y w y swego działacza Tadeusza Brożbara gazetkę p t . " W i c i " , która została powielona w ilości 40 egzemplarzy. Pod nazwą " W i c i " widniał napis: " Z żywymi trzeba naprzód iść po życie sięgać n o w e " . Koło Młodzieży w działaniu s w y m przejawiało wszystkie najlepsze t r a d y c j e prac oświatowych i k u l ­ t u r a l n y c h zapoczątkowanych w e w s i jeszcze w czasie zaborów. W dzia­ łalności swej nie było zresztą odosobnione, gdyż na całym terenie przeworsko-łańcuckim w żywiołowy sposób rozwijał się r u c h młodzieżowy. K i e d y zaś w r o k u 1928 nastąpiło wyodrębnienie się Związku Młodzieży Wiejskiej RP " W i c i " działacze młodzieżowi z Gaci i o k o l i c y w y r a ­ z i l i swoje poparcie dla tej s p r a w y i już w 1929 r. d o p r o w a d z i l i do p o ­ wstania Powiatowego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " w P r z e ­ w o r s k u . D o władz p o w i a t o w y c h Z M W " W i c i " weszli także gacanie — Tadeusz Brożbar i Władysław Fołta . 2i 25 W długoletniej, bardzo ożywionej działalności Koła Młodzieży w G a ­ ci znalazły wyraźne odbicie wszystkie te treści i f o r m y pracy, j a k i e w ciągu okresu międzywojennego zdołał wypracować cały r u c h w i c i o - " Na podstawie informacji a równocześnie samorodnego k o p i s oraz obrazy oraz opracowań o t e m a t y c e drużyniackiej się w e własnych z b i o r a c h J . Puchały). * działacza ludowego i m a l a r z a J . Puchały z G a c i : Drużyny z notatek i opracowań J . Puchały. przez niego malowane wiciowego, Bartoszowe — (rę­ znajdujące �136 MARIA BIERNACKA w y — zwłaszcza w zakresie w y c h o w a n i a nowego pokolenia w s i . Koło Młodzieży w Gaci należało do przodujących, a sama wieś Gać była t y m ośrodkiem, gdzie odbywały się różnego rodzaju zebrania, zjazdy i k u r ­ sy młodzieżowe o zasięgu p o w i a t o w y m i wojewódzkim. W Gaci mieś­ cił się sekretariat Z M W " W i c i " na w o j . l w o w s k i e . W Gaci działał rów­ nież w latach 1932-1939 U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza dzięki t e m u właśnie, że w y r o b i o n a społecznie i ideowo młodzież tej w s i i oko­ l i c y zaprosiła Solarzów, by na tej ziemi k o n t y n u o w a l i swą pracę w y ­ chowawczą. Było to w t y m czasie, k i e d y władze zamknęły prowadzony przez niego U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a . W i e l k a ofiarność i dojrzałość społeczeństwa gackiego, j a k i najbliższych okolic spowodowała, że U n i w e r s y t e t L u d o w y k i e r o w a n y przez Solarza p r o ­ wadził nadal swą działalność choć w bardzo t r u d n y c h w a r u n k a c h l o k a l o ­ w y c h i równocześnie podjął decyzję b u d o w y w czynie społecznym włas­ nego d o m u na tzw. Gackiej Górce. Wpływ w y c h o w a w c z y U n i w e r s y t e t u Ludowego na środowisko w i e j ­ skie w Polsce okresu międzywojennego znany jest specjalistom z za­ kresu pedagogiki, socjologii w y c h o w a n i a oraz w i e j s k i m działaczom społecznym, zmierzającym do przebudowy życia społeczno-gospodarcze­ go i duchowego w s i . Wpływ U n i w e r s y t e t u Ludowego w Gaci na środo­ w i s k o miejscowe i najbliższych okolic był również w i e l k i , przede w s z y ­ s t k i m ze względu na bezpośrednią styczność z nieprzeciętną i n d y w i ­ dualnością Ignacego Solarza oraz zespołu jego najbliższych współpra­ cowników. Chcąc wskazać na najważniejsze r e z u l t a t y działalności oświatowej prowadzonej w Gaci na przełomie X I X i X X stulecia, a zwłaszcza w okresie międzywojennym, należy stwierdzić, że były one w i e l o s t r o n ­ ne i według o p i n i i samych Gacan wyraziły się: — poważnym wzrostem uświadomienia ogólnego całego społeczeństwa oraz w y s o k i m poziomem i n t e l e k t u a l n y m i w y r o b i e n i e m społecznym t y c h jednostek, które w życiu ogólnowiejskim i k r a j o w y m z w i e l k i m zaangażowaniem uczestniczyły, — p r z o d o w n i c t w e m w s i Gać w działalności gospodarczej, a szczególnie w społecznej i k u l t u r a l n e j wśród t y c h okolicznych miejscowości, które nie zdołały u siebie rozwinąć większej aktywności, — dojrzałością obywatelską społeczeństwa, która nakazywała również młodzieży w i e j s k i e j brać pełną odpowiedzialność za ogólne s p r a w y wsi, swojego najbliższego regionu, a także całego k r a j u , — postawą patriotyczną ludności, co się szczególnie zaznaczyło w cza­ sie I I w o j n y , k i e d y to p r a w i e cała świadoma część ludności w i e j s k i e j należała do podziemnego r u c h u ludowego ( S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku K o b i e t ) , — poszukiwaniem wartości w e własnej k u l t u r z e , a także coraz szerszym uczestnictwie w k u l t u r z e ogólnonarodowej, �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 137 PRZEOBRAŻENIA — znacznym podniesieniem poziomu gospodarowania w rolnictwie i h o d o w l i — co było w y n i k i e m czytelnictwa, konkursów przyspo­ sobienia rolniczego, kształcenia młodzieży w szkołach r o l n i c z y c h męskich i żeńskich, różnego rodzaju doświadczeń gospodarskich i t p . , — podnoszeniem poziomu wyposażenia wnętrz mieszkalnych, i c h este­ t y k i , a także osobistej higieny mieszkańców, — racjonalniejszym sposobem odżywiania się, — wrażliwością na l u d z k i e nieszczęścia, n p . organizowanie jeszcze przed wojną, głównie przez młodzież, pomocy dla l u d z i chorych, samotnych i s t a r y c h , a także organizowanie o p i e k i n a d małymi dziećmi (letnie dziecince), — poprawą stosunków międzyludzkich we własnej w s i (zanikały kłót­ nie, bójki) oraz pomiędzy sąsiadującymi z sobą w s i a m i , — powstawaniem n o w y c h więzi społecznych, o p a r t y c h nie t y l k o na pokrewieństwie i sąsiedztwie, ale także wynikających ze wspólnych ideałów, dążeń i pragnień, — znacznym podniesieniem r o l i i znaczenia kobiet, które w ogólnym ży­ ciu społeczno-gospodarczym i p o l i t y c z n y m zaczęły uczestniczyć razem z mężczyznami, — w y r a s t a n i e m wśród mieszkańców w s i niewątpliwych talentów spo­ łecznikowskich, a r t y s t y c z n o - l i t e r a c k i c h i organizatorskich. Życie w s i zostało wzbogacone wartościową pracą dla dobra ogółu w i e l u w y ­ b i t n y c h jednostek, a także całych wyróżniających się uzdolnienia­ m i rodzin Brożbarów, Bembnów, Fołtów, Puchałów, Trojnarów i w i e ­ lu innych, — obudzeniem zainteresowań oraz ofiarności na rzecz spraw p u b l i c z ­ n y c h — ogólnopolskich i ogólnonarodowych. Na t y m t l e rodziły się nowe i n i c j a t y w y , powstawały nowe instytucje, j a k n p . zaofiarowanie siedziby dla przeniesionego z Szyc pod K r a k o w e m U n i w e r s y t e t u L u ­ dowego i udział w budowie jego nowego d o m u , zawiązanie Spółdziel­ czej Książnicy Gackiej, zorganizowanie spółdzielni zrzeszającej k o ­ szykarzy, organizowanie czynów społecznych dla b u d o w y d o m u Koła Młodzieży spółdzielczego i t p . Ukazanie najważniejszych t y l k o wyników działań oświatowych p r o ­ wadzonych w jednej z najbardziej uspołecznionych w s i w Polsce po­ twierdzają uogólniające sformułowania J . Szczepańskiego, dotyczące ogólnego procesu wychowawczego, dokonywającego się poprzez różne f o r m y kształcenia. "Procesu wychowania jącej celowo — pisze on — j a k o działalności i n t e n c j o n a l n e j osobowość w y c h o w a n k a kształtu­ według przyjętego ideału w y c h o w a w c z e g o do­ k o n u j e się więc n i e t y l k o w szkole, ale także w rodzinie, o r g a n i z a c j a c h młodzieżo­ wych, organizacjach obywatel społeczno-politycznych, w zakładzie pracy, a ponadto każdy w t o k u całego życia, przystosowując się i biorąc udział w działaniu i ży­ c i u różnych form aktywności rowościach, u c z y się, podlega społecznej, w różnych i n s t y t u c j a c h , g r u p a c h i z b i o - w p ł y w o m , które mogą poważnie modyfikować r e z u l - �138 MARIA taty celowego w y c h o w a n i a . wychowania wę Chcąc więc celowo i kształcenia, d l a o p t y m a l i z a c j i z i c h złożoności, a równocześnie i efektywnie kierować pracami i c h w y n i k ó w , t r z e b a zdać sobie ustalić, chociażby b a r d z o wstępnie, w a g ę działania każdej z t y c h i n s t y t u c j i i BIERNACKA w osiągnięciu finalnego e f e k t u spra­ względną wychowaw­ czego. P o n a d t o t r z e b a przyjąć j a k o tezę oczywistą s t w i e r d z e n i e , że człowiek w łeczeństwie wychowania współczesnym jest procesem jest ukształtowany ciągłym i polityka i w y c h o w a n i e m n i e może się ograniczać t y l k o Map™ przez całe życie, oświatowa że zatem kierującą spo­ proces kształceniem do s z k o l n i c t w a " *>. EepHauica nPOCBEIUEHME M OElUECTBEHHO-KyjlbTypHblE B ME/KflyBOEHHblft nEPMOfl (HA IIPMMEPE IlPEOBPA>KEHMiI flEPEBHH M3BPAHHOrO OBIUECTBA) PesiOMe B He33BHCMMOH nojibiue, B aTMoaJiepe B 0 3 p o * f l e H H o r o B 1918 r. rocyaapcTBa, Bee n p o r p e c CHBHwe C H J I W o 6 m e c T B a CTpeMHjmcb HaBepcTaTb OTCTaBaHHe, B03HHKiuee B o 6 n a c T H n p o c B e i u e HHH H BOcnmaHHH. B nepBOft Mac™ ceJibCKHx HaiajibHbrx H CBOSH pa6oTM a B T o p npeflCTaBJiseT npo(J>eccnoHajibHbix IUKOJI H n e p T a x pa3BHTHe B O6UIHX BHeuiKOJibHoro o 6 y i e H H H B nepaofl 1918-1939 r . B pecbopiuax H ycoBepmeHCTBOBaHHsx 3 T o r o n e p n o f l a crpeMHJmcb rnaBHWM o 6 p a 3 0 M poBaTb H c a e n a T b B c e o 6 m e H CHCTeMy uiKOJibHoro o6pa30BaHH» n o Bceii TeppHTopHH yHH<j)HiiHo6i,eflHHeH- H o r o n o c n e T p e x pa3aejiOB nojibCKoro r o c y f l a p c T B a . 3 T H nonbiTKH He 6biJiH ocyiuecTBJieHbi B n o n H O M o 6 b e M e BcvrencTBHe npeatae B c e r o SKOHOMHHecKoro nojioaceHHH T o r a a u m e r o 3aTO n o umpoKOMy pycjiy pa3BepHyjiacb BHeuiKonbHaa npocBeTHTejibHaa rocyaapcrBa. H BOcnHTaxe/ibcKaa jjenxe^bHOCTb, HBJiHBuiaacH nponojiMceHHeM jiyiumx nonbCKHX TpaaHUHfi, B T O M MHCJie o c o 6 e H H o — npeabmymMX JieT. B 3 T O H fleaTenbHocTH y i a c T B O B a j i a MOJio/ieacb, KOTopaa Hepe3 nocpeflCTBO AeHTejibHOCTH pa3nnHHbix yipe>KfleHHH H opraHH3aijHH C03flaBajia pa3Hbie C J W P M M BaHHa. Oco6eHHyio p o n b B STOT n e p n o f l c T a n H n r p a T b HapoflHwe ymiBepcHTeTbi — caMoo6pa30npocBeTHTejib- CKHe qeHTpbi, nepeHeceHHbie Ha nojibcicyio n o i B y H 3 CKaHjxHHaBCKHx CTpaH. Bo B T o p o B naCTH p a 6 o T b i npHBJieKaeTca npHMep npocBeraTejibHOH a e a T e n b H o c T H B aepeBHe TaHb 6 J I H 3 n u i e a o p c K a (nepeMbrunibCKoe BoeBoacTBo). 3 T a aepeBHst, o6na.aaiomasi 6 o r a T b i M K TpaaHUMHMH npOCBeTHTe/lbCKOH fleHTeJIbHOCTH, BOCXOflHmHMH eme B O BTOpOfl noJIOBHHe X I X B . , B MeiKflyBoeiiHbifi nepnoa OKa3anacb B a B a H r a p a e nonbCKHX aepeBeHb, ao6HBHinxc5i B 3 T O H a e s T e a b H o c T H saMenaTeJibHwx pesyabTaTOB. Eonbwyio pojib H r p a j i T a K * e pa6oTaiomHH TaM C 1932 r . CenbCKHfi yHHBepcHTer OpicaHa, pyKOBOflHMbift BbiaatoujHMCH BoenHTaTeJieM MrHauH COJIH- » e M . Bca 3Ta aeareabHOCTb KopeHHbiM o6pa30M cnoco6cTBOBajia ray6oKHM o6inecTBeHHO- yjibK TypHbiM npeo6pa»ceHHHM T O M ace cpeaw. Szczepański, op. cit., s. 44-45. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f80685a6146f84b34c9b084f47846a.pdf b7780ef0661654a294a2538912169f85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:994 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.229-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Е С Е N Z J Е „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 „ROCZNIK P O L O N I J N Y " nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie, redaktor naczelny Albin wniak, ss. 163. Centrum Kopruko- K o n s e k w e n c j ą wyzwolonych w naszym życiu naukowo-spolecznym systema­ tycznych zainteresowań sprawami polonijnymi jest między innymi powstanie sze­ regu placówek naukowo-badawczych zajmujących się różnymi aspektami tej pro­ blematyki. Jej zakres jest oczywiście różnorodny i można w y m i e n i ć główne pola zainteresowań poszczególnych ośrodków naukowych, które zajmują się badaniami rozlicznych kwestii polonijnych. Mamy bowiem w kraju wyspecjalizowane ośrod­ ki badań polonijnych, takie jak Instytut Badań Polonijnych Uniwersytetu J a ­ giellońskiego w Krakowie, Zakład Badań Polonijnych Instytutu Historii P A N w Warszawie, Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną P A N w Poznaniu, Polo­ nijne Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e U M C S w Lublinie i inne. Ponadto pew­ nymi problemami z tego zakresu zajmują się różni autorzy nie związani profe­ sjonalnie z żadną z wymienionych poprzednio placówek, a z grona etnografów w y m i e n i ć chociażby należy A. Kuczyńskiego i M. Paradowską. W sumie, w ostat­ nim okresie czasu ta zaniedbana w naszej historii problematyka zaczyna budzić coraz większe zainteresowanie i w o k ó ł niej skupił się dość liczny zespół badaczy. Zainteresowania te złożyły się na powstanie interesującej literatury przedmio­ tu \ a także s p o w o d o w a ł y wzrost inicjatyw wydawniczych i powstanie nowych czasopism, nastawionych wyłącznie na problematykę polonijną. Po systematycznie ukazującym się od paru lat „Przeglądzie Polonijnym" organie wydawniczym K o ­ mitetu Badania Polonii Zagranicznej P A N oraz „Studiach Polonijnych" wyda­ wanych przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, na rynku księgarskim pojawiło się nowe czasopismo, k t ó r y m jest „Rocznik Polonijny", organ wydawniczy Polo­ nijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie. Czasopismo to w no­ cie od redakcji informuje swych Czytelników, że jego „łamy są otwarte dla przedstawicieli krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych, zajmujących się badaniami polonijnymi". Należy w i ę c mieć nadzieję, że stanie się ono doskonałą 1 Zobacz np. A. B r o ż e k , Polonia amerykańska, Warszawa 1977; Stan i po­ trzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, pod red. H . K u b i a k a i A. P i l ­ c h a, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976; J . D r o h o j o w s k i , Poiacy w Ameryce, Warszawa 1976; M. P a r a d o w s k a , Polacy w Ameryce Południo­ wej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Z. D o b o s i e w i c z , W. R ó m e l , Lublin 1977; G . B a b i ń s k i , Lokalna spo­ łeczność polonijna w Stanach Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, Wro­ cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; A. K a p i s z e w s k i , Stereotyp Amery­ kanów polskiego pochodzenia, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1978; Z. Ł u ­ k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk, 1978; J . P a c h o ń s k i , Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim, Kra­ k ó w 1979 i inne. �230 RECENZJE płaszczyzną dla prezentacji różnorodnych problemów związanych z dziejami Po­ lonii. Pierwszy numer rocznika orientuje czytelnika w układzie problemowym cza­ sopisma, w którym wydzielono działy: artykułów, materiałów i informacji, re­ cenzji i omówień oraz kronikę. Tom pierwszy „Rocznika Polonijnego" poświęcony jest g ł ó w n i e zagadnieniom oświaty polonijnej i szkolnictwa. Tak więc zawiera on interesujący artykuł T. R a d z i k a omawiający Polskie instytucje i organiza­ cje oświatowe w Wielkiej Brytanii w latach I I wojny światowej (1940-1945), s. 934, z którego poznajemy szereg przedsięwzięć polskich władz emigracyjnych w za­ kresie organizowania różnorodnych form szkolnictwa podstawowego, doskonalenia zawodowego, szkolnictwa średniego, kolonii itp. I jeśli do tej pory myślał ktoś, że polskie w y c h o d ź s t w o do Anglii w okresie I I wojny światowej pozbawione było możliwości kształcenia się, to po lekturze tego artykułu przekona się, że poczynając od uczelni w y ż s z y c h poprzez szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe aż po korespondencyjne i rzemieślnicze, możliwości takie były rozległe. Zgoła inne możliwości w zakresie szkolnictwa i oświaty od tych, które po­ siadała emigracja polska w Anglii, posiadały środowiska polonijne w Brazylii. Problem ten omawia J . S ę k w artykule pt. Szkolnictwo polonijne w Brazylii do roku 1947 — wybrane zagadnienia, s. 35-51. Mamy w i ę c tutaj scharakteryzowane szkółki polsko-brazylijskie, szkółki towarzystw kulturalno-oświatowych, szkółki parafialne i zakonne, a także kadrę pedagogiczną, programy i pomoce szkolne. To właśnie dzięki temu elementarnemu wręcz szkolnictwu tysiące dzieci polskich emigrantów uratowanych zostało od analfabetyzmu. Często jednak na znajomości pisania i czytania kończyła się ich edukacja. Ogół polskiej emigracji nie przy­ w i ą z y w a ł bowiem szczególnej roli do rozwoju szkolnictwa. W tym zatem nale­ żałoby zdaniem autora upatrywać słabego rozwoju oświaty polonijnej w Brazylii. Oczywiście nie bez znaczenia w tym procesie był rodzaj polskiej emigracji do Brazylii, która nosiła charakter chłopski, a jej motywem była przysłowiowa w ę ­ drówka „za chlebem". Kolejny artykuł omawia Szkolnictwo polskie w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego w latach 1945-1948, s. 52-67. Jego autor Z. J a s i ń s k i oprócz za­ sadniczego tematu omówił bardzo istotną k w e s t i ę genezy polskiej mniejszości narodowej na terenie Czechosłowacji. Szkolnictwo polskie na terenie zwanym popularnie Zaolziem jest ściśle związane z początkiem kształtowania się stosunków polsko-czeskich po roku 1945. W owym to czasie dochodziły w Czechosłowacji do głosu pewne tendencje separatystyczne próbujące doprowadzić do autonomii Ś l ą ­ ska Cieszyńskiego lub wręcz umiędzynarodowienia jego terytorium. Ostatecznie jednak po z w y c i ę s t w i e rewolucji lutowej w 1948 r. demokratyczne kierownictwo Czechosłowacji uregulowało w sposób prawny i sprawiedliwy k w e s t i ę mniejszości polskiej. Wprawdzie pojawiały się jeszcze potem ze strony Partii Narodowych Socjalistów próby przejęcia p a ń s t w o w y c h środków przeznaczonych na polskie szkolnictwo, jednak z czasem sytuacja ta została opanowana przez Ministerstwo Szkolnictwa. Polska grupa mniejszościowa w Czechosłowacji otrzymała odpo­ wiednią bazę szkolną, a przejawy szowinizmu i nacjonalizmu inspirowane przez pewne elementy burżuazyjne ustały całkowicie. Szkolnictwo to zaczęło się roz­ wijać i do dzisiaj w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego posiada ono pełną autonomię i zabezpieczenie finansowe. Dział artykułów „Rocznika" zamyka szkic o charakterze ogólniejszym. R. К uc h t a omawia bowiem k w e s t i ę Roli i miejsca nauk pedagogicznych w badaniach nad oświatą polonijną, s. 68-84. Obszar ten dotychczas nie penetrowany przez badaczy stanowi układ otwarty dla odpowiedniej organizacji prac studyjnych w tym zakresie. Określając miejsce nauk pedagogicznych w badaniach nad o ś w i a ­ tą polonijną formułuje autor projekt szczegółowego programu w tym zakresie. �RECENZJE 231 Program ten winien zdaniem autora uwzględniać szereg s k ł a d o w y c h w takich problemach, jak: dzieje polonijnej oświaty szkolnej i pozaszkolnej, aktualne uwa­ runkowania działalności oświaty polonijnej, współpraca organizacyjno-programowa Polonii i Polski w dziedzinie kształcenia i dokształcania nauczycieli, polonica o ś w i a t o w e w świecie oraz Polonia i jej oświata w świadomości współczesnych Polaków. Wspomniana grupa zagadnień badawczych nie wyczerpuje oczywiście całości problematyki poznawczej oświaty polonijnej. Należy jednak podkreślić, że zajęcie się nimi w sposób systemowy wzbogaciłoby w sposób istotny naszą wie­ dzę o rozległej Polonii na świecie. Dział „Materiały i Informacje" otwiera artykuł pt. Uwarunkowania skutecz­ ności pomocy dydaktycznej dla nauczycieli polonijnych, s. 87-94, napisany przez K . K r a k o w i a k a i J . M a ń d z i u k a . Autorzy wykorzystali wyniki sondażu przeprowadzonego wśród uczestników kursu metodyki nauczania języka polskie­ go, zorganizowanego w Lublinie przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe U M C S i Towarzystwo „Polonia". Zebrany materiał empiryczny upoważnia do stwierdzenia, że pomoc taka winna mieć charakter kompleksowy i obejmować działania w zakresie: przygotowania i doskonalenia zawodowego nauczycieli, opra­ cowania i stałego ulepszania programów nauczania oraz przygotowywania pod­ ręczników i innych środków dydaktycznych. Zdaniem respondentów niezmiernie ważną formą tej pomocy jest otrzymywanie pełnej informacji o możliwościach doskonalenia zawodowego w kraju. To nastawienie na informację z tej dziedziny winno być uwzględniane przy wszystkich poczynaniach mających zapewnić po­ moc dydaktyczną dla nauczycieli polonijnych. Współczesnych problemów polonijnych dotyczy artykuł pt. Formy aktywności środowisk polonijnych w Republice Federalnej Niemiec, s. 95-107, napisany przez G. J a n u s z a . W artykule zaprezentowano zróżnicowane treści i formy pracy prowadzonej przez środowiska polonijne na terenie R F N gdzie istnieje ponad 20 stowarzyszeń polonijnych skupiających około 25 tysięcy członków. Oprócz szkolnictwa, w a ż n ą rolę w utrzymywaniu polskości wśród tej grupy emigracyjnej odgrywał ruch artystyczny, ukierunkowany na działalność zespołów śpiewaczych i tanecznych. Dużą rolę w inicjowaniu tych form odgrywał i nadal odgrywa Związek P o l a k ó w „Zgoda". To w ł a ś n i e z inicjatywy Związku sięgnięto samoist­ nie po pomoc z macierzystego kraju. Chóry „Zgody" nawiązały współpracę ze Zjednoczeniem Polskich Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Warszawie oraz Wielkopolskim Związkiem" Ś p i e w a c z y m w Poznaniu, które służą im fachową pomocą. Ponadto dużą popularnością cieszą się w środowiskach polonijnych wie­ czorki świetlicowe, połączone często z w y s t ę p a m i artystycznymi i zabawami. W pewnym okresie stałą formą tej działalności były imprezy sportowe integru­ jące środowiska polonijne. Środowiska te przywiązują dużą rolę do upowszech­ niania i utrwalania znajomości języka polskiego i kultury polskiej. Podejmują one działalność na rzecz czytelnictwa książek i prasy polskiej, chociaż z przyk­ rością należy stwierdzić, że punkty biblioteczne — mieszczące się często w do­ mach prywatnych — są skromnie zaopatrzone w książki. W sumie autorzy za­ prezentowali ciekawy obraz zróżnicowanych form aktywności kulturalno-oświato­ wej środowisk polonijnych w R F N oraz nakreślili związane z tym trudności i nie­ powodzenia. Interesująca jest treść artykułu L . S у с h u t a, zatytułowanego Charaktery­ styka źródeł wiedzy o Polsce, jej języku i kulturze, a oświata polonijna w świe­ tle badań ankietowych, s. 108-121. Badania przeprowadzał autor w latach 19771978 wśród nauczycieli i organizatorów działalności kulturalno-oświatowej uczest­ niczących w letnich kursach dla Polonii, odbywających się w Lublinie, Krakowie, Toruniu i Wrocławiu. Badani (369 osób) pochodzili przede wszystkim z U S A i Kanady. Źródła ich wiedzy o języku polskim, historii i kulturze polskiej i Pol- �232 RF;CŁNZJE see współczesnej, są w miarę jednorodne i w y w o d z ą się z domu rodzinnego, szkoły polonijnej lub ze swoistego „hobby". Oczywiście efektywność oddziaływania tych źródeł jest dość zróżnicowana, zatem w ostatecznej konkluzji stwierdza autor, że istnieje pilna potrzeba poprawy stanu oddziaływania oświaty polonijnej, przede wszystkim ze strony instytucji polskich, realizujących funkcję wychowawczą i kształceniową wśród Polonii. Omówione poprzednio artykuły i rozprawy dotyczyły stricte problemów szkol­ nictwa i oświaty polonijnej i nakreślone są z wielkim znawstwem przedmiotu. Nieco inny charakter posiada natomiast zamieszczony w „Roczniku" artykuł pt. „Dom Polski", w Wiedniu, s. 122-132 napisany przez W. K u c h a r s k i e g o . Oma­ wia w nim bowiem autor dzieje tzw. „Domu Pojskiego" w Austrii, którego po­ czątki sięgają lat osiemdziesiątych X I X stulecia. Zgromadzone z pietyzmem ma­ teriały świadczą dowodnie jak z wielkim zapałem zabrano się do stworzenia tego „Domu", stanowiącego jedną z istotnych potrzeb P o l a k ó w stale lub choćby cza­ sowo mieszkających w Wiedniu. B y ł y to bowiem lata, kiedy z tzw. Galicji często jeździło się do Wiednia, miasta równie chętnie odwiedzanego, jak L w ó w czy Kraków. B y ł w i ę c „Dom Polski" swoistego rodzaju przystanią dla P o l a k ó w i dopiero przyłączenie Austrii do Rzeszy Niemieckiej w 1938 r. położyło kres jego działalności. Po zakończeniu wojny miejscowe środowisko polonijne podjęło k w e s t i ę reaktywowania Fundacji „Dom Polski". P o w o ł a n o Kuratorium Fundacji, w skład której weszli przedstawiciele naszego kraju — profesorowie, ambasador craz przedstawiciele Polonii austriackiej. Zanim jednak budynek fundacyjny zo­ stanie oddany dla publiczności — wymaga on bowiem robót remontowo-adaptacyjnych — Kuratorium Fundacji „Dom Polski" rozwija swoją działalność wśród tutejszej Polonii przy ścisłej współpracy ze Związkiem P o l a k ó w w Austrii „Strzecha". „Należy sądzić — pisze autor — że podjęte przez Kuratorium Funda­ cji i Polską A k a d e m i ę Nauk kroki w sprawie remontu budynku «Dom Polski» zostaną uwieńczone powodzeniem, a także wyrazić głęboką nadzieję, że Dom ó w służyć będzie przez następne dziesiątki lat patriotycznej Polonii austriackiej i rodakom, którzy przyjeżdżać będą do stolicy naddunajskiej, aby pogłębić swoją wiedzę i doskonalić się w zawodzie". D o p e ł n i e n i e m treści „Rocznika" jest dział Recenzji i o m ó w i e ń oraz Kronika. Z zawartości tych działów na wyróżnienie zasługuje syntetyczna informacja o dzia­ łalności wydawniczej Polonijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w L u ­ blinie oraz sprawozdanie z Sesji w Polskim Stowarzyszeniu Kulturalnym im. Józefa Bema w Budapeszcie i sprawozdanie z uroczystości polonijnych w Wied­ niu. Prezentując nowe czasopismo, jakim jest „Rocznik Polonijny", należałoby wyrazić życzenie, aby pozostałe numery przedstawiały się równie interesująco jak numer pierwszy. Myślę, że w tej otwartości na różnorodne problemy badań po­ lonijnych, czasopismo zainteresuje się również tematyką polskich badań etnogra­ ficznych na świecie. Temat ten mało do dzisiaj znany, błąka się jak do tej pory na peryferiach zainteresowań organizatorów licznych imprez naukowych związanych z różnymi aspektami Polonii na świecie. Antoni ÁRNI B J O R N S S O N , Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Present, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104. Kuczyński Past and Zainteresowanie Islandią jest w Polsce raczej nieznaczne. Stwierdzenie to odnieść można zarówno do tzw. przeciętnego Polaka, jak i do p r a c o w n i k ó w �RECENZJE 233 nauki. Nie należy go jednak rozumieć jako zarzut, czy jako stwierdzenie kry­ tyczne. Islandia — kraj urzekający wielu europejskich przyrodników, geografów i geologów, leży zdała od zainteresowań badaczy kultur Europy lub zajmuje za­ ledwie niewielki ich margines. Trzeba tu obiektywnie stwierdzić, że polski etno­ graf, który chciałby bliżej poznać kulturę tego kraju, napotka trudności wynika­ jące m. in. z braku bliższych k o n t a k t ó w (nie tylko naukowych) między Polską a Islandią. Brak współpracy badawczej z pewnością utrudnia Polakom penetrację etnograficzną Islandii, nie wymagajmy jednak zbyt wiele. I l u polskich etnogra­ fów ma w końcu możliwość poznania z autopsji terenów, będących polem ich zainteresowań i pasji badawczych, a jednak tworzą oni dzieła odbierane z apro­ batą przez n a u k o w c ó w w innych krajach na podstawie dostępnej im literatury. Etnolog, próbujący badać Islandię poprzez literaturę, byłby jednak w kłopocie, albowiem książki o Islandii są u nas rzadkością. W opracowaniach dotyczących krajów skandynawskich Islandia spychana jest na ogół na pobocza przez swoich w i ę k s z y c h i bardziej s ł a w n y c h partnerów. Z przyjemnością należy więc w tym miejscu odnotować nabytek Biblioteki I H K M P A N w Warszawie, jakim jest książ­ ka A. Bjórnsson, Icelandic Feasts and Holidays. Książka ta jest w całości poświęcona świętom, jakie na stałe w e s z ł y do tra­ dycji islandzkiej, choć część z nich straciła już swe dawne znaczenie i popular­ ność. W większości kultur współczesnych w niemal każdym święcie odnajdujemy kilka warstw. Każde święto podlega jakimś zmianom w sferze zachowań jego uczestników, przypisywanych mu znaczeń, przeplatają się w nim różne wątki wierzeniowe. W kulturach leżących — tak jak Islandia — w zasięgu oddziały­ wania chrześcijaństwa, historia niemal każdego ze świąt pozwala nam wydzielić w a r s t w ę , jaka ukształtowała się pod w p ł y w e m tej religii i wcześniejsze wątki wierzeniowo-kultowe. Możemy wreszcie mówić o zmianach, jakie zachodzą pod w p ł y w e m laicyzacji życia, przekształceń świadomości itp. (zanik niektórych zwy­ czajów należących kiedyś do tego czy innego święta). A. Bjórnsson, omawiając poszczególne święta islandzkie, stara się ukazać c w ą w i e l o w a r s t w o w o ś ć , w której w p ł y w y chrześcijańskie zaznaczają się bardzo wyraźnie. Islandia przystąpiła do wspólnoty chrześcijańskiej w roku 1000. Przy­ jęcie chrztu zmieniło w sposób zasadniczy nie tylko same święta, lecz także ich kontekst czasowy. Zanim bowiem zaczęto posługiwać się kalendarzem juliańskim, a następnie gregoriańskim, liczono tu czas w e d ł u g tygodni (rok miał ich 52), dni i pór roku, a nie miesięcy. Bjórnsson, posługuje się kalendarzem współcześnie stosowanym w Islandii, przedstawiając kolejno święta, jakie obchodzone są (lub były) w poszczególnych miesiącach. Szczególną u w a g ę poświęca ona świętom związanym z przełomowymi momentami roku (kalendarza) — początkiem lub środkiem poszczególnych pór roku, przede wszystkim zimy i lata. Choć i te ś w i ę ­ ta zostały podporządkowane oficjalnej religii przez złączenie ich np. z konkretny­ mi postaciami Kościoła lub historii państwa, to jednak warstwa starszych wie­ rzeń jest w nich wyraźnie widoczna. Przykładem może być dzień św. Jana Chrzciciela, który dla Islandczyków jest przede wszystkim dniem środka lata i związanych z nim wróżb i zabiegów magicznych (np. poszukiwania szczęśliwych kamieni lub roślin, które mają spowodować odzyskanie zguby, bądź też skradzio­ nej rzeczy), zbierania roślin mających zastosowanie w magii miłosnej i in. Tak charakterystyczne dla innych kultur palenie ognisk w noc świętojańską dla obrony przed złymi mocami, których aktywność wzrasta właśnie w tym czasie, w Islandii nie w y s t ę p o w a ł o . Wręcz przeciwnie, noc ta była porą snu złych mocy. Innym przykładem święta sezonowego jest dzień Thorri (od Piątku, 13 tygodnia �234 RECENZJE zimy przez 7 dni; 19-25 stycznia) lub dzień Goa (od Niedzieli 18 tygodnia zimy przez 7 dni; 18-24 lutego). Religia usiłowała wiązać je z konkretnymi postaciami historycznych władców, dla większości Islandczyków święta te pozostały jednak obchodami ku czci b ó s t w - d u c h ó w przyrody (pogody). Wiele zwyczajów, wywo­ dzących się z pewnością z czasów poprzedzających przyjęcie chrześcijaństwa, znajdujemy w ś w i ę t o w a n i u Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Dniom tym autor­ ka poświęca szczególnie dużo uwagi, przenosząc się poza Islandię, aby ukazać ge­ nezę tych świąt i tradycje ich obchodów w wielu krajach Europy. Charakteryzu­ jąc obchody Bożego Narodzenia w Islandii prezentuje zarówno ich bardziej oficjal­ ną (kościelną) stronę, jak i domowe uroczystości, rodzinne biesiady, podarunki, choinkę i tańce ostro zwalczane przez średniowieczny kler. Autorka przywodzi wiele t e k s t ó w źródłowych dowodzących negatywnej postawy kleru wobec tańców, w y w o d z ą c y c h się z czasów pogańskich, gdy towarzyszyły obchodom związanym z przesileniem zimowym (święto zwane w Islandii Ylir, w innych językach skan­ dynawskich jol albo jul, a w fińskim joulu), organizowanym ku czci Słońca. 0 związkach święta Y l i r ze Słońcem mówią sagi z I X - X I I I w. Podczas Y l i r w i ­ tano powracające Słońce, wspominano przodków, ś w i ę t o w a n o ku czci opiekuń­ czych duchów i bóstw, cieszono się z odradzającej się życiodajnej siły Ziemi. Wprowadzając nas w świat wierzeń i świąt islandzkich, autorka przytacza wiele opisów zachowań należących niewątpliwie do warstwy przedchrześcijańskiej 1 umiejętnie z nią splecionych. Są to przede wszystkim wróżby (np. odnośnie do pogody) i zabiegi o charakterze magiczno-wróżbiarskim, nabierające z czasem cech zachowań ludycznych, gdy ich poważny sens praktyczny uległ zapomnieniu. Dla przykładu można tu podać przenoszenie w zębach czarki piwa i wypuszcza­ nie jej z jednoczesnym wypowiedzeniem życzenia (w myśli). Gdy czarka padała górną częścią do dołu, życzenie miało się spełnić (dzień Eldbjorga, 7 stycznia, zwany też dniem Kanuta, ku czci księcia Kanuta, zamordowanego skrycie w 1131 г.). W dniu Thorri skakano np. na jednej nodze wokół zabudowań, zapraszając bóstwo, by pukało do drzwi. W Akureyri w X I X w. w zimie chłopcy łapali kota lub kruka i zabijali go. Kto tego dokonał zostawał kocim królem i paradował przez miasteczko z mieczem i w koronie, w asyście mieszkańców, zbierając po­ chwały, słodycze i pieniądze. Zwyczaj ten w y s t ę p o w a ł samoistnie zanim został dodany do obchodów środy popielcowej. Przykłady takich magiczno-wróżebnych zachowań można by mnożyć. A. Bjornsson podaje ich wiele. Autorka ogranicza się tylko do zapisu zachowań. W książce nie znajdziemy raczej prób ich interpretacji, spojrzenia na święta oczyma ludu. Nie wiem, czy autorka prowadziła jakieś badania terenowe. Omawiana książka powstała wy­ łącznie na bazie literatury, starych kronik, sag, kalendarzy itp. Jej celem było też przede wszystkim uporządkowanie informacji rozrzuconych w różnych źród­ łach i znaczne ich uzupełnienie. Autorka nie podejmuje też próby interpretowa­ nia f a k t ó w przez analogię do lepiej zbadanych wierzeń innych l u d ó w (wierzenia tzw. l u d ó w pierwotnych w y k a z u j ą tak wiele zbieżności!). Z braku interpretacji zachowań uczestników poszczególnych świąt nie czynię zarzutów autorce. Otrzy­ m a l i ś m y bowiem bardzo rzetelnie opracowany almanach wypełniający z pewno­ ścią lukę w naszej wiedzy o kulturze Islandii, który może stanowić cegiełkę do syntezy etnografii Europy, kultur leżących w kręgu chrześcijaństwa i in. Ten kto pragnie interpretować święta, poszukuje ich sensu symboliczno-filozoficznego i magicznego, kto widzi w nich łącznik między człowiekiem a przyrodą, między człowiekiem a kosmosem, znajdzie w tej książce sporo materiału w y j ś c i o w e g o dla swoich analiz. Myślę, że książka A. Bjornsson nie musi być specjalnie rekomen­ dowana i że wszyscy powrócą zadowoleni z tej podróży po tajemniczym dla �235 RECENZJE nas i ciągle jeszcze trochę dzikim świecie islandzkich w i e r z e ń i obyczajów, a tak­ że historii tego kraju, która w większości świąt znalazła swe odbicie. Nie bez znaczenia dla czytelnika jest też język, prosty, niemal surowy, a jednocześnie zda się oddający klimat i atmosferę święta, pobudzający naszą wyobraźnię. Jest to zasługą tłumaczy: May i Hallberga Hallmundsson. Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9dba43e2e5088796606f01b19e2cd2a.pdf 95e17d2b85b26c944d13b9d627bbde8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:995 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 1 �INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK Í983 �REDAKTOR: SEKRETARZ REDAKCJI: WITOLD DYNOWSKI IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE RADY REDAKCYJNEJ: JOZEF BURSZTA, MARIA BIERNACKA (PRZE­ WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładką projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Alicja Januszczak © Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich. Printed Wydawnictwo. Wroclaw 1983 in Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1983. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 26,70, a r k . d r u k . 22,83, a r k . A j - 30. P a p i e r d r u k . sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 6 X I I 1982. P o d p i s a n o do d r u k u 20 V I I 1983. D r u k u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1983. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2030/83. U - 7 . C e n a z ł 200.— �SPIS TREŚCI i ARTYKUŁY Część I b Zofia S o k o l e w i c z — Kultura duchowa — zbiór rzeczy czy system więzi lub znaczeń? Streszczenie w języku angielskim Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie I I Rzeczypospolitej Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej Streszczenie w języku rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie m i ę d z y w o j e n n y m (na przykładzie wybranej społeczności) . . Streszczenie w języku rosyjskim ". •• X Maria D e m b i ń s k a — Lekarstwa dla dzieci w źródłach historycznych od X V I do poł. X I X w Streszczenie w języku angielskim Część 9 27 29 49 51 109 111 138 139 151 II Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Kultura ludowa Peru. Jej treść, for­ my i interpretacje Streszczenie w języku hiszpańskim Romana K r z a n o w s k a — Peruwiańska ceramika ludowa Streszczenie w języku hiszpańskim Maria Z a c h o r o w s k a — Zdobnictwo tykw w Peru Streszczenie w języku hiszpańskim Maria P a r a d o w s k a — Obraz mieszkańców Peru w Polsce Streszczenie w języku hiszpańskim Anna Z a d r o ż y ń s k a — Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi Streszczenie w języku angielskim , Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Noworoczne gry mongolskie. Ich symbo­ lika i związki z magią Streszczenie w języku rosyjskim Andrzej W o ź n i a k — Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do po­ czątków X X w Streszczenie w języku rosyjskim Antoni K u c z y ń s k i — Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Ponia­ towskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K . Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii Leszek D z i ę g i e l — Tradycyjny strój współczesnych Kurdów irackich i jego przemiany Streszczenie w języku angielskim . 153 171 173 200 203 221 223 234 235 251 253 294 297 320 321 339 361 �6 СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Часть I София С о к о л е в и ч — Духовная культура — коллекция вещей или же система связи или значений? Резюме на английском языке Ванда П а п р о ц к а - Народная традиция и общественное сознание крестьянской про­ слойки в период I I Речи Посполитой Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а - Общественные функции народного искусства. Народ­ ное искусство в жизни общества I I Речи Посполитой Резюме на русском языке Мария Бернацка - Просвещение и общественно-культурные преображения деревни в междувоенный период (на примере избранного общества) Резюме на русском языке Мария Д е м б и н ь с к а - Лекарства для детей в исторических источниках с X V I по X I X вв Резюме на английском языке 9 27 29 49 51 109 111 138 139 151 Часть II Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и - Народная культура Перу. Ее содержание, формы и толкования Резюме на испанском языке Романа К ш а н о в с к а - Перуанская народная керамика Резюме на испанском языке Мария З а х о р о в с к а - Декоративные узоры на горлянках в Перу Резюме на испанском языке Мария П а р а д о в с к а - Представление о жителях Перу в Польше Резюме на испанском языке Анна З а д р о ж и н ь с к а - Принципы эскимосской системы классификации людей . . Резюме на английском языке Ивона К а б з и н ь с к а - С т а в а ж - Новогодние монгольские игры. Их символика и связи с магией Резюме на русском языке АнджейВозьняк - Народная культура Грузии впольских донесениях до начала X X в. Резюме на русском языке Антони Кучиньски - Встреча польского этнолога Станислава Понятовского с иссле­ дователем Дальнего Востока В. К. Арсеньевым на фоне польско-советских связей в исследовании Сибири Лешек Д з е н г е л ь - Традиционный костюм современных иракских курдов и его перемены Резюме на английском языке 153 171 173 200 203 221 223 234 235 251 253 294 297 3 2 0 3 2 1 3 3 9 361 �7 I i ! ) J CONTENTS ARTICLES Part I Zofia Sokolewicz — Spiritual Culture — a set of things, a system of social relations or a system of meanings Summary in English Wanda Paprocka — Folk tradition and the social consciousness of peasants in the Second Republic Summary in Russian Mirosława Drozd-Piasecka — Social function of folk art. Response to folk art in the Society of the Second Republic Summary in Russian Maria Biernacka — Social and cultural transformations in the rural area influenced by the educational system of the interwar period (an case study of a community) Summary in Russian Maria Dembińska — Medicaments for Children after Historical Sources from the X V I t h to the middle of the X l X t h Century . . . Summary in English 9 27 29 49 51 109 Ill 138 139 151 Part II Aleksander Posern-Zieliński — Folk Art in Peru. Its content, forms and interpretations Summary in Spanish Romana Krzanowska — Peruvian folk ceramic art Summary in Spanish Maria Zachorowska — Decorative Art on gourds in Peru Summary i Spanish Maria Paradowska — A n image of Peruvians in Poland Summary in Spanish Anna Zadrożyńska — Principles of the System of Classifying People Among the Eskimos Summary in English Iwona Kabzińska-Stawarz — Mongolian New Year Games. Their symbolic meaning and connections with Magic Summary in Russian Andrzej Woźniak — Folk Culture in Georgia as reflected in Polish records up to the early X X t h Century Summary in Russian Antoni Kuczyński — Contacts of the Polish ethnologist S t a n i s ł a w Ponia­ towski with W. К. Arseniew an explorer of the F a r East Leszek Dzięgiel — Iraqi Kurdish Traditional Costume in its Process of Change Summary in English . 153 171 173 200 203 221 223 224 235 251 253 294 297 320 321 339 361 �7 CONTENTS ARTICLES Part I Zofia Sokolewicz — Spiritual Culture — a set of things, a system of social relations or a system of meanings Summary in English Wanda Paprocka — Folk tradition and the social consciousness of peasants in the Second Republic Summary in Russian Mirosława Drozd-Piasecka — Social function of folk art. Response to folk art in the Society of the Second Republic Summary in Russian Maria Biernacka — Social and cultural transformations in the rural area influenced by the educational system of the interwar period (an case study of a community) Summary in Russian Maria Dembińska — Medicaments for Children after Historical Sources from the X V I t h to the middle of the X l X t h Century . . . Summary in English 9 27 29 49 51 109 Ill 138 139 151 Part II Aleksander Posern-Zieliński — Folk Art in Peru. Its content, forms and interpretations Summary in Spanish Romana Krzanowska — Peruvian folk ceramic art Summary in Spanish Maria Zachorowska — Decorative Art on gourds in Peru Summary i Spanish Maria Paradowska — A n image of Peruvians in Poland Summary in Spanish Anna Zadrożyńska — Principles of the System of Classifying People Among the Eskimos Summary in English Iwona Kabzińska-Stawarz — Mongolian New Year Games. Their symbolic meaning and connections with Magic Summary in Russian Andrzej Woźniak — Folk Culture in Georgia as reflected in Polish records up to the early X X t h Century Summary in Russian Antoni Kuczyński — Contacts of the Polish ethnologist Stanisław Ponia­ towski with W. К. Arseniew an explorer of the F a r East Leszek Dzięgiel — Iraqi Kurdish Traditional Costume in its Process of Change Summary in English . 153 171 173 200 203 221 223 224 235 251 253 294 297 320 321 339 361 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b6044fcfeb09aaf2ef247b9b6aa3df4.pdf 6b38540e7b842f99d2def6a451d24a75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:996 Title A name given to the resource Kultura duchowa - zbiór rzeczy czy system więzi lub znaczeń?/ ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.9-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1861 Y XXVII, z. 1 Cząść I ZOFIA SOKOLEWICZ . K U L T U R A DUCHOWNA — ZBIÓR RZECZY CZY SYSTEM WIĘZI L U B ZNACZEŃ? We współczesnej polskiej etnografii używa się pojęcia "kultura du­ chowa" w przynajmniej trzech zasadniczych znaczeniach. Wyrastają one z doświadczeń Kazimierza Moszyńskiego, odmiennych propozycji Kazi­ mierza Dobrowolskiego i wreszcie z kręgu doświadczeń strukturaino-semiotycznych. Pierwsze dwa nie implikują ujęć systemowych, choć ich w zasadzie nie wykluczają, o czym będzie mowa dalej. "Kultura rozpada się zatem dla nas —• pisze Moszyński — na marterialną, duchową i społeczną..., przy czym w t y m podziale odzwierciedla się troistość zasadniczych składników ludzkości, którymi to składnika­ mi są: podłoże fizyczne, czyli materialne, życie duchowe i społeczna struktura" K u l t u r ą duchową określa się więc to, co ma znaczenie prze­ de wszystkim dla życia duchowego, a więc: wiedzę, religię, magię, wróż­ biarstwo, wierzenia i sztukę, co zaspokaja duchowe potrzeby człowieka . Autor zastrzega się jednocześnie, że elementy kultury duchowej znaleźć można również i w innych dziedzinach kultury. Powyższy trójpodział jest wszakże jedynie umownym podziałem, istota kultury nie pozwala na ostre ograniczenie jej dziedzin. Już samo przyjęcie przez Moszyńskie­ go ewolucjonistycznego założenia, że istotę kultury można sprowadzić do myśli, do idei, powoduje, że ideę można znaleźć w każdej sferze k u l ­ tury. Jednakże sfera kultury duchowej sensu stricto to sfera wiedzy, religii i sztuki, gdyż — zdaniem Moszyńskiego — mają one bezpośrednie znaczenie tylko dla życia duchowego . Wyróżniając kulturę duchową ze względu na funkcje pełnione przez nią w życiu człowieka, Moszyński postuluje objęcie jej t y m samym aparatem pojęciowym, co pozostałe działy, to jest materialną i społeczną. Znajduje zatem w stosunku do 2 3 ' K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnograjii powszechnej i etnologii, Wroclaw-Kraków-Warszawa 1958, s. 23. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. 1: Kultura materialna, Kr, k ó w 1929. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 16. 2 8 / �10 ZOFIA S O K O L E W I C Z niej zastosowanie pojęcie wytworu kulturowego. Wytworem, w rozumie­ niu Moszyńskiego, obejmuje się "nie tylko rzeczy, instytucje i pojęcia, lecz również wszelkie czynności człowieka, wyjąwszy jedynie te, co w całości podpadają pod zakres badań ściśle bio- czy fizjo- i psycholo­ gicznych..." Było to świadome odejście od rozumienia tego pojęcia przez K. Twardowskiego . Było jednakże zgodne z całym zestawem za­ sad heurystycznych stosowanych przez Moszyńskiego, z jego, w różny sposób wyrażanym, przekonaniem, że jeżeli nawet świat kultury nie jest wyłącznie światem rzeczy, to powinien być badany tak, jakby nim był. I dlatego wytworem (nie tylko ręki, ale i myśli) człowieka była zarówno socha, jak i taniec, jak i wierzenie w istnienie skrzatów, powroty duchów zmarłych czy obrządek grzebalny. A ten pogląd był zgodny z innymi twierdzeniami Moszyńskiego o istnieniu rzeczywistości obiektywnej i zewnętrznej w stosunku do człowieka i o metodach, które pozwalały na dochodzenie do obiektywnych twierdzeń o tej rzeczywistości, na roz-« wiązanie problemów "raz na zawsze" , na przypisywaniu nauce cha­ rakteru kumulatywnego, na traktowaniu etnologii jako nauki odtwa­ rzającej rozwój tzw. kultur niższych i formułującej prawa rozwoju k u l ­ tury, prawa o charakterze ogólnym, a dające się odkryć w konkretnych, historycznych losach ludów i narodów . Drugie rozumienie kultury duchowej wiążemy z propozycjami teore­ tycznymi Kazimierza Dobrowolskiego. Już w 1936 r. sprzeciwił się on poglądowi Moszyńskiego twierdząc, że kultury nie można podzielić na materialną, społeczną i duchową. Sądził bowiem, że podział taki byłby zbyt powierzchowny. "Poza wszystkimi bowiem działaniami i wytwora­ mi człowieka — pisał — kryje się treść duchowa, psychiczna". I da­ lej "...jedynie głębiej umotywowany podział kultury musi opierać się nie tyle na kryteriach formalnych, ile na odmiennych dyspozycjach psy­ chicznych człowieka, na jego różnorodnych potrzebach. Wniknięcie w ży­ cie psychiczne człowieka jest też jedyną drogą, która wiedzie do zro­ zumienia świata kultury" . I aby uniknąć owych uproszczeń przyjmuje Dobrowolski podział na kulturę gospodarczą, techniczną, społeczną, re­ ligijną, poznawczą i artystyczną oraz język. W późniejszych propozycjach uwzględnia nadto kulturę hedonistyczną związaną z odpoczynkiem, za4 s 6 7 8 4 M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 11. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 11. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 11. Niestety, żadne z istniejących opracowań sylwetki K. Moszyńskiego nie oma­ wia dostatecznie jego epistemologii. A jak wiele pozostaje tu jeszcze do wyjaśnie­ nia dla historyka nauki wskazuje m. in. mój artykuł; por. Z. S o k o l e w i c z , Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych, "Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2, s. 83-111. K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury, [w:] Kalendarz ilustrowany Kurie­ ra Codziennego na rok 1937, R. 10, Kraków 1936, s. 68. 5 e 7 8 �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 11 9 spokajaniem dążeń indywidualnych, zapełnianiem wolnego czasu etc. Tworzy systematykę kultury znacznie bardziej szczegółową. I mimo to — a może właśnie dlatego — podkreśla, że przyjęta przez niego syste­ matyka nie jest wiernym odbiciem rzeczywistości, "...w gruncie rzeczy nie istnieje żadna z powyższych dziedzin kultury w postaci czystej... wszystkie zaś te dziedziny tworzą zwartą jedność" . Różnice między Moszyńskim a Dobrowolskim są dość istotne, a po­ dobieństwa pewnych sformułowań powierzchowne. Wspomnę o niektó­ rych. Moszyński przyjmuje szeroko rozumiane pojęcie wytworu k u l t u ­ rowego jako podstawową jednostkę taksonomiczną. Kultura, a w t y m i kultura duchowa, jest dla niego zbiorem form, zbiorem wytworów, za którymi ukrywają się pewne idee. Moszyński mówi o nich tym samym językiem, jakim mówi o kulturze materialnej i społecznej. Nie widzi po­ trzeby, by w chwili wyróżniania wytworu z ogólnego zbioru kultury uwzględniać jego szczególną substancję. Dobrowolski odwrotnie. Dla niego kultura jest "...ogółem pojęć, działań i wytworów, które są cha­ rakterystyczne dla pewnego społeczeństwa" . Od samego więc począ­ tku Dobrowolski rezygnuje z jednej jednostki taksonomicznej. Respektu­ jąc różnorodność form kultury posługuje się w opisie terminami poję­ cia, działania i wytworu. W późniejszych pracach obejmie te trzy termi­ ny jednym zbiorowym, który zacznie pełnić funkcje jednostki taksono­ micznej w jego pracach. Pojęciem tym jest fakt historyczny lub fakt kulturowy. Na jego treść złożą się zarówno pojęcia, zachowania lub w y ­ twory materialne jednocześnie. Fakt historyczny jest bowiem w ujęciu Dobrowolskiego pojęciem niezmiernie złożonym . Wspomniane trzy terminy: pojęcia, działania i wytworu, mają w te­ orii Dobrowolskiego wspólny mianownik. Jest nim świat psychiczny człowieka. I Dobrowolski sugeruje nam uwzględnienie tego świata już w pierwszej kolejności, na poziomie opisu zjawisk kulturowych, w mo­ mencie ich wyróżniania w obszarze kultury. Jak jednak rozumieć po­ jęcie świata psychicznego (Moszyński przecież też mówił o myśli ludzkiej ukrytej za wytworem, o potrzebach psychicznych człowieka), a co waż­ niejsze, jak się nim posługiwać w konkretnej procedurze naukowej? Pewną wskazówkę tutaj może stanowić wprowadzone przez Dobrowol­ skiego pojęcie poglądu na świat. Pisze on: "Zewnętrznym wyrazem jedności kultury jest pogląd na świat, który w mniejszym lub silniej10 11 12 9 K. D o b r o w o l s k i , Pojęcie i klasyfikacja kultury, referat przedstawiony na posiedzeniu Kom. Nauk. Oddz. P A N w Krakowie, t. 15: 1971 (fasc.) 1, s. 111-112. D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury..., s. 69. D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury..., s. 69. Z. S о к o 1 e w i с z, O podejściu historycznym we współczesnej etnografii polskiej, [w:] Studia z zakresu socjologii, etnografii i historii ofiarowane Kazimie­ rzowi Dobrowolskiemu, Kraków 1972, s. 258 n. 1 0 11 1 2 �12 ZOFIA S O K O L E W I C Z szym stopniu wyciska swe ślady na wszystkich polach twórczości ludzrkiej" . Z pojęciem poglądu na świat spotykamy się również w późniejszej twórczości Dobrowolskiego. Należy jednak przyznać, że w okresie po­ wojennym, zapewne pod wpływem teorii socjologicznej, teorii mate­ rializmu historycznego, Dobrowolski rzadziej posługuje się tym poję­ ciem. Ustępuje ono miejsca pojęciu społeczeństwa, społeczności, grupy ludzkiej. W języku teorii Dobrowolskiego to pojęcia organizacji spo­ łecznej lub struktury społecznej zaczną pełnić funkcję syntetyzującą, systematyzującą nasze informacje o badanej kulturze. Dla Dobrowol­ skiego systemem stanie się społeczeństwo, a pogląd na świat, właściwy danej grupie społecznej, danej klasie społecznej, stanie się elementem tego systemu. Poglądy na świat w późniejszych pracach Dobrowolskie­ go nie będą przedstawiane jako odrębny system, ani też jako wypadkowa, zewnętrzny wyraz kultury ludzi danej epoki. Tym samym nie będzie mu potrzebne takie syntetyzujące pojęcie. W modelu chłopskiej k u l t u ­ ry tradycyjnej wymienia czynniki sprzyjające kształtowaniu się k u l ­ tury tradycyjnej, to jest niski poziom sił wytwórczych w rolnictwie i trwałość osiedlenia wioskowych społeczności, patriarchalny ustrój ro­ dziny i sytuacja społeczna chłopstwa w ustroju feudalnym i we wczes­ nym okresie kapitalizmu. W modelu t y m sprawa kultury duchowej nie została wyodrębniona. Autor pisze na przykład, że niskiemu poziomowi sił wytwórczych w rolnictwie "...towarzyszyły: tendencja samowystarczal­ ności gospodarczej i słaba wymiana towarowa oraz silnie jeszcze dzia­ łające myślenie magiczno-mistyczne" . Tak więc w ujęciu Autora w po­ wyższym modelu uwzględniono tylko niektóre cechy elementy kultury duchowej w ich relacji do podstawowych elementów modelu. Jeżeli więc w pracach Dobrowolskiego do 1939 г., a zwłaszcza w rozprawie Dzieje kultu Św. Floryana w Polsce do połowy XVI w. interesuje A u ­ tora przede wszystkim treść owych poglądów na świat, treść wierzeń, cechy umysłowości i próbuje ująć je całościowo, to w miarę rosnącego zainteresowania teorią społeczeństwa i teorią materializmu historyczne­ go Autor zmienia perspektywę patrzenia na te sprawy. Interesują go już nie same poglądy i obraz, jaki tworzą w świadomości ludzi, ale ich relacja, przede wszystkim relacja zależności wobec zjawisk gospodarczo 13 1 4 1S 16 1 8 D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury..., s. 71. K . D o b r o w o l s k i , A. W o ź n i a k , Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, [w:] Etnografia Polski, przemiany kultury ludowej, pod red. M. Bier­ nackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 60 n. D o b r o w o l s k i , W o ź n i a k , op. cit., s. 60. " K . D o b r o w o l s k i , Dzieje kultu św. Florjana w Polsce do połowy XVI w., Warszawa 1923. 1 4 1 5 �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 13 społecznych. W studium metodologii nauki w Polsce epoki Odrodzenia Dobrowolski pisze: "Z chwilą uchwycenia podstawowych zmian w świadomości społecznej w y ł a ­ nia się nowe zagadnienie: jakimi siłami zostały one p o w o ł a n e do życia. Zjawia się sprawa roli sił wytwórczych i ustroju społeczno-gospodarczego. Podstawowe zmiany świadomości społecznej, pociągające za sobą zmianę kierunku dążeń, i sple­ cione z nimi nowe drogi poznania otaczającej człowieka rzeczywistości wyrastają z życia, z materialnych w a r u n k ó w bytu, z mnożących się z biegiem czasu potrzeb, ze zmian w strukturze społecznej, ze ścierania się klas, z konfliktów społecznych" . ,7 W konsekwencji przyjęcia powyższego poglądu sfera kultury ducho­ wej zostaje podporządkowana innym sferom kultury, przede wszystkim zjawiskom społeczno-gospodarczym i przestaje interesować Dobrowol­ skiego jako całość. W różnorodnych jego pracach wybrane sfery kultury duchowej, jak na przykład ideologie zawodów lub kult św. smreka na Podhalu, zostają omówione w ich społeczno-gospodarczych uwarunko­ waniach, zostaje uwzględniony społeczny kontekst ich tworzenia się lub utrzymywania . Zjawiska kultury duchowej stają się w ten sposób korelatem systemu społeczno-gospodarczego. To, co społeczne, zdominuje w nich to, co duchowe, co psychiczne. Wykorzystanie prac K. Moszyńskiego w dzisiejszych pracach nad k u l ­ t u r ą duchową jest niezmiernie trudne z następującej przyczyny. Otóż wyróżnia on zjawiska kultury, a raczej wytwory na podstawie ich pod­ stawowej funkcji zaspokajania potrzeb człowieka. Nie wypracował jed­ nak, jak wiadomo, precyzyjnego systemu kryteriów pozwalającego na ich określanie. W rezultacie funkcje te określa się dość dowolnie i ar­ bitralnie, jak orientacja w świecie zjawisk otaczających człowieka, za­ bezpieczeniem oparcia, wzmożenie odporności , lub ogólniej, jako funkcje kultowe, religijne etc. W konsekwencji, t y m co dominuje w analizie zjawisk kultury duchowej, jest forma (mimo wszelkich zastrzeżeń Mo­ szyńskiego co do wtórności kryterium formy wobec kryterium funk­ cji ) . Wyjście od formy w badaniach kultury duchowej zostało dziś w dość zasadniczy sposób zakwestionowane. I choć docenia się jej znacze­ nie jako nośnika informacji, to jednak współczesne badania relacji między formą a znaczeniem nie są na tyle zaawansowane, by nadać badaniom samej formy większą rangę, by uznawać ich celowość. Zapewne należy liczyć się w przyszłości z powrotem w badaniach do spraw formy wierzeń, kultów, praktyk magicznych, sztuki (na którym to obszarze trwa ostry 18 19 2 0 1 7 K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienie metodologii nauki w Polsce epoki odrodzenia, cz. 'l, Warszawa 1956, s. 222, odb. z Odrodzenie w Polsce, t. I I , cz. 1. K . D o b r o w o 1 s ki, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław- W a r s z a w a - K r a k ó w 1966, s. 98, s. 256, 258. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 15. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 17. 1 8 1 8 2 0 �14 ZOFIA S O K O L E W I C Z 21 s p ó r ) , można jednak przewidywać, że badanie formy jako takiej, jako punktu wyjścia w analizie, nie zyska na popularności jako nie ułatwia­ jące stawiania nowych pytań i odpowiedzi na nie. Wnioskowanie zaś na podstawie podobieństwa form i ich zasięgów o pokrewieństwie k u l ­ tur i ludów przez samego Moszyńskiego zostało uznane za niewystar­ czające i wymagające dodatkowych procedur weryfikacyjnych * . Wnios­ kowanie zaś na podstawie formy o treści wierzenia jest w zasadniczy sposób kwestionowane i nieprzydatne do bardzo popularnych dziś ba­ dań kultury jako systemu komunikacji. Tak więc ujęcie przez Moszyń­ skiego zjawisk kultury duchowej w sposób, zdawałoby się ścisły i pre­ cyzyjny, na kształt durkheimowskich faktów społecznych, jak rzeczy, niezmiernie jeszcze wciąż popularne w Polsce, nie odpowiada światowym trendom badawczym w dziedzinie kultury duchowej. Nie zgadzają się z nim wszyscy zwolennicy antypozytywistycznego modelu w nauce oraz ci, którzy domagają się specjalistycznego aparatu pojęciowego do ba­ dania sfery duchowej człowieka, to jest niezmiernie w gruncie rzeczy zróżnicowany wachlarz kierunków, od strukturalizmu przez semiotykę do fenomenologii i hermeneutyki, a nawet nietradycyjnej historii, tzw. histoire nouvelle. Należy jednak przyznać, że przedstawiciele tych kie­ runków rzadko i z małymi w y j ą t k a m i odpowiadają na pytania, jakie stawiał sobie Moszyński, to jest na pytania o ewolucję kultów, o rer konstrukcję wierzeń konkretnych ludów. Odpowiadają jednak zgoła ina­ czej na pytania, jakie Moszyński postawił sobie w rozprawie O źródłach magii i religii . Inaczej nieco ma się sprawa z wykorzystaniem dziś propozycji Do­ browolskiego. Otóż, tak jak u Moszyńskiego forma —• mimo wszelkich starań — przysłoniła treść, tak u Dobrowolskiego treść została zdomi­ nowana przez jej społeczne cechy. Dla dzisiejszych badaczy kultury du­ chowej szczególne znaczenie mogą mieć wcześniejsze prace Dobrowolskie­ go, prace w zasadzie historyczne, a w mniejszym stopniu etnograficzne. W nich bowiem Autor dążył do rekonstrukcji umysłowości badanej gru­ py, i to nie tylko w jej społecznych uwarunkowaniach. Trzecie rozumienie kultury duchowej wiążemy w Polsce z tradycją uformowaną przez C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewi2 2 s 24 2S 2 1 P. S k u b i s z e w s k i , O dwóch sposobach uprawiania historii sztuki, "Teksty", 2 (14): 1974. M o s z y ń s k i , Człowiek..,, s. 101. K . M o s z y ń s k i , O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, Wrocław 1962. W. W. I w a n o w , W. N. T o p o r ó w , Sławianskije modielirujuszczije jazykowyje sistiemy, Moskwa 1965: t y c h ż e , Issledowanija w obłasti sławianskich driewnostiej, Moskwa 1974; E . M i e l e t i n s k i , Poetyka mitu, Warszawa 1981. » K . M o s z y ń s k i , O źródłach magii i religii, "Przegląd Filozoficzny", t. 28: 1925, z. 1.-2, s. 239-251. 2 2 2 8 2 4 �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 15 czową, Jana S. Bystronia i Eugeniusza Frankowskiego. Wiąże się ono z próbą odejścia od formy i pokazania treści kultury, a przede wszystkim jej treści funkcjonujących w świadomości ludzi (Jędrzejewiczowa), jej treś­ ci symbolicznych (Frankowski), a nawet ukrytych znaczeń (Bystroń). O dzisiejszym odczytywaniu prac Jędrzejewiczowej pisali Zadrożyńs k a i Benedyktowicz , o inspiracjach płynących z prac J. S. Bystro­ nia pisał Stomma . Twórczość Frankowskiego może otoczona jest zbyt małym zainteresowaniem w porównaniu z tym, co mogłaby nam dać dziś w badaniach nad językiem symbolicznym. W historii etnografii omówiona jest k r ó t k o może nieco lepiej funkcjonuje w nauczaniu uniwersytec­ kim . Nie ulega jednak wątpliwości, że współcześni etnografowie sta­ wiając sobie pytania o sposób myślenia archaicznego, o ludową teorię poznania, nawiązują do tradycji wytyczonej twórczością tych trojga ba­ daczy okresu międzywojennego. Tradycja ta została w latach 60-tych X X w. poważnie wzmocniona wpływami semiotyki radzieckiej i strukturalizmu francuskiego. W re­ zultacie, w latach 70-tych powstała i znalazła swój wyraz w druku ten­ dencja do ujmowania kultury jako systemu znaczeń, systemu komuni­ kowania się ludzi. Komunikowanie to określone jest przez system myśle­ nia człowieka, a wyrażone, jak każda forma komunikowania się, w j ę ­ zyku. Kultura nie istnieje więc poza rzeczywistością językową, któ­ rej reguły są regułami myślenia. Taka definicja kultury wymaga przy­ jęcia szerokiej definicji języka. Tym samym etnologia musi sięgać do propozycji językoznawców od Jana Baudouina de Courtenay i Ferdynanda de Saussure poczynając. M u ­ szą też ulec zmianie podstawowe pojęcia etnologii. Na miejsce wytworu kulturowego czy faktu kulturowego, zachowania lub instytucji wejdą popojęcia znaczenia, znaku, symbolu, kodu, systemu znaczeń i struktur znaczeniowych. Tym samym pojęcie kultury duchowej może funkcjono­ wać tylko umownie i w zupełnie innym zakresie od propozycji Moszyń26 27 28 2 9 30 2 8 A. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z , Fenomenologiczna koncepcja historii i kul­ tury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, "Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 15-27. Z. B e n e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenolo­ gicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą. Cz. I, "Etnografia Polska", t. 24:. 1980, z. 2, s. 9-46. L . S t o m m a , Wstęp, (do] J . S. B y s t r o ń , Tematy, które mi odradzano, Warszawa 1980, s. 14 n. Z. S о к o 1 e w i с z, Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 г.), [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kra­ ków—Gdańsk 1973, s. 160-162. Przyjęte przez Frankowskiego wyjaśnianie sztuki ludowej przez interpreta­ cję jej symboliki jest przedmiotem w y k ł a d ó w wchodzących w zakres historii etno­ grafii i teorii kultury na Uniwersytecie Warszawskim od 1973 г., było też inspi­ racją dla kilku już prac magisterskich na tymże Uniwersytecie. 2 7 2 8 2 9 8 0 �16 ZOFIA S O K O L E W I C Z skiego i Dobrowolskiego. Obejmie ona wszelkie dziedziny ludzkiego komunikowania się, wszystko to, co nie będzie "dosłownością", a co może być zgodne z definicją Ch. Pierca, że "znak to coś, co zastępuje coś i n ­ nego". Jednym z osiągnięć nauki X X w. jest wprowadzenie pojęcia systemu. W etnografii polskiej było ono, jak już wspomniałam, stosowane na szerszą skalę, ale w odniesieniu do społeczeństwa rozumianego jako sys­ tem. Wierzenia mogły stanowić, w najlepszym wypadku, podsystem od­ powiednio skorelowany z podstawowymi elementami społecznymi. Tak ujmowane zjawiska kultury duchowej wyjaśniały układ społeczny, one same nie były przedmiotem wyjaśniania. Tak to wynika z praktyki ba­ dawczej K. Dobrowolskiego i jego u c z n i ó w . Natomiast wspomniany K. Moszyński nie zaprzeczał, że kultura jest systemem. Sądził jednak, że na etapie klasyfikacji zjawisk kulturowych, podstawowym, pierw­ szym zadaniem etnografii w jego czasach było traktowanie k u l t u ­ r y tak, jakby stanowiła zbiór elementów nie powiązanych ze so­ bą. Dopiero dalszym krokiem było — dzięki analizie formy — ustalanie powinowactw kulturowych, dochodzenie do genezy wytworów i ich grup. W rezultacie Moszyński nie pretendował nigdy do przedsta­ wienia systemu wierzeń ludowych. Część Kultury ludowej Słowian poświęcona kulturze duchowej miała być zbiorem poklasyfikowanym wytworów kulturowych, które na tę sferę się składają. Nie miała być i nie była systemem wierzeń słowiańskich. Choć nie można wykluczyć, że Moszyński taki cel stawiał przed etnografami w dalszej perspektywie, po zbudowaniu podstaw warsztatu, faktograficznego fundamentu badań. Pierwsze etnologiczne próby systemowego ujęcia wierzeń ludowych i wierzeń społeczności plemiennych związane były i w Polsce, i w świe­ cie z zastosowaniem pojęcia całości i nie były ujęciami systemowymi w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Odegrały jednak ważną rolę na drodze do określenia tego, co to znaczy kultura duchowa jako system. Mam tu na myśli między innymi prace przedstawicieli szkoły niemieckiej, F. Graebnera i W. Koppersa, następnie F. Boasa, wreszcie African Worlds D. Forde'a. Ta ostatnia praca zasługuje zwłaszcza na naszą uwa­ gę. D. Forde stosuje bowiem w niej konstrukcję, która bliska jest po­ jęciu "poglądu na świat" sformułowanemu przez Dobrowolskiego. On również podporządkowuje system wierzeń instytucjom życia społecznego, strukturze społecznej. Nie wydaje mi się jednak, by książka ta, n i e wątpliwie znana, inspirowała szerzej etnograficzne środowisko polskie. Socjologowie i socjologizujący etnografowie i religioznawcy pozostawa­ l i i pozostają pod wpływem szkoły Durkheima, części propozycji Czar­ nowskiego i Dobrowolskiego. Natomiast etnografowie, zwłaszcza repre31 r 1 1 K . K w a ś n i e w i c z , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle przeobrażeń wsi podkrakowskiej. Studium wsi Niegoszowice w woj. Wrocław—Warszawa—Kraków 1979. współczesnych krakowskim, �17 K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M zentujący tzw. młode pokolenie (Tomicki, Stomma, Wasilewski, Benedyktowicz) przyjmując za C. Levi-Straussem rozumienie kultury jako systemu znaczeń i poszukując wyjaśnień dla sfery życia duchowego w niej samej lub w sposobie myślenia ludzkiego, inspirowani są pra­ cami M . Eliadego, fenomenologicznej szkoły utrechtskiej, francuskiego kręgu Nouvelle Histoire, etnologicznej szkoły C. Levi-Straussa, semiotycznej szkoły tartuskiej, etnologicznej szkoły Griaule'a. Bliską dla nich książką będą African Systems of Thought wydane przez G. Dieterlen i M . Fortesa. Źródłem inspiracji wspomnianych wyżej kręgów etnologów i reli­ gioznawców, wspólnym dla nich i dla polskich badaczy, są wszakże wszelkie te zachowania ludzkie i zdarzenia, których nie da się wyjaśnić w sposób zadowalający metodami dotychczas stosowanymi lub w sto­ sunku do których można wysunąć wyjaśnienia alternatywne. To, co nie wyjaśnione, pozostaje zawsze źródłem nowych prób zrozumienia. I to wyjaśnia historykom nauki, dlaczego w szkole Durkheima traktują­ cej zjawiska religijne jako korelat struktury społeczeństwa , znalazły się jednak prace, których autorzy, jak M . Mauss lub L. Levi-Bruhl, sięga­ l i po wyjaśnienie zjawisk obrzędowych poza układ społeczny, sięgali w dziedzinę sposobu myślenia człowieka. Wyjaśnia nam to, dlaczego w kręgu szkoły funkcjonalnej powstały prace E. R. Leacha, który już w Political Systems of Highland Burma musiał odwołać się do wspól­ noty mitologii i wyobrażeń o świecie Shanów i Kachinów, aby wyjaśnić złożoną kwestię ich tożsamości etnicznej. Fakt, że każda teoria pozostawia pewną część zjawisk kultury nie wyjaśnioną, objaśnia nam również pewne, zadziwiające różnice zdań między niektórymi mistrzami i ich uczniami. Na przykład Max Gluckman zarzucał Arnoldowi van Gennepowi że nie doceniał właściwie swego odkrycia rites de passage rezygnując z wyjaśnienia ich społecznych funkcji. Ale już jego uczeń, Victor Turner, dokonał w swych badaniach zasadniczego zwrotu — od badania mechanizmów konfliktu u Ndembu do badania symboliki o b r z ę d o w e j . Nie ulega wątpliwości, że ba­ danie zjawisk kultury duchowej wyłącznie w kategoriach społecznych pozostawia nie wyjaśnione całe połacie kultury. I stanowi t y m samym bodziec do rozwoju badań nad istotą tego, co duchowe, oraz nad spo32 33 3 4 8 2 ss Z. В e n e d у к t o w i с z, Stefan Czarnowski i Marcel Mauss (od socjologicznej interpretacji kultury do elementarnych kategorii myśli), „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. 34: 1980, nr 1, s. 50-52. M. G 1 u с к m a n, Rites de Passage, [w:] Essays on the ritual and social relations, M. Gluckman (ed.), Manchester 1962. V. W. T u r n e r , Schism and continuity in an african society, a study of Ndembu village life, Manchester 1954. V. W. T u r n e r , The forest of symbols, New York 1972; t e n ż e , The ritual process, structure and antistructure, London 1969. 8 8 8 4 8 5 2 — Etnografia Polska X X V I I / l �18 ZOFIA S O K O L E W I C Z sobem myślenia człowieka warunkującym jego porozumienie się z i n ­ nymi ludźmi i odczytywanie całej, otaczającej go rzeczywistości, całe­ go kosmosu. Prowadzi więc między innymi do badań fypu fenomenolo­ gicznego, hermenutycznego, semiotycznego, strukturalnego. I można przypuszczać, że każda z tych orientacji niesie sama w sobie swoje za­ przeczenie w postaci nie rozwiązanych kwestii. W ostatnich trzydziestu latach prowadzono w Polsce kilka różnych typów badań w dziedzinie kultury duchowej: 1. Kontynuowano prace rozpoczęte przez K . Moszyńskiego. P r z y k ł a ­ dów dostarczają prace J. Klimaszewskiej i T. Karwickiej . Punktem wyjścia w ich badaniach jest forma wierzenia lub obrzędu. W trakcie analizy forma ta zostaje podzielona na elementarne części składowe, a genezy tych części, jak i całości, poszukuje się w dalszej kolejności poprzez badania porównawcze. Na drodze analizy występowania form wierzeń, wiedzy etc. w przestrzeni można dojść do odtworzenia ich w y ­ stępowania w czasie. Analizą obejmuje się materiał występujący na dużym obszarze, zasadniczo cały obszar, na którym występuje dana forma, a więc nierzadko kontynent lub świat. T y m samym czas w y s t ę ­ powania badanych form, do którego określenia badacz dochodzi w trak­ cie analizy, jest proporcjonalnie długi. Badania terenów Polski są więc cząsteczką wymagającą szerokich prac porównawczych, przynajmniej słowiańskich lub europejskich. I tak są realizowane przez wiernych temu kierunkowi badaczy. Do tego typu studiów należy zaliczyć opracowanie tematów z k u l t u ­ r y duchowej w Polskim Atlasie Etnograficznym. 2. Badania typu historycznego, zgodne ze wskazaniami K. Dobro­ wolskiego sformułowanymi w latach 1953-1960. Obejmują one studia nad reliktem, zagadnieniami myślenia magicznego, ale przede wszystkim dotyczą zmian w sferze świadomości człowieka zachodzących w procesie zmiany kulturowej. Sfera kultury duchowej traktowana jest t u jako część całości kultury, podlegająca prawom całości i dzieląca jej losy. Zgodnie z zasadą Durkheima na podstawie części nie można wnosić o ca­ łości, część stanowi odmienną jakość od całości i obie należy rozpatry­ wać we wzajemnych relacjach. Przykładem pracy zgodnej z powyższy­ mi zasadami może być książka K . Kwaśniewiczowej o zwyczajach ro­ dzinnych i dorocznych na wsi podkrakowskiej lub fragmenty mono­ grafii wsi Mników pióra A. Kutrzeba-Pojnarowej . Należy przyznać, 36 37 38 39 3 8 J . K l i m a s z e w s k a , Annual folk-rites in Poland, "Ethnologia Polona", vol. 5: 1979, s. 9-27 (wyd. 1980). " T. K a r w i e ka, Zakazy związane z drzewem i motywujące je wierzenia, "Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 1, s. 131-141. K w a ś n i e w i c z , op. cit. ** A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych. Studium wsi Mników powiatu krakowskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków 1968. 118 �19 K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M że ciekawy nurt wskazany w 1923 r. w pracy poświęconej przez Dobro­ wolskiego dziejom kultu Św. Floriana w Polsce jest kontynuowany głów­ nie przez historyków, którzy jednakże mniej od etnografów interesują się znaczeniami i seansami opisywanych zdarzeń. Charakterystyczna dla historyków niechęć w posługiwaniu się materiałem porównawczym spra­ wia, że tworzą oni wiele wyjaśnień ad hoc, trudnych do przyjęcia przez etnografów. Przykładem mogą być prace B. Baranowskiego . 3. Badania typu funkcjonalnego, w których obrzędy i wierzenia roz­ patruje się jako całość, ale w ich relacji do instytucji życia społecznego. Przykładem mogą być prace K. Zawistowicz-Adamskiej , M . Wieruszew­ skiej-Adamczykowej czy Z. Sokolewicz , pozostające pod w p ł y w e m różnych odmian funkcjonalizmu i propozycji klasycznej durkheimowskiej socjologii, a nie wykazujące szczególnego uwrażliwienia na problemy h i ­ storyczne. 4. Najliczniejsze wreszcie są badania typu regionalnego. W pracach tych zjawiska kultury duchowej opisuje się jako współwystępujące z prze­ jawami życia w innych sferach. Tak na przykład opis zwyczajów zwią,zanych z budową domu włączony jest do działu budownictwa . W za­ sadzie na tej podstawie można wnioskować jedynie o tym, z jakimi technikami budowlanymi wspomniane zwyczaje współwystępują, czy giną razem z nimi, czy przenoszą się na nowe techniki etc. W badaniach tego typu bardzo trudno wyjść poza stwierdzenie współwystępowania lub następstwa faktów (o ile uwzględnia się źródła z różnych epok histo­ rycznych). 5. Badania systemowe typu strukturalno-semiotycznego, nierzadko z niewielkimi wpływami fenomenologii i hermenutyki, podjęto w etno­ grafii polskiej w latach 70-tych. Chciałabym poświęcić im nieco więcej uwagi ze względu na to, że są stosunkowo nowe, oraz dlatego, że stały się przedmiotem wielu dyskusji, które zresztą nie ujrzały jeszcze druku, a wynikają wielokrotnie z nieporozumień lub braku informacji. Wspom­ niane badania stały się podstawą interesującego programu badawczego nad słownikiem wierzeń, obrzędów i symboli w polskiej kulturze l u 40 41 4 2 43 44 4 0 B. B a r a n o w s k i , Pożegnanie z diabłem i czarownicą, Łódź 1966; t e n ż e , Czary, Łódź 1980. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Przemiany więzi społecznej w społecz­ ności lokalnej, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 4: 1965. M. W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k , Sankcje systemu kontroli społecz­ nej wobec rodziny wiejskiej, na przykładzie dwóch wybranych wsi powiatu bełchatowskiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 13: 1971; t e n ż e , Integracyjna i wy­ chowawcza funkcja folkloru, "Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 1, s. 105. Z. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z , Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław— Warszawa—Kraków 1967. M. P o k r o p e k , Ziemia sejneńska pod względem etnograficznym, [w:] Ma­ teriały do dziejów ziemi sejneńskiej, pod red. J . Jaskanisa, t. I I I , Warszawa 1975, s. 73-251; A. S z y f e r , Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Ol­ sztyn 1975. 4 1 4 4 4 8 4 4 �20 ZOFIA S O K O L E W I C Z is d o w e j : Badania te są reprezentowane w polskiej etnografii przez dość już liczny zbiór studiów i artykułów *. Ich wspólną cechą jest: a) uję­ cie wierzeń i obrzędów w formie systemu, a nie luźnego zbioru elemen­ tów; b) zdefiniowanie tego systemu jako systemu znaczeń; c) poszuki­ wanie wyjaśnienia na poziomie tzw. struktur długiego trwania; d) za­ łożenie, że punktem wyjścia w badaniach winna być nie forma, a zna­ czenie, jakie badane zachowania kulturowe mają dla ludzi w ich indy­ widualnym doświadczeniu i wzajemnym komunikowaniu się. Jednym z ważniejszych pojęć badawczych tego n u r t u jest, zgodnie zresztą z inspiracjami nauki światowej i tradycją etnografii polskiej okresu międzywojennego (C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, J. S. Bystroń, E. Frankowski), pojęcie światopoglądu l u ­ dowego lub inaczej — ludowej wizji albo obrazu świata. Pojęcie to w obrazowy sposób miało przedstawić ów systemowy sposób widzenia świata przez człowieka. Etnografowie polscy przyjęli pojęcie wizji świata lub obrazu świata w znaczeniu, jakie ma ono na gruncie języka teorii strukturalno-semio4 4 5 Słownik wierzeń, obrzędów i symboli w polskiej kulturze ludowej opraco­ wany jest od 1977 r. w Katedrze Etnografii UW z inicjatywy Komitetu S ł o w i a n o znawstwa P A N , z funduszy problemu w ę z ł o w e g o 11.1 (polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja) kierowanego przez Cz. Hernasa. Założenia programowe słownika przygotowywane są do jednego z następnych n u m e r ó w " E t ­ nografia Polska". Z. B e n e d y k t o w i c z , D. M a r k o w s k a , O niektórych problemach iden­ tyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, "Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2, s. 205-235; I. D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, "Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 1, s. 17-53; K . K u b i a k , Wyróżniki ob­ cości w bajce białoruskiej, cechy boskie i diabelskie "swego" i "obcego", "Etnogra­ fia Polska", t. 23: 1979, z. 2. s. 185-193; L . S t o m m a , Mit Alkmeny, "Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 90-111; t e n ż e , Magia dzisiaj, rozważania o metodzie, cz. I , "Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 3-4, s. 131-143; R. 33: 1979, nr 4, s. 195-205; t e n ż e , Determinanty polskiej kultury ludowej, "Polska Sztuka Ludo­ wa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131-143: t e n ż e , Metoda strukturalna, [w:] Metody etno­ logii, skrypt UW, 1981; R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, "Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 47-99; t e n ż e , Ludowa kosmogonia dualistyczna Sło­ wian w świetle samojedzkich mitów stworzenia, "Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2, s. 169-183; t e n ż e , The attitude of Polish peasant's community towards their own culture, problems of tradition, "Ethnologia Polona", vol. 6: 1980, s. 29-47; t e ii ż e, Ludowe mity o stworzeniu człowieka. Z badań nad synkretyzmem mito­ logicznym w Europie Wschodniej i Południowej oraz w Azji Północnej, "Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 2, s. 49-118; J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obroto­ wego i rytualnej inwersji, "Etnografia Polska", t. 22: 1978, t. 1, s. 81-108; t e n ż e , Podarować, znaleźć, zgubić, zbłądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie — śmierć, "Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s.283-303; t e n ż e , Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, "Teksty", nr 3 i 4: 1979, cz. I i I I , s. 97-121 i 58-85. 4 6 Podano wyżej tytuły, które u w a ż a m za reprezentatywne dla nowych badań kultu­ ry duchowej w Polsce, nie jest to w żadnym wypadku pełna bibliografia. �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 21 tycznej i różni się od znaczenia przypisywanego mu w dawnych pracach przez na przykład W. Koppersa (Weltbild) lub Forde'a (World). Wiąże się to w konsekwencji z nieco inną definicją obszaru badań. Staje się nim wszystko, co w kulturze zostało zobiektywizowane w postaci znacze­ nia lub symbolu przyjętego w komunikowaniu się między ludźmi lub z kosmosem. Obszar ten obejmuje więc wszelkie kulturowe aspekty świadomości i podświadomości. Przez wielu badaczy wzbogacany jest nadto przez wprowadzenie elementów emocji, przeżycia, ekspresji. Do pierwszych prób zastosowania pojęcia obrazu świata w badaniach nad k u l t u r ą ludową w Polsce należy praca R. Tomickiego poświęcona obrzędom pogrzebowym . Autor próbował w niej zrekonstruować obraz świata pozagrobowego i następnie odniósł doń religijne i magiczne za­ chowania ludzi w czasie obrzędów pogrzebowych, by określić istniejące między nimi a ukryte dla świadomości ludzkiej, związki. Musiał przyjąć założenie, że zachowania te są sensowne, że można odnaleźć w nich ład i porządek dzięki temu, że ludzie posługują się, przeważnie zresztą nieuświadamianymi, regułami. Reguły te były zachowane i przekazy­ wane z pokolenia na pokolenie w przekazie werbalnym lub niewerbal­ nym, nierzadko z motywacją, że są przekazane przez przodków. T y m sa­ mym, ze względu na szacunek, jakim darzono przodków, nie były one weryfikowane. Nie można jednak z tego powodu przypuszczać, że po­ wstały z powodu mylnych wyobrażeń o świecie, niedostatecznej wiedzy etc. Należy raczej sądzić, że zachowania ludzi spowodowane są ich sto­ sowaniem się do reguł współzależności i związku między różnymi ele­ mentami kultury; zachowania obrzędowe i wierzenia wynikają z symbo­ licznych relacji, tak jak one rysują się w symbolicznym obrazie świata. 47 4 8 Te pierwsze p r ó b y rekonstrukcji obrazu świata i odnalezienia w nim miejsca właściwego dla badanych zachowań czy wierzeń były niewątpliwie dość proste, może nawet uproszczone. Polegały w zasadzie na złożeniu tego obrazu z rozrzuconych, jak w układance, elementów. Przyjęto założenie, znane już nam z pracy E. Frankowskiego, że "wszy­ stko co ludzkie ma swoją orientację przestrzenną" i stosowano je w konstrukcji kwestionariuszy i sporządzaniu pierwszych uporządkowa­ nych opisów. Punktem wyjścia w tej rekonstrukcji był znany z prac M . Eliadego człowiek działający w czasie i przestrzeni i modelujący je przez narzu­ cenie siatek pojęciowych. Takie modelujące znaczenie ma dla każdego pojęcie "tego" i "tamtego świata". Pojęciom t y m odpowiada odrębna przestrzeń i odrębny czas. Wynikały z tego dla ludzkich działań różne konsekwencje. Jeżeli bowiem istniały dwa odrębne światy, to każdora4 7 R. T o m i c k i . Wizja świata pozagrobowego w polskiej kulturze ludowej, 1972, praca magisterska, archiwum UW. Według powyższego modelu przygotowano zestaw kwestionariuszy do bada­ nia kultury duchowej w 1976 i 1977 r. Archiwum Katedry Etnografii UW. 4 8 �22 ZOFIA SOKOLEWICZ zowe przejście z jednego do drugiego (narodziny, śmierć) wymagało znajomości odpowiednich sposobów przejścia. Stawało się wtedy jasne, że ułożenie zmarłego w kierunku odpowiadającym w danej kulturze podziemiom czy krainie zmarłych było właśnie umożliwieniem tego przejścia etc. Tym samym zakładano, że istniała dość spójna, mimo wszystkich historycznie następujących zmian, jedna wizja świata w da­ nej kulturze, a odnajdowane ułamki w postaci zachowań ludzkich winny do siebie pasować. I tak, etnograficzna rekonstrukcja nie musiała różnić się od malarskich przedstawień wizji świata podzielonego na ziemię, nie­ bo i piekło z właściwymi tym częściom świata atrybutami i symbolami. Taka wizja świata jest właściwie opisem uświadamianego przez ludzi pola kulturowych, symbolicznych wyobrażeń. Jest w sumie opisem, ana­ logicznym do opisu cyklu obrzędów dorocznych czy rodzinnych. Nie jest jeszcze interpretacją, jest zaledwie pierwszym analitycznym krokiem. Jej zastosowanie w badaniach okazało się bardzo pożyteczne przy porząd­ kowaniu opisowych materiałów. Inspiracją do rekonstruowania takich wizji świata były wspomnia­ ne już dzieła religioznawców, językoznawców, etnologów, wszystkich tych, którzy zajmując się kulturą pragnęli sięgnąć poza świadomość ludzi­ ka, dotrzeć do ukrytego pod językiem i kulturą porządku wyjaśniające­ go ludzkie zachowania. Teorie te dostarczyły kryteriów rozszerzających lub zawężających pole badań, kryteriów, według których tworzono zbio­ r y informacji i klasyfikowano materiał w dalszej procedurze anali­ tycznej. Z jednej strony były to teorie strukturalne i semiotyczne, z dru­ giej fenomenologia, w pewnym stopniu hermenutyka i , ostatnio, etnometodologia. Podzielają one (w każdym razie pierwsze dwie) przekonanie o zero-jedrmliówym charakterze pamięci ludzkiej, a w konsekwencji zakładają, że człowiek w celu opisu i zrozumienia świata posługuje się zestawami binarnych opozycji. Opozycje te tworzą podstawowe relacje znaczenio­ we (góra — dół, prawo — lewo, przód — tył etc). Człowiek z każdą z nich wiąże określone wartości kulturowe (np. ruch w górę może być ruchem do nieba). W opisie świata człowiek posługuje się kombinacja­ m i wielu takich opozycji, a różne społeczności ludzkie mogą różnić się między sobą przypisywaniem im różnych wartości, sposobem ich doboru i wiązania ze sobą (np. kolor biały jako symbol czystości i tym samym powiązany z sacrum może wystąpić zarówno przy urodzinach dziecka interpretowanych jako przybycie z tamtego świata, jak i na pogrzebie, a może w innym przypadku wystąpić jako przeciwstawienie koloru czar­ nego, koloru żałoby, czyli kolor radości). Gama kolorów od białego do czarnego może też mieć swoje znaczenie w ubiorze człowieka w miarę jak dorasta i starzeje się, jak dojrzewa pod względem społecznym etc. 1 Zastosowanie opozycji binarnych dla budowy modeli wyjaśniających zachowania obrzędowe człowieka wystąpiło już w najwcześniejszych �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 23 pracach typu strukturalno-semiotycznego w Polsce. Za takie należy u z n a ć analizę legend średniowiecznych i analizę rytuału pokładzin w obrzędzie weselnym przeprowadzone przez L . Stommę. Bez wzglę­ du na to, czy ostateczne rezultaty analizy, budzące — chyba bez potrze­ by — wiele emocji słownych, nie mających pokrycia w druku, zostaną podtrzymane w toku dalszych prac przez Autora czy nie, prezentują one pewien poprawny schemat procedury analitycznej. Jej zastosowanie do­ prowadziło L . Stommę do uznania znaczenia pokładzin jako aktu ofiar­ nego. Gdyby tak miało być, to znaczenie to winno się zawierać w spo­ sobie myślenia człowieka o świecie. Autor dochodzi do wniosku, że w obrzędzie wesela krew okazuje się być odpowiednikiem ziemi w sło­ wiańskich (polskich) obrzędach płodnościowych. Ofiara jest tu tylko po­ jęciem — kluczem — pomagającym zbudować model, którego istotny­ m i elementami staną się: Bóg jako adresat ofiary składanej w celu krea­ cji (płodności) i jego przeciwieństwo w modelu —• diabeł — skłaniający do destrukcji. Opozycje binarne tworzą więc tu związki, które nazwiemy struktu­ rami. T y m samym pojęcie opozycji binarnej staje się narzędziem po­ mocnym w dotarciu w głąb opisu. To, co zdaje się być chaosem na po­ ziomie opisu, staje się działaniem zgodnym z regułami na poziomie owych ukrytych struktur. Mają one tę zaletę, że ukazują nam sposoby powiązania najbardziej zasadniczych, egzystencjalnych kategorii myśle­ nia ludzkiego, ukazują ową u k r y t ą wizję świata, w której bóg objawia się już nie w postaci dobrotliwego patriarchy, ale abstrakcyjnego daw­ cy życia, siły twórczej, staje się symbolem porządku przeciwstawianemu chaosowi. T y m samym diabeł jako opozycja nie zawsze m u s i . b y ć uoso­ bieniem chaosu, siły destrukcyjnej. Różnym rozumieniom boga będą odpowiadały różne rozumienia diabła i nie zawsze oni muszą stanowić opozycję. Ta różnorodność kategorii ludzkiego myślenia, wielość ich kombina­ c j i i wreszcie zmienność, zapewne jest powodem prób łączenia strukturalizmu z podejściem historycznym, wykorzystanie inspiracji płynących z prac F. Braudela i nurtu Histoire Nouvelle. Przykładem mogą tu znów, Ъус prace L . Stommy, który silnie podkreśla zmienność manifestacji form kategorii myślenia występujących w kulturze ludowej, ich zależ­ ność od epoki historycznej etc. Nie można jednak uznać, że złożona spra-^ wa relacji między synchronią a diachronią została w tych pracach po­ zytywnie rozwiązana i nie budzi zastrzeżeń . 49 5 0 51 4 9 L . S t o m m a, Próba analizy strukturalnej czterech legend średniowiecz­ nych, "Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 1, s. 281-295. L . S t o m m a , Analiza strukturalna słowiańskich obrzędów weselnych, pra­ ca magisterska, archiwum Katedry Etnografii UW, 1973. S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej... Zwracam też u w a g ę na rozdziały poświęcone metodzie strukturalnej i strukturalno-semiotycznej 5 0 5 1 �ZOFIA S O K O L E W I C Z Cechą współczesnych polskich prac wywodzących się z nurtu strukturalno-semiotycznego jest skupienie uwagi na sprawie treści kulturo-, wych. Pomija się ich pochodzenie, historię, przynależność społeczną czy etniczną, wreszcie ich związek z formą. Forma zjawiska w praktyce znajduje się poza zainteresowaniem badaczy. To co się w badaniu liczy, to znaczenie, czyli stosunek znaczącego do znaczonego. Forma stanowi jedność z tym, co oznacza. W danym miejscu i czasie, w danym kon­ tekście kulturowym relacja ta stanowi jedność. Oderwanie znaczącego od znaczonego oznacza przebywanie w świecie czystej iluzji, a raczej braku informacji. Nie chciałabym podejmować tu dyskusji na temat znaczenia badań nad formą zjawiska kulturowego. W dziedzinie histo­ r i i sztuki dyskusja ta ma już dość długą historię i daleka jest do zakoń­ czenia. Muszę jednak przyznać, że w rozważaniach strukturalnych czy fenomenologicznych nie widzę miejsca dla zastanowień się nad formą, nad jej taką lub inną historią etc. Inną jest sprawą, czy próbując wpro­ wadzić elementy myślenia historycznego do myślenia strukturalisty, jak tego pragnie L> Stomma, będzie można obejść się bez rozważań o formie. Jest ona wszak wehikułem znaczeń, które niesie ze sobą określony krąg historyczny. Rozważania nad elementami historycznymi w myśleniu człowieka muszą pobudzić do dyskusji nad elementami uniwersalnymi w kulturze. Znajdziemy je w pracach R. Tomickiego, J. S. Wasilewskiego, Z. Benedyktowicza. R. Tomicki w swych kolejnych rozprawach ukazuje wspomniany uprzednio binaryzm myślenia ludzkiego i jego niezmiernie różnorodne i niemal niepoliczalne kombinacje, wskazując na obecne wszędzie ele­ menty uniwersalne. Do nich zalicza istnienie czasu mitycznego jako nie­ zmiernie stabilnej kategorii myślenia wszystkich społeczności archaicz-; nych. Rzeczywistość mityczna, ów prapoczątek, z którego wszystko się wzięło, będący nierzadko uzasadnieniem ontologii, etyki, estetyki da­ nej społeczności, pełni funkcje filozofii, zawiera odpowiedzi na najbar­ dziej egzystencjalne pytania, które zadaje sobie każdy c z ł o w i e k . Badania tego, co uniwersalne, i tego, co właściwe pewnym tylko narodom czy grupom, zawsze było domeną etnologii. Być może, że owe taksonomie, tworzone dziś zgodnie ze wskazówkami strukturalistów i semiotyków, wskazujące na istnienie kategorii uniwersalnych i struk­ tur długiego trwania, winny być w dalszej części poddane oglądowi przez etnologów — historyków, którzy winni wskazać, w jaki sposób owe struktury długiego trwania modelowały w konkretnym miejscu 52 w skrypcie pt. Metody etnologii, a to zwłaszcza dlatego, że zaczynają się poja­ wiać w naszej literaturze próby pseudo semiotyczne, nie mające wiele w s p ó l n e g o z surowymi wymaganiami tego warsztatu. T o m i c k i , Słowiański mit... и �25 K U L T U R A D U C H O W A — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M i czasie to wszystko, co nazywamy kulturą, co było jednocześnie lokal­ nym tworzeniem tej kultury.^I — jakim zmianomjulęgały_ora_z czy. s a ­ me struktury? I/ т'Ы^^^^е Tffl * Wizję świata można rekonstruować zarówno w jej prostym, jak i po­ głębionym wymiarze wychodząc bądź od elementów zachowań obrzędo­ wych (np. wesele lub tylko jego część, jak wspomniane pokładziny) bądź od artefaktu, przedmiotu kultury materialnej. Można by wręcz próbować twierdzić, że prawa wszechzwiązku decydują, o tym, że każ­ de działanie ludzkie da się wyjaśnić przez odwołanie do sposobu w i ­ dzenia świata przez człowieka, a t y m samym do jego doświadczania świata. Zapewne jednak istnieją bardziej i mniej dogodne punkty star­ tu. Takim niewątpliwie dogodnym punktem stał się dla J. S. Wasilew­ skiego artefakt w postaci domostwa mongolskiego — j u r t y . Dogod­ ność tę widzi J. S. Wasilewski w szczególnej analogii między domem a kosmosem. Jego badania kultury mongolskiej również opierają się na założeniu, jak w wypadku poprzednich autorów, że człowiek działa zgodnie z zasadami tworzącymi razem całościowy obraz otaczającego go wszechświata. Jak wspomniano, przy t y m samym założeniu można poprowadzić po­ stępowanie analityczne w innego punktu. J. S. Wasilewski w innym stu­ dium czyni to wychodząc od opisu pogrzebu mongolskiego, a posługu­ jąc się w jego opisie tym, co nazywa kategoriami egzystencjalnymi. A u ­ tor pisze "śmierć — przedmiot najgłębszej refleksji egzystencjalnej — jest również kategorią współorganizującą wszelką ludzką działalność wierzeniowo obrzędową, stając się elementem nieodzownym w cało­ kształcie zrytualizowanych operacji składających się na k u l t u r ę " . Opozycje binarne łącząc się w pary opozycyjne, tworząc wiele skom­ plikowanych nieraz kombinacji, nie mogą być jednak łączone w sposób dowolny. Analizując wszelkie zachowania żałobników w czasie pogrze­ bu mongolskiego i całego czasu żałoby autor posługuje się wieloma ka­ tegoriami, takimi jak góra — dół, prawo — lewo, przód — tył, prze­ strzeń zamieszkana — niezamieszkana, własna — cudza, czas regular­ ny — zakłócony, odwrócony, ruch prawoskrętny — lewoskrętny, policzal­ ne — niepoliczalne etc. Wśród wymienionych a nie wyczerpanych kategorii dochodzimy do ogromnie ważnej pary "swój — obcy". To obcy, a nie swoi pomagają w końcu zmarłemu przejść na "tamten świat", choćby 5 3 5 4 55 5 8 J . S. W a s i 1 e w s к i, Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Ana­ liza przestrzenna jurty mongolskiej, "Etnografia Polska", t. 19: 1975, s. 109-129; t e n ż e , Rzecz i rytuał, symbolika czasu i przestrzeni w jurcie mongolskiej, pra­ ca doktorska, archiwum Katedry Etnografii UW, Warszawa 1977. " W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować..., oraz J . T o k a r s k a , M. Z m ys ł o w s k a , J . S. W a s i l e w s k i , Śmierć jako organizator życia, "Etnografią Pol­ ska", t. 26: 1982, z. 1. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować... 5 6 �26 ZOFIA SOKOLEWICZ dlatego, że "tamten świat" — jest odwrotnością "tego świata". Ale, o ile kategoria "swój — obcy" pomocna jest w analizie opozycji pochod­ nych od kategorii "życie — śmierć", to można ją wywieść również z ka­ tegorii bóg — diabeł, i wtedy będzie miała nieco inne znaczenie. Nie ulega wątpliwości, że pary opozycji łączą się w struktury dając wielość kombinacji, co stanowi ostrzeżenie przed ich powierzchownym odczy­ tywaniem. Wizja świata każdego konkretnego społeczeństwa, składając się z elementów uniwersalnych, może jednocześnie stanowić unikalną całość. Rekonstrukcja takiej wizji może jednak objaśnić nam zasady, które rządzą światem zachowań kulturowych, zewnętrznie różniących się, wewnętrznie podobnych. Wspomniany kierunek badań nad kulturą duchową, nazwany przeze mnie strukturalno-semiotycznym, nie jest jednolity, również i w Pol­ sce. Różni autorzy w różny sposób rozwinęli wspólne mu założenia o systemowym i komunikacyjnym charakterze kultury. Ale różnorod­ ność propozycji badawczych, z których omówiłam t u jedynie stosowa­ nie pojęcia "obrazu świata", jest dowodem prężności obszernego pola poszukiwań teoretycznych. Zasadniczy spór między przedstawicielami tych orientacji a innymi kierunkami badań ludowej kultury duchowej w Polsce można sprowadzę do następujących spraw: 1. Czy punktem wyjścia w badaniach może być forma, której struk­ t u r ę poznajemy dzięki analizie morfologicznej i na tej podstawie możeim y wnioskować o powinowactwie kultury różnych ludów, dokonywa­ nej między nimi wymianie elementów kultury etc, czy raczej znacze­ nie, którego s t r u k t u r ę poznajemy w wyniku analizy znaczeniowej i z tego wyprowadzamy wniosek o możliwości komunikowania się w obrę­ bie danej wspólnoty ludzkiej i dopiero później możemy wnioskować o powinowactwach kulturowych. 2. Czy możemy analizować zjawiska zaliczane do sfery kultury du­ chowej abstrahując od systemu myślenia, którego część stanowią, i od­ nosić je bezpośrednio do instytucji systemu społecznego? Zastrzeżenie to zgłaszają semiotycy wobec zwolenników kierunku funkcjonalnego, a także historyczno-socjologizującego kierunku K. Dobrowolskiego. Za­ strzeżenie to w gruncie rzeczy dotyczy prawomocności analizy zjawisk znajdujących się na różnych poziomach epistemologicznych . 3. W obydwu sporach ważną rolę odgrywa odmienna definicja k u l ­ tury i obszaru kultury duchowej. 4. Czy możemy rozumieć znaczenia poza kontekstem społecznym, po­ za kontekstem komunikowania się? To jeden z zarzutów stawianych se56 Z. S о к o 1 e w i с z, Podstawowe modele nauki stosowane w etnologii pol­ skiej, referat na sesji Komitetu Nauk Etnalogicznych P A N , czerwiec 1978 (maszy­ nopis, archiwum Katedry Etnografii UW). Temat ten podejmuję nadto w przygo­ towanej książce pt. Etnologiezne teorie kultury. �K U L T U R A D U C H O W A — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 27 miotykom. Z t y m wiąże się nieco inne rozumienie pojęcia kontekstu w obydwu wypadkach. 5. Należy podkreślić, że w badaniach strukturalno-semiotycznych stawia się z reguły inne pytania badawcze od pytań stawianych przez zwolenników np. Moszyńskiego lub Dobrowolskiego. Nie ma wątpliwo­ ści, że na pytania semiotyczne nie można odpowiedzieć metodą Moszyń­ skiego lub Dobrowolskiego. Wydaje się natomiast, że odpowiedzi semio­ tyków byłyby i m obu przydatne dla rozwiązania ich własnych proble­ mów. Spory teoretyczne w środowisku etnografów trwają, na szczęście. Trzeba jednak wskazać, że kierunek strukturalno-semiotyczny w Pol­ sce ma za sobą w y n i k i 10 lat badań empirycznych, szereg rozpraw doktor­ skich, a także habilitacyjne. Ma już swoją historię. Dlatego trzeba bacz­ nie śledzić, jakim sam zacznie ulegać transformacjom, co powstaje obok lub w opozycji do niego. Z nieco nowszych badań, choć mających już w świecie swoją historię, chciałabym zasygnalizować choćby propozy­ cje badań systemów kognitywnych , nowe propozycje etnometodologii i ekologii społecznej. Pozwalają one na formułowanie nowych py­ tań, a przecież o to, o te wciąż nowe pytania, chodzi nam wtedy, gdy mówimy o postępie nauki. 57 Zofia Sokolewicz S P I R I T U A L C U L T U R E — A S E T OF THINGS, A S Y S T E M O F S O C I A L R E L A T I O N S OR A S Y S T E M O F M E A N I N G S Summary I n Polish contemporary ethnology the nation "spiritual culture" is 'being used in three basic meanings: 1) Kazimierz Moszyński understood culture as a combi­ nation of products of the human mind, and spiritual culture as a l l things needed to satisfy the human spirit. Research on culture and spiritual culture, understood aJs a set of things, took place when the positivistic and naturalistic model of science was introduced and when the thesis of E . Durkheim, that social facts should be analysed as things was adopted; 2) Kazimierz Dobrowolski also treats culture as a realm of tangibles, but at the same time makes a distinct division into 9 sections and does not deal separately with spiritual culture. The Weltans­ chauung which shows the spirit of an epoch with all the characteristic features of a society in a given time and place makes one believe that culture is one whole. I n his works after 1950 Dobrowolski gives up treating culture as a separate field 5 7 Konferencja na temat "Kultura i poznanie" odbyła się w Warszawie, 11-16.11.1981. Zorganizowana przez Ośrodek Badań Amerykańskich i Katedrę Etno­ grafii Uniwersytetu Warszawskiego; oraz ośrodek badań polskich w Bloomington, Indiana, U S A , poświęcona była badaniom tzw. s y s t e m ó w kognitywnych w etno­ logii i etnomuzykologu oraz socjologii nauki. Materiały przygotowane do druku w "Przeglądzie Humanistycznym" i w "Ethnologia Polona". �28 ZOFIA SOKOLEWICZ of research and encouraged by the idea of historical materialism he accepts cultu­ re, as a correlation of social relations. He believes that any research on culture helps to understand the latter, because social laws exist and there are no separate laws for culture. 3) Structural and semiotic approaches which have appeared in Poland since the late sixties (Benedyktowicz, Stomma, Tomicki, Wasilewski) are based on the assumption that culture is a system of signs. Therefor, the notion "spiritual culture" is unnecessary. Most of what Moszyński understands as spiri­ tual culture and Dobrowolski as religious, cognitive, artistic or hedonistic culture and also some elements of other sections (those which can 'be expressed in the form of sings) become the object of general research on communication Contradic­ tions between those three positions are visible. Followers of each approach set themselves different questions and therefore their theoretical and cognitive assumptions differ. The question arises how three methods of research complement one another because the object of the research is different each time. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebaf4a1162acf0995cc2262466368b7.pdf 2838852dac776c39f7ab9c9bb773fe9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1086 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:997 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.29-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1861 XXVII, z. 1 WANDA P A P R O C K A TRADYCJA LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA WARSTWY CHŁOPSKIEJ W OKRESIE I I RZECZYPOSPOLITEJ Powstanie I I Rzeczypospolitej nie tylko przywróciło niepodległy byt narodowi polskiemu, ale było także aktem narodowej i społecznej kon­ solidacji. Nowa sytuacja polityczna kraju dała podstawy do rozwoju no­ wych kierunków działania w wielu dziedzinach życia społecznego, go­ spodarczego i kulturalnego. Zrealizowanie leżącego u podstaw i określa­ jącego charakter wielu działań, podstawowego celu, jakim było odzyska­ nie niepodległości, uwalniało znaczny potencjał energii społecznej kie­ rując go k u innym zadaniom. Istniejąca dotąd stała potrzeba udowadniania prawa do samodziel­ nego bytu narodowego i wysiłek, jaki był potrzebny dla spełnienia te­ go zadania, mogły zostać wykorzystane w aktywnym i twórczym działa­ niu zorientowanych już nie na badanie przeszłości, w której szukano dowodu tożsamości narodu, ale na teraźniejszość i przyszłość. Dążenie do integracji narodowej w okresie zaborów realizowane m. in. na bazie wspólnego dziedzictwa kulturowego, którego korzenie odkrywano w k u l - , turze ludowej w jej rodzimym, słowiańskim źródle w nowych warun­ kach niepodległego państwa polskiego, zastąpione zostało dążeniem do i n t e g r a c j i s p o ł e c z n e j . Proces konsolidacji społeczeństwa pol­ skiego wymagał określenia roli w nowo powstałym państwie każdej z warstw i klas społecznych. Jednym z elementów określających ich pozycję w nowo formującej się strukturze społecznej państwa był rozmiar i charakter dziedzic­ twa k u l t u r o w e g o wnoszonego niejako w posagu do narodowe­ go skarbca. T y m wkładem warstwy chłopskiej do kultury narodowej były m. in. tradycyjne treści i wartości zawarte w kulturze ludowej. W tej określonej nowymi warunkami sytuacji tradycyjne treści k u l ­ tury ludowej stają się wyłącznie dziedzictwem kulturowym warstwy chłopskiej i jej orężem w walce o prawo do udziału we współtworzeniu kultury ogólnonarodowej. Złożoność procesów, które kształtowały społeczno-polityczną i k u l t u - �30 WANDA PAPROCKA r a m ą rzeczywistość tego okresu, uniemożliwia objęcie wszystkich płasz­ czyzn, na których rozpatrywać należałoby zagadnienia tradycji ludo­ wej, stosunku do niej, treści które ona zawierała. Przyjmując tak jak w poprzedniej części opracowania i nadrzęd­ ność zagadnienia stosunku kultury ludowej do kultury narodowej skon­ centrowano się na omówieniu poglądów na tradycję ludową ukazując, do jakich elementów tradycji ludowej odwoływano się, pozytywnie lub negatywnie je wartościując, jakie elementy świadomie lub nieświadomie adaptowano. Jest to konsekwencją przyjętej p o d m i o t o w e j ana­ l i z y pojęcia tradycji, która akcentuje rolę jednostki lub grupy w akcie wyboru i wartościowania, a nie rozpatruje elementów tradycji jako war­ tości samych w sobie. W okresie międzywojennym stosunek do tradycji ludowej formułowa­ ny był przez różne kręgi społeczne. Stawał się on częścią programów działania określonych grup formalnych i nieformalnych w różnych kon­ cepcjach ideologicznych. Wspierany był autorytetem rozwijających się badań naukowych nad kulturą ludową i folklorem. W t y m okresie szczególnie wzrasta rola samego środowiska wiejskie­ go w kształtowaniu poglądów na kulturę ludową i wartości przez nią reprezentowane. Jest to częścią procesu "samookreślenia" się grup czy warstw społecznych, który wymagał gromadzenia "wiedzy o sobie" czy "wyobrażeń o sobie" i łączył się z próbą włączenia przeszłości do aktu­ alnej świadomości społecznej . Dokonywało się to na różnych pozio­ mach i w różny sposób, służąc jednak podstawowemu celowi, jakim było ukazanie własnej odrębności kulturowej. Posiadanie jej uzasadniało prawo warstwy chłopskiej do udziału w współtworzeniu kultury naro­ dowej na zasadach partnerstwa. Jak w każdych badaniach z zakresu świadomości społecznej odno­ szących się do przeszłości, której nie możemy objąć badaniami bezpośred­ nimi, musimy posługiwać się ź r ó d ł a m i p o ś r e d n i m i . Wniosku­ jąc na podstawie analizy przedmiotowej określonych faktów i zjawisk można podjąć próby odtworzenia tendencji społecznych, a nawet po­ staw ludzkich, które te zjawiska kreowały. Tego typu źródłem jest m. in. działalność organizacji wiejskich przede wszystkim młodzieżo­ wych, uniwersytetów ludowych, teatrów ludowych. Nie zajmując się politycznymi aspektami tych działań podjęto próbę zanalizowania ich roli w procesie wartościowania i selekcjonowania dziedzictwa kulturo­ wego wsi i wyborze treści, którym nadano rangę tradycji. Wydaje się, że zarówno poglądy przedstawione w programach i rea­ lizowane w działalności tych organizacji i instytucji, jak i formułowa2 1 Por. W . P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei na­ rodu XIX w., "Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 31 - 67. Por. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna; sympto­ my i propozycje badawcze, "Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. ! �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 31 SPOŁECZNA ne na gruncie, rozwijającego się coraz silniej ruchu regionalnego, były niejednokrotnie wspólne z poglądami środowiska naukowego etnogra­ fów, o czym świadczyć może bezpośredni ich udział w tej działalności oraz szereg wypowiedzi na łamach wydawnictw naukowych. Szczególnie wyraźnie określane i artykułowane są zagadnienia doty­ czące tradycji ludowej w działalności młodzieży wiejskiej. Jakkolwiek przyjmuje się, że u podstaw silnie rozwijającego się w okresie między­ wojennym ruchu młodzieżowego był m. in. konflikt międzypokoleniowy, w treści swej będący opozycją wobec tradycyjnej społeczno-kulturowej strukturze wsi, to jednak właśnie w środowisku młodzieży najsilniej w y ­ stępowało poczucie wartości kultury reprezentowanej przez wieś. Jak stwierdza W. I . Thomas i F. Znaniecki "kiedy ... społeczność wchodzi w kontakt z zewnętrznym światem to rzecz naturalna, że młodzież pierwsza rozwija nowe postawy i przejmuje nowe wartości" . W dyskusjach metodologicznych przeważa pogląd, który uznaje gru­ py młodzieżowe za mniej lub bardziej samodzielny czynnik zmian spo­ łecznych *. Nie można jednak traktować całej młodzieży wiejskiej jako aktywnej społecznie w tym okresie. Stał temu na przeszkodzie m. i n . niski stan oświaty i pewna istniejąca jeszcze izolacja kulturowa wsi. Równocześnie jednak rozwijający się w tych warunkach ruch samo­ kształceniowy, który posiadał tradycję sięgającą okresu zaborów, two­ rzył podstawy do organizowania kręgów rówieśników, do tworzenia się ruchu młodzieżowego. Jest swoistym paradoksem, że okres międzywo­ jenny — nie sprzyjający ze względów ekonomicznych wczesnemu usa­ modzielnianiu się gospodarczemu młodzieży (w kategorii przyjętego przez środowisko pojęcia samodzielności jako pojęcia odnoszącego się do sta­ nu posiadania lub współrządzenia gospodarstwem rolnym) — dla jej aktywnej części był bodźcem do działania poza tradycyjną organizacją życia zbiorowego i tradycyjną hierarchią stanowisk społecznych na wsi. Proces konsolidacji młodej generacji wsi w ramach organizacji mło­ dzieżowych dokonywał się poprzez budzenie w klasie chłopskiej s am o w i e d z y g r u p o w e j . Jej ważnym elementem była świadomość posiadania odrębnej kultury, którą oceniano i wartościowanio już wie­ lokrotnie poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach historycz­ nych i z różnych pozycji ideologicznych . Należy więc sądzić, że w pro­ cesie uświadamiania sobie przez warstwę chłopską odrębności k u l t u ­ rowej znaczną rolę odegrały idee społeczno-narodowe powstałe w X I X w., określające rolę i znaczenie wsi w rozwoju kultury naro3 5 8 Cyt. za I. C h a ł a s i ń s k i , Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 233. A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie U Rzeczypospołitej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, nr 39, Łódź 1978. P a p r o c k a , op. cit. 4 8 �32 WANDA PAPROCKA dowej. Do nich nawiązywano i twórczo je rozwijano w ideologii ruchu chłopskiego, w programach regionalizmu czy idei agraryzmu. Jako jeden z pierwszych S. Czarnowski zwrócił uwagę na podejmo­ wanie zagadnień tradycji ludowej w ruchu młodowiejskim. W Podłożu ruchu chłopskiego pisze: "W ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po zniesieniu pańszczyzny chłop zrzu­ cił z siebie z dość lekkim sercem cały ten balast przeszłości skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżeniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym. Obecnie zwraca się on — zwłaszcza pokolenie młodsze — ku całej tej tradycji, by z niej w y d o b y ć to, co jest jeszcze przydatne, co da się zastosować do nowych warunków, a wzmocnić może jednocześnie chłopską odrębność. Praca to olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. Co w i ę c e j , praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności za­ sadniczych. Z jednej bowiem strony wszyscy szermierze ruchu chłopskiego, kul­ tury chłopskiej, zmuszeni są zwracać się twarzą ku przeszłości. Z przeszłości wy­ krzesać się starają wskazania na przyszłość... Z drugiej strony ci sami szermierze okazują się pionierami przyszłości, są tym właśnie w środowisku chłopskim, któ­ rzy usiłują w e ń wprowadzić nowoczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego. Sprzeczność ta zaznacza się na wszystkich polach i doprowadza zarówno do powstania przedsięwzięć pod hasłami przeciwstawnymi, np. w dziedzinie literatury, jak również do tragicznych konfliktów, przypomina­ jących te, które cechowały okres romantyzmu mieszczańskiego. W rzeczy samej ruch ludowy w Polsce, zwłaszcza ruch młodzieży ludowej, przeżywa obecnie swój okres romantyzmu, rozumianego oczywiście nie jako prąd wyłącznie literacki, ale w ogóle duchowy" . 6 ¡ \ i : | i ! I I Ruchy młodzieży wiejskiej nie były jednolite w swoich programach., Zarówno jednak silnie akcentujący swój charakter klasowy i reprezen­ tujący kierunek radykalny Związek Młodzieży Rzeczypospolitej Polskiej "Wici", jak i równie patriotyczny, ale bliższy tendencjom solidaryzmu narodowego Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej w programach swoich równie silnie akcentowały sprawę ludowych tradycji kultural­ nych. Już w wydanym pierwszym piśmie dla młodzieży wiejskiej "Świt — Młodzi Idą" (wychodzącym od 1911 r. w formie dodatku do "Zarania") ujawnia się wpływ, jaki na kierunki zainteresowań ruchu młodzieżowego tradycją ludową wywarł okres Młodej Polski, a nawet Romantyzm. W apelu do młodzieży wybitnego pedagoga i działacza ruchu ludowego I . Kosmowskiej, wydanym jeszcze przed odzyskaniem niepodległości w 1916 г., autorka oceniając wartość dla kultury ogólnonarodowej — kultury szlacheckiej i ludowej o tej ostatniej pisze, że przecho­ w y w a ł a w całej swojej archaicznej prostocie bezcenny skarb odrębności narodowej zawarty w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach, "a dziś dopiero do szerszego nowożytnego życia budzić się zaczyna". W pro¬ pagowaniu form działania nawiązuje Kosmowska nawet bezpośrednio 'S. Czarnowski, Podłoże ruchu chłopskiego, Warszawa 1956, t. 2, s. 185. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 33 do romantycznych działań filomatów, do opracowanego przez nich kwe­ stionariusza Opis geograficzny ziem polskich uznając go za wytyczne do dalszej pracy . Ten romantyczny i neoromantyczny nurt w podejściu do kultury l u ­ dowej, mimo że spotykał się niejednokrotnie z krytyką dominował w rozumieniu pojęcia tradycji i w ocenie jej roli i udziału w tworzeniu kultury ogólnonarodowej. Tradycja ludowa, w której widziano najstar­ sze rodzime i słowiańskie pierwiastki kultury, była w tych koncepcjach oomostem łączącym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość*. Sformuło­ wania, jakich używano dla wyrażenia tych poglądów, bliskie były ro­ mantycznemu widzeniu rzeczywistości «. Możliwość powoływania się na genealogie kulturowe sięgające głębiej w przeszłość niż oficjalna orga­ nizacja państwowa, udowadniania ciągłości i niezmienności kulturowej pozwalało warstwie chłopskiej ubiegać się o prawo do udziału w k u l t u 7 7 Por. R. К о с i o w a, Irena Kosmowska, Warszawa I960. K . M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa 1936; F . B u j a k , Szlachecka czy chłopska kultura, "Wieś i Państwo", nr 7: 1939, s. 481 - 490; J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. M a z u r , Obowiązki młodzieży wiejskiej wobec zmienionej roli ludu w ży­ ciu narodu, "Drużyna", nr 38: 1919; J . C z a r n e c k i , Bogactwo chłopskiej duszy, "Siew", nr 33: 192.7; W. K o j d e r , O duszę wsi, "Wici", nr 45: 1929; Siewiarze a odrodzenie wsi, "Siew", nr 9: 1934; S. G i e r a t , Rola młodzieży wiejskiej w du­ chowej przemianie narodu, "Siew", nr 14-15: 1934; W. C a p i g a , Ku ideałom słowiańskim, "Wici", nr 23 - 24: 1936; J . C i e r n i a k , Słowo o kulturze chłopa polskiego, "Praca Oświatowa", nr 7: 1936. Jeden z g ł ó w n y c h ideologów ruchu ludowego J . Niecko pisał: "chłop przez cały d ł u g o w i e k o w y okres niewoli pańszczyźnianej, a później trójzaborczej zacho­ w a ł swój w ł a s n y pion słowiański. Zachował język własny, własne zwyczaje, oby­ czaje, wierzenia i wszystkie polańskie uczucia. Mimo iż rozwój tych sprawności <kultury) został powstrzymany, a ściślej szlacheckim badylem po wierzchu za­ rośnięty i przytłumiony — to jednak pod tym badylem — trwała nieśmiertelna zaródź duszy prasłowiańskiej polskiej. Chłop obronił polskość i ziemię polską" (s. 41). "Wiemy bowiem, że lud wiejski jest potomkiem najpierwszych Słowian — Polan, którzy pracą ciężką i mozolną obronili to, co dzisiaj nazywamy naszą oj­ czyzną" (s. 45). "Wiciowe gromady rozniecają i gruntują w życiu wsi w ł a s n ą inicja­ t y w ę i twórczy rozmach w przyszłości w myśl hasła: odrodzenie życia wsi, siłami samej wsi" (s. 65). Na wiciowych drogach, Warszawa 1937. O roli młodzieży wiejskiej tak pisał S. Gierat prezes Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej: " K o ł a ' M ł o d z i e ż y Wiejskiej zrzeszające dojrzałych charakte­ rem wyzwolonych duchowo chłopów zapoczątkowały Ruch Miodowi ej ski, będący dalszym ciągiem życia kmiecego z okresu osiedlania się naszych przodków na ziemiach dorzecza Wisły i Łaby. Podstawy ideowe, przyświecające temu rucho­ wi, posiadają cechy wiecznotrwałe. Umiłowanie ziemi karmicielki, praca nad wy­ dobyciem z niej bogactwa przyrodzonego, współżycie gromadzkie plemion zamiesz­ kujących p a ń s t w o Polskie, dla wydajniejszej pracy naszych praojców, trudniących się życiem rolniczo-leśnym, które nam również przyświecają... W prastarych cza­ sach klasa rolnicza i pszczelarzy była zupełnie odrębna, nawet od swoich współ­ braci trudniących się rzemiosłem wojennym". Op. cit., s. 170. 8 8 1 0 3 — Etnografia Polska X X V I I / 1 �34 WANDA PAPROCKA rze narodowej na równi z innymi klasami społecznymi. Należy sądzić, że powoływanie się i akceptowanie poglądów na słowiańską genealogię tradycyjnych treści kultury ludowej było wywołane potrzebą wypełnie­ nia luki, jaką w świadomości chłopów był brak historii ich własnej klasy. Słowiańskie korzenie kultury ludowej pełniły więc inne, jak już wspomniano na wstępie, funkcje niż w okresie niewoli. Nie służyły już udowadnianiu prawa do samodzielności, niezależności i własnego naro­ dowego bytu wszystkich Polaków, ale uzasadniały odrębność i wartości społeczno-kulturowe warstwy chłopskiej wspierając w ten sposób jej dążenia do zajęcia właściwego miejsca w strukturze społecznej państwa. W okresie międzywojennym poglądy na tradycję ludową kształto­ wały się pod wpływem dwóch podstawowych prądów: regionaliz­ mu i agraryzmu". Regionalizm posiadający swoich ideologów i działaczy już na przełomie X I X i X X w. ™ stał się programem i prakty­ ką działania związaną po odzyskaniu niepodległości z polityką państwa. Agraryzm był doktryną przyjmowaną przez cały ruch ludowy niezależ­ nie od pewnych specyfik i odcieni ideowych. W. Orkan tworząc podstawy regionalizmu polskiego nadał realny kształt pragnieniom rozbudzonym w społeczeństwie przez neoromantyczne koncepcje witkiewiczowskie dotyczące tworzenia stylu narodowego na bazie kultury ludowej Podhala . Jako kontynuator poglądów S. Witkiewicza na zagadnienie rasy góralskiej, destrukcyjną rolę k u l ­ tury miejskiej i genezę sztuki ludowej był przekazicielem idei roman­ tycznych, powstałych w okresie niewoli, pokoleniom następnym, żyją­ cym już w odrodzonym kraju. Etyczne wartości regionalizmu, o których mówił w swoich przemó­ wieniach już w 1913 г., mogły być — jego zdaniem — rozwijane tylko przez właściwe poznanie tradycji historycznych swego własnego regio­ nu. Do tych stwierdzeń nawiązywał na Zjeździe Podhalan w 1922 r. określając zadania podhalańskiego regionalizmu wobec państwa. Zwra­ cając się do młodzieży formułował to następująco: 13 "Odzywam s i ę do Ciebie synu Podhala, młodszy mój Bracie, T y idący i T y który przyjdziesz. Poznaj — że przede wszystkim przeszłość Twej bliższej Ojczyz­ ny — Podhala. I jej stosunek do przeszłości Rzeczypospolitej... Poznaj życie swych dziadów — ich pragnienia, działania, ich bunty — stosunki ontoczesne zarówno ekonomiczne, jak i polityczne — całą barwną bogatą, jakiej żadna z ziem polskich niema, tradycję Podhala. Tradycja jest Twoją godnością, Twoją dumą, Twoim " L e c h , op. cit., s. 31-33. » P a p r o c k a , o } ) . cit. W. O r k a n , Wskazania, Warszawa 1930, s. 87; J . Z b o r o w s k i , Regio­ nalizm podhalański, "Wierchy", R. 8: 1930, s. 204-209. P o d s t a w ą dla rozwiązań teoretycznych Orkana zawartych m. in. we Wskazaniach było znakomite studium Witkiewicza o góralszczyźnie zamieszczone jako przedmowa do drugiego wyda­ nia Na przełęczy, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, Kraków. 1 8 lift �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 35 szlachectwem, synu chłopski. Dbaj o zachowanie spuścizny Twych ojców, rodzi­ mej sztuki, rodzimej kultury. Dąż do tego, aby Twoja oczyszczona z nalotów obcych kultura ludowa poszła w górę, rozwinięta w kwiat wielkiej kultury narodowej, .godna zająć poczesne miejsce w dorobku wszechludzkim" 4 Głoszone przez Orkana idee konkretyzują się w przedstawionym w 1926 r. Programie regionalizmu polskiego, jakkolwiek zakresu nakreś­ lonych w nim działań nie uważa Orkan za wystarczający dla zreali­ zowania tak wielkich celów. W I V części programu zatytułowanego Zycie kulturalne sformuło­ wane zostały następujące punkty dotyczące kultury ludowej i folklo­ ru. Punkt piąty dotyczący regionalizmu w teatrze postuluje dążyć do "wyzyskania, legend, podań, klechd historii, bajek, gadek, opowieści, miejsc szczególnych mających w każdej okolicy swe dzieje własne ży­ jące zawsze w ustach ludzf". Na tej podstawie tworzyć się będzie teatr ludowy w Polsce, a przez teatr ludowy odrodzenie twórczości w ogóle organizacji zaś kulturalnej w szczególności. W punkcie szóstym w zakresie sztuk plastycznych i architektury re­ gionalizm wskazuje bogactwo tematów oraz technik, jakimi operuje miejscowa sztuka ludowa i wyrosła samodzielnie w danym środowisku sztuka historyczna. W punkcie siódmym postulowane jest otoczenie przez regionalizm muzyczny szczególną troską etnografię muzyczną oraz jak najszersze udostępnienie muzyki ludowej jako podstawy do umuzykalnienia spo­ łeczeństwa w kierunku narodowym. Program desygnowali m. in. tak wybitni uczeni jak: W. Antonie­ wicz, S. Arnold, F. Bujak, W. Doroszewski, E. Frankowski, A. Janow­ ski, K. Nitsch . Tak sformułowane zadania, jak słusznie stwierdzał Orkan, nie da­ wały możliwości zrealizowania wizjonerskiej idei witkiewiczowskiej — nadania nowego kształtu kulturze polskiej, stworzenia stylu narodo­ wego. Ograniczoność zawartych w programie celów wydaje się jeszcze jednym dowodem zmian, jakie nastąpiły w sposobie widzenia zadań, które miała do spełnienia tradycja ludowa w "służbie narodu". Roman­ tyczna ocena wartości i twórczych sił zawartych w tradycji ludowej zdolnych odrodzić kulturę narodową stała się w t y m okresie przede wszystkim credem ideologicznym działającej na polu kulturalno-społecz­ nym i politycznym inteligencji pochodzenia chłopskiego, niezależnie od różnic w sposobach realizowania tego zadania przez poszczególne jej grupy. Program regionalizmu natomiast opracowany i formułowany przez przedstawicieli różnych kręgów społecznych w t y m znaczną liczbę naukowców nie tylko w treści, ale i w sposobie formułowania myśli i j ę 15 1 4 W. O r k a n , Wskazania dla synów Podhala wygłoszone na Zjeździe Pod­ halan 13 sierpnia 1922 r. w Czarnym Dunajcu, "Siew", nr 12-13: 1931,. s. 187. « "Ziemia", nr 13-14: 1926, s. 211. �36 WANDA PAPROCKA zyka daleki był od emocjonalnego zaangażowania cechującego m. in. wystąpienia Orkana. Konsekwentny jednak w realizowaniu swej idei zwrócił się on ponownie na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w 1926 r. z apelem do przedstawicieli innych ziem polskich. Apel ten brzmiał następująco: "My zebrani na Zjeździe dziesiątym naszym zorganizowani w Związek syno­ wie chłopscy Podhala, zwracamy się z apelem do s y n ó w wszystkich Ziem na ob­ szarze Polski, które jeszcze w niwelacyjnym procesie nie zgasły, aby wespół z na­ mi jęli się odnowy i utrwalenia Rzeczypospolitej, budząc dumę odrębności swych ziem i dźwigając je pracą ku górze..." «. 1 Wydaje się, że w t y m apelu zawarte są także pozytywistyczne idee pracy organicznej, kierowane jednak już bezpośrednio do społeczności wiejskiej. Traktowanie warstwy chłopskiej nie jako przedmiotu, ale jako podmiotu działania uwolniło głoszone hasła od paternalistycznego charakteru, jaki cechował poczynania ХГХ-wiecznych pozytywistów. Regionalizm w koncepcji Orkana był niewątpliwie jedną z form obrony rodzimości życia wiejskiego w jego tradycyjnej formie. Według tych poglądów kultura" ludowa stając się świadoma siebie zwarta i bo­ gata musi przeciwstawić się wpływom miasta, emigracji zarobkowej, a nawet s z k o ł y " . Wywierane przez nie presje nie tylko niwelują tra­ dycyjną kulturę ludową, ale i zacierają zróżnicowanie ziem polskich wyrażające się w odmiennej dla każdej z nich "fizjonomii" kulturowej. Z podstawowego założenia, że " i m większe owo zróżnicowanie, t y m bo­ gatsze oblicze kulturalne narodu" zrodził się orkanowski Memoriał w sprawie utworzenia "Ogniska Ziem" złożony w 1929 r. do Minister­ stwa Wyznań Religijnych i Oświaty Wiara w wartość tradycji ludowej i jej rolę w procesie budowania kultury narodowej, akceptowanie jej w niezmienionej odziedziczonej po przodkach formie jest charakterystyczne dla ukształtowanych w okresie niewoli postaw społecznych i narodowych. Tak pisał o t y m S. Pigoń: "Przez całe lata wypiastował Orkan w duszy swej wymarzoną wizję nowej Polski opartej jak najściślej na podstawie rodowej o lud, żeby powiedzieć słowami Norwida »Polski odrodzonych kołodziejów^' *. 1 i ' W. O r k a n , O związkach ziem. Rzecz wygłoszona na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w roku 1926 w Szaflarach, "Siew", nr 12-13: 1931. s. 185. " Por. S. P i g o ń , Na drogach i manowcach kultury ludowej, L w ó w 1939. J . Z b o r o w s k i pisząc o Memoriale krytykował nadmiar wiary "w zbaw­ cze skutki podhalanizmu w zakresie uczuć etycznych, społecznych, patriotycznych" i mimo że „dodhalanizm żywo przyczynił się do podniesienia patriotyzmu wśród Podhalan, jednakże przypisywanie tylko temu jedynie ruchowi rozwoju narodo­ wych, niepodległościowych aspiracji na góralszczyźnie jest przesadą. Podhalanizm był tylko jednym z wielu czynników narodowego uświadomienia, chronologicznie n a j m ł o d s z y m z tych czynników przed 1914 rokiem i działał dość krótko". Z b o ­ r o w s k i , op. cit. " P i g o ń , op. cit, s. 131. 1 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 37 Bardzo ważną rolę w kształtowaniu świadomości chłopskiej odegrała ideologia agraryzmu. Jakkolwiek zasady agraryzmu zosta­ ły sformułowane dopiero w latach trzydziestych, i to głównie przez dzia­ łaczy "Wici", wydaje się, że można uznać je za podstawę działania ca­ łego ruchu ludowego. W 1934 r. ukazała się książka S. Miłkowskiego Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego zawierająca pro­ gram ideologiczny tego kierunku . Ideologia, która wyrosła na gruncie ruchów społeczno-politycznych innych krajów, zwłaszcza Danii, Szwajcarii i Czechosłowacji, w swoich podstawowych założeniach opierała się na twierdzeniu, że ludność chłop­ ska stanowi jednolitą warstwę społeczną i jako najsilniejsza w Polsce powinna zajmować w politycznym i społecznym życiu narodu i państwa pozycję odpowiadającą jej liczebności oraz wkładowi w produkcję dóbr materialnych i duchowych państwa i narodu. Postulowana przez agrarystów konieczność oparcia struktury ekonomicznej wsi na rodzin­ n y m g o s p o d a r s t w i e chłopskim miała być nie tylko najwłaściw­ szą drogą do realizacji celów gospodarczych, ale również spełniać zada­ nia wychowawcze wobec młodego pokolenia. Rodzinne gospodarstwo chłopskie stwarzało bowiem zdaniem agrarystów najlepsze warunki do wychowania pełnowartościowych pod względem moralnym i fizycz­ nym obywateli. Uznanie wysokiej rangi rodziny wiejskiej jako środo­ wiska wychowawczego zawierało w sobie równocześnie akceptację treś­ ci które były przekazywane w rodzinie w procesie transmisji kulturo¬ wej. Miało to bardzo ważne znaczenie dla oceny przez młodzież war­ tości dziedzictwa kulturowego swej warstwy. Wysokie uznanie dla wartości społeczno-moralnych warstwy chłop­ skiej wynikało w myśl założeń filozoficznych agraryzmu ze związku jednostki z ziemią w procesie produkcyjnym, ze współżycia z przyrodą i tworzenia swą pracą najbardziej wartościowej pod względem społeczno-moralnym kultury "twórców chleba". Właściwy rozwój stosunków społecznych według agrarystów mógł dokonać się przez indywidualny rozwój jednostek ludzkich. Przezwycię­ żenie w procesie samowychowania cech negatywnych człowieka, rozwi­ janie szlachetnych uczuć stanowiło podstawowe punkty postulowanej 20 2 0 Zasady teoretyczne agraryzmu opierały się na trzech podstawowych zało­ żeniach: 1) element grupy w tym przypadku rodzina "najniższa komórka gospodar­ cza" wyznacza system społeczno-gospodarczy całej grupy; 2) nowy układ społecz­ ny należy budować przy niezmienionej funkcji tego elementu stanowiącego rze­ czywistość wiejską, co więcej należy oprzeć go na tej jego tradycyjnej funkcji; 3) cechy elementu powstałego w pewnym okresie historycznym powinny stanowić podstawowy zespół wartości społecznych nowego ustroju. Wszystkie cechy zmierza­ ły do uwypuklenia zasadniczej niezależności chłopa. Jak pisał I . Solarz "Jedną z nieocenionych wartości duchowych, jakie dać może posiadanie własności chłop­ skiego gospodarstwa jest poczucie i fakt niezależności osobistej czy wobec prze­ mocy kapitału czy władzy politycznej". �38 i i . i >{ i [ ' I I J ! ; " ; ; : i I WANDA PAPROCKA przebudowy społeczeństwa. Było to nawiązanie w znacznym stopniu do programu Polskiego Związku, Ludowego, który został sformułowany w 1904 r. przez W. Abramowskiego głoszącego, że rewolucja społeczna musi być poprzedzona rewolucją moralną społeczeństwa, w której znacz­ n ą rolę odegra kultura i wartości społeczne chłopów. Odrodzenie się narodu winno iść od ludzi związanych z pracą na roli, ludzi żyjących w koegzystencji z przyrodą, z gromadzkich form współżycia społecz­ nego. Stąd program agrarystów znaczną wagę przypisywał rozwojowi oświaty powszechnej i różnych instytucji kultury. W programach w y ­ chowawczych dążono do rozwijania w młodzieży wiejskiej pracowitości, gospodarności, miłości do przyrody, dumę z pochodzenia chłopskiego oraz miłość do człowieka, wiarę w jego wartość i dobroć. Największą rolę w procesie wychowawczym i ksztłtowaniu świato­ poglądu młodzieży wiejskiej w t y m tak ważnego dla naszych rozważań stosunku do własnej kultury i tradycji, odegrały uniwersytety l u d o w e . Niewątpliwie na profil ideologiczny programów uniwersy­ teckich poza ogólnymi założeniami agraryzmu wpływ miała indywidu­ alność ich twórców. Przykładem tego jest założyciel uniwersytetu w Gaci i Szycach I . Solarz. Świadomie przyjmując wpływy Gandhiego i jego "niesprzeciwianie się złu jako metodzie pomnażania dobra" rea­ lizował nowy w warunkach polskich system wychowania. Przedstawił go następująco: "Naczelnym zadaniem wychowawczym naszym będzie obudzić we wsi już nie poczucie sily liczbowej czy organizacyjno-politycznej dla zdobycia lepszych w a ­ runków życia, ale -poczucie szlachetnej honorności chłopskiej i ambicji wniesienia do nowej Ludowej Polski wszystkiego tego najlepszego, najpiękniejszego, co dusza chłopska serce i głowa posiada. Żeby to uczynić, musimy wzmocnić w sobie samych grunt, musimy sami uwierzyć i ukochać to, co w nas najmądrzejsi lu¬ dzie w i d z ą " . "Honorność — pisał Solarz — idzie z nowości duszy, zindywidualności nie z wyszkolenia, ale z przyrodzonego jej wrośnięcia. Honorność wnieść win¬ na tak wieś do nowego gazdostwa Polski, jako nowy jej dziedzic... Chłop ma po¬ czuć w sobie kulturalne, duchowe w tradycji oparcie, winien odważyć się samo­ dzielnie myśleć i sądzić, wyprowadzić sobie świadomość, wielkość i odpowiedzial­ ność swej roli w narodzie, a potem troskliwą w tym honorność" . S1 г2 j Tym stwierdzeniem nawiązywał Solarz do upowszechnionych już w społeczeństwie poglądów na wartości kulturowo-społeczne reprezentowane przez warstwę chłopską. Swój system wychowawczy pragnął oprzeć na wydobytych ze wsi wartościach "czysto plemiennych, sło­ wiańskich, które przekazywane dzisiejszym czasom przez najdawniejsze dają możność przez chłopa narodowi — zasilenia go i odświeżenia k u l - 2 1 и Z. S o l a r z o w a , Mój pamiętnik, Warszawa 1973, s. 139-140. I . S o l a r z , Szyce w ruchu ludowym, "Siew", nr 20: 1929, s. 3. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 39 SPOŁECZNA turalnego, pozwalają nam — jak pisał — dziś w kosmopolityzującej nas atmosferze wnieść do ogólnej kultury świeże polskie oryginalne war­ tości" » . Koncepcje te to zarówno kontynuacja i rozwijanie stale obec­ nych w polskiej humanistyce poglądów o słowiańskiej rodzimości k u l ­ t u r y ludowej, jak i nawiązanie do założeń ruchu nordyckiego, na podło­ żu którego rozwinął się uniwersytet ludowy w Danii, a który zmierzał do oparcia całego życia narodów skandynawskich na elementach rodzi­ mej tradycji. Podstawową rolę odegrało w kształtowaniu się tych po­ glądów dzieło M . F. S. Grundtviga Mitologia północy wydane w 1832 г., w którym dokonał on rekonstrukcji mitów i wierzeń skandynawskich i zawarł w n i m wiele rozważań wychowawczych. Wypowiadał się za ideą powołania do życia zakładu naukowego o charakterze ogólnonordyckim, w którym w przeciwieństwie do obowiązującego w t y m okre­ sie programu szkoły klasycznej podstawą wykształcenia byłaby kultura staroskandynawska. Mitologia północy (jak i przełożona na język duński kronika norweska Snorrego i z języka łacińskiego kronika duńska Saxa) stanowiły ewangielię skandynawskich uniwersytetów ludowych . Pierw­ szy z nich według projektów Grundviga założony został w 1844 r. nio­ sąc wiarę w posłannictwo ludu. Kontynuatorem i realizatorem idei Grundviga był K . Kold, twórca i kierownik Uniwersytetu w Ryslingen założonego w 1851 r. Zasady programowe głoszone przez obu tych pre­ kursorów ideii uniwersytetów ludowych (które osiągnęły ogromny roz­ wój w samej Danii i w krajach skandynawskich) miały stanowić podsta­ w y do rozbudzenia świadomości narodowej, uświadomienia warstwie chłopskiej jej roli społecznej i narodowej. Temu miała służyć m. in. szeroko rozbudowana w programach uniwersytetów nauka historii. Rolę bliską zadaniom uniwersytetów ludowych w Polsce spełniały powstające od 1900 r. szkoły rolnicze, m. in. w Pszczelinie, Gołotczyźnie, Bratnem, których organizatorom, np. Jadwidze Dziubińskiej znane były już założenia ideologiczne uniwersytetów grundvigowskich. Dopiero jednak w I I Rzeczypospolitej w 80 lat od powstania pierw­ szego uniwersytetu ludowego w Danii powołana została w 1924 r. w Szycach pod Krakowem placówka tego typu kierowana przez Sola­ rza, która podejmuje ambitne zadania stania się ośrodkiem ruchu k u l ­ turalnego mas chłopskich. Daje temu wyraz Solarz pisząc: 2 i "Najważniejszym jednak zadaniem wiejskich uniwersytetów było dotąd i po­ zostanie na zawsze, budzić człowieka, budzić do aktywnego indywidualnego ż y ­ cia duchowego, do szukania sensu własnego życia, prowadzić do zrozumienia łącz- i S I . S o l a r z , Czym jest i czym powinna być kultura ludowa, "Polska Oświa­ ta Pozaszkolna", nr 4-5: 1929, s. 210-216. " P o r . Z. M i e r z w i ń s k a , Programy uniwersytetów ludowych w krajach skandynawskich, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, *. 67-78; Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, Warszawa 1965. �40 1 ; • , WANDA PAPROCKA ności między życiem jednostki a życiem ludzkiej gromady, do w y w o ł a n i a poczucia wspólności w treści życia człowieka dzisiejszego z zagadnieniami życia czlowieka dawnego i człowieka przyszłego, do zrozumienia czegoś niezmiennego w historii l u d z k o ś c i " . 25 Określając, na czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, p i ­ sał: "Nie ino o same urządzenia polityczne nam chodzi, nawet jeszcze i nie o sam gospodarczy nowy ład, ale także i głównie o odwagę i zdol­ ność mas ludowych do tworzenia kultury ducha" . Reprezentant warstwy chłopskiej silnie z nią związany w całej swej działalności, cele społeczne uniwersytetu ludowego łączył Solarz ze sta­ nem i potrzebami polskiej wsi i ruchu ludowego. Zadania wychowawcze realizowane na przykładzie (za wzorem Kolda) chłopskiej rodziny wiązał z dążeniem do rozbudzenia w młodzieży świadomości posiadania w ł a s ­ nego ś w i a t a w a r t o ś c i , emancypacji od obcych, niechłopskich kryteriów oceny tych wartości. 26 "Siły kulturalnej nigdy nie daje naśladownictwo, ale zdolność do twórczej w niej roli — stwierdzał Solarz — jeżeli chłop ma być twórcą lub współtwórcą nowej Polski, musi być mu przywrócona psychiczna równowaga, godność, poczu­ cie wartości, zabezpieczona atmosfera w ł a s n a do tworzenia i ujawniona wartość jego własnego dorobku kulturalnego. Ma to ułatwić chłopu jego rolę w ducho­ wej gospodarce Polski, w y w o ł a ć postawę aktywną, a własną" 2 7 > I \ ! ' ; ! ¡i i Z tego stanowiska oceniał Solarz kulturę ludową, znacznie i rolę tra­ dycji ludowej w procesie krystalizowania się tożsamości kulturowej war¬ stwy chłopskiej. Wydaje się słusznie podkreślał J. Obrębski w 15 lat od chwili powstania uniwersytetu, że asymilacja wychowanka uniwersytetu nie jest asymilacją jego do społeczności wiejskiej, ale społeczności w i e j skiej do warstwy chłopskiej. I wrastanie tej społeczności, do której powrócił w warstwę chłopską, jest równocześnie miernikiem osiągnięć wychowawczych uniwersytetu. "Ideał kultury chłopskiej, który wyniósł nie mieści się bowiem w wąskich ramach tradycyjnej społeczności są¬ siedzkiej, choć przez nią się on urzeczywistnia; mieści się on w warstwie chłopskiej, w roli, jaką ona sobie w społeczeństwie narodowym zaklá­ da" . 28 li li Uniwersytet ludowy mając za zadanie uświadomienie i udowodnie­ nie swym słuchaczom integrującą i wartościującą rolę dziedzictwa k u l ­ turowego kształtował określony stosunek do kultury i tradycji ludo­ wej. ,; I j ' I I j 2 5 I . S o 1 a r z, Orkanowe Szyce, uzasadnione prawa do nadawania UL w Szy¬ each nazwy Uniwersytetu Ludowego Orkana, "Wici", nr 20-21: 1931. I . S o l a r z , Na czym polega "ludowość" wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej¬ skie uniwersytety..., s. 30. J w , s. 33-34. J . O b r ę b s k i , Wychowankowie uniwersytetów ludowych w życiu wsi, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1939. s. 83. 2 6 2 7 2 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 41 SPOŁECZNA 0 wykładach z tej dziedziny Solarz pisał: "Spośród grupy t e m a t ó w wiejskich ta dziedzina w y k ł a d ó w najbardziej d ź w i ­ gała przygniecioną ku ziemi duszę chłopską i w y p r o s t o w y w a ł a ją ku swobodnemu w ł a s n e m u oddechowi; dawała psychiczne obywatelstwo wśród twórców kultury, budziła wiarę w siebie i w to, że jest potrzebna bardziej niż myślała — do w s p ó l ­ nego społecznego życia. Uprzytamniała chłopom, że i on jest twórcą nawet w tej dziedzinie, w której najmniej mu przysądzono prawa — w duchowej kulturze" . 28 Wyrobienie właściwego stosunku do kultury ludowej do jej twórczej roli służyć więc miało budowaniu własnej osobowości w procesie samookreślenia się indywidualnego jednostki i poprzez nią samookreślenia się całej warstwy chłopskiej. . Można stwierdzić śledząc działalność Solarza i jego uniwersytetu l u ­ dowego, że z całą świadomością starał się zachować obowiązujący w spo­ łeczności wiejskiej system wartości (dążąc do jego unifikacji w skali całej warstwy chłopskiej) jako gwaranta jej i n t e g r a l n o ś c i przy różnym wartościowaniu elementów kulturowych konstytuuących i zacho­ wujących tę integralność. Wewnętrzną i w pewnym stopniu intuicyjną po­ trzebę zachowania dziedzictwa kulturowego dla utrzymania zwartości grupy chciał Solarz uczynić aktem podejmowanym świadomie przez ca­ łą warstwę chłopską. Stworzyć platformę dla właściwego zrozumienia wartości jego elementów. Budzenie świadomości przynależności do jed­ nej warstwy miało określić wspólne ponadlokalne zasady selekcjonowa­ nia i wartościowania dziedzictwa kulturowego oraz wyboru podstawo­ wego zbioru wartości nadrzędnych. Dążąc do określenia zespołu elementów, których trwałość i nie­ zmienność pozwoliłaby na z a c h o w a n i e systemu kulturo­ w e g o w obrębie całej warstwy chłopskiej podejmował próbę określe­ nia i wyznaczenia stopnia możliwości zmian w t y m zbiorze, czyli — jak określa R. Tomicki — "bariery zmienności k u l t u r o w e j " , do mo­ mentu przekroczenia której warstwa chłopska zachowałaby swą tożsa­ mość kulturową. Przeniesienie jednak zasad selekcjonowania i wartościowania dzie­ dzictwa kulturowego, jaki obowiązywał w grupie lokalnej, w której istniał zawsze pewien partykularyzm kulturowy na całą szeroką i zróż­ nicowaną warstwę chłopską i dokonywanie tego niejako z zewnątrz, było pewną próbą oddziaływania na wewnętrzne procesy kulturowe za­ chodzące w warstwie chłopskiej metodami wychowaczymi przez formo­ wanie określonych wzorów i postaw. 1 tak jak w stosunku do grupy lokalnej można mówić o tradycji i n ­ tegralnej, proces bowiem wartościowania dotyczył szerokiego zakresu elementów kulturowych, to w stosunku do całej warstwy chłopskiej po30 2 8 I . S o l a r z , Wiejski Uniwersytet Orkanowy, Warszawa 1937, s. 45-46. R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 353. 8 0 �42 WANDA PAPROCKA jęcie tradycji ograniczać się musiało do wybranych elementów kulturo­ wych, do symboli grupowych. Znalezienie bowiem wspólnego mianow­ nika, w którym zawarte były wartości nadrzędne, wspólne dla całej społeczności wiejskiej, było zadaniem trudnym i budzącym sprzeczne opinie. Przykładem tej różnicy stanowisk mogą być dyskusje nad spra­ w ą zachowania lub odrzucenia pewnych elementów tradycji ludowej, m. in. stroju ludowego, tak bardzo spektakularnego wyrazu odrębności warstwy chłopskiej. W ideologii eksponującej potrzebę realizacji kultury narodowej w i ­ dziano w stroju ludowym produkt artystycznej wytwórczości chłopskiej łączący się z innymi elementami kulturowymi w harmonijną całość "zgodną z charakterem ludności, warunkami jej życia, krajobrazem", niezależnie od faktu niejednokrotnego kwestionowania tradycyjności pewnych jego e l e m e n t ó w . W opozycji do tego stanowiska uznawano strój ludowy (jako nie posiadający szans na powszechną adaptację) za barierę w procesie integracji s p o ł e c z n e j . Można stwierdzić analizując działalność Solarza, że miał on świado­ mość niebezpieczeństwa paternalizmu kulturowego w podejściu do spraw wsi. Poczuciu zewnętrzności widzenia i działania, przeciwstawiał silną więź uniwersytetu ludowego ze społecznością wiejską, umożliwiającą czerpanie z niej bezpośrednich wzorów. Wyrazem tego było usytuowa­ nie uniwersytetu w środowisku wiejskim, organizowanie życia, nauki i pracy na zasadach rodziny wiejskiej (używanie charakterystycznej nazwy chrzesny, chrzesna w stosunku do Solarzów), posługiwanie się w procesie nauczania głównie słowem żywym, ograniczanie się do w ł a s ­ nego środowiska wiejskiego w zakresie rekrutacji studentów, jak i w y ­ borze wykładowców. Ten ostatni fakt uzasadniany przez Solarza merytorycznie wiązał się z określonymi zjawiskami społeczno-kulturowymi występującymi 31 32 33 11 [ M. K a l i n o w s k a , Stroje ludowe, "Wici", nr 20: 1929, s. 8; Wiejskie uni­ wersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, s. 45-47; T. S e w e r y n , Roía mło­ dzieży wiejskiej wobec kultury ludowej, "Młoda Polska", nr 11-12: 1938, s. 9-11; J . P i e n i ą ż e k , Strój ludowy godową szatą, "Wieś i Państwo", nr 9: 1938, s. 750¬ 761; T. B r z e c h w a - B e r n as, Na marginesie zagadnień kultury ludowej, "Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10. Dążenia zmierzające do zachowania tradycyjnego stroju ludowego znalazły oparcie w Komisji Swojszczyzny wyłonionej przy Związku Ziem Górskich, której przewodniczącym został wybrany kierownik imprez i po­ pisów ludowych na zjazdach górskich dr T. Seweryn dyrektor Muzeum Etnogra­ ficznego na Wawelu. W tym też Muzeum powstała przy współudziale Związku Ziem Górskich pod kierunkiem dr. R. Reinfussa pierwsza poradnia dla intere­ sujących się praktycznie sprawą odnowienia stroju ludowego. W. W os, O strojach ludowych, "Wici", nr 2: 1929, s. 4-5; Leonard z Ja­ nowic, "Wici", nr 23: 1929, s. 9; K. M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępo­ wy ruch chłopski, Warszawa 1936, s. 16-19. " I . S o l a r z , JVa czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej­ skie uniwersytety..., s. 34-35. M �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 43 w społeczności wiejskiej. Istniejący i silnie zakorzeniony w grupie lo­ kalnej pewien układ opozycyjny swój — obcy przeniesiony został na znacznie szerszą płaszczyznę przeciwstawieństw między wsią a inny­ mi warstwami społecznymi, przede wszystkim miastem. Samoidentyfikacja i samoocena, jaka w grupie lokalnej realizowana była na zasadzie ujawniania i podkreślania cech często zewnętrznych, wyróżniających ją od innych grup, w integrującej się warstwie chłopskiej nabrała głęb­ szej samoświadomości wartościującej. Opozycyjność ta wynikała w znacznej mierze z wzajemnej nieznajomości obu środowisk różnią­ cych się od siebie warunkami bytowania i sferą zainteresowań. Znajdo­ wała swój wyraz zarówno w przypisywaniu psychice chłopa szczegól­ nych cech oraz swoistym mistycyzmie ludowym, jak również w nie­ chętnym stosunku do wszystkiego, co miejskie lub — jak określali nie­ którzy ideolodzy chłopscy — "inteligenckie" . Wydaje się jednak, że w tym ostatnim przypadku była to w rzeczywistości opozycja w sto­ sunku do najmniej wartościowych elementów kultury miejskiej przeni­ kających na wieś przy równoczesnej słabej znajomości całego dorobku kulturowego miasta. Przeciwstawianie się pewnym treściom kulturowym reprezentowa­ nym przez inne warstwy społeczne nie stało jednak w sprzeczności z sze­ roko propagowaną ideą wspólnego tworzenia kultury narodowej. Miało 34 , 4 O ujemnych skutkach tych zjawisk pisał m. in. J . K r z e m i e ń w arty­ kule Granica dwóch kultur: "Jednym z zagadnień niepośledniej wagi jest sprawa oddziaływania kulturalnego miasta i wsi, wymiana specyficzności kulturalno-obyczajowych ustawicznie się odbywająca i powodująca logiczne następstwa. Na w s t ę ­ pie uprzytomnijmy sobie, że to wzajemne przenikanie odbywało się i odbywa w sposób żywiołowy, niezorganizowany, bezplanowy. Następstwa spowodowane archaicznością tego procesu, niedocenianie zjawiska zarówno przez teoretyków, jak praktyków polskiej myśli socjologicznej i może nieudolnością ujęcia sprawy w pe­ wien ład są wysoce ujemne. Olbrzymią, a godną pożałowania rolę odgrywa tu wzajemna nieznajomość dwóch odrębnego typu środowisk o innych zgoła warun­ kach bytowania i sferze zainteresowań. Na szczupłym rynku pracy społecznej u nas hasło «srodowiskowoáei» ostatnio łatwo się przyjęło i jednocześnie często w praktyce życiowej spłyca się aż do karykaturalnego wyrazu". ("Młoda myśl l u ­ dowa", nr 1: 1932, s. 13-14); I. S o l a r z , Główne czynniki kształtujące duchowość człowieka wsi, tamże, s. 33-42. W artykule tym Solarz stwierdza, że "Duchowość chłopa — rozumie się nie może we wszystkim odbiegać od ogólnej psychiki człowieczej, w wielu jednak rysach zaznacza się odmiennie, zwłaszcza wobec psy­ chiki człowieka miasta. Skład duchowy człowieka zależy przede wszystkim od we­ wnętrznie dziedziczonych po ojcach założeń podstawowych, a następnie dziedzictwa duchowego jest także wynikiem działania zewnętrznych w a r u n k ó w na życie przod­ ków. Odrębną do pewnego stopnia duchowość człowieka wiejskiego w y c h o w a ł y odmienne i długotrwałe działające warunki wiejskiego życia. Są nimi: bliskie współ­ życie z przyrodą, specjalny sposób zdobywania środków utrzymania i z obu po­ w y ż s z y c h w a r u n k ó w w y p ł y w a j ą c y odmienny charakter współżycia społecznego i wreszcie i dzieje, jakie wieś przeszła z zewnętrznego przymusu warstw rządzą­ cych; por. też S G i e r a t , Wieś źródłem kultury społecznej, "Przodownik wiejski" 5-6: 1936 s 1-7 �44 WANDA PAPROCKA tylko przyczynić się do ustalenia właściwych proporcji udziału w niej kultury chłopskiej, którą oceniano przy pomocy takich kryteriów, jak: rodzimość wynikająca z słowiańskiej genealogii, wysoki poziom moral­ ny i etyczny wywodzący się z samej istoty związków z ziemią i charak­ teru pracy. W tej opozycji do negatywnych skutków urbanizacji na­ wiązywano do ciągle żywych w polskiej myśli społecznej i nurcie lite­ rackim koncepcji dwu kultur — kosmopolityzującej szlachecko-miejskiej i pierwotnej słowiańsko-rodzimej, c h ł o p s k i e j . Niewątpliwie wpływ koncepcji Kolda silnie akcentujący rolę rodzi­ ny w procesie przekazu treści kulturowych, jak i znaczny stopień za­ chowawczości w strukturze i funkcjach rodziny wiejskiej w Polsce, pozwalał widzieć w jej trwałości podstawowy czynnik integrujący nie tylko grupę lokalną. Kumulując w szerokiej sferze działań gospodar­ czych, społecznych i kulturowych wiele elementów tradycyjnych była ona dla konsolidującej się warstwy chłopskiej nosicielem treści, z któ­ rych budowano wspólny system wartości. Usytuowanie uniwersytetu w środowisku wiejskim, nawiązywanie do zasad organizacji rodziny, kultywowanie obrzędowości rodzinnej i do­ rocznej było świadectwem uznania za najważniejsze tych elementów kultury, które wartościowane w środowisku wiejskim uzyskały sta­ t u s t r a d y c j i i mogły stać się siłą konstytutywną i w pewnym stop­ niu konserwacyjną dla warstwy chłopskiej. Nawiązując do form przekazu ustnego jako podstawowego sposobu transmisji i utrwalania treści tradycyjnych duże znaczenie przypisywa­ no na uniwersytecie ludowym pieśni ludowej i formom wizualnym o du­ żym ładunku emocjonalnym, jakimi były widowiska-misteria związane z obrzędowością ludową. Zrozumienie znaczenia tych ostatnich dla ce­ lów wychowawczych oraz dla zachowania "...swojskości rdzennie pol­ skiej, piastowskiej jakby dostojności" , bliskie było rozwijanej przez J. Cierniaka idei teatru ludowego, tzw. teatru obrzędowego. Insceniza­ cja zwyczajów i tradycji obrzędowych oraz magicznych rytuałów sak­ ralnych miała stworzyć możliwości wypowiedzenia swej odrębności kulturowej za pośrednictwem oryginalnej twórczości widowiskowo-teatralnej. Cierniak widział w teatrze ludowym "dział artystycznej wypowiedzi gromad ludowych". Realizując w odrodzonej Polsce własną koncepcję artystycznego teatru ludowego uważał jednak swe dzieło za konsek­ wentną kontynuację prac prowadzonych już od dawna w tym zakre­ s i e . Uznawał pionierski charakter powstałych w 1907 r. Związku Teat35 36 37 K Por. P a p r o c k a , op. cit, s. 65-66. J . C i e r n i a k , Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Opracował i sło­ wem w s t ę p n y m opatrzył A. Olcha, Warszawa 1963, s. 212; M a z u r , op. cit.; С ap i g a , op. cit; Siewiarze... A. B i e ń , J . C i e r n i a k , Teatry ludowe w Polsce, Warszawa 1928. 3 8 8 7 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 45 rów i Chórów Włościańskich i w 1919 r. Związku Teatrów Ludowych. Oceniając działalność tych instytucji, różniących się zasadniczo od jego własnej wizji teatru, uznawał je za odpowiadające istniejącym w t y m okresie warunkom społeczno-politycznym. Widział ich rolę w uświada­ mianiu narodowym wsi i w szeroko rozwijanej akcji oświatowej. Teatry włościańskie były dla tworzonych przez Cierniaka form teatru ludowe­ go sumą doświadczeń pozwalających zarówno na właściwą ocenę moż­ liwości percepcji przychodzących z zewnątrz treści artystycznych, jak i ocenę potrzeb i możliwości twórczych ludu w tym zakresie. Mimo że pojęcie teatr ludowy rozumiał Cierniak szeroko jako teatr mas, obejmu­ jąc tym określeniem nie tylko lud wiejski, ale i robotniczy, tworzywem dla kreowanego przez niego teatru ludowego był przede wszystkim folklor wiejski. Nie idąc śladami swych poprzedników, którzy tworzyli teatr dla ludu, pragnął z ludu, z ludowej twórczości wyprowa­ dzić nowe treści i nowe formy teatru. Przyjmując- za główne źródło teatru ludowego w Polsce całe dziedzictwo dotychczasowej kultury l u ­ dowej (włączając do niej również pewne elementy kultury plebejskiej) dokonywał wyboru tych treści, które w jego pojęciu zawierały najstar­ sze, zachowane elementy tradycji ludowej . W zwyczajach oraz obrzę­ dach ludowych i ich rytualnej postaci i symbolice o charakterze magii sakralnej dostrzegał wzorem wielu poprzednich badaczy zarówno treści prasłowiańskiej rodzimej kultury, jak i ścisły, inspirujący związek z si­ łami przyrody. Zrodzona z tej egzystencjalnej zależności od otaczające­ go świata dawna obrzędowość religijna była w istocie swej samorodnym teatrem w syntetyzującej formie sceniczno-widowiskowej przedstawia­ jącej wewnętrzne i zewnętrzne życie ludu, idee moralno-etyczne i este­ tyczne nurtujące to środowisko. W twórczym udziale uczestników tak powstającego widowiska widział Cierniak zarówno możliwość rozwoju osobowości jednostki poprzez zrozumienie wartości własnej kultury, jak i tworzenie się jedności gromadzkiej rodzącej się we wspól­ nym akcie twórczym. Formułując cele teatrów ludowych w Polsce » bliski był koncepcjom reprezentowanym przez Solarza budzenia w spo­ łeczności wiejskiej poczucia własnej wartości, godności i siły twórczej zdolnej do aktywnego udziału w budowaniu kultury narodowej. Reali­ zacja tego zadania wymagała zwrócenia uwagi na zagadnienia estetycz­ ne, na wyzwalanie instynktu zbiorowego przeżywania i tworzenia pięk­ na. Korzenie tej kulturotwórczej roli wsi tkwią w przekazywanych z po­ kolenia na pokolenie treściach tradycyjnych wytworzonych w określo­ nych warunkach chłopskiej pracy i zachowań ludycznych. Należy więc podkreślić, że w tradycji szukał Cierniak nie tylko treś­ ci formalnych, ale duże znaczenie przypisywał przeżyciom i doznaniom 38 3 8 • J . C i e r n i a k , Wiejskie uroczystości obrzędowe jako właściwy teatr dowy, "Teatr Ludowy", nr Э: 1930. •» J . C i e r n i a k , Nasz cel, nasze drogi, "Teatr Ludowy", nr 14: 1927. lu­ �46 , ; i Í • i i 1 I I i 1 ; PAPROCKA w sferze uczuciowej, zarówno estetycznym, jak i religijno-moralnym, które towarzyszyły wszystkim zachowaniom odświętnym. W nich wi¬ dział nawiązanie zarówno do "praźródeł" przechowywanych w środo­ wisku wiejskim treści artystycznych, jak również uniwersalnych dążeń ludzkich do wzniosłości w sferze duchowych przeżyć. Zarówno w tych poglądach, jak i w podejściu do folkloru, o którym pisał, że "ma być z jednej strony materiałem na ów teatr o charakterze odświętnym (i nie może być nadużywanym); ale z drugiej strony ma także stać się jakby punktem wyjścia dla przyszłych autorów i inscenizatorów..." nawiązywał do romantycznego i neoromantycznego pojmowania inspirującej ro­ l i tradycji ludowej w wielu dziedzinach twórczości artystycznej. W myśl tych poglądów tworzywem artystycznym stać się mogły nie tylko zwy­ czaje, obrzędy, ale i pieśni ludowe, ludowa twórczość ustna, podania le­ gendy, bajki. Treści dramatyczne zawarte w tych dziedzinach twórczoś­ ci ludowej, sceniczna niemal forma ich wyrazu czyniła je teatrem — uroczystością, teatrem — zabawą czy teatrem — nabożeństwem. W tych poglądach na wartości dramatyczne zawarte w tradycyjnych treściach ustnej twórczości ludowej mamy bliskie nawiązanie do ideologii roman­ tycznej do mickiewiczowskiego obrazu duchowej kultury ludu przedsta­ wionego zarówno w jego poetyckiej twórczości dramatycznej, jak i analizowanego w wykładach paryskich poświęconych literaturze słowiańskiej. Cierniak uznając, jak sam stwierdza, teatr za "sumę środków do ucieleśnienia wyimaginowanego życia", nie traci z pola widzenia realistycznej wizji postępowej wsi nowoczesnej, czemu daje wyraz w swoich pracach *». Formułował nawet pewne programy działania w zakresie go¬ spodarczo-społecznym. Propagował spółdzielczość jako rozwiniętą formę gromadnego działania, nawiązując tym samym do tradycyjnych form współdziałania gospodarczego. W teatrze ludowym widział część programu budowania świadomości społecznej warstwy chłopskiej. Koncepcje Cierniaka znalezienia właściwej formy dla ujawnienia i wyrażenia ukrytych w twórczości ludowej artystycznych treści zna­ lazły możliwość realizacji i praktycznego sprawdzenia w działaniach uniwersytetu ludowego. Wywodzące się ze wspólnego nurtu i zbieżne z sobą poglądy Solarza i Cierniaka na rolę tradycji ludowej w kształ­ towaniu świadomości społecznej warstwy chłopskiej powołały do życia nową i oryginalną w swym kształcie artystycznym inscenizację teatral¬ ną określoną później jako "teatr z głowy". Ten samorodny w swej for­ mie teatr spełniał podwójną rolę: budził twórczą inicjatywę i r ó w n o cześnie stanowił jeden z elementów programu wychowawczego. Jak m ó wił o nim Solarz: "Jego cena wychowawcza leży w budzeniu inicjaty­ j : iI I I I I WANDA j I I wo J . C i e r n i a k , Wieś ta, Warszawa 1956. j Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy. Zaborowska riu- �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 47 SPOŁECZNA w y i samodzielności twórczej uczestnika zespołu, tak w obmyślaniu treś­ ci jak i w wykonaniu przy wyzwoleniu się od tradycyjnej niewolniczej formy i techniki" . Tworzywem dla inscenizacji teatralnych głównie zespołowych rzadko indywidualnych (co było świadomym działaniem wychowawczym) stawały się pieśni ludowe, opowiadania, legendy. Szcze­ gólnie pieśni od dawna uznawane za najbogatsze i najbardziej wiarogodne źródło tradycyjnych treści stanowiły bardzo istotny element w y ­ chowawczy. Były one zarówno czynnikiem integrującym grupę, co było nawiązaniem do roli, jaką pieśń spełniała w obyczajowości wiejskiej, jak i pewnym zabiegiem psychoterapeutycznym budzącym poczucie wartości własnej grupy i jej siły. Na uniwersytecie ludowym śpiew i za­ jęcia artystyczne stały się integralną częścią życia słuchaczy . W poszu­ kiwaniu materiałów do inscenizacji posunięto się jednak dalej sięgając do samych źródeł teatru, do tradycyjnych zwyczajów i obrzędów. Stąd rodził się tzw. teatr obrzędowy najbliższy formie i treści koncepcjom Cierniaka. Wydaje się, że w działalności Cierniaka, jak i innych przedstawicieli twórczej inteligencji pochodzenia chłopskiego, wyodrębniają się w y r a ź ­ nie, w dążeniu do realizacji podstawowego celu, jakim było społeczne i polityczne równouprawnienie warstwy chłopskiej, dwa podstawowe nurty. Pierwszy m i s t y c z n y odkrywający w treściach tradycyj­ nych rodzimość i prasłowiańskość elementów kulturowych oraz nieznisz­ czalne wartości duchowe i społeczne wykształcone w warunkach chłop­ skiego bytu i przechowywane w tej warstwie do współczesności. Ocale­ nie tych najwartościowszych elementów tradycji ludowej od zaniku trak­ towane było nie tylko jako obowiązek wobec własnej warstwy społecz­ nej, ale również uznane za obiektywną konieczność w procesie rozwoju kultury ogólnonarodowej, zgodnej z istniejącą w Polsce s t r u k t u r ą spo­ łeczną. W tym nurcie zawarte były również tak charakterystyczne dla okresów wcześniejszych, a szczególnie silnie artykułowane w stwierdze­ niach neoromantyków, poglądy o etnicznie i rasowo polskim typie ludu wiejskiego. Drugi nurt posiadał charakter bardziej złożony. Składały się na nie­ go poglądy opozycyjne wobec romantycznego i neoromantycznego" idea­ lizowania wsi, chłopa i pracy na roli widzące w takim podejściu odbi­ cie szlachecko-literackich czy malarskich obrazów kultury ludowej. Apo41 42 4 1 S o l a r z , Na czym polega ludowość..., s. 65. W innym miejscu pisze: "Jeśli teatr ma być nie tylko formą rozrywki kulturalnej, ale przede wszystkim środkiem wychowawczym i to do celów wiejskiego uniwersytetu dostosowanym, musi wno­ sić momenty bardziej twórcze i w g ł ę b n e w uczestnictwo zespołu i osób pojedyn­ czych, aniżeli mógł to uczynić teatr amatorski z jego odtwarzaniem, mechanizowaniem i tresurą", jw., s. 64. Z. S o 1 a r z o w a, Teatr z pieśni. Jak były odtwarzane w Wiejskim Uniwer­ sytecie Orkanowym (1926-1933), Warszawa 1933, s. 90. 4 2 �48 WANDA PAPROCKA teoza i dążenie do zachowania prymitywnej kultury pozbawiała, jak stwierdzali przedstawiciele tego stanowiska, kulturę ludową pierwiast­ ka twórczego, sprowadzając wszystkie działania do odwzorowywania czy rekonstrukcji modelu kulturowego wsi (często hipotetycznego) pow­ stałego w przeszłości w określonych warunkach historycznych. Nie ne­ gując istnienia cennych wartości kulturowych zawartych w tradycyj­ nych treściach uznawano konieczność dokonywania selekcji dziedzictwa kulturowego wsi. Potrzeba ta wynikała ze świadomości różnej genezy elementów konstytuujących jego strukturę co potwierdzały badania naukowe prowadzone w tym zakresie na coraz szerszą skalę Sprzęciwiajac się przedmiotowemu traktowaniu wsi widziano w takim stosun­ ku do iei kulturv kontvnuacie stanowisk charaktervstvcznvch dla okre¬ sów Doorzednich Uznawały one tradycie kulturowe warstwy chłonskiei za źródło i n s D i r a c i i dla różnego rodzaiu twórczości realizowane! iednak noza środowiskiem wieiskim i nie służące mu bezoośrednio W skra i nvrh LZdzüo to nawet do D r ó b tworzenia rezerwatów E r v S o w p ? ' T a k i Ttosunek do t r a d i c i i czvnił T n i e i zbiór relTktów on ZZlZZt Ttrw^Wi 1 • t ^ t Z ^ Г Г а т Т к Т Г о Г nna „fcbd™ ntLrtvm V L I S 1 I u „ " ьГ ZZT¿LII>S> i przemianami, t k w i bowierr podstawowe zrodio jej związku z teraźniejszością. Tradycja ja­ ko przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a me odwzoro­ wywana z jej dawnych kszta kształtów, tow, jest z jednej strony siłą wyznaczają­ kulturowego inwentarza, z drugiej zas siłą dynamizującą rozcą zakres ku. woj kultury. Te koncepcje eksponujące twórczy charakter tradycji ludowej w pro­ cesie kształtowania kultury ogólnonarodowej (niezależnie od różnego sposobu spojrzenia na zakres jej udziału w t y m procesie) odegrały w omawianym nurcie znaczną rolę. Należy również podkreślić, że duży udział przedstawicieli warstwy chłopskiej w kształtowaniu się profilu tego nurtu wpłynął na rozsze­ rzenie zakresu treści, które uznano za tradycyjne ze względu na swoje dawne i trwałe wartości. Dotyczyły one przede wszystkim elementów kultury społecznej wsi. Podnoszono szczególnie znaczenie rodziny wiej­ skiej jako nosiciela tych pozytywnych cech, które warstwa chłopska winna wnieść do kultury ogólnonarodowej. Dla pełnego obrazu omawianego nurtu należy także wspomnieć o wpływie, jaki na stosunek do kultury ludowej, a szczególnie sztuki ludowej, miały ogólnoeuropejskie prądy artystyczne . Znajdują one 43 « Por. M. D r o z d - P i a s e c k a , Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej. Artykuł zamieszczony w niniej­ szym zeszycie. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 49 odbicie m. in. w dziedzinie teatru ludowego, na który oddziaływały no­ watorskie koncepcje teatru realistycznego związanego zarówno z dzia­ łalnością Reduty, jak i reżyserami i aktorami tej miary, co J. Osterwa i L.. Schiller. Reasumując należy stwierdzić, że w okresie międzywojennym, w okresie stabilizacji państwowości polskiej, następuje przesunięcie punktu ciężkości w zainteresowaniach tradycją ludową z jej wartości i treści narodowych na zagadnienie jej wartości twórczych w procesie kształtowania kultury ogólnonarodowej. Właśnie w koncepcjach teatru ludowego, jak i sztuce ludowej, przejawia się ta tendencja szczególnie wyraziście pozwalając widzieć w ludzie nie tylko biernego w pewnym stopniu nosiciela cech narodowych, ale skumulowany potencjał twórczej energii ludzkiej. Te twórcze działanie wielu pokoleń wtopione w r y t m codziennego życia i pracy, często doskonałe artystycznie, należy wyz­ wolić i wyodrębnić tworząc z nich osobne dziedziny sztuki. Teatr miał być jedną z form wyrazu tych potencjalnych sił, kanałem umożliwiają­ cym właściwe ich wyzwolenie. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И ОБЩЕСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ КРЕСТЬЯНСКОЙ ПРОСЛОЙКИ В ПЕРИОД II РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ Резюме В работе обсуждаются роль и значение народной традиции в формировании обществен­ ного сознания после восстановления независимой Полыни в 1918 г. Объединение разделен­ ного тремя захватчиками народа в один государственный организм создало основы нацио­ нальной общности. Требовалось притом определить роль в нововозникшем государстве каждого из классов и социальных прослоек. Одним из элементов, определяющих их место в новоформирующейся общественной структуре были размеры и характер культурного наследия, вносимого в общенародную культуру. Таким вкладом крестьянской прослойки были м. пр. традиционное содержание и ценности, содержащиеся в народной культуре. В междувоенный период особенно растет роль сельской среды в формировании взгля­ дов на народную культуру и ценности, ею представляемые. В статье предпринята попытка представить взгляды на народную традицию, находящиеся в программах организаций сельской молодежи, деятельность народных университетов и народных театров. С особенной четкостью определяется позиция по отношению к народной традиции в деятельности сельской молодежи. Процесс консолидации молодого поколения деревни в рамках молодежных организаций осуществлялся путем пробуждения в крестьянском классе крестьянского группового самосознания. Важным элементом его являлось сознание обладания отдельной культурой, в которой усматривались отечественные и славянские черты. Этот способ видеть народную культуру продолжал взгляды X I X в. романтиков и нео­ романтиков перелома X I X и X X вв. В междувоенный период взгляды на народную культу­ ру образовались под влияниемдвух течений: регионализма и аграризма. Регионализм, имев­ ший своих иделогов и деятелей уже на переломе X I X и X X вв. стал программой для деятель­ ности, связанной после восстановления независимости с политикой государства. Созда­ тель основ регионализма В. Оркан в созданной собой идеологии регионализма продолжал 4 Etnografia Polska X X V I I / 1 �50 WANDA PAPROCKA неоромантические теории С. Виткевича. В 1926 г. была создана программа польского регио­ нализма, определявшая м. пр. роль и значение народных традиций в национальной культуре. Регионализм Оркана представлял собой одну из форм защиты отечественного характера сельской жизни в ее традиционной форме. Согласно этим взглядам народная культура, приобретая самосознание своей собственной ценности, должна противопоставлять себя влияниям города, трудовой эмиграции и даже школы. Оказываемое ими давление не только уничтожает традиционную народную культуру, но и стирает дифференциацию польских регионов. Весьма важную роль при формировании крестьянского сознания сыграла идеоло­ гия аграризма, который можно признать основой деятельности всего народного движения в рассматриваемый период. Идеология, выросшая на почве социально-политических дви­ жений таких стран, как Дания, Швейцария и Чехословакия, в своих основных положениях опиралась на утверждения, что крестьянское население представляет собой единый социаль­ ный слой, и как самый сильный в Польше, он должен занимать в политической и обществен­ ной жизни народа и государства позицию, соответствующую его численности и вкладу в производство материальных благ государства и народа Аграризм, постулировал необхо** димость опереть социально-экономическую структуру на отечественное крестьянское хозяй ство одобрял и стремился оаспоостоанять традиционное солегзжание передаваемое в холе культурного наследованиял в семействе и в местном обществе. ¬ S i i i Народная традиция вызывает интерес к себе со стороны народных университетов. От­ ношение к народной традиции в программах университетов (в частности народного универ­ ситета в местности Шице и Гач, руководимого И. Соляжем) формировалось через посред­ ство постоянно появляющихся в польской гуманитарной мысли взглядов, касающихся славянского происхождения народной культуры. Оно ссылалось вместе с тем на положения народического движения, создатели которых М. Ф. Грунвиг и К. Колд стремились опереть всю жизнь скандинавских народов на элементы отечественной традиции. Большое значение для упрочения традиционного содержания имел и народный театр, получивший развитие благодяря деятельности Я. Церняка, использующего для инсцени­ ровок традиционные народные песни, обряды, народные обычаи, легенды и предания. Церняк искал в традиции не только формальные черты, большая роль приписывалась им пере­ живаниям и ощущениям в эмоциональной сфере как в области эстетического, так и рели­ гиозно-нравственного, сопутствующим всем формам праздничного поведения. В поисках материала для инсценировок он обратился к самим источникам театра, к традиционным обычаям и обрядам. Отсюда родился т. наз. „обрядовый театр", по форме и содержанию наиболее близкий концепциям Церняка. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1d5b38b424e9300288427f4e2fe66b2.pdf 226b916c3d2cc796d8dde01aa76186a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1078 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:990 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przemiany tradycyjnej społeczności wiejskiej od końca XIX w. do odzyskania niepodległości / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.129-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ OD KOŃCA X I X W I E K U DO ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI Problematyka dotycząca roli czynników zewnętrznych w przemia­ nach tradycyjnej społeczności wiejskiej i jej kultury narastała w miarę rozwoju różnych dyscyplin wiedzy o wsi, a także w miarę usprawniania i pogłębiania metod badawczych. Początkowa fascynacja kulturą wsi jako wartością oryginalną, trwałą, niezależną od jakichkolwiek wpływów z zewnątrz, ustępowała z czasem rzetelnemu poznawaniu naukowemu. 'Znaczenie czynników zewnętrznych w formowaniu się polskiej kultury ludowej bardzo mocno podkreślał badacz i teoretyk kultury Jan Stani­ sław Bystroń, wykazując różnorodność wpływów przenikających na wieś poprzez kościoły, dwory, miasta, a także ruchy migracyjne. W k r ę ­ gu zwolenników tzw. „czystości" i „samorodności" kultury chłopskiej teoria ta wywoływała zastrzeżenia, a nawet sprzeciwy. Obecnie, kiedy aktualną rzeczywistość kulturową traktujemy jako ogniwo ogólnego procesu historycznego, badanie przemian kulturowych należy do podsta­ wowych zadań stojących także przed etnografami i historykami k u l ­ tury. Wśród wielu czynników warunkujących kierunek przemian społecz­ no-kulturowych na polskiej wsi w ciągu ostatniego stulecia niezwykle ważna rola przypada oświacie. Utrata niepodległości państwowej spo­ wodowała, że naród polski, żyjąc prawie półtora wieku w ramach trzech odrębnych organizmów państwowych, nie mógł kształtować i rozwijać jednolitego, na wysokim poziomie postawionego ogólnokrajowego syste­ mu oświaty i wychowania. Stan ówczesnego zróżnicowania naszego kra­ j u spowodowany rozbiorami pogłębiała jeszcze różnorodność etnicznonarodowościowa, wyznaniowa oraz społeczno-kułturowa. Zrozumiałe jest, że prowadzenie w tych warunkach działalności oświatowej na obszarze polskich ziem napotykało duże trudności. Społeczeństwo polskie w tym okresie podlegało zarówno wpływom oficjalnej oświaty szkolnej, jak i wpływom różnorodnych form tajnego kształcenia i tajnej działalności społeczno-kulturalnej prowadzonej przez polskich patriotów na obszarze ziem dawnej Rzeczypospolitej. Э — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2П 2 �130 MARIA BIERNACKA Wielkie zapóźnienia, jakie jeszcze pod koniec X I X i na początku X X w. występowały w poziomie wykształcenia wśród ludności wiejskiej wszystkich ziem polskich, zwłaszcza ziem zaboru rosyjskiego, nie tylko hamowały i opóźniały, ale w niektórych środowiskach wręcz uniemożli­ wiały prowadzenie szerokiej działalności uświadamiającej i niepodległoś­ ciowej. Wskutek tego wszystkie działania gospodarcze, społeczne i k u l ­ turalne inicjowane i prowadzone wśród chłopów przez działaczy patrio­ tycznych łączone były w sposób umiejętny z poczynaniami oświatowymi, uświadamiającymi narodowo i społecznie. W związku z t y m koniec X I X i pierwsze dziesięciolecia X X w. stały się okresem intensywnego budzenia się wśród warstwy chłopskiej świa­ domości społecznej i narodowej, a t y m samym narastania i utrwalania się wśród tej warstwy poczucia obywatelskiego — podejmowania współ­ odpowiedzialności za losy zarówno własnych środowisk, jak i całego kraju. W okresie tym rozpoczął się proces emancypacji całej warstwy chłopskiej w Polsce, zaczęło się kształtować nowe oblicze jej osobowo­ ści. Potwierdzenie tego znajdujemy w najnowszych badaniach dotyczą­ cych tamtego okresu. Stwierdza to B. Suchodolski w swych rozważa­ niach dotyczących wpływu nauki na upowszechnianie w społeczeństwie polskim oświaty: „Zarówno dzieje towarzystw naukowych, jak dzieje różnorodnych placówek mających wspomagać działalność naukową, wska­ zują na bardzo ścisłe więzi między nauką i społeczeństwem w Polsce X I X wieku". Kontynuując swą myśl pisze dalej, że nie było wówczas ostrych granic między ludźmi nauki i miłośnikami nauki, między dzia­ łalnością badawczą i działalnością upowszechniającą, gdyż oba te zada­ nia „splatały się w organizacji i aktywności towarzystw naukowych, jak biblioteki i muzea, będąc warsztatami pracy badawczej, stawały się równocześnie ogniskami publicznego oświecenia. Chodziło zawsze o to, by nauka mogła uzyskać wpływ na rozszerzenie i upowszechnienie oświaty w narodzie — jak to sformułowano w statucie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w roku 1848" . Zdaniem Suchodolskiego tendencja ta była zgodna z tradycjami Pol­ ski oświecenia, „w której odrodzenie nauk następowało równocześnie ze wzrostem ich społecznego znaczenia". W tradycji tej zaś poważną rolę odgrywały trzy główne elementy: nauka jako czynnik narodowego od­ rodzenia i patriotyzmu, nauka jako czynnik gospodarczego i społecznego postępu oraz nauka jako oręż najbardziej skuteczny w walce antyfeudalnej. Społeczeństwo polskie wieku X I X „przyjęło to wielorakie dziedzi­ ctwo rozwijając je w nowych warunkach politycznego życia w sposób, na jaki ono pozwalało i którego wymagało. Działalność popularyzująca 1 1 B . S u c h o d o l s k i , Nauka, [w.] Polska X I X wieku. stwo, kultura, Warszawa 1977, s. 421-422. Państwo, społeczeń­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 131 naukę bywała czasami i częściowo jawna, niekiedy musiała zstępować w podziemie" . W działalności tej istniało swoiste sprzężenie zwrotne polegające na tym, że nauka miała służyć społeczeństwu swymi osiąg­ nięciami, a zapotrzebowanie społeczne miało nadawać kierunek dalszym poszukiwaniom naukowo-badawczym. Rezultatem tak prowadzonej działalności w końcu X I X i na początku X X w. było zjawisko nagłego i powszechnego rozkwitu nauki polskiej. W okresie t y m nauka polska „stała się pełnoprawnym partnerem nauki światowej, uczestnicząc twórczo w jej rozwoju, a nie tylko przejmując osiągane gdzie indziej w y n i k i " . Dzięki temu także nauka polska tych czasów staje się już właściwie naszą nauką współczesną . Kończąc swoje rozważania autor stwierdza jednak, że nie dysponuje­ my niestety badaniami informującymi o wpływie tego wielkiego roz­ woju nauki na przemiany polskiej kultury umysłowej. Brak jest r ó w ­ nież pełnego wyjaśnienia, jakie były czynniki sprawcze tego niezwykłe­ go rozwoju nauki i jej upowszechniającego oddziaływania poprzez pla­ cówki naukowe. Niewątpliwie ważną rolę odegrało w t y m procesie zła­ godzenia polityki zaborców zwłaszcza w zaborze austriackim, a także natężenie ruchów społecznych — emancypacyjnych warstwy chłopskiej i powstawania proletariatu. Jednakże dopiero szczegółowe badania mo­ gą ukazać cały zespół przyczyn, które doprowadziły naukę polską z koń­ ca X I X i początków X X w. do takiego rozkwitu. Dalsze badania mogą również wyjaśnić skutki tego rozwoju w różnych dziedzinach życia ówczesnego społeczeństwa. Ale już obecnie można stwierdzić, że prze­ miany te najwyraźniej zaznaczyły się we wzroście świadomości społecz­ nej narodu polskiego . 2 3 4 Punktem wyjścia do badań nad rozwojem oświaty i jej roli w prze­ mianach społeczno-kulturowych polskiej wsi był przełom X I X i X X w. Proces ten śledzono na przestrzeni około stu lat, a zatem w różnych okresach historycznych naszego kraju, co w sposób szczególny zaciążyło na charakterze dokonujących się przemian. W badaniach dotyczących tego problemu uwzględniono więc: okres zaborów, dwudziestolecie Polski niepodległej (1918-1939), lata okupacji niemieckiej (1939-1945) oraz współczesne czasy Polski Ludowej. Przedstawione tu opracowanie stanowi fragment większej całości i dotyczy wyłącznie okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodle­ głości w 1918 r. 2 Tamże, s. 422-423. Tamże, s. 460. Tamże, . 460-461. Por. także: K . W o j c i e c h o w s k i , Oświata ludowa 1863Í905 w Królestwie Polskim i Galicji, Wroclaw 1954; H . R a d l i ń s k a , Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, Warszawa 1979, Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIU-XX w., Wroclaw 1977; S. P i g o ń , Na dro­ gach kultury ludowej. Rozprawy i Studia, Warszawa 1974. 3 4 s �132 MARIA BIERNACKA W pracy nad całością opracowania korzystano z literatury przed­ miotu oraz etnograficznego materiału terenowego, zgromadzonego w la­ tach 1976-1979 w miejscowościach położonych na obszarze dawnych trzech zaborów, a mianowicie we wsiach: Gaci koło Przeworska, Turo­ wie koło Radzynia Podlaskiego oraz w Radoszkach koło Brodnicy. SZKOLNICTWO LUDOWE Do szczególnych cech szkolnictwa ludowego, istniejącego w warun­ kach utraty niepodległości i rozbicia dzielnicowego kraju, zaliczają h i ­ storycy niski poziom nauczania oraz tendencje wynaradawiające w y ­ stępujące najwyraźniej w zaborze pruskim i rosyjskim. Mirosława Chamcówna w swym studium na temat rozwoju szkolnictwa i oświaty ludo­ wej w dobie porozbiorowej stwierdza, że dzieje te na terenie zaboru pruskiego można podzielić na dwa okresy: pierwszy, w którym pomimo licznych prób germanizacyjnych panował w szkolnictwie język polski, i okres następny — trwający od lat siedemdziesiątych X I X w. do końca I wojny światowej — okres bezwzględnej germanizacji. Pruska polityka szkolna, zwłaszcza w pierwszym okresie zaborów, nie była jednolita dla wszystkich ziem zamieszkanych przez Polaków, przy czym najłagodniejsze cechy wykazywała w Wielkim Księstwie Po­ znańskim. Kiedy po Kongresie Wiedeńskim zaistniały warunki sprzyja­ jące rozwojowi „oświaty ludu", znalazło to odbicie w polityce szkolnej. Przede wszystkim rosła szybko liczba szkół elementarnych na wsi. Po­ ziom tych szkółek był jednak na ogół niski. Brakowało odpowiednich budynków szkolnych, pomocy naukowych, a przede wszystkim wykwa­ lifikowanych nauczycieli. Ówczesna wieś, nie odczuwając jeszcze w peł­ ni potrzeby oświaty, mało interesowała się sprawami szkoły, co wyra­ żało się w słabej frekwencji uczniów oraz w niechętnym płaceniu skła­ dek na rzecz szkoły. Pod względem frekwencji znacznie lepiej przedstawiała się sytuacja na Dolnym Śląsku, gdzie już w czwartym dziesięcioleciu X I X w. do szkoły uczęszczało 80°/n dzieci, podczas gdy w regencji poznańskiej 66%, a w bydgoskiej 54%. Potwierdza to stan analfabetyzmu wśród rekru­ tów, który w 1841 r. wynosił w Księstwie Poznańskim 4 1 % , a na Dol­ nym Śląsku 1,23%. W t y m czasie na Warmii i w Prusach Wschodnich panowała atmosfera sprzyjająca utrzymywaniu się języka polskiego głównie tam, gdzie większość ludności stanowili Polacy. Brak nauczycieli niemieckich ze znajomością języka polskiego powodował, że język pol­ ski utrzymywał się wbrew zarządzeniom nie tylko w szkołach, ale na­ wet w kościołach protestanckich. Charakteryzując najogólniej stan wiejskiego szkolnictwa na ziemiach zaboru pruskiego należy stwierdzić, że do lat siedemdziesiątych X I X w. przedstawiał się on lepiej aniżeli w Galicji i w Królestwie Polskim po �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 133 WIEJSKIEJ 1832 r. Cechował go stosunkowo wysoki stopień upowszechnienia szko­ ły, niezła sytuacja materialna nauczycieli, powolna poprawa w wyposa­ żeniu szkół i budynków szkolnych oraz praktyczna możliwość stoso­ wania w nauczaniu elementarnym języka polskiego. Sytuacja ta zmie­ niła się gruntownie w latach 1873-1918, kiedy na obszarze całego za­ boru pruskiego podjęto w szkolnictwie akcję germanizacyjną. Wywołało to oburzenie oraz spowodowało ostry protest społeczeństwa polskiego. Grupy szlacheckich demokratów i inteligencji wysunęły wówczas pro­ gram działalności zmierzającej do budzenia i utrwalania świadomości narodowej całego społeczeństwa, w t y m także warstwy chłopskiej . Szkolnictwo wiejskie w zaborze austriackim odbiegało znacznie od systemów szkolnych obowiązujących na obszarach zaboru pruskiego i ro­ syjskiego przede wszystkim ze względu na autonomię polityczną tego kraju. Cechą szczególną szkoły polskiej w Galicji było to, że została wprzęgnięta w służbę ideologii grup szlachecko-konserwatywnych i t y m samym odrywała się od zadań i funkcji społecznych. Będąc w pewnym sensie instytucją zamkniętą, nie wiązała się przez długi okres z ruchami społeczno-narodowymi, a także nie podlegała zmianom dokonującym się pod wpływem intensywnych przemian zachodzących w dziedzinie nau­ k i i techniki. R. Wroczyński stwierdza, że wielkie dyskusje na temat pracy od podstaw, realnego przygotowania do życia, upowszechnienia wiedzy, dźwigania poziomu kultury powszechnej, nowych form kształ­ cenia kobiet — zapalające entuzjastów w Warszawie — obce były przez długi czas zaborowi austriackiemu . Program galicyjskiej szkoły wiejskiej kładł główny nacisk na przy­ swojenie sobie przez ucznia nauki czytania, pisania, a ponadto na stro­ nę praktyczną, przygotowującą go do życia na wsi. Językiem wykłado­ w y m w szkołach wiejskich był polski w Galicji Zachodniej oraz polski lub ruski w Galicji Wschodniej. Słabą stroną szkolnictwa wiejskiego były oddzielne programy, utrudniające młodzieży przepływ do szkół średnich, a także skostniałe typy szkół — 1- i 2-klasowych o czterech oddziałach oraz 3- i 4-klasowych o sześciu oddziałach. Szkoły wyżej zorganizowane 5-, 6- i 7-klasowe przewidziane były dla miast i mia­ steczek przemysłowo-kupieckich. Przy szkołach wiejskich lub małomia­ steczkowych organizowano także od 1895 r. kursy nauki dopełniającej: dla chłopców o charakterze rolniczo-przemysłowym, dla dziewcząt z za­ kresu gospodarstwa domowego. Zadaniem dodatkowym tych kursów było utrwalanie wiedzy zdobytej przez uczniów w trakcie nauki szkol­ nej. Przewidywano ponadto zorganizowanie w każdym powiecie przy­ najmniej jednej szkoły z rozszerzoną nauką rolniczą. 5 6 E M. С h a m с ó w n a, Szkolnictwo i oświata ludowa w dobie porozbiorowej, [w:] Historia chłopów, t. 2, Warszawa 1972, s. 568-587. R. W r o c z y ń s k i , Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i gospodarczym, Łódź 1949, s. 144. 6 �134 MARIA BIERNACKA Cechą szczególną ludowego szkolnictwa galicyjskiego było przede wszystkim to, że ukończenie szkoły ludowej nie dawało szans przejścia do szkół wyższych. Wyrażał się w tym stosunek zachowawczego ziemiaństwa do wsi i spraw oświatowych. Określał to na Sejmie Krajo­ w y m w 1887 r. hr. Jan Stadnicki: „My, którzy dbamy o wychowanie ludu złączonego z nami od wieków, wolimy zakładać skromne ochronki pod kierownictwem prostych sióstr służebniczek, niż mieć u siebie szko­ ły ludowe pospolite, obawiając się trucizny, które one w dzieciach wiej­ skich zaszczepiają" . W końcu X I X w. system galicyjskiego szkolnictwa nastawiony został na walkę z analfabetyzmem, wyrazem czego było znaczne zagęszczenie sieci szkolnictwa ludowego. W roku 1889/1890 było w Galicji 3329 szkół, a w 1900/1901 r. już 4323 — czyli że w ciągu 11 lat liczba ich wzrosła o 994. Dążono ponadto do podnoszenia kwalifikacji nauczycielskich, do wznoszenia nowych budynków szkolnych oraz uruchomiania szkół ist­ niejących tylko formalnie. Mimo że akcja walki z analfabetyzmem na wsi galicyjskiej przyno­ siła duże rezultaty, jednak niezwykle ciężkie warunki, w jakich żyła ówczesna wieś, sprawiały, że w 1900 r. jeszcze 41,3% dzieci nie po­ bierało nauki szkolnej, a 55,2% młodzieży nie uczęszczało na kursy do­ pełniające. Szczególnie wysokie natężenie analfabetyzmu występowało wśród dzieci i młodzieży narodowości ruskiej, co wynikało nie tyle z braku szkół, ile z nierespektowania praw językowych przysługujących tej ludności. Większy analfabetyzm wśród ludności ruskiej miał jeszcze swoje dodatkowe przyczyny w braku szkół parafialnych (które w okre­ sach wcześniejszych rozwijały się tylko przy kościołach rzymsko-katolic­ kich) oraz w małych możliwościach dalszego kształcenia się młodzieży w szkołach średnich. Zmniejszenie się analfabetyzmu wśród ludności polskiej, zwłaszcza młodzieży w wieku 12-21 lat, osiągnięte zostało w dużym stopniu dzięki działalności organizacji oświatowych oraz narastaniu zrozumienia zna­ czenia nauki wśród samej młodzieży. Wyrazem zainteresowania ludno­ ści wiejskiej rozwojem oświaty na przełomie X I X i X X w. było np. samorzutne organizowanie zimowych szkółek na terenach, gdzie najbar­ dziej odczuwano braki w tym zakresie. Tak np. w b. pow. żywieckim, gdzie na 71 gmin wiejskich aż 31 nie posiadało szkół, ludność wiejska utrzymywała własnym kosztem 50 szkółek zimowych, z których korzy­ stało ponad 4000 dzieci. Świadczyło to o narastaniu zasadniczych zmian w postawach chłopów galicyjskich, a zwłaszcza w kształtowaniu się ich stosunku do oświaty . I podobnie jak w zaborze rosyjskim i pruskim, wielką rolę w tych zmianach odegrały na wsi galicyjskiej szkoły ludo7 8 7 8 Tamże, s. 144-145. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 596-599. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 135 we i nauczyciele wiejscy, kształceni od 1871 r. w seminariach nauczy­ cielskich. Oni to właśnie, nauczyciele wiejscy, przyczynili się w znacz­ nym stopniu do powstania drugiego, pozaszkolnego nurtu krzewienia oświaty wśród dorosłych, którego rezultaty zaznaczyły się tak wyraźnie na wielu odcinkach życia wiejskiego. Szkolnictwo wiejskie w Królestwie Polskim z dawniejszym podzia­ łem na szkoły jednoklasowe i dwuklasowe zreformowane zostało w 1864 r. ukazem cara Aleksandra I I , na mocy którego powstały szkoły po­ czątkowo wioskowe i gminne. Szkoły te pozostawały na utrzymaniu samorządów wiejskich, co dotyczyło zarówno nauczycieli, jak i budyn­ ków szkolnych. W zamian za to wieś uzyskała prawo wyboru własnych kandydatów na nauczycieli, którzy byli następnie zatwierdzani przez na­ czelników dyrekcji naukowych. Zróżnicowanie narodowościowe i wyzna­ niowe ludności Królestwa Polskiego stwarzało także podstawy do zakła­ dania szkół mniejszościowych z własnym językiem narodowym. Ten stosunkowo liberalny ukaz carski wydany bezpośrednio po Po­ wstaniu Styczniowym został jednakże podważony przez ustawę z 1885 r. oraz wcześniej jeszcze wydaną instrukcję szkolną. Nowe ustawy i za­ rządzenia wprowadzały w szkołach język rosyjski, znosiły prawo samo­ rządu do wybierania kandydatów na nauczycieli, utrudniały prowadze­ nie religii przez katechetów rzymskokatolickich, co w konsekwencji prowadziło do rusyfikacji szkolnictwa. Proces ten rozpoczął się jeszcze przed 1885 r. — na Podlasiu w 1867 г., w innych zaś miejscowościach w 1870 r. i nieco później . Dodać także należy, że na terenach wschod­ nich Królestwa sieć szkół rządowych nie była jednakowa; gdzie miesz­ kali unici, sieć szkół była gęstsza, gdzie zaś sami Polacy — znacznie rzadsza. W miarę postępującej rusyfikacji szkolnictwa powstawały na terenie miast, później także na wsi, szkoły prywatne o charakterze legalnym. Szkoły te, organizowane w latach siedemdziesiątych sporadycznie, naj­ większy przyrost osiągnęły w ostatnich latach X I X w. Interesujące było także, że w miarę jak spadała frekwencja uczniów w szkołach rządo­ wych, wzrastała ona w prywatnych. Początkowo były to przeważnie szkoły żeńskie, z czasem jednak zamieniały się na koedukacyjne. Na skutek akcji rusyfikacyjnej zaznaczył się również spadek frekwencji uczniów w szkołach wiejskich, zwłaszcza dziewcząt, którym — według zdania rodziców — znajomość języka rosyjskiego nie była potrzebna . Rusyfikatorska polityka władz carskich doprowadziła w rezultacie do powstania tajnego nauczania również na terenie wsi. Akcja ta roz­ poczęta już w siódmym dziesięcioleciu X I X w. miała charakter samo9 10 9 H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu 1864-1904, Warszawa 1967, s. 219-221; S. K o t , Historia 1924, s. 603-606. B r o d o w s k a , op. cit., s. 221-222. 10 w Królestwie Polskim wychowania, Warszawa �136 MARIA BIERNACKA rzutny. H. Brodowska wyróżnia 3 typy tajnych wiejskich szkół: a) „szkół­ k i " organizowane dla dzieci chłopskich przez ich rodziców, b) „szkółki" organizowane przy dworach dla dzieci właścicieli i służby dworskiej, c) „szkółki" parafialne. Jak wynika z badań, młodzież wiejska częściej korzystała z nauki w szkółkach parafialnych, w znikomym natomiast procencie uczęszczała do szkółek przydworskich, co spowodowane było obustronną nieufnością obu warstw społecznych. Skład nauczycieli tajnych szkółek był różnorodny. Jak wykazały badania H. Brodowskiej, wśród ogólnej liczby 334 osób oskarżonych o tajne nauczanie dzieci w latach 1870-1904 na terenie guberni kielec­ kiej, lubelskiej, piotrkowskiej, radomskiej i siedleckiej było 77 kobiet, w tym 24 chłopki (matki wraz z córkami), jedna nauczycielka (wydalo­ na ze szkoły rządowej), a ponadto żony rzemieślników, robotników, oficjalistów dworskich, żołnierzy, podoficerów oraz jedna właścicielka dworu ze swymi córkami. Wśród 257 mężczyzn oskarżonych o nielegal­ ne nauczanie było 104 chłopów (stałych mieszkańców wsi), 96 mężczyzn bez bliższych danych o ich pochodzeniu i przygotowaniu, a także: orga­ niści, żołnierze i podoficerowie rezerwy, oficjaliści dworscy, pisarze gminni, Żydzi (z guberni siedleckiej) oraz pojedynczo występujący — sołtys z synem, wójt, młynarz i były uczestnik Powstania Styczniowe­ go . Materiały pochodzące z innych źródeł, zwłaszcza o charakterze pamiętnikarskim, a także zbierane podczas etnograficznych badań tere­ nowych, niejednokrotnie jeszcze poszerzają ten tak bardzo różnorodny skład tajnych nauczycieli wiejskich tamtego okresu. 11 Można się domyślać, że ruch tajnego nauczania na wsi, będący re­ akcją na carską politykę rusyfikatorską, przyciągał do tej działalności inteligencję, w tym także pochodzenia chłopskiego, wykształconą przede wszystkim w seminariach nauczycielskich. Wychowankowie tych placó­ wek szli do pracy na wieś w celu upowszechniania wśród chłopów oświaty i wychowania w duchu patriotycznym. Poziom nauczania w tajnych szkołach zaboru rosyjskiego był na ogół niski i nie odpowiadał wymogom i potrzebom ówczesnej, budzącej się do nowego życia wsi. W tej sytuacji szkolnictwo ludowe nie było w sta­ nie zapobiec w sposób skuteczny pladze analfabetyzmu, którego roz­ miary były przerażające. Tak np. Joanna Landy-Tołwińska podaje, że na przełomie X I X i X X w. było w Królestwie Polskim 993 000 dzieci w wieku szkolnym, z czego do szkół uczęszczało 177 000, czyli zaledwie 17%. W przededniu rewolucji 1905 r. Królestwo Polskie liczyło ok. 10 milionów ludności, w tym ok. 8 milionów niepiśmiennych. W tym czasie Galicję zamieszkiwało ponad 7 milionów ludności, wśród której znajdo­ wały się przeszło 3 miliony analfabetów . 12 11 Tamże, s. 235. J Landy-Tołwińska, szawa 1961, s. 50-51. 1 2 Analfabetyzm w Polsce i w świecie, War­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 137 Ruch tajnego nauczania był z jednej strony protestem przeciwko rusyfikatorskim zapędom zaborcy, z drugiej zaś wyrazem nowych dą­ żeń i ambicji warstwy chłopskiej,- pragnącej uczyć swe dzieci, a nie­ rzadko także dorosłych. „Ruch ten •— jak pisze H . Brodowska — któ­ rego, niestety, rozmiarów ustalić nie można, wyrażał aspiracje kultural­ ne, świadomość ogólną i narodową chłopów" . Mimo szeregu inicjatyw podejmowanych na terenie Królestwa w sprawie rozwoju szkolnictwa ludowego (oprócz szkółek polskich ist­ niały szkółki litewskie, niemieckie i najbardziej popierane przez władze carskie szkółki rosyjskie, przeznaczone dla ludności unickiej) liczba szkół wprawdzie wzrastała, ale nieproporcjonalnie do przyrostu ludności. Jak wykazują dane statystyczne, w 1879 r. na jedną szkołę początkową przypadało 1993,1 mieszkańców, w 1899 r. — 2679,5, a w początkach X X w. aż 3000 mieszkańców. W rezultacie w 1904 r. na 1000 mieszkań­ ców wsi przypadało zaledwie 32 uczniów, co stawiało Królestwo nie tylko w tyle za zacofaną pod względem oświatowym Galicją, ale także za Rosją europejską i innymi azjatyckimi prowincjami rosyjskiego impe­ rium . 13 14 SZKOLNICTWO ZAWODOWE S. Michalkiewicz omawiając drogi postępu w rolnictwie na obszarze zaboru pruskiego stwierdza, że istotnymi czynnikami tego postępu był rozwój nowoczesnej wiedzy i nauki, a także rozwój teorii racjonalnego gospodarowania, które w drugiej połowie X I X w. przenikały nie tylko do gospodarstw ziemiańskich, ale także chłopskich. Postępowi temu to­ warzyszył wczesny rozwój fachowego piśmiennictwa, szkół zawodowych, a także towarzystw rolniczo-gospodarczych. Już w latach 1836-1845 ks. Borowicz wydawał w Lesznie czasopismo „Przewodnik Rolniczo-Prze­ mysłowy", w Pszczynie na Śląsku zaś wydawano dla chłopów „Tygod­ nik Polski". Ponadto w okresie Wiosny Ludów wychodziły różne pisma przeznaczone dla wsi, m.in. „Dziennik Górnośląski", „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", a także „Przyjaciel Ludu", wydawany w języku pol­ skim. Pisma te miały różny charakter, niektóre z nich, jak np. „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", była reakcyjna i służyła także pruskiej reakcji . Ważną rolę w propagowaniu wiedzy rolniczej odgrywały towarzystwa rolnicze, jak np. Centralne Towarzystwo Gospodarcze. Towarzystwa te jednak do lat sześćdziesiątych X I X w. służyły głównie ziemiaństwu, sprawa gospodarki chłopskiej natomiast „albo nie mieściła się zupełnie w programach i pracy towarzystw, albo była spychana w praktyce na 1S 1 3 1 4 15 B r o d o w s k a , op. cit., s. 264. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 618. Historia chłopów polskich, t. 2, Warszawa 1972, s. 135. �138 MARIA BIERNACKA 16 poślednie miejsce" . Ale już od lat sześćdziesiątych zaczynają krzewić się organizacje chłopskie, które odegrały ważną rolę w propagowaniu nowoczesnej wiedzy rolniczej. Należało do nich Towarzystwo Rolnicze Ziemi Kaszubskiej z siedzibą w Kościerzynie i Towarzystwo w Piasecz­ nie na terenie Pomorza. Towarzystwo w Piasecznie, pisze Michalkiewicz, „cieszyło się szerokim rozgłosem i dzięki dużej przedsiębiorczości kie­ rownictwa zdobyło tak powszechne uznanie, że zjeżdżali tu nawet z od­ ległych okolic Wielkopolski i Galicji". Towarzystwo to było inicjatorem pierwszej w Polsce Spółki Pożyczkowej i Kasy Oszczędności (założo­ nych w 1864 г.), powołało do życia Towarzystwo Gospodyń oraz założy­ ło szkółkę rolniczą. W latach 1867-1869 wydawało pismo „Piast", które było uważane za przewodnik dla innych towarzystw oraz powstających kółek rolniczych . 11 Dalszą niezwykle ważną rolę w rozwoju kształcenia zawodowego chłopów odegrała spółdzielczość oraz kółka rolnicze. Na rozwój tych instytucji poważny wpływ wywarła działalność wybitnych Polaków — zwolenników pracy organicznej, jak Karol Marcinkowski, Dezydery Chłapowski, Karol Libelt, Maksymilian Jackowski oraz ks. Piotr Wa­ wrzyniak. Do propagowania spółdzielczości przyczyniała się również prasa. Spółdzielczość była zróżnicowana, z powodu licznych form naj­ większym uznaniem cieszyły się oszczędnościowo-pożyczkowe spółdziel­ nie rolnicze, spółdzielnie spożywców (tzw. konsumy) oraz spółdzielnie budowlano-mieszkaniowe. W okresie wzmagającego się nacisku germanizacyjnego (1885-1914) ludność polska podjęła walkę samoobronną, działając na wszystkich polach życia społecznego. Powstają wówczas takie instytucje, jak Bank Włościański, spółki parcelacyjne, spółki dre­ narskie, spółdzielnie chłopskie „Rolnik". Doniosłą rolę w rozwoju wsi zaboru pruskiego odegrały także kółka rolnicze, które działały przez długi okres (pierwsze powstało w 1866 r. z inicjatywy chłopa Dionizego Stasiaka w Dolsku — w Wielkopolsce) bez formalnego związku, jedynie na podstawie jednakowych statutów, podobnych metod pracy oraz patronatu jednej osoby, która wywodziła się zawsze ze środowiska ziemiańskiego (chłopów dopuszczano do preze­ sur w powiatach). Dopiero w 1911 r. utworzony został Związek Kółek Rolniczych, a jego organem prasowym stał się „Poradnik Gospodarski" wydawany od 1889 r. Działalność kółek rolniczych była według Michalkiewicza dość jedno­ stronna i ograniczała się wyłącznie do gospodarzy, nie obejmowała swym zasięgiem całej wsi. „Szerzyła ideał chłopa patrioty, w myś] zawołania Krasińskiego «z polską szlachtą polski lud,,. Obok w y k ł a d ó w ziemian i księży, ale pod ich patronatem, w y s t ę p o w a l i też z referatami chłopi. I oni jednak przemawiali w duchu solidary16 17 Tamże, Tamże, s. 139. s. 140. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 139 stycznym [...] Mimo swego konserwatyzmu, narzuconego przez patriotów i zbyt jednostronnej działalności, ograniczonej do w ą s k o pojętej pracy o ś w i a t o w o - z a w o d o wej, kółka odgrywały istotną rolę w życiu wsi, były bowiem niejednokrotnie pio­ nierami postępu i nowoczesnego rolnictwa. Właśnie dzięki temu szerzyło się czy­ telnictwo popularnych broszur typu podręcznikowego oraz czasopism zawodowych, a niekiedy, zwłaszcza pod koniec X I X w., także politycznych czasopism. Kółka rol­ nicze miały tu zresztą sprzymierzeńca w postaci Towarzystwa Czytelni Ludo­ wych [...] Z narodowego punktu widzenia — kończy swoje na ten temat rozważa­ nia Michalkiewicz — nieobojętne było również to, że kółka rolnicze przyczyniały się do podnoszenia świadomości narodowej, co było istotne z uwagi na politykę germanizacyjną" . 18 Słaby rozwój wiedzy rolniczej w zaborze austriackim uwarunkowa­ ny był przede wszystkim niskim poziomem wiedzy ogólnej. Wiedza rol­ nicza, jak pisze S. Inglot, dostosowana była do potrzeb klasy obszarniczej i miała głównie na celu „ulepszenie form gospodarowania w rol­ nictwie i zwiększenie dochodów z folwarku przez umiejętniejszą eks­ ploatację siły roboczej i taki charakter zachowała też nadal po wejściu w okres kapitalizmu. Z trudem i powoli torowała sobie drogę od dru­ giej połowy X I X w. szersza akcja oświatowo-rolnicza biorąca pod uwa­ gę również interesy chłopów" . Zmiany te następowały powoli, a do ich powstania przyczyniła się w znacznym stopniu działalność samych chłopów zorganizowanych w Stronnictwie Ludowym. Działające towarzystwa — Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie we Lwowie i Krakowskie Towarzystwo Rolnicze prowadziły trzy głów­ ne i różnorodne akcje: krzewienie wiedzy rolniczej, działalność politycz­ no-ekonomiczną oraz administracyjno-agrarną. W ramach krzewienia wiedzy rolniczej zakładano wzorcowe gospodarstwa, urządzano odczyty i posiedzenia naukowe, ustalano stypendia dla uczącej się młodzieży, prowadzono kursy dokształcające, wprowadzano nawozy sztuczne, or­ ganizowano wystawy płodów rolnych, inwentarza żywego, najnowszych maszyn i narzędzi rolniczych, a także zakładano szkoły rolnicze. Dzia­ łalność tych towarzystw nabrała większego znaczenia dla chłopów po roku 1867, kiedy następowała ich decentralizacja i powstały towarzy­ stwa prowincjonalne, okręgowe i powiatowe. W okresie autonomii część zadań towarzystw przejął Wydział Krajowy. Obok galicyjskich kółek rolniczych, które miały na celu szerzenie wiedzy rolniczej, powstawały także towarzystwa o charakterze specjalistycznym, jak: leśne, ogrod­ nicze, pszczelarskie, rybackie, łowieckie i inne — pracujące w intere­ sie zrzeszonych w nim członków. 19 Od drugiej połowy X I X w. rozwija się także szkolnictwo rolnicze na poziomie średnim (Czernichów, 1856 r.) i wyższym (Dublany, 1878 r. oraz Studium Rolnicze w Uniwersytecie Jagiellońskim, 1890 г.), a na­ stępnie także zawodowe szkoły rolnicze dla chłopów (Horodenka i Ja18 19 Tamże, Tamże, s. 147. s. 273. �140 MARIA BIERNACKA gielnica, 1885 г.; Kobernice, 1886 r.; Bereźnica, 1896 r.; Suchodół, 1898 г., i Miłocin, 1906 г.). Uczniowie niższych szkół rolniczych rzadko jed­ nak wracali na swe gospodarstwa (11%> w latach 1887-1908), gdyż reszta zatrudniała się przeważnie w charakterze niższych oficjalistów folwarcz­ nych. S. Inglot stwierdza nawet, że w szerzeniu oświaty rolniczej wśród chłopów większe znaczenie miały szkoły zimowe i kursy dopełniające aniżeli szkoły zawodowe. Szkoły takie prowadzili nauczyciele. W okresie zimowym (od listopada do marca) wykładali teorię rolnictwa, a w okre­ sie letnim odwiedzali gospodarstwa uczniów, służąc im swą radą i wska­ zówkami. Szkoły takie działały w Niewiarowie (b. pow. Wieliczka), Lubczy (b. pow. Pilzno), w Dulczówce i Tęgoborzy (b. pow. Nowy Sącz). Istniały ponadto kursy dopełniające przy szkołach ludowych, gdzie 15letni uczniowie przez 3 lata szkolne słuchali wykładów nauczycieli (10 godzin tygodniowo) i równocześnie latem prowadzili praktyki w ogród­ kach przyszkolnych. Zapotrzebowanie na nauczycieli przygotowanych zawodowo do zajęć w szkołach rolniczych zimowych i dopełniających .spowodowało, że od 1890 r. przedmiot rolnictwa wprowadzono do pro­ gramów seminariów nauczycielskich. Kółka rolnicze zatrudniały także nauczycieli wędrownych, którzy — jak pisze S. Inglot — wygłaszali w terenie referaty fachowe i w ten sposób kształcili najszersze rzesze rolników. Oprócz wymienionych szkół rolniczych były jeszcze szkoły specjali­ styczne: ogrodnictwa, sadownictwa, gorzelnictwa, uprawy lnu, chmielarstwa oraz gospodarstwa domowego. Najstarsza taka szkoła w Polsce "ostała założona w 1898 r. w Gorliczynie koło Przeworska przez łańcucko-przeworską radę powiatową, na wniosek znanego działacza spo­ łecznego i posła na sejm galicyjski z ramienia Stronnictwa Ludowego — Bolesława Żardeckiego. Szkoła już w 1900 r. przeniesiona została do wsi Albigowa w byłym pow. Ł a ń c u t . W kształceniu zawodowym na terenie Królestwa Polskiego główną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze. Pierwsza szkoła rolnicza dla młodzie­ ży męskiej została zorganizowana w 1900 r. w Otrębusach koło War­ szawy pod nazwą „Farmy Ogrodniczej w Pszczelinie". Inicjatorką i pierwszą kierowniczką tej szkoły z ramienia Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego była Jadwiga Dziubińska, wychowanka szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej, znana już ze swej poprzedniej działalności patrio­ tycznej i oświatowej w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz prawie dwuletniego pobytu na wsi kieleckiej, gdzie prowadziła tajną szkółkę dla dzieci i dorosłych. Bezpośrednia znajomość warunków i potrzeb ży­ cia polskiej wsi, żarliwa i szeroka działalność w Polskim Związku L u ­ dowym, w kółkach rolniczych im. Staszica, w czasopiśmie „Zaranie", 20 20 Tamże, . 272-276; S. I n g l o t , Zarys rozwoju Żeńskiej Szkoły w Albigowej (1896-1958), Przemyśl 1958; por. także T. T u r k o w s k i , ludowych szkół rolniczych, „Wieś i Państwo", nr 3: 1946, s. 186-195. s Rolniczej Początki �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 141 wreszcie wyjazdy za granicę do Czechosłowacji, Niemiec, Belgii, Danii i Szwecji, pozwoliły Dziubińskiej wypracować taką koncepcję szkoły rolniczej, której cele i metody pedagogiczne znalazły swe przedłużenie w szkolnictwie rolniczym Polski niepodległej, a nawet w innych zbliżo­ nych placówkach wychowania, jakimi były później uniwersytety ludo­ we oraz szkoły spółdzielcze. Odwołując się do ideałów wychowawczych zawartych we wskaza­ niach Komisji Edukacji Narodowej Dziubińska żądała reformy całego szkolnictwa w kierunku powszechności i ujednolicenia. Według niej za­ daniem szkoły „jest tworzyć ludzi myślących, zdrowych, zdolnych do samodzielnego kształcenia się, podawać -wiedzę praktyczną, którą w ży­ ciu stosować można". Aby panowała zgodność pomiędzy zasadami gło­ szonymi przez nauczających a ich postępowaniem: „Należy stworzyć w do­ mu i w szkole otoczenie szlachetne, czyste, by tchnienie jego przeni­ kało do duszy dziecka, tłumiło złe instynkty". Szczególne zadanie stawiała szkołom rolniczym, które jej zdaniem pow inny „oświecić umysły wszystkich, wyrwać z dziedziny przesądów, dać ile można, szeroki światopogląd, rozbudować bogactwo uśpione, po­ czucie piękna, prawdy, sprawiedliwości [...] wyrobić samokrytykę oraz duszę pańszczyźnianą w miarę możliwości przeobrazić, dając jej poczu­ cie własnej siły i godności". Ponadto winny one „nauczyć pracować owocnie, zapoznając z poszczególnymi dziedzinami gospodarstwa i prze­ mysłu ludowego praktycznie i teoretycznie. Dać to, czego nie dała szko­ ła elementarna w sposób odpowiedni dla dorosłych". Funkcje te miały spełniać zajęcia praktyczne, które w szkołach dla chłopców obejmowały uprawę roli, ogrodnictwo, pszczelarstwo, koszykarstwo i hodowlę, a w szkołach dla dziewcząt zajęcia ze wszystkich dziedzin gospodarstwa domowego . Ten szeroki program nauczania, jaki zakładała Dziubińska, nie mógł być w całej pełni realizowany przede wszystkim ze względu na słabe przygotowanie kandydatów, którzy w większości swej byli półanalfa­ betami. Mimo to szkoła J. Dziubińskiej „wbrew swej nazwie" — jak pisze M . Chamcówna — dawała wychowankom nie tylko wiedzę fa­ chową, ale wykształcenie ogólne, zachęcała ich do samouctwa, przygo­ towywała do aktywnej działalności na polu gospodarczym, społecznym i narodowym" . Było to możliwe dzięki temu, że Dziubińska dążąc do tego, by szkoła rolnicza wychowywała ludzi oświeconych, kulturalnych i uspołecznionych, odcięła się od różnych utopijnych koncepcji i stwo­ rzyła typ szkoły dopasowany do aktualnych i przyszłościowych potrzeb wsi. Program ten był stale zresztą udoskonalany. Zmuszona do opuszczenia szkoły rolniczej w Pszczelinie Dziubińska T 21 22 2 1 Z. K m i e c i k , Ruch oświaty na wsi t;:awa 19(53, s. 108-110. C h a m c ó w n a , op. cii., s. 625. s 2 Królestwa Polskiego 1905-1914, W a r - �142 MARIA BIERNACKA nie załamała się, lecz w 1904 r. zorganizowała szkołę rolniczą dla dziew­ cząt w Kruszynku koło Włocławka. Cele ogólne szkoły były podobne jak w Pszczelinie. Zakres zajęć obejmował natomiast najbardziej sze­ roko pojęte prowadzenie gospodarstwa domowego, a więc ogrodnictwo, pszczelarstwo, hodowlę drobiu i trzody chlewnej, krawiectwo, tkactwo oraz hafciarstwo. Gospodarstwo rolne szkoły ułatwiało prowadzenie za­ jęć praktycznych, podczas których uczennice sprawdzały wiedzę zdo­ bywaną podczas lekcji. Dziewczęta uzupełniały ponadto swe wykształcenie w zakresie szko­ ły elementarnej ucząc się czytania, pisania, rachunków, historii Polski, geografii trzech zaborów, a także botaniki, chemii, fizyki, anatomii, f i ­ zjologii człowieka i roślin, lecznictwa i higieny oraz weterynarii. Do programu zajęć szkolnych należała również ścisła współpraca z okolicznymi wsiami, organizowanie wystaw gospodarstwa domowego, wycieczek krajowych i zagranicznych (np. w 1909 r. do Czech). Ponadto przy szkole była ochronka dla dzieci, w której uczennice pod kierun­ kiem swych nauczycielek przyspasabiały się do prowadzenia takich pla­ cówek w swoich wsiach. Zespół nauczający w szkołach rolniczych liczył na ogół wraz z kie­ rowniczką ok. 5 osób. Zakładano, że winien to być zespół odznaczający się dużym doświadczeniem pedagogicznym, ideowością i żarliwością spo­ łeczną. Zorganizowanie takiego zespołu było możliwe dzięki nastrojom panującym wówczas wśród ideowej i patriotycznej inteligencji, w tym także nauczycieli. Pod kierunkiem tak utalentowanej kierowniczki, jaką była J. Dziubińska, zespół osiągał sukcesy wychowawcze, nie notowane w innych tego typu szkołach . Zespoły uczniowskie jednorocznych szkół rolniczych liczyły zwykle po kilkadziesiąt osób. Zainteresowanie szko­ łami stale wzrastało, ponieważ ich wychowankowie zaznaczali się w swoich środowiskach w sposób wybitnie dodatni. Do propagowania tego postępowego szkolnictwa rolniczego przyczy­ niała się postępowa prasa ludowa, a zwłaszcza czasopismo „Zaranie", z którym Dziubińska i jej środowisko najściślej współpracowało. W krótkim czasie na podobieństwo tych szkół powstają nowe: męska w Sokołówku koło Ciechanowa (1905 г.), żeńska w Gołotczyźnie (1909 r.) i męska w Bratnem (1913 r.) — również w Ciechanowskiem. W 1913 r. szkołę rolniczą dla dziewcząt wiejskich organizuje w Krasieninie koło Lublina wybitna działaczka ludowa i oświatowa Irena Kosmowska — ówczesna współredaktorka „Zarania" i działaczka Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Staszica. Na uwagę zasługuje to, że wszystkie ówczesne szkoły rolnicze po­ wstawały i utrzymywały się z prywatnych dotacji ludzi „zarażonych" 23 " K m i e c i k , op. cit., s. U l ; Por. Pamięć Dziubińskiej i wybór jej przemówień, artykułów, boru. Wspomnienia o Jadwidze listów, Warszawa 1968. �OŠWSA1A A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 143 ideą służby społecznej dla wsi i kraju. Przykładem jest Szkoła w K r u szynku, która powstała z inicjatywy Maksymiliana Malinowskiego. Za­ budowania oraz ogród ofiarowała szkole Irena Hackowa — koleżanka Jadwigi Dziubińskiej, natomiast Janina Blochowa przeznaczyła 300 rubli na jej uruchomienie. Prezes Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludo­ wego zobowiązał się udzielać szkole 1200 rubli rocznego zasiłku. Inicjatorem szkoły rolniczej w Bratnem był Aleksander Świętochow­ ski, który przeznaczył na ten cel fundusz zebrany podczas swojego j u ­ bileuszu z okazji 25-lecia pracy. Realizację projektu ułatwiła Aleksandra Bąkowska ofiarowując szkole 58 morgów ziemi wraz z sadem i polet­ kami doświadczalnymi. Do powstania szkoły w Sokołówku przyczynił się lekarz ciechanow­ ski Franciszek Rajkowski, kurator fundacji Tomasza Klonowskiego, któ­ ry przeznaczył część swego majątku na kształcenie synów chłopskich. Rajkowski w porozumieniu z Dziubińską zawarł umowę z Towarzy­ stwem Kółek Rolniczych im. Staszica i w ten sposób szkoła otrzymała roczną dotację w wysokości 500 rubli. Szkoła w Krasieninie ufundowana została przez Irenę Kosmowską, która za własne pieniądze zakupiła resztówkę pofolwarczną. Bliscy współpracownicy „Zarania" i ruchu zaraniarskiego przyczynili się do wyposażenia szkoły w odpowiednie urządzenia. Oczywiście wszyscy ini­ cjatorzy i fundatorzy interesowali się żywo losem swych szkół, zawsze gotowi nieść im swą pomoc. Trybuną szkół rolniczych było przede wszystkim „Zaranie", na ła­ mach którego omawiano żywotne problemy dotyczące losu wychowan­ ków, a zwłaszcza zadań, jakie przed nimi postawiła szkoła: „Uczniowie i uczennice ich, zaczerpnąwszy trochę światła, powinni zostawać po wsiach, pomiędzy swymi, i tam siać ziarno oświaty, jakie z owych szkół wynieśli". Ideę współpracy z młodzieżą szkół rolniczych i w ogóle z młodzieżą wiejską przejęło później pismo „Drużyna", zorganizowane przez młodych działaczy oświatowych pochodzenia chłopskiego: Alek­ sandra Bogusławskiego, Adama Chętnika i Antoniego Piątkowskiego. Redaktorem pisma została działaczka oświatowa Rozalia Brzezińska, a jej zastępcą Adam Chętnik. Pismo to „budziło" młodzież wiejską i wiązało ją — podobnie jak „Zaranie" i jego dodatek „Świt — Młodzi idą" — z rodzącym się ruchem ludowym. „Tam, gdzie był «pszczeliшак», «kruszynianka», «sokołowiak» były zarazem podatne warunki na istnienie różnorodnych form pracy społeczno-oświatowej i kulturalnej, a także politycznej — niepodległościowej", pisał organizator młodzieży wiejskiej Józef Niecko . Wychowankowie szkół rolniczych oraz młodzież wiejska pozostająca w kręgach czytelniczych „Zarania" i „Drużyny" stawali się także orga24 Cyt. za K m i e c i k , op. cit., s. 122. �144 MARIA BIERNACKA nizatorami kółek rolniczych im. Staszica. Kółka te prowadziły intensyw­ ne kształcenie w zakresie gospodarstwa wiejskiego, m.in. poprzez róż­ nego rodzaju kursy, wycieczki, prowadzenie poletek doświadczalnych. Działalność ta napotykała jednak duże trudności ze strony ziemiaństwa i kleru, zwalczających emancypacyjny ruch zaraniarski. Ziemiaństwo dla utrwalenia swych wpływów na wsi przystąpiło do utworzenia przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym Wydziału Kółek Rolniczych, co miało stanowić przeciwwagę dla działalności kółek staszicowskich. Okrę­ gowe Towarzystwo Rolnicze zatrudniające specjalnych instruktorów r o l ­ nych prowadziły prace doświadczalne w gospodarstwach chłopskich, kształciło swych członków na „ruchomym" uniwersytecie ludowym, którego zajęcia odbywały się kolejno w różnych miejscowościach, a po­ nadto zorganizowało dwie szkoły rolnicze (męską w Nałęczowie i żeńską w Mirosławicach), które miały stanowić konkurencję dla zaraniarskich .szkół rolniczych. P O Z A S Z K O L N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA STOWARZYSZENIA Odmienność treści, form i metod pracy oświatowej w poszczególnych zaborach uwarunkowana była przede wszystkim inną sytuacją społeczno-ekonomiczną i prawną. R. Wroczyński analizując programy oświato­ we polskich pozytywistów na tle społecznym i gospodarczym zwracał uwagę, że „w polskiej rzeczywistości społeczno-oświatowej przewaga rea­ liów w dziedzinie oświaty i wychowania miała swój specjalny charak­ ter. Wyraziło się w niej nie tyle nawiązywanie do potrzeb cywilizacji przemysłowej, co troska o własne społeczeństwo, chęć likwidowania je­ go rozwojowych anomalii oraz znalezienie realnej drogi działania w wa­ runkach ucisku narodowego. Warunki oświaty powodowały, iż fala rea­ lizmu zwróciła się raczej ku życiu niż ku szkole, wiązała się z przy­ sposabianiem do zawodów technicznych i handlowych. Zagadnienie współudziału treści realnych i filozoficznych w programach szkolnych, wyłączone spod dyskusji i wpływu społeczeństwa w dwu dzielnicach, nie mogło mieć tej żywotności, co gdzie indziej" . Owa „troska o wła­ sne społeczeństwo" i „chęć likwidowania jego rozwojowych anomalii", a także poszukiwanie „realnej drogi działania w warunkach ucisku na­ rodowego" spowodowały, że działalność oświatowa i kulturalna na w s i polskiej popłynęła szerokim nurtem pozaszkolnym. Formy jej i treści były różne dla poszczególnych dzielnic naszego kraju. 25 W zaborze pruskim cechą szczególną działalności oświatowej był jej 2 5 W roczyński, op. cit., s. 105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 145 gospodarczy charakter, wielka ostrożność i rozwaga w metodach dzia­ łania oraz izolacja od ogólnopolskich nurtów i wpływów. Ucisk narodo­ wy powodował, że w działalności gospodarczej i oświatowej jednoczyły się wszystkie grupy społeczne: lud, drobnomieszczaństwo, szlachta oraz duchowieństwo katolickie. W pracy tej korzystano przede wszystkim z możliwości działania legalnego. Na łamach „Dziennika Poznańskiego" ukazywały się artykuły w sprawie szkolnictwa, pisowni polskiej, wybo­ rów, stowarzyszeń oświatowych, redaktor „Orędownika" zaś R. Szymań­ ski korzystając z ustawowych prawnień urządzał od 1872 r. wiece l u ­ dowe, które stanowiły jedną z form działalności polityczno-społecznej i oświatowej. O ile jednak praca na polu gospodarczym prowadzona być mogła bez większych przeszkód, to działalność stowarzyszeń oświatowych napoty­ kała poważne trudności, zwłaszcza w okresie tzw. walki kulturalnej. W zaborze pruskim działały następujące stowarzyszenia: 1) Towarzystwo ku Popieraniu Moralnych Interesów Ludności Polskiej (założone w 1869 r. w Toruniu), które w programie swym zakładało podnoszenie oświaty i obyczajowości wśród Polaków, wpływanie na opinię publiczną poprzez prasę polską i niemiecką oraz staranie o równouprawnienie ludności polskiej w całym państwie; 2) Towarzystwo Oświaty Ludowej (powstałe w 1872 г.), celem którego było zakładanie bibliotek, popieranie wydaw­ nictw i pism ludowych, rozpowszechnianie książek, pism i obrazków oraz zakładanie ochronek. Liberalny charakter tego Towarzystwa powo­ dował, że było ono zwalczane przez władze niemieckie. W 1879 r. zo­ stało rozwiązane z racji organizowania wieców w obronie języka pol­ skiego w szkole; 3) Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL — powstałe W 1880 г.), mające na celu wychowanie religijne ludu poprzez czytanie książek polskich oraz zakładanie bibliotek ludowych. Działalnością swą objęło ono cały zabór pruski i wychodźstwo polskie w Niemczech. To­ warzystwo Czytelni Ludowych, które zwłaszcza w pierwszym okresie działalności narażone było na szykany ze strony władz pruskich, prze­ trwało do czasów odzyskania niepodległości. Przed 1914 r. dorobek TCL wynosił: 1032 bibliotek w Wielkopolsce, 157 na Śląsku, 342 na Pomorzu i Prusach Wschodnich oraz 131 na wychodźstwie. Biblioteki te były utrzymywane z dobrowolnych składek i darów społeczeństwa. 1 TCL przeniknięte było duchem solidaryzmu społecznego, w okresie późniejszym opanowane nawet zostało przez Narodową Demokrację. Odegrało ono wielką rolę w zakresie krzewienia czytelnictwa i rozbu­ dzania świadomości narodowej Polaków. J. Molenda analizując czynni­ k i sprzyjające kształtowaniu się ruchów politycznych na wsi wszystkich zaborów stwierdza, że wobec niemożliwości szerszego rozwoju prac polityczno-parlamentarnych w zaborze pruskim — działalność stronnictw sprowadzała się w większym stopniu, aniżeli np. w Galicji, do wyda­ wania czasopism oraz udziału w organizacjach społeczno-gospodarczych 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �116 MAKIA BIERNACKA i kulturalno-oświatowych. Krytyczny stosunek społeczeństwa wielko­ polskiego do ugodowej polityki miejscowych konserwatystów spowodo­ wał, że dominującą pozycję uzyskała Narodowa Demokracja, która bro­ niąc polskości i prawa do utrzymania ziemi zapewniła sobie także kon­ trolę nad ekonomiczno-społecznymi i kulturalno-oświatowymi organiza­ cjami masowymi chłopów. Organizacje te walcząc z germanizacją przy­ czyniały się do wzrostu świadomości politycznej i narodowej chłopów, do ochrony polskości tych ziem oraz do wzrostu kultury gospodarowa­ nia. Na ogólnym tle specyficznych stosunków społeczno-gospodarczych, narodowych i politycznych zrodziła się tam również idea solidaryzmu społecznego, który łączył wszystkie warstwy i klasy na gruncie walki /. germanizacją i w obronie polskiego stanu posiadania . Wiek X I X oraz przełom ostatnich stuleci zaznaczył się w życiu ziem polskich wchodzących w skład zaboru austriackiego poważnym osiągnię­ ciem w zakresie oświaty i kultury. Spośród ośrodków miejskich na czo­ ło wybijają się dwa najważniejsze centra życia umysłowego — L w ó w i Kraków. We Lwowie, który po pierwszym rozbiorze był siedzibą władz austriackich „Królestwa Galicji i Lodomerii" oraz sejmu stano­ wego, głównym ośrodkiem życia umysłowego stał się uniwersytet Jana Kazimierza. Po repolonizacji w 1871 r. (istniał od 1783 r.) Uniwersytet ten awansował do czołowych uczelni europejskich. Drugim ośrodkiem życia naukowego i kulturalnego był Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ufundowany w 1817 r. przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, wiel­ kiego znawcy, miłośnika i kolekcjonera słowa pisanego. Zadaniem tej placówki było gromadzenie materiałów rękopiśmienniczych i drukowa­ nych dotyczących Polski, a t y m samym stworzenie warsztatu nauko­ wego dla potrzeb polskich uczonych. Zakład prowadził także prace w y ­ dawnicze, a ponadto stworzył wielką bibliotekę, która odegrała ważną rolę w życiu narodu polskiego. Oprócz biblioteki Ossolińskich działały tam jeszcze i inne poważne ośrodki biblioteczne. 26 W mieście t y m istniały także wówczas duże możliwości stowarzy­ szania się, czego dowodem jest to, że w roku 1884 funkcjonowało tam 196 stowarzyszeń. Najważniejsze z nich to Towarzystwo Historyczne ze swym organem „Kwartalnikiem Historycznym", Towarzystwo Lite­ rackie im. A. Mickiewicza, które po przeorganizowaniu się objęło swą działalnością całą literaturę polską i swój organ „Pamiętnik Towarzy­ stwa Literackiego im. A. Mickiewicza" przemianowało na „Pamiętnik Literacki". Ponadto rozwijało się bardzo bujnie czasopiśmiennictwo — w 1884 r. ukazywało się we Lwowie 59 czasopism polskich i 10 „rusińskich". Działało tam także wielu naukowców i pisarzy. Szczególną rolę 26 Tamże, s. 144; C h a m c ó w n a , op. cit., s. 568-583; J . M o l e n d a , ruch polityczny od przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] chłopów polskich, t. 2, s. 464-465. Chłopski Historia �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 147 WIEJSKIEJ spełniło „modernistyczne" środowisko literackie, w którym działali tej miary pisarze, co Jan Kasprowicz, Karol Irzykowski, Stanisław Brzo­ zowski, Aleksander Fredro, Walerian Łoziński, Iwan Franko oraz wielu innych. Drugim z kolei ośrodkiem życia umysłowego w Galicji był Kraków. Jego rola w X I X w. była jednak znacznie mniejsza, zwłaszcza po re­ wolucji 1846 г., która spowodowała włączenie „republiki krakowskiej" z powrotem do Austrii. Pod koniec X I X w. miasto zaczęło się podnosić 7. upadku przede wszystkim dzięki działalności Uniwersytetu, który po­ siadał stare tradycje i utrzymał język wykładowy polski. Obok Uniwer­ sytetu zaczęła także działać Akademia Umiejętności, która wkrótce uzys­ kała naczelną pozycję w nauce polskiej zarówno w okresie zaborów, jak i w Polsce niepodległej okresu międzywojennego. Szczególna rola przypadła literackiemu środowisku Krakowa z prze­ łomu X I X i X X w., które stworzyło nowe formy ekspresji artystycznej, nowy styl życia i w ogromnym stopniu zainteresowania swe zwróciło także w kierunku wsi i jej kultury — co znalazło m.in. wyraz w We­ selu Stanisława Wyspiańskigo. Tak więc w ostatnich dziesięcioleciach bytu pod zaborami Kraków odzyskał swoje dawne znaczenie. Janina Kulczycka-Saloni analizując życie literackie i kulturalne Po­ laków w X I X w. wskazuje na najważniejsze czynniki, które spełniały rolę integrującą na obszarze wszystkich ziem polskich. Do pierwszych zalicza ogólną postawę inteligencji polskiej, „która w gruncie rzeczy nigdy nie przyjęła do wiadomości faktu rozbiorów i traktowała granice zaborów jako swego rodzaju utrudnienie techniczne w kontaktach oso­ bistych i literackich". Działacze literatury i prasy polskiej pisali dla „całego audytorium polskiego, do wszystkich Polaków bez względu na ich przynależność państwową i miejsce zamieszkania" . Na tym tle w y ­ rastał kult języka polskiego „jako podstawowego czynnika więzi narodo­ wej, troska o jego poprawność, o jego kulturę, postawa obronna wobec destrukcyjnych wpływów obcojęzycznego środowiska" — o czym świad­ czy literatura, która w świetle negatywnym ukazuje postaci ludzi, któ­ rzy zobojętnieli narodowo lub się wynarodowili . Wielką rolę w integracji Polaków spełniała także prasa. Publicyści i dziennikarze pisali bowiem artykuły przeznaczone dla całego „audyto­ rium polskiego" bez względu na przynależność państwową i miejsce zamieszkania. Społeczeństwo polskie było nie tylko informowane o losie Polaków rozrzuconych po świecie, ale także „pociągane do świadczeń na rzecz rodaków bardziej zagrożonych czy bardziej nieszczęśliwych (na przykład akcje na powodzian, na głodujących na Śląsku Polaków orga­ nizowane przez prasę warszawską), a także na instytucje i działanie 27 28 2 7 J. K u l c z y c k a - S a l o n i , Polska XIX wieku, s. 505-506. Tamże, s. 506. 28 Geografia literacka Polski pod zaborami, [w.] �148 MARIA BIERNACKA 0 znaczeniu narodowym, takie jak Kasa im. Mianowskiego, Akademia Umiejętności, przedsięwzięcia wydawnicze" . Dalsze czynniki integracji to instytucje przekraczające granice za­ borów w sensie rozumienia i reprezentowania interesów ogólnonarodo­ wych, jak np. Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Akademia Umiejętności w Krakowie. Ponadto zadania integracyjne spełniały róż­ nego rodzaju instytucje o charakterze ogólnonarodowym. Przodował pod^ tym względem właśnie Kraków, gdzie uroczystości jubileuszowe oraz pogrzeby sławnych ludzi organizowane były na skalę ogólnopolską. Po­ dobną rolę pełniły różne zjazdy naukowe, a zwłaszcza historyków, od­ bywające się przeważnie we Lwowie. Niemniej ważny czynnik integru­ jący stanowili pisarze polscy, którzy utrzymywali ze sobą ścisłe kon­ takty literackie i osobiste, a także zmieniali często miejsce swego za­ mieszkania, przenosząc się z jednego zaboru do drugiego . Działalność oświatową na wsi galicyjskiej rozpatrywać należy w kon­ tekście jej autonomii politycznej oraz decydujących wpływów zacho­ wawczych ugrupowań szlachecko-ziemiańskich. R. Wroczyński stwier­ dza, że inny był niż w pozostałych zaborach charakter akcji oświato­ wej. O ile bowiem w Kongresówce i w Poznańskiem działalność oświa­ towa kompensowała brak szkół, o tyle w Galicji przeciwdziałała ducho­ w i szkoły ludowej, wychowującej masy w poczuciu kastowej odrębności 1 różnicy stanowej. Nasilenie tej akcji przypadło na czasy późniejsze, pozytywistyczne. Ruch, jaki się rozpoczął w Galicji około sprawy oś­ wiaty pozaszkolnej w końcu wieku, wiązał się z przemianami i kierun­ kami przeciwstawiającymi się ideologii pozytywistycznej . Wyrazem działalności oświatowej prowadzonej przez koła zachowaw­ cze na terenie Galicji było Towarzystwo Szerzenia Oświaty po Wsiach założone w latach siedemdziesiątych X I X w. przez Adama Potockiego, w celu organizowania szkół ludowych oraz Towarzystwo Przyjaciół Oświaty Ludowej (1883 г.), które prowadziło wykłady niedzielne, zakła­ dało biblioteki, a także ułatwiało młodzieży szkół ludowych dostęp do szkół rzemieślniczych. Od 1891 r. akcję organizowania czytelni i wypo­ życzalni książek prowadziło także Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz Uniwersytet Ludowy im. A. Mickiewicza w Krakowie. Warto podkreślić, że równolegle do działalności oświatowej i poli­ tycznej rozwijał się również na wsi galicyjskiej amatorski ruch teatral­ ny, organizowany najpierw pod patronatem Towarzystwa Kółek Rol­ niczych, a następnie w ramach Związku Teatrów i Chórów Włościań­ skich. O ile w Galicji istniała możliwość działania w legalnych instytu­ cjach i organizacjach oświatowych, to w Królestwie Polskim możliwości 29 30 31 29 80 3 1 Tamże, s. 506. Tamże, s. 507-508. W r o c z y ń s k i , op. cit., s. 149. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 149 te były bardzo ograniczone i z tych właśnie względów czasopisma i książki pełniły tam często rolę nieistniejących instytucji. W takich warunkach musiały być podejmowane dość wcześnie próby działalności konspiracyjnej. Prace oświatowe prowadzone więc były z reguły w ra­ mach działalności instytucji gospodarczych, przemysłowych oraz filan­ tropijnych. Jedną z najpoważniejszych form działalności oświatowej w Króle­ stwie było organizowanie tajnych szkółek. Początkowo była to akcja samorzutna, później wsparta została przez działanie wybitnych jedno­ stek z grona postępowej inteligencji powołującej do tego celu dorywczo odpowiednie stowarzyszenia. Spośród instytucji, które podjęły w Króle­ stwie walkę z istniejącym stanem rzeczy na wsi, -.należy wymienić: To­ warzystwo Oświaty Narodowej, Koło Oświaty Ludowej, Kobiece Koło Oświaty Ludowej oraz Towarzystwo Tajnego Nauczania. Powstałe w 1875 r. w środowisku studentów warszawskich Towarzystwo Oświaty Narodowej było organizacją tajną, która przetrwała tylko dwa lata. Celem Towarzystwa było upowszechnianie wśród chłopów czytelnictwa, poprzez rozpowszechnianie książek z dziedziny historii, krajoznawstwa, higieny, rolnictwa i literatury pięknej. W tym celu odbywali TON-owcy wycieczki po kraju, nawiązywali kontakty z chłopami, dostarczając im odpowiednią literaturę. Po rozgromieniu Towarzystwa przez władze carskie niektórzy jego działacze, jak np. Konrad Prószyński, przeszli do działalności legalnej, służąc nadal wytrwale sprawie upowszechnia­ nia oświaty. Koło Oświaty Ludowej powstałe w 1882 r. z inicjatywy wybitnego popularyzatora i przyrodnika Mieczysława Brzezińskiego, Konrada P r ó ­ szyńskiego i innych działaczy było również organizacją nielegalną, zmierzającą do pozyskania chłopów dla sprawy narodowej. Podobnej sprawie służyło Kobiece Koło Oświaty Ludowej założone w 1883 r. przez Faustynę Morzycką, które na tajnych i półtajnych kursach przysposa­ biało nauczycieli ludowych do pracy na wsi. Obie organizacje dążyły do zwalczania ciemnoty i zacofania na wsi oraz wpływały na budzenie się świadomości narodowej chłopów. Surowe represje i aresztowania, wśród członków tych kół w 1894 г., nie wpłynęły na ich rozwiązanie. W końcu X I X w. członkowie K O L wykazywali żywą działalność, orga­ nizując na wsiach „setki biblioteczek" złożonych z książek o treści historycznej, które miały za zadanie przygotować wieś do przyjęcia także literatury nielegalnej, propagującej idee Polski niepodległej. Rolę tę spełniało w Królestwie nielegalne pismo „Polak" (miesięcznik), dru­ kowane w Galicji i następnie kolportowane do Królestwa. Towarzystwo Tajnego Nauczania powołane do życia przez Cecylię Sniegocką (1894), którego celem była działalność w dzielnicach robotni­ czych Warszawy, prowadziło również tajną działalność nauczającą i oś­ wiatową wśród podwarszawskiej ludności wiejskiej. Na uwagę zasłu- �150 MARIA BIERNACKA guje także działalność oświatowa tego Towarzystwa na wsi, prowadzona przez studentów Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Gospodar­ stwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach . Niezwykłą rolę w upowszechnianiu oświaty i zwalczaniu analfabe­ tyzmu na wsi spełnił wybitny i niestrudzony działacz oświatowy, twór­ ca popularnego elementarza oraz wydawca „Gazety Świątecznej" — Konrad Prószyński występujący pod pseudonimem Kazimierza Promy­ ka. Pierwszy elementarz ścienny opracowany przez K . Prószyńskiego, który ukazał się w 1875 r. w nakładzie 5000 egz., przeznaczony był do nauki czytania, zaś następne książkowe, stale ulepszane, miały na celu upowszechnianie zarówno czytania, jak i pisania. Ten ciągle udoskona­ lany elementarz cieszył się ogromnym powodzeniem i już w 1906 r, uzyskał 41 wydań o ogólnym nakładzie 750 000 egz. Elementarz ten, pt. Obrazkowa nauka czytania i pisania oraz elementarz dla samouków, zyskał na międzynarodowej wystawie elementarzy w Londynie pierwsze miejsce (spośród • 500 elementarzy nadesłanych z innych krajów). Za życia K . Prószyńskiego nakład jego przekroczył 1 milion egz. (1908 г.). W 1916 r. ukazało się 64 wydanie elementarza — ogólny nakład tych wydawnictw wynosił wówczas 1 310 000 egz. Źródłem tak wielkiej popu­ larności elementarza K . Prószyńskiego była niezwykła jasność wykładu i obrazkowy system nauczania. 32 K. Prószyński wydał ponadto podręczniki do nauki czytania, które również doczekały się wielu wydań, oraz kalendarze pt. Gość. Kalen­ darz Promyka, w którym znajdowało się wiele porad dla rolników. Wszystkie te pozycje cieszyły się ogromną popularnością, „same zaś elementarze Promyka stanowią w dziejach oświaty narodowej pozycję pomnikową. W ciągu kilku lat wyparły wszystkie inne elementarze, osiągając na początku X X w. astronomiczną, jak na stosunki polskie, wysokość nakładów. Odegrały one wielką rolę w procesie budzenia się wsi pouwłaszczeniowej z wielkiej ciemnoty i zacofania" . Odrębną pozycję w dziejach oświaty na wsi Królestwa zajmują cza­ sopisma ludowe. 33 CZASOPISMA Czasopiśmiennictwo, które tak olbrzymi wpływ wywarło na rozwój umysłowy, światopoglądowy i moralny społeczeństwa wiejskiego w X I X i na początku X X w., przechodziło różne fazy rozwoju. Początkowo były to próby podejmowane przez środowiska ziemiańsko-mieszczańskie zmie­ rzające pod wpływem postępowych prądów umysłowych i społecznych 8 2 czasów 1963. 3 3 В r o d o w s к a, op. cit., s. 242-244; Z. K m i e c i k , redaktorstwa Konrada Prószyńskiego „Promyka" Kmiecik, op. cit., s. 28. „Gazeta Świąteczna" za (1881-1908), Warszawa �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 151 WIEJSKIEJ do rozbudzenia społeczeństwa wiejskiego. Pierwsze pisma dla wsi, tzw. pisma „dla ludu", w różnych dzielnicach kraju nie miały charakteru ciągłego, a odbiorcami ich byli najczęściej — jak pisze S. Lato — księża, ekonomi, oficjaliści dworscy i sami obszarnicy. Głównie za ich pośredni­ ctwem mogły docierać do umysłowości przeciętnego, w ogromnym pro­ cencie niepiśmiennego chłopa treści zawarte w przeznaczonych dla niego czasopismach czy kalendarzach wydawanych w końcu X V I I I i pierw­ szej połowie X I X w. Do najstarszych wydawnictw „dla ludu" zalicza się Książkę dla go­ spodarzy z rozkazu jednego patrioty napisaną przez X. SP (pseudonim księdza Piotra Š Witkowskiego, późniejszego redaktora „Wyborów Wia­ domości Gospodarskich") wydaną w 1784 r. W latach 1789-1806 wydawane było na Śląsku Cieszyńskim pierwsze czasopismo w języku polskim pt. „Gazety Śląskie dla Ludu Polskiego" (w nakładzie 10 tys. egz.). Pismo to wydawały pruskie władze zaborcze, zmuszone do posługiwania się językiem używanym przez tamtejszą ludność. Następne pozycje z pism „dla ludu" stanowiły: „Przyjaciel L u ­ du", którego pierwszy numer ukazał się w 1794 r. (a jego redaktorem był prawdopodobnie Hugo Kołłątaj), „Przyjaciel Wiejski" wydawany w Kaliszu (1809), „Gazeta Wiejska, czyli Wiadomości Gospodarczo-Rolnicze" (1817), „Kurek Mazurski" (1849), „Pielgrzym Nadwiślański" (1882) i inne. Pierwszą książką „dla ludu" był Pielgrzym w Dobromi­ lu — czyli nauki wiejskie autorstwa Izabeli z Flemmingów Czartorys­ kiej — wydane w Warszawie w 1818 r. (do roku 1861 miała 13 wydań). Publikacje te ukazywały się jednak w nakładzie niewielkim i nie mogły wywrzeć większego wpływu na rozwój czytelnictwa na w s i . 3 4 W zaborze pruskim — na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Pomorza — czołowe miejsce w programach różnych ugrupowań poli­ tycznych zajmowały zagadnienia oświaty ludowej. Inicjatywę w t y m zakresie wykazywała nie tylko warstwa szlachecko-inteligencka, ale tak­ że duchowieństwo. Już od 1837 do 1853 r. wychodziła w Lesznie „Szkółka Niedzielna" przeznaczona dla ludu, o treści religijno-morali2:atorskiej, głosząca hasła solidaryzmu społecznego. W przededniu Wiosny Ludów ukazał się miesięcznik „Pismo dla Nauczycieli" z dodatkiem „Pismo dla Ludu Polskiego". Po Wiośnie Ludów następuje bujniejszy rozwój czasopiśmiennictwa i wówczas ks. Prusinowski wydaje „Wielko­ polanina" (1848) oraz „Wiarusa" (1849) w Szamotułach zaś Antoni K o sidowski redaguje „Tygodnik Szamotulski". W pismach ks. Prusińskiego przebija zdecydowanie idea katolicyzmu i solidaryzmu społecznego. Róż­ nego rodzaju ograniczenia władz powodują, że wydawnictwa te nie ma­ ją ciągłości, jak np. „Gazeta Poznańska" kolportowana wśród chłopów, 3 4 S. L a t o , U źródeł prasy „dla ludu", [w:] I. T u r o w s k a - B a r , czasopisma o wsi i dla wsi od XVIII do r. 1960, Warszawa 1963. Polskie �152 MARIA BIERNACKA czy też „Dzwon Wielkopolski". Trwałe miejsce zdobył sobie „Wielkopo­ lanin" założony przez Józefa Chociszewskiego. W bardzo trudnych warunkach rozwijała się prasa polska na Mazu­ rach i Warmii. Pierwsze pismo to „Kurek Mazurski" — tygodnik zało­ żony w 1849 r. przez Antoniego Gąsiorowskiego i wydawany w języku polskim i niemieckim. Trwalszą pozycję wydawniczą stanowiła „Gaze­ ta Lecka" wydawana w Ełku jako tygodnik pod redakcją nauczyciela Gerssa, a następnie „Gazeta Ludowa" — organ powstałej w 1896 r. Mazurskiej Partii Ludowej redagowanej przez rodowitego Mazura — Karola Barkę. Podstawowe znaczenie „Gazety Ludowej" to obrona języ­ ka polskiego, który na tym terenie był szczególnie zagrożony przez politykę wynaradawiania. Działalność Mazurskiej Partii Ludowej i jej organu prasowego skierowana była także na walkę z niesprawiedliwym dla chłopów systemem podatkowym, ze zbytnimi obciążeniami w budo­ wie dróg publicznych, szkół, brakiem reprezentacji chłopskiej w parla­ mencie, sejmie i sejmikach. Po upadku „Gazety Ludowej" podobną rolę spełniał „Mazur", który wychodził z przerwami do 1939 r. oraz już w okresie międzywojennym „Mazurski Przyjaciel Ludu" se. Pisma „dla ludu" na terenie Galicji datują się od Wiosny Ludów, a następnie od ogłoszenia jej autonomii. Początkowo miały one charak­ ter klerykalno-filantropijny i nie posiadały szerokiego zasięgu. Po znie­ sieniu pańszczyzny w 1848 r. w centrum uwagi znalazły się jednak pro­ blemy uświadomienia społecznego i narodowego ludności wsi. Krótko­ trwały okres swobody w 1848 r. zaznaczył się dużym ożywieniem na polu czasopiśmiennictwa ludowego. W Krakowie ukazały się cztery pisma dla ludu: „Krakus", „Wieśniak", „ P r a w d a " oraz „Szkoła Ludu". Drugim centrum wydawniczym dla wsi było środowisko lwowskie, gdzie także w roku 1848 ukazał się pierwszy numer „Przyjaciela Ludu" pod redakcją dziennikarza Juliana Aleksandra Kamińskiego (jako „pisemko dla zabawy i oświaty ludu polskiego"). W t y m samym czasie ukazywały się jeszcze we Lwowie dwa pisma: „Telegraf, Dziennik dla Każdego Stanu" oraz „Nowiny Polityczne dla Ludu". W latach następnych poja­ wiały się pisma nowe, ale problem wychowania i uświadomienia spo­ łeczności chłopskiej wysuwał się zawsze w nich na czoło. O wpływy wśród chłopów ubiegał się w tym okresie szczególnie obóz konserwatywno-klerykalny. Wyrazem tego były wydawnictwa religijne, które miały duży zasięg oddziaływania i wśród wielu czytelników formowały ich światopogląd społeczny. W piśmiennictwie t y m dominował moraliza­ torski typ opowiastek, jak np. Leniwy Bartek, Franek Pijanica czy św. 35 Tamże, s. 22-32; por. także J . W r ó b l e w s k i , Polskie biblioteki ludowe w zaborze pruskim i na terenie Rzeszy Niemieckiej w latach 1843-1939, Olsztyn 1975; Czasopiśmiennictwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914, Warszawa 1953. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 153 Izydor (Oracz). Podobny charakter miały również inne wydawnictwa, jak np. „Dzwonek" . Po roku 1866, gdy Galicja uzyskała autonomię, pojawia się prasa 0 charakterze politycznym, a pod koniec X I X w. przybiera ona formę zdecydowanej akcji propagandowej. W t y m czasie ukazuje się już wiele czasopism dla wsi, w których na czołowe miejsce wysuwają się obok zagadnień religijnych problemy życia politycznego. Wiąże się to z roz­ wojem samodzielnego, politycznego ruchu ludowego w Galicji. Proces ten odbywał się stopniowo, a na jego ukształtowanie się zasadniczy wpływ wywarły m.in. takie czasopisma, jak „Wieniec", „Pszczółka", „Przegląd Społeczny", „Przyjaciel Ludu" — wydawane przez księdza Stanisława Stojałowskiego, Bolesława Wysłoucha i Jana Stapińskiego 37. Zawartość treściowa czasopism i literatury przeznaczonej w X I X w. „dla ludu" była na ogół jednoznaczna. Niewątpliwym zadaniem wszyst­ kich ugrupowań oraz wybitnych jednostek oddziałujących na wieś było dążenie do podniesienia poziomu umysłowego zapóźnionej w swym roz­ woju ludności wiejskiej. Ale cele, rozmiary i granice tego nauczania, uświadamiania i wychowywania były różne. W prasie i literaturze spro­ wadzały się głównie do wychowania dobrego i pracowitego gospodarza, wierzącego i praktykującego katolika, pogodzonego ze swym stanem 1 losem wieśniaka. Nicią przewodnią większości poczynań reformatorskich w stosunku do wsi była jednak idea oświecenia, zmierzająca do rozbudzenia i pod­ trzymywania świadomości oraz tożsamości narodowej warstwy chłop­ skiej, która winna stanowić podstawę i przyszłość narodu. W t y m nurcie działalności społecznej i oświatowej na wsi znaleźli się przedstawiciele kierunków demokratycznych dążących szczerze do podniesienia na wyż­ szy poziom życia ludności wiejskiej. W kulturze warstwy chłopskiej widzieli oni te wartości, które ich zdaniem powinny wejść do ogólnego skarbca kultury ogólnonarodowej. Ten demokratyczny nurt działalności podjęli w przyszłości sami przedstawiciele warstwy chłopskiej, co zna­ lazło wyraz przede wszystkim w działalności tworzącego się ruchu ludo­ wego i młodzieżowego. W zaborze pruskim na zawartość prasy „dla ludu" składały się głów­ nie materiały o treści religijnej, moralizatorskiej częściowo historycz­ nej. Sporo miejsca poświęcono poradom z dziedziny uprawy roli, ogrod­ nictwa, hodowli („Szkółka Niedzielna"). W „Piśmie dla Nauczycieli L u 36 3 e L a t o , op. cit., s. 33-40. L a t o , op. cit., s. 33-41. Por. Zarys historii polskiego ruchu ludowego, i. 1, Warszawa 1963; J . S t a p i ń s k i , Pamiętnik, Warszawa 1959; K . D u n i n - W ą s o w i с z. Początki ruchu ludowego na ziemi rzeszowskiej, [w:] Ruch ludoicy na Rzeszowszczyźnie, Lublin 1967; W. W i t o s , Moje wspomnienia, Warszawa 1978; .1. B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959. 3 7 �154 MARIA BIERNACKA du" autorzy artykułów głosili społeczny kompromis, nawołując nauczy­ cieli, księży i obszarników, by szerzyli na wsi oświatę, gdyż tą drogą zapanuje powszechna „miłość, zaufanie, zgoda, cnota, swoboda i szczę­ ście". Redaktor pisma „Wielkopolanin" i „Wiarus" ks. Prusinowski zaj­ mował wyraźnie stanowisko antyniemieckie pisząc: „Przestańcie nad na­ mi panować, wynoście się z domu naszego do domu waszego... z ojczyzny naszej do ojczyzny waszej... co jest nasze nie nazywajcie s w o i m i " . Podobną wymowę miała również prasa na Mazurach i Warmii, gdzie elementy samoobrony narodowej odgrywały ważną rolę: „Świętą powin­ nością każdego Polaka jest bronienie i wskrzeszanie narodowości pol­ skiej — szczególnie tam, gdzie jej zupełna grozi zagłada", pisał Antoni Gąsiorowski w wydawanym przez siebie „Kurku Mazurskim" . Nawo­ ływał on ponadto do podniesienia oświaty i poziomu gospodarstwa rol­ nego, co znalazło wyraz w miesięczniku dla ludu „Zaradny Gospodarz Wiejski", poświęconym rolnictwu, przemysłowi i nauce . Problematykę polskości podjęła również „Gazeta Ludowa" w dziale „Mazury", która skierowała apel do „Matek polskich": „Czuwajcie nad tym, aby dzieci wasze nie zapomniały swej mowy ojczystej. Uczcie dzieci czytać i p i ­ sać po polsku" . 38 39 40 41 Piśmiennictwo „dla ludu"- na terenie Galicji na pierwszy plan wysu­ wało hasło pojednania narodowego. W „Krakusie" z 1848 r. pisano więc: „My, naród polski, wyrobnicy, księża, żydy, szlachta, mieszczany, rze­ mieślnicy i panowie razem wszyscy łączymy się bratnim węzłem zgody, aby co rychlej wygnać nieprzyjaciela i wydźwignąć z grobu ukochaną Ojczyznę naszą Polskę. Amen!!" . Podobnym duchem przepojone były pisemka i książki dla ludu wydawane zarówno w ośrodku krakowskim, jak lwowskim. Z czasem problematyka pism dla wsi uległa zmianie i obok dominujących początkowo zagadnień religijnych pojawiają się sprawy o wydźwięku społeczno-politycznym. Wiąże się to oczywiście w największym stopniu z procesem formowania się politycznego ruchu ludowego, który podejmuje próbę organizowania i kierowania dążeniami chłopów do uzyskania należnego i m miejsca w ówczesnym systemie społecznym . Ks. Stojałowski podejmując w „Wieńcu" i „Pszczółce" akcję upo­ wszechniania oświaty i kultury wśród chłopów inspirował t y m samym 42 43 „Wielkopolanin", nr 24: 1850, cyt. za L a t o, op. cit, s. 26. „Kurek Mazurski", cyt. za L a t o, op. cit., s . 28. L a t o , op. cit., s . 28-29. T. C i e ś l a k , Dzieje „Gazety Ludowej" w Ełku, „Rocznik Olsztyński", nr 1: 1958, cyt. za L a t o, op. cit., s . 29-30. „Krakus", cyt. za L a t o , op. cit., s . 34. Por. K . D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956; Zarys historii polskiego ruchu..., A . G u r n i c z , O „równą miar­ ką" dla chłopów, Warszawa 1963. 3 8 3 9 40 41 4 2 4 3 �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 155 powoływanie odpowiednich do tego instytucji, t j . bibliotek, towarzystw oświatowych i czytelń. Jego program oświaty powszechnej był jednak­ że ograniczony i głosił, że: „Włościanom takiej nauki, jak urzędnikom, kapłanom itd., nie potrzeba, bo jakby się chłop zaczął uczyć i do szkół zaczął chodzić wysokich — przestałby być chłopem. Ale włościanom trzeba oświaty stosownej do stanu i tę po szkole wiejskiej nabyć można L książek, gazet i kościoła" . Propagowana przez Stojałowskiego dzia­ łalność gospodarcza, zmierzająca do podniesienia zapóźnionego w roz­ woju rolnictwa i gospodarstwa chłopskiego, zatoczyła szerokie kręgi i wyraziła się spontanicznym zakładaniem we wsiach galicyjskich kółek rolniczych. Instytucje te, będące w zasadzie organizacjami zawodowymi rolników, prowadziły również poprzez swoje sklepy działalność handlo­ wą, a także szerzyły czytelnictwo, uczyły społecznej gospodarności oraz obywatelskiego stosunku do spraw ogólnych. 44 Działalność oświatowa prowadzona w ośrodku lwowskim przez Bo­ lesława Wysłoucha i jego żonę Marię Wysłouchową nie mieściła się już w ramach tzw. oświaty „dla ludu". W wydawanym w latach 1886-1887 ,.Przeglądzie Społecznym" Wysłouch oraz współpracujący z nim publi­ cyści i literaci zamieszczali artykuły, które stwarzały teoretyczne podstawy pod przyszły samodzielny ruch ludowy. Właśnie Bolesław Wy­ słouch opracował „Szkice Programowe", które weszły do programu Pol­ skiego Stronnictwa Ludowego — organizacji politycznej chłopów. Wy­ dawany początkowo przez Wysłoucha i jego żonę Marię „Przyjaciel Ludu" przyczynił się nie tylko do rozbudzenia świadomości społecznej i klasowej chłopów, ale także do stworzenia tej organizacji chłopskiej. „Przyjaciel Ludu" posiadał charakter wszechstronny; były w nim arty­ kuły polityczne, instrukcje i pouczenia prawne, korespondencje na te­ mat obrony interesów chłopskich, porady z zakresu rolnictwa i gospo­ darki, a także materiały dotyczące historii polskiej literatury. Było to pismo prawdziwie zaangażowane w oświecenie wsi polskiej. Starano się przy tym tak ukształtować osobowość czytelnika, by postępował w życiu według zasad zawartych w programach ruchu ludowego. Szcze­ gólną uwagę zwracano na działalność oświatowo-kulturalną. Zachęcano do czytania, zakładania kół samokształceniowych oraz towarzystw oś­ wiatowych. Artykuły te były najczęściej autorstwa Bolesława i Marii Wysłouchów. Ponadto M . Wysłouchową wydawała do „Przyjaciela L u ­ du" dodatek dla kobiet pt. „Zorza". W Królestwie Polskim typowym pismem „dla ludu" był m.in. „Kmio­ tek". Artykuły zamieszczane w tym piśmie dotyczyły głównie gospodar­ stwa, hodowli inwentarza i organizacji pracy. Powiastki o charakterze moralizatorskim uczyły dobrej pracy, bogobojności i przekonywały, że zawód rolnika jest najlepszym i najpożyteczniejszym zawodem. Propa„Wieniec", nr 20, 1887, cyt. za L a t o , op. cit., s. 43. �156 MARIA BIERNACKA gowały także ugodę wobec klas wyższych oraz akceptację istniejących stosunków społecznych. Znalazło to wyraz w artykule programowym redaktora W. L . Anczyca: „Redakcja odłożywszy na czas późniejszy obszerniejsze traktowanie przedmio­ t ó w naukowych, a nawet gospodarczych uważa za najpilniejszą rzecz w tej chwili podnieść w ludzie wiejskim religijne i moralne uczucia, rozbierać i objaśniać prze­ mianę stosunków rolnych, usuwać wątpliwości, wiązać miłością chrześcijańską cha­ ty z dworami, wytępić nieufność, walczyć z fałszem i podżegaczami, budować, a nie burzyć, na koniec obudzać we włościonach miłość kraju i bliźniego, chęć do pracy, zaminowanie trzeźwości, porządku i oszczędności" . 45 Podobne założenia miało tajne pismo „Kosynier" oraz „Przyjdź K r ó ­ lestwo Twoje" redagowane również przez Anczyca (1863 г.). W pismach tych nawoływano chłopów do wstępowania w szeregi powstańcze i prze­ konywano, że muszą oni także ponosić ciężary, wynikające ze stanu wojny w Królestwie. Do bardzo poczytnych pism dla ludu przed 1863 r. należała jeszcze „Czytelnia Niedzielna". Właściwy jednak grunt pod przyszły rozwój samodzielnych organi­ zacji chłopskich stworzyły na obszarze Królestwa Polskiego takie po­ zycje wydawnicze z zakresu prasy, jak: „Zorza", „Gazeta Świąteczna" i „Zaranie". Pisma te (z wyjątkiem pierwszego okresu „Zorzy") w znacz­ nie szerszym stopniu uwzględniały potrzeby i zainteresowania budzącej się do nowego życia wsi. Tygodnik „Zorza", redagowany od 1866 r. przez Józefa Grajnerta, był początkowo pismem przeznaczonym dla służ­ by dworskiej, jednak w 1887 г., gdy w skład jego redakcji weszli znani już działacze oświatowi tej miary co Mieczysław Brzeziński i Maksy­ milian Malinowski, pismo to zaczęło zjednywać sobie więcej czytelników wśród chłopów. Nakład „Zorzy" nie osiągnął jednak nigdy nakładu „Gazety Świątecznej". Ale pismo to cieszyło się popularnością i prze­ trwało do okresu międzywojennego . Wydawanie „Gazety Świątecznej", która stała się jednym z najbar­ dziej popularnych czasopism przeznaczonych dla chłopów, rozpoczął Konrad Prószyński w 1881 r. Nakład jej w 1904 r. osiągnął liczbę 13 tys. egz., które docierały do ok. 111 miejscowości. Dzięki niezwykłemu talentowi popularyzatorskiemu Konrada Prószyńskiego, jego znajomości psychiki chłopskiej oraz żarliwemu zaangażowaniu się w sprawy podnie­ sienia poziomu umysłowego polskiej wsi — pismo zyskało sobie sze­ rokie uznanie. Wprowadzało ono chłopa w świat szerszy, czyniło z niego obywatela i traktowało go jak obywatela. W piśmie prowadzona była stale rubryka, na łamach której wypowiadali się także m.in. sami chło­ pi — terenowi korespondenci. Niektórzy z nich okazali się w przyszło46 4 6 L a t o , op. cit., s. 11; por. także H. S y s к a, Od „Kmiotka" do „Zarania", Warszawa 1949. A. Ł u c z a k , Potosíonte i działalność ruchu ludowego na Podlasiu, [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu, Warszawa 1975, s. 15. 4 6 �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 157 WIEJSKIEJ ści utalentowanymi korespondentami. „Gazeta Świąteczna" wychodziła także po odzyskaniu niepodległości do 1939 r. w ł ą c z n i e . Zawartość „Gazety Świątecznej" była bardzo urozmaicona. Prószyń­ ski pisywał do swej „Gazety" bardzo wiele artykułów, omawiając w nich tematy mogące wywierać bezpośredni wpływ na podnoszenie ogólnej kultury ludności wiejskiej. Były tam wskazówki na temat pro­ wadzenia lepszej gospodarki w polu, ogrodzie i oborze. Propagował za­ kładanie we wsi kas oszczędnościowo-pożyczkowych, straży ogniowych, łaźni wiejskich i innych instytucji „ku pożytkowi ogólnemu". Ponadto pisywał artykuły z dziedziny etnografii, historii, geografii i fizyki. Pro­ wadził również dział porad dla czytelników pt. Odpowiedzi Pisarza „Gazety Świątecznej". O K. Prószyńskim pisał we wspomnieniu pośmiertnym A. Popławski: „Są ludzie, którzy wystarczają za instytucję. Człowiekiem-instytucją był Promyk. Nie bardzo się nawet pamiętało o jego nazwisku właściwym. Promyk oto jakiś torował sobie drogę wśród grubej ciemności nad l u ­ dem polskim zawisłej" . Szczególna rola w czasopiśmiennictwie ludowym przypadła tygod­ nikowi „Zaranie", wychodzącemu na terenie Królestwa w latach 19071915 pod redakcją Maksymiliana Malinowskiego. Już w pierwszych nu­ merach 1907 r. sformułowany został program zaraniarzy, który głosił: 47 48 „«Zaranie» będzie pismem, którego zadanie — to szerzenie oświaty wśród po­ trzebujących jej dla własnego dobra... «Zaranie» drukować będzie artykuły o go­ spodarce społecznej różnych narodów, ale zwłaszcza o gospodarce tej i jej potrze­ bach we w ł a s n y m kraju. Będziemy więc pouczali, jak się urządzać w życiu sąsiedz­ kim, gromadzkim, w zjednoczeniach i różnych spółkach, żeby iść coraz w y ż e j a wy­ żej w dobrobycie i ulepszeniach wszelkich. Rolnictwo drobne «Zaranie» będzie ota­ czało szczególną opieką, a z nim hodowlę inwentarza, sadownictwo, pszczelarstwo i przemysł domowy. Będą jednak w «Zaraniu» i artykuły ogólnonaukowe: o życiu roślin i zwierząt, o ziemi, powietrzu, o różnych zjawiskach, o życiu ludzi i o rzą­ dach w różnych krajach, o rozwoju ducha ludzkiego, a zwłaszcza o rozwoju oświa­ ty, obyczajów i w ogóle dziejów naszego kraju, o jego teraźniejszym położeniu i o tym, do czego dążyć musimy. Często będziemy drukowali artykuły o moral­ ności, jak ją pojmować i jak życiem i czynami swoimi kierować, aby były ludzkimi, w duchu naszej wiary świętej, w duchu nauki Chrystusa" . 49 Czasopismo to istotnie przeznaczało wiele miejsca na bieżące sprawy społeczno-polityczne i kulturalne w kraju, na popularnonaukowe z za­ kresu różnych dziedzin wiedzy, na porady w zakresie czytelnictwa, or­ ganizowanie bibliotek itp. Popularyzowano również ważniejsze wyda4 7 Por. R a d l i ń s k a , op. cit., s. 81-86; S. I g n a r , Historia szkoły w Łaznoune, Warszawa 1959. Por. W r o c z y ń s k i , op. cit., 1949, s. 130; K m i e c i k , op. cit., s. 52-53, "¡3; Ł u c z a k , op. cii., s. 15-20; W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 81-86, 202; R a d ­ l i ń s k a , op. cit., s. 81-86. K m i e c i k , op. cit., s. 129. Por. także W. P i ą t k o w s k i , Dzieje ruchu zarauiarskiego, Warszawa l¿56. 4 8 15 �158 MARIA BIERNACKA rżenia z dziejów ojczystych, powszechnych i historii chłopów. Dużo miej­ sca poświęcano innym narodom i krajom, jak np. Czechosłowacji, pań­ stwom bałkańskim, Belgii, Anglii, Danii oraz zamorskim, jak Stany Zjednoczone, Argentyna, Brazylia i Nowa Zelandia. Przybliżając osiąg­ nięcia tamtych narodów starano się wzbudzić wśród chłopów polskich ambicje przemian u siebie i we własnym kraju. Autorami artykułów w „Zaraniu" byli: Maria Dąbrowska, Natalia Gąsiorowska, Józef Dąbrowski-Grabiec, Edward Lipiński, Maksymilian Malinowski, a także sami chłopi. Z. Kmiecik pisze, że „Zaranie" obok socjalistycznej „Kuźni" było jedynym tygodnikiem postępowym, który tak wiele miejsca poświęcał sprawom oświaty ludowej . 5a Dla ściślejszej współpracy z młodzieżą wiejską i dla powiązania jej z ideowym i samodzielnym ruchem ludowym redakcja „Zarania" stwo­ rzyła dodatek pt. „Świt — Młodzi Idą", gdzie przede wszystkim pisali wychowankowie szkół rolniczych z Pszczelina, Kruszynka, Gołotczyzny i Sokołówka. Pisemko miało charakter kulturalno-oświatowy. W dy­ skusji na temat tych prac, a przede wszystkim samokształcenia młodzie­ ży wiejskiej, zabierał głos L . Krzywicki, Jan Hempel i inni. Na łamach dodatku młodzieżowego zamieszczano również rozważania na temat ogólnych reform gospodarczo-społecznych, udziału kobiet w życiu spo­ łecznym wsi i jej pełniejszej roli w rodzinie, zmian w obyczajowości, poziomu higienicznego i estetycznego wiejskich mieszkań, walki z pijań­ stwem, a więc wesel i zabaw bez alkoholu. Ponadto apelowano o rozwi­ janie wyższych form współżycia koleżeńskiego, społecznego opartego na zasadach samopomocy społecznej, zakładaniu na wsi szkół, ochronek oraz innych instytucji. Tak więc początek X X w. w życiu wsi polskiej charakteryzował się szczególnie tym, że z jednej strony coraz mocniej zaznaczały się rezul­ taty działalności oświatowej rozpoczętej w okresie popowstaniowym, przejawiające się w poszerzaniu ogólnej wiedzy i zainteresowań chło­ pów, z drugiej zaś strony zarysowywały się wyraźnie tendencje do coraz większego uniezależnienia się rozbudzonego ruchu chłopskiego. W związ­ ku z tym właśnie wieś stała się obiektem zainteresowań różnych sił, reprezentujących ówczesne orientacje polityczne, które zdążały do ugruntowywania i poszerzania swych wpływów wśród chłopów. Funkcje scalające w toczących się rozgrywkach spełniały jednakże, zwłaszcza w zaborze rosyjskim, stałe dążenie do odzyskania niepodległości oraz bieżąca walka o polskość szkoły. Ideę niepodległości wprowadzili do swych programów współtwórcy ruchu ludowego zarówno w Galicji (Polskie Stronnictwo Ludowe — 1895 г.), jak i w Królestwie (Polski Związek Ludowy — 1904 г.). Z ruchem ludowym łączą w t y m czasie swoje nazwiska wybitni działacze społeczni, polityczni i naukowcy. NaKmiecik, op. cit., s. 128-135. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 159 czelną ideą ruchu ludowego jest wyzwalanie chłopów z dawnych postaw poddańczo-pańszczyźnianych, ukazywanie im wielkich ideałów narodo­ wych i społecznych oraz aktywizacja w dziedzinie życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego. W działalności tej na terenie Królestwa ważną rolę spełniały szkoły rolnicze, Towarzystwo Kółek Rolniczych im. Staszica oraz niektóre czasopisma ludowe, jak np. „Zaranie" (1907-1915), „Siewba" (1906-1908) oraz ukazujące się od 1912 r. młodzieżowe pismo „Drużyna", później „Nasza Drużyna". D Z I A Ł A L N O Ś Ć OŚWIATOWA KOŚCIOŁA Wśród różnorodnych ośrodków i instytucji oddziałujących oświatowo na polską wieś w końcu X I X i na początku X X w. ważna rola przypada polskiemu Kościołowi katolickiemu. Ponieważ represje państw zabor­ czych, zwielokrotnione zwłaszcza po powstaniach 1830/31 oraz 1863/64, pozbawiły kraj większości instytucji narodowych, zatem Kościołowi przy­ padła rola krzewiciela i obrońcy polskości. R. Bender w swej rozprawie dotyczącej społecznych inicjatyw chrześcijańskich w Królestwie Pol­ skim w latach 1905-1918 dokonuje analizy wielu poczynań Kościoła zmierzających do wypełnienia tych luk w życiu ludności polskiej, któ­ re były następstwem niewoli politycznej. Możliwości polskiego Kościoła katolickiego w okresie porozbiorowym zostały mocno ograniczone. W ka­ tolickiej Austrii Kościół podporządkowany został „zgodnie z duchem józefinizmu" państwu. W protestanckich Prusach Kościół był mocno zwsflczany, zwłaszcza w okresie tzw. kulturkampfu. Działalność Kościo­ ła ograniczona była również na terenie zaboru rosyjskiego. W tych warunkach —• pisze Bender — „Kościół polski mógł jedynie w pewnym stopniu wspierać różne inicjatywy społeczne podejmowane przez kapłanów i wiernych" . Najtrudniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim, gdyż carat związany z prawosławiem widział we wszelkich inicjatywach społecznych związanych z katolicyzmem — przejaw ak­ tywności polskiej. 51 „Z czasem [...] władze carskie ograniczyły nawet działalność duszpasterską do tego stopnia, że proboszcz bez zgody naczelnika powiatu nie mógł u d a w a ć się do innej parafii, a biskup bez zgody gubernatora dokonywać wizytacji swej diecezji. Wszelkie oficjalne kontakty hierarchii kościelnej ze Stolicą Apostolską, a ducho­ w i e ń s t w a z katolickimi środowiskami w Europie" były wykluczone. W przeciwień­ stwie do innych zaborów «glucho było tutaj o chrześcijańskiej myśli społecznej". Wszelkie inicjatywy podejmowane w tym zakresie były w X I X i na początku X X v/, z miejsca przez carat unicestwiane". Przyczyniło się do tego jeszcze i to, że po powstaniach w 1830 i 1863 r. wielu księży zostało przez carat wywiezionych, wielu zaś emigrowało 6 1 R. B e n d e r , Społeczne 1905-1908, Lublin 1978, s. 5. inicjatywy chrześcijańskie w Królestwie Polskim �160 MARIA BIERNACKA do innych krajów, skąd w różny sposób próbowało oddziaływać na kraj. Ważną rolę w życiu świeckim odegrał Florentyn Wacław Jan Koź­ miński. Pochodził z Białej Podlaskiej, studiował architekturę na Aka­ demii Sztuk Pięknych, w 1846 r. został aresztowany i osadzony w X pawilonie Cytadeli za udział w spisku przygotowującym powstanie. Po przebytej chorobie i wyjściu z więzienia został bratem u Kapucynów, a następnie po ukończeniu teologii księdzem. Włączając się w nurt spraw społecznych zasłynął z kazań oraz nawiązał kontakty z grupą emancy­ pantek, m.in. z Narcyza Żmichowską. Pod jego duchowym kierowni­ ctwem Zofia Truszkowska i Klotylda Ciechanowska po wstąpieniu do trzeciego zakonu w warszawskim kościele Kapucynów — powołały do życia habitowe zgromadzenie sióstr felicjanek. Siostry poprzez działal­ ność Towarzystwa Rolniczego, któremu prezesował Andrzej Zamoyski i Ludwik Górski, rozpoczęły pracę w ochronkach wiejskich. We współ­ pracy z ziemiaństwem, w latach 1859-1864 założyły na terenie Króle­ stwa Polskiego 27 ochronek wiejskich (także 3 miejskie). Udzielanie w 1863 r. przez siostry felicjanki pomocy powstańcom spowodowało, że zgromadzenie to zostało skasowane. W tej sytuacji O. Honorat Koźmiński wystąpił wobec sióstr zakonnych z inicjatywą zachęcania ich do życia wspólnego bez klasztoru i bez habitu oraz „praktykowania rad ewangelicznych wśród społeczeństwa, chociażby w domach rodzinnych i w ubiorze świeckim". W działalności tej poma­ gała O. Honoratowi felicjanka Elżbieta Stummer. W 1889 г.. zostały zatwierdzone formy życia ewangelicznego przejawiane przez tworzone z jego inicjatywy zgromadzenie bezhabitowe. Jak pisze Bender, ъ 26 stowarzyszeń tercjarskich założonych przez Koźmińskiego w latach 1874-1895 uformowało się 16 zgromadzeń zakonnych, które przetrwały rewolucje, wojny i istnieją do dziś . 52 W kręgu zgromadzeń bezhabitowych uformowało się także za spra­ wą O. Honorata — Zgromadzenie Sióstr Ubogich Św. Klary od Nieusta­ jącej Adoracji Ubłagania, które w 1888 r. zorganizowała w Płocku Feli­ cja Kozłowska. W 1893 r. i w latach następnych dołączyli do tego zgro­ madzenia kapłani, co dało początek ruchowi mariawitów. Ruch ten „zgodnie z tradycją całego kierunku honorackiego" rozwinął szereg róż­ nych inicjatyw społecznych, które — jak pisze Bender — do czasów obecnych nie są jeszcze w dostatecznym stopniu zbadane. Jak wynika z badań, O. Honorat poprzez bezhabitowe zgromadzenie docierał do fabryk, gdzie tzw. siostry fabryczne organizowały robotnice. Działalność ta była według Bendera na owe czasy bez precedensu i sta­ nowiła novum nie tylko na gruncie polskim, ale i w ówczesnym świecie. Włączenie do zgromadzeń zakonnych robotnic było bowiem pociągnię­ ciem prekursorskim. 52 Tamże, s. 41-43. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 161 „Działalność tych zgromadzeń — pisze on — posiadała szczególną w a g ę w okre­ sie poprzedzającym rewolucję 1905 г., gdy wszelkie formy aktywności społecznej, narodowej i kościelnej, na równi z rewolucyjnymi były zakazane. W sposób ukry­ ty, konspiracyjny, O. Honorat Koźmiński za pośrednictwem zgromadzeń bezhabitowych potrafił dotrzeć z życiem zakonnym do fabryk" . 53 Z ruchem honorackim współpracowała również Cecylia Plater-Zyberkówna — siostra zakonna św. Franciszka. Wychowana w tradycji obu powstań narodowych podnosiła sprawę konieczności rozwinięcia wśród młodzieży szerokiej działalności ideowej w duchu chrześcijańskim. Stworzyła w Warszawie zakład rękodzielniczy dla młodzieży, zorganizo­ wała szkołę 2-klasową, a następnie 5-klasową — przeorganizowane u progu niepodległości w gimnazjum 8-klasowe. Jej działalność oświa­ towa dotyczyła również wsi, bo w 1891 r. założyła w Chylicach pod Warszawą szkołę dla dziewcząt pochodzących ze ,, sfer ludowych". Plater-Zyberkówna była wyznawczynią poglądu, że przez odrodzoną ko­ bietę i odrodzoną rodzinę może nastąpić odrodzenie całego społeczeń­ stwa . Inne inicjatywy społeczne kościoła w Królestwie Polskim nie dorów­ nywały skalą i zasięgiem ruchowi honorackiemu. Do takich poczynań należy zaliczyć szerzenie się idei zrzeszeń i spółek spółdzielczych na wsi. Na polu tej działalności zaznaczyło się wiele wybitnych jednostek spośród katolickiego duchowieństwa. Na szczególne wyróżnienie zasłu­ giwała działalność ks. Wacława Blizińskiego, który stał się głośnym or­ ganizatorem różnych form spółdzielczości we wsi Lisków koło Kalisza. Działalność ks. Blizińskiego w Liskowie była niekiedy krytycznie oce­ niana. Zarzuty stawiane mu przez działaczy samodzielnego ruchu ludo­ wego i młodzieżowego dotyczyły głównie sfery nierównomiernego od­ działywania na społeczność Liskowa. Ich zdaniem ks. Bliziński narzucał wsi gotowe formy działania gospodarczego i społecznego, a za mało próbował rozbudzać własne dążenia chłopów, zmierzające do samodziel­ nego życia. Społeczny ruch katolicki rozwijał się i zyskiwał na popularności. Do wybitnych działaczy społecznych tego ruchu należeli: ks. Antoni Kwiat­ kowski z Bychawy koło Lublina oraz ks. Ignacy Kłopotowski z Lublina, który był założycielem Spółdzielczego Lubelskiego Domu Zarobkowego, skupiającego rzemieślników. Dom ten stał się pierwszą niezależną i n ­ stytucją spółdzielczą zorganizowaną w Królestwie Polskim za sprawą duchownego. Kiedy zaś od r. 1889 rozpoczęła się akcja organizowania chłopskich spółek rolniczo-handlowych, w organizowaniu ich i prowa­ dzeniu uczestniczyli księża. Pierwszą tego rodzaju placówką była spół­ ka powstała we wsi Wola Bukowska w Miechowskiem. Do społecznych inicjatyw chrześcijańskich, które niewątpliwie w y S4 53 54 Tamże, Tamże, s. 45-46. s. 120. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �162 MARIA BIERNACKA wierały wpływ na społeczeństwo wsi, należy zaliczyć różne formy ma­ nifestowania uczuć religijnych i patriotycznych wobec władz carskich. W okresie wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878) krzyże i figury świę­ tych przybierano w barwy narodowe. Na krzyżach i figurach zawiesza­ no napisy „Wiara, nadzieja, modlitwa" albo emblematy z napisami „Królestwo Polskie" oraz „Boże zbaw Polskę". Ponadto rozprowadzano także wśród rzemieślników w miastach modlitewniki z emblematami i napisami mówiącymi o wolnej Polsce. W kościołach organizowano śpiewy religijne. Śpiewniki sprowadzano do Królestwa przez dziesiątki iat tajnie z zagranicy, głównie z Galicji, gdzie były specjalnie druko­ wane dla ziem Królestwa (z wydrukowanych w 1873 r. 5 tys. egz. mo­ dlitewników, w ciągu trzech lat przerzucono do Królestwa i sprzedano ich 4 tys.). Kiedy w 1888 r. rozchodziły się wieści — zwłaszcza wśród ludności unickiej — że będzie wprowadzona niebawem administracja polska i utworzone szkoły polskie, w domach chłopskich gromadzono dzieci i uczono religii rzymskokatolickiej oraz języka polskiego. Na­ stępstwem tego — pisze Bender — był w 1898 r. spadek liczby uczniów w szkołach publicznych (np. we wsi Terespol o połowę: z 40 na 20). Agitację przeciw szkole rosyjskiej prowadzili również księża, m.in. ks. Józef Anusza z łacińskiej parafii Puszcza Solska . 55 Możliwość szerszego działania na odcinku wychowania społecznego uległa znacznej zmianie dopiero po rewolucji 1905 г., która — jak pisze Bender — zmuszała cara Mikołaja I I do przyznania większych swobód także w zakresie życia religijnego. To właśnie umożliwiało podejmowa­ nie przez Kościół w Królestwie Polskim szeregu społecznych inicjatyw trwałych, a nie tylko sporadycznych lub ukrytych, jak np. honorackie zgromadzenie zakonne lub działające w latach 1896-1901 tajne kapłań­ skie Collegium Secretum, które zostało powołane w łonie Ligi Narodo­ wej i miało na celu polityczne podporządkowanie duchowieństwa Na­ rodowej Demokracji. Historycy rozwoju społecznej myśli chrześcijańskiej podnoszą rów­ nież fakt włączenia się duchowieństwa w propagowanie czytelnictwa prasy na wsi, w tym szczególnie „Gazety Świątecznej". Jak pisze Ben­ der —• z inspiracji wielu księży chłopi nie tylko czytali tę gazetę, ale ją współredagowali. Z inicjatywy księdza z Kamieńczyka w b.pow. w ę ­ growskim zaczął pisać do „Gazety Świątecznej", już w pierwszym roku jej wydawania, tutejszy mieszkaniec Franciszek Jakubisiak. Występując przeciwko nadużyciom serwitutowym proponował zamianę serwitutów na ziemię dla chłopów. Korespondentami tego pisma bywali także .sami księża, jak np. w 1889 r. ks. Nodzyński z Makuszyna w pow. radomszczańskim. Ko­ respondenci „Gazety świątecznej", także ci, wyszukiwani przez księ65 Tamże, s. 47-49. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 163 WIEJSKIEJ ży — byli czołowymi działaczami różnych ugrupowań politycznych, m.in. endeckich, ludowcowych, a niekiedy nawet PPS-u. Za sprawą m.in. duchowieństwa dochodziły do rąk ludności wiejskiej pisma i w y ­ dawnictwa z innych zaborów oraz zagraniczne, często rewolucyjne. Tak np. w 1875 r. władze rosyjskie przejęły transport zagranicznych ksią­ żek o treści religijnej zawierający także 1495 egz. narodnickiego pisma „Wpieriod", wydawanego w Zurychu i Londynie przez P. Ł. Ł a w r o wa . 56 Mniejszy był już udział duchowieństwa w piśmie „Zorza" redagowa­ nym w tym czasie przez Maksymiliana Malinowskiego, skupiającym jeszcze większą liczbę chłopskich korespondentów niż „Gazeta Świą­ teczna". Korespondenci ci byli jednak dzięki „Gazecie Świątecznej" w y ­ robieni w czytaniu i pisaniu i w mniejszym stopniu wiązali się z du­ chowieństwem. Było to zresztą zasługą Malinowskiego, który skupił wo­ kół swego pisma aktywniejszych chłopów. Jako redaktor nawiązywał z nimi bezpośredni kontakt poprzez wyjazdy na wsie, rozmowy, zama­ wianie korespondencji itp. W latach dziewięćdziesiątych X I X w. duchowieństwo wraz z częścią działaczy ludowych wiąże się z Narodową Demokracją. W 1896 r. za sprawą działacza Ligi Narodowej Aleksandra Zawadzkiego oraz ks. Bro­ nisława Marjańskiego powstało przy Lidze tajne koło księży pod nazwą Collegium Secretum, które za cel postawiło sobie „zespolenie całego rzymskokatolickiego duchowieństwa polskiego w pracy narodowej i wskazanie mu właściwych sposobów działania" . Wpływ duchowieństwa katolickiego na wieś wyrażał się również działalnością organizacji katolickich. Do takich należał powstały po 1905 r. Związek Katolicki, a następnie wspomniane już Katolickie To­ warzystwo Przyjaciół Młodzieży. Koła Związku Katolickiego prowadzi­ ły wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej działalność religijną, a ponadto akcję oświatową, która była następstwem związków z Polską Macierzą Szkolną założoną w 1905 r. przy współudziale ks. Jana Gralewskiego. Polska Macierz Szkolna działała początkowo tajnie, następnie półjawnie, a od 1906 r. legalnie. 57 „W szybkim tempie pokryła ona — pisze Bender — siecią szkół początkowych cały kraj. Znaczny jednak w p ł y w w Macierzy posiadała Narodowa Demokracja. Stwierdzano w kręgach katolickich, że ona tam «rej wodzi», uważając kościół za ^instytucję narodowa» podporządkowaną przedstawicielstwu politycznemu narodu, a w i ę c społeczności świeckiej". Prezes Związku Katolickiego, J. Ostrowski, uważał Polską Macierz Szkolną za wręcz szkodliwą dla kościoła i katolicyzmu polskiego, inni sądzili jednak, że chociaż Macierz Szkolna pozostawała w skrajnie na5 6 5 7 Tamie, s. 54-55; B r o d o w s k a , B e n d e r , op. cit., s. 55. op. cii., s. 285-286; L a t o , op. cit., s. 15. �164 MARIA BIERNACKA cjonalistycznych „zaciekle partyjnych rękach" posiadała jednak swloje znaczenie . Delegalizacja w 1907 r. Macierzy spowodowała na polu działalności oświatowej aktywizację Związku Katolickiego. Obok bibliotek i czytel­ ni organizowanych wcześniej zaczęto organizować lub przejmować od byłej Macierzy szkoły. Władze carskie przerwały tę działalność, usu­ wając nawet ze statutu punkt przyznający mu prawo rozwijania akcji oświatowej. Następstwem tego było zamykanie przez władze rządowe bibliotek, czytelni — także pod pretekstem znajdowania w nich pozycji „o treści rewolucyjnej". W roku 1912, kiedy generał-gubernator war­ szawski wydał zgodę na ponowne otwieranie bibliotek i czytelni (głów­ nie w domach ludowych), poszerzały one swoją działalność z odczytów umoralniających na religijne, na organizowanie jasełek, chórów, zespo­ łów teatralnych. Oprócz działalności kulturalno-oświatowej Koła Związku Katolickie­ go próbowały również działalności w zakresie rolnictwa. Spotykały się jednak — jak pisze Bender — z konkurencyjną działalnością kółek staszicowskich organizowanych od 1906 r. głównie przez działaczy l u ­ dowych skupiających się wokół pisma „Zaranie". Na łamach pism ka­ tolickich „Przegląd Katolicki" i „Rola" toczyły się ponadto spory z antyklerykalnymi kierunkami reprezentowanymi przez zaraniarski ruch ludowy oraz ten odłam duchowieństwa, który orientował się na ruch mariawicki oraz „występował ostro przeciw hierarchii kościelnej i patronalistycznej pozycji duchowieństwa w społeczeństwie polskim". W tych warunkach Związek Katolicki rozwijał się raczej powoli, zwła­ szcza że starano się go organizować oddolnie. Gdzie był silny ruch za­ raniarski, wpływy Związku Katolickiego były słabsze (diecezja kielecka, warszawska, lubelska), natomiast aktywizował się na terenach, gdzie słabo oddziaływało „Zaranie". Zdaniem Bendera Związek Katolicki na­ leżał do organizacji zachowawczych społecznie i antymodernistycznych. Znacznie postępowsze były inne katolickie środowiska społeczne, jak np. Katolickie Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży skupione wokół Cecylii Plater-Zyberkówny oraz grono współpracowników założonego w 1909 r. czasopisma „Prąd" . s s 59 OSWIIATA W P R O G R A M A C H S T R O N N I C T W L U D O W Y C H Propagowanie działalności oświatowej na wsi znalazło swój wyraz nie tylko w prasie, ale także w programach tworzących się na przełomie X I X i X X w. politycznych stronnictw ludowych. Punktem wyjścia do 58 59 Tamże, Tamże, s. 102. s. 6, 104-105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 165 kształtowania podstaw ideologicznych tych programów były m.in. dwie podstawowe przesłanki: prawo narodu polskiego do własnej niezależności oraz prawo warstwy chłopskiej do traktowania jej na równi z innymi tzw. wyższymi warstwami społecznymi. Bolesław Wysłouch sformuło­ wał to w sposób następujący: „Tym samym więc prawo nasze do rozwoju narodowościowego grunt realny zyskuje i podstawą jego jest wyłącznie i jedynie fakt istnienia dwunastu milionów Polaków, dla rozwoju społecznego, których rozwój narodowości polskiej jest w a ­ runkiem nieodzownym. Wobec tego faktu wszelkie inne argumenty historiozoficz­ ne lub polityczne stają się najzupełniej zbyteczne. [...] L u d — warstwy pracujące narodu — to większość liczebna. Jeśli w i ę c — zgodnie z etyką społeczną — celem działalności winno być osiągnięcie takich form bytu, przy których suma szczęścia byłaby możliwie największa, to drogą ku temu jest popieranie interesów ludowych przed wszelkimi innymi już dla tego jednego, że lud większość liczebną stanowi. Taki program ludowy — kontynuuje s w ą myśl Wysłouch — kastowy nie jest. Nie idzie tu o w y w y ż s z e n i e jednej warstwy nad innymi. Przeciwnie, nawet interes warstw wyższych, lepiej pojęty, do tego samego prowadziłby celu. Bo jakież może być szczęście jednostek, których dobrobyt materialny na wyzyskiwaniu ludu ma być oparty? Czy mogą być szczęśliwe, jeśli są zewsząd otoczone nędzą, w y s t ę p k i e m , ciemnotą, jeśli im grozi wybuch zemsty ludowej?" . e o Myśli te znalazły wyraźne odbicie w odezwach i programach two­ rzących się stronnictw chłopskich, które problem szkolnictwa i oświaty na wsi traktowały pierwszoplanowo. Na terenie Galicji już w lipcu 1895 r. powstało Stronnictwo Ludowe, które w swej „Odezwie progra­ mowej" pt. Centralny Komitet Przedwyborczy Stronnictwa Ludowego. Do wyborców w całym kraju, zamieszcza swoisty raport o aktualnym stanie oświaty w zaborze austriackim. W „Odezwie" tej mówi się o ka­ tastrofalnym stanie szkolnictwa ludowego, o małej ilości średnich szkół, wygórowanym czesnem, braku podręczników, „przymusie mundurko­ wym". Podkreśla się także, że „wątpliwy jest również postęp stosun­ ków oświaty — wyższej, akademickiej. W 1850/51 r. liczono w obu uni­ wersytetach krajowych 1512 uczniów. W roku 1890/91 zaś — po upły­ wie lat 40 — przy większej o 2 miliony cyfrze mieszkańców mamy zaledwie 2360 uczniów". W związku z t y m w zaleceniach dla posłów ludowych znalazły się w „Odezwie" następujące wytyczne: „Popierać oświatę — przez mnożenie liczb szkół ludowych (średnich kosztem skarbu państwa), polepszenie bytu nauczycieli ludowych, a ułatwienie młodzieży dostępu i uczęszczania do szkół średnich przez zmianę utrudniających w tym w z g l ę ­ dzie przepisów organizacyjnych szkolnictwa ludowego, obniżenia czesnego i znie­ sienie przymusowego umundurowania. Zarazem popierać oświatę fachową przez odpowiednią organizację szkół p r z e m y s ł o w y c h i rolniczych. Czynić w ogóle wszyst­ ko, co oświatę publiczną ułatwia, a nie utrudnia" . e l 6 0 S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , 1969, s. 35-39.« Tamże, s. 53-54, 60. Programy stronnictw ludowych, Warszawa �1G6 MARIA BIERNACKA W roku 1903 dnia 27 I I na posiedzeniu Rady Naczelnej i mężów zaufania PSL w Rzeszowie (dawne Stronnictwo Ludowe) uchwalono Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, który zawiera m.in. nastę­ pujące sformułowania odnośnie do praw narodu, ludu i oświaty na wsi: „Polskie Stronnictwo Ludowe dąży do narodowego, politycznego, ekonomicznego i cywilizacyjnego podniesienia ludu i nie spocznie w walce, aż zniknie na ziemi naszej, jak długa ona i szeroka, polityczna niewola i wszelaka niesprawiedliwość społeczna. Pojęciem lud obejmujemy wszystkie warstwy, zarówno wiejskie, jak i miejskie, które zajmują się pracą fizyczną czy u m y s ł o w ą i pracę uważają za je­ dyny tytuł do zasług, praw i obowiązków [...]. L u d w takim pojęciu, to rdzeń na­ rodu. Temu też polityka, która się nie troszczy o warunki bytu warstw ludowych, narodowa nie jest [...]. Pod w z g l ę d e m kulturalnym pragniemy uczestniczenia ogółu w oświacie, więc udostępnienie jej wszystkim mieszkańcom kraju, bez róż­ nicy płci, wieku i zamożności — oświaty zaś, krzewiącej umiłowanie prawdy, dobra i piękna". Żądania w zakresie spraw szkolnych i oświaty dorosłych brzmią- fy: „Domagamy się gruntownej reformy szkolnictwa i energicznego popierania oświaty. We wszystkich gminach kraju ma być zorganizowana szkoła ludowa, za­ opatrzona w siły nauczycielskie, odpowiednio ukwalifikowane i stosownie wyna­ gradzane. O ile tego stan oświaty w gminie wymaga, ma być przy każdej szkole kurs dla dorosłych analfabetów. Koszt budowy i utrzymania szkół ludowych powinien spadać na fundusz k r a ­ jowy. Ubogiej dziatwie należy się dostarczenie środków naukowych, a w miarę możności i środków utrzymania w wieku szkolnym. Program nauk w szkołach ludowych ma obejmować jako przedmiot obowiązkowy ćwiczenia fizyczne i pod­ stawowe zasady higieny. Przede wszystkim jednak cały kierunek nauki w szkołach ludowych musi ulec zmianie w duchu narodowym przez wprowadzenie do podręcz­ ników szkolnych obfitego materiału z dziejów i geografii Polski. W wiejskich radach szkolnych miejscowych dziedziczne miejsce dla w ł a ś c i ­ ciela obszaru dworskiego jest przypomnieniem dawnych przywilejów dominikalnych. Przez wprowadzenie do rad szkolnych miejscowych delegatów wydziałów powiatowych, którymi zazwyczaj są również właściciele dóbr tabularnych, wzmoc­ niono w p ł y w y tej klasy na szkolnictwo ludowe i na obsadzanie posad nauczyciel­ skich, przez co uszczuplono autonomię szkolną gminy i szkołę ludową oddano pod kuratele tabularystów. Te zabytki stanowych przywilejów usunąć należy. Dla kraju naszego jest szczególnie ważne zakładanie i wydatniejsze popiera­ nie szkól fachowych: przemysłowych, handlowych, rękodzielniczych. [...] W szkołach średnich i w w y ż s z y c h zakładach naukowych usunąć należy wszelkie utrudnienia dla niezamożnej młodzieży. Liczba szkół średnich jest zanadto mała i dla kraju niedostateczna, a ustrój ich wymaga rychłej reformy". Program ten zawiera również postulaty w zakresie organizacji nauki rolnictwa dla włościan: „Chcąc dobrze na swej ziemi gospodarować musi nasz lud rolniczy posiąść potrzebną wiedzę fachową, nabrać ochoty i zamiłowania do postępu rolniczego; uznajemy więc ogromną potrzebę i doniosłość krzewienia wiedzy i oświaty zawo­ dowej wśród włościan. Dzisiejsze jednak urządzenia naszych szkół rolniczych dla �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 167 gospodarstw włościańskich nie czyni zupełnie zadość ich potrzebom i wymaga gruntownego przeobrażenia, a zarazem uzupełnienia". [Chodzi tu o 3-letnie szkoły rolnicze, których absolwenci nie wracają już na swe małe gospodarstwa]. W wytycznych postuluje się kształcenie zawodowe młodych gospo­ darzy na krótkich, co najwyżej kilkutygodniowych kursach z dobrą ob­ sadą wykładowców-praktyków. W t y m kierunku powinno iść dokształ­ canie rolnicze . W Królestwie Polskim pierwszą polityczną organizacją chłopów był powstały w 1904 r. Polski Związek Ludowy, który wydał w 1905 r. Odezwę programową pt. „Od Polskiego Związku Ludowego do braci włościan"'. 62 „My, grono chłopów i innych ludzi, szczerze sprawie ludowej oddanych, oświadczamy braciom chłopom na całej ziemi polskiej, że utworzyliśmy Polski Związek Ludowy [...] Teraz w ł a s n y m i siłami zabieramy się do pracy, bo czas już wielki, aby chłop polski zamiast to temu, to tamtemu się przypodchlebiać i wiado­ mości ino zbierać — wziął się sam do czynu, jak sam staje do pługa, jak sam staje do siewu. Jak sam orzesz i zasiewasz, chłopie, swój zagon ojcowy — tak zaoraj i zasiej swoje życie gromadzkie, społeczne i narodowe. Stań się obywatelem! To znaczy — otwórz swe oczy nie tylko na wieś, w której mieszkasz, ale szerzej, jak najszerzej. Zobacz i rozważ, jakie są potrzeby wszystkich braci twych, chłopów polskich, jakie są potrzeby ludu całego, narodu polskiego. Rozważ i do roboty! Byle prędzej, bo już czas, wielki czas! P a ń s t w o coraz już się wali, pożar buntu ogarnia wszystkie podległe mu narody. Zbliża się koniec rządów carskich, rządów niewoli, a początek wolności". Wytyczne programowe formułują potrzeby wsi w zakresie wolności słowa wyrażanego w języku polskim, samorządu, stowarzyszeń, a także oświaty: „potrzeba nam wielu, wielu rzeczy, szkół polskich, dobrych, dla wszystkich do­ stępnych i bezpłatnych, bo na to płacimy podatki, abyśmy wszystkie szkoły ludowe i wyższe darmo mieli. Potrzeba nam zupełnej wolności nauczania, zakładania czy­ telni, urządzania odczytów, u n i w e r s y t e t ó w ludowych, s ł o w e m jak najwięcej wol­ nej, niczym nie krępowanej oświaty!" W 1906 r. tenże Polski Związek Ludowy sformułował swój program w zakresie politycznym, ekonomicznym i kulturalnym. Oto jego frag­ menty odnośnie do spraw kultury: „Dążenia kulturalne streszczają się w haśle: w y t w o r z y ć demokrację stowa­ rzyszeń jako jedynej gwarancji wszechstronnego i wolnego rozwoju kultury na­ rodu. Stronnictwo ludowe uważając, że kultura narodu nie rozwija się przez re­ formy narzucone z góry i przeprowadzone biurokratycznie, że rozwój jej jest ściśle zależny od stopnia umiejętności, jaką posiadają masy ludowe w samodzielnym organizowaniu spraw swoich, że wreszcie jej rozwój naturalny i wszechstronny od­ b y w a ć się może wtedy tylko, gdy są powołane do życia rozmaite wolne siły i dąż­ ności społeczne, stawia sobie za zadanie szerzenie stowarzyszeń we wszystkich dziedzinach społecznych, stowarzyszeń opartych na zasadach demokratyzmu i ko6 2 Tamże, s. 6Э-83, 116-117. �168 MARIA BIERNACKA operacji, które by powołały jak najszersze masy ludowe do pracy twórczej w za­ kresie swoich interesów zbiorowych" 6 3 Na obszarze Królestwa Polskiego uchwalony został również w 1907 r. Program Związku Młodej Polski Ludowej. Tekst Programu opubliko­ wano w broszurze nielegalnej, której autorem był najprawdopodobniej ks. Kajetan Wysłouch (ps. Antoni Szech). Była to broszura wyrażająca poglądy grupy tzw. „Siewbiarzy" skupionych wokół czasopisma „Siewba" wydawanego w Tłuszczu pod Warszawą w latach 1906-1908, przez grupę działaczy ludowych. Oto jego fragmenty: „W przyszłość — w dal — w słoneczny jutra świt — w promienny Boży dzień. My żyć chcemy i żyć będziemy. To, co mamy dziś, to nie życie godne człowieka, godne Polaka. Teraz niewola ciała, bośmy w więzieniu w kajdanach. My, naród od Pra-Piasta żywot swój wiodący, naród niegdyś k m i e c i ó w wolnych, naród, co najwięcej ze wszystkich w o l n o ś ć ukochał i wolność rozumie, dziś wydani na urągowisko i poniewierkę u obcych tyranów, w rzeszę n i e w o l n i k ó w zmienieni, w mieszkańców wielkiego więzienia, jakimi się stała Ojczyzna nasza. Teraz, nie­ wola ducha, bośmy w ciemnościach, w mrokach duchowej mocy. My naród nieg­ dyś oświatą wielki, dziś ostatniśmy w Europie z dawna ogłupiani, znieprawieni w obcych nam, wrogich szkołach przez tych, co nie oświecać nas chcą, ale spodlić, skarlić nas pragną, w n i e w o l n i k ó w ducha zamienić. My dziś bez możności w ł a ­ snego duchowego rozwoju, własnej rodzimej oświaty". Po wstępnych sformułowaniach patriotyczno-wolnościowych i demo­ kratycznych Program ten głosił: „Kulturalno-oświatowa praca wśród mas szerokich narodu naszego — to naj­ ważniejsze ze wszystkich zadań zadanie! Jeśli potrzebujemy swobód politycznych, to przede wszystkim dlatego, aby mieć możność nieskrępowanej pracy kultural­ nej. Bez podniesienia kultury i oświaty w narodzie wszelka inna praca jest nie­ możliwa, jest ona siewbą na niezoraną skibę. Bez oświaty nie masz wolności. Naród nasz niegdyś poczesne miejsce zajmujący wśród narodów cywilizowanego świata dziś stał się narodem analfabetów. Wśród mroków duchowych lęgnąć się muszą objawy zdziczenia i zwyrodnienia, a wszelkie najlepsze usiłowania k o ń ­ czyć się zawodem. Nieść do narodu oświaty kaganiec — to hasło dziś najszczyt­ niejsze! Wśród zmienionych w a r u n k ó w , występując na miejsce naczelne w na­ rodzie, lud oświeconym być musi — skoro rządzić narodem ma stan nie rodem możny, a oświatą. Jeśli lud po władzę sięga, winien władzy stać się godnym, móc przyjąć ją dostojnie! Dostojeństwo ludu jeno z oświatą przyjść może. Kulturalne dążenia Młodej Polski Ludowej na dziś streszczają się w n a s t ę p u ­ jących punktach programowych: 1. Szkoła polska — niższa, średnia i wyższa. Tylko polska szkoła może być krze­ wicielką rzetelnej kultury i oświaty w społeczeństwie polskim i tylko nauczyciele Polacy mogą być wychowawcami Polaków. 2. Powszechne, bezpłatne nauczanie — początkowe, średnie i wyższe. Jak słońce świeci wszystkim, tak nauka dla wszystkich dostępna być winna, nie dla m a j ę t ­ nych tylko. 3. Organizowanie szkół rolniczych, stowarzyszeń oświatowych, kółek rolniczych, 6 3 Tamże, s. 87-90. Por. także S. J . B r z e z i ń s k i , Warszawa 1957. Polski Związek Ludowy, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 169 wystaw gospodarczych, wzorowych gospodarstw, stacji doświadczalnych itp. R o l ­ nictwo dziś jest podwaliną naszego życia ekonomiczno-narodowego. Dobrze zor­ ganizowane i prowadzone kółka rolnicze podnoszą rolnictwo, oświatę, dobrobyt i jedność wśród ludu, a przez skupianie się około w s p ó l n y c h prac o ś w i a t o w y c h i ekonomicznych stają się ośrodkiem kulturalnego ruchu ludowego danej okolicy. 4. Organizowanie u n i w e r s y t e t ó w ludowych. 5. Zakładanie seminariów nauczycielskich, d o m ó w ludowych, ochron. 6. Ułatwianie ludowi nauczania średniego i wyższego przez zakładanie w mia­ stach tanich internatów (burs) dla młodzieży wiejskiej" . 64 Główną rolę w życiu społeczno-gospodarczym i politycznym Króle­ stwa Polskiego, a następnie już w Polsce Niepodległej odegrało Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie". Pierwszy program PSL został uchwalony w 1916 г., następne w latach 1917, 1918 i 1919. Zamieszczo­ ny fragment tekstu był uchwalony w 1918 r. i jest najpełniejszy: „1. P S L będzie żądało zapewnienia ludowi należytego w p ł y w u na kierunek o ś w i a ­ ty. 2. P o n i e w a ż oświata jest najważniejszą dźwignią narodu, bo bez niej ani pod­ niesienia rolnictwa, ani przemysłu uskutecznić się nie da, a przy tym lud ciemny nie może w dostatecznej mierze korzystać z równości praw i nie potrafi dosta­ tecznie bronić swoich interesów — P S L żądać będzie od państwa polskiego: a) wprowadzenia powszechnego, bezpłatnego i obowiązkowego nauczania; b) utwo­ rzenia dostatecznej ilości szkół średnich i wyższych, ogólnych i zawodowych, do­ stępnych dla najszerszych warstw narodu; c) ufundowania zapomóg i pożyczek dla biednych a zdolnych s y n ó w włościańskich; d) utworzenia u n i w e r s y t e t ó w l u ­ dowych, czytelni i bibliotek ze współdziałaniem gmin. 3. Oprócz tego P S L popierać będzie i organizować wszystkie instytucje, niosące prawdziwą wiedzę ludowi, a więc towarzystwa oświatowe, domy ludowe, kółka rolnicze itd. 4. Pragnąc rozszerzenia jak najprędzej i jak najlepiej oświaty ludowej, P S L b ę ­ dzie się starało podnieść wysoko poziom naukowy i obywatelski nauczycieli l u ­ dowych i bierze na siebie obronę ich interesów zawodowych oraz dąży do za­ pewnienia im lepszych praw obywatelskich i w a r u n k ó w materialnych, ażeby nie przeszkadzało nauczycielstwu ludowemu oddawać się z zapałem i zaparciem się swemu wzniosłemu posłannictwu". Zjazd PSL, który się odbył 1 listopada 1918 r. uchwalił do tych punktów dopełnienia w postaci następujących żądań: „1. bezzwłocznego wprowadzenia dla wszystkich dzieci bez różnicy płci, stanu, pochodzenia jednej powszechnej szkoły, będącej równocześnie podstawą dla szko­ ły średniej i zawodowej; udostępnienia dla najszerszych mas wszystkich stopni nauczania i kształcenia wyższego na koszt państwa najzdolniejszych dzieci, które nie posiadają środków w ł a s n y c h ; 2. urzeczywistnienia już w ciągu kilku lat najbliższych powszechnego, bezpłat­ nego, obowiązkowego nauczania z kursem co najmniej 7-letnim, o jednakowym poziomie dla wsi i miasta; natychmiastowego opracowania całkowitego planu sieci szkolnej, otworzenia potrzebnej liczby seminariów nauczycielskich i rozpoczęcia budowy kilkudziesięciu wzorowych b u d y n k ó w szkolnych w całym kraju, kosztem pożyczki p a ń s t w o w e j szkolno-budowlanej; L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 90-98. �170 MARIA BIERNACKA .3. wprowadzenia przynajmniej 3-letniego, bezpłatnego obowiązkowego nauczania uzupełniającego, ogólnego i zawodowego; 4. obowiązkowego usunięcia analfabetyzmu w ciągu lat 3, przynajmniej u obywa­ teli poniżej lat 40 mających; 5. podniesienia poziomu wykształcenia ogólnego i zawodowego nauczycieli, za­ pewnienia nauczycielom ludowym poważnego stanowiska społecznego i przyzna­ nia uposażenia w myśl żądań zrzeszeń nauczycielstwa polskiego szkół początko­ wych" . e5 Przytoczono t u najważniejsze fragmenty uchwał programowych stronnictw ludowych w Galicji i Królestwie Polskim. Nie zamieszczono uchwał programowych innych stronnictw chłopskich również postulu­ jących żądania w zakresie oświaty na wsi, jak np. Stronnictwa Chrze­ ścijańsko Ludowego z 1895 r. (Galicja), Mazurskiej Partii Ludowej z 1898 г., Narodowego Związku Chłopskiego (1915), ale i te są dosta­ teczną ilustracją stanowiska reprezentowanego w t y m zakresie przez tworzący się ruch ludowy. „DROGI" MŁODZIEŻY W I E J S K I E J DO OŚWIATY Rozważając zagadnienie wpływu oświaty na przemiany społeczne i kulturowe polskiej wsi nie sposób nie przypomnieć wypowiedzi Józefa Chałasińskiego, który w swych rozważaniach opartych na pamiętnikach młodzieży wiejskiej okresu międzywojennego pisał: „Szkoła stała się tak powszechnym składnikiem środowiska w społeczeń­ stwach cywilizowanych, że podobnie jak książka robi wrażenie czegoś natural­ nego. Wbrew temu złudzeniu naturalności książka i szkoła stanowią podstawę ogromnego, sztucznego rozszerzenia zasięgu więzi społecznych poza naturalny krąg pierwotnych stosunków rodzinnych i sąsiedzkich. Bez piśmiennictwa nie do po­ myślenia jest ponadlokalna społeczność narodowa. Socjologia szkoły jako instytucji wychowawczej wiąże się zarówno z historią ponadlokalnych zbiorowości tego rodzaju co kościół, państwo, naród, jak i z pro­ cesem, który poszczególne jednostki ludzkie wyprowadza z kręgu rodziny i s ą ­ siedztwa i wprowadza w szeroki świat kultury narodowej i o g ó l n o l u d z k i e j " . 68 Pamiętniki młodego pokolenia chłopów dostarczyły autorowi tej w y ­ powiedzi udokumentowanego materiału dla ukazania tych dróg, które prowadziły młodzież wiejską do owego szerokiego świata kultury naro­ dowej. Maria Dąbrowska dokonując wyboru pamiętników chłopów i mło­ dzieży wiejskiej starała się ukazać wielką tęsknotę dziecka wiejskiego do książki. Pisze na ten temat w przedmowie: „We wszystkich bez w y j ą t k u opisach dzieciństwa i młodości chłopskich pamiętnikarzy nad biedami tego dzieciństwa i tej młodości góruje żądza wiedzy, książki, oświaty. Wybrałam te urywki, w których zarówno biedota i niedole 65 6 6 Tamże, s. 172. J. C h a ł a s i ń s k i , Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa 1958, s. 206. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 171 chłopskiej młodości, jak ta w ł a ś n i e godna podziwu i zachwytu żądza wiedzy od­ dane są najpiękniej, najprościej, najbardziej wzruszająco". Ale nie tylko to pragnęła Dąbrowska ukazać, bo oto co pisze dalej: „We wszystkich prawie opisach wieku dojrzałego, nad wszystkim, co złego lub dobrego «wiek meski» chłopom przynosił — góruje działalność człowieka. I tutaj w y b r a ł a m te urywki, w których zarówno cierpienie życia, jak i opierająca im się bohatersko działalność zostały najpiękniej, najprościej, najbardziej przej­ mująco przedstawione". I na koniec pisze Dąbrowska: „Oprócz tego w y b i e r a ł a m w obu wypadkach takie urywki, w których n a j dosadniej, najbardziej rewelacyjnie przekazane jest wielkie bogactwo przeżyć du­ chowych i uczuciowych polskiego chłopstwa, a także bogactwo jego uzdolnień i możliwości życiowych. Te trzy rzeczy ludzkie i żądza wiedzy, działalność oso­ bista i bogactwo duchowe są cennymi kamieniami węgielnymi, na których może­ my dziś z entuzjazmem budować nowe życie społeczne demokratycznej Polski" . C7 Ilustracją tez wyrażonych zarówno przez J. Chałasińskiego, jak i M . Dąbrowską są wybrane fragmenty „dróg" niektórych pamiętnikarzy do tej upragnionej przez nich wiedzy: Jakoś raz koło Wszystkich Ś w i ę t y c h — pisał Jan Drabikowski z K u j a w — nie pamiętam tylko, czy miałem wtedy siedem, czy osiem lat, pamiętam tylko, że w ł a ś n i e przestałem w y g a n i a ć bydełko na pole, m ó j ojciec odwoził nauczycielowi kapustę. Prosiłem ojca, że ja też pojadę. Ojciec mnie zabrał ze sobą. Za czym ową kapustę zdjęli z wozu, ojciec pogadał trochę z panem, jak my nauczyciela nazywalim, gdyż był to jedyny człowiek w naszej wiosce, któremu się m ó w i ł o : panie. To już każdy wiedział, że jak się powie: pan idzie — to znaczy nauczyciel. Więc pan wziął mnie do klasy — dał mi elementarz i posadził mnie pomiędzy uczni. W taki sposób przyjęty zostałem w poczet uczni szkoły Starego Radzie­ jowa. Od tego czasu zaczęło się dla mnie życie, całymi dniami byłem w szkole, a i siostrę o dwa lata starszą rodzice zaczęli ze m n ą posyłać, żeby mnie było raźniej. Ale za tę zimę niewiele się w szkole nauczyłem. Nasz pan był poczciwy .-tarowina, ale na nauczyciela już nie zdatny. Na drugą zimę był już inny pan, len był dość młody i energiczny, tak że zaczęła się prawdziwa nauka. A choć uczyli najwięcej po rosyjsku, na Wielkanoc u m i a ł e m już nieźle czytać i po polsku. Naturalnie — pisze dalej pamiętnikarz — wróciłem znów do swoich zajęć — do bydełka. Ale z tą różnicą, że już inaczej patrzyłem na świat i gdy moje bye.eiko miało trawę lepszą, mogłem sobie poczytać książkę. Jaka mi wpadła w r ę ­ kę, taką czytałem, szedłem do szkoły, za garść ziarna Teoś, syn nauczyciela i m ó j przyjaciel dawał mi choć podręczniki szkolne. B y ł y w języku rosyjskim, ale z braku polskich i to czytałem, tak że historię Rosji u m i a ł e m prawie na pamięć. Dopiero matka, która była z zaboru pruskiego i umiała cokolwiek historię P o l ­ ski, pyta mnie się: ruską historię znasz, a polską? Ja się zasmuciłem, bo nie mia­ łem najmniejszego pojęcia, że była Polska, że był król i wojsko polskie, no 6 7 M. D ą b r o w s k a , 1969, s. 7. Pamiętnik młodzieży wiejskiej 1918-1939, Warszawa �172 MARIA BIERNACKA i matka mi obiecała, że jak pojedzie do «Prus», tak nazywali Poznańskie, to mi przywiezie od wuja historię Polski" . 68 Tą oto drogą dochodzi młody chłopiec do świadomości, że jest Po­ lakiem, poznaje historię swego kraju i staje się pełnym obywatelem w wyzwolonej ojczyźnie. Inną drogę, choć przecież podobną do całej generacji urodzonej je­ szcze w niewoli politycznej, przedstawia pamiętnik kobiety z Warszaw­ skiego„W tym też czasie u m y s ł m ó j zaczął obejmować szersze horyzonty, o uszy moje zaczęły się obijać takie wyrazy jak: ucisk, niewola, rewolucja, był to bo­ wiem pamiętny 1905 rok. Nie mogłam w mojej małej głowie pomieścić i w y ­ obrazić sobie, po co ciągle nachodzą nas strażnicy i robiąc rewizję czegoś szukają. Zabierali nawet parę razy ojca ze sobą, a jednego razu to pamiętam, jak noco­ w a l i ś m y drżąc z zimna w polu, w łubinie. Kiedy pytałam matkę, co to wszyst­ ko znaczy, odpowiadała mi z płaczem, że jestem jeszcze za małą, żeby zrozumieć. A ojca to nawet bałam się zapytać, bo chodził ciągle zły i ponury. Wszystko mi się dopiero wyjaśniło, kiedy przyjechał do nas z Podlasia stary, siwiuteńki jak gołąb dziadek (ojciec mój, a jego syn pochodził z Podlasia). Od niego dopiero dowiedziałam się o nieszczęsnym losie naszej ojczyzny. On w y t ł u ­ maczył nam niewolę, a ponieważ sam był uczestnikiem powstania, przeto opo­ wiedział nam cały jego przebieg. W ogóle od niego poznałam całą historię Polski. Często w długi zimowy wieczór okrążaliśmy dziadunia w koło, a było nas już wtedy pięcioro, i prawił nam a opowiadał, jak walczyli i ginęli w walce o nie­ podległość ojczyzny jej wierni synowie i jak on sam cudem ocalał i uciekł spod szubienicy [...] Po tym wszystkim kładąc się spać modliłam się o wolność Ojczyz­ ny i za tych, co dla niej cierpieli i ginęli. A że b y ł a m dzieckiem w r a ż l i w y m , w i ę c często długo w noc nie mogłam usnąć, tylko chciało mi się tak okropnie płakać i po cichutku lałam łzy obficie, aż poduszka była mokra [...] Gdy zaczę­ łam już siódmy rok — pisze dalej mała wrażliwa dziewczynka, która chciała się uczyć — zaczęłam prosić matusię, żeby mnie nauczyła czytać. Ze wszystkim za­ wsze zwracałam się do matki, bo ojciec był ogromnie narwany, prędki i nie­ przystępny. Ale matczysko jak zwykle zapracowane, nie miała nigdy czasu i na­ pomknęła o tym ojcu. Ojciec będąc w mieście kupił mi nowiutki, piękny ele­ mentarz Promyka i dając go oświadczył: «Przejrzyj se go i szykuj się, bo dzisiaj wieczór będę cię uczył czytac». T a pierwsza lekcja prowadzona przez surowego ojca nie obeszła się bez przykrych dla dziewczynki ojcowskich rękoczynów. T a k się starałam — pisze dalej — żeby ta «lekcja» więcej się nie powtórzyła, że za tydzień przeczytałam ojcu na głos cały elementarz. Podobnie poszło i z pisaniem i na tym «edukacja» moja została skończona. Następnie musiałam objąć obowiąz­ ki «nauczycielki» wobec młodszego rodzeństwa, bo tutaj ojciec tylko odgrywał rolę inspektora, i to srogiego. Co mnie to kosztowało, za czym sześcioro rodzeń­ stwa nauczyłam jako tako czytać i pisać, to Bóg tylko jeden wie". Niezwykle ciężkie warunki nastały dla młodej pamiętnikarki po nie­ oczekiwanej śmierci matki, gdy jako najstarsza musiała się wszystkimi opiekować. „Jedyną dla mnie pociechą w tej ciężkiej doli są książki. Lubiłam je zawsze, od czasu, kiedy poznałam czytanie, ale teraz to wprost szukałam w nich ukoje4 8 Tamże, s. 12-13. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI 173 WIEJSKIEJ nia. Brałam je oczywiście po kryjomu przed ojcem z biblioteki parafialnej, a by­ ły tam takie dzieła, jak: Trylogia, pisma Kraszewskiego, Rodziewiczówny, Dygasińskiego, Reymonta i innych. Toteż często długo w noc przy n i k ł y m świetle przykręconej lampki w c z y t y w a ł a m się w te cudne dzieje [...] Pewnego razu ojciec ze swej izby dojrzał w nocy przez szparę we drzwiach światło w naszej izdebce: s p a ł y ś m y bowiem wszystkie pięć sióstr w jednej izbie, a ojciec z dwoma chłop­ cami znów oddzielnie. W y l e w a ł a m , pamiętam, wtedy akurat obfite łzy nad Sien­ kiewiczowskim Potopem, gdy ojciec w p a d ł z pasem i dał mi taką nauczkę za wypalanie nafty, że do dziś pamiętam. Zapowiedział przy tym, żeby przy «romansach» więcej mnie nigdy nie spotkał. Odtąd na taką «zbrodnie» m o g ł a m sobie pozwolić tylko w zimowe, jasne, k s i ę ż y c o w e noce. Wtedy mogłam sobie czytać do woli, nikogo się nie obawiając, a światło miałam zupełnie za darmo" . m „Drogę" do oświaty pamiętnikarki z Jarocińskiego ułatwiła patrio­ tyczna postawa jej rodziców. Niemożność kształcenia w szkole średniej i wyższej wyrównywała ona „pochłanianiem" książek i upartym do­ kształcaniem się zawodowym w rolnictwie i gospodarstwie. W pamięt­ niku swym wyraża wdzięczność dla rodziców, którzy wprowadzili ją w świat szkoły oraz patriotycznego myślenia i wychowania: „Mały procent dzieci w s t ę p u j e do szkoły powszechnej z pewnym przygoto­ waniem z domu. Moi rodzice dokładali swych starań, aby dać dzieciom to pewne przygotowanie. Potrzebę nauki przed szkołą w domu uzasadniali brakiem pol­ skiego nauczania w szkole niemieckiej, która przed w o j n ą [pierwszą światowąl w zaborze pruskim istniała. Toteż wstępując do niemieckiej szkoły powszechnej u m i a ł a m liczyć do stu po polsku, u m i a ł a m dodawać i odejmować małe liczby, potrafiłam na pamięć kilka ustępów z małego katechizmu, a nawet parę krót­ kich w i e r s z y k ó w z elementarza. Czytałam Historią świętą, parę elementarzy i k a ­ lendarzy. A dla ułatwienia mi pracy w obcej szkole nauczono mnie też i po­ czątków niemieckiego. Jak na umysł i zdolności 6-letniego dziecka, było to dość dużo. Nie wszyscy jednak rodzice z jednakową troską poświęcali czas edukacji swych nieletnich dzieci. I gdyby nie nastąpiło szczęśliwe odrodzenie Ojczyzny — pisze pamiętnikarka — m i e l i b y ś m y dużo Polaków, nie umiejących pisać po polsku, kaleczących niemczyzną język polski, skarlały od tych barbaryzmów. T u niepo­ dobna pominąć zasługi katolickich księży w pracy nad utrzymaniem polskości. Dzieckiem nie zdawałam sobie sprawy z tej ich zasługi, później ją oceniłam. Przy­ gotowanie do Sw. S a k r a m e n t ó w i nauka religii dawały księżom możność prowa­ dzenia nauki polskiej i nasz np. ksiądz skwapliwie z tego korzystał przedłużając okres «przygotowania do komunii» do pełnych dwu lat i ucząc nas prawidłowo mówić i pisać po polsku". Autorka pamiętnika niezwykle umiejętnie rejestruje te przejawy życia kulturalnego i gospodarczego ludzi starszych, które ją intereso­ wały, a których nie rozumiała. „Wiedziałam — pisze ona — że w pewne niedziele po południu ojciec bierze laskę i idzie «na kółko» do «traktu» i dalej [...] Owym «kółkiem» było posiedzenie kółka rolniczego, do którego należał [...] Przypominam też sobie dość w y r a ź n i e worki sztucznych n a w o z ó w przywożone i rozsiewane po polu, jak również k r y - 6 9 Tamże, s. 40-44. �174 MARIA BIERNACKA E.ztaiy kamienia u ż y w a n e g o do zaprawy pszenicy. Obijały się o moje uszy ma­ jówki, na które widziałam wybierające się moje młode ciotki. Sama przeżywa­ łam jako pięciolatka rzecz nadzwyczajną — teatr amatorski. Samorzutnie pod kie­ runkiem jednego spośród siebie kształcącego się młodzieiica —• młodzież odegrała przedstawienie pod gołym niebem w ogrodzie na tle zabudowań przy świetle la­ tarń, lamp i lampionów [...] Po swojemu rozumiane, lecz zawsze pamiętne mi są gazety, które listowy do domu przynosił. P a m i ę t a m «Gazete Grudziadzka» z jej <-Przyjacielem Dziatwy», który jako dodatek dla dzieci przysyłała, a który do­ stałam do czytania. Przypominam sobie i inne z tych czasów dodatki, jak humo­ rystyczny «Smiech», «Gość Świąteczny* i inne. Rodzice abonowali też «Przewodnik Katolicki», zawierający również dodatek dla dzieci, dalej «Poradnik Gospodarski» i niemiecką powiatową gazetę urzędową, w której n a g ł ó w k u czarny orzeł skrzydła swe rozpościerał". Naukę szkolną rozpoczęła owa niezwykła pamiętnikarka w roku 1914. Wychowanie w szkole prowadzone było w duchu niemieckim. Dzieci, których członkowie rodzin służyli w armii niemieckiej, ulegały w jakimś sensie tamtejszej propagandzie. Różnego rodzaju uroczystości szkolne robiły na nich wrażenie. W najlepszej wierze przyniosła więc autorka ze szkoły druki na pożyczkę wojenną — w języku polskim i z wierszykami. Ale wówczas: „ojciec wziął ją, podarł i rzucił na ziemię z oburzeniem. Aż mi się płakać chciało — komentuje ten fakt autorka — bo chętnie braliśmy te kartki, lubiliśmy nauczyciela, którego cechowało wesołe usposobienie i umiejętność propagandy. Ale wkrótce otrzeźwiałam. Polska gazeta, którą abonowaliśmy, w y ś m i e w a ł a i kry­ tykowała sposób wyłudzania pożyczki od Polaków. N a ś m i e w a ł a się też z braku ortografii w piśmie umieszczonym na kartkach propagandowych". Dalsze wychowanie i narastanie świadomości narodowej u młodej wrażliwej dziewczyny odbywało się poprzez oddziaływanie organizacji, czytelnictwa oraz doświadczenia z a c z e r p n i ę t e \ Z obserwacji życia. Duże znaczenie w jej życiu odegrało Bractwo Abstynenckie im. Dzieciątka Jezus założone przez księdza i jego siostrę. Należała do niego od 8 do 16 lat. „Urządzaliśmy wycieczki i na pastwisku któregoś z gospodarzy urządzaliśmy przedstawienia, deklamacje, gry i dialogi, a starsi przypatrywali się i przysłuchi­ wali. Akcja ta uczyła dzieci wychowane w niemieckiej szkole polskości w grach, śpiewach i zabawach, które dzieci chętnie przyjmowały. Ksiądz zbliżał się też więcej do rodziców, stawał się w parafii mniej obcym, zyskiwał zaufanie para­ fian. Gazetka Bractwa «Nasz Przewodnik» była też chętnie przez dzieci czyty­ wana. Bractwo podnosiło naszą kulturę towarzyską o cały szczebel w y ż e j . Prócz owego Bractwa mieliśmy jeszcze do obrony polskości Towarzystwo Czytelni L u O.owych. Liczyłam dziewięć lat w chwili, gdy Bibliotekę Tow. Czytelń L u d . otwar­ ło w domu gospodarza sąsiadującego ze szkołą. Czytywałam już polskie ksią­ żeczki, gdyż w domu mieliśmy ich cały zbiorek. Ale dopiero gdy została otwarta Biblioteka T.C.L., czytelnictwo nabrało intensywności. Czytałam z całym natę­ żeniem. Największą radością był dzień wymiany książek. Czytało się książkę po książce". Przeżywając ciężko dramat I wojny autorka wyciąga jednak w ł a ś c i w e wnioski: „Ale dla nas Polaków, wojna była okolicznością szczęśliwą, bo dała nam to, o co daremnie walczyli powstańcy i czego pragnęli patrioci polscy". �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 175 Rozwój intelektualny autorki pamiętnika po odzyskaniu niepodle­ głości odbywał się drogą podobną do setek tysięcy młodych ludzi, któ­ rzy dzięki własnemu wysiłkowi, samouctwu oraz uczestnictwu w życiu różnych instytucji i organizacji osiągali wysoki poziom wiedzy i zasad moralnych. „Mimo całego trudu pracy fizycznej nie zaniedbywałam żadnej okazji, która mogła nieco rozświetlić i rozszerzyć mój skromny zasób wiedzy. Zaraz po u k o ń ­ czeniu szkoły powszechnej wypożyczył mi nauczyciel dwie książki naukowe: Za­ rys historii Polski Lewickiego i Dzieje Polski Cecylii Niewiadomskiej. Czytałam je i czytałam korzystając ze wszystkich wolnych chwil. Czytałam przy pasieniu bydła, czytałam przy obracaniu żaren, czytałam przy w y r ą b y w a n i u gałęzi i przy darciu pierza. Brałam książkę na pole, aby przy orce i bronowaniu w chwilach wytchnienia, zajrzeć do niej, przypomnieć sobie pewne zdania [...] Z różnych po­ wieści uczyłam się historii, geografii i całej zbieraniny wiadomości". Poważną rolę odgrywała w rozwoju autorki prasa: „Wychowałam się w atmosferze polityki ludowej P S L «Piasta». Cieszyłam się demokratycznością konstytucji z marca 1921 roku. Czytywałam «Gazete G r u dziadzka», «Wloscianina» i «Piasta Wielkopolskiego». Dumna byłam z chłopów senatorów: Bojki i Sredniawskiego. A najwięcej rozradowania sprawiały mi za­ szczyty chłopa Witosa [...] Bolał mnie brak jedności chłopskiej i rozbicie P S L < Piasta». Polityka chłopska grała na mej chłopskiej ambicji. Politykę uważałam za rzecz chłopom potrzebną. Sądziłam, że tylko sami chłopi potrafią obronić swo­ je interesy gospodarcze i prawa polityczne. Słowem, byłam zwolenniczką najgruntowniejszej demokracji" . 70 W odmiennych warunkach wzrastał syn 2-morgowego gospodarza z Rzeszowszczyzny i choć analfabety, to przecież człowieka rozumieją­ cego znaczenie oświaty. W pamiętniku ukazuje on zarówno swą drogę do szkoły ludowej, jak również proces narastania u siebie — ucznia szkółki ludowej — wielkiej miłości do ojczyzny. Kiedy jego ojciec w 1913 r. wrócił z Ameryki (gdzie przez kilka lat pracował dla spłacenia długów rodzinnych) oświadczył, że zapisze synów do szkoły. „Kiedy pierwszy raz poszedłem się uczyć, zrobiło mi się zupełnie głupio. Wielka gromada nie znanych mi dzieci, nauczycielstwo, szkoła, nauka — naba­ w i ł y mnie jakiegoś strachu i niepewności [...] Od najmłodszych lat, jak tylko u m y s ł mój zaczął działać, wiele otaczających rzeczy było dla mnie niezrozumia­ łych, a wytłumaczyć ich nie miał kto, ponieważ matka miała inne zajęcia [...] Ojciec mój, mimo że sam nie umiał czytać, doceniał tę umiejętność wiedząc, jakie ona daje korzyści, a jakie brak jej daje straty, o czym się w ł a s n e m kosztem żyjąc przekonał. Ojciec mimo swego analfabetyzmu nie był ciemny. Obdarzony niezwykłą pamięcią i potrzebą wiedzy, a będąc przy tym uczciwym człowiekiem w całym znaczeniu tego słowa, miał w Ameryce styczność z przełożonymi w war­ sztatach swej pracy, ci zaś używali go do załatwiania swych interesów powierza­ jąc mu często poważne kwoty pieniędzy. Toteż przy każdej sposobności przysłu­ chiwał się rozmowom, szybko przyswajał sobie ich treść i nieraz bywało, że lepiej potrafił wytłumaczyć jakąś zawiłą k w e s t i ę niż sam wójt, jak mówili s ą ­ siedzi. 70 Tamże, s. 82-92. �176 MARIA BIERNACKA Do nauczycielstwa ojciec mój był zawsze przychylnie usposobiony, dlatego też i w nas wszczepiał ku niemu miłość i szacunek. Rozumie się, że pod w p ł y w e m ojca szanowałem s w ą każdorazową nauczycielkę i może lepiej od innych dzieci, które nie miały tak rozumnego ojca czy matki [...] Chociaż w 1914 r. w y b u c h ł a wojna — pisze autor pamiętnika — to „szkoła szła dalej. U m i a ł e m już czytać i z a s m a k o w a ł e m w tym, toteż wielka była moja radość, kiedy ojciec dał mi pieniądze, abym zaniósł do pana kierownika i kupił za nie książkę szkolną. Z utęsknieniem oczekiwałem jej otrzymania. Nareszcie dostałem ją w ręce. W domu czytałem ustęp po ustępie lubując się pięknymi wierszykami. Brat Jan śmiejąc się mówił, że będę w przyszłości «pozeraczem ksiazek». Nie zmylił się w swej przepowiedni" [...] Zbliżający się koniec wojny przynosił nadzieję na odzyskanie niepodległości Polski, o czym doniosły gazety. „Toteż w każdą sobotę i niedzielę wieczór — pi­ sze autor — gromadzili się do naszej chaty ludzie żądni świeżych wiadomości. Rozpatrywano 14 p u n k t ó w Wilsona, którego ojciec mój sławił pod niebiosy, ko­ mentowano dziwne koleje wojny, jak upadek potężnych Niemiec, Austrii, caratu rosyjskiego". A oto jak opisuje on moment dotarcia wiadomości o powstaniu Polski nie­ podległej: „W październiku 1918 roku przyjechał jeden z sąsiadów wozić ojcu ziemniaki z pola. Przyjechawszy pod dom z ziemniakami oznajmił, że słyszał w mieście, że Polska zmartwychwstała. Ojciec nic nie mówiąc, gdyż radość u w i ę ­ ziła mu w gardle słowa, odszedł od zsypywania ziemniaków, wszedł do izby, klęknął przed obrazem i ze łzami dziękował Bogu za odzyskanie niepodległości". I chociaż koniec wojny przyniósł dla autora ciężkie przeżycia, bo dwóch braci z wojny nie powróciło — to jednak napisał: „Ale Polska została wolna, j a ­ każ radość zapanowała w mym sercu. T a Polska, którą ukochałem, ta Polska, która była przez długie wieki potęgą świata, a potem przez długie lata jęczała w niewoli — ta Polska zmartwychwstała! Tej mojej radości nie da się o p i s a ć " . 71 * Jak wynika z materiału system szkolnictwa i oświaty na terenie ziem polskich znajdujących się w granicach trzech zaborów był na przełomie X I X i X X stulecia bardzo zróżnicowany. Wieś polska wkracza­ ła w ten okres obciążona analfabetyzmem oraz poważnymi zapóźnieniam i w zakresie ogólnego poziomu wykształcenia. W najdogodniejszej stosunkowo sytuacji znajdowało się szkolnictwo i oświata w zaborze austriackim, gdzie istniała autonomia polityczna, umożliwiająca prowa­ dzenie szkół w językach narodowych. Znacznie gorzej było w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie władze zaborcze konsekwentnie dążyły do wynarodowienia ludności polskiej. Społeczeństwo polskie zaboru pruskiego wytrwale przeciwstawiało się polityce germanizacyjnej. Postawa ta była wynikiem działalności oświa­ towej prowadzonej przez różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-oś­ wiatowe, instytucje gospodarcze i kościół, jak również wynikiem sto­ sunkowo wysokiego poziomu nauczania w szkołach elementarnych. 71 Tamże, s. 66. Por. także Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935; Pamiętniki samouków, Warszawa 1968; M. G w i a z d o w i c z , Wspomnienia, Warszawa 1974. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 177 Wspólna walka społeczeństwa polskiego należącego do różnych warstw społecznych oraz znaczny udział w tej walce księży katolickich spowo­ dował, że w tej dzielnicy naszego kraju wystąpiły większe niż gdzie indziej przejawy solidaryzmu społecznego oraz przywiązania do Kościo­ ła katolickiego. W zaborze rosyjskim rusyfikacja szkolnictwa rządowego spowodo­ wała rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek na wsi. Po­ ważną rolę w dziedzinie szerzenia oświaty spełniały w tym zaborze tak­ że instytucje i organizacje kulturalno-oświatowe, gospodarcze, a zwła­ szcza szkolnictwo i czasopiśmiennictwo rolnicze. Duże znaczenie miała również prowadzona przez różne instytucje, organizacje społeczne i po­ jedyncze osoby walka z analfabetyzmem. W upowszechnianiu czytelnictwa i rozwoju oświaty wielką rolę speł­ niało w tamtych czasach czytelnictwo czasopism docierających na wieś, kalendarzy, książek religijnych czy też różnych pism ulotnych. Docie­ rały one na wieś różnymi drogami, i tak np. korespondenci takich cza­ sopism, jak np. „Zorza", „Gazeta Świąteczna", „Przyjaciel L u d u " p i ­ szą, że w końcu X I X w. i na początku X X w. nabywali książki, elemen­ tarze, kalendarze i książeczki do nabożeństwa u kramarzy na jarmar­ kach, u wędrownych obraźników, wypożyczali z biblioteczek przy ko­ ściołach. Niektórzy prenumerowali pisma i wypożyczali sąsiadom lub krewnym. Kiedy powstały organizacje na wsiach, to z reguły były one prenumeratorami pism. Niektórzy wspominają także o czytaniu lub w y ­ pożyczaniu pism w karczmach wiejskich. Nieliczna w tamtych czasach ucząca się młodzież wiejska również była przekazicielem wiadomości, książek i pisemek. Warto zaznaczyć, że poziom umysłowy ludności wiejskiej kształto­ wał się również pod wpływem literatury tandetnej i jarmarcznej, czyli wydawnictw tzw. drugiego rynku, która docierała do środowisk wiej­ skich różnymi kanałami. Literatura ta pojawiła się wcześniej, ale pełny jej rozwój nastąpił dopiero po 1840 r. Koniec X I X w. i pierwsze dzie­ sięciolecie X X w : były dla tej literatury okresem największego rozkwitu. Współcześni wskazywali na jej liczne przymioty, m.in. na to, że zaspo­ kajała ona u ludzi prostych głód „pięknej fikcji", której nie znajdowa­ no w ówczesnej powieści. Była także pomocna przy szerzeniu czytelni­ ctwa, które — zdaniem kolporterów ludowych książek — łatwiej roz­ wijało się tam, gdzie ona wcześniej docierała. J. Dunin podkreśla, że „podział kraju na zabory tak istotny przy opracowywaniu historii k u l ­ tury polskiej X I X i początków X X w. w odniesieniu do wydawnictw drugiego rynku ma mniejsze znaczenie", gdyż utwory te „wędrowały przez kordony graniczne bez większego trudu". Ważną rolę spełniały także polskie wydawnictwa popularne na obszarach zagrożonych w y 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �178 MARIA BIERNACKA narodowieniem, jak Mazury, Śląsk czy Ameryka, gdzie „były często je­ dynym słowem drukowanym" . Działalność społeczno-oświatowa i gospodarcza, zarówno tajna, jak i legalna, prowadziły do gruntownych przeobrażeń w świadomości na­ rodowej i społecznej ludności wsi polskiej. Prześledzenie na przestrzeni okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodległości głównych nur­ tów tej działalności pozwala na wyciągnięcie wniosków dotyczących roli, jaką oświata spełniała w przekształceniach kulturowych społeczności wiejskiej. Do najistotniejszych rezultatów owej działalności należy zaliczyć przede wszystkim proces budzenia i kształtowania się wśród coraz szer­ szych kręgów społeczności chłopskiej wszystkich dzielnic naszego kra­ j u — świadomości narodowej. Ewidentnym wyrazem tego procesu stał się udział polskich chłopów w pracach organizacji niepodległościowych, jak: Polskie Drużyny Strzeleckie, Związek Strzelecki, Drużyny Bar­ toszowe, Polowe Drużyny Sokole oraz Polska Organizacja Wojskowa (POW). Działalności tej przyświecała idea odzyskania utraconej niepo­ dległości kraju. Wychowanie szkolne, zetknięcie się z prasą, książką, a także żywym słowem na zebraniach czy uroczystościach prowadziło do narastania po­ staw obywatelskich, do brania współodpowiedzialności za sprawy ogólne dotyczące zarówno własnych społeczności wiejskich, jak również społecz­ ności szerszych ponadlokalnych. Znajdowało to wyraz w czynnym udziale ludności w pracach samorządu wiejskiego (mimo jego ograniczeń spowodowanych zaborami) oraz innych zbiorowych poczynaniach całych wsi. Proces emancypacji społecznej warstwy chłopskiej przejawiał się również w powstawaniu niezależnych chłopskich organizacji politycz­ nych, gospodarczych i młodzieżowych z własnymi organami prasowymi, które zastępowały dawne organizacje ludowe typu patronackiego oraz pisemka „dla ludu". Stałe choć wciąż powolne podnoszenie się poziomu wiedzy ogólnej oraz fachowej osiągane drogą upowszechniania się elementarnego szkol­ nictwa, czytelnictwa książek i czasopism, kursów i konferencji — pro­ wadziło w konsekwencji do zmian mentalności chłopskiej, do przemian obyczajowości wiejskiej, do innej oceny własnej warstwy i własnej h i ­ storii. Wszystko to poszerzało u człowieka wiejskiego jego zaintereso­ wania, a tym samym i horyzonty myślowe. Działalność organizacji gospodarczych, szkół rolniczych oraz czytelni­ ctwa prasy zawodowej przyczyniały się do modernizacji chłopskich go­ spodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne 72 7 2 J . D u n i n , Papierowy Łódź 1974, s. 287-290. bandyta, książka kramarska i brukowa w Polsce, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 179 przyczyniały się do podnoszenia kultury rolnej oraz wprowadzały ucze­ stniczących w nich chłopów w szerszy pozawiejski świat. Do modernizacji gospodarstwa domowego, podnoszenia poziomu h i ­ gieny oraz pielęgnacji i wychowania dzieci przyczyniały się żeńskie szkoły gospodarcze i rolnicze. Zmieniały one ponadto w sposób gruntow­ ny pozycję kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych szkół uaktyw­ niały się nie tylko na odcinku własnego gospodarstwa domowego oraz rodziny, ale także w życiu społecznym i kulturalnym swego środowiska. Wprawdzie zjawiska te miały różny zasięg, przebieg i charakter, nie­ mniej zaznaczały się coraz wyraźniej, zwłaszcza pod wpływem zaraniarskich szkół rolniczych na terenie Królestwa. Upowszechnianie oświaty wśród coraz szerszych kręgów społeczności wiejskich przynosiło również nieuniknione zmiany w obowiązującym tę społeczność systemie wartości, wzorów oraz autorytetów. Rzutowało po­ nadto zasadniczo na kształtowanie się wśród ludności wiejskiej nowego stosunku do całego otaczającego świata, w t y m także świata przyrody. Мария Бернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И ОБЩЕСТВЕННО-КУЛЬТУРНОЕ ПРЕОБРАЗОВАНИЕ ТРАДИЦИОННОГО СЕЛЬСКОГО ОБЩЕСТВА (С КОНЦА X I X ВЕКА ПО ВОССТАНОВЛЕНИЕ НЕЗАВИСИМОСТИ) Резюме Эта работа —фрагмент пространного исследования роли просвещения в общественно-культурном преобразовании польской деревни в период с конца X I X века и по современ­ ность. Работа касается в основном перелома X I X и X X столетий. Анализ факторов, обуславливающих общественно-культурные преобразования польской деревни за последнее столетие, показывает, что особенно важная роль приходилась в этот период на широко понимаемое просвещение. Хотя польский народ, живущий почти полу­ тора столетий в пределах трех отдельных государственных организмов, и не мог создавать и развивать единую по всей стране систему просвещения и воспитания, все же в период до восстановления независимости он прилагал громадные усилия для выдвижения польской науки на европейский уровень, а также усилия по широкому распространению просвещения среди самых обездоленных слоев общества. Территории с запоздалым просвещением были в то время огромны. Сверх того положение усугублялось этнически-национальной, рели­ гиозной, а также общественно-культурной разнородностью польских земель. Особенно запоздалой по образованию и просвещению была деревня. При таком положении вещей великие идеи национального возрождения и стремления к восстановлению независимости, вдохновлявшие деятельность выдающихся патриотов — польских общественных деятелей X I X и X X вв., сталкивались с серьезными затруднениями. Чтобы справиться с таким по­ ложением, все хозяйственные, общественные и культурные виды деятельности, начинавшейся и проводившейся тогда среди крестьянства, преднамеренно и умело сочетались с начина­ ниями по просвещению той же прослойки. Они должны были стать „ключом" к распрос­ транению национального и общественного сознания. Конечной жецелью этой деятельности было пробуждать среди сельского населения патриотические чувства и тягу к независимости. �180 MARIA BIERNACKA Таким образом период этот обозначился в польской деревне интенсивным процессом пробуждения национального сознания крестьян, их общественных стремлений к освобож­ дению, а также процессом образования нового гражданского облика у крестьян. Ход и на­ пряженность этого процесса были в отдельных землях разные. Неодинаковость содержания, видов и методов просветительной работы на отдельных аннексированных территориях обуславливалась прежде всего различным социально-экономическим и правовым поло­ жением. На землях, аннексированных Пруссией, для просветительной работы успешно использовалась деятельность на хозяйственном поприще. На землях, захваченных Россией, наибольшее развитие получили виды нелегальной деятельности. Законные же формы про­ светительной работы наиболее широко развернулись на пользующихся автономией землях, аннексированных Австрией. Процесс совершавшихся общественных и культурных преобразований деревни показан на примере народного и профессионального школьного дела, внешкольной просветительной деятельности, развивавшейся с помощью различных обществ, ассоциаций, периодической печати, просветительной деятельности католической церкви, деятельности организующихся в то время крестьянских партий, внессших в свои программы установки на просвещение деревни. „Пути" сельской молодежи к просвещению иллюстрированы фрагментами подлин­ ных мемуарных высказываний. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b126d6cbf845aa36dc66f05991508e7.pdf 868942baf8341065167471039121a75d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:991 Title A name given to the resource Interpretacje przeszłości w legendach. Przyczynek do historii lokalnej w świadomości mieszkańców wsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.181-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MAGDALENA ZOWCZAK INTERPRETACJE PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH. PRZYCZYNEK DO HISTORII L O K A L N E J W ŚWIADOMOŚCI MIESZKAŃCÓW WSI Przedmiotem opracowania jest legendarna przeszłość małych miej­ scowości, stanowiąca ważny składnik historii lokalnej. Historia lokalna będzie tu oznaczać funkcjonującą wśród mieszkańców wsi wiedzę o prze­ szłości najbliższej okolicy. Wiedza ta żyje przekazywana z pokolenia na pokolenie, pełni ważną rolę w ustanowieniu granicy między grupą swoich i obcymi: wpływa na poczucie odrębności, będąc jednocześnie jej świadectwem. Dlatego historia lokalna może charakteryzować społecz­ ność wiejską, dając wyraz konwencji kulturowej, która została przez tę społeczność wypracowana jako sposób interpretacji otaczającego świata i zachodzących w nim procesów. Celem opracowania jest przedstawienie wizerunków trzech grup lo­ kalnych na podstawie uzyskanych w tych grupach relacji o ich prze­ szłości Jeden z wariantów*sformułowanej przez Gerharda Kloskę definicji świadomości grupowej określa ją jako cechę wyróżniającą daną grupę spośród innych; „te same cechy poszczególnych świadomości składają się na wspólną świadomość, która jest charakterystyczna dla danej i tylko dla tej grupy" . O ile definicja ta w odniesieniu do świadomości grupowej wymagałaby (jak zwraca uwagę G. Kloska ) poparcia odpowiednimi badaniami, o tyle wydaje się możliwe zastosowanie jej do analizy historii lokalnej jako wchodzącej w skład świadomości grupowej. Właśnie lokalność uza­ sadnia fakt, iż uwzględnione tu opowiadania o zdarzeniach z przeszłości są charakterystyczne dla pewnej grupy. Można więc przyjąć, że przyto­ czona definicja odnosi się do historii lokalnej w świadomości mieszkań­ ców wsi i należy do założeń tego opracowania. 1 2 'G. Kloska, s. 114. K l o s k a , op. 2 Świadomość cit. historyczna i jej badanie, „Lud", t. 63: 1979, �182 MAGDALENA ZOWCZAK Założyłam wiąc, że ludzie należący do tej samej społeczności wiej­ skiej posługują się podobnymi sądami, pojęciami i w y o b r a ż e n i a m i do­ tyczącymi przeszłości najbliższej okolicy oraz, że można określić dla danej grupy zbiór możliwości interpretacyjnych w konstruowaniu obra­ zu przeszłości, ustalaniu zależności między zdarzeniami oraz celowości zdarzeń. Próbowałam tego dokonać poprzez odnalezienie elementów sta­ łych, pojawiających się w rozmowach z różnymi ludźmi z tej grupy, po­ wtarzających się motywów-symboli, które stanowią dowód wspólnoty myślenia. Aby ją scharakteryzować podporządkowałam motywy pew­ nym zasadom organizującym, regułom, które miały wskazać ich znacze­ nie w kulturze lokalnej. Przedmiot badań (przeszłość w legendach) jest więc zlokalizowany w przestrzeni. Co do czasu zaś założyłam, że uwzględniony zostanie okres od założenia badanej wsi aż po przeszłość najbliższą: rok —- kilka miesięcy przed realizacją badań. Granica między przeszłością a teraźniejszością nie jest więc jedno­ znacznie określona; łączą się one ze sobą w momencie rozmowy, którą przeprowadzam z.określoną osbbą. Materiały zbierane były według kwestionariusza, którego pytania można podzielić na trzy grupy tematyczne: 1) legendarna historia wsi: wydarzena i ich bohaterowie; 2) zdarzenia cudowne i opowieści o świętych; 3) zdarzenia straszne: opowieści o duszach pokutujących i innych po­ staciach demonicznych. Trudno mówić o rozłączności tych podzbiorów. Granice między nimi są dość płynne. Wspólnie wydają się jednak wyczerpywać tę część h i ­ storii lokalnej, która została zmitologizowana w świadomości grupy. Chodziło o znaczące wydarzenia i postacie ich bohaterów, przekazane drogą relacji ustnej. Uwzględnione zostały wydarzenia i bohaterowie zarówno w sensie pozytywnym, jak negatywnym. Zdarzenia, w których występują legendarni bohaterowie, święci i de­ mony, wskazują właściwe znaczenie tych postaci w kulturze lokalnej, a więc wyobrażenie o realizacji uznanych wartości. Same postacie, a czę­ sto i zdarzenia, nie stanowią na ogół o specyfice kulturowej grupy; na­ tomiast charakteryzują ją: dobór postaci i zdarzeń, a także cechy szcze­ gółowe, ujawniane przez wypowiedzi. Materiały, na których opiera się opracowanie, są źródłami tworzony­ mi. Składają się na nie zapisy rozmów, przeprowadzonych na terenie trzech wsi w trzech różnych regionach Polski: w Czerwińsku (woj. płoc­ kie), Mnikowie (Krakowskie) i Haczowie (Krośnieńskie) w latach 19791980. 3 3 Definicję świadomości zdarzeń przeszłych i pojęć sformułował К 1 o s к a, op. cit. jako zbioru sądów, wyobrażeń �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 183 Zapisy magnetofonowe rozmów (zbiór tekstów) posegregowane zo­ stały według najczęściej pojawiających się motywów — haseł. Zesta­ wienie wszystkich uzyskanych wypowiedzi związanych z danym hasłem umożliwia poszukiwanie sposobu zasadniczej interpretacji motywu. Z kolei zestawienie motywów i ich interpretacji miało doprowadzić do odkrycia zasad organizujących legendarną przeszłość badanych wsi. Te­ mu celowi miało też służyć określenie związków między trzema grupami opowiadań (o zdarzeniach historycznych, cudownych i strasznych) wzglę­ dem siebie. Wykazało to badanie, jakiego rodzaju opowiadania stanowią niejako powszechną własność grupy, to znaczy, które powtarzają się najczęściej w różnych niezależnych wypowiedziach, które są najpopu­ larniejsze, które zaś bardziej osobiste, intymne, tak że mogą je opisać tylko osoby bezpośrednio biorące w nich udział czy szczególnie zaintere­ sowane. Mowa tu będzie o wsiach, z których każda określona została przez zamieszkujących ją ludzi jako z pewnych przyczyn wyjątkowa. Kultura tradycyjna polskich wsi, ze swoją ksenofobią i rygorystycznymi podzia­ łami na swoich i obcych , sprzyjała zindywidualizowaniu, uzasadnieniu unikalności niemal każdego punktu przestrzennego, czego przykładem mogą być tak liczne, niezależne od siebie miejsca cudowne. Jednym z celów tego szkicu jest wykazanie, jak odmiennie mogą być wyrażane podobne treści kulturowe, jak rozmaicie interpretuje się te same formy symboliczne, jak ze wspólnego zbioru treści kultury lokalne tworzą całości o zupełnie innym sensie. 4 ODRĘBNOŚĆ B A D A N Y C H W S I W OPOWIEŚCIACH I C H MIESZKAŃCÓW Obszary Czerwińska, Mn-ikowa i Haczowa uważane są przez ich mieszkańców za chronione przez Opatrzność dzięki sprzyjającej mocy Matki Boskiej. Poprzez ustanowienie tam swych sanktuariów Madonny Czerwińska i Skalska oraz Matka Boska Bolesna Haczowska wzięły pod opiekę ludność tych wsi wraz z całym żywym i martwym dobytkiem. Opowiada się o t y m w następujący sposób: „Czerwińsk to jest kościół cudowny. Niewidzialna siła jakaś przyciąga kogoś. Jak się prosi Matkę Boską, to zostanie obdarowany [...] jakaś siła, jakaś moc boska jest. Taką siłą Czerwińsk obdarowany jest" . Mników: „I jak nieraz burze były, to tam nad tą skałą, nad Matką Boską, 210 to się tak rozdwoiła zawsze chmura, co się rozeszło i na północ, i na połud5 1 Por. np. L . S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131-142. Wszystkie cytowane tu bez odnośników zdania pochodzą z zapisów roz­ m ó w z mieszkańcami Czerwińska, Mnikowa i Haczowa. Materiały te znajdują się w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, w archiwum problemu w ę z ł o w e g o 11.1.IV.3.08. 5 �184 MAGDALENA ZOWCZAK nie, a tutaj zawsze my zostawali, jak w ogródku"; „Zawse wiemy, że my tu som w łogródku, tak nase mamy m ó w i ł y i babki, i my tak przekazujemy". Haczów: „Ta pewnie, u nas to strasznie wierzom w tom Matkę Boskom. Jak tak przyjdzie łogień czy jakaś burza, albo jak takie grady [...] ta wioska zawsze jest, jak to księża gadajom i ludzie gadajom — zawsze nos omija [...] To tu — zawdy Matka Boska nas broni i tylo". Powoływano się więc na ten sam argument: wieś została wybrana przez Matkę Boską, bo znajduje się w niej Jej cudowny wizerunek. Wioskę uświęconą obecnością wizerunku chroni święta moc, która jej strzeże „od powietrza, głodu, ognia i wojny"; to przeświadczenie utrzy­ muje się nawet wbrew faktom. Nie jest to jednak jedyny powód nie­ zwykłości tych wsi. Czerwińsk posiada bogate tradycje historyczne. W legendach o przeszości opromienia go blask niezwykłej sławy jako miejsce odwiedzane przez królów, starsze od Warszawy i niegdyś od niej znaczniejsze. Okre­ ślenie „dawniej" w związku z Czerwińskiem ma na ogół w ustach jego współczesnych mieszkańców znaczenie nobilitujące. Z dawnej sławy tego miejsca wynika ich lekceważenie w stosunku do sąsiednich wsi. Bowiem Czerwińsk uważany jest przez miejscowych i sąsiadów za miasto, choć prawa miejskie odebrane mu zostały przez władze carskie po Powstaniu Styczniowym. Odrębności nie próbuje się tam określać w porównaniu z pobliskimi miejscowościami w przeświadczeniu, że żadna z nich nie może się równać z Czerwińskiem. Odrębność odnajduje się w legendar­ nej przeszłości, której domniemana świetność stawia teraźniejszość na z góry przegranej pozycji. Wyjątkowość Mnikowa przejawiać się ma w szczególnym przywią­ zaniu jego mieszkańców do dawnych, rodzimych zwyczajów, które za­ chowały się tam w przekonaniu Mnikowian, w większym stopniu niż we wsiach sąsiednich. Przyjezdni księża dziwią się ponoć często, „że tu jeszcze się tako moda pod Krakowem zachowuje: polsko naprawdę". Mnikowianie, podobnie jak mieszkańcy okolicznych wsi, otrzymali od sąsiadów przezwisko od popularnego tam niegdyś zajęcia: „Olejarze", ponieważ uprawiali len i z jego ziaren wyrabiali olej, który sprzedawali w okolicy. Według podobnej zasady mieszkańcy pobliskiej Morawicy przezywani są Cebularzami, Czułowa — Grochalami, Kaszowa — Mle­ czarzami. Można powiedzieć o tamtejszym sposobie określania odrębności, że dokonuje się głównie w przestrzeni, w stosunku do okolicznych miejsco­ wości. Mnikowianie, porównując obyczaje swoje i sąsiadów, dochodzą do korzystnych dla siebie wniosków (podobnie jak i sąsiedzi). Związane jest to z traktowaniem ogółu mieszkańców wsi jako wspólnoty, z pragnie­ niem podporządkowania jednostek grupie (przestrzeganiem wspólnych zwyczajów, ubioru, języka itp.) w większym stopniu niż w przypadku Czerwińska. Tam granica między swoimi i obcymi przebiega, ogólnie rzecz biorąc, wewnątrz społeczności lokalnej, w przypadku Mnikowa na- �INTERPRETACJE PRZESZŁOŚCI W 185 LEGENDACH tomiast zgodna jept w dużym stopniu z terytorialnymi granicami wsi. Odrębność trzeciej wioski określana jest także w stosunku do są­ siednich wsi; podobnie jak mieszkańcy Mnikowa, Haczowianie zawierali do niedawna małżeństwa głównie w obrębie własnej grupy. W obu wsiach spotkałam się ze stwierdzeniem, że dawniej wszyscy zamieszkali w obrębie wsi stanowili „jedną rodzinę". Istnieje opinia, iż Haczów był z dawien dawna wsią najzamożniejszą w okolicy. Sami Haczowianie przyznają się w związku z t y m do takich cech, jak niezwykła pracowitość (z której ma wynikać zamożność), czy­ stość, schludność, brak zabobonów, odmienny niż u sąsiadów strój i od­ rębna mowa. Tak mówią o sobie Haczowianie zamożni i zasiedziali, na­ tomiast pozostali mieszkańcy Haczowa (z biednych rodzin oraz napły­ wowi, zwani tam przy włókami) i sąsiedzi jako przyczyny ich zamożności podają skąpstwo i chciwość, choć nieraz przyznają i pracowitość. W y ­ tykają i m także niemieckie bądź szwedzkie pochodzenie („tu Niemce są paskudne"), przezywają „Szwedami". Haczowianie z kolei zwracają uwa­ gę, iż w ich wsi „było dużo uczonych. I księży dawno z Haczowa dużo wychodziło". Określają też często Haczów jako wieś „królewską", na co wpłynęła niewątpliwie napisana przez Stanisława Rymara monografia historyczna wsi, zatytułowana Haczów. Wieś ongiś królewska . Powo­ ływano się na nią w rozmowach dość często, lecz z wypowiedzi wynika­ ło, że sens określenia „królewska" jest mniej więcej podobny, jak w przypadku powiedzonek: „oczy niebieskie — życie królewskie" czy „królewski obiad". Wskazuje więc nie tyle na świadomość dawnej przy­ należności do dóbr królewskich (na którą nie powoływano się w zebra­ nych przeze mnie zapisach rozmów, gdyż mówiono jedynie o pańszczyźnie), lecz raczej na wyróżnienie wsi spośród innych, na jej dostatek, uprzywilejowanie. 6 C Z A S I PRZESTRZEŃ A K C J I O P O W I A D A Ń Jeżeli relacjonowane zdarzenia działy się za życia opowiadającego, który był ich świadkiem, zostały mu opowiedziane przez krewnych bądź znajomych, ich czas ustala on według wieku lub okresu życia (np. dzie­ ciństwo, panieństwo), w jakim była wówczas dana osoba, albo według wydarzeń takich, jak pierwsza komunia, ślub, narodziny dzieci. Odnosi się też wówczas zdarzenia do innych, przełomowych dla życia całej у grupy. Rolę tych kamieni milowych czasu pełnią najczęściej wojny: „tamta" (pierwsza światowa) lub „ta" (druga); w Mnikowie i Czerwiń­ sku powstanie 1863 r. W Haczowie mówi się: „we front"; „jak były głodne lata" (przeważnie z myślą o pierwszych latach powojennych). Niektórzy opowiadali o zdarzeniach „jeszcze w zaborze austriackim", 6 S. R y m a r , Haczów. Wieś ongiś królewska (1350-1960), Kraków 1962. �186 MAGDALENA ZOWCZAK „za Austrii", „za Rosji". Odmierzano też czas datami uroczystości jubi­ leuszowych (np. w Czerwińsku rocznica bitwy grunwaldzkiej w 1910 г.). Dni miesiąca ustala się nieraz dzięki imionom świętych patronów. Stąd w opowiadaniach zdarzenia mają często miejsce w dni najpopularniej­ szych świętych. Jeśli mowa o sprawach dawniejszych, zazwyczaj mówi się po prostu „kiedyś", „dawniej", „dawno". W Czerwińsku synonimem tych zamierz­ chłych czasów są zwroty w rodzaju: „jak te wojny były, cy swedzka, cy tam jesce", „jak Szwedzi b y l i " . Przy t y m Szwedzi występują wymiennie z Tatarami; zarówno pierwsi, jak drudzy kojarzą się z najazdem, rzezią, zniszczeniem. Podobnie dzieje się w Mnikowie, gdzie ktoś opowiadając o świętej Kindze zastanawiał się, czy uciekała przed Tatarami, czy może przed Szwedami. W Haczowie, jeśli chce się powiedzieć, że coś zdarzyło się bardzo dawno, używa się czasem określenia „za pańszczyzny", które — wnio­ skując z wypowiedzi — oznacza tyle, co czas krzywdy. Określenie akcji w przestrzeni odbywa się z większym pietyzmem, jakby to właśnie ono stanowiło o wiarogodności opowiadania. Jest to zrozumiałe, ponieważ chodziło o zdarzenia lokalne, dziejące się w okoli­ cy, znanej na ogół opowiadającemu od dziecka. Między trzema rodzaja­ m i zdarzeń (legendarno-historycznymi, cudownymi i strasznymi) zacho­ dzą oczywiste związki w przestrzeni. Jedno wydarzenie może być zlo­ kalizowane w kilku miejscach przez różne osoby, jednak lokalizacja następuje zawsze w obrębie pewnego zamkniętego zbioru miejsc. Można dla każdej z miejscowości określić ten zbiór, jakby szereg epicentrów, k t ó r y m relacje przyporządkowują rozmaite wydarzenia. W tych newral­ gicznych punktach nawarstwiają się legendarne rzezie, zabójstwa, zda­ rzenia cudowne i pojawiają się istoty demoniczne. Wydaje się, że pamięć o zdarzeniach podporządkowuje się obrazowi przestrzeni, funkcjonują­ cemu w świadomości ludzi, którzy ją zamieszkują. W lokowaniu zda­ rzeń w stałych punktach przestrzennych wyraża się symbolika, wynika­ jąca z określonego systemu wartości. Tak więc w przypadku Czerwińska w centrum uwagi mieszkańców znajduje się kościół i klasztor ze wzgórzem, na którym się wznoszą. Inne miejsca, które szczególnie wyróżniano w relacjach, według infor­ matorów połączone były z zespołem kościelnym przez domiemany sy­ stem lochów, podziemnych tuneli, wiodących spod klasztoru do figury św. Jana (gdzie legendy wyznaczają centrum dawnego Czerwińska) oraz do karczmy lub figury na terenie sąsiedniej wsi Sielec. W miejscach tych lokowano przeważającą część wszystkich zdarzeń legendarnych, cudownych i strasznych. W Mnikowie istnieją dwa konkurencyjne centra przestrzenne: w ą ­ wóz, gdzie na jednym z bloków skalnych wymalowano wizerunek Mat­ k i Boskiej Skalskiej (teren ten zwany jest ogólnie „Skałami"), oraz �I N T E R P R E T A C J E P R Z E S Z Ł O Ś C I W L E G E N D AC". I 187 ,,Dwór" i kaplica Norbertanek wraz z przyległościami („pańskie pole", „dworski sad", „we dworach"), obecnie częściowo własność Spółdzielni Produkcyjnej. „Skały" to na wpół oficjalny ośrodek kultu, w przeci­ wieństwie do kaplicy „dworskiej". Opowiadania haczowskie okazały się niewystarczające do określenia sposobu wartościowania przestrzeni przez mieszkańców tej wsi. Można tylko stwierdzić, że przeważnie przy wymienianiu nazw części wsi i n ­ formowano mnie o statusie majątkowym ich dawniejszych mieszkań­ ców. Tak np. w części zwanej „Góra" zamieszkiwali najzamożniejsi, gospodarze „całą gębą", „z morgami". Ponadto w tych trzech wsiach zdarzenia lokuje się w bezpośredniej bliskości figur (krzyży i kapliczek), wody (źródełek, rzek, jeziorek), daw­ nych karczm oraz na granicach wsi. SPOSÓB R E L A C J O N O W A N I A ZDARZEŃ Opowiadania mnikowskie wyróżniają się spośród pozostałych ze względu na specyficzne środki stylistyczne. Posługiwano się często for­ mą mowy niezależnej, włączając do relacji monologi bądź dialogi prowa­ dzone w pierwszej osobie, co czyni je bardzo bezpośrednimi, osobistymi, nadaje im życia. Ten sposób wypowiedzi wywołuje wrażenie żywego związku minionych zdarzeń z teraźniejszością w świadomości osoby mó­ wiącej. Czasy łączą się ze sobą; to, co było, staje się nagle współczesne, legenda zaczyna żyć w czasie teraźniejszym. „Zawsze sie bedzies trzęsła, jej [osice — M.Z.] Matka Bosko powiedziała. Za to, żeś nie przyjęła pod swoje konary, zawse sie bedzies trzęsła. Od strachu. A lipa okryła gałęźmi Matkę Bożom z Panem Jezusem: za to bedzies kwitła i pszczoły bedom miód czerpać i ludziom będzie służyć ten kwiat na lekarstwo" (z mnikowskiej opowieści o ucieczce Matki Boskiej z Panem Jezusem do Egiptu). L E G E N D Y H I S T O R Y C Z N E I OPOWIEŚCI O ŚWIĘTYCH Ą LEGENDY RYCERSKIE I KLASZTORNE Najdalszy zasięg czasowy spośród zebranych przeze mnie legend ma­ ją czerwińskie: „przed przyjściem chrześcijaństwa była tu świątynia pogańska, gdzie teraz klasztor". Założycielem kościoła, który jest sercem Czerwińska, był według relacji rycerz Piotr Dunin, starosta wyszogrodz­ k i , który postawić miał 7 czy też 77 kościołów. W samym Czerwińsku było niegdyś 7 kościołów, dlatego nazywano go „miastem na siedmiu pagórkach". W klasztorze mieszkał opat, posiadacz wielkich dóbr. Pod klasztorem wydrążono lochy, w których mnisi (kanonicy regularni) trzy­ mali więźniów — nieposłusznych chłopów, odmawiających pracy na �188 MAGDALENA ZOWCZAK rzecz klasztoru. Był też w Czerwińsku zamek obronny, bowiem „to ta­ kie miasto rycerskie było". Tam też miał zostać pochowany Konrad Mazowiecki. Wśród splątanych wątków opowiadań można wyróżnić dwa nurty: rycerski (Piotr Dunin, zamek obronny) i mnisi lub klasztorny (kanonicy regularni, 7 kościołów). Opowieści związane z t y m drugim mają nastrój grozy. Przypisuje się zakonnikom wykorzystywanie poddanej ludności pod groźbą okrutnych kar. Najważniejszy cykl legend związany jest z Władysławem Jagiełłą, który ciągnąc na Grunwald zbudował pod Czerwińskiem most pontono­ wy dla wojska. Każdy mieszkaniec tej wsi może wskazać miejsce na wzgórzu klasztornym, gdzie stał król, patrząc na defilujących żołnierzy. W tutejszym kościele wyprosił zwycięstwo, a jego żołnierze ostrzyli miecze o kamienne kolumny kościelne. Wracając spod Grunwaldu złożył tam król bogate wota: chorągwie i złotego konika, którego przechowy­ wano jako dowód niezwykłej mocy cudownego obrazu; osadził tam także swoich żołnierzy, od których wywodzą się współcześni mieszkańcy. W podtekstach tych opowieści kryje się często przekonanie, że zwy­ cięstwo grunwaldzkie było w szczególny sposób związane z Matką Boską z czerwińskiego sanktuarium. W ten sposób oba nurty tradycji — kla­ sztorny i rycerski — zbiegają się w opowieściach o wydarzeniach 1410 r. W materiałach z Mnikowa brak odniesienia dla nurtu rycerskiego, choć można t u znaleźć odpowiednik tradycji mnisiej. Powstanie wsi jest bowiem wiązane z kamedułami, podobnie jak sama jej nazwa („Mników to od mnichów"). Wieś istotnie należała niegdyś do kamedułów, którzy wydzierżawili ją ss. albertynkom (mieszkają one do dziś „we dworze"). Współcześnie, podobnie jak oo. salezjanie dla Czerwińska, kameduli z Bielan krakowskich odwiedzający czasami Mników stanowią najbar­ dziej cenione źródło informacji o rodzimej przeszłości. Chcąc podkreślić czyjąś wiedzę, to że ktoś godny jest zaufania, mówiono: „to cłowiek był, co miał kontakty z kamedułami". W legendach haczowskich brak natomiast odpowiednika tradycji r y ­ cerskiej jak i mnisiej. Autorytet księży, choć wciąż silny, podważony został z powodu rozmaitych skandali, których stali się przyczyną. W y ­ słuchałam wielu opowiadań o duchownych, którzy wystąpili z zakonu, by się ożenić, a także o takich, co nie przestali być księżami, choć mieli dzieci. Dawne przekonanie, że księża dysponują wiedzą niedostępną i n ­ nym śmiertelnikom, łączy się z podejrzeniem, iż „cyganią ludzi", a nawet ze stwierdzeniem, że ksiądz „to jest tajny policjant [...], po to jest, żeby ten ład utrzymać". W większości opowiadań o zdarzeniach niezwykłych (związanych z demonami, siłą nadnaturalną o charakterze trudnym do określenia, karą Opatrzności itp.) ksiądz występuje jednak jako osoba udzielająca wyjaśnień, niejako komentator wyroków nadnaturalnych, do którego należy sformułowanie morału. �INTERPRETACJE PRZESZŁOŚCI W LEGENDY LEGENDACH 189 ROLNICZE Powstanie Haczowa związane jest z tradycją obcego, niemieckiego pochodzenia, która wpływa w szczególny sposób na świadomość odręb­ ności: „bo t u kiedyś dawniej wymarli ludzie na cholerę, to później spro­ wadzili ludzi. To właśnie ten naród sprowadzony, ten szwabski, to był najgorszy naród". Z przeszłości wsi zachował się w tradycji ustnej pewien szczególnie charakterystyczny wątek: nadanie ziemi rodzinie haczowskiej przez k r ó ­ lową Jadwigę w zamian za udzieloną jej pomoc (wzmiankowane w książ­ ce S. Rymara) . Za nakarmienie królewskiego wojska jedna z rodzin otrzymać miała w nagrodę tyle łąk, czyli pasternika, „wielo tam to wojsko zasiadło", bądź tyle hektarów, i l u ludzi nakarmiono. Jak zwykle nie było jednomyślności co do osoby królewskiej — mówiono o królowej Jadwidze, Władysławie I V , Jagielle, Kazimierzu. Legenda ta wyraża, jak się zdaje, szczególne znaczenie przypisywane wyróżnieniu, uprzywilejowaniu, nobilitacji Haczowian dzięki niezwy­ kłym ich zaletom, a więc rzuca dodatkowe światło na ich poczucie od­ rębności jako mieszkańców wsi „królewskiej". Popularność tej legendy może też być związana z pewną rekompensatą moralną, jakiej dostarcza mieszkańcom Haczowa. Wszak sąsiedzi uważają ich za chciwych i ską­ pych, za ludzi, którzy każdego potrzebującego odprawią z niczym bądź zedrą z niego ostatnią skórę w zamian za błahostkę. Popularnością cieszy się w Haczowie święty Antoni jako „patron dóbr doczesnych": „to jak tak dobrze człowiek westchnie do niego, on wszy­ stko wesprze. Wesprze tak, że wszystko się tak stanie, jak cłowiek ządo". Jest to wypowiedź dość znamienna. Haczowianie mówią o sobie, że są „nadzwyczaj pracowici" i dlatego też zamożniejsi niż mieszkańcy są­ siednich wsi. Tamci zaś twierdzą, iż „dlatego tacy bogaci, że chytrzy", w Haczowie „są ludzie za bardzo bogaci i niedobrzy": „żeby się co mia­ ło zniszczyć, nie odda". Legendy mnikowskie odróżniają się tym, iż postacie świętych są tam znacznie popularniejsze niż możni tego świata, o których mówi się często w Czerwińsku i Haczowie. Do najpopularniejszych w Mnikowie świę­ tych należą: Jan Kanty, który miał przebywać w okolicach tej wsi, oraz święci: Józef, Izydor, Jacek i Teresa. W opowiadaniach o nich uciśnieni ubodzy znajdują obrońcę, który odwraca od nich gniew pański. I zawsze wszystko kończy się dobrze, prawda wychodzi na jaw, zło zostaje uka­ rane, zaś „kto żył dobrze i chcioł żyć, to chociaż cierpioł jakąś bide czy coś, jakieś prześladowanie, to potem wychodziło na wierzch jego i za­ wsze miał nagrodę" (cytuję tu fragment wypowiedzi mieszkańca Mnikowa o t y m , co mu się podobało w ulubionych powieściach Henryka Sien­ kiewicza). 7 7 R y m a r , op. cit., s. 21. �190 MAGDALENA ZOWCZAK Zgodnie z t ą konwencją występują w opowiadaniach mnikowskich o świętych następujące postacie: ZAGROŻONY [-ENI] służąca-sierota mieszkańcy wsi Kościelec św. Izydor KARZĄCY OBROŃCA jej chlebodawczyni P a n Bóg św. Jan Kanty ś w . Jacek jego chlebodawca Pan Bóg Mieszkańcy Czerwińska niewiele mieli do powiedzenia na temat świę­ tych. Pomimo stałej działalności oo. salezjanów powszechnie mylono X święte osoby, nawet bardzo popularne. Rozpowszechniony jest kult św. } Barbary, patronki wodniaków, a także wszystkich, „którzy pracują w ciężkich warunkach — są narażeni na nagłą śmierć", „śmierć nieprze­ widzianą". W wypowiedziach dzielono mieszkańców Czerwińska na wod­ niaków —• czcicieli św. Barbary i „wieś". Prawdopodobnie odpowiada to podziałowi na wodniaków i rolników, przy czym patronem tej drugiej grupy jest święty Izydor rolnik. ZRÓŻNICOWANIE TRADYCJI W LEGENDACH O PRZESZŁOŚCI Najbardziej skomplikowana jest konwencja opowieści czerwińskich, gdzie cechy postaci legendarnych łączą się w określone grupy, odpowia­ dające trzem typom bohatera: 1) rycerz, możny pan feudalny; 2) okrut­ ny mnich; 3) rolnik. We wszystkich typach cechami uniwersalnymi są: pobożność, k u l t Matki Boskiej Czerwińskiej, silna wiara, cudowne wyróżnienie przez Boga. Jak się wydaje, trzy typy bohatera odpowiadają trzem nurtom tradycji, które można określić umownie jako rycerski, klasztorny i r o l ­ niczy. Legendy rycerskie mają jednak przewagę nad pozostałymi. Natomiast relacje z dwóch pozostałych wsi utrzymane są w pro­ stszych konwencjach, zbliżonych do tej, którą w przypadku Czerwińska określiłam jaką rolniczą. W Mnikowie opowiadano o nagradzaniu cnoty przez sprawiedliwy los. Zawsze triumfuje tam tradycyjnie pojęte dobro prostego, pobożnego, uczciwego człowieka (rolnika). W Haczowie wyjąt­ kowo silne poczucie odrębności wpływa na popularność opowieści o szczególnym uprzywilejowaniu jego mieszkańców jako obdarzonych wyjątkowymi zaletami. Można t u zauważyć podobieństwo do czerwiń­ skiego rycerza; jednak podczas gdy ten jest wyróżniony przez siłę nad­ naturalną, haczowski bogaty kmieć („dawno to gospodarze prawdziwi byli, tacy, —• oho, nie tykać!") dostępuje zaszczytów z woli króla. Mó­ wiono tam o własnej dumie: „Ano taka ambicja trochę t u była. Haczosko więcej. No bo jak z t y m właśnie, co się żenić. Bardziej, żeby tu, ba jak już ktoś obcy, to już nie był honor". Podsumowując: wśród legend o przeszłości w Czerwińsku dominują �191 I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W L E G E N D A C H opowieści o możnych rycerzach, w Mnikowie —• o ubogich świętych, w Haczowie — o bogatych kmieciach. Pod względem obfitości i zróżni­ cowania wątków pierwszeństwo należy się relacjom czerwińskim. MATKA BOSKA I ZDARZENIA CUDOWNE K u l t maryjny uważany jest za jedno z najbardziej charakterystycz­ nych zjawisk polskiej tradycyjnej kultury ludowej . Chciałabym t u w y ­ kazać, na podstawie konkretnych materiałów terenowych, odmienność interpretacji postaci Matki Boskiej w różnych grupach lokalnych. Inter­ pretacje te z jednej strony wiążą się z dominującym w danej tradycji typem bohatera, z drugiej — charakteryzują sens przypisywany działa­ niom Opatrzności czy też mocy boskiej, ujawniony poprzez relacje o zda­ rzeniach cudownych. Przyjrzyjmy się więc wizerunkom Madonny Czer­ wińskiej, Skalskiej i Haczowskiej, nakreślonym bezpośrednio lub po­ średnio opowiadaniami osób z tych trzech wsi. Matka Boska Czerwińska przedstawiona jest na XVII-wiecznym ob­ razie, znajdującym się w głównym ołtarzu bazyliki czerwińskiej. Cu­ downy wizerunek osłonięty jest sukienką i zazwyczaj zakryty innym obrazem, odsłania się go w uroczystych momentach. Kościół i klasztor wybudowane na wysokiej skarpie zwracają się k u Wiśle, górując nad centrum Czerwińska. Jest to jedno ze słynniejszych miejsc pielgrzymko­ wych Mazowsza. Cudowny obraz został — według legendy — znaleziony w skarbcu kościelnym. Gdy zawieszono go w głównym ołtarzu („ramy pasowały"), objawiły się niezwykłe znaki: nocą zapaliło się w kościele siedem świec, „jak sie paliły, tak sie paliły, ani nic ich nie ubywało". Dawna to legenda, bo mówi o niej miedzioryt z 1672 r. (odbitkę posiadają oo. sa­ lezjanie w Czerwińsku) przedstawiający zespół klasztorny z wizerun­ kiem Matki Boskiej Czerwińskiej oraz ośmioma płonącymi świecami. Widnieje na n i m inskrypcja, w której wspomina się, iż w 1647 r. Bóg Wszechmogący obraz swej Matki „Światłem i ogniem po kilka razy przez siedm świec w nocy*, cudownie zapalonych gorających objaśnił, który ogień namnieyszy nie palił у świec w goraniu nie ubywało". Dość wierne zachowanie legendy sprzed 300 lat w tradycji ustnej związane jest zapewne z działalnością duchownych i jest w jakiś sposób znamienne dla kultury omawianej społeczności. W historiach o zdarze­ niach cudownych kilkakrotnie wystąpił motyw zapalających się świec bądź też pojawiającej się „jakiejś jasności", „jakiejś światłości". Czerwińskie relacje o zdarzeniach cudownych ujawniają ich rolę jako znaku, świadczącego o łasce, o woli Bożej, a rzadziej służą doraźnemu zapobieganiu nieszczęściu, praktycznej korzyści człowieka. Na pierwsze 8 8 Por. S. C z a r n o w s k i , Kultura Kultura, Warszawa 1958, s. 80-99. religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] �192 MAGDALENA ZOWCZAK miejsce wysuwają się opowieści o cudownej obronie senktuarium, które wychodzi nieskalane z wojennych opresji. Do tego cyklu należą relacje o wypędzeniu rannych z kościoła w czasie I wojny światowej. Niemcy mieli tam wówczas utworzyć szpital (w innych wersjach stajnię); wszy­ scy jednak uciekli wskutek niezwykłych znaków, jakie się tam objawi­ ły. Kościół czerwiński nie pełni funkcji miejsca schronienia dla osób potrzebujących, lecz jest miejscem dla ludzi niebezpiecznym. Święta moc jako kara Opatrzności działa tam niezależnie od ludzkich poczynań, a kontakt ze świętością stwarza dla człowieka sytuację zagrożenia. Wąt­ k i opowiadań oparte są często na jednym schemacie: 1) w czasie bom­ bardowania kościoła kule niosą śmierć ludziom i zwierzętom, trafiają w drzewa, lecz nie osiągają swego celu; 2) kobieta staje w obronie dzwonu, który chcą zabrać Niemcy, i ponosi śmierć z ich ręki, lecz dzwon pozostaje nietknięty; 3) kobieta ginie, stając na drodze Niemca, który usiłuje skraść monstrancję. Działania pobożnych ludzi w obronie świętości przynoszą i m śmierć. Tylko nadnaturalna siła może odwrócić zagrożenie. Ujawnia się tu opo­ zycja między ludzką niemocą a skutecznym działaniem siły wyższej, a także niemożność pogodzenia celów boskich i ludzkich. Jednocześnie zarysowuje się postać bohatera, którego obowiązkiem jest podjęcie w a l ­ k i z góry skazanej na klęskę i niosącej mu śmierć. Jest to walka hono­ rowa w obronie świętości, podobna walce feudalnego rycerza, co zgadza się ze wspomnianym już typem bohatera. Obecność tego rodzaju wzoru w tradycji czerwińskiej potwierdzają opowieści o antybohaterze. Został nim człowiek miejscowy, który pomógł Niemcom w zdjęciu dzwonu w czasie I I wojny. Jego czyn, jako zaprzeczenie fundamentalnych war­ tości grupowych, ściągnął na niego potępienie społeczności. Kiedy prze­ chodził ulicą, wołano: „Dzwon! Dzwon!", zaś tragiczną śmierć jego córki wiązano z jego winą. W Mnikowie nie ma kościoła; msze odprawiają się w kaplicy sióstr albertynek „we dworze", przed obrazem Matki Boskiej Częstochow­ skiej, zwanej Matką Boską Dworską. Główny obiekt kultu, naturalne sanktuarium, znajduje się zaś w pobliskim wąwozie zwanym Skałami; stąd namalowana tam na wielkim bloku skalnym Matka Boska ma przy­ domek „Skalska". Dzięki temu, iż niedawno odnawiano obraz, mogłam uzyskać wypowiedzi, porównujące dawniejszy i nowy wizerunek, a ujaw­ niające bezpośrednio wyobrażenia Mnikowian, dotyczące Madonny. Dawna, „prawdziwa Skalska" była bardzo ładna: „jakby baba ze wsi", „wsiowa Matka Boska", „poważna jakby niewiasta rzeczywiście już le­ ciwa", „okrąglutka na twarzy", „taka łagodna". „W spódnicy, w zapasce długiej". „Rączki miała rozłożone, że widziało się, że tak wszystkich przygarnia do siebie". „Miała z jednej ręki promienie, a w drugiej sierp". „U rączek szły takie promienie, łaski wyobrażały". Obecna Matka Boska Skalska to „taka raczej pani, nie Matka Boża", �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 193 „więcej dziewicza", „młodsza". „Tą zrobili tak, jak królowa Jadwiga", „taka okropna baba". „Teraz nie ma promieni". Ponadto zarzucano, że kolory są zbyt jaskrawe i ciemne, podczas gdy dawny obraz utrzymany był w barwach „łagodnych", „delikatnych", które malowały postać „więcej tak powiewnie". Pierwszy z opisanych obrazów, odpowiadający wyobrażeniom M n i kowian o tym, jak powinna wyglądać Matka Boska, zgodny jest z ce­ chami pozytywnego bohatera opowieści o świętych. Jest to obraz mnikowskiej kobiety w sile wieku, lecz jednocześnie uduchowionej, co w y ­ raża się przez ową zwiewność, delikatność, promienność. Promienie w y ­ obrażające łaski miały w opowieściach mnikowskich odpowiednik w związku ze świętą Teresą: wspomniano, że sypie on róże, czyli, łaski. Cudowne działanie na korzyść ludzi występuje więc jako główna cecha świętości. Wizerunek Matki Boskiej Skalskiej miał powstać jako wotum za otrzymane łaski (wymalowany przez powstańca z 1863 г., który znalazł bezpieczne schronienie w Skałach, lub na zlecenie cudownie uzdrowio­ nej hrabiny Potockiej) bądź dzięki objawieniu, którego doznała wiejska kobieta i o k t ó r y m opowiedziała wędrownemu malarzowi. Zdarzenia cudowne, które relacjonowali mieszkańcy Mnikowa, pole­ gały przeważnie na uzdrowieniu czy ocaleniu z niebezpieczeństwa za przyczyną cudownego wizerunku Matki Boskiej. W zdarzeniach tych często (w odróżnieniu od opowiadań czerwińskich) miały miejsce dzia­ łania o charakterze magiczno-religijnym, wykorzystujące moc wody, nabieranej z rzeczki u stóp cudownego obrazu bądź przedmiotów obrzę­ dowych poświęconych w kościele. Cechą charakterystyczną najliczniej w Mnikowie reprezentowanej grupy zdarzeń cudownych jest wędrówka w celu uzyskania magicznego środka. Analiza budowy tych zdarzeń w y ­ kazuje jej podobieństwo do określonej przez W. Proppa struktury bajek magicznych . (Sprawa ta wymagałaby jednak dokładniejszych badań; analizowane materiały były zbyt szczupłe i fragmentaryczne, aby na ich podstawie uzyskać wiarygodne i jednoznaczne wyniki.) W miejscu walki bohatera bajki magicznej z antagonistą pojawia się w tych zda­ rzeniach modlitwa bohatera (bądź jego pomocnika) na miejscu cudow­ nym lub (i) użycie środków pomocniczych, które wywołują cudowny efekt. Rolę antagonisty rzadko pełni tu człowiek; chodzi raczej o to, co zwykło się nazywać „dopustem Bożym": chorobę, deszcz, ogień. Nato­ miast często pojawia się w tych opowieściach postać złego doradcy czy pomocnika (lekarz, weterynarz, „ludzie", czyli opinia publiczna). 9 Matka Boska Skalska jest więc obrończynią swoich wyznawców, po­ dobnie jak bohaterowie mnikowskich legend. W tutejszych relacjach o cudach podkreśla się wszechmoc Boską, którą ludzie mogą sobie zaW. P r o p p, Morfologia 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 bajki, Warszawa 1976. �194 MAGDALENA ZOWCZAK skarbić, jeśli spełnią pewne warunki, niezbyt zresztą wygórowane. Zro­ zumiałe staje się już określenie Mnikowa jako „ogródka Matki Boskiej" (por. „Odrębność badanych wsi w opowieściach ich mieszkańców"). Wizerunek Matki Boskiej Haczowskiej to drewniana figura przedsta­ wiająca Pietą, uznana przez Haczowian za cudowną. Na plebanii znaj­ duje się księga cudów, a moi rozmówcy wspominali wielokrotnie, że poprzedni ksiądz obiecywał koronację figury, jeśli uzbiera się jeszcze trochę relacji o uzyskanych łaskach. Jednak zainteresowanie cudownymi opowieściami jest tam mniejsze niż w poprzednio opisywanych wsiach, żaden bowiem z informatorów nie potrafił opowiedzieć historii haczow­ skiej Piety. Zebrałam jedynie sprzeczne wzmianki, że Matka Boska przypłynęła Wisłokiem z gór i w miejscu, gdzie J ą wydobyto, postawiono kościół; że „objawiła się na klonie swoim wiernym ku obronie. Na klo­ nie pod Taszową Górą. Objawiła się tak z Panem Jezusem jak dzisiaj jest. I płakała. I wzieni J ą do kościoła". Mylono legendy o Matce Boskiej Haczowskiej, Częstochowskiej i Gidelskiej. Pieśń Haczowianka, związana z cudownym wizerunkiem haezowskim i osnuta na tle walk niemiecko-rosýjskich stoczonych na t y m terenie w czasie I wojny światowej, poszła niemal całkowicie w zapom­ nienie. Wspominano, że była, lecz z reguły nie pamiętano nawet fabułyNa charakter kultu maryjnego nie wpływa fakt, iż czci się tam szczególnie Matkę Boską Bolesną, Pietę. Ogólnie można stwierdzić, iż sens działań przypisywanych świętej mocy kierowanej wolą Matki Bo­ skiej jest podobny, jak w przypadku Mnikowa. Zdarzenia cudowne zbu­ dowane są według podobnego schematu: istoty wyższe udzielają ludziom doraźnej pomocy (np. cudowne uzdrowienie, ocalenie w czasie wojny, ocalenie od śmierci wskutek upadku z rusztowania lub z wysokiego brzegu rzeki, odnalezienie zguby itp.). M I E J S C E ZDARZEŃ C U D O W N Y C H W T R A D Y C J I L O K A L N E J Stosunkowo niewiele materiałów o współczesnych cudach udało mi się zebrać w Czerwińsku. Należą tam one do sfery spraw prywatnych („każdy sobie zatrzyma. Nie ogłaszają tego u nas", „księża zabronili powtarzać") w odróżnieniu od dawniejszych, bardziej ..popularnych. W Mnikowie liczne współczesne zdarzenia cudowne dotyczą w zasa­ dzie zbiorowości, są niejako własnością całej grupy; niemal każdy infor­ mator opowiadał je w podobny sposób, w przeciwieństwie do zdarzeń dawniejszych (brak tam takiego ośrodka, jak klasztor czerwiński, gdzie dzięki księżom przedłuża się trwanie legend). W Haczowie relacje o cudach współczesnych miały charakter pry­ watny, osobisty i pochodziły z reguły od osób bezpośrednio zaintereso- �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 195 wanych. W ogóle zaś trudno mówić w przypadku tej wsi o szczególnym zainteresowaniu t y m rodzajem zdarzeń. W cudach czerwińskich moc nadnaturalna wyzwala się na ogół bez­ pośrednio w cudownym miejscu i niezależnie od ludzkich działań (nie­ raz w połączeniu z objawieniem się Matki Boskiej); w Mnikowie zaś wyzwala się pośrednio, po wykorzystaniu przez człowieka środków po­ mocniczych (woda ze świętego miejsca, zioła święcone itp.), w wyniku pewnych jego działań o charakterze rytualnym. Przy t y m odbywają się tam często zbiorowe prośby o łaskę dla jednego z członków grupy. Wówczas pojawia się postać tzw. „łodprosaca", przewodnika grupy na czas pielgrzymki do cudownego miejsca, osoby wyrażającej prośby spo­ łeczności, formułującej jej życzenia, o których spełnienie modli się cała grupa. Ze względu na efekty cuda czerwińskie można określić jako m i ­ styczne (obrona sanktuarium, jego nietykalność i czystość — jednocześ­ nie sytuacja zagrożenia dla człowieka); cuda mnikowskie i haczowskie natomiast mają dla człowieka znaczenie praktyczne, stanowią doraźne remedium na wszelkie zgryzoty (od zgubienia niezbyt wartościowego przedmiotu i choroby prosięcia aż po osobiste, śmiertelne zagrożenie ich właściciela). Sens mnikowskich cudowności można wyrazić językiem wyznaczo­ nych już tu symboli, oczywistym dla tych, którzy się nim posługują. W języku t y m Mników to „ogródek Matki Boskiej" — ziemskie odwzo­ rowanie nieba, które opisywano w Mnikowie jako ogród wiecznej szczę­ śliwości („w niebie to tam jest — jakby i tutaj dobrze komuś było"; „tam jest ogród taki kwiatami usłany i aleje, i aniołowie, i te święte dusze się przechodzom, a na tronie siedzi Pan Bóg, po jednej stronie Matka Boska, po drugiej Pan Jezus. No i ze dzieci zbierajom te kwiatki po ogrodzie, a starse duse śpiewajom i klęczom"). W języku tych symboli atrybutami Matki Boskiej Skalskiej są roz­ chodzące się od Jej r ą k promienie-łaski i sierp przez Nią trzymany. W Czerwińsku zaś cuda to świece, „których w goraniu nie ubywało", niewytłumaczalne dla człowieka znaki Bożej wszechmocy. DUSZE POKUTUJĄCE I ZDARZENIA STRASZNE W porównaniu do opowiadań o cudach, które posiadają rozbudowaną konstrukcję dramatyczną, relacje o zdarzeniach strasznych są mniej skomplikowane. Zwłaszcza w Czerwińsku i Mnikowie, gdzie właściwie nie były to zdarzenia, lecz spotkania z istotami z „tamtego" świata. W większości relacji demon pojawia się człowiekowi w pewnym szcze­ gólnym miejscu, po czym albo znika straszący, albo odchodzi (ucieka) straszony. Złowroga działalność demona ogranicza się przeważnie do za­ prezentowania się w swej strasznej postaci (np. „wszed tam i stał", �196 MAGDALENA ZOWCZAK „siedział na ławie" itp.). Czasem strach pogoni kogoś do samej wsi, ulegnie transformacji. Przypadki, gdy wyrządza komuś krzywdę poprzez czynne działanie, są rzadkie. Pod względem skutków nie można nawet porównać działań strachów od kary Opatrzności, zawsze ciężkiej i niechybiającej. Opowieści o strasznych spotkaniach często cechuje nastrój grozy; lecz zdarzają się też takie, w których przeważają akcenty humo­ rystyczne (zwłaszcza w Mnikowie). W opowiadaniach tych opisywano okoliczności spotkania, wygląd de­ mona, sposób jego działania i reakcję człowieka. W Mnikowie „stroga" czy „stróży" duch kameduły i zakonnica, w Czerwińsku „przeszkadzają" duchy rycerza i opata. Zachodzi więc symboliczny związek z legendami historycznymi. Repertuar tych opowieści ze względu na formy demonów jest dość bogaty: od antropomorficznych (baba, chłop, chłopak), przez zoomorficzne (pies, kot, owca, koń, źrebak, świnia, kaczka, baran, cielak) po amor­ ficzne (światło, ogień), wyrażające się wyłącznie poprzez dźwięk (szum, gwizd), abstrakcyjne, dające o sobie znać poprzez trudne do określenia wrażenie („coś") oraz fantastyczne (wielki stwór — gadok w Mniko­ wie). Opowiadania o duszach pokutujących stanowią jakby ilustracje ko­ deksu moralnego, co szczególnie silnie przejawia się w relacjach czer­ wińskich, których motywem przewodnim jest pojęcie winy i kary. Mają one za zadanie rozpowszechniać takie prawdy, jak пр.: „matka nie może rozpaczać po dziecku, bo to grzech", nie wolno zatajać grzechów przy spowiedzi, Bóg widzi wszystko itp. Między zdarzeniami cudownymi i strasznymi nie ma w opowiadaniach czerwińskich wyraźnej granicy. Cuda funkcjonują tu w dużej mierze w postaci kary Opatrzności, można by je określić jako „cudowną karę". Objawienie się Matki Boskiej czy nadnaturalnych znaków zapowiada ocalenie kościoła, nie ludzi, i zwią­ zane jest z nastrojem grozy, podobnie jak pojawienie się demona. W Haczowie — podobnie jak w Czerwińsku — prawie wszystkie historie straszne opowiadają o duszach pokutujących. Niektóre opowia­ dania są znacznie lepiej rozwinięte niż w przypadku dwóch popzostałych wsi. Obok podobnych jak tam epizodów występują tu całe opowieści fabularne, które pełnią rolę tak dużą jak w Czerwińsku relacje o karze Opatrzności, w Mnikowie zaś o uzyskanych cudownie łaskach. W Ha­ czowie historie straszne są niejako własnością całej wsi; różne osoby relacjonowały te same zdarzenia w podobny sposób. Dusze pokutujące należały do zmarłych, którzy zostali w jakiś spo­ sób skrzywdzeni. Nie dopełniono wobec nich pewnych obowiązków: nie ochrzczono, nie pogrzebano w odpowiednim miejscu. W innych przypapdkach ich życie skończyło się niespodziewanie, gwałtownie albo przed­ wcześnie. Występujpe tu więc sytuacja braku, podobnie jak w bajce �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 197 10 magicznej i zdarzeniu cudownym . Czasami nie mówi się o przyczynie, ale jedynie o skutku zdarzenia: coś straszy w określony sposób, wywo­ łuje uczucie lęku samą obecnością. Wówczas przyczyna pozostaje nie znana samemu straszonemu. Tego rodzaju opowieści to wspomniane już epizody, które stanowią fragmentaryczną postać historii strasznych. Oddziaływanie dusz pokutujących na żywych ludzi zachodzi prze­ ważnie w określonych warunkach. Znamienne są wszelkie sytuacje „przejścia" . Straszony jest kawaler wracający od narzeczonej lub po­ dążający na wesele, dziewczęta w drodze na zabawę, młoda mężatka i jej maleńkie dziecko, krewni zabitego. Mówiono też, że „pokazuje się" tym, co mają jakieś grzechy, fałszywym i niewierzącym. Straszy w miejscu, gdzie kogoś zabito bądź pochowano zabitego, w pobliżu gra­ nicy wsi, na łóżku młodej dziewczyny, w wodzie pod mostkiem itp. Istoty demoniczne aktywizują się więc w dwojakich okolicznościach. Po pierwsze, w stosunku do osób odpowiedzialnych za sytuację braku, która dotyczy duszy pokutującej, lub też osób i m podobnych, innych krzywdzicieli. Po drugie w stosunku do osób, które nie odczuwają ta­ kiego braku. Jest to zjawisko typowe w związku z sytuacjami „przej­ ścia": duch zmarłej w panieństwie dziewczyny usiłuje szkodzić dopiero co ochrzczonemu dziecku jej byłej koleżanki; duch zabitej w czasie wojny kobiety, która pozostawiła czwórkę niedorosłych dzieci, nie uspo­ koi się, póki „nie zabierze ze sobą" duszy maleńkiego synka jej naj­ starszej córki. Ze względu na motywy działalności demona można więc podzielić zdarzenia straszne na historie zemsty oraz historie zawiści, choć w obu przypadkach chodzi o zemstę za doznane krzywdy, jednak cierpią za nie winni lub niewinni. Taka byłaby przypuszczalna podstawa budowy dramatycznej zdarzeń strasznych, które rozpoczynają się od krzywdy i na krzywdzie kończą (według schematu: skrzywdzenie człowieka — po śmierci skrzywdzonego jego dusza wyrządza krzywdę ludziom — skrzywdzeni umierają i znów ich dusze pokutują, poszukując odwetu). Niczym historia wendety mogłoby się to ciągnąć w nieskończoność przez proste zwielokrotnienie sekwencji. W obrębie zdarzeń strasznych mają miejsce wspomniane już epi­ zody. Dusze pokutujące, nim doczekają się zadośćuczynienia, n i m do­ padną właściwej ofiary, jakby wypróbowują swoją moc na różnych oso­ bach bądź przedmiotach materialnych. W' drugim przypadku chodzi o takie działania, jak cięcie bielizny, przewracanie i przestawianie „gra­ tów", darcie „łachów", cięcie „łachów", jakby nożycami, rozwalanie garczków („rznęło t y m i garczkami"). 11 1 0 P r o p p, op. cit. Por. L . S t o m m a , s. 99-110. 1 1 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, �198 MAGDALENA ZOWCZAK Wydaje się, iż chodzi t u nie tylko o wypróbowywanie niszczącej mocy, o wyładowanie złości przez demona. W jednym z opowiadań duch zmarłej z ran kobiety zabiera z domu białą chustę, by zawinąć nią „swoje rany". Domownicy znajdują chustę w t y m samym miejscu, gdzie ją pozostawiono, lecz podartą na kawałeczki. Dusza zmarłego może wejść w posiadanie przedmiotu dopiero wów­ czas, kiedy znajdują się po tej samej stronie — w świecie zmarłych. Jedynym sposobem osiągnięcia tej jedności jest zniszczenie przedmiotu, które byłoby tu analogiczne do śmierci człowieka i — również poprzez analogię — jednoznaczne z uwolnieniem duszy przedmiotu . Do wymienionych dwóch przyczyn krzywdy ludzkiej (zemsta i za­ wiść) bardzo popularne w Haczowie opowieści o czarach i czarownicach dodają trzecią: chciwość. Ten, komu w gospodarstwie szczęśliwie się wiodło, musiał być posądzony o niecne praktyki magiczne. Przyczyn dostatku upatrywano w nędzy innych, których dobytek przywłaszczał sobie w tajemniczy sposób czarownik. Silna wiara Haczowiaków w czary i czarownice oraz związana z nią magia ochronna dopełniają charakterystyki relacji haczowskich, których motyw przewodni stanowi krzywda ludzka. ł2 L E G E N D Y J A K O W I E D Z A O PRZESZŁOŚCI W analizowanych t u opowiadaniach czas akcji wydarzeń ograniczony był tylko jednostronnie: przez teraźniejszość. Opowiadania o przeszło­ ści, cofając się w czasie, najczęściej niepostrzeżenie przekraczały granicę między historią a mitem. Opisywane w nich zdarzenia sprzed k i l k u lat przyjmowały niekiedy podobną strukturę, jak zdarzenie z najodle­ glejszej przeszłości. Opowiadania te mają charakter legendarny. Oznacza to, że osadzają wątki mityczne w pewnych realiach historycznych poprzez powołanie się na postać, fakt historyczny, konkretną datę. Sam wątek mityczny jest tu jednak ważniejszy od realiów, które stanowią dla niego jakby usprawiedliwienie, pretekst. Ich zadaniem jest stworzenie okoliczności, w których może wyzwolić się mit. Aby owe osoby czy fakty historyczne zostały włączone do historii lokalnej, muszą spełniać warunki narzucone przez strukturę mitu: muszą się dać do tej struktury dopasować. 1 3 1 2 Por. J . S. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii znaczeń, cz. 1, „Teksty", nr 3: 1979, s. 97-120. „Legenda jest mitem, który po drodze zahaczył o jakieś miejsce lub fakt historyczny"; „Motyw legendy nie jest historyczny, lecz mityczny, wiąże się z co­ raz innymi osobami historycznymi. A to, co w nim typowe, okazuje się rzeczą najważniejszą, ważniejszą od tego, co historyczne" — G . v a n d e r L e e u w , Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 458. świata 1 3 �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W 199 LEGENDACH Na podstawie struktur mitycznych konstruują się zarówno legendy historyczne, jak relacje o zdarzeniach cudownych i strasznych, opisu­ jące interwencje nadnaturalnych (boskich i diabelskich) mocy w ludz­ k i m świecie. Właśnie zakres tematyczny, ograniczenie się do kontaktów naszego świata z „zaświatem" , wyróżnia relacje o zdarzeniach cu­ downych i strasznych jako podgrupę opowiadań o przeszłości. Nie zna­ czy to, by legendy historyczne były pozbawione elementów cudowności, lecz bardziej akcentują one sprawy ludzkie. Do relacji o przeszłości zali­ czam także podania, w których elementy nadnaturalne występują spo­ radycznie (por. tab. I). u 1 5 Tab. I. Wyróżnione rodzaje relacji o zdarzeniach z przeszłości ŚWIAT NIELUDZKI się * W zebranych materiałach za ż y c i a i n f o r m a t o r a . są to zdarzenia w większości wojenne, które wydarzyły Wracając do konstytuującego wymienione opowieści mitu można za­ uważyć, że próbuje on uzasadnić rzeczywistość, podczas gdy historia (w potocznie przyjętym znaczeniu, a więc i w przekonaniu moich roz1 4 Šwiat i zaświaty traktuję tu jako pojęcia opozycyjne, podobnie jak W as i 1 e w s к i, op. cit. 15 Przez podanie rozumiem np. opowieści o zabójstwach, zdradach itp., k t ó ­ rych bohaterami są ludzie i gdzie nie w y s t ę p u j e ingerencja sił nadnaturalnych. Opowieści te dotyczą przede wszystkim obyczajów i opowiadają o ludziach, k t ó ­ rzy z jakiś w z g l ę d ó w popadli w konflikt z utartym porządkiem społecznym. Opo­ wieści te nie zostały uwzględnione w opracowaniu nie ze względu na brak tego rodzaju relacji w zebranych materiałach, lecz w wyniku ograniczenia tematycz­ nego. �200 MAGDALENA ZOWCZAK mówców) dąży do jej odtworzenia. Rozróżnienie to należy rozumieć w sensie najogólniejszym, zarówno bowiem jedno jak drugie jednocze­ śnie odtwarza i uzasadnia, opisuje i poszukuje sensu. Chodzi t u jednak o to, że gdy historia poszukuje przyczyn pewnego stanu rzeczy w zda­ rzeniach świata ludzkiego, mit ustala źródła tych zdarzeń, lokując je w świecie nieludzkim lub na pograniczu światów: ludzkiego i nieludz­ kiego. Te dwa pojęcia: historię i mit — można potraktować jako przeciw­ stawne, jeśli za ich cechę wspólną uzna się dążenie do zrozumienia rzeczywistości poprzez przeszłość, za cechę zaś różnicującą realizację tego dążenia w sposób zasadniczo odtwarzający bądź uzasadniający. Wówczas między członami tej opozycji umieścić należy relacje do­ tyczące historii lokalnej, które mają charakter głównie uzasadnienia, lecz usiłują stworzyć pozory, jakoby przede wszystkim odtwarzały rze­ czywistość. Uzyskane relacje podporządkowane są w badanych wsiach pewnym schematom, polegającym na występowaniu zjawisk czy zdarzeń w sta­ łych związkach, charakterystycznych dla danej społeczności . Schematy te oznaczają: 1) podobną konstrukcję relacjonowanych zdarzeń zarówno w obrębie poszczególnych ich rodzajów (legend historycznych, zdarzeń cudownych i strasznych), jak i zbieżności strukturalnych zwłaszcza między dwoma pierwszymi rodzajami; 2) stosunkowo jednolitą w róż­ nych relacjach interpretację określonych elementów symbolicznych, które wspólnie tworzą jakby „bank" symboli danej grupy w określonym czasie (w obrębie każdego rodzaju oraz między wszystkimi trzema). Należą t u postacie bohaterów zdarzeń, w istocie swojej symboliczne, odpowiadające określonym potrzebom. 16 Obok wymienionych tu schematów istotne są także relacje poszcze­ gólnych rodzajów zdarzeń względem siebie. Analiza wypowiedzi wska­ zuje na przeważające znaczenie legend rycerskich dla społeczności Czerwińska, zdarzeń cudownych dla Mnikowa, zdarzeń strasznych dla Haczowa. Myślę, że wnioski z przedstawionych t u badań dotyczą nie tylko interpretacji zdarzeń z przeszłości, a więc swoiście pojmowanej historii lokalnej, lecz także — w pewnym sensie — stanowią świadectwo etosu kulturowego, inaczej mówiąc, są wyrazem obowiązującej w danej grupie hierarchii wartości. 1 6 Podobnie określał A. L . Kroeber konfigurację, czyli wzór kulturowy, jako powtarzające się, charakterystyczne dla danej kultury związki w y d a r z e ń i zja­ wisk. (A. L . K r o e b e r , Istota kultury, Warszawa 1973). Wolę u ż y w a ć określenia „konwencja kulturowa", ponieważ wydaje mi się bardziej dynamiczne, oznacza raczej zespół zasad interpretacyjnych formujących materiał dostarczony przez doświadczenie niż statystyczny model, prezentujący sposób myślenia przyjęty w określonej kulturze. �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 201 Магдалена Зовчак ТОЛКОВАНИЕ ПРОШЛОГО В КРЕСТЬЯНСКИХ ЛЕГЕНДАХ. К ВОПРОСУ О МЕСТНОЙ ИСТОРИИ В СОЗНАНИИ ЖИТЕЛЕЙ ДЕРЕВНИ Резюме Знание жителями данной деревни своего прошлого выражается в легендах, передаваемых устно из поколения в поколение; такое знание является свидетельством чувства тождествен­ ности сельской группы, выделяет ее из соседских групп. Цель статьи — представить знания о минувшем как собственный портрет коллективов трех деревень: Червиньска, Мникова и Хачова путем анализа записи бесед, проведенных в них авторов в 1979-1980 гг. Исходной точкой анализа было взято предположение, что в рамках каждой из исследуемых групп описание событий делалось по сходным принципам. Выявление этих принципов являлось целью анализа рассказов. Наряду с событиями легендарного прошлого деревни учтены чудесные и страшные события; все три их вида косвенно определяют образы легендарных героев, святых подвижников и демонов. Легенды о прошлом образно представляют многообразные местные традиции. Согласно тому многообразию легенды были разбиты на рыцарские (о рицарях и вельможах — воинах и строителях), монастырские (о монахах, монахинях и священниках; здесь царит атмосфера ужаса, вызванная описанием жестоких поступков, страшного покаяния и появлением де­ монов) и землепашеские (о благочестивых, трудолюбивых мужиках, в конце концов всегда вознаграждаемых справедливой судьбой). В характеристике собственных портретов упомянутых коллективов было учтено толко­ вание образа Богородицы, связанное как с присущим данной группе образом героя, так и с понятиями группы о действии провидения, раскрывающемся в рассказах о чудесных событиях. События ужасные описывают вмешательство демонов как персонажей „подспуд­ ного мира" в мир людей. Анализ рассказов выявляет преобладающее значение рыцарских легенд для населения Червиньска, чудесных событий для миковян, ужасных для жителей Хачова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c174060e7ab3d2a39bfde7640c8d0a38.pdf d095ac02586df1109f1bfbb823ad4bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:993 Title A name given to the resource Obyczaj robotniczy połowy XIX w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.215-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ OBYCZAJ ROBOTNICZY POLOWY X I X W I E K U W ŚWIETLE A K T STANU CYWILNEGO (NA PRZYKŁADZIE ŻYRARDOWA) Kultura robotnicza okresu pierwszej połowy X I X w. do dziś z t r u ­ dem poddaje się dogłębniejszym badaniom. Podstawową przeszkodą sto­ jącą na drodze do bliższego poznania treści kulturowych tworzonych i przyswajanych przez rodzącą się wówczas — przede wszystkim na obszarze Królestwa Polskiego — klasę robotniczą stanowi ograniczona baza ź r ó d ł o w a . Trudności w t y m względzie mają zarówno historycy, jak i etnografowie. Dokumentacja etnograficzna tworzona jest właści­ wie od niedawna, co uniemożliwia korzystanie z w miarę wiarygodnych materiałów, które odnosiłyby się do rzeczywistości sprzed ponad 100 lat. Stosunkowo niewielkie są także możliwości wykorzystania opracowań dotyczących warunków życia i pracy czy niektórych obyczajów charak­ terystycznych dla środowisk robotniczych połowy ubiegłego stulecia . Etnograf zmuszony jest zatem oprzeć się na źródłach typowych dla war­ sztatu historyka: archiwaliach, prasie czy pamiętnikach. Sądzić można —• na podstawie stanu opracowania tego typu źródeł pod interesującym nas kątem — że istnieją jeszcze dość znaczne możliwości wyzyskania różnorodnych materiałów do badań nad kulturą robotniczą. W swoich badaniach poświęciłem wiele uwagi sprawie stosunków społeczno-obyczajowych charakterystycznych dla środowisk * robotni­ czych. Spośród źródeł archiwalnych, które były m i najbardziej pomocne, należałoby wymienić akta stanu cywilnego. Dotychczas w nauce pol­ skiej akta metrykalne służyły przede wszystkim szczegółowym analizom z zakresu demografii historycznej (głównie okresu staropolskiego) *, a od 1 2 1 Por. I . I h n a t o w i c z , Źródłowe możliwości i ograniczenia badań nad dzie­ jami społeczeństwa polskiego w XIX i XX w., [w:] Metody i wyniki, pod red. S. Kalabińskiego, Warszawa 1980, s. 32-42. Por. A. S t a w a r z , Problematyka badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 1. Szczególnie wiele prac tego rodzaju ukazało się na ł a m a c h wydawanego od kilkunastu lat wydawnictwa seryjnego Przeszłość Demograficzna Polski. 2 8 �216 ANDRZEJ STAWARZ niedawna także studiom nad problematyką ruchliwości społecznej w X I X w. Mimo iż wiadome są walory poznawcze akt metrykalnych , to jed­ nak uderza nas brak większej liczby opracowań, w których opisywano by bardziej wszechstronnie konkretne wycinki minionej rzeczywistości społeczno-kulturowej na podstawie analizy wspomnianych materiałów źródłowych. Niewątpliwie pod t y m względem pozostajemy jeszcze wy­ raźne w tyle, przede wszystkim za historykami francuskimi, uważany­ mi za prekursorów tego kierunku badań . Akta stanu cywilnego poprzez masowość zawartych w nich infor­ macji, wiążących się bezpośrednio z istotnymi faktami natury społeczno-obyczajowej, pozwalają na prowadzenie dość precyzyjnych badań empirycznych. Odpowiedzi na pytania badawcze możemy otrzymać sto­ sując metody wnioskowania statystycznego (w stosunku do całej badanej populacji lub też próby reprezentatywnej). Jest to o tyle ułatwione, że metryki (urodzeń, ślubów, zgonów) odznaczają się jednolitą formą zapisu informacji , co umożliwia ich skategoryzowanie, odpowiadające wymogom badań metodami kwantytatywnymi. Szczególnie interesujące mogą być badania nad zmiennością zjawisk demograficznych czy społeczno-obyczajowych w tzw. czasie długim (stulecia) oparte na mate­ riałach reprezentacyjnych. W Polsce nie tak dawno podjęto taką próbę . Ostateczny efekt naukowy, odnoszący się tylko do jednego z wielu pro­ blemów demograficznych (przemienność generacji), osiągnięto w toku wieloletnich, niezwykle pracochłonnych i dość kosztownych (wykorzy­ stanie maszyny cyfrowej) badań. Ze względów ekonomicznych nie mo­ żemy zapewne liczyć na rozszerzenie tego typu badań w naukach spo­ łecznych w najbliższym czasie. Natomiast wszelkie szanse powodzenia, tak od strony warsztatowej, jak i merytorycznej, mają badania nad niewielkimi wycinkami rzeczywistości, np. nad grupami zawodowymi, gminami wyznaniowymi czy całymi społecznościami lokalnymi konkret­ nych wsi, miasteczek itp. w ściśle określonych, stosunkowo niewielkich, ramach czasowych. 4 5 6 7 8 W 1978 r. w ramach zespołowych badań nad modą i obyczajem w środowisku robotniczym Żyrardowa X I X i początku X X w . , zająłem 9 4 S. Kowalska-Glikman, Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Por. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Akta masowe w badaniach historii spo­ łecznej, [w:] Metody i wyniki, s. 179-206. Tamże, s. 179-180. W Królestwie Polskim zunifikowane zapisy metrykalne wprowadzono w 1825 r. E . P i a s e c k i , R. W r o n a , Przeniesienie do pamięci maszyny cyfrowej da­ nych za lata 1746-1968 z ksiąg metrykalnych parafii bejskiej w województwie kie­ leckim, Przeszłość Demograficzna Polski, t. 10, Warszawa—Poznań 1978, s. 15-37. O badaniach tych szerzej pisze m.in. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Ba­ dania nad kulturą robotniczą w etnografii, [w:] Klasa robotnicza i ruch robotniczy 5 6 7 8 9 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. się bliżej problematyką narodzin społeczności tego ośrodka, jak rów­ nież początków zachowań zbiorowych (zwyczajów) wykorzystując do tego celu w pierwszym rzędzie akta stanu cywilnego . Opracowałem najpierw zagadnienie powstania społeczności Ż y r a r d o w a . W dalszej kolejności zająłem się problematyką struktury rodziny, integracji spo­ łecznej, wreszcie niektórymi zagadnieniami obyczaju i obrzędów — przede wszystkim rodzinnych, związanych z narodzinami dziecka (chrzest), zawarciem małżeństwa (ślub) i zgonem. Wydawać się może, iż akta stanu cywilnego pozwalają na zaledwie formalny ogląd fragmen­ tów tych uroczystości. W metrykach nie znajduje przecież odbicia ani przebieg chrzcin, wesel czy styp, ani t y m bardziej spleciona z nimi sfera wierzeniowo-magiczna. Niemniej dogłębniejsza analiza tego typu źródeł pozwala na uchwycenie niektórych powszechnych zwyczajów, a także pewnych cech klimatu moralno-obyczajowego, jaki kształtował się w badanej społeczności. Wnioski, jakie w t y m względzie wypływają z dotychczasowych badań, chciałbym przedstawić na przykładzie nie­ których zwyczajów związanych z narodzinami dziecka oraz założeniem rodziny. Jest to próba spojrzenia na XIX-wieczną społeczność robotni­ czą głównie poprzez pryzmat zwyczajów związanych z doborem rodzi­ ców chrzestnych oraz doborem małżeńskim, a także swego rodzaju mo­ dy na imiona. 10 11 Mówiąc o początkach zwyczajów robotniczego Żyrardowa trzeba — przynajmniej w zarysie — przypomnieć fakty związane z powstaniem tego ośrodka i jego społeczności. Otóż, 24 czerwca 1829 r. powstał za­ mysł założenia spółki „Karol Scholtz i Współka", której celem było uruchomienie pierwszej w Królestwie Polskim fabryki wyrobów lnia­ nych. Spółkę zalegalizowano w sierpniu 1830 г., po czym przystąpiono do realizacji zamierzenia. W latach 1831-1833 na terenie osady fabrycz­ nej powstały pierwsze budynki przemysłowe (tkalnia, przędzalnia, bielarnia i drukarnia tkanin) oraz kilka domów mieszkalnych. Uruchomie­ nie fabryki nastąpiło 24 lipca 1833 r. Niewątpliwy jest fakt, że proces tworzenia się społeczności osady musiał być równoległy do procesu powstawania i pierwszych lat dzia­ łalności fabryki. Na podstawie akt stanu cywilnego można stwierdzić, że trwalsze osiedlanie się ludności napływowej następuje około roku ( 1 2 na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1981, s. 125-137. W badaniach wykorzystano akta metrykalne przechowywane w W o j e w ó d z ­ kim Archiwum P a ń s t w o w y m w Skierniewicach z/s w Żyrardowie (dalej: W A P Żyrardów) w y z n a ń rzymskokatolickiego oraz ewangelicko-augsburskiego parafii Wiskitki z lat 1830-1870. Por. A. S t a w a r z , Rodowody mieszkańców Żyrardowa, Żyrardów 1980. Por. J . K a z i m i e r s k i , Założyciele i działalność Fabryki Wyrobów Lnia­ nych (1829-1857), [w:] Żyrardów 1829-1945, pod red. I . P i e t r z a k - P a w ł o w s k i e j , War­ szawa 1980, s. 42. 1 0 11 1 2 �218 ANDRZEJ STAWARZ 13 1833 . Pierwszy etap ożywionego napływu osadników zamyka się w przybliżeniu w latach 1833-1840. Z moich wyliczeń szacunkowych wynika, że w t y m czasie mogło przybyć do osady oraz najbliższych wsi około 600-700 osób, aby podjąć pracę w nowej fabryce. Skład grupy osadniczej był zróżnicowany pod względem pochodzenia terytorialnego, społecznego oraz narodowościowego. Obszarem, z którego napłynęła większa część pierwszych osadników, było Królestwo Polskie (blisko 2/3 wszystkich imigrantów). Przybywający z terenu Królestwa stano­ w i l i element niemal wyłącznie rodzimy, polski, pochodzenia przede wszystkim chłopskiego (głównie proletariat wiejski). W około 80% w y ­ wodzili się oni z zachodniego Mazowsza. Stosunkowo duża grupa przy­ byszów wywodziła się z Warszawy (blisko 13% osadników urodzonych w Królestwie Polskim). Drugim obszarem, z którego pochodziła poważna liczba pierwszych żyrardowian, było Cesarstwo Austriackie (blisko 30%). Właśnie z tego kraju przybyło kilkadziesiąt rodzin czeskich tka­ czy. Ponadto w Żyrardowie osiedlali się rzemieślnicy z k i l k u innych krajów europejskich, głównie z Prus i Saksonii . Ogólnie szacuje się, że w latach trzydziestych X I X w. społeczność osady Żyrardów w 2/3 tworzyła ludność polska, w 1/3 zaś zróżnicowana narodowościowo lud­ ność cudzoziemska. Ponadto trzeba dodać, że około 90% mieszkańców było wyznania rzymsko-katolickiego, a pozostałe 10% ewangelicko-augsburskiego. Można też przypuszczać, że blisko 1/4 osadników wywodziła się z miast (polskich, czeskich, w mniejszym stopniu niemieckich), nieco zaś ponad 3/4 ze wsi. Na gruncie nowo powstałej osady zderzały się zatem treści kulturowe przyniesione przez imigrantów wywodzących się ze wsi i miast. Treści te tworzyły podstawy obyczaju robotniczej spo­ łeczności. W społeczności tej od początku najliczniejsze były grupy tkaczy oraz tzw. wyrobników (łącznie około 80% osób zarobkujących w osadzie). Na zwyczaje kształtujące się wśród tkaczy i wyrobników zwracam szczególną uwagę omawiając w y n i k i swoich badań. 14 RODZICE CHRZESTNI Analiza danych zawartych w aktach metrykalnych wykazała, iż w początkowym okresie funkcjonowania społeczności Żyrardowa naj­ więcej dzieci urodziło się w rodzinach tkaczy (38,5%), następnie w ro­ dzinach wyrobniczych (20%) oraz rzemieślniczych (niecałe 2 0 % ) . W y 15 13 W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 8. S t a w a r z , Rodowody s. 5-6. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie informacji z ksiąg metrykalnych z lat 1833-1840. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 8-15. Brak danych dotyczących urodzeń w parafii ewange­ lickiej. 1 4 1 5 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 219 niki te pośrednio świadczą o stosunkowo szybkim ustabilizowaniu osad­ niczym tkaczy, którzy bez wątpienia stali się wówczas swoistą „elitą" r o b o t n i c z ą . Natomiast robotnicy niewykwalifikowani („wyrobnicy", zwani też „służącymi fabrycznymi") nadal stanowili element dość r u ­ chliwy, gotowy do kolejnych wędrówek w poszukiwaniu lepiej płatnej pracy. W toku dalszych badań okazało się, że wyrobnicy zaczęli trwalej osiedlać się w Żyrardowie dopiero w latach 60-tych ubiegłego stulecia, kiedy wyraźne były oznaki wybrnięcia przez Zakłady Żyrardowskie z upadku ekonomicznego lat 1848-1856 . Według oficjalnych statystyk liczebność załogi zaczyna wzrastać gwałtowniej od lat 60-tych, głównie za sprawą zwiększonego zapotrzebowania fabryki na tanią siłę roboczą. 16 17 Uzasadnione jest zatem objęcie badaniami porównawczymi lat 18341838, t j . początkowego okresu istnienia fabryki i osady, oraz połowy lat 60-tych, kiedy zaczyna się bardziej dynamiczny demograficzny roz­ wój społeczności. Badaczom zwyczajów wiążących się z narodzinami dziecka, akta stanu cywilnego dostarczają jednakże nie tylko danych ściśle demograficznych, ale także informacji o doborze rodziców chrzest­ nych, wyborze imienia dla nowo narodzonego dziecka itp. Przypatrzmy się najpierw, kogo wybierano na rodziców chrzestnych? Sporządzona przeze mnie kartoteka mieszkańców Żyrardowa z lat 18301870 pozwala na dokładniejsze określenie statusu społeczno-zawodowego chrzestnych, co umożliwia zbadanie korelacji zachodzącej między pozy­ cją rodziców naturalnych dziecka a pozycją chrzestnych. Jak wiemy w X I X w. decydująca o sytuacji społecznej dziecka była pozycja jego ojca naturalnego. Słabiej natomiast zbadana jest pozycja ojca chrzest­ nego (w rodzinie i szerszej społeczności) oraz czynniki decydujące o je­ go wyborze. Można tylko przypuszczać, iż poprzez dobór rodziców chrzestnych starano się wzmocnić pozycję społeczną dziecka, a także rozwinąć odpowiadające rodzicom dziecka stosunki towarzyskie. Z wyliczeń dokonanych dla lat 1834-1838 wynika, iż tkacze do­ bierali ojców chrzestnych dla swoich dzieci niemal wyłącznie z własne­ go kręgu zawodowego (ok. 85% przypadków), niekiedy tylko prosząc na kumów przedstawicieli personelu technicznego fabryki, np. jednego z głównych mechaników. Jak widać, tkacze stanowili wówczas dość zamkniętą grupę, co nie pozostawało bez związku z ich przeważnie cu­ dzoziemskim pochodzeniem (głównie czeskim) . Znajduje to potwier1 8 19 1 6 O wysokiej pozycji tkaczy decydowały ich kwalifikacje, częściowe dyspo­ nowanie środkami produkcji (wynajmowanie warsztatów należących do fabryki) i lepsze zarobki. Por. J . K a z i m i e r s k i , Zakłady Żyrardowskie w okresie przewrotu tech­ nicznego (1857-1882), '[w:] Żyrardów 1829-1945, s. 57-58. is W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 9-13. S t a w a r z , Rodowody s. 10. 1 7 1 9 �220 ANDRZEJ STAWARZ dzenie także i w tym, że początkowo tkacze byli proszeni na ojców chrzestnych przez przedstawicieli innych grup zawodowych stosunkowo rzadko . Zgoła inaczej przedstawiał się dobór ojca chrzestnego dla dzieci w y ­ robników. Robotnicy niewykwalifikowani poszukiwali ojców chrzest­ nych równie często we własnej grupie, jak i w gronie osób zajmują­ cych w hierarchii fabrycznej wyraźnie określoną pozycję (np. dozorcy) lub też nawet pozycję pracownika o konkretnych, znacznych kwalifika­ cjach, np. bielarza czy ślusarza. W początkowym okresie istnienia osa­ dy zdarzało się też — chociaż bardzo sporadycznie — że ojcem chrzest­ nym dziecka robotnika niewykwalifikowanego zostawała osoba zajmu­ jąca w społeczności Żyrardowa pozycję wybitną, np. dyrektor fabryki, zarządca oddziału fabryki (przedstawiciele tych zawodów stanowili nie­ całe 3% wszystkich ojców chrzestnych w osadzie). Fakty te w pewnym stopniu mogą świadczyć o przełamywaniu dawnych barier społecznych i kształtowaniu się nowego demokratycznego obyczaju. Mała liczba po­ dobnych przypadków — przy statystycznie potwierdzonej regule doboru ojca chrzestnego o podobnej lub nieco wyższej od ojca dziecka pozycji społeczno-zawodowej — nie pozwala jednak na zasadne udokumento­ wanie powyższego stwierdzenia. Tego rodzaju zachowania równie dobrze mogły być indywidualnym gestem, wynikającym z charakteru, typu umysłowości lub też podyktowanym przez przekonania osoby zajmują­ cej wysoką pozycję w hierarchii społecznej. I tak chyba trzeba ocenić to zjawisko, szczególnie że w następnych latach podobne fakty nie miały już miejsca . 20 21 W połowie lat 60-tych X I X w. na ogół utrzymywały się podobne jak w latach 30-tych zwyczaje doboru ojców chrzestnych, chociaż np. tkacze coraz częściej byli ojcami chrzestnymi dzieci osób zajmujących nieco niższą pozycję społeczno-zawodową. Sami zaś tkacze wybierali na ojców chrzestnych dla swoich dzieci nie tylko przedstawicieli własnego kręgu zawodowego (już tylko 60% przypadków), ale także wyrobników (ok. 13%) lub specjalistów innych rzemiosł (ponad 2 5 % ) . Wyrobnicy zaś wybierali ojców chrzestnych bądź z własnego kręgu pracowników o niskich kwalifikacjach (70%), bądź też z kręgu, z którego się wywie­ dli, t j . prosili w kumy gospodarzy rolnych z okolicznych wsi (20%). Natomiast rzemieślnicy w mniej więcej r ó w n y m stopniu preferowali ja22 2 0 Tylko w jednym przypadku (na 31 zanotowanych w metrykach w połowie lat 30-tych) ojcem chrzestnym dziecka wyrobnika był tkacz. W latach 60-tych zdarzało się sporadycznie, że dyrektorzy bądź też nawet właściciele zakładów byli ojcami chrzestnymi dzieci w y ż s z y c h urzędników Z a ­ kładów Żyrardowskich. 22 Wyliczono na podstawie informacji zawartych w 58 metrykach z 1866 r. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii W i ­ skitki, sygn. 80-80a. 2 1 �221 O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y POŁOWY X I X W. ko ojców chrzestnych i tkaczy, i osoby z najbliższej sobie grupy rze­ mieślników. Jednym z charakterystycznych zwyczajów było to, że robotnicy (w t y m i tkacze) w żadnym razie nie wybierali na rodziców chrzest­ nych par m a ł ż e ń s k i c h . Reguła ta utrzymywała się też w połowie lat 60-tych. Trzeba stwierdzić, że w społeczności Żyrardowa dużą wagą przy­ wiązywano do wyboru matki chrzestnej. W latach 1834-1838 kilka ko­ biet, głównie żon lepiej sytuowanych majstrów tkackich, wielokrot­ nie wybierano na chrzestne — szczególnie dzieci z rodzin o zbliżonej pozycji zawodowej. T y m samym zapewne zacieśniano kontakty towarzy­ skie, na co szczególnie wskazują akta dotyczące tkaczy czeskich. Nieco inaczej sytuacja przedstawiała się w 30 lat później. Liczba szczególnie „wziętych" chrzestnych znacznie wówczas zmalała, co może świadczyć z kolei o znacznym poszerzaniu się kręgów towarzyskich. Należy też zaznaczyć brak bliższych powiązań krewniaczych między rodzicami dzie­ ci a ich chrzestnymi. Tak w początkach osady, jak i 30 lat później więk­ sza część społeczności składała się z osób i niedużych rodzin, wywodzą­ cych się z różnych, często odległych od siebie miejscowości. Nie było też napływu większych „familii", z wyjątkiem kilku rodzin tkaczy czeskich. Wydaje się zatem, że dominował zwyczaj dość swobodnego wyboru rodziców chrzestnych, szczególnie w kręgu osób, które w Ży­ rardowie ustabilizowały swoją pozycję społeczno-zawodową. W nowo powstającej społeczności o charakterze robotniczym instytucja rodziców chrzestnych spełniała niewątpliwie znaczącą rolę nie tylko w stosunku do kontaktów towarzyskich i integracji środowiska, ale także wzmacnia­ ła funkcjonowanie nowego obyczaju. Warto przy t y m podkreślić, iż np. dzieci nieślubne mogły liczyć na wybór chrzestnych (szczególnie ojców) zajmujących w społeczności pozycję nieco wyższą niż ich matki, będące na ogół służącymi bądź wyrobnicami . 23 24 NADANIE IMIENIA Istotnym i wielce ciekawym rysem ówczesnego obyczaju robotnicze­ go jest moda na imiona nadawane nowo narodzonym dzieciom. Wia­ domo, że wśród chłopów jeszcze w okresie przedrozbiorowym utrwalił się zwyczaj nadawania kilkunastu popularnych imion, szczególnie z de2 8 Z jednym wyjątkiem, gdy para małżeńska była proszona na chrzestnych nowo narodzonych bliźniąt, z tym że każde z m a ł ż o n k ó w było chrzestnym innego dziecka. W latach 30-tych chrzestnymi dzieci nieślubnych byli m.in. dozorcy fabrycz­ ni, ślusarze, wyrobnicy. Natomiast w latach 60-tych — tkacze, murarze gospo­ darze rolni i wyrobnicy. 2 4 j �222 ANDRZEJ STAWARZ 25 kalogu świętych funkcjonującego w tradycji katolickiej . Moda na imiona kształtowała się najczęściej pod wpływem księży. Niekiedy też — chociaż może w mniejszym zakresie — upowszechniały się imiona w y ­ bitnych osób, np. aktualnych władców. Zwyczaje te utrzymywały się na wsi przez cały wiek X I X . Znajduje to potwierdzenie także we wsiach okolic Żyrardowa, gdzie w latach 30-tych ubiegłego stulecia szczegól­ nym powodzeniem cieszyły się takie imiona męskie, jak: Józef (12,2°/o), Jan (9,6%), Tomasz (5,9%) czy Antoni (5,4%), a także' Franciszek, M i ­ chał i .Wojciech, a wśród imion żeńskich — przede wszystkim Marianna (22,5%), dalej Józefa (10,2%), Katarzyna (9,5%), Anna (6,6%) oraz Franciszka (6,1%) . Podobnie było w połowie lat 60-tych, chociaż zau­ ważyć można wzrost popularności imienia Jan (13,9%) oraz Stanisław (8,6%) . 26 27 Zgoła zupełnie inaczej kształtowała się moda na imiona w środo­ wisku żyrardowskim. Otóż w latach 30-tych X I X w. żadne z imion nie osiągnęło wyraźnej popularności. Na przykład w okresie 1834-1838 wśród 43 urodzonych chłopców aż 41 miało inne od pozostałych imię, wśród 34 dziewczynek 32 miały odmienne i m i o n a . Charakterystyczne było natomiast nadawanie imion podwójnych (w większości rodzin tkaczy), mała liczba imion, które cieszyły się wówczas popularnością w środo­ wiskach wiejskich oraz stopniowe zwiększanie się liczby imion cudzo­ ziemskich, np. Wilhelm czy Frydrych. Możemy t u mówić o zaznacza­ jącym się wpływie osadnictwa obcego wywodzącego się z niemieckie­ go obszaru kulturowego. W połowie lat 60-tych zwyczaje te nie ulegają zasadniczo znaczniej­ szym przekształceniom. Z jednym tylko wyjątkiem: popularyzuje się wyraźnie w Żyrardowie modne na wsi imię Marianna (18,9%), co moż­ na uzasadnić wzmagającym się napływem robotników pochodzenia wiejskiego. Nie należy się tu raczej doszukiwać wpływów francuskich (imię to było bardzo modne we Francji w X I X w.). Choć założycielem fabryki był Francuz F. de Girard, to jednak ani on, ani żadne rodziny francuskie nie mieszkały wówczas w Żyrardowie. Nikłe były też kon­ takty z kulturą francuską. W społeczności robotniczej w zasadzie nie było mody na określone imiona. Regułą był wybór oryginalnego, mniej znanego imienia bądź też 28 25 Por. Z. K u c h o w i c z , Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Łódź 1975, s. 184-185. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1834-1838. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 9-13. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1866-1867. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 80, 80a i 81. Por. przypis 26. 2 6 2 7 2 8 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 223 łączenie dwóch (a niekiedy i trzech) imion — popularnego z rzadziej stosowanym, np. Aleksander Bogumił, Tomasz Mateusz, Walenty Stani­ sław, Tomasz Adam czy Paweł Mieczysław, a wśród żeńskich — Justy­ na Katarzyna, Teofila Aleksandra, Teresa Anna, Franciszka Elżbieta, Elżbieta Józefa i wiele innych. Brak metryk urodzeń ewangelików nie pozwala nam niestety na zbadanie bliższych wpływów ludności cudzo­ ziemskiej na modę na imiona wśród robotników pochodzenia rodzimego. Badania wykazały ponadto, że w społeczności Żyrardowa nie znala­ zła potwierdzenia reguła nadawania dziecku takiego imienia, „jakie so­ bie przyniosło", t j . zgodnego z imieniem patrona dnia, w k t ó r y m się urodziło. Rzadki był także zwyczaj nadawania dzieciom imion rodziców lub chrzestnych. DOBÓR MAŁŻONKÓW W okresie 1833-1870 mieszkańcy Żyrardowa zawarli 380 związków małżeńskich, w tym 312 w kościele katolickim i 68 w ewangelickim. Do roku 1850 najwięcej nowo założonych rodzin miało charakter robot­ niczy, przy czym oboje małżonkowie byli pochodzenia polskiego (30,8% małżeństw). Drugi typ stanowiły rodziny tkacko-wyrobnicze o miesza­ nym narodowościowo pochodzeniu małżonków (najwięcej polsko-czes­ kim — 18,7%), trzeci zaś — rodziny tkackie pochodzenia całkowicie obcego (11,2%). Ponadto występowało jeszcze 9 typów małżeństw o stru­ kturze bardziej zróżnicowanej z uwagi na dobór partnera z odmiennej grupy społeczno-zawodowej i narodowościowej. Wśród nowych m a ł ­ żeństw wówczas zawieranych, czysto polskie stanowiły 62%, polskoczeskie 23%, całkowicie cudzoziemskie 15%. Natomiast małżeństw czy­ sto katolickich było 87%, ewangelickich 2,5%, a mieszanych wyznaniowo 10,5%. W latach 50- i 60-tych zaznaczyły się pewne zmiany w do­ borze małżeńskim. Liczba typów nowo zakładanych rodzin — według przyjętych powyżej kryteriów -— wzrosła do 14. Dominowały co praw­ da nadal trzy typy analogiczne do tych z lat 1833-1850, więcej jednak było nowych rodzin, w których oboje małżonkowie byli pochodzenia ro­ dzimego (ok. 70%), mniej zaś mieszanych narodowościowo (ok. 20%) i całkowicie cudzoziemskich (blisko 10%). Zmieniły się też wyraźnie pro­ porcje w doborze małżeństw ze względu na wyznanie. W latach 60-tych zawarto 160 małżeństw, w t y m małżeństwa czysto katolickie stanowiły 75%, czysto ewangelickie blisko 14%, wyznaniowo zaś mieszane około 11%. Dane te pośrednio poświadczają znaczący wzrost liczby ludności ewangelickiej (głównie pochodzenia niemieckiego) w społeczności Ży­ rardowa . 29 2 9 Wiązało się to z zainteresowaniem właścicieli Zakładów Żyrardowskich spro­ wadzaniem najlepszych s p e c j a l i s t ó w - w ł ó k i e n n i k ó w oraz odpowiedniej kadry u r z ę d ­ niczej z zagranicy (głównie z Saksonii). Zjawisko to przyczyniło się do rozwoju �226 ANDRZEJ ST Л W A R Z rzeń? Otóż, w latach 30- i 40-tych X I X w. mieszkańcy Żyrardowa (wy­ znania rzymskokatolickiego) preferowali niedzielę jako najdogodniejszy dzień dla zawarcia małżeństwa (73% przypadków). P e w n ą popularnością cieszyły się też początkowe dni tygodnia, t j . poniedziałek (12,1%) i wto­ rek (7,5%). Zupełnie sporadycznie miały natomiast miejsce śluby w i n ­ ne dni. Wyraźną zmianę tego stanu można zaobserwować w latach 50i 60-tych. Spadła wtedy znacznie popularność niedzieli (do ok. 56%), przy czym w okresie 1856-1860 więcej ślubów zawarto w poniedziałek oraz wtorek niż właśnie w niedzielę. W latach 60-tych popularność pierwszych dni tygodnia utrzymuje się wyraźnie; chociaż na niższym poziomie (28,8%) niż w latach poprzednich, przy ponownym wzroście zainteresowania niedzielą (69,2%). Jak się wydaje, wybór dnia tygodnia na ślub nie pozostawał bez związku z dynamiką rozwoju fabryki żyrar­ dowskiej. Okazuje się, że w okresie załamania się produkcji (lata 50-te) robotnicy częściej wybierali inne dni tygodnia niż niedziela. Można to wytłumaczyć tym, że znaczna część robotników zamieszkujących osadę nie znajdowała wówczas stałego zatrudnienia w fabryce. Mieli oni wię­ cej czasu wolnego, a co za t y m idzie większe możliwości urządzenia wesela i rozmaitych zabaw niekoniecznie w niedzielę. Równie chyba interesująco przedstawia się wybór miesiąca, w któ­ rym zawierano związek małżeński. Spośród wszystkich miesięcy w spo­ łeczności robotniczej Żyrardowa siedem cieszyło się stosunkowo dużą popularnością. W latach 30- i 40-tych najpopularniejszy był listopad (ok. 30% zawartych małżeństw), następnie październik (ok. 13%) i sty­ czeń (10%). Zdecydowanie niepopularne były. marzec, kwiecień oraz grudzień, a więc miesiące, na które przypadały okresy Wielkiego Po­ stu i Adwentu. Z tego wypływa też wniosek, że nie wykształcił się wówczas zwyczaj zawierania małżeństw przy okazji wielkich świąt chrześcijańskich, t j . Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Ciekawe, że sto­ sunkowo często wybierano maj (8,2%) — przesądnie niepopularny do dziś. W latach 50- i 60-tych zachodzą wyraźne zmiany w wyborze po­ szczególnych miesięcy. Zauważalnie wzrasta popularność lutego (18%) i lipca (ok. 12%), a także maja (ok. 12%), przy wyraźnym spadku za­ interesowania młodożeńców listopadem (14%) i nadal prawie zupełnym brakiem popularności miesięcy związanych z Bożym Narodzeniem czy Wielkanocą. Z przytoczonych danych widać wyraźnie, że wybór miesiąca dogod­ nego do zawarcia małżeństwa kształtował się w środowisku robotniczym w sposób odmienny niż wśród chłopów. Nie znalazły odbicia przekonania o feralności maja czy też listopada. Utrzymał się natomiast wpływ za­ kazów religijnych (przedświąteczne okresy postu). Rzadko też zawierano śluby w lecie. Preferowanie ślubów w miesiącach jesiennych i zimowych można tłumaczyć m. in. chęcią organizowania zabaw w czasie niesprzy- �OBYCZ" .1 R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 227 jającym innym formom rozrywek, np. takich, które mogą odbywać się poza domem. Wesela byly bez wątpienia znaczącymi wyda­ rzeniami w życiu stosunkowo niewielkiej społeczności robotniczej. Szczególnie, że tych wesel było kilka, niekiedy kilkanaście rocz­ nie. Jak wiemy, mimo rodzinnego charakteru, wesela w społecz­ nościach lokalnych miały szeroki zasięg towarzyski. Nie inaczej musiało być w połowie ubiegłego wieku w Żyrardowie, gdzie przy braku instytucji kulturalnych nie było zbyt wiele rozrywek dla robotników. Na obrzędy rodzinne i doroczne możemy więc też spojrzeć pod kątem rozrywki umilającej przynajmniej niektóre z długich jesiennych i zimo­ wych wieczorów. Od lat 50- i 60-tych zaczęły upowszechniać się „ma­ jówki", dzięki k t ó r y m robotnicy mieli zapewnioną rozrywkę w miesią­ cach wiosennych i letnich. * W artykule przedstawiłem zasadniczą część wyników badań nad oby­ czajem robotniczym prowadzonych na podstawie akt stanu cywilnego. "Wybrane przykłady opisanych zwyczajów niewątpliwie nie dają podstaw do ukazania całego mechanizmu narodzin tego obyczaju. Niemniej, jak się wydaje, posiadają w pełni walory ilustracyjności dla zagadnienia przekształcania się treści kulturowych o pochodzeniu ludowym w środo­ wisku, proletariackim. Nie bez znaczenia dla tworzenia się nowego oby­ czaju w środowisku robotniczym były też w badanym okresie wpływy cbce. Obyczaj robotniczy w Żyrardowie połowy X I X w. zaczyna odbiegać coraz wyraźniej od obyczaju wiejskiego, przynajmniej w dziedzinie ży­ cia seksualnego, doboru małżeństw czy wyboru rodziców chrzestnych, a nawet doboru odpowiedniej pory do zawarcia małżeństwa czy nadania imienia nowo narodzonemu dziecku. Stosunkowo szybko utrwalały się nowe lub zmodyfikowane zwyczaje, wzory zachowań i postaw przy stale umacnianych kontaktach zawodowych, rodzinnych i towarzyskich w znacznie przecież zróżnicowanej pod wieloma względami społeczności Żyrardowa. Głębsze zmiany obyczaju zarysowują się dopiero na prze­ łomie X I X i X X w. kiedy kształtuje się wyraźne oblicze kultury robot­ niczej Żyrardowa, wówczas już ośrodka wielkoprzemysłowego. ; �228 ANDRZE-T S T A W A R Z Анджей Ставаж Р А Б О Ч И Е О Б Ы Ч А И С Е Р Е Д И Н Ы X I X ВЕКА В СВЕТЕ АКТОВ ГРАЖДАНСКОГО СОСТОЯНИЯ (НА ПРИМЕРЕ ЖИРАРДОНА) Резюме В статье рассматриваются итоги исследования, как образовались рабочие обычая в се­ редине X I X в. в Жкрардовс. За неимением достоверные этнографических источников, каса­ ющихся этого периода, автору пришлось в основу исследования поставить источники, ко­ торыми пользуются главным образом историки, а именно — акты гражданского состояния. Из изучения метрических актов получены интересны? данные об основных обычаях, связанных с рождением ребенка, бракосочетанием и смертью. В самой статье особо вы­ делен вопрос подбора крестных родителей, присваивания имен новорожденных детям, су­ пружеского отбора и определения поры для бракосочетания. Во вступительной части рассматривается рождение жирардовского общества в 30-е годы X I X века (территориальное, социальное и национальное лроисхояигяие жителей селения, состав населения но основным профессиональным группам и религии). На этом фоне указаны избранные ссмейнь:г обычаи. Во вновь образованном обществе Жирардова особое значение имел подбор крестных родителей. Он служит укреплению общественного положения детей рабочих и расширению общественных езязей, хотя >; 30-е годы XÍX века отдельные профессиона 1ыпле группы (осо­ бенно ткачи) были довольно замкнутыми. Интересной чертой рабочих обычаев была мода на имена. Однако среди жителей Жи­ рардова не отмечается популярность определенных имен, даже тех наиболее часто при­ сваиваемых "ieTHií крестьян в п р е а ь и / щ е м столетии. Тем не менее старались присваивать довольно своеобразные имена, часто двойные, иногда с иностранным звучанием (немецкие). Только в середине 60-х годов чрезт.иа;ит распространилось популярное в деревне имя Марианна. Несколько г.гаре рассмотрен вопрос супружеского отбора. Особое внимание обращено на смешанные браки (по религии ¡; кациональности), которые в исследуемый период соста­ вляли в Жирарцове 25-30",, новых браков. Столь значительным процентом смешанных браков Жирарду-з выделялся в масштабе всего царства Польского. Основываясь на анализе метрических материалов, можно полагать, что смешанные браки в значительной степени ускоряли перемены обычаев в сексуальной области среди рабочих. Последним вопросом был вопрос определения поры (дня недели и месяца) для бра­ косочетания. Обнаружена популярность не одного лишь воскресенья, но и других дней — особенно понедетьника и вторника, а т месяцев ноября (считавшегося роковым у крестьян), октября и января, а также мая или июля. Проводившееся методом прямого статистического умозаключения исследование по­ казало, что в Жирардове с 30-х по 60-е голы возникли основы нового рабочего обычая, часто независимо от традиций народно!'! культуры и во многих случаях с известными чужеродными влияниями. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/058dcaa37bf4ad4476848ce233eb869c.pdf 2dffc95ef510b5008a5979b214b8f3ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3525 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 179-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Midkiewicz WYSTAWA Pogórzanie, północnego do SZTUKI których podnóża niedawna siedziby Beskidu się grup ubieg­ organizował chodniej części Seweryn Udziela, wany czekały się waną, i jeszcze cały książka staraniem przed A. założyciel po Ziem drugiej etnograficznej Muzeum F. w Kotuli, dowego styki szy Rzeszowie w Sanoku, Ludowej od roku obszar Pierwszą druko­ przez nich obszar, wydana bezpośrednio 1 światowej . do Pogórza, rozpoczęło kierownictwem organizowała na Badania tym Pogórza próbą od Sanoka pokazania od przez doskonałe i zdobnictwa wnętrza interesującymi plastycznie meblami), wszystkie występujące na tym obszarze mało zwią­ zaną z obrzędami gorlicka dorocznymi i rodzinnymi. obejmowała wykonywaną zarówno jak i dawną, sztukę której przykłady to, że sposób wspomnianych wystawa należyty wyżej trzech E k s p o n a t ó w było stosunkowo dzin ludowej twórczości jasielska dorobku wiele czy s z t u k i z w i ą z a n e j przedmiotów cjalistów mało znanych ba­ grup — stwo czy k o w a l s t w o , b ą d ź w ogóle nie związana W z w meblar­ (np. sztu­ 2 obrzędami) . przeciwieństwie nizowana dzie­ uwzględniono, bądź pokazano w sposób nie wystarczający ka repre­ etnograficznych. plastycznej, j a k np. lutym do wyżej 1960 r . wspomnianej, przez miejscowy zorga­ Referat K u l t u r y P R N w y s t a w a w Gorlicach ograniczona w i swym terenowym środkowej wysiłek części zasięgu powiatu organizatorów jedynie Gorlice, poszedł w do natomiast t w ó r c z o ś ć l u d o w ą tego niezbyt w i e l k i e g o obszaru kazać w jej p e ł n y m równoczesnym nomiernego bogactwie i zróżnicowaniu, utrzymaniu możliwie najbardziej rozrzutu reprezentowanych na była żą frekwencję, istnienia jak i żywe stanowiła odkrycie zainteresowanie publicz­ Przygotowanie o szerokim ludowej bliskiej na szczeblu wachlarzu, plastyki, współpracy powiatowym obejmującym stało wystawy wszystkie się bezpośrednich udostępniła Sztuki PAN zgromadzone prowadzonych na w tym w interesujących właścicieli i twórców, która archiwum wyniki badań dostarczyła nawet Nie umniejsza czym osiągnięć komisarza kowskiej, która dzięki mal scenariusz przez prof. d r a częściach pracy go wystawy a nawet nowymi w niektórych ukazał na często po­ parę Trzecią instytucją, przy wystawy rów­ Wypożyczyło wystawie w Pogórzan, gorlickiej, ono dziś wystawy, ze a t y g o d n i po która było brała już zupełnie w 1 A . W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939. 2 O . M u l k i e w i c z , Wystawa sztuki ludowej Pogó­ rzan, Dolinian i Łemków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 89. zbiory o cały dział ludowej sztuki. komplet eksponatów, Ekspozycja wystawy w opracowana to realizacji PTTK. ubiory zakupiło wzbogacając jak likwidacji. dawne terenie zakończeniu Muzeum — Jej który Muzeum zbiorów miejscowości. wystawy nie jej udział w miejscowe swych nie­ eksponatami. aby otwarcie zapa­ (przygotowany cały się Kłap­ zrealizować było punktualne w y d a n i e katalogu, bywa — wysta­ olbrzymiemu potrafiła R. Reinfussa), rozszerzyć poprzez materiału w y s t a w y Ob. W a n d y w całości adresami to o c z y w i ś c i e w n i ­ swemu łowi i ofiarności w wykazu z pomogła swych p r a c o w n i k ó w w gromadzeniu wowego z terenu. Plastyki L u ­ eksponatów a wy­ naukowo- Krakowie, terenie, najbardziej dzięki realizatorów stawy z Pow. Rady Narodowej z p l a c ó w k ą Instytutu dzie­ możliwe też zasługą północnej tym kierunku, spe­ szerokiego ności. dziny plastycznego niewiele, pewnych wśród Dla do­ których wystawa dzie­ obrzędami) nawet z dziedziny sztuki ludowej. zwiedzających z du­ które nie wśród z a b y t k ó w s z t u k i t r a d y c y j n e j z n a l a z ł o s i ę (np. w badawczą, a mianowicie Sekcją Badania na spotyka się do dziś w n i e k t ó r y c h wioskach. Szczególnie dowej w Wystawa współcześnie oraz się dziedziny z tego t e r e n u z n a n ą , a n i e z w y k l e b o g a t ą s z t u k ę Zbyt zentowała wielu poprzez zdobnictwa, j a k r ó w n i e ż rzeźbę, m a l a r s t w o oraz 1958 r . złożyły (z tychczas sprawy. T y m zapewne n a l e ż y t ł u m a c z y ć począw­ penetracja terenu — to c z y n n i k i , wgląd począwszy Pla­ plastycznego Jaśle w pełny Pogórza, (reprezentowanej urządzenia bardzo dając części d u ż y obszar, j a k i s t a r a l i s i ę o b j ą ć organizatorzy, zbyt pobieżna w architektury zdjęcia), tej nie zdawano sobie P o g ó r z a n oraz i c h s ą s i a d ó w — D o l i n i a n i Ł e m k ó w była wystawa zorganizowana różnorodnością, plastyczną wyróż­ powiatowych wartości, z Grybów. dorobku kulturę gorlicka wystaw grona obejmujące po spotykaną w wystawa przeciętnych Lu­ terenie obozowe, założeniom się spośród nie i n d y w i d u a l n e i g r u p o w e , w 1959 r . badania tym GORLICKICH doc. Budownictwa Sekcja Dzięki niała dzinie meblarstwa, systematycznej którą Muzeum a następnie jednomiesięczne rozległy do­ Pogórzan Instytutu Sztuki P A N , która 1946 dania penetracyjne zaś nie Pogórzan", wojny pod kontynuowało wyniki pracą Górskich Et­ zatytuło­ kulturze Dopiero po w o j n i e p r z y s t ą p i o n o penetracji jednak Jedyną „Strój za­ Muzeum dzisiejszy zamieszkiwany w Gorlice, rękopis dzień jest Wójcika wybuchem niestety publikacji. Związku powiatu trzytomowy poświęcona uwzględnia jest w Biecka", która terenie Krakowie, ujęte „Ziemia prace badawcze na późniejszy w badań, swe Pogórza, nograficznego tych najmniej POGÓRZAN wzdłuż stanowili przebadanych wieku z ciągną Środkowego, e t n o g r a f i c z n y c h w Polsce. W p r a w d z i e w k o ń c u łego jedną LUDOWEJ zaginione. cały ten s p o s ó b przez art. Po niemal swe piast. Jerzego M a j e w s k i e g o z Rzeszowa b y ł a p o p r a w n a , ale 179 ��II. 1. „Żyrafa", rzeźba w drzewie, malowana w brą­ zowe cętki, wys. 18 cm. Wyk. Bronisław Sandecki. Binarowa, pow. Gorlice. I I . 2. „Osiołek", rzeźba w drzewie, malowana, wys. 15 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. II. 3. Pieczywo obrzędowe. Wyk. Anna Migacz. Gródek, pow. Gorlice. II. 4. „Śmierć", figurka z szopki, kora polichromowana, wys. 13 cm. Wyk. Marian Górski i Jan Kulka. Ropa, pow. Gorlice. I I . 5. „Koniki"-gwizdki, ceramika zdo­ biona pobiałką glazurowaną, wys. 7,7—10 cm. Wyk. Jan Zaprzałka. Rzepiennik Biskupi, pow. Gorlice. II. 6. „Wielbłąd", rzeźba w drzewie polichr. 23 X 23 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. mało twórcza. Ograniczył się on do estetycznego i zgodnego ze scenariuszem rozmieszczenia materiału wystawowego, nie sięgając jednak do bogatego za­ sobu stojących do dyspozycji plastyka środków, które podkreślają w a l o r y plastyczne eksponatów i nadają całości w y g l ą d bardziej interesujący. Przechodząc do szczegółowego omówienia w y s t a w y zacznę od meblarstwa jako jednego z najbardziej interesujących działów ekspozycji. Na uwagę zasłu­ guje przede wszystkim fragment izby, w której stół, zbliżony w formie do starych stołów występujących na Podhalu czy w Beskidzie Śląskim, j a k również krzesła z pięknie w y c i n a n y m i zapieckami i ława z przerzucanym oparciem, wskazują na wyraźne wpływy meblarstwa renesansowego. Interesująca była również jedna z pięciu skrzyń malowanych, zdobiona na ścianie licowej dwiema rozetami przypominają­ cymi w rysunku te, które zdobią renesansowe stalle w kościele f a r n y m w Bieczu. » Zdobnictwo wnętrza reprezentowało k i l k a p a j ą ­ ków. Występują t u f o r m y starsze, j a k kuliste „ ś w i a ­ t y " ( i l . 8), i nowsze pająki żyrandolowe czy krysta­ liczne. Rozpowszechniające się obecnie malarstwo na papierze zostało zilustrowane przy pomocy szeregu eksponatów, w postaci malowanych na papierze „dy­ wanów". Dadzą się one ująć w d w i e grupy. Do pierwszej należą d y w a n y o pospolitej kompozycji k w i a t o w e j , do drugiej zaś dywany o tematyce f i g u ­ ralnej. W tej ostatniej grupie spotykamy parę inte­ resujących obrazów, j a k np. praca Stanisławy Duran z Rożnowie przedstawiająca szopkę betlejemską oraz świetny w kolorze obraz Agnieszki K ł a p a c z z G r ó d k a (il. 13), ma którym w i d z i m y pasące się k r o w y w cieka­ w y m układzie r y t m i c z n y m . Niestety, całość kompo­ zycji została t u zepsuta nieudolnie narysowaną s y l ­ wetką górala. W dziale zdobnictwa w drzewie na wyróżnienie zasługują rzadko już obecnie spotykane na wsi przed­ mioty zdobione przy pomocy wypalania. Zebrano je na terenie G r ó d k a , gdzie prawdopodobnie technika ta była stosowana dawniej przez wiejskich bedna­ rzy i wytwórców narzędzi do obróbki l n u . Na w y ­ stawie pokazano zdobioną w y p a l o n y m ornamentem beczkę na zboże, cebrzyk oraz szczotkę do czesania l n u . W dziale zabawek zdobione były tą techniką f u j a r k i oraz grzechotki dla dzieci, które w y k o n a l i na konkurs według „starej mody" zabawkarze z Leszczyn, leżących na terenie Łemkowszczyzny. Zdobnictwo snycerskie reprezentował drewniany zamek kłodowy do d r z w i , rzeźbione kózki na osełki do kosy, ryzowany sąsiek na zboże (z Gródka) oraz podobna do niego pod względem k o n s t r u k c y j n y m 181 �II. 7. Ekspozycja wystawy sztuki ludowej Pogórzan w Gorlicach. II. 8. Pająk kuli­ sty. Wyk. Stanisława Bochenek. Racławi­ ce, pow. Gorlice. II. 9. Miarka pleciona z korzeni, wys. 23 cm, średn. 22 cm. Łuż­ na, pow. Gorlice. 11. 10. Rózga weselna. Bystra, pow. Gorlice. II. 11. „Światy". Wyk. z kolorowych opłatków A. Zawi­ ślak. Łużna, pow. Gorlice. �II. skrzynka W na ubrania znaleziona 12. w dekoracji snycerskiej w y s t ę p u j ą c e j o urozmaiconych tych przed­ ornament układach geo­ rytmicznych (skrzynka z Rożnowie). Zdobnictwo o motywach linnych występowało Jedyny przykład skiej motywów wiła kobylica z Gródka, ludzkiej o tematyce do twarzy Rozwijający rek na głowica (il. na się kózkach w na i grzechotek — do dekoracji gontów rzeźbiona roś­ osełek. snycer­ antropomorficznej strugania ilustrowały kółkach, na zastosowania której bawkarski jedynie Wyk. Rożnowicach. na miotach s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m metryczny „Szopka". stano­ pochodząca była w kształcie okładce). terenie — bąki, dowych Górski powiatu świeżo odkryci w w barwnie malowane karuzele itp., wyrabiane w oraz związku jednej bezpośrednich figurek bardzo pod należały bardziej wzorów z a ś p o p r a w n e , ale na figurek odpustowych. dostarczone figurki do ludność jest starannie w y k o ń c z o n a łemkowską. ływanie w barwnie Nowsze typy malowanych, wpływów innych zabawek, wskazują ośrodków szczegól­ na oddzia­ zabawkarskich, szczególności zaś Brzozy Stadnickiej w pow. Jaro­ sław. Dosyć była na niespodziewanym obfitość wyrobów terenie p o w i a t u nawet i jest, silnie rozwinięte. zwiedzających wyroby plecione z wystawie a się, że częściowo Największe budziły jeszcze t u i ó w d z i e p o w s i a c h p o w . wykonane na Okazało plecionkarstwo było, dosyć zainteresowanie zjawiskiem plecionych. spotykane - Gorlice doskonale korzeni drzew ( i l . 9), niejednokrotnie lub Do o natomiast zagadnienie proporcji polichro­ ekspona­ tem kolorach pastelowych. M . Górskiego liczny zespół i J. Kulkę figurek bianych formach spłaszczonych z schematycznie wiła prace figuralna rzeźba wszystkich w znanych drzewie. bogato, Znalazły poprzednio w słomy." wykonania blokowych, przodu i ciętych z czasem tyłu twarzach stano­ nili się rzeźbiarzy tu lu­ duże doskonałym paru lat, i jakie wznoszący się do lotu, kory), odzienia zupełnie pry­ ludowej. Nie­ upłynęły obydwaj „rozwinęli kanciastych, i fałdach od chwili autorzy poczy­ się" artystycznym. Najnowsze ich prace, j a k jastrząb świer­ (grubość przykładem szopki i figurek, „postępy" zaopatrzona korze o prostych, z grubsza obra­ ciągu dość były w stety, drzewnych oraz 4), z Ropy, rzeźbionych k o w e j ( i l . 12). F i g u r k i te, o Cennym w tej g r u p i e r z e ź b y b y ł a i n n a szopka, w y k o n a n a przez w w wystawę reprezentowany twarzy mowane, j u ż u ż y w a n y . W ś r ó d w y r o b ó w plecionych na koszyczki z w i ó r rysy dokładnością, t r a k t o w a n e jest przez dziecięco naiwnej twórczości Osobny dział, ludz­ rzeźby autora z d u ż ą s w o b o d ą . R z e ź b y Czochera s ą (il. dominowały charaktery­ i wygładzona, czy z a r o s t z a z n a c z o n e s ą z d r o b i a z g o w ą mitywnej, jest grupy Czochera powagi. Bryła nie stosowanych prace naśladow­ Pawła splotów. się różnorodnością drugiej pierwszej W e w s p ó ł c z e s n y m koszykarstwie m a t e r i a ł ten odznaczające Do na ( i l . 2, 6) nadaje w y r a z hieratycznej od dewocjo- s y l w e t k a c h , co p o s t a c i o m kim tych z indywidualne przez szopki stycznie w y d ł u ż o n y c h wyko­ niezależny np. realizm zaliczyć Klęczan eks­ dwie interesujące. można z zgromadzonych i dlatego formy nictwo motyle zostali pracami d a ł y się w y r ó ż n i ć czerpanych się którzy prace p r y m i t y w n e , za- Leszczynach, tych, Gorlice. najnowszymi zarazem m a ł o silących pow. samodzielny, gipsowych względem Ropa, wśród K u n k o w e j i P s t r ą ż n y m — wsiach z a m i e s z k a ł y c h przez nie z fuja­ przemysł wspomnianych Gorlice Ogólnie sposób nalnych Kulka. dziedzinie r z e ź b y grupy. Do nane i Jan w penetracyjnymi. ponatów rzeźbiarzy powiatu prócz Marian pod względem np. orzeł dorównują już czy cał- 183 �II. 13. Malowanka na papierze, 70X190 cm. Wyk. Agnieszka Klapacz. Gródek, pow. Gorlice. kowicie poziomem wykonania orłom i jeleniom z kio­ zarówno sków z w y k o p a l i s k k a f l e renesansowe i późniejsze. Z w s p ó ł ­ pamiątkarskich z Krynicy M a r i a n a Szury z Szalowej, żniwiarz, kobieta Szury z należą j u ż do nych w (drwal, drugiej rzeźb Jaśle. te do nie tych rzeźb dziegciarz) — zary­ traktowania poziom wystawianych z (np. Marcina o wyraźnie ponad Wszołek Prace świeckiej prace realistycznego wyszły artystów, Andrzej oraz szklarz, grupy tendencjach Prace o tematyce chuście), Wyskitnej sowanych formy. w i Zakopanem. Rożnowie przecięt­ poprzednio . Gorlic czesnych zaś czerwone, oraz przedmiotów ceramicznej, tek, wystawę przedstawił jak koników Jan niczu drobnej we ptaszki Artysta w mieszczając do ubrania. i zabawkarstwa należą przyjemny A. sposób gałązkach ludowe produkcji na pokazał małego terenie płótna i Więcka Wyrobów ptaszki, które Pogórza było wały się różne biała sukmana jącym na wpływy męska, plecy liczne analogie która czy Słowacji, występowała Sporo tzw. „cuwa", miejsca tu z obok o tym (mająca Węgrzech), małopolskiej płótnianki, poświęcono na magierki. wystawie ludowym chustki na g ł o w ę oraz b i e l i z n ę k o b i e c ą . S ą to hafty r o ś l i n n e , z ł o ż o n e z d r o b ­ nych listków i kwiatów, wykonane białym ściegiem a t ł a s k o w y m , z b l i ż o n e w t y p i e do b i a ł y c h h a f t ó w tykanych haftów w K r a k o w s k i e m czy znalazły się klockowe przez S p ó ł d z i e l n i ę „ K o r o n k a " roby niewątpliwie Rzeszowskiem. bardzo w dobre koronki należności sadnione do k u l t u r y ludowej spo­ Obok wyrabiane B o b o w e j . S ą to w y ­ pod względem nicznym i ornamentalnym, jednakże sprawa budzi od tech­ ich przy­ dawna uza­ wątpliwości. Garncarstwo historycznym. pokazano O dawnych na wystawie tradycjach w rozwoju garncarskich II. 14. „Drab" ze słomy, 1960 r. Wyk. weł Migacz. Gródek, pow. Gorlice. 184 rzemiosła wystawiono z pobiałki G. Tokarską zakresu naczynia z tzw. formie małych ( i l . 5), k t ó r e z Rzepiennika zwierzą­ nadesłał w z reguły sposób twórczości pomijane, tu wystarczający artystycznej. kowali, a nadesłał W dla śnie Pa­ sztuki zostało zaak-' dziedziny wystawie mianowicie: fragment na Biskupiego. r o l i tej m a ł o dotychczas znanej który Gorlic, galanterii A. do wzięło Gryboś wozu w o z d o b n e o k u c i a , J. M a t u s z c z y k z R o ­ — p a r ę ozdobnych pierścieni do w o z u i M . P t a ­ szek z Ł u ż n e j — z a w i a s y d o d r z w i , k l a m k ę d o było i k t ó r e z d o b i ł y zapaski, py w pochodzące żelazie, k t ó r e na wystawach niemal trzech Gródka, spada­ kołnierzem Krakowskiego z krzyżo­ z dużym Morawach udział zaginęły Pogórzu kulturowe. Świadczy kwadratowym na importowanej haftom, na ludowej męskie nie że wskazują, centowania wypożyczyć gdyż w terenie zupełnie, białych na już bywa z piesków Zaprzałka Zdobnictwo w zaopatrzonych ograniczało wzorzystych, trzeba roz­ drzewka. z gorlickiego muzeum P T T K , one koloro­ Łużnej. jednokolorowych barwnych, Stroje, Jaśle. pogra­ z tkanin wełnianych używanych zupełnie. w się na przez je na lub szarych tutaj rzeźby wystawiał znajdującej wyrabiane Tkactwo się poprzednio przez gwizdki lub wyeksponowane które twórczości tego wykonane szereg świadczą wzorami glazurowane szych rodzaju Biecza wyrobów ludowej o d prac, i zdobione kilka płaskorzeźb wykonanych dość nieudolnie i słab­ Do jak zamku �zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70f0bce26aededbe69650e99b3daf7ca.pdf fc7d665c078e558ed509bffc4e7df4d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5355 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4976 Title A name given to the resource Noty o Autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.340-343 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dipesh Chakrabarty - historyk, profesor na Wydziale Języ­ ków i Cywilizacji Poludniowo-Azjatyckich Uniwersytetu w Chcicago (Chicago University). Zajmuje się przede wszystkim współczesną historią i historiografią Azji Połu­ dniowej oraz teorią postkolonializmu i jej wpływem na pisar­ stwo historyczne. Chakrabarty jest współredaktorem pisma „Critical Inquiry", redaktorem „Postcolonial Studies" i współpracownikiem „Public Culture" i „American Histori­ cal Review". Opublikował m.in. Habitations of Modernity: Noty o autorach Essays in th Wake of Subaltern Europe: Postocolonial (2000), Rethinking Franklin R. Ankersmith - historyk, profesor Uniwersytetu Groningen. Stworzył, wraz z Haydenem White i Arthurem C. Danto, narratywistyczną teorię historii. Autor wielu publikacji w tej dziedzinie, m. in.: Narrative Logic. A semantic Analysis of the Historian Language, Hague/Boston/London 1983. W "Kon­ tekstach" nrl-2: 1997 opublikowaliśmy na prawach pierwo­ druku polski przekład artykułu Ankersmitha Język a doświad­ czenie historyczne, który ukazał się w książce Historische Sinnbil­ dung, ed. Klaus E. Müller and Jörn Rüsen, Hamburg 1997. Maciej Bańkowski - absolwent Instytutu Anglistyki Uni­ wersytetu Warszawskiego, tłumacz (angielski i niemiecki) i redaktor tekstów anglojęzycznych, ukazujących się w cza¬ sopismach polskich i zagranicznych. Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk litera­ tury. Autorka m.in. takich książek, jak Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesiące, lata wieki oraz wielu artykułów z zakresu wyobraź¬ n i symbolicznej i kultury masowej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek w Pirenejach, Prywatną Prywatna historię poezji. Powrót Ogłasza w "Twórczości" Ostatnio wydała Posłaniec historia pocztówki, uczuć. Warszawa 2003. Joanna Benedyktowicz - studentka historii na Uniwersyte¬ cie Warszawskim. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Pra­ cowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej. Współautor [z: Danutą Benedyktowicz] książki Dom w tradycji ludowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Anna Beata Bohdziewicz - absolwentka etnografii UW, współpracowała przy robieniu filmów m.in. z W. Borowczy¬ kiem, K. Kieślowskim, K. Zanussim. Fotograf, autorka m.in. następujących cyklów fotografii: Fotodziennik, czyli Piosenka o końcu świata, Antypocztówek oraz profesjonalnej kartoteki aktorów polskich. Ostatnio pracuje nad cyklem Antypocztówka z... , cykl ten obejmuje miasta takie jak Warszawa, Ber¬ lin, Cannas, Jerozolima, Pekin. Współpracuje z pismami „Konteksty", „Tygodnik Powszechny", „Zeszyty Literackie", „City". Marcin Brocki - adiunkt w Katedrze Etnologii i Antropo¬ logii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, autor książki Język ciała w ujęciu Wolską) Clifford antropologicznym, Geertz. Lokalna współredaktor (z D. lektura. Publikuje artykuły na temat komunikacji niewerbalnej, antropologii ciała i me¬ todologicznych problemów współczesnej etnologii. 340 Thought Working-Class Studies and (2002), Provincializing Historical History: Bengal, Difference 1890-1940 (1989). Andrzej Dąbrowski - kurator Galerii Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki", filozof, pisze doktorat pt. Intencjonalność świadomości na Uniwersytecie Warszawskim. Publikuje m.in. w „Nowych Książkach", „Przeglądzie Powszechnym", „Pryncy­ pia", „Kwartalniku Filmowym". oraz w „Respublice Nowej". Dariusz Czaja - antropolog kultury, absolwent etnologii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redaktor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała (1999). Zajmuje się zja¬ wiskami kultury współczesnej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu, teorii symbolu, myślenia mitycznego. W druku jest jego książka Smak fragmentu. Narracje antropo­ logiczne (Wydawnictwo Uniwersyteckie, (2003). Mariusz Dobkowski, historyk. Zajmuje się religiami histo¬ rycznymi i symboliką religijną. Specjalizuje się w herezjach średniowiecznych i nurtach dualistycznych. Redaktor na¬ ukowy prac zbiorowych: Nurty chrześcijaństwa, Wydawnic­ two Semper, Warszawa 1995 oraz Kościoły, wspólnoty, herezje, Wydawnictwo Semper, Warszawa 1997. Autor artykułów naukowych, popularnonaukowych i recenzji; uczestniczy w przygotowywaniu haseł do wielotomowej publikacji Reli¬ gia. Encyklopedia PWN. Współpracuje z pismem "Gnosis" i tygodnikiem "Polityka". Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygo¬ dnika Powszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskie¬ go, Słownik komunałów styczną uzupełnioną. Gustawa Flauberta, Zoologię fanta­ Mieszka w Warszawie. Katarzyna G ó r s k a - studentka wiedzy o kulturze w Instytu¬ cie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego; redaktor¬ ka „Uniwersytetu Kulturalnego" - uniwersyteckiego mie¬ sięcznika poświęconego zjawiskom antropologii kultury; au¬ torka artykułu na temat pocztówek: Odkryte karty, Polityka, N r 51-52 (2381)/2002. Mikołaj Gumilow (1886-1921) - rosyjski poeta i teoretyk poezji, podróżnik, żołnierz I wojny światowej, współtwórca szkoły akmeistów, mąż Anny Achmatowej, rozstrzelany z wyroku CzK w ramach skierowanej przeciw intelektuali¬ stom prowokacji, nazwanej „spiskiem Tagancewa". Jo Harper - dziennikarz i tłumacz, w 1991r. ukończył sto¬ sunki międzynarodowe na Bristol University (praca magi¬ sterska: The Historic Compromise in Italy, 1976-79), a w 1999r. uzyskał tytuł doktora nauk politycznych w Lon­ don School of Economics (The sources of the SdRP's political legitimation in Poland, 1989-93). O d 1997r. na stałe mieszka i pracuje w Polsce. Współpracował m.in. z „Dow Jones New- �NOTY O AUTORACH swires, „The Guardian" (Londyn), „Media Marketing Euro­ pe" (Londyn). Obecnie tłumaczy dla MSZ i jest korespon­ dentem „Platts" w Polsce. Jan Hartman - filozof i bioetyk, dr habilitowany w Instytucie Fi­ lozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego; założyciel i redaktor naczel­ ny pisma Principia i szef Centrum Dokumentacji Filozofii Polskiej. Autor m.in. Heurystyka filozoficzna (1997) Jak poważnie filozofię (1999) Techniki metaflozofii rze Młodych". Początkowo zajmował się problematyką krajo­ wą, np. w zbiorze Busz po polsku. O d wczesnych lat 60. podró­ żował po Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji, śledząc konflikty polityczne i wydarzenia wojenne, później po Rosji i krajach byłego ZSRR. Opublikował m.in.: Kirgiz schodzi z konia, Gdy­ by cala Afryka, III, Heban, studiować Chrystus z karabinem lowa, Cesarz, Lapidarium, Lapidarium na ramieniu, Imperium, Lapidarium IV, Z Afryki Wojna futbo­ II, Lapidarium oraz zbiór wierszy Notes. (2001), Short Studies in Bio- ethics (2003) oraz licznych artykułów, esejów i przekładów. Kerwin Lee Klein - historyk, profesor Uniwersytetu w Ber­ keley. Autor m.in głośnej książki Frontiers of Historical Imagi­ Bogusław Jędruszczak, ur. w 1949 roku w Warszawie. Ab­ solwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszaw¬ skiego. Wieloletni nauczyciel historii, wiedzy o kulturze i społeczeństwie w warszawskich szkołach średnich, obecnie w L X X X I Liceum Ogólnokształcącym im. A . Fredry. Zainte¬ resowania skupione wokół problematyki życia społeczeństwa polskiego w latach wojny i okupacji, historii Warszawy, za¬ głady Żydów zaowocowały kilkunastoma publikacjami pra¬ sowymi i opracowaniami historycznymi. nation. Wiesław Juszczak - profesor Instytutu Historii Sztuki Uni­ wersytetu Warszawskiego i Instytutu Sztuki PAN. Historyk sztuki, filozof, autor wielu książek i artykułów oraz tłumaczeń (w tym literatury pięknej). Wybitny znawca malarstwa pol¬ skiego XIX i XX w. Obecnie jego główne zainteresowania ba¬ dawcze to filozofia sztuki oraz historia religii. Prowadzi wy¬ kłady monograficzne poświęcone m. in. archaicznej greckiej myśli o sztuce, koncepcji sztuki u Platona, teorii sztuki u He¬ ideggera oraz związkom sztuki i religii. Opublikował m. i n . Wojtkiewicz i nowa sztuka, Warszawa 1965; Jan Warszawa 1972; Postimpresjoniści, polskie: modernizm, 1979; Fakty ptaki albo Fragmenty. Warszawa 1973; Stanisławski, Warszawa 1979; Zasłona "O granicach: okresu powieści", w rajskie Warszawa 1981; Szkice z teorii i filozofii sztuki, Warszawa 1995. oraz przekłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: Milton, Zaślubiny Nieba of Native America, Bohdan Kos - doktor fizyki ( U W ) , tłumacz z hebrajskiego (Sefer Jecira), znawca kabały, poeta (Podróż zludna, Tikkun, Warszawa 1992), jego wiersze ukazały się także w antolo­ giach: Mrok i gwiazda. Mroczna poezja miłosna, mowa w słowie, Das land Ulro nach Schliessung Orfeusz. dar Roz­ Zimtländen. Wydawca (wraz z Iwoną Arkuszewską prowadzi wydawnic­ two Tikkun). Publikował w „Gnosis", „Znaku", „Odrze", „Manuskripte" (czasopismo literackie - Austria), „Czasie Kultury", „Kulturze Niezależnej". Obecnie bezrobotny. Waldemar Kuligowski - antropolog kultury, adiunkt w In¬ stytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Pozna¬ niu, autor i redaktor kilkudziesięciu prac, w tym: (wspólnie z W. J. Bursztą) Dlaczego pejzaże i Piekła (Wydawnictwo Universitas). stości Marcin A . Kafar - etnolog i antropolog kultury; studia w Katedrze Etnologii UŁ. Autor artykułów i szkiców publi¬ kowanych w pracach zbiorowych i czasopismach. Zakres za¬ interesowań: historia idei, krytyka literacka, antropologia współczesności. Ireneusz Kania - pisarz, tybetolog, tłumacz-poliglota. Au¬ tor 60 przekładów z języków europejskich i orientalnych (francuski, włoski, hiszpański, portugalski, rumuński, an¬ gielski, niemiecki, greka, łacina, hebrajski, sanskryt, palijski, tybetański rosyjski) oraz zbiorów esejów O Kabale i Zoharze (1994), Ścieżka nocy (2002) i księgi wypisów starobuddyjskich Muttavali (1999). Katarzyna Kaniowska - antropolog kultury, dr hab., pra¬ cownik Zakładu Metodologii i Teorii Kultury w Katedrze Et¬ nologii Uniwersytetu Łódzkiego, wykładowca w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocław¬ skiego. Zajmuje się metodologicznymi problemami współ¬ czesnej antropologii, powiązaniami wspólczesnej refleksji fi¬ lozoficznej z antropologią kultury. Autorka artykułów doty¬ czących tej problematyki. Opublikowała Opis - klucz do ro¬ kultury Conquest Jan Andrzej Kłoczowski O P . Profesor, doktor habilitowa­ ny, filozof, teolog i historyk sztuki. Dominikanin, wykładow­ ca Papieskiej Akademii Teologicznej, Rektor Kolegium Do­ minikanów w Krakowie. Zajmuje się filozofią religii. kultury tekstu (2000). Ryszard Kapuściński - reportażysta, eseista, publicysta, po­ eta; laureat wielu nagród literackich. Debiutował w "Sztanda­ 341 kościotrup (1999); Antropologia (2001), Siedem (2002); Ojczyzny zumienia the European Malarstwo Warszawa 1977; Młody Weiss, Warszawa i wyobraźnia, Narrating 1890 - 1990, Berkeley 1997. Klein analizuje w niej niezmier¬ nie ważny w historiografii, antropologii i krytyce literackiej symbol „amerykańskiej granicy", który istnieje od chwili przy­ bycia do wybrzeży Ameryki pierwszych przybyszy z Europy. szkiców słowa. Narracyjne red. z W. J. Bursztą); Edukacja nie wstaje. refleksyjna. Ponowoczesne O rzeczywi­ do antropologii wymiary w świecie kultury kultury miłości (2002 popularnej (2002 - red. z P. Zwierzchowskim). Włodzimierz Lengauer - historyk, profesor w Instytucie Hi¬ storycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Główny przedmiot jego zainteresowań badawczych stanowi historia starożytnej Grecji okresu archaicznego i klasycznego, a zwłaszcza proble¬ matyka ustroju, świadomości społecznej, kultury, mentalno¬ ści oraz religii. Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Filolo¬ gicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, Komitetu Głównego Olimpiady Historycznej, Komitetu Nauk o Kultu¬ rze Antycznej PAN (od 1995 r.) oraz Rady Naukowej Insty¬ tutu Filologii Klasycznej. Pełni funkcję zastępcy przewodni¬ czącego Zarządu Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Jest też członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma „Meander", członkiem redakcji „Ars Regia" i „Przeglądu Historycznego". Najważniejsze publikacje: Greek Commanders in the 5th and 4th Centuries B. C. Politics and Ideology: A Study of Warszawa 1979; Pojęcie równości w greckich tycznych. V wieku Od Homera do końca 1988; Religijność starożytnych Greków, Militarism, koncepcjach p.n.e., poli­ Warszawa Warszawa 1994. J. Krzysztof Lenartowicz. Architekt, pracował w Danii, Szwajcarii i Libii. Autor i współautor projektów i realizacji, laureat i współlaureat nagród i wyróżnień w międzynarodo¬ wych i krajowych konkursach architektonicznych. Profesor �NOTY O AUTORACH Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, Gastdo­ zent Fachhochschule Münster. Prace naukowe z zakresu teorii architektury, psychologii architektury (O psychologii archi­ Mieczysław Porębski - wybitny historyk i teoretyk sztuki, profesor dr hab. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor m. in.: tektury wadzenie 1992; Słownik psychologii architektury 1997) i teorii Granica Współczesności do sztuki 1909 - 1925 XX (1966), Ikonosfera wieku (1965), Kubizm. (1965), Pożegnanie (1972), Sztukaainformacja z Wpro­ krytyką projektowania architektonicznego. Zainteresowania: archi­ tektura polskich kresów wschodnich, rysunek. (1997), Polskość jako sytuacja Barbara Major - absolwentka Katedry Etnografii UJ. Pracu­ je w Galerii Sztuki w Częstochowie. Czesław Robotycki - antropolog kultury, profesor dr hab. Kierownik Instytutu Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek, m.in. Etnografia Peter Martyn doktor nauk humanistycznych, adiunkt za­ trudniony w Instytucie Sztuki PAN, wykładowca, zajmuje się kwestiami związanymi z historią, strukturą przestrzenną i socjologiczną oraz tożsamością miast. Przygotowuje pracę habilitacyjną dotyczącą problematyki wspólnych korzeni od czasów starożytnych w projektowaniu architektonicznym oraz układzie przestrzennym miast na obszarze obejmującym zachodnią Azję, subkontynenty europejski i indyjski oraz Północną Afrykę. Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w Instytu¬ cie Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW, projekto¬ dawca oraz dyrektor artystyczny i naukowy Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Autor wielu książek i arty¬ kułów z zakresu historii i teorii teatru, edytor tekstów: Jerze¬ go Grotowskiego, Mieczysława Limanowskiego, Juliusza Osterwy, Wacława Radulskiego, Konrada Swinarskiego. Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, teatrze towski wytycza współczesnym, Romantyzm PIW, Warszawa 1980; trasy, Pusty Obłok, Warszawa 1993; Gro­ Grotowski Grotowski. Źró­ dła, inspiracje, konteksty, Wydawnictwo słowo/obraz teryto­ ria, Gdańsk 1998. Złożył w wydawnictwie słowo/obraz tery­ toria książkę Pamięć Reduty, do której wejdą oba publikowa¬ ne tutaj teksty. Elżbieta Paczkowska-Łagowska - Prof. dr hab., historyk fi­ lozofii w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, ostatnio wydała Logos życia. Filozofia gu Wilhelma Diltheya, hermeneutyczna w krę­ słowo/obraz/terytoria, Gdańsk, 2001 Henryk Paprocki - teolog, historyk Kościoła Wschodniego, tłumacz, znawca twórczości Dostojewskiego, duchowny pra­ wosławny. Ewelina Pawlus - doktorantka Instytutu Historii Sztuki UJ, stypendystka The School of A r t History, University of St An¬ drews, Szkocja. 2001/2002 - specjalista ds. public relations w Galerii Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki" w Krakowie. Zajmuje się zagadnieniami związanymi ze sztuką ziemi, envi¬ ronmental art, sztuka performance. Publikuje w „Formacie". Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UW. Wraz z żoną, Jolantą Chrzanowską-Pieńkos, opubliko­ wał Słownik artystyczny Paryża wobec kultury współczesnej, Nie wszystko jest oczywiste. Zajmuje się analizą rożnych form polskiej kultury współczesnej (świadomość narodowa, twór­ czość amatorska, teatr alternatywny, obyczajowość subkul­ tur). Jest redaktorem serii wydawnictwa UJ Anthropos. Sławomir Sikora - etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii UW, pracuje również w redakcji „Kwartalnika Filmowego" (ISPAN). Zajmuje się antropologią fotografii i filmu Tomasz Sikora - religioznawca, adiunkt w Zakładzie Feno­ menologii Religii UJ. Autor książki Użycie środków halucyno­ gennych a religia (1999). Lech Sokół - profesor, dyrektor Instytutu Sztuki PAN, wy­ kładowca Akademii Teatralnej w Warszawie; historyk drama¬ tu i teatru. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m.in. Groteska w teatrze S. I. Witkiewicza berg (1981), Witkacy i Strinberg: (1972), August Strin- dalecy i bliscy (1995). w polskim Wydawnictwo Literackie 1972; i jego Laboratorium, (1986), Deska (2002). i regionu Ile-de-France (War­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej (książka Okrop¬ ności sztuki, Gdańsk 2000), krytyki artystycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikował w licznych czasopismach Maria Poprzęcka - historyk sztuki, profesor zwyczajny w In¬ stytucie Historii Sztuki UW. Specjalizuje się w historii, kry¬ tyce i teorii sztuki X I X i XX wieku. Ostatnio opublikowała Pochwała malarstwa, Gdańsk 2000. 342 Włodzimierz Staniewski - wybitny twórca i teoretyk te¬ atru. W czasie studiów polonistycznych (w Krakowie i we Wrocławiu) pracował w Teatrze S T U Krzysztofa Jasińskiego, w roku 1971 powołany przez Jerzego Grotowskiego do Te­ atru Laboratorium. W 1977 roku zakłada Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice". Autor (reżyseria, scenariusz, struktura muzyczna, rozwiązania przestrzenne) wszystkich przedstawień Ośrodka Praktyk Teatralnych (Gargantua i Pantagruel na podstawie Francois Rabelais, Gusła na pod¬ stawie I I i IV cz. Dziadów Adama Mickiewicza, Żywot Proto¬ popa Awwakuma, Carmina Burana, Metamorfozy na podsta­ wie Apulejusza), wystawiane w Polsce i za granicą (m. in. w Nowym Jorku, Bostonie, Seulu, Sao Paulo, Amsterdamie, Londynie, Nancy, Berlinie, Toronto, Sztokholmie). Autor i realizator idei Wypraw i Zgromadzeń organizowanych na wsiach, odbył także wiele zagranicznych wędrówek badaw¬ czych (m.in. do Laponii, Meksyku, Korei Południowej, Gre¬ cji), by porównać tradycyjne ceremoniały, techniki ruchu, głosu, dialogowania, organizowania przestrzeni z technika¬ mi, które wprowadził do pracy Ośrodka. Po dwudziestu la¬ tach pracy warsztatowej i dydaktycznej z młodzieżą w Gardzienicach, stworzył w 1997 roku Akademię Praktyk Taetralnych; wykładał i prowadził zajęcia dla aktorów w USA, Meksyku, Francji, wielkiej Brytanii, Szwecji, Kanadzie. Piotr Szacki - etnograf, muzeolog, twórca kilkunastu etno¬ graficznych zapisów filmowych koncentrujących się na pro¬ blemach dawnych technik rzemieślniczych i tradycyjnych zawodów. Pracuje w Państwowym Muzeum Etnogarficznym w Warszawie. Autor wielu wystaw, między innymi wystaw problemowych próbujących odkryć nowe sfery znaczeń i no¬ we obszary wmuzeologii, np. Mieć (1991, 1992, 1998), Nie­ zwykłość (1998/9). Magdalena Sztandara - etnolog (UJ), studia doktoranckie na Wydziale Historycznym UJ, pisze pracę doktorską o foto- �NOTY O AUTORACH grafii etnograficznej i „etnograficzności" fotografii. Obecnie pracuje jako asystentka w Katedrze Kulturoznawstwa i Folk¬ lorystyki Uniwersytetu Opolskiego. Iwona Święch - etnolog, kustosz Muzeów: Etnograficznego w Toruniu i Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, obecnie Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. Autorka i współautorka wielu wystaw z zakresu sztuki i folkloru np. „Alchemiczny krąg Teofila Ociepki", „Kujawskie skrzynie wianne", „Ikony", „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii", cykl o ludowych rzeźbiarzach. Autorka scenariuszy wnętrz skansenowskich oraz publikacji z zakresu kultury ludowej i muzealnictwa. Jean-Pierre Vernant (ur. 1914), profesor honorowy w Collège de France, założyciel (1964) i dyrektor (do 1985) Centre de Recherches Comparées sur les Sociétés Ancien­ nes (Centre Louis Gernet) w Paryżu. Nestor francuskich hellenistów, jeden z najwybitniejszych na świecie znawców kultury greckiej. Autor pionierskich prac o charakterze an­ tropologicznym na temat mitu, religii i greckiej myśli. Opu­ blikował m. i n . : Les origines de la pensée grecque myśli greckiej 1996); Mythe the et société en Grèce ancienne gures de l'Autre en Grèce l'amour. Soi-męme Lech Trzcionkowski - doktor historii, pracuje w Katedrze Historii Starożytnej KUL. Zajmuje się historią religii staro¬ żytnej Grecji; autor licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej Jerzy Sławomir Wasilewski - etnolog, dr hab., pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W la¬ tach 1971-80 był uczestnikiem corocznej ekspedycji I H K M PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz 0 szamańskich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygma¬ ty etnologii, Warszawa 1989. Stephanie West - filolog klasyczny i papirolog, profesor w Hertford College w Oksfordzie. Badaczka starożytnej lite¬ ratury greckiej, wybitna znawczyni Homera (jest m . i n . współautorką trzytomowego A Commentary on Ho­ mer's Odyssey) i Herodota. ses de l'intelligence. croux Dans Cóż po filozofie? ka myślenia Heidegger Eseje filozoficzne i problem zła, Hermes Filozofia jako sztu¬ i Eros. Eseje Dru¬ 1997. debiut i dojrzałość (1962), Romantyzm. 0 ideach i stylu (1969), Romantyzm. lokwia gdańskie i okupacji zmatycznej Rewolucja. (1972), Humanistyka. (1974), Gorączka romantyczna Czas formy otwartej; Konrada Wallenroda Poznanie znaczeń Ko­ terapia wobec woj­ (1980), (1990), Projekt krytyki co przeżyłeś, Eseje o wojnie tak, ale razem z naszymi umarłymi, 2001. Wampir. Biografia i Seria Wobec zła (1989), Zycie po­ (1991), Czy będziesz wiedział, Zyjąc tracimy życie. Niepokojące Studia Marksizm. (1975), Literatura (1976), Odnawianie 1 duch inności (1996), Płacz generała. Do Europy 343 l974; La cuisine du sa- Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk li¬ teracki. Profesor IBL PAN. Prof. Janion prowadzi semina­ rium w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następ­ nie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m. in. Zyg­ śmiertne Aleksander Wolicki - historyk, adiunkt w Instytucie Histo¬ rii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się starożytną Gre¬ cją; autor licznych publikacji dotyczących epigrafiki greckiej. La métis des Grecs O d redakcji: W poprzednim tomie zamieściliśmy niepełny tekst noty o Prof. M a r i i Janion prof. Janion. Obecnie zamieszczamy całą informację o wydanych ostatnio książkach. Autorkę serdecznie przepraszamy. Transgresje. gie kilkudziesięciu artykułów, esejów, rozpraw oraz kilkuna¬ stu przekładów książek filozoficznych. l972; Mythe Daniel Vogel - anglista (absolwent Uniwersytetu Wrocław­ skiego), wykładowca Nauczycielskiego Kolegium Języków Obcych w Raciborzu. ny Szestowa 2000); wspólnie z Pierre V i - et tragédie en Grèce ancienne l'oeil du miroir Jest autorem m . i n . Wiedza myśli Lwa la mort, 1999; L'homme crifice en pays grec l979; wspólnie z Françoise Frontisi-Du- munt Krasiński, Studium 1985; Lindividu, et l'autre en Grèce ancienne et tragédie deux l986; wspólnie z Marcelem Detienne, Les ru- Cezary Wodziński, filozof, dr hab., w Instytucie Filozofii 1 Socjologii PAN. Główne obszary jego zainteresowań to me¬ tafizyka, ontologia, aksjologia, hermeneutyka, fenomenolo¬ gia, filozofia dialogu, filozofia języka, apofatyka filozoficzna. i zbawienie. (Źródła l965; My­ l974; La mort dans les yeux. Fi- ancienne grec (red.) l993 (Człowiek Grecji dal-Naquet, Mythe 1962 et pensée chez les Grecs Gdańsk 2002 Prace wybrane, t.1-5, Kraków 2000-2002. (1998). Warszawa 2000 tematy egzystencji, symboliczna, fanta­ Kobiety Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/596138efdeef6b88eb59487b4dd3119e.pdf 2dec51f5fca3b2551018966f7d110a9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3527 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 188-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Wystawy W marcu i kwietniu otwarta była w salonie w y s t a w o w y m C P L i A — „Długiej Sieni" w G d a ń s k u ogól­ n o p o l s k a w y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j ce­ ramiki ludowej. Najbogatsze były zestawy ceramiki kaszubskiej Leona N e c l a i J ó z e f a K a ź m i e r c z a k a . Poza tym reprezentowani byli licznie garncarze: z Kieleckiego — Fryde­ r y k Bąbel, Józef Gałuszko i Jadwi­ ga K o s i a r s k a , z K u r p i ó w — Z d z i ­ s ł a w Plagowski, z Podlasia — K a ­ zimierz Rogowski i Władysław Gładzki oraz członkowie spółdziel­ ni garncarskich z Lubelszczyzny i Rzeszowskiego. O b o k c e r a m i k i l u ­ dowej pokazano n o w o c z e s n ą cera­ m i k ę a r t y s t y c z n ą i ludowe plecionki ze s ł o m y . O N z Mościsk oraz W a c ł a w a Skirzyńskiego. T w ó r c z o ś ć w s z y s t k i c h wy­ m i e n i o n y c h r z e ź b i a r z y oscyluje na pograniczu sztuki ludowej i ama­ torskiej. Najbardziej interesujące, a zarazem najbliższe tradycyjnej sztuce l u d o w e j , m i m o w s p ó ł c z e s n e j tematyki, b y ł y prace Ruszkowskie­ go, k s z t a ł t o w a n e w b r y ł a c h z w a r ­ tych, statycznych, nie przeładowa­ nych naturalistycznymi szczegółami. Niezły poziom przedstawiały • także prace Krajewskiego, powtarzające tradycyjną tematykę i schematy kompozycyjne Madonny Skępskiej i Chrystusa Frasobliwego. Rzeźby Hurasa, z wyjątkiem T r ó j c y Ś w i ę t e j , wzorowanej na p ó ź nogotyckiej rzeźbie znajdującej się w kościele w Sierpcu, s t a n o w i ł y przykład ujemnego w p ł y w u oleo­ d r u k ó w i złych ilustracji książko­ W k w i e t n i u w d o m u k u l t u r y cu­ w y c h na t w ó r c z o ś ć amatorską. k r o w n i G r a b ó w o t w a r t a b y ł a regio­ * nalna wsytawa współczesnej sztuki ludowej okolic Grabowa. W y s t a w a W Wojewódzkim Domu Kultury zorganizowana została z inicjatywy w Opolu odbył się w k w i e t n i u kon­ K l u b u T w ó r c ó w i A r t y s t ó w L u d o ­ kurs na tradycyjne ludowe kraw y c h p r z y P o w i a t o w y m D o m u K u l ­ szonki, p i e r n i k i , p a l e m k i i hafty t u r y w P u ł a w a c h . Pokazano w y c i ­ z regionu opolskiego oraz k o n k u r s n a n k i Ignacego D o b r z y ń s k i e g o i j e ­ na przeprosy, wiersze i najlepszych go w n u c z k i , u c z e n n i c y s z k o ł y p o d ­ p i e ś n i a r z y , b a j k a r z y i g a w ę d z i a r z y . stawowej, w y r o b y z rogu i metalu N a j w i ę k s z y m powodzeniem cieszył B r o n i s ł a w a P i e t r a k a , p i s a n k i Z o f i i s i ę k o n k u r s k r a s z o n e k . 75 t w ó r c ó w M i s z t a l o w e j i F r a n c i s z k i S m o l a k o - p r z e d s t a w i ł o do o c e n y 321 z d o b i o ­ w e j oraz z a b a w k i w y k o n a n e przez n y c h jajek. P r z y z n a n o d z i e s i ę ć r ó w ­ Teresę Bogutę. norzędnych pierwszych i dziesięć drugich nagród. Konkurs prze­ kształcił się w imprezę poświęconą 13 k w i e t n i a otwarta została w ludowej twórczości artystycznej. Krakowie, w gmachu Biblioteki O d b y ł y się pokazy haftów, rzeźby, Miejskiej, pokonkursowa wystawa palemek wiosennych oraz korowo­ artystycznego k o w a l s t w a ludowego d ó w marzankowych i gaikowych. województwa krakowskiego. Orga­ nizatorami wystawy byli: Sekcja * Badania Plastyki Ludowej Insty­ W Sokółce o d b y ł a się w k w i e t n i u t u t u Sztuki P A N oraz W y d z i a ł K u l ­ w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j tego po­ tury W R N w Krakowie. wiatu. Znaczną większość ekspo­ n a t ó w stanowiły dywany dwuosnowowe, najbardziej reprezentatywna W k w i e t n i u o t w a r t a b y ł a w B y d ­ d l a Sokolskiego g a ł ą ź l u d o w e j t w ó r ­ goszczy pokonkursowa w y s t a w a czości plastycznej. Pokazano z a r ó w ­ sztuki ludowej i p a m i ą t k a r s t w a w o j . no t k a n i n y w y k o n y w a n e w s p ó ł c z e ś ­ bydgoskiego. (Por. Polska Sztuka nie, j a k i z a b y t k o w e ( w mniejszej L u d o w a , 1960, n r 2). O r g a n i z a t o r z y l i c z b i e ) . w y s t a w y i k o n k u r s u p r a c u j ą obec­ * nie nad przygotowaniem drugiego Wydział Kultury W R N w Bia­ etapu k o n k u r s u , w oparciu o do­ łymstoku zorganizował w marcu ś w i a d c z e n i a obecne. i kwietniu konkurs pisankarski. Z nadesłanych eksponatów urządzo­ W k o ń c u k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a no w y s t a w ę , k t ó r a b y ł a o t w a r t a w w Powiatowym Domu Kultury w ciągu maja. Na konkurs n a d e s ł a n o S i e r p c u w y s t a w a m a l a r s t w a a m a ­ p o n a d 500 p r a c z t e r e n u w o j . b i a ­ Naj­ t o r ó w i prac r z e ź b i a r z y ludowych łostockiego i koszalińskiego. z a m i e s z k a ł y c h na t e r e n i e p o w i a t u . w a r t o ś c i o w s z e p o d w z g l ę d e m a r t y ­ Zgromadzone na wystawie r z e ź b y stycznym prace p o c h o d z i ł y z o k r ę ­ w liczbie o k . 40 r e p r e z e n t o w a ł y gu augustowsko-siemiatyckiego. Cie­ z twórczość współczesną: Mieczysła­ kawe prace n a d e s ł a n o również w a Ruszkowskiego i Franciszka H u - nieznanego dotychczas terenu pow. W konkursie brało udział rasa z Sierpca, W i n c e n t e g o K r a j e w ­ L a p y . skiego z Z a w i d z y , C z e s ł a w a K ę p ­ 130 o s ó b . W y r ó ż n i o n o 17 a u t o r ó w . c z y ń s k i e g o i H e l e n y G o ł ę b i o w s k i e j Z a u t o r a m i p r a c n a g r o d z o n y c h za- 188 I K A mierzą nawiązać kontakt CPLiA. O k o ł o 300 n a j l e p s z y c h p r a c z a k u ­ piło Muzeum w Białymstoku. * 21 k w i e t n i a o t w a r t o w M u z e u m Etnograficznym w Krakowie wy­ stawę sztuki ludowej zamieszka­ ł y c h w Polsce B i a ł o r u s i n ó w , L i t w i ­ n ó w , Rosjan, S ł o w a k ó w , U k r a i ń c ó w i Ż y d ó w . K o m i s a r z e m w y s t a w y jest m g r M a r i a W o l e ń s k a , kustosz M u ­ zeum Narodowego w Krakowie. W y ­ stawa przygotowana została w ra­ mach obchodów Tysiąclecia, z ini­ cjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, przez M u z e u m Etnograficz­ ne w K r a k o w i e . Na w y s t a w i e zgro­ m a d z o n o o k . 500 e k s p o n a t ó w , re­ prezentujących zarówno unikatowe j u ż dziś okazy muzealne, j a k t w ó r ­ czość współczesną wymienionych grup narodowościowych. Założeniem wystawy było zobrazowanie zjawisk przenikania i wzajemnych wpły­ w ó w polskiej sztuki ludowej i sztu­ ki ludowej mniejszości narodowych. K a t a l o g w y s t a w y , w y d a n y przez Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie, zawiera obszerny w s t ę p oma­ wiający założenia wystawy, napi­ sany przez M . W o l e ń s k a , b i b l i o g r a ­ f i ę , opis e k s p o n a t ó w o r a z 21 p l a n s z f o t o g r a f i c z n y c h . W d n i a c h 19—21 m a ­ ja odbyło się w związku z wysta­ wą trzydniowe seminarium, na k t ó r y m w y k ł a d y wygłosili: prof. T. Seweryn, m g r K . P i e t k i e w i c z oraz mgr M . Woleńska. W kwietniu otwarta została w Muzeum w Łowiczu wystawa wy­ cinanki łowickiej na przestrzeni stulecia jej istnienia. W y s t a w a ta wejdzie w skład działu etnografii stałej galerii muzealnej. Recenzję zamieścimy w następnym nume­ rze. W związku z obchodami Tysiąc­ lecia i 700-leciem Opoczna, W y d z i a ł K u l t u r y P R N w Opocznie i m i e j ­ scowa spółdzielnia C P L i A „Opocznianka" ogłosiły konkurs sztuki l u ­ dowej Ziemi Opoczyńskiej. Kon­ k u r s , t r w a j ą c y do dn. 1 m a j a , o b e j ­ m o w a ł wszystkie ż y w o t n e dziedzi­ ny sztuki ludowej. Nagrodzone i w y r ó ż n i o n e prace złożą się na w y s t a w ę sztuki ludowej, k t ó r a od­ b ę d z i e się w Opocznie, a n a s t ę p n i e w Kielcach i innych miastach wo­ jewództwa. * 5 czerwca o t w a r t a z o s t a ł a w Pa­ łacu Sztuki w Krakowie wystawa polskiego m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ludowego, zorganizowana przez To­ warzystwo Przyjaciół Sztuk Pięk­ nych i M u z e u m Etnograficzne w �Krakowie. W y s t a w a gromadzi oko­ ł o 400 eksponatów. Recenzję za­ mieścimy w następnym numerze Polskiej Sztuki Ludowej. Katalog w y s t a w y , w y d a n y przez T o w a r z y ­ stwo Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowie, zawiera krótki wstęp pióra prof. Tadeusza Seweryna, opis e k s p o n a t ó w oraz 9 i l u s t r a c j i . * W czerwcu eksponowana była w łowickim Muzeum wystawa twór­ czości w y c i n a n k a r s k i e j trzech po­ koleń Strycharskich. Recenzję wy­ stawy zamieszczamy w następnym numerze. * Wystawa malarstwa Nikifora, która w roku ubiegłym i pierw­ s z y m k w a r t a l e r o k u b i e ż ą c e g o cie­ szyła się d u ż y m zainteresowaniem w Europie Zachodniej, otwarta by­ ła w kwietniu w Haifie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej. W y s t a w ę zor­ ganizował A. Banach. * Wystawa polskiej w y c i n a n k i lu­ dowej, zorganizowana na wiosnę br. przez prof. Roberta W i l d h a b e r a w Muzeum Etnograficznym w Ba­ zylei, b u d z i ł a ogólne zainteresowa­ nie. K o m i s j a do u p i ę k s z a n i a s z k ó ł szwajcarskich zwróciła się do C P L i A z l i c z n y m i z a m ó w i e n i a m i na w y c i n a n k i , przeznaczone do deko­ racji klas szkolnych. * W k w i e t n i u o d b y ł a się w Tasz­ kiencie w y s t a w a pt. P o l s k a i n i c j a ­ tywa ludowa we wzorach przemy­ słowych. Największe zainteresowa­ nie zwiedzaj ąeych budziły prace koronkarek z Koniakowa, tkaniny m a l o w a n e przez c h ł o p k i z Z a l i p i a oraz w y r o b y fajansowe z W ł o c ł a w ­ ka. * Wystawa chińskiego ludowego rzemiosła artystycznego, ekspono­ wana w P a ł a c u K u l t u r y w Warsza­ w i e na jesieni u b i e g ł e g o r o k u , od­ była w pierwszym półroczu br. w ę d r ó w k ę po m i a s t a c h w o j e w ó d z ­ kich. W marcu i kwietniu otwarta była we Wrocławiu, w maju — w Bydgoszczy. Pokazano eksponaty z zakresu ozdób stroju, t k a n i n y dekoracyjne, naczynia porcelanowe i w y k o n a n e z kamieni szlachetnych, a także wycinaki i lampiony. W maju w salach redutowych Teatru Narodowego w Warszawie otwarta była wystawa współczesnej rzeźby i grafiki Eskimosów kana­ dyjskich. Wystawa zorganizowana została przez Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą i Mini­ sterstwo K u l t u r y i Sztuki. Zestaw eksponatów przysłany do Polski pokazywany był uprzednio w wie­ l u stolicach europejskich. N a wy­ s t a w ę złożyło się około stu rzeźb wykonanych przeważnie w kamie­ niu, t a k ż e w drzewie i kości, oraz kilkadziesiąt prac graficznych. Staraniem Towarzystwa Społecz­ no-Kulturalnego Czechów i Słowa­ k ó w w Polsce z o r g a n i z o w a n a zo­ stała w Krakowie, w Domu Kultu­ ry Z a k ł a d ó w Mechanicznych, wy­ s t a w a czeskiego s z k ł a i s ł o w a c k i e j ceramiki ludowej, pochodzących z wiosek Modrej i Hesoru. Wysta­ wa otwarta była w ciągu kwiet­ nia. „ Różne Po k i l k u l e t n i m o k r e s i e p r z y g o t o ­ w a ń otwarto Okręgowe Muzeum w Z i e l o n e j G ó r z e . J e d n y m z czte­ rech d z i a ł ó w muzeum jest dział etnograficzny. * Na zaproszenie M u z e u m Sztuki i Kultury Ludowej w Warszawie b a w i l i w Polsce d w a j rzeczoznaw­ cy U N E S C O w s p r a w a c h e t n o g r a ­ fii i sztuki ludowej — d r Robert Wildhaber z Bazylei i dr Erik A n d r e n ze S z t o k h o l m u . Zwiedzali oni m. i n . muzea na Rzeszowszczyźnie: w Ł a ń c u c i e , Rzeszowie i Sa­ noku, oglądali także zabytki ludo­ wej architektury oraz czynne ośrodki rękodzielnictwa ludowego. Następnym terenem szczegółowo poznanym przez rzeczoznawców UNESCO była Lubelszczyzna. Dr W i l d h a b e r z a k u p i ł szereg ekspona­ tów współczesnej sztuki ludowej dla kierowanego przez siebie M u ­ zeum Etnograficznego w Bazylei. Wśród imprez zorganizowanych * z okazji D n i K r a k o w a znalazł się kiermasz sztuki ludowej regionu 25 m a r c a o d b y ł s i ę w Powiato­ krakowskiego. Kiermasz odbywał w y m Domu Kultury w Puławach s i ę o d 12 c z e r w c a n a R y n k u G ł ó w ­ z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h powiatu nym. Imprezę tę przygotowała puławskiego. Obrady poświęcone CPLiA. były omówieniu problemów zwią­ zanych z rozwojem twórczości l u ­ 5 c z e r w c a o d b y ł s i ę na P l a c u L i ­ d o w e j w t y m p o w i e c i e . tewskim w Lublinie cepeliowski kiermasz sztuki ludowej regionów * Lubelszczyzny — przede w s z y s t k i m ceramiki i tkanin. G ł ó w n ą atrakcją W k w i e t n i u odbył się w Wejhe­ kiermaszu był pokaz pracy garn­ rowie uroczysty jubileusz z okazji carzy J ó z e f a N o w o r o l a i Mateusza 60-lecia u r o d z i n rzeźbiarki-amatorStarka z Ł ą ż k a Ordynackiego. ki i propagatorki kaszubskiej sztuki * ludowej, Otylii Szczukowskiej, po­ W k w i e t n i u o t w a r t y b y ł w D o m u ł ą c z o n y z w y s t a w ą jej prac. Szczucórka znanego badacza Twórczości Ludowej CPLiA na kowska, Franciszka Rynku Staromiejskim w Warsza­ Kaszub i Kociewia — brała wraz z ojcem w i e kiermasz p o ł ą c z o n y z w y s t a w ą Szornaka, w poszukiwaniach tereno­ tkanin ludowych wykonywanych udział pracowała w placówkach przez s p ó ł d z i e l n i e C P L i A na tere­ w y c h , nie w o j . olsztyńskiego. Do najcie­ z a j m u j ą c y c h się o c h r o n ą i propa­ Obecnie kawszych eksponatów należały gowaniem sztuki ludowej. dziale sztuki szmaciaki mazurskie Stefanii B ę ­ zatrudniona jest w benkowej z Wielbarka. Pokazano ludowej W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l ­ wiele tkanin dekoracyjnych i ubra­ tury i w s p ó ł p r a c u j e też z C P L i A . niowych opartych na motywach l u ­ dowych. Wzornictwo i kolorystyka tkanin w y k o n y w a n y c h obecnie w O l s z t y ń ­ s k i e m coraz częściej w y k a z u j e za­ p o ż y c z e n i a ze s z t u k i i n n y c h r e g i o ­ n ó w ; przede wszystkim widoczny jest wpływ tkaniny wileńskiej. * P r z y c z y n ą tego z j a w i s k a jest osied­ W k w i e t n i u i m a j u o t w a r t a b y ł a lenie s i ę na t y c h terenach znacznej w D o m u K u l t u r y przy u l . Elekto­ liczby r e p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzralnej w Warszawie w y s t a w a b ę ­ ny. * dąca przeglądem węgierskiego rę­ kodzielnictwa ludowego i drobne­ 17 m a j a s p ó ł d z i e l n i a CPLiA w go p r z e m y s ł u . P o k a z a n o m . i n . s t r o ­ Ż y w c u z o r g a n i z o w a ł a jednodniowy je ludowe, l a l k i w ubiorach regio­ pokaz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej nalnych, hafty charakterystyczne regionu żywieckiego, połączony dla poszczególnych r e g i o n ó w etno­ z j u r y k o n k u r s u na hafty ż y w i e c ­ graficznych i ceramikę l u d o w ą . kie. Sprawozdanie z obu tych i m ­ Wystawa obejmowała t w ó r c z o ś ć prez z a m i e ś c i m y w n a s t ę p n y m n u ­ współczesną. merze. * W ramach obchodów Tysiąclecia wmurowano kamień węgielny pod Muzeum Regionalne w Sidzinie koło Jordanowa. Inicjatorami bu­ dowy muzeum są: P a ń s t w o w y Dom Wczasów Dziecięcych i społeczeń­ stwo powiatu. Jako zaczątek zbio­ r ó w przyszłego muzeum zgroma­ d z o n o m . i n . szereg z a b y t k ó w s z t u ­ ki ludowej. * 5 kwietnia otwarty został w No­ wym Jorku sklep CPLiA. Wiele p o w a ż n y c h pism a m e r y k a ń s k i c h po­ dało entuzjastyczne sprawozdania z uroczystości otwarcia. Nowojorski sklep odwiedza codziennie ok. 200 o s ó b . 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/985edbac05a43bf8d7db94df0c67442a.pdf 79b89ce8735c71314b77558fbc2e33d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3754 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3526 Title A name given to the resource Listy i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.185-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kotula, Franciszek, Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 �nej Polsce, L w ó w 1905). W r. 1737 p r z e d s ą d e m m i e j s k i m t o c z y ł s i ę proces, p o n i e w a ż j e d e n z k u p ­ c ó w p r z y w i ó z ł p o t a j e m n i e do miasta „50 p ó ł s e t ków płótna podgórskiego maglowanego" (Arch. m . P r z e w o r s k a , k s i ę g a s ą d o w a z l a t 1733—1740, s. 122—123, r . 1737). 3) Kontynuacja wyroków i rozkazów powszechnych w Galicji i Lodomerii Królestwów, L w ó w , za r o k 1782. Jest to k s i ę g a r o z p o r z ą d z e ń urzędowych, a w niej znajduje s i ę u n i w e r s a ł o d n o ś n i e do ochro­ n y l a s ó w . N a s. 166 c z y t a m y . „ T u t e j s z e g ó r y [ t j . w Galicji], k t ó r e n a j w i ę c e j lasami s ą okryte, dzie­ lą się na trzy gatunki: w odnogi czyli Podgórze, w ś r e d n i e g ó r y i w g ó r y karpackie czyli Tatry". Ś r e d n i e g ó r y to n i e w ą t p l i w i e B e s k i d y , a o d n o g i to — j a k w i e m y — p o d g ó r z e z t a k i c h się w ł a ś n i e s k ł a d a . Dalej: „ P o d g ó r z e takie m a położenie, iż ich lasy prawie wszędzie d o s t ę p n e są". 4) Ł u c j a n T a t o m i r , Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski, Kraków 1868, s. 12: „Podgórze Niskiego Beskidu (okolice T a r n o w a , Wojnicza, W i ­ s ł o k i , S a n u i W i s ł o k a ) " ; s. 343: „ Z a J a n a I I I z b u ­ d o w a n o p i e r w s z y p i e c w y s o k i , a za Z y g m u n t a I I I dopiero zaczęto korzystać z r u d żelaznych na Pod­ górzu Karpackiem". 5) E m i l H o ł o w k i e w i c z , Powiat rzeszowski, z cyklu Wędrówki po kraju, L w ó w 1879 ( w P r z e w o d n i k u N a u k o w o - L i t e r a c k i m ) , s. 516: „... s t a n o w i ą j e r o ­ d z i m y p o d g ó r z e , m a ł e K a r p a t y " ; s. 529: „ P o d g ó r z e rzeszowskie". 6) P r z e m y s ł a w D ą b k o w s k i , Ziemia Sanocka w XV stu­ leciu, cz. I , L w ó w 1931, s. 97: „ N a p o d g ó r z u k a r ­ packim, w ś r ó d łagodnych wzgórz, pokrytych gę­ s t y m i d z i e w i c z y m i jeszcze l a s a m i [...] l e ż a ł J a ć ­ mierz [...]". A o ludności Podgórza tak pisze (s. 98): „ M u s i a ł y m i n ą ć c z t e r y s t u l e c i a , z a n i m z o d m ę t u najrozmaitszych narodowości, polskiej, ruskiej, niemieckiej, wołoskiej i węgierskiej, w y ­ ł o n i ł a s i ę p o l s k a j a k o ta, k t ó r a m i a ł a wycisnąć stanowcze p i ę t n o na charakterze osady". T o o k r e ś ­ l e n i e ś m i a ł o m o ż n a o d n i e ś ć do c a ł e g o t e r e n u P o d ­ górza, a ściśle — przyjąć je jako c h a r a k t e r y s t y k ę grupy etnograficznej z a m i e s z k u j ą c e j Podgórze. 7) J a n B y s t r o ń w a r t y k u l e z a m i e s z c z o n y m w K a l e n ­ d a r z u I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a C o d z i e n n e g o , r . 1938, s. 65, u ż y w a t e r m i n u P o d g ó r z a n i e , c h o c i a ż l u d n o ś ć określa jako „Lachów". Wreszcie zdanie l u d z i , k t ó r z y w y r o ś l i na t y m te­ renie i byli z n i m jak najsilniej z w i ą z a n i : L u d w i k G r z y m a ł a J a b ł o n o w s k i , Złote czasy i wy­ wczasy (pamiętnik szlachcica z 1 pół. XIX w.), Lwów 1920, używa wielokrotnie tylko terminu R E C E P o d g ó r z e . P i s z e d o s ł o w n i e (s. 4): „ G ł ó w n y m z a ś przedmiotem handlu [w Krośnie] było płótno, całe P o d g ó r z e t k a ł o [...]". K . C h ł ę d o w s k i , Pamiętniki, t. I , G a l i c j a , K r a k ó w 1957, s. 43: „[...] n i e w s z ę d z i e n a P o d g ó r z u k a r ­ p a c k i m b y ł o a r t y k u ł e m w i a r y [...]" (ma t u m . i n . na m y ś l i W i e t r z n o w p o w . K r o s n o ) . S t a n i s ł a w P i g o ń , Z Komborni w świat, wyd. IV, Kraków 1957. Do książki przedmowę napisał F . B u j a k , w k t ó r e j n a s. 12 c z y t a m y : „[...] d a j ą c e obraz stanu k u l t u r a l n e g o w s i na P o d g ó r z u K a r ­ p a c k i m z k o ń c a X I X i pocz. X X w . " , a p r z e c i e ż w pracy Pigonia jest m o w a o okolicach na p ó ł n o c o d K r o s n a . S a m z a ś P i g o ń p i s z e (s. 2 . 3 ) : „ I . M o j a w i e ś [ t j . K o m i b o r n i a ] g e o g r a f i c z n i e p r z y n a l e ż y do Podgórza Karpackiego, położona na północnym brzegu doliny rozciągającej się u p o d n ó ż a Beskidu Niskiego [...]". Jeśli więc chcemy w y w i e ś ć roboczą n a z w ę dla grupy etnograficznej od n a z w y fizjograficznej, to — z g o d n i e z p o w y ż s z y m — m i e s z k a ń c y Podgórza po­ w i n n i się n a z y w a ć P o d g ó r z a n i e (przymiotnik: podg ó r z a ń s k i , itd.). Jak j u ż w s p o m n i a ł e m , u ż y w a n y jest r ó w n i e ż ter­ m i n „ P o g ó r z e " , a od niego — P o g ó r z a n i e , p o g ó r z a ń ski i t d . T a k w i ę c : r M a r i a D o b r o w o l s k a , Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej między Wisłą i Sanem, K r a k ó w 1931 — u ż y w a s t a l e t e r m i n u „ P o g ó r z e " (s. 6, 7 i t d . ) . H e n r y k B a r y c z , S z c z ę s n y Morawski i jego stosunki z Ossolineum, W r o c ł a w 1957, n a s. 33 u ż y ł t e r m i n u „Pogórze Sądeckie". A d a m W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939, t e j nomenklatury użył już w samym tytule. I wreszcie stale i k o n s e k w e n t n i e t e r m i n u „ P o g ó ­ r z e " u ż y w a p r o f . R. R e i n f u s s i j e g o w s p ó ł p r a ­ cownicy. W r e z u l t a c i e d o s z ł o d o t a k i e j s y t u a c j i : W 1958 r. u r z ą d z o n o w y s t a w ę sztuki ludowej oraz w y d a n o ka­ talog (scenariusz n a p i s a ł F. K o t u l a ) z t y t u ł e m : „ W y ­ stawa sztuki ludowej P o d g ó r z a n , Dolinian i Ł e m ­ k ó w " . W 1960 r. p o d o b n a w y s t a w a o d b y ł a s i ę w G o r ­ licach, a t y t u ł katalogu b r z m i a ł : „ W y s t a w a sztuki l u d o w e j P o g ó r z a n G o r l i c k i c h " ( s c e n a r i u s z R. R e i n fussa). T e d y a b y u n i k n ą ć p o d o b n e g o z j a w i s k a n a l e ż y de­ finitywnie ustalić termin, którego się będzie po­ wszechnie u ż y w a ł o . I to n i e t y l k o o d n o ś n i e do P o d g ó r z a n - P o g ó r z a n , ale i i n n y c h g r u p etnograficznych. doc. N I . P. R a b o t n o w a , W . Ja. J a k o w l e w a : R U S S K A J A N A R O D N A J A t e k s t u , 10 t a b l i c , 77 r y c i n . W Z w i ą z k u Radzieckim badaniami nad haftem l u d o w y m zajmuje się przede wszystkim Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego „Rospromsowietu". W y n i k i tych b a d a ń ogłoszono w wydawnictwach dotyczących haftów: archangielskich, wołogodzkich i jarosław­ skich, nowogrodzkich i pskowskich, gorkowskich, kalinińskich. O wymienionych pracach, jak również i innych mniejszych artykułach, w s p o m i n a j ą autorki w p r z e d s ł o w i u niniejszej książki, a t a k ż e w podanej na jej końcu bibliografii. O m ó w i w s z y l i t e r a t u r ę przedmiotu, autorki prze­ c h o d z ą w e w s t ę p i e do o g ó l n e j c h a r a k t e r y s t y k i t r z e c h 186 Z J W Y S Z I W K A . Koiz, Moskwa Franciszek Rzeszów Kotula E 1957, 87 stron zasadniczych t y p ó w haftów rosyjskich, t j . haftów siatkowych, p r z e ź r o c z y s t y c h czyli na t i u l u i h a f t ó w zapełniających całą tkaninę. Hafty maszynowe oma­ w i a j ą osobno w o s t a t n i m rozdziale. Po p r z e d s ł o w i u i w s t ę p i e znajduje się dość obszerny rozdział o rosyj­ skich haftach X I X wieku (wcześniejsze materiały nie z a c h o w a ł y się do dzisiejszych c z a s ó w ) . H a f t y z w i ą z a n e b y ł y w p r z e s z ł o ś c i ze z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i l u d o w y m i . J u ż od 7 roku życia k a ż d a wiejska dziewczyna uczyła się tkać i w y s z y w a ć , przy­ gotowując równocześnie swoje wiano. Na weselu o b d a r o w y w a ł a ona p r z y s z ł e g o m ę ż a r ę c z n i k a m i i w y - �s z y w a n y m i koszulami. R ó w n i e ż w y s t r ó j weselnej izby powinien byl świadczyć o mistrzostwie i zamiłowaniu m ł o d u c h y do r o b ó t k o b i e c y c h . H a f t e m z d o b i o n o p r z y r a m k i , r ę k a w y , mankiety, rozcięcia na piersiach, koł­ nierze koszul, w fartuchach w y s z y w a n o d o l n ą k r a ­ wędź. Używano przy tym różnych motywów, zwłasz­ cza g e o m e t r y c z n y c h i g e o m e t r y z o w a n y c h , p o w s t a ł y c h w dalekiej przeszłości. W t y m miejscu n a s t ę p u j e wyliczenie n i e k t ó r y c h często w y s t ę p u j ą c y c h m o t y w ó w wraz z podaniem i c h s y m b o l i c z n e g o z n a c z e n i a , bez j a k i e j k o l w i e k jed­ n a k a n a l i z y , p o r ó w n a ń czy i n t e r p r e t a c j i . T a k i z r e s z t ą lakoniczny, tylko orzekający styl charakterystyczny jest dla całego opracowania, co w konsekwencji w p r o w a d z a często p o w t a r z a n i e f a k t ó w i dość chao­ tyczne ich ujęcie. Jednak praca wnosi dużo materia­ ł u opisowego. Podaje np. i o m a w i a dość d o k ł a d n i e t y p o w e dla rosyjskiego haftu ściegi oraz ich tery­ torialne rozprzestrzenienie, k t ó r e pozwala usystema­ t y z o w a ć hafty — w zależności od rodzaju m o t y w ó w i k o l o r y s t y k i — w e d ł u g d w u zasadniczych g r u p : haf­ tów północnych oraz haftów środkowej równiny rosyjskiej. W pierwszej grupie w y r ó ż n i a j ą się hafty k a r g o p o l s k i e t y p u g e o m e t r y c z n e g o (z c e n t r a l n y m m o ­ t y w e m p r o s t o k ą t a w guberni ołonieckiej), hafty re­ jonu archangielskiego z g e o m e t r y z o w a n ą postacią ko­ biety i i n n y m i figurami, hafty z okolic Wołogdy o m o t y w a c h r o ś l i n n y c h i h a f t y z ł o t e oraz h a f t y po­ zostałych północnych regionów, które charakteryzują się szczególnie r ó ż n y m i t y p a m i h a f t ó w siatkowych powstałych przez zasnuwanie wyciągniętych nici płótna. Pewne odmiany haftów siatkowych są tak delikatne, że noszą nawet nazwę „wołogodzkich szkieł". A u t o r k i poświęcają i m wiele uwagi, oma­ w i a j ą c dość d o k ł a d n i e ściegi, ich warianty, motywy, k o l o r y s t y k ę . S t w i e r d z a j ą p r z y t y m , ź e h a f t y te i s t n i a ­ ł y na r o s y j s k i e j p ó ł n o c y do l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w . I c h z a n i k z w i ą z a n y b y ł ze z m i a n a m i z a c h o d z ą c y m i w t y m czasie w życiu ekonomicznym wsi, które wpłynęły również na charakter odzieży ludowej, coraz bardziej u p o d o b n i a j ą c e j s i ę do s t r o j u miej­ skiego, szytego z t k a n i a f a b r y c z n y c h . Podczas gdy dla h a f t ó w p ó ł n o c n y c h charaktery­ styczne s ą m o t y w y f i g u r a l n e i r o ś l i n n e w p o ł ą c z e n i u z figurami geometrycznymi, motywy haftów środkow o r o s y j s k i c h m a j ą f o r m y czysto geometryczne, w ś r ó d których p r z e w a ż a j ą romby z „odrostkami" (tj. d w o m a w y s t a j ą c y m i k o ń c a m i na k a ż d y m rogu) i plecionka. W tej grupie d o m i n u j ą hafty guberni s m o l e ń s k i e j , k a ł u ż s k i e j , o r ł o w s k i e j i t u l s k i e j oraz r j a z a ń s k i e j i i n ­ n y c h ; w s z y s t k i e one z o s t a ł y o g ó l n i e s c h a r a k t e r y z o ­ wane. N a s t ę p n y rozdział omawia ludowe hafty końca X I X i p o c z ą t k u X X w . oraz w z n o w i e n i e p r z e m y s ł u hafciarskiego. W z w i ą z k u z p r o l e t a r y z a c j ą wsi wiele w i e ś n i a c z e k p r a c o w a ł o w f a b r y k a c h czy „ n a p o s ł u ­ gach" i obcując z ludnością m i e j s k ą przejęło jej u p o d o b a n i a . C o r a z t e ż l i c z n i e j k o b i e t y w i e j s k i e za­ c z y n a j ą s i ę p r z y o d z i e w a ć na m i e j s k ą m o d ę . W m n i e j ­ szym stopniu w p ł y w o m t y m ulegają centralne gu­ b e r n i e r o l n i c z e o r a z r e j o n y p ó ł n o c n e o d d a l o n e od w i ę k s z y c h miast. N a s t ę p u j e upadek haftu tradycyj­ nego, a t a m , g d z i e s i ę o n z a c h o w u j e , z a z n a c z a s i ę upodobanie do form naturalistycznych, zwłaszcza roślinnych. Dopiero w k o ń c o w y c h latach ubiegłego w i e k u w ś r ó d rosyjskiej inteligencji budzi się zain­ teresowanie w s i ą i s z t u k ą l u d o w ą . J e d n a k ż e podej­ mowane p r ó b y wskrzeszenia haftu tradycyjnego nie d a ł y rezultatów. Nawet przeciwnie, w haftach ludo­ w y c h coraz c z ę ś c i e j p o j a w i a j ą s i ę d z i w a c z n e i z m a ­ nierowane formy h a f t ó w miejskich, dworskich i koś­ cielnych. H a f c i a r s t w o l u d o w e zaczyna s i ę p r z e r a d z a ć w rzemiosło chałupnicze, nastawione już nie tylko na w ł a s n e p o t r z e b y w s i , lecz i z b y t w celach h a n d l o ­ w y c h . N a j w i ę k s z y jego r o z w ó j p r z y p a d a na l a t a po r e f o r m i e r o l n e j , c z y l i p o 1861 r. P r z e d e w s z y s t k i m w i e l k i m uznaniem z a c z y n a j ą się cieszyć hafty złote guberni tulskiej i b i a ł e hafty mstierskie guberni włod i m i r s k i e j . Rozszerzanie się r y n k u z b y t u p r o w a d z i do z u b o ż e n i a f o r m t r a d y c y j n y c h n a k o r z y ś ć m i e j s k i e j tandety, osłabia s t a r a n n o ś ć i p r e c y z j ę wykonania. Hafciarki współdziałają ściśle z p o ś r e d n i k a m i i han­ d l a r z a m i . D o p i e r o w p o c z ą t k a c h X X w . z a c z ę t o za­ k ł a d a ć specjalne s z k o ł y i k u r s y pod k i e r u n k i e m m i ­ strzów, zorganizowano sieć p u n k t ó w przyjęć i składy w y r o b ó w chałupniczych. Taka organizacja wynikła w p r a w d z i e ze s w e g o r o d z a j u m o d y p a n u j ą c e j w w y ż ­ szych k r ę g a c h d w o r s k i c h , j e d n a k w y s z u k a n o w ten sposób spośród ludu uzdolnione jednostki, k t ó r e od­ powiednio pokierowane zaczęły oddziaływać zachę­ cająco w swoim środowisku. Wprawdzie wpływ mieszczańskiej sztuki upadającej burżuazji XIX i X X w . był silny, j e d n a k ż e obudziła się r ó w n i e ż d ą ż n o ś ć do u t r z y m a n i a na w s i a u t e n t y c z n y c h w z o ­ r ó w tradycyjnych, opartych na doświadczeniu po­ koleń. W ł a ś c i w e jednak zrozumienie twórczości ludowej i jej znaczenia oraz r o z w ó j l u d o w e g o r z e m i o s ł a haf­ ciarskiego p r z y p a d a na okres po R e w o l u c j i P a ź d z i e r ­ nikowej. W latach dwudziestych bieżącego wieku coraz liczniej p o w s t a w a ć z a c z ę ł y z w i ą z k i hafciarek i koronkarek, o r g a n i z u j ą c e szkolenie i ułatwiające p r a c ę przez dostarczanie s u r o w c ó w i zapewnianie s t a ł e g o r y n k u zbytu. Hafciarstwo zaczyna p r z e r a d z a ć się w zdobnictwo u ż y t k o w e , przystosowane do po­ trzeb miejskich. Haftuje się nakrycia, kapy, tkaniny, bluzki itp. O d strony praktycznej i naukowej zaj­ m u j e się obecnie t y m i s p r a w a m i N a u k o w o - D o ś w i a d czalny Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego, p o d l e g a j ą c y rzemieślniczej spółdzielni „Rospromsowiet". Autorki dość dużo uwagi poświęcają t e m u zagadnieniu oma­ w i a j ą c je w specjalnym rozdziale o rozwoju rzemio­ s ł a h a f c i a r s k i e g o w czasach w ł a d z y r a d z i e c k i e j . Recenzowana k s i ą ż k a , poza t y m i o g ó l n y m i wiado­ mościami, zawiera następnie, w siedmiu kolejnych r o z d z i a ł a c h , opisy h a f t ó w l u d o w y c h poszczególnych rejonów, a w i ę c : nowogrodzkiego, gorkowskiego, Iwa­ nowskiego, w ł o d i m i r s k i e g o , k a l i n i ń s k i e g o , r i a z a ń s k i e go i k a ł u ż s k i e g o . U w z g l ę d n i o n e s ą p r z y t y m t e c h n i k i i charakterystyczne m o t y w y zdobnicze. W i a d o m o ś c i te u j ę t e s ą d o ś ć schematycznie, a n a w e t chaotycznie, co d e p r e c j o n u j e i c h w a r t o ś ć . M a t e r i a ł z a w a r t y w t y c h r o z d z i a ł a c h nie jest o p r a c o w a n y ani o d strony histo­ rycznej, ani p o r ó w n a w c z e j , daje t y l k o obraz w s p ó ł ­ czesnego p r z e r a d z a n i a s i ę s a m o r o d n e j s z t u k i t r a d y ­ cyjnej w ś w i a d o m ą n a r o d o w ą t w ó r c z o ś ć o p a r t ą o mo­ tywy ludowe. Ostatni rozdział dotyczy maszynowego haftu a ż u ­ rowego, obecnie bardzo rozpowszechnionego, który r o z w i n ą ł s i ę z w ł a s z c z a w czasach r a d z i e c k i c h . O g ó l n i e biorąc, o m a w i a n a praca jest właściwie pierwszą próbą charakterystyki ludowego haftu ro­ syjskiego oraz p r ó b ą wskazania jego zasadniczych t y p ó w i t e c h n i k . P o z w a l a ona na powierzchowne z o r i e n t o w a n i e się w z a g a d n i e n i u od s t r o n y technicz­ nej i a r t y s t y c z n e j . Poza d o ś ć o b s z e r n y m w s p ó ł c z e s ­ n y m m a t e r i a ł e m ilustracyjnym, zawiera także przy­ k ł a d y starsze, X I X - w i e c z n e , k t ó r y c h n i e w i e l e z a c h o ­ w a ł o s i ę jeszcze w m u z e a c h . Dla etnografów zajmujących się stroju, a s z c z e g ó l n i e h a f t e m , jest to, usterek, p u b l i k a c j a p o ż y t e c z n a . zdobnictwem mimo wielu Barbara Bazielich � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cea250724a2247f1f1875aeb6e26a.pdf 0d12eed3484ac4fb371c4b4e00a17ed0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4201 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.128-133 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A X-XII 1973 Imprezy folklorystyczne i regionalne 9—14.X. •— w Krakowie odby­ wały się D n i Folkloru Ziemi Krakow­ skiej zorganizowane przez Z D K H u t y i m . Lenina. W programie zaprezento­ wano m . i n . widowisko „Wesele w karczmie", t a ń c e ludowe, o d b y ł się cepeliowski pokaz m o d y inspirowanej folklorem, w y s t ą p i ł y kapele ludowe, zespół sióstr K n a p i k , otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej i e k s p o n a t ó w zebra­ nych na terenie Nowej H u t y , a prze­ znaczonych dla przyszłego Muzeum Regionalnego. * 17—21.X. — w Mielcu o d b y w a ł się V J a r m a r k P i e ś n i i T a ń c a pn. „Ogólnopolskie Spotkania Folklorys­ tyczne", zorganizowany pod patrona­ tem CRZZ, M K i S , Radia i Telewizji oraz ZG Zw. Zaw. Metalowców. Celem tegorocznych s p o t k a ń było, wedle założeń o r g a n i z a t o r ó w , zademonstro­ wanie „ n o w a t o r s k i c h form opracowa­ nia folkloru jako źródła inspiracji t w ó r c z e j . Starano się zwrócić u w a g ę na dramaturgiczne opracowanie wido­ wiska folklorystycznego (...) wyko­ rzystującego elementy zaczerpnięte z folkloru". W konkursie udział wzięło ok. 650 członków zespołów artystycznych i blisko 200 członków kapel, śpiewaków, i n s t r u m e n t a l i s t ó w z całej Polski. J u r y pod przewodnictwem S t a n i s ł a w a Ha­ d y n y i dr J ana Stęszewskiego przyzna­ ło nagrody n a s t ę p u j ą c e : „Złote Skrzy­ d ł a I k a r a " otrzymali — mieleccy „ R z e s z o w i a c y " za „ K a r u z e l ę rzeszow­ s k ą " , łódzki zespół „ A n i l a n a " za wido­ wisko „ K a r c z m a ł o w i c k a " i „Sądecczanie". W kategorii Zespołów Pieśni i T a ń c a — „ L a s o w i a c y " ze Stalowej W o l i , a w turnieju kapel, śpiewaków i i n s t r u m e n t a l i s t ó w — dwuosobowa kapela braci Bździuchów z Aleksan­ drowa, pow. Biłgoraj i „ D u d z i a r z e Wielkopolscy" z Poznania. Ponadto w y r ó ż n i o n o k a p e l ę z Pustkowa, „ B a z u n y " z L e ż n a , pow. K a r t u z y , k a p e l ę p a s t e r s k ą z Limanowej i skrzypka — solistę Bolesława Wojtowicza z Opola Lub. W czasie S p o t k a ń czynna b y ł a wystawa folkloru zorganizowana ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz kiermasz w y r o b ó w ludowych. Konkursy i wystawy X — X I I . — w Muzeum Górno­ śląskim w B y t o m i u czynna b y ł a wy­ stawa p n . „ N o r w e g i a w strojach ludo­ wych — Laleczki R ó n n a u g Petterssen". 128 W y s t a w ę zorganizowało Muzeum Górnośląskie w e d ł u g scenariusza dr Barbary Bazielich. Eksponaty wypo­ ż y c z y ł y : Norsk Folkemuseum, R ó n ­ naug Potterssen i Landsnemnola for bunadsporsmal w Oslo. Z okazji wystawy wydano katalog opracowany przez dr B a r b a r ę Bazie­ lich, z a w i e r a j ą c y : w s t ę p , spis ekspo­ n a t ó w i ilustracje. * X . — w Zarzeczu, pow. niżański, w związku z i n a u g u r a c j ą R o k u K u l t u ­ r a l n o - o ś w i a t o w e g o otwarta została wystawa prac t w ó r c ó w ludowych tego powiatu. Przyznano nagrody i w y r ó ż ­ nienia. W dziedzinie malarstwa nagr. I o t r z y m a ł a Zofia P a r t y k a , nagr. I I — Aleksandra Skulska. W dziedzinie haftu — nagr. I — Stanisław K a p u ś ­ ciński, nagr. I I — Renata Węglarz ; w dziedzinie koszykarstwa — nagr. I — Jan Piotrusz, nagr. I I — Jan L u chowski; w dziedzinie garncarstwa — nagr. I — Stanisław Pasek, nagr. I I — Stanisław Żelazko. * 10.X. — w Muzeum Archeolo­ gicznym i Etnograficznym w Łodzi otwarta została wystawa p n . „ S z t u k a ludowa pow. ł ó d z k i e g o " . Zaprezento­ wano dorobek konkursu, w k t ó r y m uczestniczyło 24 t w ó r c ó w z 11 wsi, n a d s y ł a j ą c 309 prac. Najbogaciej re­ prezentowano b y ł y k w i a t y z bibuły. Najlepsze prace nagrodzono. * 14.X. — w Muzeum O k r ę g o w y m w Lublinie otwarta została wystawa „ S z t u k a ludowa środkowej Lubel­ szczyzny", na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N , M u ­ zeum Okręgowe, Stowarzyszenie Twór­ ców L u d o w y c h i C P L i A — w ramach akcji „ K u l t u r a ludowa dobrem naro­ du". W konkursie udział wzięło 81 a r t y s t ó w , k t ó r z y nadesłali 740 prac z dziedziny r z e ź b y , kowalstwa artys­ tycznego, malarstwa, tkactwa, garn­ carstwa, plastyki obrzędowej. J u r y pod przewodnictwem mgr Zygmunta Ślusarskiego, dyrektora Muzeum, p r z y z n a ł o nagrody w sumie łącznej 37 500 zł. Nagrody I otrzymali: Maria Abramiuk, Chmielów, pow. Parczew i Józefa Pidek, Bychawka, pow. Bychawa - - z a p l a s t y k ę obrzę­ d o w ą ; W ł a d y s ł a w B a k u n , Krasne, pow. Parczew za plecionkarstwo; To­ masz Filipczuk, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . za garncarstwo; Aleksandra i Franciszka Wiech, Sułoszyn, pow. L u b a r t ó w za tkactwo. Nagrody I I — Aleksandra Niedziałek i Zofia Sałek» L u b l i n — za p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą ; Jan D u d y k , Dolhobrody, pow. W ł o d a w a za plecionkarstwo; Jan Sławiński i Kazimierz Wanarski, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . — za garncarstwo; Stani­ sław B a j , Dolhobrody, pow. W ł o d a w a i Janina Marciniuk, Kolano, pow. Parczew — za t k a c t w o ; S t a n i s ł a w Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm za rzeźbę i Bronisław Pietrak, Gutan ó w , pow. P u ł a w y za kowalstwo. Nagrody I I I — Antonina Kochaniec i Helena K r u k , K r z c z o n ó w , pow. B y ­ chawa — za p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą , Maria Grobel, J a w o r ó w , pow. P u ł a w y — za plecionkarstwo, K a t a r z y n a Bełaz, Horostyta, pow. W ł o d a w a i Maria Karpowska, Krzywowierzba, pow. W ł o d a w a — za tkactwo, R o m a n Buczek, Czułczyce, pow. Chełm L u b . i Tadeusz Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm — za rzeźbę, Maria Ciechomska, P a w ł ó w , pow. Chełm L u b . i Stanisława M ą k a , R o d ż a ł ó w , pow. Chełm L u b . — za malarstwo. Ponadto przyznano 13 w y r ó ż n i e ń . Komisarzem wystawy i konkursu b y ł mgr Celestyn W r ę b i a k , ekspozycję o p r a c o w a ł Brunon Nagrodzki. Z okazji wystawy wydano kata­ log ilustrowany z a w i e r a j ą c y : W s t ę p — Zygmunta Ślusarskiego, o m ó w i e n i a poszczególnych działów opracowane przez poszczególnych a u t o r ó w : Tkac­ two — Celestyn W r ę b i a k , Garncar­ stwo — Sabina Dados, R z e ź b a — Maria Grybel-Meksuła, Plastyka ob­ rzędowa — Danuta P a w i ł a ń s k a - M a zur, Malarstwo — Maria Grybel-Me­ ksuła, Wycinanka •— Danuta Pawił a ń s k a - M a z u r , Kowalstwo artystycz­ ne •— Alfred Gauda, Plecionkarstwo •— Alfred Gauda. Zamieszczono również wykaz nagrodzonych t w ó r c ó w . * X . — w m u s z y ń s k i m Muzeum Regionalnym otwarta została wystawa rzeźby ludowej a r t y s t ó w tego terenu, m . i n . J ó z e f a Citaka, S t a n i s ł a w a Niewoli. * 20.X. — w Galerii Sztuki Ludo­ wej „ F o l k l o r " Białostockiego Towa­ rzystwa Sztuk P i ę k n y c h otwarta zo­ s t a ł a wystawa rzeźb Włodzimierza Naumiaka, rolnika z pow. bielskiego. * 22.X. — w D o m u A r t y s t y Plas­ t y k a w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ T r a d y c j e i współczes­ ność w twórczości ludowych a r t y s t ó w n a r o d ó w Z w i ą z k u Radzieckiego", na k t ó r e j zaprezentowano ponad 500 �e k s p o n a t ó w ceramiki i t k a n i n y . W y ­ s t a w ę przeniesiono n a s t ę p n i e do Szcze­ cina na Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. Omówienie wystawy zamieszczamy w numerze. * 30.X. — w Muzeum w G r u d z i ą d z u otwarto w y s t a w ę pn. ,,Sztuka ludowa ziemi gdańskiej — Kaszuby Kocie wie, Powiśle W a r m i ń s k i e z Ż u ł a w a m i " . Wystawa zorganizowana została przy współpracy z g d a ń s k i m W D K . Poka­ zano na niej zarówno d a w n ą j a k współ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą t y c h regionów, m . i n . rzeźbę, c e r a m i k ę , haft, malar­ stwo na szkle, wyroby z rogu, stroje i meble. * X I . — w W D K w Złocieńcu czynna b y ł a wystawa obrazów N i k i ­ fora. P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ K o r o n k a " w Bobowej. W konkursie udział wzięło 57 koronkarek z Bobo­ wej i okolicznych wsi, k t ó r e nadesłały łącznie 109 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Zdzisława Szewczyka, kuratora M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie, p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody specjalne za wysoki poziom artystyczny zestawu prac konkurso­ wych o t r z y m a ł y — Anna Zięba ze Stróżnej, Jadwiga Mucha z Ciężkowic, J u l i a Niemas ze S t r ó ż n e j . Nagrody I — Zofia Ziomek, Helena i Janina Bogusz z Siedlisk. Nagrody I I — Janina Bawołek, Józefa Wiejaczka i L u d w i k a Urbanek z Siedlisk, W i k ­ toria R z ą s a z Łużnej oraz Maria Chmura z Brzany. Ponadto przyznano 6 n a g r ó d I I I i 10 wyróżnień. Łącznie fundusz n a g r ó d wynosił 30 000 zł. Przyznany został przez Spółdzielnię „ K o r o n k a " oraz Związek Sp-ni Prze­ m y s ł u Ludowego i Artystycznego „Cepelia" w Warszawie. * X I . — w W D K w Olsztynie o d b y ł się I V W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d P l a s t y k i Amatorskiej. N a wystawie znalazło się 108 prac 56 a u t o r ó w . X I . — w Muzeum Świętokrzys­ k i m w Kielcach czynna b y ł a wystawa „ L u d o w e rzemiosło Kielecczyzny" pre­ z e n t u j ą c a wyroby od k o ń c a X I X w. po dzień dzisiejszy. X I I — w Rzeszowie o d b y ł się wojewódzki P r z e g l ą d P l a s t y k i Ama­ torskiej i Ludowej, na k t ó r y m wy­ brano prace przeznaczone na Ogólno­ polską W y s t a w ę do Szczecina. Z ogól­ nej liczby 45 a u t o r ó w zakwalifiko­ wano 18. * X I . — z okazji 15-lecia istnienia K l u b u P l a s t y k ó w A m a t o r ó w w War­ szawie zorganizowano w salach Sto­ łecznego D o m u K u l t u r y wystawę prac plastycznych. W czasie swej działalności K l u b zorganizował 172 wystawy zbiorowe oraz 170 i n d y w i ­ dualnych. 4 członków K l u b u zostało p r z y j ę t y c h do Związku Polskich A r ­ tystów Plastyków. * II. 1. Franciszek 3 . X I I . — w Muzeum Regional­ n y m w Brzezinach została otwarta wystawa prac malarki ludowej Hen­ r y k i Hak-Szmajdy z Domosina, pow. Brzeziny. Z okazji wystawy wydano katalog. * 6 . X I I . — w Krakowie rozstrzy­ g n i ę t y został X X X I konkurs na naj­ piękniejszą szopkę k r a k o w s k ą , orga­ nizowany przez Muzeum Historyczne K r a k o w a . Do konkursu zgłoszono 67 szopek. J u r y pod przewodnictwem mgr Leszka Ludwikowskiego, wicedyrek­ tora Muzeum Historycznego — oce­ niło szopki w trzech grupach, przy­ znając nagrody n a s t ę p u j ą c e : * 2 0 . X I . — w Opocznie został roz­ s t r z y g n i ę t y konkurs na haft i tkactwo opoczyńskie, zorganizowany przez OPLiA. W konkursie wzięło udział 57 twórców ludowy«h z 9 miejscowości, n a d s y ł a j ą c 270 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Barbary Tężyckiej przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c e : I — Maria i A n n a Rzep­ ka, Bielowice; Stanisława, Franciszka i Józefa D ą b r o w s k i e , Bielowice — za haft: Józefa R ó g , Dzielna, Grzegorz Rafalski, Modrzew, Maria Świątek, Buczek — za tkactwo. Ponadto przy­ znano 10 n a g r ó d I I oraz nagrody I I I , I V i wyróżnienia. X I . — X I I . ~ we W ł o c ł a w k u odbyło się I Biennale Fajansu Włoc­ ławskiego zorganizowane z okazji 100 jubileuszu Włocławskich Zakła­ dów Ceramiki Stołowej. N a wystawie retrospektywnej w Muzeum Kujaw­ skim zaprezentowano w y r o b y od X I X wieku do dzisiejszych. Z okazji Biennale zorganizowano t a k ż e konkurs dla kujawskich malarek zatrudnionych w z a k ł a d a c h oraz kier­ masz. W y r ó ż n i a j ą c e się artystki otrzy­ m a ł y nagrody ufundowane przez M K i S i W R N oraz odznaki Zasłużonego Działacza K u l t u r y . Z okazji wystawy wydano p i ę k n y katalog z a w i e r a j ą c y : w s t ę p omawia­ jący historię zakładów, noty biogra­ ficzne, ilustracje jednobarwne i kolo­ rowe. K a t a l o g o p r a c o w a ł a dr Romu­ alda Hankowska, dyrektor Muzeum Kujawskiego, które zorganizowało Biennale. Świder. Chrystus. W grupie szopek n a j w i ę k s z y c h : nagrody I o t r z y m a l i : Jan M a l i k i Ta­ deusz Gillert, nagrody I I — Włodzi­ mierz Łesyk, W i t o l d Głuch, Kazimierz Gadek i Aleksander Jurkiewicz, na­ grodę I I I — Leonard Paciorek. W grupie szopek średnich nagro­ d ę I — Stanisław P a c z y ń s k i , nagrody I I — Janusz R o z p ę d z i k , Włodzimierz Ł e s y k i Leszek K r u k , nagrody I I I — Andrzej Banach, Kazimierz W i a t r i Krzysztof P ę k a l s k i , ponadto 4 wy­ różnienia. W grupie szopek m a ł y c h nagrody I — Maciej Moszew i Jacek Głuch, nagrody I I — Zbigniew Gillert, nagrody I I I — Walenty Ruszkiewicz, Ryszard Z i m n y , Tadeusz G r u d z i ń s k i , Ryszard Masztalerz i H e n r y k Sokół, ponadto 4 wyróżnienia. * Na fundusz nagród (łącznie 51 700 zł) złożyły s i ę : M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y M R N i W R N , Spółdz. Zrze­ szenie „ M i l e n i u m " , Krakowskie W y ­ dawnictwo Prasowe, I n s t y t u t W y d . „ Z n a k " , Zjedn. Zespołów Gospodar­ czych ,,Veritas", K o ł o P r z e w o d n i k ó w P T T K , redakcja „Słowa Powszech­ nego", Spółdzielnia P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego i m . St. W y ­ spiańskiego, Zw. Spółdzielnia Mieszka­ niowa, Tow. Miłośników H i s t o r i i i Za­ b y t k ó w K r a k o w a , W o j . Zrzeszenie Prywatnego H a n d l u i Usług oraz K r ó l K u r k o w y i dwóch Marszałków „ B r a c ­ t w a Kurkowego". 2 9 . X I . — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs ogłoszony przez Spółdzielnię W dniu konkursu u k a z a ł a się praca T . W r o ń s k i e g o p t . „ K o n k u r s y szopek krakowskich" wydana przez * 2 6 . X I . — w Muzeum Regional­ n y m w Radomsku otwarta została po­ konkursowa wystawa sztuki ludowej pow. r a d o m s z c z a ń s k i e g o . W konkursie uczestniczyło 26 osób, wśród k t ó r y c h w y r ó ż n i a ł y się tkaczki, rzeźbiarze, ceram icy. 129 �Muzeum Historyczne m. K r a k o w a . Zawiera ona omówienie dotychczaso­ wych. 29 k o n k u r s ó w oraz b o g a t ą doku­ mentację. * 7 . X I I . — w D o m u Sztuki Ludo­ wej w Krakowie zorganizowano stara­ niem zrzeszenia „ M i l e n i u m " kiermasz wyrobów związanych z ludowymi o b r z ę d a m i ś w i ą t e c z n y m i , zwłaszcza regionu krakowskiego. Oferowano m . i n . miniatury turoni, ludowe pier­ n i k i , szopki, rzeźby, a przede wszyst­ k i m choinkowe ozdoby ze słomy i b i ­ buły. 1 5 . X I I . — w Muzeum Archeolo­ gicznym we Wrocławiu otwarta zo­ s t a ł a wystawa V I I I Wojewódzkiego P r z e g l ą d u Plastyki Amatorskiej, zor­ ganizowana przez W o j . R a d ę Zw. Zaw. i W D K we Wrocławiu. Do P r z e g l ą d u zgłoszono 3.665 prac, z k t ó r y c h 494 wybrano na wy­ s t a w ę wojewódzką. 2 0 . X I I . — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na szopki ludowe i rekwizyty obrzędowe w pow. żywieckim, zorga­ nizowany przez W y d z i a ł Kultury W R N w Krakowie, Referat K u l t u r y P R N w Ż y w c u i Muzeum w Żywcu. N a konkurs nadesłano 16 e k s p o n a t ó w , wśród k t ó r y c h przeważały szopki z nieruchomymi figurkami rzeźbiony­ m i w drzewie. J u r y pod przewodnic­ twem dr E w y Fryś-Pietraszkowoj p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I otrzymali Józef H u l k a •/. Ł ę k a w i c y i jego syn, 13-letni Jan za duże tradycyjne szopki z zestawami k u k i e ł e k ; nagrody I I — W ł a d y s ł a w Kastolik z Gilowic i J ó z e f Jasek z Żyw­ ca — Sporysza za szopki rzeźbione; nagrody I I I Anna Fieoń z Wieprza i Piotr Kastolik z Gilowic za szopki oraz J ó z e f Kupczak z Ż a b n i c y za m a s k ę d r e w n i a n ą . Ponadto przyznano 3 wyróżnienia. Nagrody u f u n d o w a ł y : Wydział K u l t u r y W R N w Krakowie i Referat K u l t u r y P R N w Żywcu. (Suma łączna 12 000 'zł). I I . 6. Jan Malik, szopka, I nagroda na konkursie szopek w Krakowie. I I . 4, 5. Fragmenty ekspozycji sztuki ludowej i k u l t u r y materialnej w P a ń s t w o ­ w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. I I . 3. M i n . Józef Fajkowski i dyr. Sta­ nisław Lorentz otwierają ekspozycję w nowej siedzibie P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 * 15. X I I . — n a s t ą p i ł o otwarcie wystaw s t a ł y c h w nowej siedzibie P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie przy u l . Kredyto­ wej 1. U d o s t ę p n i o n o sale: sztuki ludo­ wej, gospodarki podstawowej i rze­ miosł, stroju, tkanin, koronek i haf­ t ó w , folkloru oraz k u l t u r pozaeuropej­ skich (Afryka, A m e r y k a P ł d . i Śr. Oceania). Uroczystego otwarcia M u ­ zeum dokonał wiceminister K u l t u r y i Sztuki J ó z e f Fajkowski w obecności dyr. Muzeum — dr Kazimierza Piet­ kiewicza i dyr. Muz. Narodowego w Warszawie — S t a n i s ł a w a Lorentza. * 16. X I I . — w Zamku w Szydłowcu została otwarta doroczna W o j e w ó d z k a Wystawa Sztuki Ludowej i Twór­ czości Amatorskiej. * 130 T 5 �X I I . — w P D K w Konskiem otwarta została doroczna wystawa pn. „ S z t u k a ludowa powiatu konec­ kiego". Wystawo zorganizowali: P D K i K l u b T w ó r c ó w Ludowych. * X I I . — w B i a ł y m s t o k u o d b y ł się I I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej. Do P r z e g l ą d u zgłoszono 1.000 e k s p o n a t ó w , z k t ó r y c h j u r y zakwalifikowało 162 na w y s t a w ę woje­ w ó d z k ą . Za w y r ó ż n i a j ą c e się zestawy przyznano w y r ó ż n i e n i a 27 autorom. * Eweliny P ę k s o w e j , Brunona Podjaskiego, Jana Płaskocińskiego, Zenona Radke, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Jana Skoczylasa, Adama Słowińskie­ go, E r w i n a Sówki, Mariana Ulca, Corarda Urbanka, S t a n i s ł a w a Wierzbic­ kiego, W ł a d y s ł a w a Walczaka, H a l i n y W a l ickic j , Zygmunta W a r c z y g ł o w y , Henryka Wierechowskiego, Marii Wojtowicz, Leopolda i P a w ł a W r ó b l a , Adama, H e n r y k a i Stefanii Zegadło. W ystawę — przy w s p ó ł p r a c y D E S A — p r z y g o t o w a ł Marco Querel. T X I I . — w Muzeum Śląska Opol­ skiego czynna b y ł a wystawa współ­ czesnej rzeźby ludowej Opolszczyzny, na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez M u ­ zeum i C P L i A . W konkursie wzięło udział 24 a r t y s t ó w , n a d s y ł a j ą c łącznic 122 prace. Nagrody o t r z y m a l i : Stani­ sław Majewski, prac. PGR ze Sternalic, pow. Olesno, Jan Darek z Pako­ sławic, pow. Nysa, Tadeusz Obrzud z Półwiosck, Mieczysław Trepa z P r u d ­ nika, Mieczysław Smazia z Grodkowa, S t a n i s ł a w L e ś n i a k z G ó r y Św. A n n y , Ginter H u d a l a z Zimnie M a ł y c h . * * X I I . — w warszawskiej SGPiS o d b y ł a się druga już wystawa r z e ź b y ludowej połączona z kiermaszem. Organizatorzy — Rada Uczelniana ZSP — zamierzają co roku organizo­ w a ć podobne wystawy. 2 0 — 3 0 . X I . — w Pradze o d b y w a ł się wielki pokaz t k a n i n y artystycznej i regionalnych lalek Krakowskiej Spół­ dzielni P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y s ­ tycznego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o . Polska sztuka ludowa za granicą 1—10.X. w Senftenberg, ośrodku g ó r n i c z y m na Ł u ż y c a c h czynna b y ł a wystawa wielkopolskiej sztuki ludo­ wej, zorganizowana t a m w ramach polsko-niemieckiej dekady k u l t u r a l ­ nej przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej — Oddział Muzeum Narodo­ wego w Poznaniu. Na wystawie poka­ zano rzeźbę, malarstwo, s t r ó j , cerami­ k ę i zdobnictwo. * 5—7.X. — z okazji o b c h o d ó w 24-lecia N R D i D n i K u l t u r y Wrocła­ wia o d b y ł y się w Miśni i Nossen wy­ s t ę p y zespołu pieśni i t a ń c a oraz c h ó r u z Trzebnicy, a t a k ż e wystawa prac trzebnickich amatorów-plastyków. * 18.X. — w galerii „ L a Feluca" w Rzymie otwarta została wystawa pn. „ I naifs delia Polonia", na k t ó r e j pokazano prace Kazimierza, Mariana i Zenona Adamskich, Bazylego A l b i czuka, Zofii Barańskiej-Dzięciołowskioj, Edwarda B ł a z i a k a , Juliana Bajkiewicza, Tadeusza C ą k a ł y , F e l i ­ ksa Czajkowskiego, H a l i n y D ą b r o w ­ skiej, S t a n i s ł a w a Dobiasza, L u d w i k a Holesza, W ł a d y s ł a w y I w a ń s k i e j , Sta­ nisława K a r u l a k a , Edwarda K o ł a c z a , M a r i i Korsak, Jana Krajewskiego, Jana L a d y , Jana L a m ę c k i e g o , Bogda­ na Lesińskiego, Jana Niewoli, Teofila Ociepki, Seweryna Odrzywolskiego, Krzysztofa Okonia, Franciszka P a l k i , * X I I . — w Hadze o d b y ł się festi­ wal Cepelii. Czynna b y ł a wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizowano pokaz mody cepeliowskiej oraz w y s t ę ­ py zespołu ludowego z Opoczna. * * 1 3 . X I . — w Los Angeles otwarta została wystawa pn. ,,Naive art of Poland", zorganizowana staraniem propagatorki polskiej sztuki w USA — E w y Papo. N a wystawie pokazano obrazy i rzeźby 18 a r t y s t ó w : M a r i i Korsak, Leona K u d ł y , Nikifora, Teo­ fila Ociepki, Józefa P i ł a t a , Jana P ł a s ­ kocińskiego, H a l i n y W alickiej, Hen­ r y k a Wierzchowskiego, M a r i i Wojto­ wicz, Adama i H e n r y k a Zegadło, Tadeusza Adamskiego, Stanisława K o r p y oraz J. Kuczaja, J. Niewoli, St. Wierzbickiego i St. Zegadło. Z okazji wystawy wydano folder zawierający k r ó t k i w s t ę p , noty bio­ graficzne 12 a r t y s t ó w i ilustracje. * wystawa sztuki ludowej w o j . bydgos­ kiego. Wystawa cieszyła się d u ż ą frekwencją — przeciętnie 200—300 osób dziennie. T * 2 5 . X I . — w Ostendzie otwarto największą po wojnie w y s t a w ę współ­ czesnej sztuki polskiej, na k t ó r e j między i n n y m i pokazano w dziale , , K o p e r n i k a ń s k i m " 25 rzeźb ludo­ w y c h ze zbiorów Muzeum Etnogra­ ficznego w Toruniu. Otwarcia wystawy d o k o n a ł bur­ mistrz Ostendy J . Piers w obecności ambasadora P R L w Belgii St. K o ­ ciołka, radnych i licznie p r z y b y ł y c h mieszkańców miasta. Wystawa została przeniesiona w l u t y m 1974 r. do Aalst. * 6 . X I I . — w Salach Muzeum Sztuki U ż y t k o w e j w Lozannie otwarta została wystawa polskiej sztuki ludo­ wej pod n a z w ą „ W z ó r - m o t y w - z n a k " . W y s t a w ę p r z y g o t o w a ł o Muzeum Etno­ graficzne w Krakowie. Komisarzem b y ł a dr Zofia Reinfuss. Pokazano eksponaty reprezentujące różne działy sztuki ludowej od pisanek do u l i figuralnych oraz p r z y k ł a d o w e w n ę ­ trza d w u izb ludowych — krakowskiej i kurpiowskiej, w k t ó r e j Czesława Konopko wna d e m o n s t r o w a ł a swoje umiejętności wycinankarskie. Uroczystego otwarcia wystawy d o k o n a ł minister K u l t u r y i Sztuki, Stanisław Wroński. Przemówienie inauguracyjne wygłosił prezydent miasta, członek r z ą d u federalnego G. A . Chellavar. WVstawe przeniesiono n a s t ę p n i e do W i n t e r t h u r . * 6 . X I I . — w Lipsku, w Ośrodku Informacji i K u l t u r y otwarta została Inne 2 . X I I . — w kieleckim klubie „ W i e d z a " rozpoczęła się Ogólnopolska Konferencja Folklorystyczna Regionu Kieleckiego. Inauguracyjny referat p t . „ C h a r a k t e r y s t y k a etnograficzna w o j . kieleckiego", wygłosił dr Jan K a m o c k i . Po konferencji odbył się pokaz t a ń c ó w z kieleckiego, kiermasz sztuki ludowej i w y s t ę p y regionalnych kapel i zespołów. * 1 3 . X I I . — w P D K w Tucholi o d b y ł o się uroczyste wręczenie sty­ pendiów w y r ó ż n i o n y m artystom ludo­ w y m za osiągnięcia twórcze w 1973 r. Kujawsko-Pomorskie Towarzys­ t w o K u l t u r a l n e oraz W y d z i a ł K u l t u r y U r z ę d u Wojewódzkiego p r z y z n a ł y sty­ pendia następującym twórcom: L . Brzezińskiemu, E . Chrapkowskiej, A . Kantrzonkowej, K . Kiedrowiczowi, W ł . L i c y , Fr. Menczykowskiemu, H . Bloch, K . Balcerzakowi, I . Boetcher, Fr. Ciżmowskiej, H . Grabow­ skiej, W ł . Jagielskiemu, E . K a b a c i ń skiemu, W . Landowskiemu, I . Ł a n gowskiej, Z. Makowskiej, N . Maliń­ skiej, I . Nowackiej, E . Puk, O. Rydzkowskiej, A . Szczęsnej, G. Wietrzykowskiej, M . W y t r ą z e k . * 15.XII. — w W D K w Gdańsku odbył się Zjazd Twórców Ludowych Ziemi G d a ń s k i e j . W r ę c z o n o nagrody najwybitniejszym artystom l u d o w y m tego terenu. * 2 0 . X I I . — w warszawskim D o m u Dziennikarza odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka. W t y m roku nagrody r ó w n o r z ę d n e o t r z y m a l i : Rozalia i Wojciech Grze­ gorczykowie z Krajna, pow. Kielce — poeci ludowi, Zofia Wiechno z Wierznowie pow. Łowicz, — wycinankarka, Andrzej S k u p i e ń — Florek (pośmiert­ nie) ze Stołowego, pow. N o w y T a r g , Bronisław Pietrak z Gutanowa, lubel­ skie — poeta i kowal. Paulina Hory­ szowa ze Strumienia Dużego, lubel­ skie — poetka, Walenty Kunysz z Kraczkowej, rzeszowskie — pamiętnikarz. W uroczystości wręczenia n a g r ó d uczestniczyli: minister K u l t u r y i Sztu­ k i , Stanisław W r o ń s k i oraz działacze kultury. * X I I . — z m a r ł zasłużony poeta i gawędziarz ludowy Andrzej S k u p i e ń — Florek ze Stołowego. 131 �W pogrzebie uczestniczyły liczne delegacje, przedstawiciele władz poli­ tycznych, administracyjnych, społecz­ n y c h — wiejskich, gminnych, powiato­ wych, wojewódzkich, krajowych i koś­ cielnych z m e t r o p o l i t ą krakowskim. Wystawy sztuki ludowej i „naiwnej" za granicą, zrealizowane przez BHZ „DESA" w roku 1973 Anglia 1. Manchester — N o r t h West Arts Associations — wystawa malarstwa na szkle Eweli­ n y Pęksowej — 2 7 . V I . — 2 1 . V I I . — Galerie Elke Zimmor — ,.Naive K u n s t aus Polen" — 7 . V I I I . — —8.IX. 5. Monachium — Galerie W . Gurlit — udział w mię­ dzynarodowej wystawie n a i w i s t ó w ( K . Adamiec, M . Korsak, B . Lesiński) — 1 6 . X I . — 2 2 . X I I . 6. Esslingen — Kreisjugendring — wystawa rzeź­ by ludowej — X . 7 3 . 7. Kolonia — Galerie Runhoff — wystawa naiw i s t ó w : malarstwo i rzeźba —• XI.—XII. 8. Krefeld — K r u l l Galerie — wystawa naiwist ó w — 15.XII.—15.1.74. Berlin Zachodni Szwajcaria 2. „ W e i n a c h t s m a r k t am F u n k t u r m " — wystawa — kiermasz — ludowa rzeźba i malarstwo na szkle — 1—16.XII. 9. Morges — Galerie Pro Arte Kasper — kon­ kurs m i ę d z y n a r o d o w y malarstwa naiwnego — udział M . Wojtowicz — 2.V.—2.VI. nej — rzeźba, 12.IV—6.V. malarstwo, — Włochy 11. Riccione — Palazzo del Turismo — wystawa n a i w i s t ó w — 9.VII.—22.VLTI. 12. R z y m — Galeria L a Feluca — Naiwiści z Polski ( „ I naifs delia Polonia") — X.73. 13. Latisana — Studio d ' A r t e (GaleriaLa Feluca) — naiwiści z Polski — X I . 7 3 . 14. Spoleto — X V Festival d e i d u e M o n d i . „Naifs delia Polonia"— Palazzo Callicola (organizatorzy — V i t t o r e i Marco Querel)—23.VI.—8. V I I . USA 15. Los Angeles — Ewa Pape (The Egg and Eye) — „ N a i v e A r t of Poland" 1 3 . X I . — 6 . 1 . NRF 3. Brema — Galerie Bettanstrasse G M B H — wystawa malarstwa, grafiki i rzeź­ by ludowej, 6.1. — 25.11. 4. Dusseldorf Tot.: 132 T W ciągu 1973 r. sprzedano dzieła t w ó r c ó w ludowych i naiwnych na łączną s u m ę 67.470 dolarów. Szwecja 10. Sztokholm — Sveagalleriet — udział w m i ę d z y ­ narodowej wystawie sztuki naiw­ Stanisław Stępniewski — il. 1, 2; Prac. fot. P M E w Warszawie — il. 3; Bohdan Sowilski Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz - il. 4; 5; J a n Świderski — Us. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cb09b2537ec4ec155935397596cc490.pdf 975b889222f0a4e941516367e493d8dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4209 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ot Z M O > X ł£ O Oś Z < o. Z) I¬ N CO co Z uii/iiiiiiiiiiiiiiiiiiiimiiHiiiiinuiiiiIimu �TREŚĆ Ksawery Piwock Józef Burszta, Zbigniew Jasiewicz Antoni Sledziewski Anatoliusz Czerepiński Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy Jacek Olędzki 15 lat „Polskiej Sztuki Ludowej" Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich . . Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego Wincenty Murawicki. rzeźbiarz ludowy z Koszalińskiego lodowa ambona z Pomianowa w woje­ wództwie koszalińskim Konkursowe noworoczne pieczywo kur­ piowskie 237 Herta Haselberger. Method of Studying Ethnological Art Is Lietuviu Kulturos Istorijos, t. I l l 244 247 Eugeniusz Frankowski 249 195 197 221 234 235 RECENZJE Ewa Fryś-Pietraszkowa Maria Przeździecka WSPOMNIENIE Krzysztof POŚMIERTNE. Wolski KRONIKA SUMMARY PE3IOME 1884^1962 252 OF ARTICLES 253 255 Na okładce: Wycinanki z Powiśla otwocko-garwolińskiego. Fot: B. Czarnecki, S. Deptuszewski, E. Tomczyk-Kozłowska. Na stronie tytułowej: „Dziecko w kolebce", ciasto żytnie pytlowe, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1962 r. Stefania Konopka, Tatary, pow. Ostrołęka. Fot. J. Olędzki. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XVI 1962 NR 4 polska sztuka ludowa �KOMITET BED AKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr Anna Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny Józef Wilkoń TłumaczeDoris Ronowicz (ang.), Ra­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe . Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bf2bcc67f0dd084f85cb6701e50246c.pdf 4eef0445641986087e1845c79d7ce4f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3528 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.190-192 Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S PUBLISHED H F O BY THE ART INSTITUTE N. 3 OF L K THE POLISH A ACADAMY OF Y E A R BOOK X I V R T SCIENCES I960 SUMMMARY O F A R T I C L E S Jerzy Pietrusiński ICON DAUBING. - EASTERN MAŁOPOLSKA Research on late Byzantine and Byzantine-like p a i n t i n g i n P o l a n d has n o t y e t g o n e f a r e n o u g h t o determine definitely the artistic origin of icon paint­ ing, its trends a n d technique, or to establish its authorship, date a n d t h e social d e m a n d f o r i t . I t is t r u e t h a t , a p a r t f r o m t h e R u s s i a n i n f l u e n c e f r o m M o s c o w a n d N o v g o r o d , t h i s t r e n d has also been t r a c e d to t h e B a l k a n s , b u t these observations have n o t b e e n s u f f i c i e n t l y v e r i f i e d . T h e r e has also b e e n too l i t t l e a r c h i v e research. The archive material p u b l i s h e d so f a r p o i n t s t o t h e f a c t t h a t p a i n t e r s of i c o n s , w h o u p t o t h e m i d d l e o f t h e 1 6 t h c e n t u r y served royalty, began to belong to guilds a n d even to groups o f i c o n daubers ( „ p i c t o r suburbanus"). T h e purchasers of icons produced b y these guilds a n d daubers were m o s t l y the clergy a n d towns­ people, m a i n l y i n Russia, b u t t h e r e w e r e also P o l i s h i c o n p a i n t e r s a n d P o l i s h purchasers. T h e basis f o r o u r p r e s e n t r e s e a r c h a r e r e l i c s t h a t c a n be d e f i n i t e l y d a t e d . T h e a u t h o r of t h e a r t i c l e a n a l y s e s a g r o u p of specimens of icon p a i n t i n g p r o d u c e d i n Eastern M a ł o p o l s k a (on t h e U k r a i n i a n border) w h e n t h i s a r t w a s a l r e a d y b e g i n n i n g t o d i e out (17th a n d 18th cen­ turies). T h e p r i m i t i v i s m a n d occidentalism of the B y z a n t i n e - l i k e p a i n t i n g of t h a t region is t h e m a i n motif influencing both the f o r m and style a n d the i c o n o g r a p h i c c o m p o s i t i o n schemes as w e l l as the purport and meaning they symbolized. A n example of t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n t h i s a r t a r e t h e i m a g e s of St. G e o r g e d a t i n g b a c k t o t h e s e c o n d h a l f o f t h e 16th c e n t u r y ( f i g . 9-12) a n d „ D e a t h of t h e V i r g i n M a r y " , f r o m t h e 17th a n d 1 8 t h c e n t u r i e s ( f i g . 1 3 - 2 1 ) . H e r e one can trace t h e change f r o m t h e eastern B y z a n t i n e - l i k e a r t to the conventional B a r o q u e - l i k e a r t o f the West. I n the group of icons presented here, some o f t h e m b o r d e r on f o l k a r t , w h i l e others b o r d e r on the professional a r t of the guilds a n d t h e d a u b e r s . A l l of t h e m a r e c h a r a c t e r i z e d b y t h e p r i m i t i v i z a t i o n of B a r o q u e - l i k e forms, p a r t l y o r i g i n ­ a t i n g f r o m b o o k i l l u s t r a t i o n s . T h e f o l k i c o n s ( f i g , 20, 27, 29), i n s p i t e o f t h e v i s i b l e i n f l u e n c e o f B a r o q u e ­ l i k e s t y l i z a t i o n , a r e h o w e v e r n o t s i m p l y copies of this art. T h e i r p r i m i t i v i s m results n o t o n l y from a l a c k o f t r a i n i n g i n technique, t h e y also h a v e t h e s i m p l i c i t y of f o r m peculiar to f o l k artists a n d the characteristic simple s y m m e t r y i n the arrangement o f t h e f i g u r e s , i n t h e f e a t u r e s o f t h e faces a n d i n the azure coloured background. This simplicity can 190 be seen i n t h e symbolic backgrounds replacing i l l u s i o n i s t s c e n e r y ( f i g . 30), i n t h e f r e e , s k e t c h y o u t ­ l i n e o f t h e f i g u r e s , w h o s e faces a r e c h a r a c t e r i s t i c of t h e p h y s i o g n o m y o f t h e p e a s a n t s , a n d t h i s is e v i d e n t i n t h e f o l k i c o n s f r o m t h e e n d o f t h e 17th century. T h e f o l k icons take the o l d iconographic schemats a n d t h e i r hieratic, representative character, i n t r o d u c i n g n e w e m o t i o n a l v a l u e s . H e r e ' w e see a s o r t of „ r e a l i s m " i n t h e m e a n s of e x p r e s s i o n , a i m e d a t f a c i l i t a t i n g u n d e r s t a n d i n g of the religious m e a n i n g . T h e f o l k i c o n s go h a n d i n h a n d w i t h g r a p h i c a r t , w h i c h was often the source of i n s p i r a t i o n . T h e chan­ ges i n i c o n p a i n t i n g i n t h e 1 7 t h a n d 1 8 t h c e n t u r i e s w e n t so f a r t h a t , a p a r t f r o m t h e i c o n o g r a p h i c sche­ mat, v e r y l i t t l e r e m a i n e d of the B y z a n t i n e - l i k e t r a ­ ditions i n painting. I n conclusion, the a u t h o r calls f o r research i n t o the o r i g i n of f o l k p a i n t i n g i n Eastern Małopolska f r o m the p o i n t of v i e w of the influence exercised by icon painting. Roman Reinfuss VAKIA (Notes f r o m — FOLK ART I N CZECHOSLO­ a V i s i t i n 1959) G i v i n g his observations a b o u t t h e s i t u a t i o n i n f o l k art i n Czechoslovakia, the author writes that the degree t o w h i c h i t has s u r v i v e d i n v a r i o u s p a r t s of t h e c o u n t r y varies considerably. F o r instance, i n Bohemia, t h e most h i g h l y i n d u s t r i a l i z e d p a r t of the c o u n t r y , w h i c h has b e e n u n d e r t h e i n f l u e n c e o f t h e W e s t f o r c e n t u r i e s , f o l k a r t has d i e d o u t t o a m u c h greater extent. T h e h i s t o r i c a l changes i n d e v e l o p ­ m e n t c a n be seen, a m o n g o t h e r s , i n t h e a r c h i t e c t u r e i n t h e v i l l a g e s , w h e r e w e see f o r m s r e s u l t i n g f r o m folk influence o n the architecture of the towns ( f i g . 1, 2). T h e u r b a n i n f l u e n c e c a n a l s o b e s e e n i n i n t e r i o r d e c o r a t i o n a n d is also o u s t i n g f o l k costumes, w h i c h are o n l y m e t w i t h n o w among the w o m e n of t h e so-called „ C h o d s k " ( r o u n d the t o w n of D o m a z l i c e ) . A r t i s t i c f o l k h a n d i c r a f t s d i e d o u t as f a r b a c k as t h e t u r n o f t h e 1 9 t h a n d 2 0 t h c e n t u r i e s , o r w e r e a d a p t e d t o s u i t t h e needs o f t h e t o w n s . One can o n l y f i n d f o l k sculptures i n t h e museums. T h i s s a m e process i n M o r a v i a s t a r t e d a l i t t l e l a t e r , a n d thanks to this there are still w e l l preserved specimens of t i m b e r buildings a n d clay huts w i t h p o l y c h r o m i e o r n a m e n t a t i o n ( f i g . 5.). I n s i d e t h e c o t t ­ ages, i n s p i t e o f i n s t a l l a t i o n s a n d f u r n i t u r e o n t h e u r b a n m o d e l , one meets w i t h p a i n t e d coffers a n d folk benches ( i n C z e c h o s l o v a k Silesia, t h e old interior �decorations do n o t differ f r o m t h e i n t e r i o r s of S i l e s i a n h i g h l a n d e r s ' cottages o n t h e P o l i s h side). T h e f o l k costumes, s t i l l w o r n d u r i n g t h e i n t e r - w a r p e r i o d , have n o w disappeared. One meets here a n d there r e m a i n s o f t h e o l d f o l k h a n d i c r a f t s . F o l k a r t has s u r v i v e d to the greatest degree i n the parts of Slo­ v a k i a t h a t are the least a n d latest i n d u s t r i a l i z e d . Particularly in the most conservative Ukrainian v i l l a g e s o n e c a n s t i l l see r e l i c s o f t h e o l d m a t e r i a l a n d s o c i a l c u l t u r e . B u t h e r e , as i n t h e w h o l e o f S l o ­ v a k i a , changes are b e g i n n i n g to t a k e place w h i c h are ousting the t r a d i t i o n a l culture. H o w e v e r , o l d b u i l d i n g s h a v e been w e l l p r e s e r v e d here, a n d t h e r e are some good specimens o f t r a d i t i o n a l i n t e r i o r s w i t h d e c o r a t i v e m u r a l p a i n t i n g s ( f i g . 7) a n d i n t h e houses t h e r e a r e a l s o r e l i c s o f f o l k a r t s u c h as f u r n i t u r e , o r n a m e n t e d tools, o l d c e r a m i c w a r e , i n c l u d i n g the grey ceramic w a r e produced here t i l l the i n t e r - w a r period. H e r e there are q u i t e a n u m b e r of f o l k pottery workshops and hand printing works still operating. Folk costumes are w o r n on holidays. P a i n t i n g s o n glass, w h i c h a r e b e c o m i n g e v e r m o r e r a r e , a r e u s u a l l y f o u n d i n t h e r e g i o n o f Spis. F o l k s c u l p t u r e i n t h e s e p a r t s has s u r v i v e d w e l l a n d c a n even be f o u n d i n the t o w n s i n shrines i n niches on t h e w a l l s o f houses. Thanks to the i m p o r t a n t role played by folk culture i n the p e r i o d o f the national r e b i r t h of the Czechs a n d t h e S l o v a k s i n t h e 1 9 t h c e n t u r y , i t soon became t h e object of scientific research. A l r e a d y i n 1894 t h e N a r o d o p i s n a S p o l e c n o s t Ceskoslovenska w a s set u p t o c a r r y o u t r e s e a r c h i n t o t h e folk c u l t u r e o f t h e S l o v a k s , a n d i n 1895, a n e t h n o g r a p h i c e x h i b i t i o n was organized i n Prague, w h i c h initiated the campaign of collecting specimens o f f o l k art i n m u s e u m s . A t p r e s e n t , r e s e a r c h is b e i n g c o n d u c t e d by the E t h n o g r a p h i c Institutes of t h e Ceskoslovenska Akademia Vied i n Prague (with a branch i n Brno) and of the Slovenska A k a d e m i a V i e d i n Bratislava. C e n t r e s a t t h e u n v e r s i t i e s a n d at n u m e r o u s m u s e u m s a r e also c o n d u c t i n g r e s e a r c h o n f o l k c u l t u r e . T h e lack of an i n s t i t u t i o n i n Czechoslovakia w h i c h c o u l d c o n d u c t ^research i n t o f o l k a r t is t h e reason for neglect i n this f i e l d . T h e o n l y centre to conduct l o c a l r e s e a r c h is t h e „ U s t r e d i L i d o v e a U m e l c k e Vyroby", but only w i t h the a i m of examining the p r o d u c t i o n possibilities of f o l k handicrafts. T h e same centre takes a l i v e l y interest i n f o l k products, and, being guided mainly b y economic considerations a l l o w s too m u c h i n t e r v e n t i o n f r o m t r a i n e d artists who are r e d u c i n g f o l k a r t to t h e role of r e p r o d u c i n g patterns s u p p l i e d f o r this purpose. The Svez Ukraińskich Pracujucich in Presov collects a n d publishes m a t e r i a l s f o r the e t h n o g r a p h y of t h e U k r a i n i a n p o p u l a t i o n . T h e e t h n o g r a p h i c c o l ­ lections i n Bohemia a n d M o r a v i a , n u m b e r i n g over 43,000 e x h i b i t s , a r e t o be f o u n d i n 250 m u s e u m s a n d i n S l o v a k i a , i n a b o u t 15 m u s e u m s . T h e s e e t h n o g r a p h i c m u s e u m s a r e sections i n m a n y - d e p a r t m e n t museums a n d t h i s l a c k o f i n d e p e n d e n c e has a n a d v e r s e e f f e c t on their development. The exhibits are arranged according to the h i s t o r i c a l o r d e r of a topographical museum. The ethnographic materials are very mo­ destly represented i n r e l a t i o n to the collections i n the store-houses of t h e museums, w h i l e the u n i f o r m s c h e m a t o f t h e e x h i b i t s erases t h e i r i n d i v i d u a l f e a ­ tures. T h e w o r k e r s o f the museums keep scientific files, m a k e i n v e n t o r i e s , do c o n s e r v a t i o n w o r k , c o n ­ duct educational campaigns a n d organize exhibitions. I n 1952 a S k a n s e n m u s e u m w a s o p e n e d i n M o r a v i a (Roznov). T h e question o f Skansens is n o w t o p i c a l o w i n g to the devastation o f m a n y historical relics. In conclusion, the author informs the reader about Czechoslovak p u b l i c a t i o n s devoted to folk c u l t u r e , a m o n g w h i c h s p e c i a l m e n t i o n i s d u e to the series „ M a l e t i s k y " ( s m a l l p r i n t s ) i s s u e d b y t h e E t h n o ­ graphic Department i n Brno and edited by L . Kunz, a n d also t h e y e a r b o o k „ N o v e o b z o r y " i s s u e d b y t h e voivodship m u s e u m i n Presov, the q u a r t e r l y „ V a lassko" issued b y the m u s e u m i n B r n o a n d lastly „Radostna Zeme" published by Slesky Ustav i n Opava. Vladimir WARE Scheufler IN THE (Prague) BOHEMIAN — BLACK CERAMIC TERRITORIES T h e a u t h o r deals w i t h t h r e e groups of black ceramic w a r i n Bohemia: graphite, smoked and b l a c k e n e d w a r e . G r a p h i t e c e r a m i c w a r e ( f i g . 1, 2) is m a d e f r o m c l a y w i t h p o w d e r e d g r a p h i t e a d d e d t o make i t m o r e durable. I t was used i n pre-histonc t i m e s f o r vessels of e v e r y d a y use. I n the times recorded b y history i t was used exclusively for t e c h n i c a l purposes. T h i s t y p e of c e r a m i c w a r e w a s widespread i n the m i n i n g regions of B o h e m i a a n d M o r a v i a to meet the needs of m i n i n g a n d m e t a l l u r g y , a n d w a s used to m a k e m i n e r s ' lamps, s m a l l crucibles a n d s t o r a g e vessels. T h e s e u t e n s i l s d i s a p p e a r e d i n the 17th a n d 18th centuries i n c o n n e c t i o n w i t h the d e v e l o p m e n t o f t e c h n i q u e . O r n a m e n t a t i o n is r a r e l y m e t w i t h i n g r a p h i t e ceramic w a r e a n d is t h e n l i m i t e d to engraved h o r i z o n t a l lines, either s t r a i g h t or w a v y . T h e s e u t e n s i l s w e r e u s u a l l y m a d e b y t h e local potters. Smoked ceramic w a r e was very widespread i n B o h e m i a (fig. 3-9), a n d the methods o f its p r o d u c t i o n did not differ in principle from the technique a p p l i e d i n o t h e r c o u n t r i e s . T h e vessels w e r e b a k e d once a n d a t t h e e n d o f t h e b a k i n g a l l t h e o p e n i n g s i n t h e f u r n a c e w e r e s t o p p e d u p so t h a t t h e soot w h i c h t h e n f o r m e d s e t t l e d o n t h e vessels. After h a v i n g b e i n g r e m o v e d f r o m t h e f u r n a c e t h e vessels w e r e p o l i s h e d , e i t h e r a l l o v e r o r p a r t i a l l y ( f i g . 6, 8, 9) w h i c h process g a v e a s i m p l e o v a l o r n a m e n t a t ­ ion. S o m e t i m e s t h e s e vessels w e r e d e c o r a t e d with engraved or stamped pattents. This smoked ceramic mass w a s m o r e d u r a b l e t h a n t h e r e d c e r a m i c w a r e . Furnaces suitable for producing smoked ceramic w a r e w e r e k n o w n i n B o h e m i a as f a r b a c k as t h e 9th c e n t u r y , a n d i n t h e m i d d l e ages, t h e s m o k i n g o f c e r a m i c w a r e w a s a t e c h n i q u e as w i d e s p r e a d as r e d ceramics a n d represented a l l forms of mediaeval B o h e m i a n c e r a m i c vessels. B u t the most common f o r m w a s p o t s a n d j u g s f o r k e e p i n g f o o d i n . Vessels for ornamental purposes w e r e n o t smoked, and therefore smoked ceramic w a r e w a s m o r e c o m m o n in the c o u n t r y s i d e t h a n i n the t o w n s . I n the 16th century, the ever m o r e p o p u l a r glazed ceramic w a r e l i m i t e d t h e use o f s m o k e d c e r a m i c s o n l y t o c e r t a i n t y p e s o f vessels ( f o r s t o r a g e , f e r m e n t a t i o n , etc.). A t t h e e n d o f t h e 18th c e n t u r y s m o k e d c e r a m i c w a r e disappeared i n the regions where there was the g r e a t e s t t e c h n i c a l progress, b u t i t r e m a i n e d t i l l t h e 2 0 t h c e n t u r y ( f i g . 8, 9) i n t h e m o s t e c o n o m i c a l l y a n d c u l t u r a l l y b a c k w a r d areas. Such w a r e was still p r o d u c e d i n 1945 at p o t t e r y w o r k s h o p s i n M i l e v s k , Svarka, Kunstat, Valassko, Klobouky and Val. M e z i r i c . A t p r e s e n t s m o k e d c e r a m i c w a r e is p r o d u ­ ced i n v e r y s m a l l q u a n t i t i e s a n d solely f o r deco­ r a t i v e purposes. T h e t h i r d type of black ceramic w a r e is the b l a c k e n e d v a r i e t y , (after b a k i n g , a s o l u t i o n o f soot a n d v i n e g a r is r u b b e d i n t o the vessel which is afterwards polished). O n t h e basis o f i n f o r m a t i o n c o l l e c t e d , t h e a u t h o r s t a t e s t h a t t h i s t y p e o f vessel was p r o d u c e d i n M i l e v s k , a l t h o u g h no specimens were found. There are not many specimens of ceramic w a r e i n the museums either, a n d blackened not m u c h 191 �r e s e a r c h has b e e n m a d e i n t o t h i s t e c h n i q u e . T h e a u t h o r gives a list o f the m o s t i m p o r t a n t p u b l i c a t i o n s o n t h i s k i n d o f c e r a m i c w a r e a t t h e e n d of h i s article. Franciszek MAKER Kotula OF — CARVED WINCENTY JASKIER — TOYS W . J a s k i e r , b o r n i n 1892 i n D ę b i c a d i s t r i c t ( R z e ­ s z ó w V o i v o d s h i p ) , b e g a n t o c a r v e i n w o o d as a s m a l l boy w h i l e t e n d i n g cows. L a t e r he stopped c a r v i n g o w i n g t o l a c k o f t i m e . I t w a s o n l y a f e w y e a r s ago, as a n o l d m a n i n c a p a b l e o f d o i n g h e a v y f a r m w o r k , that he started tending cows again a n d w e n t back t o h i s c r e a t i v e w o r k . H e c a r v e s toys f o r c h i l d r e n i n w o o d : carts, w i n d m i l l s , b i r d s a n d a n i m a l s , d r a w i n g the outline first on a t h i c k board f r o m w h i c h he carves t h e m w i t h a pocket knife. H e takes the subjects f o r his w o r k f r o m his surroundings, f r o m h i s o b s e r v a t i o n s . A n e x c e p t i o n is t h e „ L i o n " ( f i g . 3, 4). c a r v e d f r o m a d r a w i n g he f o u n d i n a book. Jaskier does n o t c a r v e h u m a n f i g u r e s , i n . s p i t e of t h e f a c t t h a t t h e p a r i s h p r i e s t has t r i e d t o p e r s o u a d e h i m t o carve religious figurines. A p a r t f r o m m a k i n g toys, h e a l s o m a k e s b a s k e t s f o r h i s o w n use a n d f l o w e r pot stands of fine w o r k m a n s h i p . B u t they have not t h e s a m e a r t i s t i c v a l u e s as h i s c a r v e d a n i m a l s , o f s y n t h e t i c f o r m , severe, h e a v y b l o c k s a n d p a i n s t a k ­ i n g l y s m o o t h e d surfaces, s o m e of w h i c h a r e o r n a ­ m e n t e d w i t h e n g r a v i n g b r i n g i n g out certain details i n decorative r h y t h m . Henryk Świątkowski — OLD ŁOWICZ EMBROIDERY One of the oldest fields of decorative f o l k a r t i n t h e Ł o w i c z r e g i o n is e m b r o i d e r y . T h e c o m p o s i t i o n of the design, decorative m o t i f s a n d colour scheme has n o e q u a l a n y w h e r e i n P o l a n d . I n a d e t a i l e d a n a ­ l y s i s of Ł o w i c z e m b r o i d e r y , H . Ś w i ą t k o w s k i d e s c r i b e s the technique of the o l d stitches: back stitch a n d c h a i n s t i t c h t h e d e c o r a t i v e m o t i f s ( f i g . 2) a n d t h e colour scheme. E m b r o i d e r y w a s f i r s t u s e d as a d e c o r a t i o n t o costumes i n the m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y . I n l a t e r years i t developed greatly, its f o r m s becoming ever more complex. A t the end of the last century, the o l d Ł o w i c z e m b r o i d e r y began to die out. T h e range of colours a n d technique u n d e r w e n t a change. T h e n e w f a s h i o n b r o u g h t i n cross s t i t c h e m b r o i d e r y , and, i n consequence, a change i n t h e ornamental motifs. D u r i n g the i n t e r - w a r period, a n u m b e r of lovers of f o l k a r t t r i e d t o p e r s u a d e t h e Ł o w i c z e m b r o i d e r e r s to r e t u r n to the t r a d i t i o n a l Ł o w i c z pattenrns. A f t e r the last w a r this campaign was taken up by the C P L i A (Union of F o l k a n d A r t i s t i c I n d u s t r y Cooper­ a t i v e s ) . B u t t h e s y s t e m o f mass p r o d u c t i o n d i d n o t h a v e a good effect on the results, w h i c h d i d not s u c c e e d i n r e v i v i n g t h e b e a u t i f u l t r a d i t i o n s of o l d Łowicz embroidery. Olga BY Mulkiewicz - EXHIBITION THE INHABITANTS OF OF FOLK ART GORLICE P o i n t i n g to t h e fact thas i n s u f f i c i e n t research is conducted on the c u l t u r e of t h e people of Gorlice, situated at the foot of the m o u n t a i n s i n R z e s z ó w Voivodship, the author stresses the importance of t h e e x h i b i t i o n w h i c h g i v e s a p i c t u r e o f t h e f o l k a r t achievements of t h a t area. T h e e x h i b i t s o f o l d historic relics a n d c o n t e m p o r a r y w o r k showed the v i t a l i t y of this a r t a n d its t r a d i t i o n a l forms. T h e e x h i b i t i o n shows a w i d e range of f u r n i t u r e m a d e b y f o l k a r t i s t s , as w e l l as i n t e r i o r d e c o r a t i o n s , c a r v e d objects w i t h b u r n t o r engraved o r n a m e n t a t i o n , basket w o r k — w h i c h is o f a p a r t i c u l a r l y h i g h s t a n d a r d i n this area — not to m e n t i o n pottery, sculptures, f o l k c o s t u m e s , l a c e a n d r i t u a l o b j e c t s of a r t i s t i c e x e c u t i o n . The exhibits also included paintings on paper serving to decorate w a l l s and representing a field of contemporary f o l k a r t w h i c h has b e e n c o n s i d e r a b l y developed recently. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane P.P. WYDAWNICTWA PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 zł, r o c z n a — 96 z ł . POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , 80 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t a s z a t a i l u s t r a ­ c y j n a w t e c h n i c e r o t o g r a w i u r o w e j . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 sl. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , k i l k a n a ś c i e C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 20 z ł , r o c z n a — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e s ą w t e r m i n i e d o d n i a 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „Ruchu". M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40'/o d r o ż s z a o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e na o k r e s y półroczne i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, W i l c z a 48, k o n t o 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w W a r s z a w i e , u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ A k t u a l n e n u m e r y czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich. są do nabycia Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy ul. Wiejskiej 14 w W a r s z a w i e . Z a m ó w i e n i a s p o z a W a r s z a w y n a l e ż y k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", War­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne, z . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 200 g. B I . N a k ł a d D r u k u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1960 r. 279. 1080 Pap. llustr. egz. C-84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df0f782ebad03f66824269fa8ad86ee8.pdf 6c23746aecf8e83f4a8c3a2da9237a6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:570 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XII �i �INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XII WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1968 - KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor), Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszew­ ska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska Sekretarz redakcji: Krystyna M a ł k o w s k a Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Marian Ł u k a n i e c Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1968. N a k l a d 500 + 130 egz. O b j . a r k . w y d . 43,80, a r k . d r u k . 36,50 + 1 w k l . , a r k . f o r m . A i 49,20. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16). O d d a n o do s k ł a d a n i a 12 I 1968. P o d p i s a n o do d r u k u 2 V I I 1968. Druk u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1968 r. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . N r z a m . 522/68. H-16. C e n a z ł 105.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych . . . Streszczenie w języku angielskim 15 27 S T U D I A I MATERIAŁY Zbigniew B i a ł y — Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Małopolsce południowej w X I X i X X w Krystyna Ł a p i ń s k a —• „Czas wolny" w świadomości społecznej miesz­ kańców wsi Andrzej К w i 1 e с к i — Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce . Elżbieta D ą m b s k a — O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w za­ bytkowym budownictwie polskim Mieczysław G ł a d y s z — Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii (Na marginesie Symposium o cesko-polských vztazích v etnografii) . . . Mieczysław G ł a d y s z — Włodzimierz Poźniak jako folklorysta . . . . Jan S e t k o w i c z — Rafy orawskie Maria P a r a d o w s k a — Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego zna­ czenie dla historii etnografii polskiej Antoni K u c z y ń s k i — Pierwsza polska relacja o ludach Syberii . . . Adam С h ę t n i к — Tkactwo na Kurpiach [Z teki pośmiertnej Adama Chętnika] 29 67 86 120 137 145 153 162 173 188 Cząść II ARTYKUŁY Danuta M a r k o w s k a , Jacek O l ę d z k i , Zofia S o k o l e w i c z — Nie­ które zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongol­ skich Streszczenie w języku angielskim S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Wspólnota wiejska w Wietnamie P o ł u d n i o w y m . В. B. G o s w a m i — Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach Mira P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu . 199 251 253 285 304 �6 SPIS TREŚCI Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Pierwotni mieszkańcy Polinezji (Nie­ które aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami' Oceanii z Ameryką) 3 22 S T U D I A I MATERIAŁY Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Tadeusz Milewski (1906—1966) . . . Tadeusz M i l e w s k i — Wyprawy kupców azteckich na przełomie V i V I w. [Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria F r a n ­ kowska] Lech K r z y ż a n i a k — Tenochtitlan w świetle niektórych dokumentów z epoki podboju Christo G a n d e w — O współczesnej metodologii marksistowsko-leninow­ skiej i problemach etnografii bułgarskiej Tatiana К o 1 e w a — Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności B u ł g a r ó w rodopskich Witold A r m o n — Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945—1965 Zbigniew J a s i e w i c z — Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rze­ miośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X w Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Pasterstwo i gospodarka mleczna u za­ chodnich T u w i ń c ó w (Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa) 359 3 6 2 396 414 431 452 491 518 KRONIKA Sytuacja etnografii w Polsce — Kazimierz Dobrowolski O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etnografii rolnictwa — Maria Biernacka Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu — Andrzej Woźniak 525 529 533 RECENZJE Zarys dziejów religii, praca zbiorowa pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964, ss. 706 — Aleksander Posern-Zieliński Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Zdzisław Małek fo­ tografie, Wydawnictwo „Polonia", Warszawa 1966, ss. 166 w tym 135 r y ­ cin — Jacek Olędzki Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu (Oddział M u ­ zeum Śląskiego) t. 1, Wrocław 1963, ss. 180, ilustr. — Zbigniew Jasiewicz Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, 1964— —1966 (od 1966 r. pt. Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w S a ­ noku), Sanok — Anna Pytlińska Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich — Maria Gładyszowa Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c ­ kém a anglickém — Ludwik Kunz W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej. Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, ss. 174, il. 52, mapa 1 — Antoni Kuczyński Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in 537 541 546 551 555 559 562 �SPIS TREŚCI der Oberlausitz, Bautzen 1964, ss. 184, nlb. 4 (Schriftenreihe des Instituts für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) —' Zofia Szromba-Rysowa Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a (Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie), Paris 1963, ss. 134 — Eligia Gąssowska . . . . Zoe A. Marsh, G. W. Kingsnorth, A n Introduction to the History of East Africa, 3 wyd., Cambridge 1961, University Press, ss. 272, map 17 — Leszek Dzięgiel Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Viet­ nam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, ss. 98 — Anna Rudzińska . . 7 566 568 575 580 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — Феноменологическая концепция истории и культуры. Применение в польских этнографических исследованиях Резюме на английском языке 15 27 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Збигнев Бялы — Экономическая и культурная роль ярмарок и торгов в южной Малой Польше в X I X и X X вв 29 Крыстына Л а п и н ь с к а — „Свободное время" в социальном сознании жителей деревни 67 Анджей К в и л е ц к и — Актуальный этнический вопрос Лемков в Польше 86 Эльжбета Д о м б с к а — О развитии конструкции деревянных лестниц в польском строительстве древнем Мечислав Г л а д ы ш — Из польско-чешских контактов в области этнографии (Попо­ воду Symposium о česko-polských vztazích v etnografii) 120 137 Мечислав Г л а д ы ш — Владимир Познхк какфолклорист 145 Ян С е т к о в и ч — Оравские рафы 153 Мария П а р а д о в с к а — Рукопись Владислава Яблоновского и её значение для истории польской этнографии 162 Антони К у ч и н ь с к и — Первое польское донесение о народах Сибири Адам Хентник — Ткачество в Курпёвском районе. [Изпосмертной папки Адама Хентника] 173 188 Часть II СТАТЬИ Данута Марковска, Яцек О л е н д з к и , Зофия С о к о л е в и ч — Некоторые изменения в традиционном культурном инвентаре монгольских пастухов Резюме на английском языке 199 251 Славой Шинкевич — Сельская община в Южном Вьетнаме 253 Б. Б.Г о с в а м и — Развитие антропологических исследований и ихцентры в Индии . . 285 �SPIS TREŚCI 9 Мира П о с е р н - З е л и н ь с к а — Роль социально-экономических факторов в образовании синкретических религий напримере пейотизма 304 Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Первобытные жители Полинезии. Некоторые аспек­ ты исследований по этногенетическим связям Океании с Америкой 322 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Анна К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а — Тадеуш Милевски (1906—1966) 359 Тадеуш Милевски — Экспедиции ацтекских купцов на переломе V и VIвв. (Пере­ вод первоисточника. Комментарием снабдила Мария Франковска) 362 Лех К ж и ж а н я к — Тенохтитлан в свете некоторых документов эпохи порабощения 396 Христо Г а н д е в — О современной марксистско-ленинской методологии и проблемах болгарской этнографии 414 Татьяна К олева — Семья и семейные отношения у Родопских болгар 431 Витольд А р м о н — Изучение литовской народной культуры за 1945—1965 гг Збигнев Ясевич — Образующие факторы и направления преобразований ремесла Уз­ бекистана во I I половине X I X и X Xвв 452 Amia К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а — Пастушество и молочное хозяйство у западных тувин­ цев. (Заметки наполях последних трудов Л.П. Потапова) 491 518 ХРОНИКА Ситуация этнографии в Польше — Казимеж Добровольски 525 За расширение международного европейского сотрудничества в области этнографии сельского хозяйства — Мария Бернаика 529 Общественный музей сельского хозяйства им. Кжиштофа Клюка в Цехановце — Анджей Возняк 533 РЕЦЕНЗИИ Очерк истории религии, коллективная работа под ред. Зыгмунта Понятовского, Вар­ шава 1964, 706 стр. — Александр Посерн-Зелиньски Вацлав Корабевич, Искусство Африки в польских коллекциях, Здзислав Малек фото­ графии, Издательство „Полония", Варшава 1966, 166 стр., вэтом 135 картин — Яцек Олендзки Этнографические тетради Этнографического музея во Вроцлаве (Отдел Шлёнского музея), том, 1, Вроцлав 1963, 180 стр. иллюстр. — Збигнев Ясевич 537 541 546 Информационный бюллетень Музея народного строительства в Саноке, 1964—1966 (с 1966 г.п.з. Материалы Музея народного строительства в Саноке), Санок — Анна Пытлиньска 551 Чехословацкие этнографические библиографии Гладыш для карпатских районов — Мария 555 Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály k ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej akademie vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, německém a anglickém — Людвик Кущ , . . 559 В. Г. Ларкин, Орочи, историко-этнографический очерк с середины X I Xв. до наших дней. Издательство „Наука", Москва 1964, 174 стр., 52 иллюстр., 1 карта — Антони Кучиньски 562 �10 SPIS TREŚCI Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, Bautzen 1964, cmp. 184, ненум. 4 (Schriftenreihe des Instituís fur sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) — Зофия Шромба-Рысова 566 Новый взгляд на труды Люсьен Леви-Бруля. Заметки на полях книги Жана Казенву: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie, Paris 1963, 134 стр. — Элигия Гонсовска 568 Zoe Á. Marsch and G . W. Kingsnorth, An Introduction to the History of East Africa. 3 изд. Cambridge 1961, University Press, 272 стр., 17 карт — Лешек Дзенгель 575 Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965, Editions scientinques, 98 стр. — Анна Рудзиньска 580 �CONTENTS Part I ARTICLES Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research . Summary in Tnglish 15 27 STUDIES AND M A T E R I A L S Zbigniew B i a ł y — Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h century Krystyna Ł a p i ń s k a — „Spáre time" in the social consciousness of countryfolk Andrzej К w i 1 e с к i — Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland Elżbieta D ą m b s k a — On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building Mieczysław G ł a d y s z — Some Polish-Czech contacts in the field of Ethno­ graphy (Sidenotes on the Symposium o česko-polských vztazích v etno­ grafii) Mieczysław G ł a d y s z — Włodzimierz Poźniak as folklorist Jan S e t k o w i c z — The „rafy" — kind of small rake to gather berries with — of Orawa Maria P a r a d o w s k a — Władysław Jablonowski's manuscript and its im­ portance for the history of Polish ethnography Antoni K u c z y ń s k i — The first Polish report about the peoples of Siberia Adam С h ę t n i к — Weaving among the inhabitants of Kurpie [From Adam Chetnik's posthumous papers] 1 29 67 86 120 137 145 153 162 173 188 Part II ARTICLES Danuta M a r k o w s k a , Jacek O l ę d z k i , Zofia S o k o l e w i c z — Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds . Summary in English S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Rural community in South Vietnam . . . . В. B. G o s w a m i — Development of antropological research work — Cen­ tres in India 199 251 253 285 �12 SPIS TREŚCI Mira P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism . . Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The aboriginal inhabitants of Poly­ nesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America 304 322 STUDIES AND M A T E R I A L S Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Tadeusz Milewski (1906—1966) . . . Tadeusz M i l e w s k i — Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth century (Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska) Lech K r z y ż a n i a k — Tenohtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest Christo G a n d e w — On modern Marxist-Leninist methodology and pro­ blems of Bulgarian ethnography Tatiana К о 1 e w a — The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians Witold A r m ó n — Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945—1965 Zbigniew J a s i e w i c z — Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X l X t h and in the XX*h century Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Shepherding and milk farming of a re­ gional group of the U S S R called the West Tuwincy (Sidenotesto the last works of L . P. Potapov) 359 362 396 414 431 452 491 518 CHRONICLE Situation of Ethnography in Poland — Kazimierz Dobrowolski The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography — Maria Biernacka The Social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec — Andrzej Wożniak 525 529 533 REVIEWS Zarys dziejów religii (Outline of the History of Religion, collective w»rk under the leadership of Zygmunt Poniatowski), Warsaw 1964, pp. 706 — Aleksander Posern-Zieliński Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich (African Art in Polish collections), photographs by Zdzisław Małek, Publishing House „Po­ lonia", Warsaw 1966, pp. 166, 135 illustrations — Jacek Olędzki . . . Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, Oddział M u ­ zeum Śląskiego (Ethnographic Fascicles of the Ethnographic Museum, Wro­ cław, Section of the Silesia Museum), Vol. I , Wrocław 1963, pp. 180, illustrations — Zbigniew Jasiewicz Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Informa­ tion Bulletin of the Museum of people's architecture), Sanok, 1964—1966, from 1966 on the title is changed to Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Materials of the Museum of people's architecture, Sanok) — Anna Pytlińska Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Karpathian regions — Maria Gladysz 537 541 546 551 555 �SPIS TREŚCI Rudolf Bednařík, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c ­ kém a anglickém — Ludwik Kunz W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s srediny X I X w. do naszich dniej. Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, pp. 174, 52 illu­ strations, 1 map. — Antoni Kuczyński Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, Bautzen 1964, pp. 184, 4 supernumeraries (Schriftenreihe des Instituís für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) — £ofia Szromba-Rysowa . . Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre, avec un exposé de sa philosophie), Paris 1963, pp. 134 — Eligia Gąssowska Zoe A. Marsh and G . W. Kingsnorth, A n Introduction to the History of East Africa, 3 edition, Cambridge 1961, University Press pp. 272, 17 maps — Leszek Dzięgiel Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Viet­ nam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, pp. 98 — Anna Rudzińska . . 13 559 562 566 568 r d 575 580 �W dniu 25 października 1967 roku zmarł w Warszawie kierownik Pracowni Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym Instytutu Sztuki PAN, docent Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego Doc. mgr MARIAN S O B I E S K I W Zmarłym polska etnomuzykologia straciła swego najwybit­ niejszego przedstawiciela Redakcja W dniu 28 lutego 1968 roku zmarł w Sztokholmie w osiemdziesiątym roku życia Prof. dr SIGURD E R I X O N nestor szwedzkiej etnografii zasłużony na polu etnografii Europy pionier ruchu dążącego do scalenia tej dyscypliny Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/284342f1d508cb1b5104403229d22f81.pdf 1c721f89c0020c08723f3bc4598d0483 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:623 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:571 Title A name given to the resource Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.15-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść I A R ANNA T Y K U Ł Y ZADROZYNSKA-BARĄCZ FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII I K U L T U R Y . ZASTOSOWANIE W POLSKICH B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Fenomenologia wniosła do filozofii X I X w. wiele nowatorskich myśli, stanowiła zwartą koncepcję w teorii poznania, ponadto postulo­ wała specyficzne podejście do zjawisk, przez co nie utraciła swego znaczenia do dziś w badaniach nad rzeczywistością mających na celu odnalezienie prawdy w jej najszerszym sensie. Prowadzone współcześnie badania, rozważania i weryfikacje w na­ ukach humanistycznych dysponują zespołem postaw teoretycznych i me­ tod, nie zawsze jasnym z punktu widzenia swej genezy, co w kon­ sekwencji prowadzi do automatycznego ich stosowania. Celem tego artykułu nie będzie krytyka współczesnej metodologii i współczesnych teorii w naukach humanistycznych. Ma on tylko przyczynić się do lepszego ich zrozumienia. Ma wyjaśnić poprzez założenia jednego z kie­ runków filozoficznych dzisiejsze spojrzenie na k u l t u r ę . Być może właśnie fenomenologia posiada dla zrozumienia współczesnych teorii i metod badawczych większe znaczenie, niż do tej pory jej przypisywano. Być może jest najwłaściwszym kluczem do ich zrozumienia. Być może droga do strukturalnej analizy wytworów kultury Levi-Straussa zaczyna się w fenomenologicznej koncepcji świata, historii i kultury. Celem tego artykułu nie jest również omawianie zasad fenomenologii w całej ich różnorodności i powiązaniach. Dla nas najważniejszą rzeczą jest ta część koncepcji, która wiąże się w sposób oczywisty z przedmio­ tem naszych badań, więc z k u l t u r ą i historią. Niemniej nie można uniknąć powtórzenia pokrótce podstawowych elementów charaktery­ zujących tę filozofię. Wielokrotnie zwracano uwagę, że fenomenologia jako termin w filo­ zofii, któremu nadawano różne znaczenia, był często używany przez wielu myślicieli . Formę zwartej koncepcji nadał jej jednak dopiero 1 1 Termin ten spotykamy również u Kanta, Hegla, Hamiltona. Hartmanna. Podkreślają to podręczniki historii filozofii oraz słowniki filozoficzne. Patrz np. �16 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ Edmund Husserl, rozbudowując stopniowo zasady fenomenologicznego punktu widzenia rzeczywistości w dziedzinie teorii poznania, która zawierała sugestie dotyczące zjawisk czasowych w działalności człowieka, a więc historii i kultury. Jako kierunek będący przede wszystkim reakcją na minimalizm filo­ zofii drugiej połowy X I X w., zawierała fenomenologia po pierwsze k r y ­ tykę dotychczasowych postaw i koncepcji, a ponadto dawała pozytywną propozycję nowej nauki. Ta nowa nauka, w historii filozofii znamy wiele takich prób, która miała powstać jako zaprzeczenie psychologizmu, empiryzmu, naturalizmu etc, powinna wypływać z prawd oczywistych, wnioskowanie indukcyjne nie powinno być podstawą do tworzenia kon­ strukcji myślowych. Fenomenologia więc ma na celu stworzenie pod­ staw tej niezawodnej nauce. By nadać jasne kontury swej koncepcji określa Husserl kategorię pojęć, uściśla je i w ich ramach rozważa naj­ istotniejsze problemy. Krótko więc omówimy tę kategorię pojęć nie zatrzymując się dłużej nad ich wyjaśnianiem. Przedmiotem badań feno­ menologii jest ś w i a t zawierający „cały horyzont możliwych b a d a ń " . Elementy tego świata są przez nas odbierane za pomocą n a t u r a l ­ nego doświadczenia, które jest postrzeganiem ze­ w n ę t r z n y m , gdy chodzi o elementy fizyczne tego świata, natomiast w wypadku źródłowego doświadczania „nas samych i naszych stanów świadomości" — p o s t r z e g a n i e m w e w n ę t r z n y m . Świat sta­ nowi przedmiot badań zarówno dla nauk przyrodniczych, jak humani­ stycznych, a więc, jak je nazywa Husserl, nauk doświadczalnych. Nauki doświadczalne są naukami o f a k t a c h . Fakt podlega poznaniu w swej realności, w określonym punkcie czasowym i określonym trwaniu. Lecz ta właśnie realność faktu i jego i s t o t a pozwalają sądzić, że przedmiot ten mógłby znajdować się w innym czasie i innym miejscu, posiadać inną postać, podczas gdy faktycznie jest przecież niezmienny. Więc „indywidualny byt każdego rodzaju jest — mówiąc całkiem ogólnie — przypadkowy" . Istnieją określone prawa przyrody pozwalające wnio­ skować i tłumaczyć fakty, lecz są to tylko prawidłowości, które w za­ sadzie dotyczą i s t o t y przedmiotów, a nie ich form zewnętrznych czy szczegółów ich funkcjonowania. „[...] do sensu wszystkiego, co przy­ padkowe, należy to, iż właśnie posiada ono istotę, a t y m samym pewne 2 3 4 W. T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t. 3, Warszawa 1968, czy Vocabulaire technique et critique de la philosophie, w oprac. A. L a l a n d e , t. 3: Nouveau supplément, Paris 1932. Każdy jednak z tych filozofów u ż y w a terminu „fenomeno­ logia" czy „fenomen" w innym znaczeniu, niż przyjął to Husserl. E . H u s s e r l , Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, War­ szawa 1967, s. 15. Tamże, s. 17. Tamże, s. 18. 2 3 i �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 17 dające się w swej czystości ująć ejdos, to zaś podpada pod dotyczące istot prawdy różnego stopnia ogólności" . Stąd następne stwierdzenie, że jeśli odkrywamy istotę jednego faktu, to tę samą istotę posiadać może inny fakt: stopniowo odkrywamy cechy, które pozwolą nam wydzielić spośród postrzeganych faktów ich dziedziny czy kategorie, zależne od stopnia uchwycenia istoty faktów zawartych w t y m zbiorze. Kategorię najwyższą stanowi ejdos — istota. I tą właśnie istotą zajmuje się feno­ menologia „nie jako nauka o faktach, lecz jako nauka o istocie (jako „ejdetyczna" nauka); jako nauka, która chce ustalać wyłącznie „poznania dotyczące istoty", a bynajmniej nie „fakty" . W t y m celu fenomenologia dysponuje redukcją ejdetyczna, a więc „myśleniem wyrażającym się w sądach od faktycznej (empirycznej) ogólności do ogólności charakte­ rystycznej dla istot" . W związku z t y m rozgraniczeniem mamy nauki związane z istotą i nauki o faktach. Pierwsze z nich, jak czysta logika, czysta matematyka, czysta teoria czasu, teoria przestrzeni, kinematyka i t d . , charakteryzują się tym, że doświadczenie w tych naukach nie pełni roli uzasadnienia, w przeciwieństwie do nauk o faktach, gdzie doświadczenie staje się aktem uzasadniającym . Z tego wynika wniosek, że „sens ejdetycznej nauki zasadniczo wyklucza jakiekolwiek włączanie wyników poznawczych nauk empirycznych, podczas gdy przeciwnie, „nie istnieje żadna tego rodzaju nauka, która jako nauka w pełni rozwinięta mogłaby być wolna od ejdetycznych poznań i t y m samym niezależna od nauk ejdetycznych" . Podstawowym pojęciem — przedmiotem badań fenomenologii — jest świat. Pojęcie to posiada między innymi i aspekt czasowy, posiada poza teraźniejszością „dwustronnie nieograniczony horyzont czasowy, swą znaną i nieznaną, bezpośrednio żywą i nieżywą przeszłość i przyszłość" . Poprzez doświadczenie postrzegamy związki otaczającej nas rzeczywi­ stości i w stosunku właśnie do tego świata odnoszą się nasze akty świa­ domości. A k t y te są więc świadomością czegoś, są aktami i n t e n c j o ­ n a l n y m i . „W samej istocie przeżycia t k w i nie tylko to, że jest ona świadomością, ale też, czego jest świadomością i w jakim — określonym albo nieokreślonym —• sensie jest nią" . Postrzeganie intencjonalne najczęściej jest ponadto postrzeganiem wartościującym, zawiera więc 5 6 7 8 9 10 11 12 5 6 7 8 9 10 11 12 Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, s. 19. s. 7—8. s. 8. s. 33. s. 34. s. 36. s. 88. s. 112. 2 — Etnografia Polska, t. X I I /•„ \ ', £g , * ., • �A N N A ZADROŻYNSKA-BARĄCZ 18 określoną postawę wobec rzeczy. Przeżycie, jakim jest postrzeganie, może być i m m a n e n t n e lub t r a n s c e n d e n t n e . W pierwszym wypadku przedmiot intencjonalny należy do tego samego strumienia przeżyć, co akt postrzegania, jest skierowany do tego samego Ja. W dru­ gim wypadku akt postrzegania odnosi się do innego Ja lub do rzeczy czy realności w ogóle . I o ile postrzeganie rzeczy czy realności w ogóle nie wymaga szczególnego wyjaśnienia, o tyle postrzeganie immanentne jest uchwytne wyłącznie poprzez mnogość spostrzeżeń w określony spo­ sób uporządkowanych, ale nigdy nie zakończonych. Mnogość ta jednak tworzy pewną jedność „zgodnie prezentującej świadomości" , o cha­ rakterze przestrzennym. Właśnie z postrzeganiem wiąże się jeden z pod­ stawowych błędów w rozumieniu fenomenologii: należy uświadomić sobie różnicę pomiędzy aktem intencjonalnym, jakim jest postrzeganie, a obrazowo lub znakowo symbolicznymi przedstawieniami tego spo­ strzeżenia. Wnioskiem i następnym odróżnieniem powinno być rozdziele­ nie pomiędzy treścią a przedmiotem aktu. Treść stanowi sens postrzega­ nego przedmiotu. Ostatnie stwierdzenie nasuwa powiązania z filozofią Brentany, od którego myśli wyszedł przecież Husserl. Do omówienia pozostaje jeszcze część dla nas najważniejsza: fenome­ nologiczna koncepcja historii i kultury. Może wydawać się nieporozumieniem, że fenomenologia, która dekla­ rowała się jako antypsychologizm w równej mierze jak i antyhistoryzm, proponuje jakieś rozwiązanie historii. Jest to tylko paradoks. Chodzi o nadanie historii nieco innego znaczenia. Wspomniałam o husserlowskiej koncepcji rozumienia treści postrzeganego przedmiotu jako jego sensu. Otóż historia w takim ujęciu staje się po prostu procesem kształtowania się tego sensu, jego genezą. 13 14 „Geneza jest prawdą — pisze Husserl — rozważaną i interpretowaną na zupełnie innym gruncie niż geneza empiryczna, która traktowała świadomość jako wynik [...], geneza transcendentalna mogła [...] proponować siebie jako zada­ nie ukazania stopniowego ustanawiania samego siebie, odnalezienia refleksji o swych warunkach zewnętrznych. Każda warstwa przed tą refleksją, warstwa będąca jedynie syntezą bierną, stanowi dla analizy transcendentalnej jedynie drugi plan, jakiś horyzont refleksji historycznej" . 15 Myśl tę rozwija Husserl w wielu pracach, poświęcając jej dużo miejsca w Kryzysie nauk europejskich i Początkach geometrii . Do16 13 Tamże, s. 118. Tamże, s. 135. L . K e l k e l , R. S c h e r e r , Husserl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie, Paris 1964, s. 67—81 (rozdz. pt. La phénoménologie husserlienne et l'histoire). E . H u s s e r l , Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die trans14 m 1 6 �19 FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y świadczenie początkowe jest w istocie swojej fenomenem czasowym, tworzącym w efekcie formy idealne będące jego odzwierciedleniem, sta­ nowiące jego osądy, formy posiadające walor wszechczasowy, w których oczywistość jest reaktywowana przez ś w i a d o m o ś ć . W takim ujęciu historię ujmujemy jako nieprzerwaną tradycję i jej przekazywanie, stopniowe kształtowanie się sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne następstwo faktów. Poznanie historii to odkrycie jej istoty, którą jest „jądro pierwotnego znaczenia" oraz kształtowanie i osadzenie się tego znaczenia. Geneza — to po prostu akt, za pomocą którego wydarzenie może wejść do historii i stać się punktem wyjścia jakiejś tradycji. To właśnie tradycja, transhistoryczność wydarzeń, prowadzi do rozumienia historii. W ramach fenomenów transhistorycznych istnieją zawsze układy idealne (język, geometria), posiadające własną, określoną strukturę aprio­ ryczną, dzięki której i poprzez którą uchwytny i zrozumiały może stać się sens fenomenu, w którym jest zawarty sens h i s t o r i i . Historia jest jednak nierozerwalnie związana z człowiekiem poprzez widoczne, uchwytne i postrzegalne jej efekty, które zwiemy kulturą. Jednocześnie kultura stanowi cechę wyróżniającą człowieka spośród świata przyrody. Człowiek o tyle należy do historii — pisze E. Fink — 0 ile jest twórcą kultury. W ten sposób fenomen, jakim jest kultura, stanowi zbiór faktów, poprzez który można starać się o uchwycenie 1 wyjaśnienie historii. Istnienie zespołu, k t ó r y m jest kultura współ­ czesna, zawiera w sobie konieczność istnienia jakiegoś zespołu kultury w przeszłości, nieograniczonego w swej wszechstronności, lecz ograniczo­ nego strukturalnie, implikuje kontynuację przeszłości, stając się w każ­ dym momencie czasem teraźniejszym kultury przeszłości. Struktura tego zespołu jest właśnie t y m elementem, jaki jesteśmy w stanie badać i po­ znać począwszy od teraźniejszości, w której odnajdujemy formę już ukształtowaną, najwyższą, stanowiącą rozbudowany zespół elementów składowych . Praktycznie więc chodzi o to, by w każdym zespole kultury, każdej cywilizacji odnaleźć formułę jakiegoś możliwie jedynego spo­ sobu zachowania się wobec innych ludzi, wobec czasu, śmierci, jakiegoś 17 1 8 19 2 0 21 zendentale Philosophie, cz. I , I I , Gettingen 1936; t e n ż e , L'origine de la geometrie, Paris 1951. K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit., s. 75. M . M e r l e a u - P o n t y , Phénoménologie de la perception, Paris 1945. K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit., s. 79. E . F i n k , Monde et histoire, [w:] Husserl et la Pensée Moderne. Phaenomenologica. Collection publiée sous la patronage des Centres d'Archives-Husserl, t. 2, L a Haye 1959, s. 162. H u s s e r l , L'origine de la géométrie, s. 201—203, oraz streszczenie [w:] K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit. (L'histoire comme genèse du sens). 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �ANNA 20 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ możliwie jedynego sposobu kształtowania świata. Wszystkie wyjątki, przypadki w postępowaniu ludzi i w faktach tracą znaczenie, wzajemnie się anulują, wyłania się jedynie sprecyzowany kontur, struktura w y ­ darzeń. Historia więc odsłania nam s t r u k t u r ę bytu . Na gruncie polskim propagowaniem myśli fenomenologicznej zajął się prof. Kazimierz Twardowski. Nie była to ściśle koncepcja Husserla, Twardowski był uczniem Brentany i samodzielnie doszedł do pewnych ustaleń. Rozważania jego dotyczą szerokiego wachlarza zagadnień i cho­ ciaż w szczegółach różnią się od myśli Husserla, w całości koncepcja jego jest zgodna z zasadami fenomenologii. Należy teraz prześledzić możliwości i drogę, którą miała przejść fenomenologiczna koncepcja kultury, by zostać przyjęta do praktycznych badań tego właśnie feno­ menu. W logice polskiej propagował ją, jak wspomniałam, K . Twardow­ ski , w dziedzinie estetyki rozwija ją R. Ingarden , w językoznawstwie wykorzystał może nie w pełni rówieśnik Twardowskiego, Jan Baudouin de Courtenay , do badań i analizy etnograficznej jako jedyna w Polsce przyjęła ją Cezaria Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa. Naszym więc zadaniem będzie spojrzenie na sylwetkę C. Jędrzejewiczowej od strony możliwości w p ł y w u wspomnianych uczonych oraz w y ­ jaśnienie, na czym polega fenomenologia w konkretnych badaniach nad kulturą, tak jak je widziała C. Jędrzejewiczowa. Szczególną rolę, jaką dla polskiej filozofii odegrał K . Twardowski, podkreślano już niejednokrotnie. Twardowski tworzy we Lwowie krąg, szkołę filozoficzną. Sposób analizy pojęć i zjawisk propagowany przez niego przede wszystkim na wykładach (wykładał bez przerwy w latach 1895—1935) zdobywa sobie zrozumienie i popularność. Ze szkoły tej wychodzą tacy uczeni, jak W. Tatarkiewicz, K . Ajdukiewicz, T. Kotar­ biński czy T. Czeżowski. Możemy sądzić, że zasady analizy Twardow­ skiego znane były również Cezarii Jędrzejewiczowej dzięki jej licznym kontaktom z przedstawicielami umysłowej elity Polski. Możemy tez przyjąć, że wyznaczając główne rysy koncepcji Twardowskiego zwią22 23 24 25 2 2 M e r l e a u - P o n t y , op. cit. T. K o t a r b i ń s k i , Styl pracy Kazimierza Twardowskiego, [w:] Odczyty wygłoszone w czasie Akademii urządzonej przez Polskie Towarzystwo Filozoficzne w Warszawie 11 lutego 1959 w dwudziestolecie śmierci Kazimierza Twardowskiego (odbitka z „Ruchu Filozoficznego", t. 19:1959 z. 1—2, s. 1—4); T. C z e ż o w s k i , Wkład Kazimierza Twardowskiego do teorii nauki, tamże, s. 4—9; K . T w a r ­ d o w s k i , Wybrane pisma filozoficzne, Warszawa 1965. R. I n g a r d e n , Przeżycie, dzieło, wartość, K r a k ó w 1966. J . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Szkice językoznawcze, t. 1, Warszawa 1904; t e n ż e , Próba uzasadnienia samoistności zjawisk psychicznych na podstawie faktów językowych, odbitka z „Rozpraw Wydziału Filologicznego Akademii Umie­ jętności w Krakowie", t. 9:1904. 2 3 2 4 2 5 �• FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 21 zanej z postawą najpierw Brentany, później zgodnej z myślą Husserla, a dotyczącej kultury, zbliżamy się do zrozumienia stanowiska C. Jędrzejewiczowej. Twardowski idzie po l i n i i podkreślenia przede wszystkim rozróżnie­ nia w procesie badawczym treści aktów intelektualnych od ich przed­ miotu, wyobrażeń od pojęć, czynności od wytworów. Zasady te odnoszą się również do badań nad kulturą. Zadaniem nauk humanistycznych jest badanie trwałych wytworów psychofizycznych dostępnych nam jako wytwory kultury. Określenie: psychofizyczne, zawiera w sobie element dotyczący zarówno twórcy, jak i przedmiotu. Wytwory kultury są psychofizyczne: primo jako w y n i k i czynności psychicznych i fizycznych ich twórcy, a secundo, gdyż na każdy w y t w ó r składa się jego zewnętrzna postać i utrwalona w niej jako znaczenie, sens wytworu, treść psy­ chiczna, Opis i badanie humanistyczne muszą uwzględniać obydwa aspekty, poprzez postać fizyczną dotrzeć do treści wytworu, to znaczy do jego sensu, znaczenia, co prowadzi drogą zrozumienia wytworu jako takiego. W tego typu badaniach ważną rolę spełniają analizy języko­ znawcze . Zasady filozofii, a głównie analizy Twardowskiego, są doskonałym uzupełnieniem dla specyficznego patrzenia na rzeczywistość, który z pewnością przejęła C. Jędrzejewiczowa od ojca, językoznawcy Jana Baudouin de Courtenay. W badaniach swych zajmował się stosunkiem języka do myśli i sposobem odzwierciedlenia się tej zależności w struk­ turze języka. Dlatego może postuluje przede wszystkim badania nad językami żywymi i dostępnymi obserwacji . Język stanowi pewną strukturę idealną; to co jesteśmy w stanie uchwycić, zbadać i zrozu­ mieć, stanowić „zwykle tylko cząstki idealnych całości, gdy psyhicznie istnieją ideały [...] całości. Psychiczna zaś forma istnienia, zwana językiem, przechowuje się poza światem zachowania energii" . Fragmenty te może nie dają dokładnego i całkowitego obrazu koncepcji wspomnianych uczonych, niemniej ilustrują pewne ich myśli, które odnajdujemy w badaniach nad k u l t u r ą w takim ujęciu, jakie reprezen­ tuje Cezaria Jędrzejewiczowa. Filozofia Twardowskiego i badania języ­ koznawcze Jana Baudouin de Courtenay wiążą się z husserlowską po­ stawą wobec zjawisk. Obejmują analizę aktów intencjonalnych realizo­ wanych w trakcie historii jako wytwory kulturowe, szukają kształto­ wania się ich znaczenia, sensu, poprzez idealną strukturę języka. A więc przechodząc do rozpatrywania poglądów na kulturę Cezarii 2S 21 28 2 6 2 7 2 8 Pisze o tym C z e ż o w s k i , op. cit. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Szkice językoznawcze, s. 7. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Próba uzasadnienia..., s. 7. �ANNA 22 ZADROZYNSKA-BARĄCZ Jędrzejewiczowej za punkt wyjścia przyjmujemy propozycje Kazimierza Twardowskiego i Jana Baudouin de Courtenay jako bezpośrednich po­ przedników jej myśli. Szczegółowa analiza prac C. Jędrzejewiczowej wykazałaby z pewnością wiele innych wpływów i powiązań myślo­ w y c h ; w t y m artykule chodzi wyłącznie o pokazanie, na czym polega praktyczne zastosowanie spojrzenia z pozycji fenomenologii w badaniach nad k u l t u r ą ludową, a co za t y m idzie, wykazania, na czym ono polega w pracach C. Jędrzejewiczowej. W t y m celu należy zastanowić się nad przedmiotem badań etnologii tak, jak rozumie go autorka, rozpatrzyć metody, które proponuje do badań nad t y m przedmiotem, by stał się jasny i uchwytny, oraz do jakiego celu powinno doprowadzić badanie tego przedmiotu. Odpowiedzi na te pytania odnajdujemy w pracach C. Jędrzejewi­ czowej. „Przedmiotem badań danej nauki są przedmioty lub ich kom­ pleksy, stanowiące obiektywnie materiał naukowy wielu dziedzin, który dopiero poprzez zastosowanie określonych zasad klasyfikacyjnych wła­ ściwych danej nauce oraz poprzez nawiązanie do nich problemów jej swoistych staje się przedmiotem badań tej n a u k i " . Natomiast ma­ teriał naukowy etnologii stanowią te „wykładniki twórczego stosunku społeczeństw ludzkich do życia, które nazywamy wytworami kultury" . Czas, teren i środowisko — wyznaczające cechy tych wytworów — są materiałem naukowym jednocześnie dla wielu gałęzi nauki. By sprecy­ zować użyty termin — przedmiot naukowy etnologii — należy wybrać adekwatne kryterium klasyfikujące materiał. Podstawowym kryterium wyboru dla C. Jędrzejewiczowej jest tradycja. Więc przedmiotem nauko­ w y m etnologii są te wytwory kultury, które rozpowszechniają się i po­ zostają w społeczeństwie drogą t r a d y c j i . 29 30 31 32 „Materiał naukowy etnologii odnajdujemy wśród zespołów ludzkich, żyjących w chwili, gdy dany w y t w ó r dostaje się na pole obserwacji" ' . „Każdy w y t w ó r kultury, który należy do zakresu badań etnologicznych, jest tylko ostatnim ogni­ wem poprzedzającego go szeregu form, przekazywanych przez tradycję, ostatnim w y k ł a d n i k i e m tej tradycji. Nie są nam znane formy go poprzedzające, jak r ó w ­ nież i jego pochodzenie na danym terytorium i w danym s p o ł e c z e ń s t w i e " . M 34 2 9 Można zauważyć też w p ł y w y socjologicznej szkoły Durkheima czy wo-historycznej Poniatowskiego, Czekanowskiego oraz wiele innych. *^°C. B a u d o u i n de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzeje w a, Materiał naukowy i przedmiot etnologii, odbitka z „Ludu", seria 1923—1924, s. 2—3. Tamże, s. 3 (cytat za S. P o n i a t o w s k i m , Zadania i przedmiot W a r s z a w a — L w ó w 1922, s. 10). Tamże, s. 3. Tamże, s. 4. Tamże, s. 8. 3 1 3 2 3 3 34 kulturowiczoI I , t. 2: etnologii, �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 23 Z przytoczonych fragmentów wynika jasno, że rozdzielenie materiału naukowego od przedmiotu naukowego jest tylko konsekwencją rozróż­ nienia zgodnego z zasadami fenomenologii, rozróżnienia między przed­ miotem i aktem postrzegania tego przedmiotu. Natomiast ostrożność, z jaką traktuje C. Jędrzejewiczowa wszystkie formy wcześniejsze w y ­ tworu zachowane w tradycji czy hipotezy jego pochodzenia, są prak­ tycznym zastosowaniem wskazań Husserla i innych fenomenologów, by uznawać za prawdę tylko to, co w faktach jest oczywiste, a oczywiste jest to, na co wskazuje nam nasza intuicja. W tradycji natomiast odnajdu­ jemy wyobrażenie faktu jako efekt postrzegania faktu rzeczywistego przetworzonego za pomocą przeżycia. W zasadzie obecnie dysponujemy tylko dwoma pracami materiało­ w y m i C. J ę d r z e j e w i c z o w e j , na których podstawie można wskazać, czym jest przedmiot etnologii widziany oczami fenomenologa. Przed­ miotem badań w wypadku św. Cecylii jest zachowana w tradycji legenda o świętej, jej dwa różne współistniejące wątki. Nie historyczne uzasadnienie legendy, lecz jej kształtowanie się, „osadzanie się pier­ wotnego sensu", jak by określił to Husserl . W wypadku drugiej pracy przedmiotem stały się obrzędy weselne, współczesna ich forma jako „zewnętrzny przejaw kształtowania się form ustrojowych współżycia ludzkości" . W obydwu wypadkach autorka traktuje wytwór kultury, jakim jest legenda o św. Cecylii czy forma obrzędu weselnego, jako w y n i k i określonych aktów intencjonalnych: istnieje jakiś fakt rzeczy­ wisty, w stosunku do którego skierowany jest akt intencjonalny, warto­ ściujący, i wreszcie mamy do czynienia z ukształtowaną i przekazaną przez tradycję formą, która jest uzewnętrznieniem zaistniałego aktu postrzegania w przeszłości. Materiał naukowy etnologii powinien być rozpatrywany metodą porównawczą opierającą się na badaniu form wytworów zróżnicowa­ nych przede wszystkim przez teren, a nie przez czas, ponieważ mamy do czynienia z ostatnim „ogniwem procesu rozpowszechniania się w y ­ tworu, lecz nie mamy historycznych poprzedników znanego nam kształtu wytworu" . W t y m właśnie t k w i specyfika materiału naukowego etno35 36 37 3 8 3 5 C . J ę d r z e j e w i c z o w a , Święta Cecylia (przyczynek do genezy apokry­ fów), L w ó w 1922, odbitka z „Ludu", seria I I , t. 1:1922; t e n ż e , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. I : Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, „Rozprawy i Materiały Wydziału I Towarzystwa Przyjaciół Nauk w W i l ­ nie", t. 2:1923 z. 3. Praca o ś w i ę t y m Jerzym, którą C . Jędrzejewiczowa uważała za pracę swego życia, nie jest niestety dostępna. Znajduje się prawdopodobnie w rękopisie u wykonawcy testamentu w Londynie. H u s s e r l , L'origine de la géométrie, s. 203. J ę d r z e j e w i c z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi..., s. 2. Tamże, s. 6. 3 6 3 7 3 8 �24 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ logii. Historia kultury może badać materiał z góry wyznaczony pod względem czasu, źródła historyczne dają podstawę do chronologicznej klasyfikacji wytworów. Etnologia bada wytwory uchwytne współcześnie na różnych terenach i wśród różnych zespołów faktów i ludzi, dlatego może je szeregować wyłącznie „według terenu lub innych uwarunko­ wań zespalających wytwory w pewne kompleksy. Metodą wypływającą z takiego ujmowania zjawisk będzie p o r ó w n a n i e " . Niemniej jednak stosowanie wyłącznie metody porównawczej i potraktowanie porównania jako jedynego celu etnologii zawęziłoby i zafałszowało rzeczywisty cel tej nauki, nie pozwoliłoby wyjaśniać dostrzeganych zjawisk. Należy więc poza porównaniem dążyć do „opisu konstrukcji technicznej i funkcyjno-ideologicznej przedmiotu" , zwracać szczególną uwagę na ter­ minologię związaną z wytworami kultury, głównie zaś na stosunki, jakie zachodzą między geografią przedmiotu a geografią n a z w y . C. Jędrzejewiczowa stosuje konsekwentnie te założenia w swoich pra­ cach. Legenda o św. Cecylii występuje w określonym środowisku, na określonym terenie. Jest badana współcześnie z uwzględnieniem etymo­ logicznych związków między rolą, jaką odgrywa postać świętej, a jej imieniem. Jednym z najważniejszych problemów staje się konstrukcja legendy, struktura jej wątków, które różnią się zasadniczo między sobą szczegółami formy, lecz forma ta oparta jest o tę samą konstrukcję. Analiza natomiast form dramatycznych obrzędów weselnych zasadza się również na porównaniu określonych form w aspekcie geograficznym. Traktując je jako tworzywo dramatyczne autorka dąży do ustalenia ich stosunku do całokształtu struktury inscenizacyjnej. Badania nad określonymi wytworami kultury ludowej, kultury — jak zwie ją C. Jędrzejewiczowa — analfabetycznej , przekazywanej drogą tradycji ustnej, mają prowadzić w swym najdalszym celu do zba­ dania morfologii kultury w ogóle . Natomiast celem najbliższym byłoby poznanie kultury i jej poszczególnych elementów jako „obiektu nauko­ wego badania, który może być badany sam w sobie, i w swej całości, i w swych poszczególnych składnikach. Zarówno kultura każdego śro­ dowiska, jak i jej najmniejszy element, najmniej pozorny dla oka niespecjalisty, mają swój własny sens i jego uzasadnienie, jako też historię 39 40 41 42 43 39 Tamże, s. 6, przyp. 1. C. J ę d r z e j e w i c z o w a , Zakład Etnologii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, Wilno 1926, s. 7. Tamże, s. 9. C. J ę d r z e j e w i c z o w a , Dwie kultury i dwie nauki, Warszawa 1936, odbitka ze „Zrębu", nr 1 (25):1937, s. 9. J ę d r z e j e w i c z o w a , Zakład Etnologii..., s. 22. 4 0 4 1 4 2 4 3 �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 25 4 4 swego stawania się i kształtowania" . Nie chodzi więc w badaniu i ana­ lizie kultury, więc i kultury ludowej również, o „ u c h w y c e n i e c z y n n i k ó w historycznych czy socjologicznych działających w gru­ pach ludzkich, które przejawiają się w wytworach kultury. Chodzi o specjalny rodzaj typologii etnograficznej, uwzględniającej stosunki zachodzące między two­ rzywem, techniką w y t w ó r c z ą , kształtem i funkcją ideologiczną przedmiotów, po­ siadające również s w ą w ł a s n ą historię, historię łańcucha przemian strukturalnych, w ł a s n e dzieje tworzenia się filiacji typów, narastanie nowych i ginięcie starych wartości. Zarówno sens morfologiczny składników kultury, jak i przemiany w ich ustosunkowaniu należy badać i w y j a ś n i a ć na podstawie poznawania przede wszystkim ich samych" . 45 Podstawowym więc pytaniem etnologii staje się zapytanie o grupę ludzką i czas, kiedy badany w y t w ó r został przekazany znanemu nam w chwili obecnej środowisku ludzkiemu. Odpowiedzią będzie „rekon­ strukcja przeszłości w teraźniejszości, rekonstrukcja form poprzedzają­ cych w czasie formę dzisiejszą wytworu oraz odtworzenie tej jednostki etniczno-socjalnej, przez którą dany w y t w ó r został przekazany do chwili obecnej" . Otrzymaliśmy więc prace będące wynikiem omówionej przed chwilą postawy teoretycznej. Święta Cecylia jest uzasadnieniem powstania wątku, w zasadzie niezgodnego z prawdą historyczną, i spopularyzowania się tego typu literackiego legendy, który nie znajduje potwierdzenia w badaniach nad przekazami z epoki, kiedy domniemana święta mogła żyć. Wątek ten przechowany został przez określone środowisko, którego Cecylia stała się patronką. Dochodzimy już do podsumowania rozważań nad legendą o św. Cecylii. Istnieją więc, jak wspominałam, dwa wątki: oficjalny, który przechowuje tradycja kościelna, gdzie święta jest rzym­ ską patrycjuszką, pochodzącą z możnego rodu Cecyliuszów Metellów i gdzie wyraźnie istnieją powiązania między imieniem świętej a rodem, z którego miała pochodzić, i płynącym stąd wątkiem jej arystokratyzmu. Druga wersja, zachowana w tradycji ustnej, przechowała się w określonym środowisku i jest zdecydowanie popularniejsza. Imię świętej i tu również staje się źródłem wątku. Ludowa etymologizacja ujęła je w powiązaniu: caecilis, e i caecus, a, um (ślepy). Stąd poprzez proste podobieństwo dźwiękowe nasunął się związek między muzykal­ nością, ślepotą i imieniem świętej. Ludowa tradycja przypisuje więc Cecylii dwie charakterystyczne cechy: ślepotę i muzykalność. Cecylia staje się patronką niewidomych i właśnie w t y m środowisku legenda o niej zostaje zachowana w wersji drugiej jako bardziej komunikatyw­ nej i charakterystycznej od poprzedniego wątku. 4 6 4 4 4 5 4 6 Tamże, s. 24. Tamże, s. 35. Jędrzejewiczowa, Materiał naukowy..., s. 8. �26 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Praca Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, jak wspominałam, jest analizą form obrzędowości weselnej na terenach P o l s k i . Autorkę interesują głównie formy, gdyż zwyczaje weselne będąc „wytworem kultury społecznej są jednocześnie [...] wynikiem dążeń artystycznych szeregu pokoleń" . Powstanie tych zewnętrznych wyrazów zarówno obrzędów, jak i innych kategorii związanych np. z formalistyką prawną, należy zawsze wiązać ze źródłami kształtowania się różnych form ustrojowych współżycia ludzkości. W miarę krystali­ zowania się tych ostatnich jako wytworów zbiorowego bytowania ludzi „zaczęły się równolegle urabiać i formy uwidaczniające działanie różno­ rodnych instytucji w sposób dla danych środowisk zrozumiały, a zara­ zem stwierdzające podporządkowanie się i m jednostek lub całych grup" . Gdy mamy do czynienia z pierwszymi organizacjami związanymi z k u l ­ tami zbiorowymi, jednocześnie widzimy, że wypowiadają się one w okre­ ślonych formach zewnętrznych, gdzie przy pomocy znaków plastycznych i języka obrzędowego stają się uchwytne tak treść tych kultów, jak i stosunek do nich ich w y z n a w c ó w . Jednym z takich obrzędów, jak twierdzi C. Jędrzejewiczowa, są obrzędy związane z zawarciem m a ł ­ żeństwa, a ich wykładnikiem dla etnologii — ludowe obrzędy weselne. Społeczeństwo pewne związki międzyludzkie akceptuje, toleruje lub potępia. Stosunek ten musiał znaleźć swoje uzewnętrznienie w określo­ nych formach, wyrażających akceptację lub potępienie. Formy mówiące 0 t y m stosunku wykazują duże zróżnicowanie terytorialne, etniczne, są związane ponadto z ustrojem gospodarczym danej grupy. Zależą również od całości kultury, w której występują, zależą od znaków plastycznych 1 zasobów językowych, jakimi dysponuje społeczeństwo. Istotą jednak ich jest to, że przede wszystkim sankcjonują pewne związki między ludźmi odmiennej płci, uznane jako związki małżeńskie. A więc formy zawarcia małżeństwa przejawiające się w formie obrzędowości weselnej są przetworzeniem pewnych faktów, są ich przeżyciem uzewnętrznio­ nym w określony przez tradycję sposób i ukształtowany przez szeregi pokoleń. Badanie ich może więc dać odpowiedź na pytanie o kształto­ wanie się form ustrojowych współżycia grup ludzkich. Kończąc uwagi na temat zastosowania metod fenomenologii w pol­ skich badaniach etnograficznych należy jeszcze raz podkreślić, że nie chodzi w nich o poszukiwania historycznej zgodności faktów rozumia­ nych jako wytwory kulturowe. C. Jędrzejewiczowa pisze: 47 48 49 50 4 7 4 8 4 9 5 0 W granicach sprzed 1939 r. J ę d r z e j e w i c z o w a , Ze studiów Tamże, s. 3. Tamże, s. 3. nad obrzędami weselnymi..., s. 2. �FENOMENOLOGICZNA 27 KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y „[...] nie chodzi mi o p r a w d ę h i s t o r y c z n ą , ukrytą w legendzie. »Prawda« jako f a k t h i s t o r y c z n y interesuje mnie tylko drugorzędnie. Natomiast na plan pierwszy wysuwa się dążenie do odnalezienia tych nasion, z których wyrósł »mit« [...], choćby one nic w s p ó l n e g o nie miały z życiem realnym. N i e p r a w d a bowiem świata realnego staje się nieraz w wyobraźni ludzkiej p r a w d ą o na­ pięciu o wiele silniejszym niż wszelkie prawdy niezbite i oczywiste, ale nie zapładniające twórczo fantazji" . 51 Prawda poszukiwana przez C. Jędrzejewiczową jest p r a w d ą o istnie­ niu legendy, konstrukcji tej legendy, jako zewnętrznej formy przeżycia określonych wydarzeń bez względu na to, jaki miały one przebieg. Jest wytworem kulturowym określonej grupy ludzkiej, która go przechowuje i przekazuje, jest reakcją tej grupy na szereg bodźców i wydarzeń zaistniałych w przeszłości. Jest wreszcie poszukiwaniem tego, co naj­ istotniejsze w danym zjawisku, próbą dotarcia do elementu powtarzają­ cego się w szeregu wytworów, jeśli zredukujemy do minimum elementy zmienne zjawisk, próbą dotarcia do struktury faktów dostępnych nam jako wytwory kultury ludowej. Analiza prac C. Jędrzejewiczowej podsuwa myśl o możliwości w y ­ korzystania fenomenologicznej postawy teoretycznej w dzisiejszych badaniach nad kulturą. Fenomenologiczne spojrzenie na wytwory k u l t u ­ rowe mogłoby stać się weryfikacją otrzymanych już wyników. Mogłoby stać się uzupełnieniem stosowanych obecnie metod badawczych. Mo­ głoby doprowadzić poprzez postulowane przez fenomenologię poszu­ kiwanie „istoty rzeczy", rozumienie historii jako kształtowania się sensu i znaczenia, wreszcie poprzez założenie strukturalnej determinacji k u l ­ tury do właściwego zrozumienia i zastosowania metod współczesnego strukturalizmu. Fenomenologia bowiem jako nauka rozwinięta przez logików może wyjaśnić nam sens poszukiwań owej formuły logicznomatematycznej Lévi-Straussa, dzięki której odwzorowanie faktu w róż­ nych układach odniesienia daje różne formalnie i treściowo postacie, a której rozszyfrowanie może odsłonić zasadniczą strukturę faktu od­ wzorowywanego. Anna Zadrożyńska-Barącz P H E N O M E N O L O G I C A L C O N C E P T I O N O F T H E HI S T O R Y A N D C U L T U R E . ITS APPLICATION IN POLISH ETHNOGRAPHICAL R E S E A R C H S ummary t h The paper deals with one of the trends of philosophy of the X I X century, which originated the modern theoretical attitudes in the humanities — with Husserl's philosophy called phenomenology. As cohérent conception concerned Jędrzejewiczową, Święta Cecylia, s. 4. �28 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ first of all with the theory of knowledge, phenomenology dealt also with under­ standing of the world and of History. Humanities which in the phenomenological classification of sciences are among sciences studying facts, are expected to study phenomena accessible to research as products of human culture. The time aspect consists in connection of products of various cultures of the past, the present and the future. The product of culture is a visualization of some facts which came into existence in the past and have been transformed by a group of men. The process of culture is therefore a process of stabilization of sense and of conferring signifi­ cation. History and culture comprised in such a way become an object of studies for various branches of the humanities, among others for ethnography. In Poland the principles of phenomenology and the phenomenological analysis were propagated by Prof. Kazimierz Twardowski. Linguistic studies from the point of view of phenomenological assumptions were led by Jan Baudouin de Courtenay. These assumptions were applied in aestethics by Roman Ingarden and in ethnography by one scientist only — Prof. Cezaria Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz, author of numerous works on the^ theory of study of the popular culture; analysis shows their almost perfect concordance with Husserl's and Twardowski's postulates. We have in hand two works of Mrs. Cezaria Jędrzejewicz — Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokrytów (Saint Cecilia. Con­ tribution to the Genezis of Apocrypha) and Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej (Studies on the wed­ ding rites of Polish countryfolk. Dramatic form of the wedding ceremonies). I n both cases the Author is not so much in search of historical truth as of the expression the products of culture become with time, legends as well as de­ termined forms of contracting marriage, the expression which is a transforma­ tion, a manifestatioin of some experience of the past. The analysis of forms is a search of coming into being of the contemporary shape, accessible nowadays, the search of "stabilization of the primary sense, of the signification". The phenomenological conception of culture and history is an introduction into the modern attitudes of the theoretical research methods applied in h u m a n i ties. Connection between Husserl's considerations, put in practice by Mrs. Cezaria Jędrzejewicz, and the research postulates of structuralism is obvious. 7 Translated by Halina Gołębiowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b6cfa81d7c2544ef3b5646693655c11.pdf ba2273aa2f476bff1c09b3e97011373d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2126 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLSKA AKADEMIA NAUK — INSTYTUT SZTUKI POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY NTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA D. iŹ.^WYkr6wiCZ, SYMBOLIKA DOMU W TRADYCJI LUDOWEJ; Z. DALEWSKJ, ZAKŁADZINY - OBRZĘD I MIT; J. BUŁAT, PRZESTRZEŃ SAKRALNA DOMU WIEJSKIEGO; R. SULIMA, MIĘDZY RAJEM A ŚMIETNIKIEM. IKONOSFERA WARZYWNYCH OGRÓDKÓW; E. WOJTKOWIAK, RAJ OD­ NALEZIONY, ROZMOWY Z BRONISŁAWEM SUROWIAKIEM XLIV NR 4 (211) �TREŚĆ Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Symbolika domu w tradycji ludowej (Cz. II) Zbigniew Dalewski Zakładziny: obrzęd i mit. 0 słowiańskich zwyczajach i w i e ­ . . . rzeniach związanych z budową domu i zakładaniem miasta 17 Wojciech Załęski Z a c h o w a n e w pamięci mieszkańców Puszczy Knyszyńskiej 25 J a k u b Bułat Przestrzeń sakralna domu wiejskiego albo okno i stół 27 Hanna Szewczyk-Wierzbicka Semiotyka stołu w przestrzeni izby weselnej R o c h Sulima Między Rajem a śmietnikiem (Ikonosfera . . . . . 3 39 warzywnych ogródków) 47 E w a Wojtkowiak Raj odnaleziony. R o z m o w y z Bronisławem Surowiakiem 57 Aleksander J a c k o w s k i Bronisław Surowiak 61 Z. B. i S. S . Glosa 62 Summary of Articles 64 N a o k ł a d c e : Fotogram Andrzeja Różyckiego z cyklu „ D r z e w o poznania" Na stronie tytułowej: Pieta, wyk. Aleksander Pichitko, Munina 1 9 1 0 - 1 9 1 5 r. Fot. J a n Świderski k. Jarosławia, ok, �EMIA NAUK # INSTYTUT SZTUKI # ROK XLIV # 1990 POLSKA SZTUKA LUDOWA К ON TEК STY POLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA S �CONTENTS Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Home Symbolism in Folk Tradition (II) Zbigniew Dalewski ZaMadziny, the Rite and the Myth. On the Slav Customs and 3 Beliefs Associated with the Construction of a House and the Establishement of a T o w n 17 Wojciech Zaleski Preserved in the Memory of the Inhabitants of the Knyszyn Forest 25 J a k u b Bułat Sacral S p a c e of a Rural House or a W i n d o w and a Table 37 Hanna Szewczyk-Wierzbicka Semiotics of a Table in the S p a c e of the Wedding Chamber 39 Roch Sulima Between Paradise and a Dust-bin (Iconosphere of Vegeta­ ble Gardens) 47 E w a Wojtkowiak Paradise Found. Interviews with Bronisław Surowiak 57 Aleksander J a c k o w s k i Bronisław Surowiak 61 Z. В., S . S Gloss 62 Summary of the Articles 64 R E D A K C J A : Zbigniew Benedyktowicz ( z - c a red.), Aleksander J a c k o w s k i (red.), E w a Korulska, A n n a Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek Midura, J a c e k Olędzki, Mieczysław Porębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, R o c h Sulima WSPÓŁPRACOWNICY R E D A K C J I . Zofia Bisiak, J a n Swiderski T Ł U M A C Z : Piotr Paszkiewicz, Magdalena Iwińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof Nalewajko Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 0 0 - 9 5 0 Warszawa, skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 , w e w n . 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55337971a8ade4255e9e3450167341fa.pdf 94eb44afb91bf1a39220f55105ad0811 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2127 Title A name given to the resource Symbolika domu w tradycji ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Danuta Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (CZ. W poprzedniej części skupiliśmy naszą uwagę głównie na obrzędowości wigilijnej, lecz kreacyjna symbolika domu, domu- młoda rzuca garście chleba na dach „dla p t a s k ó w " . 12 -pola, domu-gospodarstwa, domu-świata ustawicznie stwarza­ Podczas tych wszystkich uroczystości dom jawi się z jednej strony jako przestrzeń zamknięta, wyizolowana, odgrodzona od światach dorocznych i obrzędach rodzinnych. Zmieniają się reszty świata, skupiona na sobie, ograniczona do kręgu rodziny. jedynie symboliczne atrybuty jakie towarzyszą tym obrzędom, Z drugiej zaś strony wszystko co dzieje się w domu ma swoje otwierające przed nami coraz to nowe warstwy i wiązki znaczeń. konsekwencje i odnosi się do tego, co dzieje się na zewnątrz, Symbolika domu jawi się tu jako koncentrycznie nakładające się w ogrodzie, gospodarstwie, na polu, w świecie. Tak jest np. na siebie kręgi, przypominające nieco schemat jaki przedstawia podczas Wigilii, Bożego Narodzenia, gdy nie pożycza się z domu nego, Małgorzata Maj. 1 Autorka ta w centrum omawianych obrzędowych miejsc („loci") umieszcza stół, wokół którego koncentruje się przebieg zasadniczych wydarzeń wesela, dalej zaś kolejne kręgi i przestrzenie w y z n a c z o n e granicami sieni, progu domu, wrót zagrody, „bram", aż po granice w s i . Na wszystkich tych granicach ma miejsce obrządowa wymiana darów. Odpowiednio dla naszej rekonstrukcji można by w y ­ znaczyć analogiczne, koncentrycznie nakładające się na siebie kręgi i przestrzenie symboliczne domu, jak dom-stół (uczta), dom-ogród, dom-pole, dom-świat, dom-kosmos. Idea odtwa­ rzania, odnawiania domu-całości świata, mimo zmienności s y m ­ boli wyznaczonej zmianą pór roku (cykl doroczny) czy rytmem zmian życia ludzkiego, pozostaje wciąż ta sama. Uderzające są tu ciągłość, paralelizm i powtarzalność działań, zwyczajów ujaw­ niających ten sam sens symboliki domu. W e ź m y dla przykładu „Na Wielkanoc po Rezurekcji każdy czemprędzej udaje się do domu, bo kto pierwszy do domu dojedzie ten będzie miał największy u r o d z a j . " ognia ani niczego (podobnie na Wielkanoc, w pierwszy dzień 13 siewu i podczas pierwszego wypędu bydła z z a g r o d y ) , gdy obowiązuje zakaz odwiedzania się: „Owszem, każdy się stara jak najuroczyściej obchodzić te święta i pierwszy dzień Bożego Narodzenia ludzie wracają z kościoła wcześniej niż kiedy indziej. Nikt nie staje na gawędkę, nikt nie wstępuje do karczmy po drodze, bo się nie godzi i każdy w największym skupieniu spędza resztą tego ważnego dnia u siebie, w kółku rodzinnem, śpiewając pobożne kolędy. Nawet najbliżsi sąsiedzi, mieszkający chałupa koło chałupy, nie o d ­ wiedzają się nawzajem, nikomu z młodych nie w o l n o wyjść z domu i w całej wsi panuje jakaś uroczysta c i s z a . " ( S . U l a n o w s ka, „Wisła" t. II, s. 106) Jednocześnie dom nieustannie wykracza tu wciąż poza s w o j e granice, gdy otwierając jego drzwi i okna zaprasza się wszystkich: „pobratrymych i rozpobratymych", dusze zmarłych, nawet i w i l ­ ka. 14 Wykraczając poza s w e granice dom staje się obrazem ogrodu, gospodarstwa, pola, świata, kosmosu. wątek symboliki domu-pola: 2 Drugim zasadniczym symbolicznym wątkiem D o m u - K o s m o s u , jaki ujawnia się podczas wigilii w zwyczajach związanych z zawieszaniem podłaźniczek, z choinką, to obraz D O M U - D R Z E WA. 3 Na Wielkanoc skrapiano święconą w o d ą ściany d o m u , toczo­ 4 no święcone jajo przez c h a t ę , skorupy jaj poświęconych rzuca­ no na dachy, w s a d z a n o pod węgieł. W niedzielę Palmową ob­ chodzono z oświeconą wiązką trzy razy dom naokoło uderzając po trzykroć o każdy węgieł i omiatając nią kąty i węgły, po­ święconą palmą uderzano po trzykroć bydło, zawieszano ją w stajni nad żłobem, w izbie za tragarzem i za obrazem, wtykano • w strzechę, zatykano na polach, palono bagnięta na ognisku pod ; stole, rozdzielony jest pod koniec między u b o g i c h " , a panna nego, odtwarzanego i w z n o s z o n e g o pojawia się w e wszystkich w swej pracy, dotyczącej struktury i przebiegu obrzędu w e s e l ­ j II) kominem, gdyż dym z nich ma odpędzić chmury; święcone uroczyście w n o s z o n o do chaty i stawiano na stole. O b c h o d z o n o z nim zabudowania gospodarcze, w y c h o d z o n o z nim także nawet 5 ; na dach chaty i trzymano nad każdym rogiem d a c h u . Kości ze ' święconego wkładano w dziury d o m u , za krokiew chaty, miało e i to chronić ją przed piorunem'. O b c h o d z o n o też potem pole j oziminą zasiane, po czym na samej granicy rozkładano obrusy i i spożywano na nich resztki święconego. Po biesiadzie, aby grad J nie uszkodził wśród lata plonów, wszystkie kosteczki, okruszyny * pozostałe z uczty zakopywano na samej granicy uprzednio I pokropiwszy dołek w o d ą święconą. 8 j Zmieniają się więc atrybury, lecz idea stwarzania domu za i każdym razem pozostaje ta sama. Czy będzie to obchodzenie I domu z chlebem, z resztkami ze stołu wigilijnego, czy z palmą, I jajkiem - pisanką, świąconem - z a w s z e idzie tu o tę samą myśl. J Obchodzenie (ołtarza), stołu, domu, pola, w o z u przy obrzędach i chrztu, wesela, pogrzebu mają ten sam kreacyjny i zapobiegaw­ czy, skierowany przeciw C h a o s o w i charakter. Za każdym razem mamy też przy tych ważnych obrzędach do czynienia z ucztą, a także dzieleniem się z ubogimi, żebrakami, duszami zmarłych. Tak jest podczas Wigilii, gdy zastawia się "akrycie i pozostawia w o l n e miejsce dla obcego, przybysza, tak jest podczas Wielkanocy, gdy m ó w i się, iż należy się podzielić 10 jajkiem „ze w s z y s t k i m i " t a k jest i podczas chrztu i p o g r z e b u , ' Podczas wesela, kiedy to chleb, który leżał przez cały czas na Drzewo, w którym, jak zwracał na to uwagę Eliade, znajduje symboliczny wyraz misterium niewyczerpanego pojawiania się 15 życia związanego z rytmiczną odnową K o s m o s u , pojawia się zresztą w związku z domem nieustannie podczas innych o b ­ c h o d ó w (jako poświęcona palma, wierzba - na Wielkanoc, jako bylica i roślinność, którą przystrajano domy na Św. J a n a i na Zielone Święta itd.). Oddajmy w tym miejscu głos Józefowi Rostafińskiemu, który w syntetyczny sposób tak o tym pisał: „Wszystkie te uroczystości pozostają w związku zawsze z zielenią (z walką pierwiastków świetlanych ze złymi i ciemnymi, w chwili porównania dnia z nocą - w marcu i wrześniu, oraz z momentami górowania lub odradzania się słońca - w c z e r w c u i grudniu), przypomnę: że z wiosną dziewczęta w Poznańskiem obnoszą gałąź jedliny jako 'nowe latko', że w lecie 'mają się chaty' na zielone święta, że w Sobótkę bylica i tajemnicza paproć grają ważną rolę, że na dożynki wieńczy się płody słońca, że na kolędą również się mai, ale wnątrze chaty, czego ślad pozostał dziś w choince wigilijnej, czyli jak się tu w Krakowie m ó w i w 'sadku'. I za każdym razem ta zieleń jest 'drzewem żywota' rosnącym już w raju, symbolem widomym owej życiodajnej siły słońca, która na ziemi wszystko do wzrostu i życia pobudza. W grudniowej uroczystości tym symbolem drzewa żywota jest zazwyczaj gałąź jakiejś rośliny iglastej, dlatego że i zimą z a c h o w u j e zieloność, ale i bywa dla tej przyczyny nią właśnie i gałąź ostrokrzewu (ilex), lub jemioły." („Wisła" t. II, s. 8 9 ) Na wątek symboliki domu-drzewa (domu-ogrodu, domu-raju) składają się więc wspomniane już zwyczaje wigilijne, motyw drzewa pojawiający się obok rajskich m o t y w ó w jakie występują w bożonarodzeniowych kolędach, szczególnie zaś w kolędach śpiewanych do gospodyni lub do córek tejże, kolędach wróżą­ cych temu domowi rychłe wesele, w których m o w a jest o jabłoneczce 18 czy jaworze, jak w tej zapisanej przez Zegotę Paulego: „ N a śród dworu jawor stoi - hej Leluja! / Na jaworze złota rzęsa - hej Leluja! / I przylecieli rajskie ptaszęta - hej Leluja! / I obtrzęśli złote, złote rzęsy - hej Leluja! / I wybiegła nadobna dziewczyna - hej Leluja! / I rozpuściła swój biały fartuszek - hej Leluja! �/ I pozbierała złote, złote rzęsy - hej Lelujal / I skoczyła d o złotniczeńka - hej Leluja! / 'Złotniczeńku, rzemieśniczeńku. - hej Lelujal / Ulij że mi złoty kubek' - hej Lelujal / - Któż ci się będzie z niego napijał?' - hej Lelujal / S a m Pan J e z u s z Aniołami - hej Leluja! / I Maryja z dziewicami - hej Lelujal / Nadobna dziew­ czyna z kawalerami - hej Leluja?" (Żegota Pauli - Pieśni ludu polskiego, s . 5 ) Do symboliki domu-drzewa należą też takie zwyczaje, jak zawieszanie u sufitu gałązek jemioły, w której, ze względu na przypisywaną jej szczególną moc i własności płodnościowe, widzieć można figurę „drzewa generacji wiadomości dobrego i złego" " ; występujący na wigilię Trzech Króli zwyczaj rysowania drzew kredą na oknach i drzwiach. „Rysują krzyże a także brzozę i konia z człowiekiem - znaczenia brzozy wyjaśnić nie umieją, koń i człowiek mają przedstawiać odjeżdżającą 'koladę'. (...) W tym dniu święcą też chaty, rysują także drzewa, konie, ludzi i wozy." (K. Moszyński, Polesie... s . 219) Do kręgu tej symboliki należą też wspomniane już zwyczaje związane z palmą (poświęconą wierzbą) na Wielkanoc, zwyczaje zielonoświąteczne: „ N a Zielone Święta przed domem stawiało się wtedy zielone drzewa, w i s e m wysypywało się drogi, żeby było uroczyściej. W domu natomiast po wszystkich obrazach zatykało się wis, żeby dom uchronić od złego. Na te święta w kątach domu stawia się tatarak, a także ten tatarak lub młode gałązki drzewek wtyka się za obrazy... T e zielone drzewka to szczęście domowi przynieść mają." ( B a d . terenowe, Józefów 1 9 8 0 r.) „ N a Zielone Święta niosą do cerkwi klon do poświęcenia. Porząsają chatę i podwórzec tatarakiem i zatykają za święte obrazy oraz w e wrota gałązki klonu albo lipy. Dawniej do majenia używano wyłącznie klonu, dziś obok klonu i brzózki stawiają w chacie święte obrazy i wrota mają gałązkami tych drzew, a podłogę wysypują trawą. O ile klonu nie ma w pobliżu w o l n o go zastąpić lipą lub jarzębiną." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 9 ) „ N a św. J a n a skrapiają zabudowania, zatykają w zagony pól, drzwi obór, gałązkę osiny (przeciw czarownikom, żeby nie odbierali 'sporu' i mleka)." (tamże, s. 2 2 1 ) Analogiczny do zwyczajów uderzania ludzi, domu, w ę g ł ó w poświęconą palmą, wierzbą - zwyczaj uderzania rózgą dzieci znajdujemy i przy zakładzinach domu: „ Dawniej kiedy stawiano nowy dom, zbierano gwałtem dzieci po w s i a c h bito je rózgami przy zakładaniu fundamentów, później hojnie częstowano, aby pamiętały czas założenia chałupy." ( Z W D A K t. III, s . 2 4 ) wianka mającego okryć głowę w koło, któren zawsze bywa z barwinku zdobny w czosnek i j e d w a b (...) Równocześnie wnosi starosta drzewko czyli d e r e w c e (najpożądańszą do tego jest gałąź krzaczasta na łokieć przeszło wysoka, drzewa szpilkowego, np. świerku, jodły itd. jako długo w zimie zielona), i oddając je kobietom prosi o przygotowanie 'fajne by miał z czym do ludzi pójść'. Kobiety odbierają od starosty drzewko, kładą pod nie bochenek chleba wraz z kołaczem (na chlebie), i w środek tego pieczywa wtykają o w e drzewko, aby w niem mogło stać. Poczem drzewko to (na drugiem końcu stołu) obwieszają (krewne a potem inne kobiety) jagodami kaliny, kłosami zboża, pojedyńczemi piórkami ptasiemi, pachnącem zielem (bazylek, wasilek), barwinkiem i gwoździkami (zwozdejke), a ubierając je śpiewają: A daj Boże dobryj czas, jak u ludej tak u nas taj sczesływu hodynu meże naszu rodynu." ( D W O K , t. 2 9 , Pokucie, s. 229) Po ślubie w cerkwi, po przybyciu pod dom panny młodej starostowie: „Witając się uderzają jedno derewce o drugie; wkrótce jednak starosta jej wydziera drzewce z rąk przybyłego starosty (przy czym się oba niby derewcami biją) i uderzając w ścianę trzonkami tychże, które tkwiły w chlebie, zatyka on oba derewce w słomianą strzechę nad drzwiami." (tamże, s. 2 3 9 ) By dopełnić tego obrazu domu-drzewa, wspomnijmy jeszcze o zwyczajach związanych z wkładaniem pod d a c h „gałązek dębiny, świerku, brzeziny odłamanych z drzew, którymi po 20 ulicach na procesję Bożego Ciała ołtarze przystrojone b y ł y " , 0 zwyczaju wkładania w węgły podwalin w i a n k ó w święconych w oktawę Bożego Ciała, o zatykaniu w i e c h y na dachu, zwanej niekiedy i p a l m ą . 21 „Od podwalin wznieść się do dachu, to myśl przewodnia budowy. D a c h chroni z góry i z boków. Po to jest stromy, aby wyrywał sią wiatrom, otrząsał się łatwo z deszczu, zrzucał z siebie grad i śnieg. Ale ma także ogarniać i grzać i po to załamuje swe linie, wygina je nawet kilkakrotnie. Otula chatę jak suknia, jak ciężka manta lub gugla weselna, najbardziej podobny zbroi pancernej, bo jakby z łusek składa się z deszczułek z drzewa wydartych, dranicami z w a n y c h , złotych gdy nowe, srebrnych, gdy postoją. Czasem, gdy rozszerzające się skrzydła chaty poczer­ nieją już i łuski scalą się, widać dobrze, że to skrzydła ptaka, co zapobiegliwie ochrania s w e gniazdo przed wrogim nalotem. J e d n a k już w c i ą g u budowy, gdy chata rodzi się dopiero, pieści ją dach jakby ducha c o bierze na się ciało, jak matka dziecko, jak oblubieniec żonę w tańcu weselnym. Dlatego gdy podczas budowania dociera się do d a c h u , stroi się go w choinkę weselną obwieszoną jaskrawymi włóczkami, wstążkami i papierkami." (Vincenz, op. cit., s. 60) Związek domu i drzewa widoczny jest także w stosunku do drzew znajdujących się w ogrodzie: Antropokosmiczna „Boże drzewko raz zasadzone w ogródku, starannie przez domo­ w e dziewczęta powinno być hodowane, albowiem, gdy przez zaniedbanie wśród lata uschnie - śmierć wróży komuś w tym domu." ( D W O K t. 17, lubelskie, s. 154) „Bez, jeżeli gdzie rośnie w ogrodzie lub sadzie, nie można go w y k o p y w a ć ani wycinać bez narażenia domu, do którego należy, na wielkie nieszczęścia, dolegliwości a nawet śmierć." (tamże, s . 155) Do wątku symboliki domu-drzewa należą także zwyczaje przystrajania chat na wesela, a także rajskie i kosmiczne motywy symboliki korowaju, weselnych kołaczy przystrajanych roślin­ nością i gałązkami barwinku, w n o s z o n y c h uroczyście do domu i stawianych na stole; wianka, rózgi weselnej znajdujących się zawsze w obrzędowym centrum i bądących również figurami „drzewa życia" i „osi świata" „Gdzie dziewczyna jest na wydaniu tam chata jest umalowana na pstro lub umajona łopianem i bylicą, na chałupie i na płocie powieszone są białe płatki, lub wystawione jest na czterech żerdziach koło, a nawet wprost zawieszony na żerdzi wianek." (M. Żmigrodzki, op. cit., s. 2 6 ) Spośród wielu opisów w e s e l n y c h kołaczy, wianka, rózgi w e s e ­ lnej, w których zawarta jest o w a głęboka symbolika drzewa, rózgi weselnej nazywanej także „drzewkiem, jabłonką lub świerkiem symbolika domu. antropokosmos i antropomorfizacja J a k podają słowniki b i b l i j n e 22 Dom jako domu słowo D O M - (gr. oikos, oikia; hebr. bayt) w większości języków, tak samo i w Biblii oznacza zarówno materialną budowlę, jak i rodzinę. W języku hebrajskim analogia ta opiera się na fakcie, że ten sam rdzeń „ b a n a " wyraża ideę budowania domu i zakładania rodziny. „Lecz domu trwałego nie dla snu tylko, nie dla schronu po­ trzebuje dopiero człowiek z żoną. (...) Potrzebna im tylko chata, nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać rodu. To podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób pokolenia dla rodu." (Vincenz, op. cit., s . 58) Dom nie tylko jest obrazem kosmosu. Z wątkami kosmo-teologicznej symboliki domu, ( d o m u - k o s m o s u , domu-mieszkania Boga, domu-świata, domu-ogrodu, domu-pola itd.) spla­ tają się tu wątki „antropologiczne" i antropomorficzne; obrazy 1 symbole podnoszące związek D O M U i CZŁOWIEKA. Dom towarzyszy człowiekowi od narodzin do śmierci, jest o w ą sceną, na której toczy się życie człowieka od narodzin do śmierci, i tak jak już powiedziano o drzwiach - „wejść i wyjść" - tak dom jest symbolem i skrótem losu ludzkiego. Ó w związek domu z życiem człowieka i człowiekiem podnoszą w e s e l n y m " , przytoczmy tu opis „ D e r e w c ó w " przygotowywa­ niektóre etymologie już w samej nazwie: chałupa - koliba (B'- nych dla obojga państwa młodych na Pokuciu, gdzie spotykają kalibe - chata, namiot, altana) - k o l e b k a . się ze sobą kreacyjno-kosmiczna symbolika chleba i drzewa: „ciało" odnaleźć możemy rewers tych skojarzeń: 19 „Tegoż wieczora zaczynają się schodzić goście proszeni do jednej i drugiej weselnej chaty, osobliwie kobiety. G d y mężczyźni pozostali w sieni, kobiety zaproszone wchodzą do chaty i za stół, a zgrabniejsze biorą się na jednym końcu stołu do splatania 4 „ciało (...) 23 Ale także i w słowie Prasłowo; p o w s z e c h n e , ale w cerkiewnym 'telo o znaczeniu różnorakiem - 'obraz' nawet 'słup' i 'namiot'". W bogatej symbolice obrzędowości rodzinnej odnaleźć może­ my wszystkie zasygnalizowane już w poprzednich podrozdzia- �łach wątki symboliczne, dlatego nie zawsze i już nie z taką Charakterystycznym jej rysem jest z jednej strony ustawiczne skrupulatnością będziemy śledzić ich obecność i kontynuacje, dążenie do izolacji (obecne zresztą, jak widzieliśmy, i przy innych starając się przede wszystkim zwrócić uwagę na n o w e , podkreś­ obchodach, w świętach, jak np. w wigilię; szerzej w czasach lając ó w związek i paralelizm pomiędzy domem i człowiekiem. i punktach krytycznych dla świata, dla społeczności, dla jedno­ Jednakże dla pełni obrazu powinniśmy o nich pamiętać i nie stki; gdy świat niejako znajduje się w kryzysie i jest zagrożony, tracić ich z pola widzenia. Oto na przykład w zwyczaju kładzenia sięga sią do powtórzenia i odnowienia twórczego gestu i działa­ dziecka zaraz po urodzeniu na stole (na ziemi, pod stołem) mamy do czynienia z uniwersalną symboliką „humi p o s i t i o " . M nia stwarzającego na n o w o świat). Z jednej więc strony widzimy Sym­ dążenie do izolacji domu, zamknięcia się w jego kręgu, z drugiej której ujawnia się symbolizm centrum i jej plan zaś - dążenie do maksymalnego otwarcia się w tym stwarzającym kosmiczny: złożenie nowonarodzonego na ziemi, czy kładzenie działaniu na cały świat, dążenie polegające na ustawicznym boliką, w rodzącej na ziemi dla ułatwienia porodu, naśladuje kosmiczny przekraczaniu ciasnych granic domu i otwierania g o na ó w wzorzec aktu poczęcia i narodzin jakiego dokonuje ziemia; mamy wymiar idealny, kosmiczny. Ó w charakterystyczny rys obrzędo­ tu do czynienia z paralelizmem obrazów d o m : matka: ziemia. wości towarzyszącej narodzinom komplikuje się tym bardziej gdy Ponadto, gdy podkreślamy ó w związek pomiędzy człowiekiem zważymy, że na jej obraz nawarstwiają się wierzenia i zwyczaje a domem, gdy sięgamy do przykładu kładzenia nowonarodzone­ izolacyjne dotyczące kobiety ciężarnej - jej izolacja w obrębie go dziecka na stole, pamiętać powinniśmy o zasygnalizowanych domu, społeczności, wioski. Mimo to jednak, mimo tych wszyst­ już wątkach. O sakralnej (stół-ołtarz), wigilijnej, bożonarodze­ kich komplikacji i pomimo niowej, społecznej (stół - centrum wspólnoty rodzinnej), g o s ­ przesądów, zwyczajów towarzyszących obrzędom narodzino­ podarczej (stół-pole) s y m b o l i c e s t o ł u . Podobnie, pamięta­ w y m i recepcyjnym, odnaleźć możemy w nich ciągłość i k o n ­ jąc i o innych wątkach (dom-chleb, d o m - s ł o w o itd.), o tej tynuację tej samej symboliki kreacyjnej i omówionych już wcześ­ szczególnej mieszaniny wierzeń, związanej i wieloznacznej mowie symbolu, gdy przywoływane niej jej w ą t k ó w . Ciągłość ta ujawnia głębokie związki pomiędzy będą dalsze przykłady z bogatej symboliki zwyczajów i obrzędów człowiekiem i domem i pozwala mówić o paralelizmie i n a ­ rodzinnych zwracać będziemy kładaniu się obrazów domu i człowieka w tradycji ludowej. uwagę przede wszystkim na związek dom-człowiek. Tak jak przy obrzędowości dorocznej podkreślaliśmy, że wszystko c o dzieje się w domu ma s w o j e odbicie i konsekwencje na zewnątrz ( w ogrodzie, na polu, w świecie, kosmosie), tak samo można powiedzieć, że wszystko, co dzieje się symbolicznie w domu i z domem, ma swoje wewnętrzne odniesienie, ma s w o j e konsekwencje w życiu przy­ chodzących na świat i mieszkających w tym domu ludzi. J a k w micie początku, w apokryficznej historii stworzenia, tak samo i w domu splatają się ze sobą kosmogonia i antropogonia. Doświadczenie domu w tradycji ludowej obejmuje te dwa wymiary. Dom jest tu antropokosmosem. Najwyraźniej ó w związek domu i człowieka widać w takich wątkach i paralelizmach jak: dom-ciało, dom-mieszkanie duszy człowieka - i w antropomorfizacjach domu. Do w ą t k ó w tych powrócimy jeszcze pod koniec, w tym miejscu wystarczy przy po: mnieć ó w antropomorficzny charakter domu, o którym w s p o m i - I nał Stanisław Vincenz: ' „Chata naśladuje poprzeczny przekrój ciała człowieka. J e j front i tył są o wiele szersze od boków, ma przekrój prostokątny, nigdy kwadratowy. Z przodu, czasem z boków są jej o c z y - o k n a , tył jest bezwzględnie ciemny (...) Toteż wszystkie chaty stoją plecami do . wiatru." (Vincenz, op. cit., s . 6 1 ) | Tak jak budowanie chaty jest naśladowaniem stwarzania | świata, tak i narodzinom człowieka i obrządom recepcyjnym ' - przyjęcia nowonarodzonego w obręb domu (rodziny) - t o w a • rzyszą te same atrybuty i działania symboliczne. Pojawiają się tu te * same symbole kreacyjne - chleb, w o d a , w o d a święcona, kropid; ło, gałązki palmy, drzew, święcone wianki. W zwyczajach, i wierzeniach, obrzędach towarzyszących narodzinom atrybuty te 1 w większości zapisów materiałowych interpretowane są przede I wszystkim jako apotropeiony, środki chroniące przed złem. i Rozpoznanie w nich przez nas przede wszystkim symboli kreacyjI nych nie kłóci się z tą p o w s z e c h n i e występującą w zapisach i interpretacją. Idzie tu o stworzenie bezpiecznego świata, takiego I jakim był na początku w s w y m stanie idealnym. Dom towarzyszy I człowiekowi od początku podczas narodzin użyczając mu s w y c h wszelkich kosmicznych mocy, przywiązując człowieka do siebie • określając jego przyszły los i przeznaczenie. W obrzędowości tej §. iw działaniach symbolicznych rysuje się ó w dynamiczny, niejed- ( noznaczny, ambiwalentny obraz domu. Domu jako przestrzeni gromadzącej wokół siebie i w sobie niebezpieczne, zagrażające W o w i e k o w i demoniczne moce. Wątek ten świadomie pomijaliś­ „Zasiadając na swyt-wieczir (święty wieczór) do obiadu, czyli do swytoj weczeri należy mocno pozamykać wszystkie drzwi, szpary i zatkać kachłę u pieca aby nijakie złe do chaty nie wijszło." ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie III, s. 155) „ W dzień s i e w u , gdy gospodarz wyjdzie w pole z ziarnem nie wydają nic nikomu z chaty. Tak samo gdy się urodzi źrebię, cielę, jagnię bo: ne bude do domu prychodyty i wid mamy budę si lysziety (bo nie będzie do domu przychodzić i od matki będzie się oddzielać)." (tamże, s. 153) „Przez pierwszych sześć tygodni nie pożyczają nic nikomu z domu (aż do w y w o d u ) , podobnie postępują, gdy się krowa ocieli." ( D W O K , t. 15, Poznańskie, VIII, s. 123, 125) „ M i ę d z y narodzeniem a chrzcinami niczego z domu nie pożycza­ ją, aby dziecko nie było rozrzutne." („Wisła" IV, s . 7 5 9 ) „Kolebki próżnej huśtać nie należy (...) innego dziecięcia w tejże nie usypiać, ognia z domu nie użyczać, nawet zapalonej świecy boby dziecko nie spało." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s. 1 4 7 ) „Nikomu nie dają ognia 'watry z pecza' gdy małe dziecko jest w domu, a także i w dniu, w którym urodzi się cielę lub jagnię niczego z domu nie wydają." (Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, s. 3 9 ) „Przy porodzie zasłaniają okno, wieszają w niem wianki święcone z różnych ziół na Boże Ciało jako to: mięty, melissy, cząbru, rozchodniku, piołunu, wrotyczu, krwawniku, bożego drzewka, balsamki w o n n e j , barwinku, drosiczki, macierzanki i innych. Stawiają palmy przy porodzie w kwietną niedzielę poświęcane - s ą to wiązki z wierzby pąpiącej i w i e c h y tatarakowej uschłej, a to wszystko by wieszczyca dziecięcia nie uszkodziła." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s. 147) „Gdy kobieta nie może urodzić, to dla ułatwienia porodu używają różnych sposobów. I tak kładą na środku izby spodnie męża, albo ożóg i łopatę do chleba i każą położnicy przez to przeskoczyć; albo każą przeskoczyć przez kilka progów (...) kładą ją na ławce, na progu, na stępie i wałkują nią; - kładą d w a snopy słomy na ziemi a pomiędzy niemi stawiają płożnicę na głowie; - wieszają ją pod pachy na powrozie u sostronia t.j. belki pod sufitem. Rozwiązują i rozpinają na położnicy wszystko, więc koszulę pod szyją, chusteczkę jeżeli ma na głowie, rozplatają włosy (...) Także każą mężowi wziąć w o d y do ust potrzymać chwilkę, potem trzy razy wpuścić żonie do ust (...) ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 6 ) „Gdy się zbliża czas rozwiązania i narodzenia dziecka, wtedy gazda biegnie po akuszerkę. Baba ta przybywszy, napomina zaraz położnicę, aby trzy razy obeszła stół dookoła, i aby wszystko w izbie 'poruntała' (pouprzątała, pootwierała): ławy, półki, szafę by nic nie było związanem ani zamkniętem (nawet skrzynia), inaczej poród będzie ciężki. Poczem baba bierze święcone wianeczki ziół, trzyma je nad ogniem, podkurza dymem z nich położnicę i kładzie je takowe na łóżko. Gdyby mimo to poród był ciężki, wtedy biegnie baba do cerkwi i prosi diaka, aby jej wydał do użytku pasek, którym sią ksiądz opasuje idąc na służbę Bożą, i paskiem tym opasuje położnicę, a wtedy z wielką łatwością przyjdzie dziecko na świat." ( D W O K , t. 29, Pokucie I, s. 2 1 1 ) my w dotychczasowej rekonstrukcji i ekspozycji poszczególnych Porodowi towarzyszy otwieranie wszystkich zamków w domu, - ^ o t y w ó w , zostawiając go do omówienia na koniec. Przy oma- kufrów, szaf, składów *; oprowadzanie rodzącej dookoła stołu fSrianiu wierzeń, zwyczajów oraz obrzędowości, które towarzyszą „na krzyż", zatrzymywanie się na chwilę przy każdym rogu I narodzinom, nie sposób jednak pozostawiać go dłużej w cieniu, s t o ł u ; trzykrotnie przelewa się w o d ę przez szparę w miejscu, sposób istotny rządzi on dramatyzmem tej obrzędowości. gdzie dwie ławy dotykają się wzajemnie w kącie, z m y w a się tą 2 27 �samą w o d ą kolejno cztery rogi stołu, cztery rogi obrazu (najlepiej „Najświętszej Matki"), potem cały obraz, a następnie podaje się tę w o d ę do wypicia rodzącej, także w o d ę , po zmyciu nóg figury Pana J e z u s a ukrzyżowanego. G d y kobieta czuje pierwsze bóle, rozbierają ją, rozpinają, rozplatają warkocze, proszą o otwarcie rajskich wrót w cerkwi, otwarcie kościoła i wystawienie Przenajś­ więtszego Sakramentu, oraz otworzenie puszki z komunikan­ tami. a Z rozplątywaniem warkoczy rodzącej łączyła się wiara, że Matka Boska z rozpuszczonymi włosami śpieszy na pomoc rodzącej. 38 W środowisku Ż y d ó w polskich przy zbliżaniu się rozwiązania otwierano szafy i szuflady, jeśli to .nie pomagało, wybijano o k n o . 3 0 „Kładą dziecku różaniec z obawy, by go krośnięta nie przemieniły, kreślą też krzyż na drzwiach." ( J . St. Bystroń, Słowiańskie... s . 4 9 ) „Kładą dziecku pod głowę kropidło, kłódkę, klucze od wszystkich zamków w tym d o m u " (aby sprawić mu sen spokojny). ( D W O K t . 7, Krakowskie, s . 1 4 1 ) „Koło łóżka położnicy znajduje się na stołku w o d a święcona, ilekroć matka wstaje z łóżka, kropi nią dziecko i siebie." ( J . S . Bystroń, Słowiańskie..., s . 4 9 ) „Żydzi polscy wkładają położnicy pod głowę książki do nabożeń­ s t w a , przybijają wszędzie na drzwiach, oknach, nad łóżkiem położnicy kratki o c h r o n n e - a m u l e t y (z wypisanymi m.in. imiona­ mi patryiarchów, fragmentami psalmu), mają one strzec nowona­ rodzonego od złowrogich, demonicznych mocy Lilith (nocnicy, zmory)." ( M A A E , t. 7, s. 1 4 6 ) U ewangelików wkłada się matce lub dziecku pod poduszkę „Poród o d b y w a się w chałupie, babka u s u w a wszystkich z izby, zawiesza okna. Wyjmuje z włosów szpilki, agrafki, rozplata włosy. Przy ciążkim porodzie prosi, aby ją oprowadziła wokół stołu. B y w a i tak, że stawią położnicę na podłodze w pobliżu pieca. Z chwilą narodzin babka czyni znak krzyża na dziecku, a następnie kładzie na ławie przy piecu 'aby nigdzie nie latało'. Chodzi tu zwłaszcza o dziewczynę 'aby sią trzymała pieca'. Gdzie indziej babka kładzie pod piecem, aby był z niego dobry gospodarz albo gospodyni. Wyjmując dziecko z wody, unosi je babka do góry trzykrotnie mówiąc: 'synek do góry, a święta w o d a do ziemi'. W o d ę z pierwszej kąpieli w y l e w a się do świń w 'gniazdo', aby dziecko spokojnie spało, pod płot gdzie nikt nie chodzi, czasami pod wierzbę lub gruszę. Niekiedy położnicy przed piciem w ó d k i dają do zjedzenia odrobinę ciasta z dzieży z sadzą i gliną z pieca, i z miodem, aby była zdrowa." ( S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne, s. 2 8 ) Po urodzeniu dziecka zakopywano łożysko „gdziekolwiek w ziemię, ale koniecznie pod dachem, a więc np. w izbie pod piecem, w stodole itd." ( M A A E , t. 1, s. 1 2 4 ) „Po obmyciu babka obnosi dziecko po izbie i daje je całować braciom i siostrom (...) łożysko zawija do czystej szmatki, kładzie kawałeczek święconego chleba lub soli święconej i zakopuje pod progiem w izbie, ma to nowonarodzonemu dziecku, jeżeli jest dziewczynką zapewniać szczęście do kawalerów, a jeżeli chło­ piec dawać powodzenie u dziewcząt (...) rodzice chrzestni przed wyjazdem do chrztu zasiadają do stołu, ażeby zakąsić, a wtedy muszą siedzieć najbliżej jeden drugiego, bo inaczej dziecko miałoby rzadkie zęby." ( Z W D A K , t. 15, s . 2 0 7 ) biblię albo kancjonał. ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 4 9 ) „Dziecko kiedy się urodzi i nim zostanie ochrzczone ogień powinien się palić przez całą n o c , żeby zły duch nie odmienił dziecka. Kiedy dziecko się urodzi sypią mak na okna, nie będzie bać się krzykliwców." (Nowosielski, Lud Ukraiński, t. II, s . 161) „Zapalają trzeciego i siódmego dnia po urodzeniu świecę albo kaganiec dla odpędzenia d u c h ó w " . ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 55, „Wisła" t. 12., s . 2 7 9 ) „Jak zawieszają kolebkę, to nim dziecię położą, podkurzają ją święconym zielem. Również zioła poświęcone kładą mu pod główkę, a na sznurach kołyski zawieszają szkaplerze, medaliki, a niekiedy różańce." (Federowski, op. cit., s. 3 0 1 ) „Przy chrzcie kładą dziecku kawałek chleba i soli pod nóżkę." ( D W O K . t. 27 Mazowsze, s. 1 4 8 ) „Babka wyjeżdżającym kumom do chrztu za pazuchę wkłada kawałek chleba, czosnku i soli. Dziecku zaś wtyka go między pieluchy. Na wyjezdnym kum, trzymając chleb, obchodzi trzy­ krotnie naokoło stołu, za nim kuma niosąc dziecię. Kuma niosąca dziecko i kum obchodzą trzy razy za słonkiem naokoło stołu." (M. Federowski, op. cit., s . 3 0 2 ) ,,Biorąc dziecko do chrztu kładą przy nim zawinięty w węzełku chleb, pieniądz i czosnek; przed wyjściem do chrztu matka zatyka dziecięciu kawałek chleba za pasek 'kab oczy lichyje nie szkodzi­ li'; idąc z dzieckiem w gościnę zawiązuje do koszuli trochę chleba, soli i ziółek święconych, aby ustrzedzje od uroku." ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 4 8 - 4 9 ) Po urodzeniu dziecka, zasłaniano okna chaty kładąc tam zarazem kawałek chleba i sól. Razem z kawałkiem chleba i soli Ten głęboki związek pomiędzy domem a człowiekiem (związek d a w a n o też kobiecie idącej do chrztu, lub wkładano dziecku do i para lei izm pomiędzy domem a ciałem; łożyskiem a podwaliną) koszuli węgiel i trochę gliny z pieca. Kładąc dziecko po raz widać najlepiej w zwyczajach związanych z z a c h o w y w a n i e m pierwszy do kolebki, wrzucano garść ż y t a . pępowiny, łożyska w obrębie domu. Obrzędowi chrztu towarzyszyły dokonywane w domu ceremo­ Pępowinę przecinano nożem położywszy ją na toporzysku (u chłopaka) lub na wrzecionie (u dziewczynki), kładziono ją także na książce. 31 Przechowywano pępowinę w szczelinie ściany, wkładano także w belkę w izbie, lub k r o k i e w . 32 Łożysko po obmyciu w o d ą czym prędzej zakopywano wewnątrz chaty na M pokuciu ; zakopywano je w obrębie domu mieszkalnego, „aby dziecko domu się trzymało, a nie poszło za światem; zakopywano je w izbie pod progiem drzwi wejściowych, „tam gdzie najwięcej chodzą, deptają - aby zdrowe było". Jeśli urodził się s y n , zakopywano je w kącie „zastolnym, że to będzie z niego gospodarz", jeśli zaś córka, w którymkolwiek kącie izby lub przy progu, „aby była na w y l o c i e " . 34 37 W łożysko przed zakopaniem wkładano kawałeczek chleba święconego, soli święconej; jeżeli dzieckiem była dziewczynka wkładano haftkę, gdy chłopiec - wrzucano w nie monetę. * Czasami zawinięte w czystą szmatkę łożysko, z dodaniem chleba święconego, zakopywano na stry­ c h u , „aby dziecko z czasem zostało wywyższone na kupca czy 3 księdza." * nie z m y w a ń , „zlewin", „zmywania o w s e m " położnicy. „Baba kropi kropidłem z ziół święconych położnicę i zebranych, a następnie obsypuje wszystkich zbożem po trosze, ojca i kuma po całej garści. Kropidło to kładzie się dziecku później do kąpieli." ( Z W D A K , t. 11, s. 1 3 1 ) „Gdy goście za stołem zasiędą, kuma obdziela ich tym chlebem, który miała przy sobie w cerkwi. Poczem baba przystępuje do tak z w a n y c h 'zlewin', które odbywają sią w następujący sposób: jeżeli nowonarodzonym jest chłopak, to matka staje na tej siekierze, na której ucięto dziecku pępowinę po urodzeniu (jeżeli nowonarodzoną jest dziewczynka, matka staje na wrzecionie i na tym grzebieniu do przędzenia, który podkładano dziecku pod pępowinę przy jej obcinaniu); baba posypuje jej ręce zbożem i zlewa je w o d ą święconą mówiąc: 'oczyszczam twoją duszę od grzechu twojego'. Nawzajem położnica czyni toż samo babie, mówiąc: 'oczyszczam twoje ręce od brudu mojego'." (tamże) „Babka po chrzcie przed ucztą 'zmywa o w s e m ' położnicę (.») a następnie wyciera też o w s e m i dziecko, c o ma chronić ojj uroków; potem usiłuje napakować o w s e m usta kuma i innycn mężczyzn o b e c n y c h . " ( J . S . Bystroń, op. cit., s. 1 3 9 ) W niektórych okolicach obrzędowi chrztu towarzyszyło zmyw»* W tych przykładach zawiązywania się głębokiego związku pomiędzy domem i człowiekiem od początku, od jego narodzin, owej więzi mającej w p ł y w na późniejszy charakter nowonaro­ dzonego, jego zajęcia, status społeczny, jego przyszłe przywiąza­ nie do domu i otwarcie na świat, widzimy pojawianie się znanych już nam symboli kreacyjnych. Tak jak budowanie domu, tak i przyjmowanie dziecka na świat nawiązuje do czasu początku, jest stwarzaniem świata. Towarzyszą temu te same symbole: nie chaty: „(...) o d b y w a się z n ó w ceremonia mycia nie ludzi, lecz ChatYjlJJ trzeci dzień chrzcin baba z dziećmi z m y w a mur, żeby di^JW zawsze czyste; zwie się to 'zmywanie muru', 'skrywanie'." (мяв* s. 6 9 ; por. M. Federowski, op. cit., s . 3 0 3 ) Przed wyjściem do w y w o d u , chrztu, kładziono pod Ф^?^ lub na progu ziele święcone w Matkę Boską Zielną, w -jeśli urodził się chłopiec, w malowance, tj. w płótnie druko**" wkładane przy zakładzinach domu w podwaliny - chleb, sól, nym w deseń - jeśli dziewczyna, oraz siekierę. Babę p r z e s t ą p * ^ * święcona w o d a , święcone wianki, święte przedmioty. z dzieckiem przez próg i położoną na nim siekierę skrapiano~^*"' Można wręcz mówić o nakładaniu się na siebie obrazów budowania święconą. domu i przyjmowania doń człowieka. wrzeciono, kosę, siekierę, płótno i nici. * 6 Kładziono również na progu chleb, sól, 3 �P o w s z e c h n y m zwyczajem było wkładanie pieniędzy w pod­ uszkę dziecka niesionego do chrztu; zawiązywano mu pieniądze w rogu pieluszki. „ P o chrzcie wiąże kumoter wstążeczką w róg poduszki talarka i fenika, jako więzarek dla n i e g o . " Związek pomiędzy domem i człowiekiem widzimy i w innych elementach recepcyjnych obrządów rodzinnych. Podobnie jak wprowadzana w dom przy obrzędach weselnych żona musi dotknąć się ogniska domowego, podobnie jak człowiek zbiegły przez dotknięcie się ogniska zyskiwał prawo azylu, tak też i dziecko, które wprowadzano w dom było zbliżane obrzędowo do ogniska, pieca czy s t o ł u . 39 40 „ P o chrzcie kładą dziecko na stół z tą poduszką w którą jest owinięte, a każdy z o b e c n y c h przystąpi d o ń i przypatrzy mu się dobrze robiąc znak krzyża." ( D W O K , t. 11, Poznańskie, s . 5 1 ) „Kładzie babka noworodka pod pripiczok i bije głową o prytułę (deskę do zatykania pieca), żeby było tak twarde." ( Z W D A K , t. 13, s. 1 1 7 ) Na Pokuciu „Babka po urodzeniu dziecka i zawiązaniu pępka bierze je i trzymając na dół głową bije po trzykroć stopami 0 swołok ( s o s r ę b ) " . ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 1 7 5 ) P o w s z e c h n y m również był zwyczaj uderzania dzieci po p o ­ wrocie ze chrztu gałązką, rózgą. „Ojciec kładąc dziecko u progu na ziemi i bijąc lekko rózgą po poduszkach, m ó w i : 'a nie chodź po w s i , a słuchaj się ojca, matki, a jedz groch z kapustą, będziesz dobry gospodarz." ( J . S . Bystroń, op. c i t , s. 1 0 4 ) Po chrzcie, gdy przyniosą dziecko na powrót d o domu, kładą je na klepisku i uderzając lekko rózgą mówią: „Nie płacz, bądź dobre 1 posłuszne, śpij dobrze i pociesaj rodziców". ( D W O K , t. 2 0 Radomskie, s . 1 3 2 ) „Ojciec chrzestny po powrocie ze chrztu uderza poduszkę, niby s w e g o chrzestnika, gałęzią wierzbową, uciętą podczas s w e g o powrotu z kościoła, a następnie bije te dzieci, które się mu nawiną, żeby pamiętały chrzciny, wreszcie rózgę tę w y n o s i w pole i osadza na najbliższym płocie." ( J . Świętek, Lud nadrabski, Kraków 1 8 9 3 , s . 1 2 9 ) 41 Uderzano też dziecko rózgą z tarniny, aby było posłuszne. Tarniną tą „ w innej okolicy, palono ogień pod kościołem rano przed mszą w Wielką Sobotę. Węgle wrzucano do wody, którą wtedy święcą. W o d ą tą skrapiają siebie i zabudowania, aby szatan nie miał do nich przystępu. Niedopalone gałązki tarniny wtykano pod strzechę". Gdzie indziej powiada się, „że rózga ta ma być I odłamana z wiśni" . Wkładano też jemiołę głogową albo z drzeI wa jabłoni dzieciom pod głowę do kolebki, aby na nie strachy i straszliwe marzenia nie przychodziły. Powszechnym też było, że do pierwszej kąpieli dziecka wrzuca : no pieniądze. Wrzucano też żyto, chleb ; wkładano liście z gałąI zki leszczynowej "; kąpano w ciepłej wodzie zaprawionej mlej kiem i masłem, smarowano usta dziecka miodem. ' I Gdy dziecko kończyło pierwszy rok życia sadzano je na stole, I kładziono koło niego książkę, pieniądz, chleb i nóż, „z tego, po c o I dziecko sięgnie wróżą do czego będzie zdatne". " I Od początku, od narodzin i na dalszych etapach jego życia. I określając jego charakter, temperament, wpływając na jego I przyszły los, dom towarzyszy człowiekowi i symbolicznie „uczes­ tniczy" w e wszystkich ważniejszych wydarzeniach. W obrzędo­ wości weselnej odnajdujemy wszystkie wcześniej zasygnalizo! Wane wątki kosmoteologicznej, kosmicznej symboliki domu [ (dom-świątynia; dom-chleb; dom-raj, dom-ogród; dom-gospof darstwo; dom-pole; dom-świat; dom-drzewo itd.), dlatego ograf nłczymy się tu tylko do kilku przykładów oddających ó w dynami* * n y charakter i sposób w jaki znana nam już symbolika domu t dochodzi szczególnie podczas wesela do głosu. Oto dramatyczny P P » fragmentu wesela na Litwie zanotowany przez Łukasza geołębiowskiego: 42 M 44 w 4 4 4 » ( • - ) dwaj przyjaciele pana młodego porywają oblubienicę • f r domu rodzicielskiego; przywiódłszy, oprowadzają trzykroć HJtofo domu, nogi jej myją, kropią tą w o d ą sprzęty, łóżko Bjałżeńskie i wszystkich obecnych, miód w usta jej kładą, dla g t a z a n i a zapewne, jak powinna być słodką i łagodną dla męża, g f t e m okrywszy jej oczy, prowadzą do każdych drzwi domu, " • J w z a w nie prawą nogą, drzwi się otwierają, i wtenczas ją Bjsypują pomięszanem ziarnem: pszenicy, żyta, o w s a , jęczniegrochu, bobu i maku. Sypiący je tak przemawia do niej: 'będzieszli wierną mężowi i dobrą gospodynią, nie uczujesz niedostatku i obfitości doznasz'. Zdejmują wtenczas zasłonę, i za stołem, na którym już uczta zastawiona, sadzają." ( L . Gołębiow­ ski, Lud polski..., s . 2 4 3 ) Szczególnym motywem, jaki pojawia się w obrzędowości weselnej, jest motyw D O M U - M A R Z E Ń , domu ojakim się marzy. Motyw ten pojawia się w pieśniach zalotnych i w e s e l n y c h , składając się na swoistą ludową estetykę bogactwa. Zwracał nań uwagę w s w y c h studiach nad artyzmem pieśni ludowej Bystroń, ' a współczesny krytyk literacki, który tropi obecność tego charak­ terystycznego dla ludowej wyobraźni motywu w e współczesnej literaturze nurtu chłopskiego, tak o tej estetyce, i o o w y m obrazie domu-marzeń pisze: „ L u d o w o ś ć - j a k wiemy - potraf iła stworzyć własną estetykę bogactwa. Była ona wyobraźniowym spełnie­ niem tego, czego nie starczało w realności. J a n Stanisław Bystroń zwraca uwagę (...), że pieśni chłopskie rzadko ukazują codzienne bytowanie ludu. Raczej są to pieśni o świecie wymarzonym, świecie pańskiego dobrobytu, który, dlaczegóż by w to wątpić, naprawdę był bogactwem, gdy realizował się poprzez p i e ś ń . " I na d o w ó d , autor c y t o w a n y c h słów, przytacza tekst śpiewu zamieszczony w zbiorze Zoriana Dołęgi C h o d a k o w s k i e g o : 4 50 51 „Oj, leluja, Kasieńko kochanie, / masz piękne mieszkanie, zamek marmurowy, / wierzch z kości słoniowej. Pojrzawszy dokoła, / o w a pięknie zgoła: wrota jaworowe, / odrzwia dębowe, okna kryształowe, / balasy cisowe, stoły jaworowe, / przyławki lipowe. Stoi w okieneczku, / w e złotym wianeczku, czoło jej się łyska, / parobeczek ją ściska." Zarówno w tej pieśni, jak i w jej wariantych, w analogicznych pieśniach zalotnych i weselnych: „(...) Otwierajcie pacholicy / seroko wrota ażeby mój kochanecek / nie otar(l) złota zakładajcie pacholicy / kobierzec pod próg ażeby mi kochanecek / nie zwalał nóg Zastawiajcie pacholicy / marmurowy stół na tym stole marmurowym / cukier, marcypon." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 8 7 ) nie tylko mamy do czynienia z o w y m „marzeniem o pańskości". W o w y m bogactwie domu (zbudowanego z kości słoniowej, 0 kryształowych oknach, marmurowych i j a w o r o w y c h stołach etc.) rozpoznać możemy również odbicie obrazu domu-pałacu niebieskiego, dworu niebieskiego. A także i motyw domu-raju, gdy przypomnimy sobie kolędę o tworzeniu świata, gdzie poja­ wia się obraz drzewa życia - jaworu, jabłonki, złotego kamienia 12 1 gołąbków radzących o tym, jak mają zasiać świat. Charakterys­ tycznym jest tutaj splot kosmiczno-sakralnej symboliki, jaką znajdujemy w oracjach i zaproszeniach na wesele, w których nawiązuje się do stworzenia świata i Raju. I w których wzorcem czasu początku jest także czas Bożego Narodzenia. W oracjach tych zapraszający swatowie i drużbowie pojawiają się jako przedstawiciele o w e g o rajskiego, niebiańskiego świata, są po­ słańcami Boga: „(Drużbowie zapraszając na wesele:) Scęśliwa była godzina, jak się Bóg narodził, I ta scęśliwa - c o ja w a s nawidzil. Mamy affekt z przyjścia s w e g o Do domu wasecinego; J e s c e z więksym affektem Od Boga w Trójca święty jedynego, Prosi pan ojciec, pani matka, Pan młody, panna młoda Na to wesele, C o sie znacy (zapowiada) przez trzy niedziele Chcąc my tyz to stadło przyozdobić J a k o Bóg przyozdobił niebo Słonkiem, miesiącem, gwiazdami, Wodami, rybami, Liściami, kwiatami I cały świat trawnikami." (Ż. Pauli, op. cit., s. 3 4 i n.) Charakterystyczny również tak dla tych oracji jak i dla o b ­ rzędowości weselnej jest tu splot symboliki sakralno-kosmicznej �z symboliką erotyczną. Przytoczmy więc jeszcze d w a teksty i jak pieczenie chleba akt prokreacji. T e n ciąg skojarzeń: kobieta formuł zaproszeniowych do „Odprowadzenia od stanu małżeńs­ - piec, pieczenie - prokreacja, chleb - ciało, chleb - życie, chleb kiego do domu w e s e l n e g o " , w których, w pierwszym z nich - płodność, narodziny, będący stale w tle obrzędowości rodzinnej widzimy współwystępowanie symboliki erotycznej z nawiąza­ i stanowiący warstwę symboli, przenikających się z symboliką niem do czasu początków, do raju, w drugim zaś, gdzie o z a ­ sakralną pieca jako miejsca świętego i centrum życia rodzinnego, proszeniu na „Doprowadzenie do Majestatu B o s k i e g o " i gdzie tłumaczy wiele elementów tej obrzędowości i towarzyszących jej dom chłopski stanowi swoiste odbicie i transformację obrazu wierzeń i zwyczajów. Tak więc np. dla wzmocnienia zdrowia i sił domu-pałacu niebieskiego. położnicy podawano jej, obok innych środków, także w o d ę „ D o tego domu wstępujemy dnia dzisiejszego czwartkowego Nie za mnie się poceno Nie za mnie się skońcy; za Adama świętego c o nie słuchał przykazania Boskiego J e d n a gołębica se po niebie latała, rozmaitego ziółka szuka; tak też i pan młody szukał panny młodej do siebie podobnej." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 5 5 ) gonia spotyka się tu z antropogonią. „Było prastare podanie pogańskie, że ludzie pierwsi byli ulepieni z c i a s t a . " * * Dom uczestniczy w narodzinach człowieka, na sposób ludzki na­ śladuje kosmiczny wymiar stworzenia. Znamienna jest tu antropomorfizacja tych wyobrażeń. Tak więc np. przeciw poronieniu d a w a n o położnicy, jak podają to opisy: „Glinę („Doprowadzenie do Majestatu Boskiego") „ P a n - m ł o d y z panną-młodą do stołu siada dobry wiecór rozpowiada, d o nóżek upada Winsujemy, winsować będziemy scęśliwie ten dom nawiedzony. My drużbowie jezdeśmy zesłani od Pana B o g a i od Matki Najświętszy I od pana ojca i od pani matki. Prosiemy na stoły lipowe, na łyżki klonowe, na obruchy ć w i k ł o w e . " i chleb z dodatkiem gliny wydrapanej z pieca. Widzimy więc tu te same motywy i symbole obecne przy stworzeniu świata. Kosmo- przepaloną, z 'padniabienia' (sklepienia) w piecu wziętą, proszkują, mieszają z w o d ą i podają chorej." ( M A A E , t. 1, s . 122) „Sadze z komina lub z trzeciego bierwiona od góry nad progiem wzięte podają z w o d ą (...) Czasem też dodają gliny ze sklepienia pieca (...) Każą zjeść jaje surowe z mąką pszenną, lub też 'zamieraczki' z kilku jaj mieszają z mąką pszenną i podają chorej, aby zjadła to siedząc na progu, a potem drugi raz taką samą mieszaninę - trzymając się za zrąb drewniany w izbie, na którym s p o c z y w a piec. (...) W końcu podają chleb lub zboże chorej kobiecie lub bydlęciu." (tamże) (tamże s . 5 9 ) Po urodzeniu dziecka okrywano je „kominiuchem", tj. szmatą, Zarówno podczas obrzędowości towarzyszącej narodzinom, którą się komin zatyka.' Rodzice chrzestni przynosili na chrzciny 7 jak i w obrzędowości weselnej ujawnia się erotyczny wymiar po bochenku chleba. Babka oddawała dziecko matce chrzestnej symboliki d o m u . Ponieważ istnieje wiele prac na gruncie badań mówiąc: „Daję w a m sokoła, przynieście nam anioła". Potem folklorystycznych poświąconych symbolice ludowego erotyzmu, przykładano po trzykroć bochenek do twarzy dziecka, mówiąc: świadomie nie podejmujemy tego w ą t k u , poprzestając jedynie na „ O d chlebaśmy wzięli, do chlebaśmy przynieśli".** Ta złożona jego zasygnalizowaniu, i odesłaniu do wciąż symbolika i kojarzenie pieca z kobietą wyznaczały też miejsce powstających studiów folklorystycznych badających i rekonstruujących słow­ nik symboliki erotycznej w tradycji l u d o w e j . M Poprzestajemy tu obrządowych oracji. Podczas wizyty s w a t ó w panna (jałówka) chowała się za piecem, pan młody „zostawał gdzie za węgłem na odnotowaniu wzajemnego przenikania się symboliki erotycz­ stodoły i obory".** W nej i jej współwystępowanie z symbolami należącymi do sakral- obrzędu panna młoda stawała przy piecu i stamtąd od pieca czasie ważniejszych akcji weselnego no-kosmicznego wzorca stworzenia świata - jak np. drzewo życia wygłaszała - rózga weselna z jej płodnościowo-falliczną symboliką. Wystar­ podczas gdy pan młody zajmował miejsce jak najbliżej stołu (lub ktoś w jej imieniu) ważniejsze przemowy, czy więc przypomnieć o zdobiących rózgę, choinkę symbolach i stamtąd przemawiał. Do pieca przyprowadzano pannę młodą po miłości, o jabłkach, o orzechach, wiśniach, j a g o d a c h , oznaczają­ wprowadzeniu d o n o w e g o domu; kładziono też na nim nowo­ c y c h też w pieśniach żeński żywioł uosobiony w drzewie życia **, narodzone dziecko. Przy zawiadomieniu o narodzinach zaprasza­ 0 kojarzeniu żywiołu żeńskiego z drzewami tegoż rodzaju (kalina, jący na chrzciny zawiadamiał, że „żonka z peczy upała", na co rodzaju pytano - „ a szczo B o h d a w syna albo doczki ? (A c o Bóg dał syna męskiego (jawor, chmiel, d ą b ) , o erotycznej konotacji pola, roli, czy córkę)".* Na wieść o urodzinach m ó w i o n o też, że „piec się ziemi jako elementu biernego, żeńskiego i męskiej symbolice rozwalił".* W tym ostatnim przykładzie widać wyraźnie parale- pługa, radła, o erotycznej symbolice zasiewania, jak widać to lizm d o m - człowiek. D o m niemal w antropomorficzny sposób choćby w zwyczajach wigilijnych wróżb, gdzie wyciągnięcie nie uczestniczy w narodzinach człowieka. W świetle tych przykładów leszczyna - dziewczyna) i męskiej symboliki drzew 0 1 tylko „kukiełki" z ciasta, spod obrusa wigilijnego stołu przez ujawnia się również antropokosmiczny wymiar domu i sens kobietę, ale nawet i znalezienie przez nią ziarenka zwiastowało znanych już nam życzeń towarzyszących podczas wigilijnego syna lub córkę. Wystarczy przypomnieć o w e żartobliwe życzenia obrzucania pułapu, czy wylewania w ó d k i podczas weselnego podczas zasiewania izby ziarnem: „ W każdym kątku po dzieciąt­ toastu na ścianę - kiedy to życzono domownikom „tyle byc- ku, a na piecu dwoje". ków...". „Ciekawy był zwyczaj podkładania w siano maleńkich lalek, zrobionych ze szmat. Czasem te lalki były zróżnicowane na męskie i żeńskie. Małżonkom wyciągnięta lalka wróżyła syna lub córkę, chłopcom ożenek, dziewczętom zaś 'kawalera w kar­ nawale', najczęściej zaś 'bachura' czyli nieślubne dziecko, c o oczywista chłopcy wykorzystywali, żartując: o wejl bachura m a s ' . " ( S . Dworakowski, Kultura społeczna..., s . 3 8 ) Pamiętać też trzeba o erotycznej symbolice przestrzeni domu podczas obrzędu weselnego - (komory, alkierza), wrót, bram, T a bogata i złożona symbolika pieca sprawiała, iż był on symbolem życia osiadłego i rodzinnego. Do takiej chaty z piecem, jak pisze Stanisław Vincenz, wiodły wszystkie doświadczalne próby ze spaniem przy ognisku na miejscu przyszłego domu, zmierzały doń wszystkie mieszkania „tymczasowe, półstałe, do­ świadczalne", które były jedynie przygotowaniem do „chaty ne przyszłość", „chaty z 'hrubą', to jest z piecem na pół izby, n * którym spać może kilka osób". ( S . Vincenz, op. cit., s . 56) progu, ganku, przy których spotykali się młodzi - granic pozos­ Dom uczestniczy w życiu człowieka ewokując i odsłaniając tających w ścisłym związku z obrzędami przejścia (z przemianą coraz to n o w e znaczenia ze swej bogatej symboliki w zależności panny w mężatkę i kobietę, kawalera w mężczyznę i gospodarza). od kontekstu i sytuacji. Omawiając świętość ogniska domowego, Wystarczy wreszcie i na koniec wspomnieć o mtstyczno-erotycz- dom jako miejsce święte, siedzibę i mieszkanie B o g a , van d*L nej symbolice pieca, na którą zwracał uwagę i o której pisał L e e u w przytacza opowieść pewnego starego chłopa, opowieść Antoni Nowosielski.** Pieca, który podobnie jak stół, stanowił sięgającą do czasu dzieciństwa: „ G d y kocioł zdejmowano z og­ miejsce najświętsze w domu, był jego centrum kultowym i o b ­ nia, kołysaliśmy czasami hak, na którym był umieszczony. Nie rzędowym (ognisko d o m o w e ) , a który jednocześnie kojarzony w o l n o tego robić - powiadał nasz J a n - bo pan Bóg dostanie bełtt- był z kobietą, pieczeniem chleba, udzielaniem życia, narodzinami, głowy. W y d a w a ł o się nam to żartem. Nie wiedzieliśmy jednak, ze 1 który symbolizował żeński organ (tak jak łopata i ożóg - męski). 'haol' (hak) 8 od pradawnych czasów jest świętym miejscem �I w d o m u , w o k ó ł którego oprowadzano narzeczoną i który c h w y ­ tano, by wziąć dom w posiadanie." 4 2 Podobnie i w naszej tradycji ludowej w odpowiednim czasie i sytuacji ujawniają się te same warstwy symboliczne domu i pieca jako miejsca świętego. J e d n o z wierzeń m ó w i , iż „ w Wielki Czwartek nie godzi się wycierać kominów, bo kto wyciera ten Panu J e z u s o w i sadzy w oczy natrzepie."* 3 W symbolice domu, który towarzyszy człowiekowi od narodzin do śmierci, w symbolice, w której ujawniają się coraz to n o w e treści (sakralne, społeczne, gospodarcze itd.), zapisany jest nie tylko obraz świata i życia rodzinnego z charakterystycznym dla kultury chłopskiej podziałem ról na męskie i żeńskie. Dom jest obrazem syntetycznym, makrokosmos przenika się tu z mikrokosmosem. Symbolika ta, w której widzimy głęboki izomorfizm czy paralelizm domu i człowieka, nieraz kryje w sobie i wyłania z siebie ó w obraz świata, taki jakim był u początków, w chwili stworzenia. Tak jak podczas pieczenia chleba anioł siedzi po jednej stronie chałupy, a diabeł po drugiej, tak i podczas konania człowieka anioł i diabeł stają po obu stronach umierającego. „ P o obu stronach umierającego stoją: anioł i diabeł. Jeżeli człowiek żył dobrze, anioł stoi blisko łoża umierającego; jeżeli źle spogląda tylko z daleka, a koło łóżka wija się diabeł i macha z radości ogonem." ( S . Dworakowski, Zwyczaje..., s . 142) „Opowiadają, że między aniołem i diabłem rozgrywa się walka 0 duszę człowieka. Anioł gada: moja dusa, a djabuł: moja i tak się spierają do uząb (do ostateczności). Anioł pokazuje spisane w księdze wszystkie dobre uczynki, a djabuł mu podtyka pod nos dokument, gdzie stojo wypisane wszystkie złe uczynki. I tak się spierajo, az który którego przepomoze, ten zabierze duse." (tamże) „Każdy człowiek ma s w o j e g o Anioła Stróża, który walczy z diab­ łem o duszę człowieka. Szczególnie ostra jest walka w chwili śmierci człowieka. Anioł bije diabła różańcem, polewa w o d ą święconą, rysuje kółko kredą święconą. Anioły bronią człowieka przed diabłem, ale z nim nie walczą. Diabeł gdy zobaczy anioła to ucieka." (Badania ter., J ó z e f ó w 1 9 8 0 , s . 14) „Głównie Anioł Stróż walczy z Diabłem o duszę człowieka. Każdy człowiek ma s w o j e g o Anioła, który siedzi za prawym uchem 1 s w o j e g o Diabła siedzącego za uchem lewym. J a k w uchu dzwoni to znaczy, że diabeł w a l c z y z aniołem - jak w prawym to Anioł w y g r y w a , jak w lewym to Diabeł." (tamże s. 8 ) „Anioł Stróż jest dany człowiekowi od kolebki i opiekuje się nim przez całe życie. Ostrzega przed pokusami, walczy z diabłem." (tamże, s . 15) „Każdy człowiek ma s w o j e g o diabła, który siedzi na nim konno, na biodrach z tyłu, więc widzieć go nie może. G d y człowiek mocno przyciśnie się plecami do ściany, wtedy słyszy pukanie. T o djabeł kopytkami stuka w ścianę, aby się oddaliła." („Wisła", t. 13, s . 3 9 5 ) „Djabły kręcą się wszędzie i wojują z aniołem przez całe życie człowieka o jego duszę. Z a w s z e z jednej strony człowieka stoi anioł stróż, z drugiej djabeł i jeżeli człowiek rano pozdrowi Pana J e z u s a , podziękuje za zdrowie Matce Świętej, to tego dnia będzie się nim opiekował anioł, w przeciwnym razie szatan bierze go w swoje posiadanie na cały dzień. G d y przez całe życie człowiek był więcej pod w p ł y w e m anioła niż szatana, to po śmierci będzie umiał czytać i pisać, chociażby za życia nie miał o tym pojęcia." („Wisła", t. 4, s . 8 5 ) g o święconą w o d ą i nakrywają obrusem. G d y umrze uważają, aby łzy płaczących, krewnych nie padały na trupa, bo musiałby na tamtym świecie moknąć." (K. Moszyński, Polesie..., s . 208) „Aby ulżyć skonu (...) rozsuwają deski w powale - 'prabiwajuć strop czyli stoł'." ( M A A E , t. 1, s . 2 2 0 ) „Jak trudny zgon, więc żeby łatwiej skonał, kładą go na słomie za piecem. Potem kładą go na ławie na tej słomie, przykrytej płótnem. Uważają aby źdźbła słomy nie zabrać z nim z ławki (umarły wziąłby urodzaj). Wynosząc trumnę na każdym progu trzy razy uderzają (że niby nieboszczyk żegna się)." „Ciało kładą na ławie, g ł o w ą w stronę zachodu słońca, pod nim słoma i płótno. Przed wyniesieniem trumny kładą na trumnę bochenek chleba owinięty w przędziwo (aby nieboszczyk nie wyniósł z sobą urodzaju konopii), na który nasypano szczyptę soli, a po wyniesieniu trumny zdejmują g o i wnoszą d o chyży, gdzie po powrocie z pogrzebu pokroją i zjedzą." „ N a oknie stawiają szklankę w o d y i kromkę chleba, bo wierzą, że dusza nieboszczyka w nocy tej w o d y się napije i ukąsi chleba." „Gdy ciało leży na ławie, nad g ł o w ą stawiają garnek przewrócony dnem do góry, na którym jest lampa. G d y wyniosą trumnę, to niosą za nią garnek (który rozbijają przed cerkwią) i śmiecie wymiecione zaraz po wyniesieniu ciała, a i to i czerepy z garnka wyrzucają na uboczu, tak aby nikt przez to nie przechodził." „Gdy wrócą d o domu, wywracają do góry kołami w ó z , którym wieziono umarłego na cmentarz i pozostawiają aż do następnego dnia. Słomę spod umarłego wyrzucają na drogę. (...)" „Babki kościelne, które ciała pilnowały zamiatają czym prędzej chatę i śmiecie wyrzucają za bramę; światło palą do dnia następnego, bo wierzą, że dusza krąży koło domu całą dobę." ( D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie, s . 531 i n.) „ W wypadku długiego konania wszystkie stoły i stołki w chacie, szybki w oknach wycierają pierwszą lepszą szmatą, jak pod rękę wpadnie." ( M . Federowski, op. cit., s . 3 1 8 ) „Wszędzie u ludu naszego jest w e z w y c z a j u , że konającego ściągają z łóżka i kładą na ziemi na słomie żytniej, kulowej, ażeby miał lepsze konanie." ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 8 ) „Zmarłą wieśniaczkę układano na ławie, między 'polem' (rodzaj podwyższonej podłogi, deski biegnącej od pieca do ściany) a pokuciem. Zmarłego gospodarza układano na pokuciu w ten sposób w jaki żywy zawsze spoczywał na ławie, tj. głową 'ku obrazom'. (...) Nad zmarłym trzykrotnie zakreślają koło dymiącym woskiem. Stawiają też na oknie albo przy głowie w o d ę dla duszy. Dusza opłukuje się w niej, dlatego pić tej w o d y nie należy, trzeba wylać ją na pokuć. Wracają do chaty nie rozmawiając. W chacie myją ręce i wycierają je o piec, poczem myją ławki, zamiatają izbę." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 0 8 - 2 0 9 ) Pod g ł o w ę zmarłego, do trumny wkładano poduszkę z sianem, 64 chmiel, miętę, rumianek, wianki i poświęcone b a z i e , pod nogi d a w a n o nieco siana, trumnę skrapiano świąconą w o d ą i przy­ strajano różnobarwnymi kwiatami czerwonym.* 5 oraz papierem, koniecznie Robiono też poduszeczkę z gliny pod głowę.** Gospodarzowi wkładano do trumny czapkę, gospodynię ubiera­ no w to ubranie, które miała na sobie podczas oczepin, „dziewkę ubierają tak jak do ślubu z wiankiem barwinkowym, parobka młodego ubierają tak jak gazdę, tylko mu dają wianek barwin7 kowy na kapelusz" * . Podczas wyprowadzenia zwłok następowało pożegnanie zma rłego z domem, trumną uderzano trzykrotnie o ten s a m próg, gdzie zakopywano łożysko, uderzano trumną o drzwi. Kiedy w y n o s z o ­ no trumnę, kładziono siekierę pod próg, „aby nie wlazło do izby Dom uczestniczy w śmierci człowieka. I tu widzimy także te nieszczęście"**; gdzie indziej z n ó w zmarłemu obcinano paznok­ same, znane nam już symbole kreacyjne, c o w zakładzinach domu cie u rąk i nóg i zawinięte zawieszano pod siestrzanem, „aby i narodzinach człowieka. Charakterystyczny jest tu paralelizm z umarłym szczęścia domu nie utracono", albo „aby umarły nie obrzędowych działań towarzyszących narodzinom i śmierci; pociągnął za sobą żywych członków rodziny".** Przy pożegnaniu Wyprowadzeniu zwłok towarzyszy otwieranie domu: „Kiedy umarłego wynoszą z d o m u , otwierają wszystkie drzwi (jak np. drzwi izby, komory, stodoły, stajni itd.), otworzą skrzynię, odkryją dzieżkę, odsuną szufladę itp., ażeby dusza nieboszczyka wyszła za ciałem, a nie straszyła." ( D W O K , t. 16, Lubelskie, s . 134) domu jeden z gospodarzy mówił w Umierającego „dla ulżenia skonu kładziono na ziemi, okadzano święconymi ziołami, kropiono w o d ą święconą", do trumny kładziono trochę ziół święconych, chleba, soli, w ó d k i , przy­ imieniu zebranych, że „Wstąpili w ten dom odwiedzić ciało martwe bez d u c h a z o ­ stające, zarazem wyprowadzić je z domu doczesnego i z a ­ prowadzić do domu i n k s z e g o . " 70 Ci co nieśli trumnę mówili w imieniu zmarłego w chwili uderzenia trumną o próg: „Dziękuję progom i sąsiadom i r o d z i n i e ! " 71 Wraz ze śmiercią człowieka zamierał dom. „Nieboszczyka krywano oczy nieboszczyka pieniędzmi. Wkładano pod g ł o w ę kładziono w pokoju z twarzą zwróconą ku drzwiom. G d y ktoś zmarłego święconą bylicę i piołun. Przykrywano trumną zielem umarł, zaraz należało otworzyć okna, aby dusza wyszła. G d y kto > wiankami święconymi. W ręce zmarłego wkładano obrazek umrze, usuwają z domu zwierzęta. Nie w o l n o zamiatać pokoju, święty, krzyż, książkę do nabożeństwa otwartą na modlitwie za w którym leży ciało zmarłego. Po śmierci domownika nie bielą . zmarłych, w głowie trumny pisano imię J e z u s . '.Umierającemu dają do ręki świecę w o s k o w ą , podczas konania milczą, aby umierający się nie męczył. O ile konanie przeciąga się nazbyt długo, to zdzierają w izbie powałę; obmywają umierające­ ścian przez m i e s i ą c . " 72 Gdy ktoś umarł, zatrzymywano zegar w biegu, zasłaniano lustra. W domu zalegało milczenie, a d o ­ świadczana w nim śmierć miała też swój wymiar kosmiczny, przyłożywszy uchu do progu można było usłyszeć tylko krzyk 9 �zmarłego: „ G d y człowiek umrze, zaraz go kładą na ziemi, na słomie, aby odcierpiał karę za grzechy, słoma ta kłuje zmarłego, jakby igły, i wtedy krzyk jego rozlega się od jednego krańca świata do drugiego. Kto wówczas przyłoży ucho do progu pokoju, w którym leży zmarły, ten usłyszy krzyk ó w ale zaraz u m r z e " . " „Natychmiast po zgonie gospodarza, najstarsza z rodzeństwa zachodzi po kolei do stajenki, obory, chlewików, a nawet i do ptactwa d o m o w e g o , a stanąwszy w e drzwiach m ó w i 'Nie ma już (wołki, koniaki, krówki itp.) w a s z e g o hospodara'." (M. Federow­ ski, op. cit., s . 3 1 9 ) „ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę, uderzają ją trzy razy o próg na pożegnanie, 'co on więcy tędy nie będzie chodziuł'. J a k wynoszą 'grób' uderzają nim trzy razy w próg przy obu uszakach. W tym czasie przewracają w chacie stołki, na których stała trumna, 'żeby się nie boić nieboscyka." ( S . Dworakowski, Zwy­ czaje..., s. 153) „Wynosząc trumnę z domu na marach obchodzą w koło p o ­ dwórze i przystawają przed stajnią, oborą i c h l e w e m . Wtedy przy każdym przystanku jeden z tragarzy trzy razy stuknie trumną 0 mary mówiąc: 'Wasz pan w a s żegna bydełko nie smućcie się, nie zamorzycie się, bo będzie inny', - gdy drugi wszedłszy do obory, c h l e w a trzy razy poruszy i stuknie korytem, na znak że bydło zrozumiało, i w odpowiedzi żegna wzajem s w e g o opieku­ na. Toż samo przy ulach: 'nie smućcie się, pszczółki, pan w a s pożegnał." ( D W O K , t. 10, Poznańskie, s. 2 1 7 ) T e n antropokosmiczny wymiar domu, głęboki związek pomię­ dzy domem i człowiekiem, izomorfizm i paralelizm: dom-człowiek, jaki ujawnia się w tradycji ludowej w obrzędowości rodzinnej, znalazł swój szczególny wyraz w tradycji biblijnej. Tradycja ludowa nie jest tu tak odległa od praobrazu obej­ mującego w sobie związek kosmosu-domu-człowieka, jaki znaj­ duje się w księdze Eklezjastesa, gdzie starość i śmierć człowieka jest przedstawiona jako zamieranie i rozpadanie się domu (gos­ podarstwa), zamieranie świata. Ten antropokosmiczny wątek paralelizmu pomiędzy domem i człowiekiem podnosiły interp­ retacje, widzące w poszczególnych obrazach zawartych w tym t e k ś c i e - o p i s starości i umierania człowieka, gdzie „stróże d o m u " - to ramiona, „silni mężowie" - nogi, „mielące" - zęby, „patrzące w o k n a c h " - oczy, „ d r z w i " - uszy lub u s t a . 74 „Pamiętaj tedy na Stworzyciela s w e g o w e dni młodości twojej dopóki nie nastaną lata, o których rzeczesz - nie podobają mi się. Zanim się zaćmi słońce i miesiąc, i gwiazdy, a nawrócą sią obłoki po dżdżu. W dzień, którego się poruszą stróże domu i zachwieją się mężowie silni i ustaną mielący, przeto, że ich mało będzie, 1 zaćmią się wyglądający oknami, i zawrą się drzwi z dworu ze słabym odgłosem mielenia. I powstanie na głos ptaszy i ustaną wszystkie córki śpiewające i wysokiego miejsca bać się będą. I będą się lękać na drodze, gdy zakwitnie migdałowe drzewo, także i szarańcza będzie mu ciężka i żądza go omienie, bo człowiek idzie do domu wiecznego, a płaczący po ulicach chodzić bądą. Pierwej niż się zerwie sznur srebrny, i niż się stłucze czasza złota, a rozsypie się wiadro nad zdrojem, a skruszy się koło nad studnią. I wróci się proch do ziemi, jako przedtem byl, a duch wróci się do Boga, który go dał." W tradycji i wyobraźni ludowej natrafiamy na te same motywy i obrazy podkreślające głębokie związki pomiędzy domem i czło­ wiekiem, ich izomorfizm. Do wyróżnionych więc już m o t y w ó w możemy dopisać rozwinięcia obrazu i paralelizmu dom-człowiek (dom-ciało, d o m - d u s z a ) . Ten paralelizm widać szczególnie w li­ cznych wierzeniach związanych z medycyną ludową: „Ból w krzyżach leczą wyrębując o wschodzie słońca trzy krzyże na 7 trzech belkach podtrzymujących p o w a ł ę " " , „ W każdej chacie znajduje się za obrazami świątymi lub w skrzyni gromnica poświącona 2.II, świecę tę starają się donieść do domu i tu kopcącym płomieniem robią znak krzyża na powale, odwiecznym miejscu sakralnym, przesuwają także płomień kilkakrotnie pod 7 szyją, ażeby sią uchronić od bólu gardła." * Tradycja i wyobraźnia ludowa, gdy idzie o paralelizm i s y m ­ boliczną analogię dom-człowiek, nie odbiega tu od wyobrażeń należących do sztuki, literatury i kultury wysokiej, znajdujemy w niej obrazy przylegające do starożytnego toposu, wskazujące­ go na związek oka i okna mówiącego, iż oko jest oknem duszy. J a k widzieliśmy, tradycja ludowa na swój sposób rozwija związek okna i Chrystusa, okna i Matki Boskiej, symbol i motyw znany 7 w sztuce średniowiecznej i w twórczości Durera. " G d y idzie o związek dom-człowiek, znamienna dla tradycji 10 ludowej jest antropomorfizacja domu, odnajdujemy ją w boga­ tym materiale dotyczącym zagadek ludowych: „Jedno prosi o noc, drugie o dzień. A trzecie powiada: J a k we dnie tak i w nocy, zawsze musze mieć wyblescone (zawdy wytrzeszczam o c z y ) . " - odp. D R Z W I , Ł Ó Ż K O , O K N O . C o więcej, znajdujemy tu ten sam typ obrazowania, ó w cytowany antropokosmiczny wątek, jaki widzieliśmy w obrazie starości znanym z Eklezjastesa: „Pyt.: W górach śnieg, w dołach w o d a , przyjacieli w domu ni ma, jeść kcę Odp.: Starość: włosy siwe, w oczach łzy, zębów nie m a . " 7 9 T a antropomorfizacja domu w tradycji ludowej wyraża się' w tym, że dom nie tylko uczestniczy w narodzinach i śmierci człowieka, ale sam niemal jak człowiek 'czuje', 'gada' - trzeszczy, skrzypi, szepcze, przeczuwa i wieszczy. Wszystko, co się dzieje w domu i z domem ma s w e głębokie znaczenie i konsekwencje dla jego d o m o w n i k ó w . „ D a w n i e j wierzono, że spośród belek powały szczególne znacze­ nie ma 'tram'. W każdym domu tram powinien być choć w jednej izbie. Gdyby tram wyrżnąć i usunąć z izby, wkrótce wymarliby w s z y s c y domownicy". ( S . Dworakowski, kultura społeczna, s. 217) „Jeżeli stół pacząc się trzaska, niezawodna to wróżba śmierci." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s . 177) „Chata w której pęka lub trzeszczy pułap albo dzieża chlebowa, wkrótce mieć bądzie trupa." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s. 200) „ G d y się łuczywo pali a mała szczepeczka paląca się odpada i wbija drugim końcem do ławy albo do ziemi, ma to być znakiem że pewna dusza świecy potrzebuje. (...) Jeżeli kieliszek z wódką przewróci się na stole mówią: niechaj to będzie dla dusz, wszak i one potrzebują (...) Cichy głos kołatania podobny do zegarka ma wieczorem być głosem śmierci wzywającym jednego z domo­ w n i k ó w . " ( D W O K , t. 53, Litwa, s. 3 9 3 , 4 1 1 ) „Jeśli w wigilię kto zajrzy z pola do okna a domowi ludzie na niego spojrzą, w ó w c z a s mówi się, że to zajrzała głowa czarow­ nika albo guślarza. Jeżeli zaś ten guślarz ujrzy ich także i sięgnąw­ szy ręką pod strzechę choćby ździebełko poszycia wyciągnie to ich przez cały rok będą bolały głowy." ( D W O K , t. 5, Krakowskie, s. 195) „Jeżeli ściany trzeszczą lub piec się zapada to w tym domu ktoś umrze." ( Z W D A K , t. 15, s. 4 9 ) „Jak chleb przewrócony znaczy się, że gospodarstwo się roz­ pada. Solniczki nie wywracać, lustra nie bić - bo kłótnia. Jeżeli stół stoi na trzech nogach a czwartą nie dotyka ziemi tylko się chwieje będą kłótnie w domu." ( D W O K , t. 4 2 , Mazowsze, s . 407) „Gdy przy wejściu obcego wieczorem do izby drzwi skrzypną to szczęście wróży. G d y się drzwi same otworzą, gdy ogień w piecu praska, to gość do domu przyjdzie. G d y łyżka lub nóż spadnie to nadejdzie głodny". „Niezwykłe odgłosy w mieszkaniu, zapowiadają śmierć członka rodziny. J a k zakołacze coś w kominie, a w domu jest chory - umrze on na pewno. Śmierć człowieka zapowiada pękanie ścian i sprzętów. J a k ma być w domu nieboszczyk to pęka ława, albo stół pękać będzie po kątach". ( Z W D A K , t. 10, s . 91) „Grażda była gniazdem rodu. Była także gniazdem szeptów i tak ją zwano. Wiadomo, że są d w a rodzaje szeptów. Takie co trzymają się miejsca, budzą się czasem i szastają się jak d o m o w e węże. I inne, co wędrują skądś z daleka w sieć jak zwierzyna. Czasem szept taki rozgwarzy się długo, że trudno za nim nadążyć, a czasem tylko uroni po słowie: 'po co tak?' 'zostaw to', 'śmiało'. 0 tych pierwszych d o m o w y c h szeptach m ó w i się, że nie umierają, bo trzymają się rodu. Kto wie dlaczego? Bezpiecznie nic nie twierdzić na pewno, lepiej zaczekać. Któż nie rozumie tęsknienia? Ale nie godzi się ani w z y w a ć szeptów zaklęciami i zmuszać je, aby się odkryły, a jeszcze gorzej, bezbożnie nawet, byłoby odżeg­ nywać się, przepądzać je, tak jak byś je miotłą wymiatał. Któż tak obchodzi się z umarłymi? Nie trzeba ani ich przywoływać ani płoszyć. Ale wzdychać wolno. Stamtąd z kątów szept - a stąd od człowieka westchnienie, cóż można więcej? Ludzie mądrzy, a najwięcej ci co delikatni, uczą nas, że dusza nie umiera. Nie nam to rozstrzygać, bo Bóg i tak sobie z nami poradzi, jak zechce. Jeśli jest taki, jak nas uczą, to na p e w n o łaskawy, nawet grzeczny. A jeśli straszny, zechce karać, męczyć czy tylko straszyć, to i tak nic nie pomoże, choćbyś umarł na amen, a śmierć cię twardo zaklepała jak gwóźdź w ścianie. Zbudził cię raz do życia, to 1 jeszcze raz potrafi. Tylko to jedno warto wiedzieć, choć trudno: czy jeśli ród rozdzieli się, gdy rozejdzie się po świecie daleko, słowem, gdy rozsypie się, czy w ó w c z a s i szepty także rozsypią się, czy może zwołują się? A może nie mogą się dopędzić? Ale przecie i na to jest rada, bo wędrujące z daleka szepty nieraz wpadają w sieci. W górze grażdy, u szczytu dachów, c o siedziały okrakiem jeden na drugim, zbierały się szepty jak w pudle muzykalnym. Byle c o mogło je zbudzić i rozegrać". ( S . Vincenz, op. cit., s . 67) �W tym ostatnim przykładzie, obrazie domu jako „ d o m u szep­ t ó w " , zbliżamy się do końcowego punktu naszej rekonstrukcji, w którym to punkcie dom jawi się jako przestrzeń „zaduszna", zamieszkała przez duchy zmarłych, a także jako przestrzeń niebez­ pieczna, pełna mocy demonicznych, jako niepewna, budząca trwogę i lęk przestrzeń c h a o s u . już Bóg zapłać! Już Bóg zapłać i śklanice, pijali tu pijanice już Bóg zapłać. Już Bóg zapłać i ty dzbanie co tu wisisz na tej ścianie już Bóg zapłać!" (tamże, s. 7 8 ) Warto jeszcze przedtem zwrócić uwagę na d w a inne charak­ terystyczne motywy dochodzące od głosu szczególnie silnie w związku z obrzędowością rodzinną. W obrzędowości weselnej możemy widzieć dobrą ilustrację Heideggerowskiej tezy, m ó w i ą ­ cej, iż zamieszkiwanie jest nie tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi, ale także jest „pobytem przy rzeczach". Widzimy to w zwyczaju żegnania się z domem panny młodej: " (Drużba i druhny śpiewają: Siadaj bo już konie s t o j ą . ) panna młoda: - A jakże ja będę siadała kiedym się z matką nie pożegnała, itd. (z ojcem, siostrą, bratem) A jakże ja będę siadała, kiedym się z progiem nie pożegnała. J a w a s żegnam miłe progi, bywały tu moje nogi, teraz nie będą A jakże ja będę siadała, kiedym się z ławą nie pożegnała. Już w a s żegnam miłe ławy, bywały tu moje sprawy, teraz nie będą." ( D W O K , t. 22 Łęczyckie, " (Panna młoda): Ostajcie z Bogiem i okna. Nie jedna tu suknia mokła teraz nie będzie Ostajcie z Bogiem i ławy siadały tu różne damy, teraz nie będą Ostajcie z Bogiem i kąty, ostaj i ty piecu piąty. Któż cię teraz lepić będzie Kiedy mnie już tu nie będzie twojej M a r y s i ? " (tamże, s. 7 9 ) W obrzędowości weselnej dochodzi również do głosu motyw Domu Matki, o którym tak piszą autorzy Słownika ludowych stereotypów językowych: s. 4 8 ) " ( P o oczepinach s w a c h a śpiewa ojcu o posagu) Już Bóg zapłać panie ojcze, teraz szafuj krowy, wólce Już Bóg zapłaci (...) Już Bóg zapłać ściany, ławy komineczku malowany już Bóg zapłaci Już Bóg zapłać i police (półki z garnkami) ścierały je moje ręce. Już Bóg zapłać! Już Bóg zapłać i talirze, jadali i kawalirze „ D o m , chata stanowi z matką jedność wtedy gdy odpowiada następującemu połączeniu: d o m - m a t k a - r o d z i n a . Najlepiej wyraża to zjawisko pieśniowego sieroctwa, ponieważ nie chodzi tylko o brak matki ale przede wszystkim brak domu-matki. Dom bowiem powstaje wraz z matką i z jej śmiercią rozpada się. Dom macochy nie jest dla sieroty domem rodzinnym ('Gdzie chatka tam pani matka' - Nowa Księga Przysłów Polskich, 'chata' 8 'Droga to chatka gdzie mieszka matka' - 'chata' 7 Oj siroty sie żyniom, o ji, pierścionki w sieni, a wesele w stodole. ( B . Krzyżoniak, K. Pawlak, J . Lisakowski, Kujawy, cz. 1, Teksty, Kraków 1 9 7 4 ) . ) Dom jako dwojnik matki dopełnia ją w społeczno-prawnej sferze w y c h o w a w s t w a i opiekuństwa. O n i matka są nosicielami praw rodzinnej suwerenności i wewnętrznego ładu. Oboje chronią s w o i c h podopiecznych. Pośredniczą między nimi a światem zewnętrznym. (...) (Zapłakały okna, zapłakały ściany. Jeśli im też uciekł Ptaszek malowany. Choć im jeden uciekł. Drugi się maluje, Jużci się matusia zięciowi raduje. - Pieśń śląska) T o dom udostępnia obcym - albo nie udostępnia - matki próg, a s w o i m pozwala - (albo nie) - odejść od matki węgieł. Każde 11 �samowolne przekroczenie jego granic narusza prawa, którym to miejsce się rządzi. (Ostańcież tu zdrowe mojej matki progi, bo już tu nie bedom chodzić moje nogi. - J . Sadownik, Pieśni Podhala, Kraków 1971 nr 1 1 3 8 Węder Marysu węder, od matulinych węgieł. Połóż klucze na stole, już tu rządy nie twoje. - D W O K , t. 16, Lubelskie, nr 3 6 9 ) Dom jako rzecz jest zamknięty i ta właściwość pozwala mu uzupełniać matkę w y c h o w a w c z y n i ę i opiekunkę. Zamknięta komora, okienko, wrota, drzwi, ogródek, s a d , ogrodzenie, płot odgradzają matczyny świat od obcego. (Nie otworzę ja ci bo się boję matki. - F . Kotula, Hej leluja, Kraków 1974) Nie wyjdę... Bo się boję matki. - Kotula, Hej... Obrócę ja się w siwą zezulę i przylecę do ciebie: padnę ja, padnę na okieneczko moja matko u ciebie. J a k ty mnie będziesz moja mateńko zganiała z okienka będę ja ci też, moja mateńko, będę wymawiała. J . Przyboś, Jabłoneczka. Antologia polskiej pieśni ludowej, W-wa 1957". nie wie, c o taki grób kosztuje. Prawie tyle, c o dom. Choć grób, mówią, też dom, tylko, że na tamto życie. B o wieczność nie wieczność, a swój kąt powinien człowiek mieć. (...) Bo praw­ dziwy gospodarz powinien mieć i grób swój. Dom pień, a grób korzenie, i dopiero dom i grób całe drzewo." Ó w wątek znajdujemy również i u Stanisława Vincenza: 8 2 „Choćby w y g n a ń c o m wytępili całe ich rody, gdy pozostanie mąż z żoną - to początek nowej ludzkości. Wystarczą sobie. Potrzebna im tylko chata, nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać rodu. To podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób pokolenia dla rodu. Na pociechę nazywają u nas trumnę domo­ w i n a , a kto zbudował chatę na śladach J e z u s o w y c h i żył tak jak potrzeba na tych śladach, ten ma nadzieję, że po śmierci nie tułactwo go czeka, nie wygnanie, lecz dom. ( S . Vincenz, op. cit., s. 5 6 ) Dom jako siedziba dusz zmarłych. Dom jako prze­ 8 0 strzeń demoniczna. Dom Chaos W obrzędowości rodzinnej ujawnia się jeszcze jeden znamien­ ny motyw. Charakterystyczny jest tu paralelizm pomiędzy z w y ­ czajem żegnania domu Ustawiczne stwarzanie, odtwarzanie i odnawianie świata, młodą stwarzanie domu, który jest obrazem świata, może być najlep­ a pożegnaniem domu podczas zwyczajów pogrzebowych. Obok szym świadectwem tego, iż dom w doświadczeniu zapisanym motywu przez ludową tradycję i wyobraźnię ustawicznie jawi się jako Domu-Kolebki podczas wesela przez pannę widzimy w obrządowości rodzinnej i motyw D o m u - G r o b u . M ó w i o nim pożegnalna pieśń żałobna przestrzeń niebezpieczna, groźna, pełna mocy demonicznych, Żegnaj mój świecie wciąż już to niepokojących człowieka, już to wręcz mu za­ wesoły, w której grób jawi się domem: „Żegnam w a s mitry i korony Czekajcież s w e g o rządcy trony. już w progi grobowe muszę zniżać głowę bije piąta godzina (...) Żegnam w a s przepyszne pokoje, już teraz z w a s nie wyjdę podwoje, już czas mej żałobie dał gabinet w grobie, bije siódma godzina" ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 4 2 ) O tym skojarzeniu świadczą też i inne zapisy: „ N i e wiadomo dlaczego, gdy człowiek umrze, mówią że odnowi) chałupę („Wisła", t. 18, s. 3 4 5 ) „O trumnie m ó w i się jak o domu - 'Zbudowali mu w i e c z n y dom'. 'Ze starego w y s e d dali mu nowy dom'. Piosenka weselna m ó w i 0 zmarłym ojcu, który leży za czterema zamkami: z tych 'cwarty zamecek (trumna, grób) - wiecny domecek'." ( J . Dworakowski, Zwyczaje..., s . 147) „Starcy też mówią często haspoda' zamiast chata (...) używanie wyrazu 'gospoda' w znaczeniu 'chata' jest s p o w o d o w a n e z w y ­ czajem nazywania trumny (właściwie: damawina) 'chatą'. Jeżeli np. ktoś jest ciężko chory albo naraża się na niebezpieczeństwo, mówią: 'Ot budzie jemu chata'." (K. Moszyński, Polesie..., s . 112) „ D o m jest prasłowo; tak samo u wszystkich Słowian; domowina jednym ojczyzna, drugim trumna." (Bruckner, Słownik etymolo­ giczny, s. 92) „Jeśli przyśni się dom - nowy, to mówią, że to grób; - jeśli stary to gospoda." ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 158) „ M a j ą zwyczaj kłaść na mogiły kłody s o s n o w e lub d ę b o w e (...) Wznoszą też na mogiłach drewniane, niskie, podłużne chatki." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 0 ) Występujący w tradycji ludowej motyw domu-grobu znany był 1 rozwijany w sepulkralnej sztuce wysokiej. Osobne studium bogatej symbolice Drzwi symbol grobowy śmierci 81 i jego tradycja) (Drzwi śmierci: Antyczny - poświęcił J a n Białostocki, omawiając w nim m.in. symbolikę grobowca rodziny C i e s z k o w s ­ kich, dzieła Teofila Lenartowicza, na którym rzeźbiarz i poeta umieścił następujący wiersz: „Jeśli z miłością wiarą i nadzieją Zmarły opuszczał ten padół żałoby, Na krotko anioł zawiera go w groby; Zza wrot grobowych, kędy go posieją, Po drugiej stronie tej żałosnej bramy, J a k dzieckiem przyszedł po przeciwną dolę, Tak z n ó w dzieciątkiem inny, a ten samy, Wybiega w niebo, anielskie pacholę. L e d w i e mu zmysły anioł pozasłania, Już go w y w o d z i drugi... Zmartwychwstania, Z błogą radością, że śmierć jest nam progiem Pomiędzy światem doświadczeń a Bogiem." Skojarzenie domu i grobu znajdujemy również w e współczes­ nej powieści Kamień na kamieniu, u autora, którego proza zaliczana jest do nurtu powieści chłopskiej: „ W y b u d o w a ć grób. T o się tylko tak m ó w i . A kto nie budował, ten 12 grażających. To właśnie na przekór tym mocom i zagrożeniom dom jest nieustannie stwarzany. W tym sensie doświadczenie domu w tradycji i wyobraźni ludowej bliskie jest znaczenia słowa „doświadczenie", na jakie zwraca uwagę autor studium Prze­ strzeń i miejsce: - „Doświadczanie to przezwyciężanie niebez­ pieczeństw. Angielskie słowo 'doświadczenie' - experience - m a wspólny rdzeń ze słowami e x p e r i m e n t , e x p e r t i p e r i ­ l o u s (ang. 'niebezpieczny')." 8 3 Ó w wątek domu - siedziby dusz zmarłych, a także domu - przestrzeni pełnej mocy demonicznych towarzyszy prawie wszystkim do tej pory wymienionym przez nas motywom. Dla jasności obrazu w dotychczasowej rekonstrukcji unikaliśmy świadomie jego rozwijania, zostawiając go do ogól­ nego omówienia na końcu. J e s t to bowiem wątek tak pojemny i obszerny, jak obszerna może być tylko ludowa demonologia. Zasygnalizowanie go na końcu oddać powinno najlepiej w s p o ­ mnianą już dialektykę i dynamiczny wymiar symboliki domu. Doświadczenie domu jako siedziby dusz zmarłych i przestrzeni demonicznej towarzyszy człowiekowi niemal na każdym kroku. Dom jako obraz kosmosu i świata przylega tu ściśle i odzwiercied­ la ogólne doświadczenie świata w tradycji i kulturze ludowej: „Jeżeli idąc drogą przypadkowo się stryknie (uderzy) nogą w kamień, to należy odmówić pacierz za dusze zmarłych. Dusze te bowiem pokutują pod kamieniami, w jaskiniach, studniach, stawach, kolejach dróg, w skrzyżowaniach dróg, pod mostami, P O D P R O G A M I D O M Ó W , NA G Ó R A C H , strychach chałup. (...) Jeżeli po śmierci czyjejś straszy, to wówczas dla odpędzenia tego strachu należy, aby gospodarze domu sprawili obiad dla D Z I A D ­ KÓW (żebraków), a ci powinni dom ten pokropić w o d ą święco­ ną." ( Z W D A K , t. 9, s. 3 4 i n.) „Powszechnie panuje wiara, że dusza zmarłego zaraz po po­ grzebie wraca do domu wskutek przywiązania do dawnej siedzi­ by. Stąd pochodzi zwyczaj stawiania w nocy, zazwyczaj na oknie, osobnych ofiar z jadła i napoju dla zmarłych. Tam gdzie leży umarły, należy zasłonić wszystkie zwierciadła, gdy kto zmarłego w zwierciadle zobaczy, nieboszczyk co nów po­ wróci do domu straszyć i dopóty robić to będzie dopóki siedem mszy za niego nie odprawią. Jeśli zmarły zostanie w tych samych butach w których skonał, trzy razy wróci z grobu. W górach c h o r w a c k i c h stół na którym leżał trup, przewracają do góry nogami, skoro tylko zwłoki wyniesione będą, w przeciwnym razie dusza co noc powraca hałasować i budzić ludzi. (...) Umarły co noc w r a c a do s w y c h krewnych i daje znać hałasem lub szczególnym pukaniem w stół." („Wisła", t. 4, s. 6 5 7 ) „ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę uderzają nią trzy razy o próg. W tym czasie przewracają w chacie stołki na których leżał nieboszczyk 'żeby się nie boić'. ' D u s a pokutuje tu na ziemi tylko my jej nie widziem'. 'Nie kozda równo gdzie której popadnie. J e d n a w domu (izbie) druga na górze (strychu) inna w piecu abo na polu'. Dusze mogą chodzić w dzień. Gdy drzwi same nagle się otworzą mówią że dusza wchodzi do izby. Gdy w o d a w garnku się gotuje lub drzewo paląc się w piecu 'piszczy' - dusza pokutuje tłumaczą dzieciom. Jeśli w domu 'coś się sprzeciwi' proszą księdza aby odprawił nabożeństwo i wyświęcił dom". ( S . Dwora­ kowski, Zwyczaje..., s. 147 i n.) �Wątek: Dom jako siedziba dusz zmarłych widać wyraźnie w bogatej obrzędowości zadusznej. Odnaleźć możemy w nim również znany nam już motyw domu łączącego niebo-ziemię- podziemia, motyw domu-piekła, jak w poniższym opisie: „ W dniu przed Dziadami czyli wieczerzą dla umarłych, gospodyni oczyszcza starannie cały swój dom i sprzęty, rozmieszcza po kątach wszystkie narzędzia gospodarskie, aby nie zawadzały w izbie mającym zejść się d u c h o m na biesiadę. Idą na mogiły. Wróciwszy do domu, krzątają się koło wieczerzy zadusznej. Wieczorem nakrywają stół białym obrusem na jego środku zapalają w ó d k ę dla przypomnienia płomieni piekielnych: rzucają sól na węgle rozżarzone, aby usłyszeć m o w ę tajemniczego jej trzasku. Oświeciwszy stół świecą w o s k o w ą , zastawiają go kaszą z bobu, grochu przyprawioną z miodową sytą. Wśród potraw umieszczają na stole bułkę chleba, i chlebem krajanym lub małymi bułeczkami stół dookoła okładają, tak aby trzy bułeczki były w szeregu obok siebie, na pierwszym miejscu stołu. - Na pokuciu zawieszają szabelkę z drzewa wyrobioną i przy niej ożóg. Tak przygotowawszy wieczerzę, otwierają okna i drzwi: starsi z rodzi­ ny obchodzą dom naokoło, modlą się, spoglądają na mogiły, zapraszają zmarłych. Powróciwszy do izby, zasiadają w cichości zdała od stołu i przypatrują się domniemanej biesiadzie d u c h ó w . " (A. Nowosielski, Lud ukraiński) „Gdy jedzą kucję niech jeden wyjdzie za drzwi i spojrzy przez szczelinę lub klucz w e drzwiach a obaczy nieboszczyka siedzące­ go za stołem który kiedyś umarł w tym domu." ( D W O K , t. 53, Litwa, s . 3 9 0 ) „Robak gdy w drewnie wierci lub kołata, także mówią, że jest to dusza na pokucie. Kołatanie takie częstokroć w ścianie słyszeć się daje." Oba przesądy zręcznie użył Mickiewicz w Dziadach: dusza pokutująca „Czyli dotkliwszej kary w surowym w s z c z e p i o n a drewnie gdy ją w piecu gryzą żary i piszczy i płacze rzewnie" „Za to i teraz po śmierci, nim słuszną karę odbierze w piekle, słyszycie jak gryzie wściekle, jak świdruje i jak wierci... Przecie, jeżeli łaska czyja, mówcie trzy Zdrowaś Maryja I" (por. D W O K , t. 17, Lubelskie, s. 124) Obraz domu jako siedziby dusz zmarłych widzimy niemal obecnych w nich zwyczajów i obrzędowości zadusznej. Także wnice. Przez komin, piec wiodła droga, którą dostawały się do i letnią porą, gdy dom podczas muzykowania „przenosił się" domu. „Pieca piekarniczego nie godzi się zostawiać pustym: po wyjęciu zeń chleba, każda gospodyni wrzuca polano drzewa, aby Śmierć mogła po niem uciekać gdy wraca sobie do pieklą, po nawiedze­ niu chałupy. (...) Gdy stary piec rozwalają, starają się aby przepalone cegły i żużle piecowe na drogę były wyrzucone. Ogień na kominie trzeba co wieczór czystym popiołem przygarnąć i z uszanowaniem przeże­ gnać. I wtedy także, gdy paląc się ogień na kominie zahuczy, należy go przeżegi.ać. by zlo które w nim siedzi, odpędzie. ( D W O K t. 33, Chełmskie, s. 7 4 - 7 5 ) „Bieda - istota płci żeńskiej, w postaci chudej wysokiej, jej ulubione miejsce na piecu." ( Z W D A K , t. 9, s. 52) „Co czwartek po nowiu czarownice gromadzą się na Łysą górę (...) Droga ich zwykła przez komin." (Ł. Gołębiowski, Lud Polski, s. 149) „A skoro pierwszy kur zapieje, wracają czarownice do d o m ó w i kominem wsuwają się do izby. (...) Diabeł mial postać czarnego kota, siedział na strychu kolo komina, a gospodyni dawała mu niesolone mleko." ( „ L u d " , t. 3, s 152) zaczynała swą grę orkiestra złożona ze skrzypiec, klarnetu i akor­ deonu: ; * \ i 1 \ „Te trzy instrumenty przez całe moje dzieciństwo przygrywały drewnianej, żywicznej duszy domu. Zdarzało się przed wojną, że do skrzypiec i do klarnetu dołączały się drugie i trzecie skrzypce cygańskiej lub żydowskiej kapeli mieszkającej w sąsiednim miasteczku. Bywało, że w majowe i letnie wieczory wszystkie te instrumenty wynosiły się z domu na błonia pod wierzbami lub pod kwitnący s a d . I grywały od pierwszych wybijających się na niebiosa gwiazd do zorzy porannej, Wtedy wystarczyło przy­ mknąć oczy, aby widzieć wszystkich moich przodków schodzących po drabince ze strychu, wychodzących z szop dusznych od koniczu i słodkiego siana, z dziupli jabłonek i grusz, w których w e dnie mieszkały zazwyczaj szpaki i wróble, a czasem łasica. Po takim całonocnym graniu w y d a w a ł o się, że jeszcze bujniej kwitną stare jabłonie i grusze, że spieszniej ścina się mleczne białko w kłos nabity ziarnem, krowy obficiej się doją, a koniowi na czole wybija się prawdziwa j u t r z e n k a . Wprawdzie od tego grania nie przybywało w domu chleba, ale często wyżej od niego ceniliśmy sobie rozluźnienie radosne wewnątrz siebie, uciszenie duszne i d o m o w e O n o sprawiało, że przynajmniej przez tydzień po całonocnym graniu wybiegaliśmy jak na sprężynach w żniwne pola, w łąki podbite po kolana rosą. (...) Ojca, chociaż przez trzy dni miał palce spuchnięte od przyciskania strun, przestawała boleć głowa, a matka zapominała się do tego stopnia, że śpiewane od świtania godzinki, próbowała łapać jak śmigające ze zbóż przepiórki."* \ Również i przestrzeń domu jako przestrzeń demoniczna to 1 l ' Dom zamieszkały jest także przez diabła: „ W każdej chacie jest Boh i czort. Boh włada jedną połową domu a czort drugą." ( M . Federowski) „ W nocy djabeł wchodzi do chaty przez komin od pieca." (Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 2 0 2 ) Szczególnym miejscem upodobanym przez moce demoniczne był piec. Wokół tej osi kosmicznej łączącej niebo, ziemię, p o d ­ ziemia, wokół ogniska domowego gromadziły się duchy, demo­ ny, za piecem miał też swoje mieszkanie czart. „Budziły też kominy strach. W wielu bajkach występowały diabły, duchy, strachy. Wchodziły do d o m ó w przeważnie przez komin. Na osmalonych sadzą strychach harcowały d u c h y . " ( F . Kotula, Piece. „Pol. Szt. L u d . " , 1979, n. 3) w każdym ważniejszym święcie i obrzędzie pośród elementów w prozie-wspomnieniu, zapisanym przez Tadeusza Nowaka, gdy , O demoniczności, niebezpieczeństwach zagrażających czło­ wiekowi w domu świadczą też praktyki wprowadzania do nowego domu zwierząt lub o b c y c h mających przyjąć na siebie pierwsze uderzenie tych złowrogich dla mieszkańców sił, a także liczne praktyki ofiarnicze przy zakładaniu domu. „Wieś Zóraw gdy chałupa jest gotowa, wpuszczają do niej najpierw koguta z kurą i kota, aby klęska przewidywana w tym domu spadła na te zwierzęta. Dopiero petem wchodzi gospodarz z żoną i dziećmi i siadają na chwilę koło stołu. Gdy w nowej chałupie, po pierwszej wieczerzy kładą się spać, zasypiają ostro­ żnie bo kto pierwej zaśnie pierwej umrze. Wprowadzają się tylko pod pełnią księżyca, w innym czasie choćby mieli przez cały miesiąc siedzieć pod gołym niebem, nie w p r o w a d z ą się." ( „ W i s ­ ła", t. 16, s . 3 8 0 ) „ W Wielką środę kropią w o d ą oświeconą pola, by wszystko dobrze się rodziło, trzy kąty w domu tylko, gdyż w czwartym siedzi diabeł a tego wygnać nie można." ( M A A i E, t. 13, s. 2 3 1 ) „ O b y d w ó c h końców łuczywa palić nie wolno, a opalone wrzucić w piec aby zupełnie zgorzało, bo diabli takie zbierają i zanoszą d o piekła dla przepalenia łańcucha na którym Lucyper przykuty." ( D W O K , t. 53, Litwa. s. 3 9 3 ) „Znając czarownicę, która od krów mleko odbiera, gdy idzie biorą z jej stopy ziemię, kładą na piec. wtedy ona będzie usychać jak ta ziemia na piecu. Nowonarodzone cielę gdy wnoszą pierwszy raz do chaty zamy­ kają piec aby nie beczało." (tamże) Oprócz diabłów, z piecem związane były Bieda, śmierć, czaro­ i rozszerzał na ogród, jak widzimy to w obrazie zapisanym , ' : „Gdy chłop zakładać miał chyże nową, to poszedł do worożeli, i ta mu kazała zbudować nad w o d ą (na tyle a tyle piędzi od w o d y ) . Wróż zawsze przy budowaniu chaty obiera miejsce do budowy, bo on wie które miejsce jest dobre, a które złe." ( D W O K , t. 51 s 56, 5 9 ) 4 j fnotyw i obraz niezwykle cząsto pojawiający się w tradycji *i 'udowej. J a k pamiętamy, świadczą o tym już same zwyczaje ; zakladzinowe. P o w s z e c h n y m zwyczajem przy zakładzinach d o 1 niu było korzystanie z rad i działań wróża, znachora. O w ą wrażliwość na demoniczną przestrzeń domu oddaje naj­ lepiej następująca wypowiedź. „ U nas, panoczku inaczej się dzieje. Każde źdźbło z pola, każda trzaska ze śmietniska marnie zgubiona karę na dom zsyła i dlatego to chłop na wszystko ma baczne oko i ani jednego biesowego figla drzemiąc nie przepuści. Ażebyście panowie wiedzieli jak na każdym kroku chłop biesa się wystrzega i sidła nań zastawia. (...) Nigdy nie stawiają izby w miejscu gdzie przechodziła droga, bo po niej chodzą czarty i^lady s w e zostawiają. Drzewa zwalonego przez burzę nie godzi się Maść na ścianę, zamieć i burza pochodzą od czarta, a zwalone drzewo mogło przycisnąć czarta i przeniknąć jego siłą, a położone potem w domu mogłoby stać się siedliskiem czarta. Wszelkie w domu nieszczęścia pochodzą od siły biesowej i by jej zapobiec do nowo w y b u d o w a n e g o domu przede wszyst­ kim wprowadzają koguta i kurę a na następną noc gęś, na trzecią prosiątka na czwartą o w c ę na piątą krowę na szóstą konia. Kiedy 13 �wszystko to przenocowało szczęśliwie proszą księdza o po­ święcenie poczym na siódmą noc przenosi się cała rodzina. Gdzieniegdzie ograniczają się tylko do koguta, jeżeli w p u s z c z o n y do izby zapieje - dobry znak, jeśli nie - zły. Kogut nie przypominał by swej godziny gdyby do izby nie zajrzał czart, który przestraszył koguta i do milczenia zmusił. Czarta z domu wyganiają w e d w o j e lub troje potem poświęcają w o d ą święconą, jeśli wszystko to nie pomoże zwracają się do rozumu znachora." ( D W O K , t. 5 2 , Białoruś, s . 4 4 2 - 3 ) Pośród istot demonicznych związanych z piecem i domem był „Diabeł przez kominek od łucznika do chaty nie wchodzi, gdyż pod nim wieszają łucznik, ze sztabek spleciony, a to mu przypomi­ na krzyż. Wystrzega się również i okna, bo rama też jest przekrzyżowana; tę ostatnią wybiera tylko w razie wielkiej konie­ czności, o czem nawet przysłowie m ó w i : 'Zaczyni czortu dźwiery, to jon w akno' (Zaczyn - zamknij diabłu drzwi, to on o k n e m ) " (Cz. Pietkiewicz, op. cit. s. 2 0 2 ) Najlepszym świadectwem demoniczności przestrzeni domu mo­ gą być teksty codziennie odmawianych przed zaśnięciem m o d ­ litw, zanoszone prośby, „by rajskie wrota się otwierały a piekielne znany, mniej szkodliwy od innych diabeł d o m o w y ( d o m o w i k ) • * , zamykały". który czasem okazywał się dla domu i jego mieszkańców przy­ „Idę ja spać nie mam sobie c o posłać, peścielę sobie świętą Anielę (tzn. Ewangelię) świątym się krzyżem odzieję, Ciebie się czarcie nie boję, pódę pod bożą mękę, wezmę sekwię w rękę. (sekwię - relikwię) Tyś moja obrona z ciężkiego kamienia. Ustąpcie w s z y s c y źli z czterech kątów, piąte drzwi; będzie tu Najświątsza Panna nocowała z anielami, dziewicami. Otworzył się nowy grób wejrzał na mnie sam miły Bóg: 'Czegóż pożądasz grzeszny człowiecze?' - 'Pożądam lekkiego skonania, a po śmierci dusznego zbawienia'. Przybądź na ratunek święty Antoni Kto tę modlitwę będzie mówił w piątek do kośnicy, w niedzielę do rannej mszy, nie będzie ten w piekle gorzał, ani w wodzie tonął. A m e n (...) Ty Aniele Stróżu mój, a Ty zawsze przy mnie stój! (...) Nie dajże mi Złego widzieć (...) Daj mi widzieć świętą Annę c o porodziła Najświętszą Pannę. Najświętsza Panna S y n a Bożego, c o jest przybity do krzyża świętego. Zażegają się anielskie świece kiej idzie dusza w kapłańskie ręce. Otwórz Panie usta moje, zakryj Panie ciało moje, Gdyż ja godna nieprzodka (nie w przód) na T w e ciało patrzeć. Stoi róższczka kwitnąca przed Panem J e z u s e m o w o c rodząca, Duszo moja raduj się, duchu mój wesel się. S a m Pan J e z u s w e drzwi w c h o d z i , Najświętsza Panna za stolikiem siedzi przelewa swoją krew od kielicha do kielicha. Kto z tego kielicha zażywać będzie, od nagłej śmierci nie ginąć będzie. W wodzie nie utonie, w ogniu nie zgorzeje Kto tę modlitwę d w a razy dnia mawiać bądzie. Najświętsza panna zachować go będzie. - Idąc spać: Święty krzyż pod się ścielę. Pana J e z u s a na się biorę świętą Ewangeliją się przyodzieję." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 1 8 0 - 1 ) „Kto tę modlitwę będzie trzy razy na tydzień mawiał, w czwartek po wieczerzy, a w piątek d o posniku (postu), a w niedzielę przy msy święty, to mu się rajskie wrota otwierają a piekielne zawiera­ ją. - Rzek do Ojca Świętego. Ojce Święty Jabrahamie: będą nas rodzice prosić, jak od szczątku tak do szczątku, posed do Betleem, wzion dzieciątko z nowego grobu. Obezrzał się miły Bó(j. Występujcie w s z y s c y źli z ćtyrek kątów z piętych drzwi'. ( Z W D A K , t. 9, s . 51) chylny. Płatał tylko drobne figle nie przynoszące zbytniej szkody, za jego sprawą rozrywała się przędza na warsztacie tkackim, nitka do uszka igły trudno się zawlekała (jak plątał nitkę to należało ją pomazać woskiem, który skąpał ze świeczki, która paliła się w c e r k w i ) , przez domowika ginęły drobne przedmioty spod ręki etc. „ D o m o w y d u c h mieszka zwykle w kleci ( w komorze, a w e d ł u g niektórych danych pod piecem) i wychodzi stamtąd tylko na 'dziady' aby wziąć udział w ogólnej wieczerzy. Przy tym bardzo go honorują i okazują wielkie poważanie: drogę od komory do stołu zaściela się białym płótnem. Podczas uczt zadusznych lud roz­ ściela ręcznik od okna do stołu lub w y w i e s z a za okno traktując g o jako drogę dla dusz zmarłych." (K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. II, cz. 1) O wykorzystaniu tego watka wierzeniowego, związanego z elementarnym duchem domu w Weselu Stanisława Wyspiańs­ kiego, tak pisał Stanisław Pigoń w swej interpretacji zjaw i zaproszonego na wesele chochoła: „ N a z y w a się go w Polsce rozmaicie: ubożem, dziadem, a w nie­ których stronach (na Białorusi) także chochlikiem, a nawet wprost chochołem. J e s t to duch życzliwy, dba o pomyślność gospodarczą rodu, w szczególności o dobry urodzaj, i jako taki odbiera ofiary: resztki potraw po wieczerzy czy ostatnie kłosy po żniwach. Czci się go zwłaszcza przy zakładzinach n o w e g o domu i zaprasza na wesela. W niektórych stronach Polski drużbowie robią jego wyobrażenie ze słomy w postaci bałwana czy c h o c h o ­ ła, wprowadzają go do izby weselnej po oczepinach, tańczą z nim, po czym go umocowują na dachu. Przypadkowo obrażony i rozgniewany na gospodarza bóg d o m o w y wyrządza rozmaite psoty, straszy d o m o w n i k ó w , ukazując się im w różnych po­ staciach. Cześć okazywana temu d u c h o w i wiąże się z dawnymi wierzeniami w duchy przodków, które i po śmierci nie opuszczają domostw, stają się jakby chtonicznymi bóstwami opiekuńczy­ mi."** W przypadku bardziej zagrażających i niebezpiecznych mocy demonicznych podejmowano wszelkie środki ostrożności, z w a ­ żano na wszystko, by nie rozpętać drzemiących w przestrzeni domu demonicznych sił. „Ażeby dusze nieboszczykowe nie przychodziły do izby, trzeba okna i próg chaty smołą posmarować, albo też wieczorem utkwić nóż w progu, a dusza nie mogąc przezeń przejść bezpiecznie, zawróci się ode drzwi." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s . 156) „Jeśli w jakim domu częste pogrzeby, w oborze upadek na bydło - ten dom jest oczarowany; trzeba tedy wziąć w o d y święconej z siedmiu kościołów i tą w o d ą w czasie rezurekcji na Wielkanoc pokropić dom, oborę, gumno i inne zabudownia, a odtąd lepiej już się powiedzie. Przyniósłszy skąd psa lub kota w worku okręcają trzy razy dookoła słupa (co przy piecu) kawałek chleba i dają zjeść onemu, a będzie domu pilnował. (...) Przybijają p o d k o w ę na progu (...) Na progu witać się nie w o l n o bo to nieszczęście sprowadza. Na progu jeść nie wolno bo nie wyjdziesz z długów. (...) Podawać komu napój przez próg nie godzi się, pić trzeba przed albo za progiem, kto c h c e B o g u służyć. Nie można w o d y wylewać przez okno ani przez próg, bo tym sposobem o b l e w a się anioła stojącego na straży. Jeśli na stole w y w r ó c i się solnica kłótnia będzie w domu. Kto ma zwyczaj kłaść czapkę na stole, ten nigdy z długu nie wyjdzie. G d y kobieta chleb sadzi do pieca nie można wtedy przełazić pod łopatą, bo wyłysieje." ( D W O K , t. 5 3 , Litwa. s . 3 9 2 ) „Noża świeconego trzy razy z paska czart niezmiernie się boi. Na noc żegnają nim drzwi, okna i piec, koło prawego oddzwierka wtykają g o w ziemię, a djabeł nie ma już wstępu d o tej chaty (...)" (A. Nowosielki, Lud Ukraiński, s . 1 5 1 ) 14 J a k zwracaliśmy już na to uwagę, znamienne dla doświad­ czenia domu w tradycji ludowej jest z jednej strony dążenie do pełnej izolacji, do zamknięcia domu przed wszelkimi mocami zewnętrznymi ( w tym demonicznymi), z drugiej zaś pełne otwar­ cie na świat i zapraszanie nawet niebezpiecznych, zagrażających człowiekowi mocy, tak jak to ma miejsce podczas Świętego Wieczoru, podczas wigilii. �Z jednej strony jak podczas zakładzin wypędza się duchy złe i nieczyste: „Gdy się już ustawi podwaliny, siadają w s z y s c y : rodzina, sąsiedzi i pomocnicy. I słuchają, wysłuchują, jaki znak, jaka wróżba, przepowiednia c o do szczęścia i przeznaczenia chaty, choćby z daleka się objawi. Gdy słychać głosy piękne i łagodne, gdy konie zarżą, bydło zaryczy lub wiatr łagodny i cichy powieje, wróży to szczęście i błogosławieństwo. Ale niedobrze, gdy dolatują głosy niemiłe, ostre, dudnienie i świst wichru, grzmoty, pisk i krzyk jastrzębia lub szczekanie psa. Wtedy proszą gazdowie przemównika lub wiesz czuna, aby odwrócił zamiary wrogich sił. A on spełnia przemowę, 'mówiąc w czas dogodny a milcząc w czas lichy'. I w z y w a , wyklina, odwołuje niebezpieczne prądy i napaście: 'Aby szły sobie za morza, bawiły się w piaskach złotych, kołacze jadły i w i n o piły, bylice-niebylice prawiły, ale woli niebios się nie przeciwiły i przed nią, nie przed ludzkim zachceniem ustąpiły." (Vincenz, op. cit., s. 5 8 ) Z drugiej zaś jak podczas Wigilii otwiera się dom, wychodzi się do zwierząt, przemawia do świata: „Nie ma c o ganić bez potrzeby. Sporo jest takich pasterzy, którzy mają sumienie przez cały rok, choć, jak to b y w a , niejeden coś zapomni albo przeoczy. Ale prawdę mówiąc, jest wielu takich, c o dopiero na święta się rozsumienią i coś sobie przypomną. I wtedy dopiero gorliwie zaczynają rozmawiać ze zwierzątami i zabiegać 0 nie. A czemu ? Bo dobrze wiadomo, że na Święty Wieczór skądś z połonin powieje i sam J e z u s Chodzi nocą pomiędzy śpiące zwierzęta i sprawdza: 'Maleństwa moje, a czy w a s kto nie krzywdzi? A może cierpicie z pragnienia, bo w a s na czas nie napoją? A może z zimna, bo w a m nie pościelą i nie ogarną? A może z kolek, bo w a s nikt nie natrze? Na każdy wypadek przeto nawet człowiek twardy i bez serca pomyśli sobie: w ten jeden wieczór lepiej być dobrym z chudobą, bo chudoba niepamiętliwa, c o dobre pamięta, wszystko co złe zapomni, nie naskarży. Ugaszczanie chudoby to dopiero początek. Na Święty Wieczór gościnność tak się rozlewa jak rzeka górska, c o rozbija zapory 1 porywa wszystko, c o po drodze. Zaledwie pasterz skończył ugaszczać chudobę, otwiera na oścież wrota, a także drzwi swojej chaty, choćby nie wiadomo jaki mróz trzaskał. W z y w a i zaprasza takich gości, których przez cały rok nikt nie widuje, na p e w n o nikt ich nie zaprasza. Naprzód wszelaką żywocinę po lasach, po przepaściach leśnych, po skrytkach, po zakątkach, po ścieżkach, ścieżynach. Pasterz pozdrawia wszystkich głośno i tak się to zaczyna: 'Na wszystkich płajach, na wszystkich płaiczkach, na wodach-zdroiczkach, na zakrątach, na przeskoczkach - Boża Dziecino, rączką zorniczną błogosław im wszystkimi Czy z nie­ dźwiedziego rodu czy z wilczego rodu, czy z jeleniego rodu, z sarniego czy z zajęczego, ze skały czy z brodu, z lasu czy z płaju, chodźcie do nas, nie bójcie się, skorzystajcie, poliżcie, skosztuj­ cie, napijcie się, nasyćcie'. i Czy cicho w lesie, czy trzaśnie gdzieś chrust, czy słychać kroki w śniegu, pasterz nie boi się. Czeka, powtarza trzy razy z a ­ proszenie dla wszelkiego dychania, dla wszelkiej żywociny. . Zaproszenia sięgają coraz dalej, coraz bardziej ważkie, coraz . bardziej 'warkie' - ryzykowne. Pasterz w z y w a dusze zmarłych swoich i obcych. Te, które błądzą po lesie w wietrze, a nigdzie nie mogą trafić. Dusze tych, c o zabici piorunami i kłodami leśnymi, tych, co zbłądzili i przepadli po puszczach, tych, c o potonęli na ? spławach wśród powodzi. Te, za które nikt się nie modli, które nie i mają dokąd pójść na Święty Wieczór. i 'Ojcowie, albo nieojcowie, bracia albo niebracia, pobratymi albo rozpobratymi, przybywajcie, lećcie tu do światła, do chat, bądźcie i łaskawi, odpocznijcie, pokrzepcie się, ucieszcie się. My w a m i radzi, dla w a s rzucamy miód z pszenicą i z makiem'. (...) I W końcu przychodzi najważniejsze zaproszenie. Z a p e w n e nie f każdy pasterz albo nie każdy jednakowo, bo nie każdy wie, o c o \ chodzi, w z y w a i zaprasza Cesarza Gromowego ze skalnego j Państwa, aby go odwiedził wraz ze s w y m i bojarami gromowymi, I г drużyną skalną gromową: 'Przyjdź, cesarzu godny, na Wieczór 1 Święty! Ponad nas jest większe światło, Dzieciątko Boże, przyjdź Je uczcić! ! Ale c o robi wówczas cesarz g r o m o w y ? Zawiera się w zamczys! toch skalnych, w komnatach gromowych, głuchy na słowa łwiąte, w przemoc dufny, w moc pioruna i w harmaty gromowe. J Czyż jeszcze nie wiecie, kto t o ? T o główny poprzecznik Boga. O d , Cieków czekają nań słowa uprzejme i drzwi chaty otwarte. A on nie ruszy się nigdy, ani nie mruknie. Milczy. I dalej zapraszają go (tosterze ku c h w a l e Dzieciątka zrodzonego z gwiazd, w J e g o 'mieniu i na cześć Narodzenia świątego. A może? Wieczerzy, ani biesiady tajnej nikt nigdy nie nakazał i dlatego nie może zakazać i nikt jej nigdy nie zakaże. Choćby na każdym drzewie były tablice państwowe i zakazy kościelne przeciw zabobonom, nikt nigdy nie upilnuje pasterzy." (tamże, s . 125-127) W tym raz do roku wszechogarniającym zaproszeniu wigilijnym znajduje s w e odbicie także znamienny dla tradycji ludowej stosunek do bezdomnych, ubogich, dziadów, żebraków, o b c y c h , przybyszów, gości szczególnie podejmowanych i o b d a r o w y w a ­ nych podczas wszystkich ważniejszych świąt i wydarzeń. Znaj­ duje s w e odbicie tradycja gościnności. „Gościa sadzają za stół na pierwszym miejscu i ugaszczają 'czym chata bohata, tym rada'." ( D W O K , t. 52, Białoruś, s. 5 7 ) Obdarowywanie dziadów, ubogich, bezdomnych, żebraków, dzieci, obcych przybyszów widzimy podczas chrztu, wesela, pogrzebu. „Dziecię nowonarodzone dziadek ubogi po chrzcie kładzie na chwilę pod ławą i pacierz o d m a w i a " . ( D W O K , t. 24, Mazowsze, s. 215) „ N a ławie na miejscu, gdzie leżało ciało kładzie kucharka b o c h e ­ nek chleba, który leży tam dopóki nie zabierze go jaki żebrak lub ubogi". ( D W O K , t. 29, Pokucie, s . 2 1 6 ) O b d a r o w y w a n y c h żebraków widzimy i podczas wesela. W o b ­ rzędzie weselnym pojawia się również i dziad: „jest zwyczaj, iż na drugi dzień ślubu robią b a ł w a n a z e s ł o m y przyodziewają go w stare łachmany, przyprawiają mu brodę z konopii, na głowę kładą kapelusz, lub czapkę i tak przybranego zaraz z rana przywłóczą przed skrzypka do domu, tu wśród poweselnego śmiechu drużbowie tańczą z o w y m bał­ wanem, a potem jeden z o b e c n y c h gospodarzy lub gospod'yni doń przemawiają: 'Jestem dziadek z dalekiej krainy, już to siedem lat jakem z tego pieca chleb jadł... dawniej byłem bogaty miałem g o t ó w k ę dwa grosze za cholewą grosz w rogu czapy pół grosza w nosie skończyło się' Po tej przemowie wynoszą drużbowie 'Dziada' na dach domu, przywiązują go powrósłami słomianymi do komina (...)" ( Z W D A K t. 9, s. 56) „Od kolebki do mogiły dziad i baba są potrzebni naszemu ludowi. Baba nowonarodzonemu dziecięciu przynosi czarodziejskie leki i zaklęcia, aby było szczęśliwe, starca po śmierci ubiera żebrak i kładzie go do trumny, wreszcie c z u w a nad ciałem i śpiewa pieśni" - pisała J . Piątkowska omawiając szczególny, pełen obawy, dystansu trwogi, ale I fascynacji stosunek ludu do ż e b r a k ó w " ( w tym także fascynację ludzi osiadłych, ludzi domu ludźmi drogi). Tradycja ludowa zna także opowieść o ,,Panu, 88 który jadał obiad z żebrakami i za to został wzięty do n i e b a " . Jeśli przypomnimy, że i Bóg chodził po świecie jako żebrak, o w a zasada gościnności, szacunku dla żebraków, dziadów, ubogich, przybyszów, w ę d r o w c ó w stanie się jeszcze bardziej zrozumiała, a dla nas tym bardziej znacząca, że wiąże się ona także z mityczną historią ludzkiego domu, z opowiadaniem, jak Bóg-żebrak zbu­ dował ludziom okna. Dla nas jest to opowieść tym bardziej znacząca, że widzieć w niej można symbol, od którego lepiej nic już nie może wyrazić i określić doświadczenia domu i bezdomno­ ści zapisanego w tradycji ludowej. „Jak Bóg wpuścił słonko do chaty. J a k świat powstał ludzie nie wiedzieli jak chaty budować, wreszcie postawili jakąś chatę, ale nie wiedzieli c o zrobić aby widno w niej było. Szedł drogą biedny człowiek, to był s a m Bóg, który zapytał: c o mi dacie jak w a m wpuszczę słonko do c h a t y ? co chcesz to damy. A Bóg powiedział niczego od w a s nie chcę jedno tylko, że każdego tygodnia przyjmiecie żebrzącego człowieka jakiegokolwiek, pokarmicie i pozwolicie przenocować. Ludzie zgodzili się na to, wtedy w chacie". Bóg im zrobił okna i jasno było 88 15 �PRZYPISY 1 Por. M. Maj. Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocfaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1986, s . 4 2 Badania terenowe, materiały z badań d o problemu w ę z ­ ł o w e g o 11.1 pod kier. L. Stommy, „Pobożność l u d o w a " , Józe­ f ó w n. Wisłą 1 9 8 0 г., s . 5 i n. Tamże. Federowski, op. cit., p. 1514, p. 1516 * Z w y c z a j e wielkanocne w sanockiem zebrał J . Sulisz, „ L u d " , t. XII, s . 3 1 0 i n. * Materiały z badań terenowych, op. cit., s . 6 S . Dworakowski, op. cit., s . 8 0 * M. Federowski, op. cit., p. 2 1 5 0 * S . D w o r a k o w s k i , op. cit., s . 8 6 H. Biegeleisen, U kolebki..., passim; M. Żmigrodzki, op. cit., passim. H. Biegeleisen, op. c i t , s . 127; M. Żmigrodzki, op. c i t , passim. Tamże, passim. Por. пр. K. Moszyński, Polesie, s . 5 2 5 ; St. C i s z e w s k i , Ognisko. Studium etnologiczne, Kraków 1 9 0 3 S . Udziela, Krakowiacy, s . 3 5 M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 1 5 6 '* Żegota Pauli, Pieśni ludu polskiego..., s . 3 " „Wisła", t II, s . 9 0 H. S z e w c z y k , Rózga wasalna. Poszukiwanie formuły interp­ retacyjnej. „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1-2, s . 91 H. S z e w c z y k , op. c i t , il. 1, s . 8 8 Siarkowski, Z W D A K , t. III, s . 2 4 Tamże. L. Dufour, Słownik Nowego Testmentu, Poznań 1 9 8 1 ; Hastings, The Dictionary of the Bible. Edinborough 1 9 4 2 ; tenże, Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinborough 1 9 2 0 Por. Z. Gloger, „Chałupa" (w:) Encyklopedia Staropolska, W a r s z a w a 1 9 7 8 , t. I, s . 231 A . Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego. War­ s z a w a 1974, s . 6 0 Por. J . St. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1 9 1 6 , s . 96; M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 151 * Bystroń, Słowiańkie obrzędy..., s . 2 0 F. Wereńko, Przyczynek do lecznictwa ludowego, M A A i E , t. I, s . 1 2 5 Tamże, por. K. Moszyński, Polesie..., s . 177; J . St. Bystroń, Słowiańskie obrządy..., s . 2 0 F. Wereńko, M A A i E , t I, s . 1 2 2 » „Wisła", t. 14, s . 3 1 9 F. Wereńko, M A A i E , t. I, s . 1 2 3 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 4 4 M. Federowski, op. cit., s . 3 0 0 , p. 1 6 3 4 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 2 9 * M. Federowski, op. cit., p. 1 6 3 5 * S . U l a n o w s k a , Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 J . St. Bystroń, op. c i t , s . 4 8 - 4 9 . , s . 139 * J . St. Bystroń. Słowiańskie..., s . 7 1 - 7 2 » Tamże, s . 86; D W O K , 1.10, Poznańskie II, s . 216; D W O K , t. I I , Poznańskie III, s . 51; M A A i E , t. 12, s . 4 0 ; D W O K , t 6, Krakowskie II, s . 5; D W O K , Mazowsze V, s . 1 1 8 M. Żmigrodzki, op. cit., passim; S . C i s z e w s k i , Ognisko; J . St. Bystroń, op. cit., passim; H. Biegeleisen, Nad kolebką..., passim. Lud Lubartowski, „ L u d " , t. 2 9 Zwyczaje wielkanocne, „ L u d " , 1 . 1 2 , s . 3 1 0 i n. Z W D A K , t. 14, s . 8 0 D W O K , t 7, Krakowskie III, s . 1 7 3 J . St. Bystroń, op. cit., s . 1 0 6 - 1 0 7 D W O K , t. 7, Krakowskie III, s . 1 7 3 2 3 4 7 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 8 1 8 1 8 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 8 1 1 2 8 2 8 3 1 3 1 3 3 3 4 3 7 4 0 41 42 4 3 4 4 4 6 4 8 16 4 7 J . St. Bystroń, op. c i t , s . 1 0 7 - 1 0 8 D W O K , t. 11, Poznańskie III, s . 1 6 2 J . St. Bystroń, Artyzm pieśni ludowej, Poznań 1921 "° Por. K. Nowosielski, Ryzyko obecności, doświadczenie biograficzne i powieść chłopska. W a r s z a w a 1 9 8 3 , s . 206 * Z. Dołęga-Chodakowski, Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane. Warszawa 1 9 7 3 , s . 1 8 5 Por. kolądy w zbiorze Nowosielskiego, Lud Ukraiński, s. 1 0 2 - 1 0 5 i pieśni weselne tamże, s . 1 9 0 - 1 9 1 wraz z interpreta­ cjami tegoż. Por. cytowane prace H. S z e w c z y k , a także: H. S z e w c z y k , Klasyfikacja tekstów pieśni ludowych - problem semiotyczny, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1984, nr 1-2, tamże bibliografia; tejże. Wesele kurpiowskie 1940-1956. Desemiotyzacja tradycyjnych struktur obrzędowych, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1 - 2 ; J . Bartmiński, Jaś koniki poił. Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty", 1974, nr 2 H. S z e w c z y k , Klasyfikacja..., s . 119 A. Nowosielski, Lud Ukraiński, s . 1 6 7 Tamże. J . St. Bystroń, op. c i t , s . 8 4 " I. K. Kubiakowie, Chleb w tradycji ludowej, s . 6 3 » D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 5 5 " J . Kopernicki, Z W D A K , t. 1 1 , s . 1 3 2 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne... G . van der L e e u w , op. c i t , s . 4 4 2 M. Federowski, op. cit. M. Federowski, op. c i t , s . 3 2 0 , p. 1 7 9 6 K. Moszyński, Polesie..., s. 2 0 9 " D W O K , t. 4 9 , Sanockie - Krośnieńskie, s . 5 2 9 Tamże. D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 7 8 H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, s . 7 4 D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 2 1 9 D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie, s. 537 „Wisła", t. XVII, s . 107 " Tamże. Por. Biblia, Kohelet 1 2 , 1 - 7 ; Księgi pięciu Megilot - tłum. z hebr. C z . Miłosz; por. komentarz w: Pismo Święte Starego Testamentu, K U L , t. VIII - 2 - Księga Koheleta, Warszawa 1980, s. 190-191 H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, 1 9 2 7 , s . 2 3 Tamże. Por. J . Białostocki, ОЛто i okno (w:) tegoż. Symbole i obrazy, W - w a , 1 9 8 2 , s . 6 9 - 8 5 , szczególnie s . 8 4 - 6 5 Por. tamże. J . Kasjan, Polska zagadka ludowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1 9 8 3 , s . 133 Słownik ludowych stereotypów językowych, W y d . Uniwer­ sytetu Wrocławskiego 1 9 8 0 , s . 166 J . Białostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s. 1 5 8 - 1 8 6 W. Myśliwski, Kamień na kamieniu. W a r s z a w a 1984, s. 6,32 Y i - F u Tuan, Przestrzeń i miejsce, s . 2 0 T. Nowak, Księga domu naszego (maszynopis), s . 3 - 4 S . Cercha, Przeżytki starożytnego światopoglądu u Biało­ rusinów, „ L u d " , t. 2, s . 213; C z . Pietkiewicz, op. cit., s . 2 0 2 S . Pigoń, Goście z zaświata na weselu (w:) tegoż, op. c i t , s. 456; tamże referencje do literatury etnograficznej: A . Fischer, Bóg domowy. Ze studiów nad demonologią słowiańską, „Ponowa", 1922, nr 4 J . Piątkowska, „Wisła" VIII, s . 7 8 4 M. Federowski, op. c i t , p. 1 0 9 2 Tamże, p. 2 3 4 8 4 8 1 1 2 8 3 5 4 8 8 8 8 5 7 4 1 8 2 8 3 8 4 8 8 8 7 8 8 8 8 7 0 7 1 7 2 7 4 7 8 7 8 7 7 7 8 7 8 80 8 1 8 2 8 3 8 4 8 8 8 8 8 7 8 8 8 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d57b2270a36d9427347d18a213a3c09.pdf e35ab6e19ec3e1ab4395587a6c99c1ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2124 Title A name given to the resource Prof. dr hab. Maria Znamierowska Prüfferowa (1898-1990) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prof, dr Maria Znamierowska-Priifferowa U r o d z o n a w Kibartach ( L i t w a ) 3 . 0 5 . 1 8 9 8 r. p o w o j n i e osiadła w y m , ale d o b r y m , w i e r z ą c y m w t o , że w każdym z ludzi jest w T o r u n i u , gdzie zmarła 2 0 . 0 8 . 1 9 9 0 r. pierwiastek d o - h Etnograf, muzealnik, działacz społeczny, o p i e k u n młodzieży. O t w a r t a na w s z y s t k o , c i e k a w a ludzi, świata. W s z y s t k i m ż y c z l i w a , W pięknym ; .-.mówieniu, żegnającym J ą w imieniu współ­ p r a c o w n i k ó w , Ewa Arszyńska p o w i e d z i a ł a ; „ Ż y ł a t y m , co robiła. kontaktach Czasami w y d a w a ł o się, że nie ma w Jej życiu podziału na z l u d ź m i , w pracy p e d a g o g i c z n e j . Była w i e l o l e t n i ą w s p ó ł p r a c o w ­ „ s ł u ż b o w e " i „ p r y w a t n e " . (...) Była c z ł o w i e k i e m z k r w i i kości, skora d o e n t u z j a z m u , realizowała się najpełniej w niczką Janusza Korczaka, w y c h o w y w a ł a dzieci, młodzież - i jesz­ miata w i ę c u ł o m n o ś c i i w a d y , ale całe jej życie s k i e r o w a n e było ku cze 9 2 letnia ( I ) w y k ł a d a ł a na s t u d i u m p o d y p l o m o w y m e t n o ­ w a r t o ś c i o m t r w a ł y m i p o n a d c z a s o w y m : i d e a ł o m humanistycz­ grafii. Przedmiotem jej zainteresowań o s o b i s t y c h było r y b o ł ó w s t ­ n y m , służbie c z ł o w i e k o w i , p r a w d z i e , u c z c i w o ś c i w e wszystkim. w o , d u ż o jednak u w a g i p o ś w i ę c i ł a kulturze l u d o w e j , zwłaszcza (...) J e j najważniejsze autorytety moralne to Janusz Korczak, K u j a w , Pałuk, Kaszub. S t w o r z y ł a M u z e u m Etnograficzne w T o r u ­ później H e n r y k Elzenberg, Dag H a m m e r s k j ó l d a wreszcie Jan n i u i skansen w Katedrze Etnografii U n i w e r s y t e t u im. M i k o ł a j a Paweł I I . (...) B y ł o w Niej coś jeszcze, c o się w y d a j e rzadkie, K o p e r n i k a , wykształciła duży zastęp ludzi z d o l n y c h rozumieć n i e z w y k ł e . O d w a g a c y w i l n a i w y t r w a ł o ś ć . Nie cofała się przed i cenić kulturę l u d o w ą . Pisała o tej kulturze, a także o sztuce t r u d n o ś c i a m i , nie bała się n a w e t ośmieszenia. Jej droga zawodo­ l u d o w e j ( w naszym piśmie o Klarze P r i l l o w e j z Pałuk). O d ­ w a w y d a j e się p a s m e m s u k c e s ó w . Tymczasem były one droflo c z u w a ł e m zawsze jej przychylność, pisała serdeczne kartki i listy o p ł a c o n e nie t y l k o o g r o m n y m zmęczeniem, ale i licznymi niepo­ p o c i e k a w s z y m numerze czy artykule, d z i ę k o w a ł a , zachęcała, w o d z e n i a m i , p r z e w r a c a n i e m się zamierzeń, upokorzeniami. Po­ s u g e r o w a ł a ; wręcz kazała mi w y d a ć d z i w i a l i ś m y J e j z d u m i e w a j ą c ą z d o l n o ś ć podnoszenia głowy P° bibliografię zawartości klęsce i zaczynania o d n o w a (...). roczników. W istocie n i g d y się nie pisze, ani p e w n i e nie w y d a j e dla Była w c i ą ż m ł o d a , pełna pasji, energii, p o m y s ł ó w , planów, n i e z n a n e g o , w y d e d u k o w a n e g o o d b i o r c y . Przed oczami ma się jeździła na badania t e r e n o w e , konferencje, kongresy etc. A pr**; k o n k r e t n ą g r u p ę ludzi, czasem k i l k u , o k t ó r y c h się myśli - k t ó r y c h cież g d y zaczęła g r o m a d z i ć zbiory z a b y t k ó w kultury ludo**4 p o c h w a ł a , z a d o w o l e n i e s t a n o w i ą bodziec i-satysfakcję. miała już 47 lat, a w m o m e n c i e p o w o ł a n i a d o życia Muzeum, M* Była C e n i ł e m ( t o n a w e t za słabo p o w i e d z i a n e ) J e j w r a ż l i w o ś ć , na m u z y k ę , sztukę, przyrodę, przejawy piękna w l u d z i a c h , z k t ó r y m i się stykała. Ona szanowała prostaczka, p o g r z e b u cieśla pracujący w i obiecywała, że jeszcze p o w i e d z i a ł mi w czasie m u z e u m . Była u mnie na wsi przyjedzie! Była c z ł o w i e k i e m p r a w y m . E w a n g e l i c z n y m . B e z k o m p r o m i s o ­ 70 1 61 lat, a w i ę c była w t y m w i e k u , w k t ó r y m się przechodS j e d n y m z t a k i c h ludzi. * 0 emeryturę, myśli o o d p o c z y n k u (...) Chcieliśmy przykrawać J * * naszą miarę. A l e na szczęście t o się nie u d a ł o " . . Była p i ę k n y m c z ł o w i e k i e m , c e n i o n y m , k o c h a n y m , świadc*^ o t y m także pogrzeb, w k t ó r y m w z i ę ł y udział setki o s ó b , staieW - i c o ważniejsze - m ł o d y c h . Aleksander Jack 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0448928f7850842d58a305a8ba0d8e51.pdf 61faf3e00d8f6d2e5aac8bdb4f5270c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2290 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2125 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.71-72 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY Grzegorz Olesiak, OF I M A G E OF A "LITTLE H O M E L A N D " . THE M O R P H O L O G Y OF A N IDEAL W O R L D ARTICLES Volksgeisl, the m a n o r - h o u s e w a s of pure Polish descent, e n c o m ­ passing w i t h i n its w a l l s a " p r i v a t e h o m e l a n d " a n d e m b o d y i n g t h e A c c o r d i n g t o the considerations of S t a n i s ł a w O s s o w s k i a n d spirit of Polish nationality. In v i e w of t h e s e c o n d o n e , t h e Stanisław Vincenz, h o m e l a n d is a n o t i o n associated w i t h t h e m a n o r - h o u s e w a s of c o s m o p o l i t a n o r i g i n t o be i d e n t i f i e d in t h e g r o u p ' s subjective p e r c e p t i o n of reality. E m b o d i e d in images, the 1 9 t h century even w i t h the architecture of Poland's alien a n - n o t i o n is t h u s close t o t h o s e of m y t h a n d s y m b o l . F o l l o w i n g nexers. In the O s s o w s k i , t h e a u t h o r makes a d i s t i n c t i o n b e t w e e n the i d e o l o g i c a l s u p p o r t e d by e v o l u t i o n i s m (idea of progress) a n d f a s h i o n for and private (little) h o m e l a n d . T h e first one w a s initially c o n e c t e d folklore. T h u s , t h e m a n o r - h o u s e w a s t o be a c o n t i n u a t i o n of t h e 19th c e n t u r y the first c o n c e p t i o n was also w i t h the image of a certain n a t i o n as a g r o u p t o be derivately peasant's hut, w h i c h s t e m m e d directly f r o m the Piasts architec­ c o n n e c t e d w i t h a certain areas, territory. The images of a little ture (typically Polish w o o d e n architecture: hut - m a n o r - h o u s e h o m e l a n d are analysed o n the basis of diaries and folk poems. It - c h u r c h ) . A n d it w a s the literature of the R o m a n t i c i s m t h a t had takes t h e shape of a " c o u n t r y of one's c h i l d h o o d " t o w h i c h no primary s i g n i f i c a n c e in creating a m y t h of t h e m a n o r - h o u s e s ' return is possible (Cz. M i ł o s z ) . A specific space, it is a l w a y s homeliness. This c o n f i r m s J . J e d l i c k i ' s thesis that m o d e r n Euro­ saturated w i t h events, sacralized ( s u c h elements as a c h u r c h or pean nations are the creation of poets a n d ideologists. T h e bells are f o u n d in d e s c r i p t i o n , w h e r e the paradisecharacter of this mechanisms of this m y t h i z a t i o n are analyzed in t h e article. space is e m p h a s i z e d ) , a n d associated w i t h Providence. M o r e o ­ ver, the image of M a n ' s natural state, his relation w i t h l a n d is d e v e l o p e d . A natural m a n is associated w i t h G o d , a n d nature itself takes t h e shape of a b o o k of d o v i n e w i s d o m . The o p p o s i t i o n b e t w e e n t h e c o u n t r y s i d e a n d t h e t o w n (nature - c u l t u r e ) appears w i t h the first element evaluated positively. Ryszard P r z y b y l s k i , FORGE O F A M Y T H The difference b e t w e e n here a n d there, b e t w e e n h o m e ( s t a b i l i ­ ty, means of existence) and a p a r t m e n t (temporariness) helps t h e author describe t h e e m i g r a n t s ' flats. He focuses his a t t e n t i o n o n Fryderyk C h o p i n ' s and J u l i u s z S t o w a c k i ' s apartments, p r e s e n t i n g the attempts t o " t a m e " t h e m a n d t r a n s f o r m i n t o a h o m e . C h o p i n Jerzy Bartmiński, H O M E L A N D IN P E A S A N T S ' SONGS w a s deeply c o n s c i o u s of t h e association b e t w e e n a h o m e a n d In f o l k Polish t h e n o t i o n of h o m e l a n d had a different course of t h e p u b l i c one, w h i c h t h r o u g h its f u r n i s h i n g , d e c o r a t i o n , a n d AND POEMS one's character. The place he lived w a s d i v i d e d i n t o t w o spheres: d e v e l o p m e n t t h a n in t h e general l a n g u a g e . Never has the link guests c o u l d be called a T e m p l e of t h e Aristocracy of t h e Spirit, b e t w e e n t h e n o t i o n s of h o m e l a n d and father's l a n d , p a t r i o m o n y , a n d private one, he himself referred t o as a " l a i r " . been b r o k e n . T h a t is w h y h o m e l a n d is of greater s i g n i f i c a n c e in the f o l k l a n g u a g e , f u n c t i o n i n g as a " l i t t l e h o m e l a n d " ( S . O s s o w ­ ski, C z . M i ł o s z ) . Paradoxically, in f o l k songs c o l l e c t e d by Oskar Kolberg in t h e 1 9 t h century, the usage of t h e w o r d " h o m e l a n d " in its general m e a n i n g is far more popular. For h o m e l a n d as a p a t r i m o n y appears o n l y t w i c e . This can be explained t h r o u g h the analysis of the texts since almost all the s o n g s w e r e s u n g by Kosciuszko's troops, Pilsudzki's legions, a n d the insurgents. Similary, in later s o n g s a n d p o e m s t h e n o t i o n of h o m e l a n d is used in its general meaning. Homeland often appears as being threatened by external enemies a n d requires b l o o d sacrifice, whereas in peace t i m e it d e m a n d s one's w o r k . In b o t h cases w e can f i n d the s y m b o l of t h e scythe, a t r a d i t i o n a l peasant's w e a p o n and o n e of the essential f a r m i n g t o o l s at the same t i m e . In more Aleksander J a c k o w s k i , M A R G I N A L NOTES The purpose of the c o l u m n is t o present causeries, miniessays based o n the author's memories a n d reflections. A sort of a n o t e - b o o k , it tells a b o u t the events w h i c h , t h r o u g h interesting themselves, are t o o i n d i v i d u a l a n d personal t o f i n d any g e n e r a l i ­ zation in an article. Like the w h o l e issue, t h e present remarks c o n c e r n h o m e . T h e author answers t h e q u e s t i o n w h e t h e r h o m e has a heart. He also m e n t i o n s various examples of h o w h o m e c a n be regarded, e.g.home - v i s i t i n g card ( d e s c r i p t i o n of t h e s o - c a l l e d " M a l b o r k s " , a r c h i t e c t o n i c f a s h i o n f r o m S u w a ł k i ) , h o m e as t h e expression of its creator's personality, home of life, home - ideology. recent p o e m s w e c a n also c o m e across a d e v e l o p e d m y t h of l a n d , the holy l a n d , the land - mother, and c o n s e q u e n t l y , of h o m e l a n d , patrimony, sanctified t h r o u g h its e m b o d i m e n t i n t o the sacral conception of the w o r l d order, w h o s e t o p o g r a p h y is g o v e r n e d by the semiotic rules of the m y t h i c a l space. Eleonora B e r g m a n , THE Z A D D I C K ' S C O U R T IN KOCK A n extraordinary person, M e n a c h e m M e n d e l Morgensztern ( 1 7 8 9 - 1 8 5 9 ) w a s referred to as a zaddick of t h e g e n e r a t i o n by the Hasidim. His c o u r t in Kock ( L u b l i n district) is described o n t h e g r o u n d s of the detailed analysis of its c o n s t r u c t i o n . N o d o c u ­ Grażyna Wianecka, MARIA KOZLOWA'S LIFE AND ments c o n c e r n i n g its c o n s t r u c t i o n (alteration) have been preser­ v e d . Moreover, t h e date of its c o n s t r u c t i o n is d i f f i c u l t t o deter­ ACTIVITY Maria K o z ł o w a nee W i ę c e k w a s b o r n in 1 9 1 0 in a peasant family of a l o n g t r a d i t i o n of social and political activity (her father was even a senator in t h e p r e - w a r P o l a n d ) . B r o u g h t u p in s u c h mine, for the c o u r t had no stylistic dominant, the feature characteristic of J e w i s h architecture. T h e b u i l d i n g ranks a m o n g most interesting examples of t h e k i n d in P o l a n d . a patriotic t r a d i t i o n , she became a social a n d cutural activist. A selection of her poems ( w i t h Jerzy Bartminski's i n t r o d u c t i o n ) R y s z a r d C i a r k a , A H O L Y P I C T U R E IN A GREY B L O C K O F about her native village of M a c h ó w neai Tarnobrzeg, w h i c h w a s FLATS ( A SKETCH TO A F I L M S C R I P T ) destroyed in 1 9 6 9 o w i n g t o the c o n s t r u c t i o n of a s u l p h u r plant, as In Poland the c u s t o m of t h e peregrination of a holy picture of Well as her life history w r i t t e n by Grażyna W i a n e c k a are p u b l i s h e d Our Lady of C z ę s t o c h o w a can be observed. T h e present text 'n the present issue. ( t h o u g h t of as a sketch t o a f i l m script) s h o w s the c u s t o m o n the example of a big c o m p l e x of blocks of flats ( W a r s a w - B r ó d n o ) . In MANOR-HOU­ the d e s c r i p t i o n w e read a b o u t t h e c o n t a c t of the holy picture w i t h SE...", T H A T IS A B O U T M Y T H I Z A T I O N IN S C I E N C E S O N C E t h e sphere of p r o f a n u m - a n e g l e c t e d , dirty staircase that b e l o n g s AGAIN to nobody. Marta L e ś n i a k o w s k a , "I A M A POLISH It was already in the 1 7 t h a n d 1 8 t h centuries that two contradictory o p i n i o n s a b o u t the o r i g i n of the m a n o r - h o u s e w e r e ^ p r e s s e d . The c o n f l i c t b e t w e e n the t w o w a s gradually g r o w i n g tc A n t o n i P e l c z y k , IN S E A R C H O F T H E S Y S T E M S O F P R O ­ P O R T I O N S IN FOLK A R C H I T E C T U R E > reach its a p o g e e in the 1 9 t h - a n d 2 0 t h - c e n t u r y literature o n the In the so far research in folk architecture the q u e s t i o n of the subject. In v i e w of t h e first one, based o n Herder's c o n c e p t i o n of p r o p o r t i o n of t h e b u i l d i n g ' s b o d y has been almost c o m p l e t e l y 71 �i g n o r e d , c o n c e n t r a t i n g o n their t y p o l o g y a n d regionalization. T o above rituals the creationist value of t h e s y m b o l i s m associated discern t h e relationship b e t w e e n particlar elements of t h e c o n s t ­ w i t h h o m e , the reference t o the story a b o u t t h e creation of the r u c t i o n may, in t h e author's o p i n i o n , be of s o m e h e l p t o learn t h e w o r l d , are also discussed. T h e a u t h o r s p o i n t o u t t o t h e rule " p a r e rules d e t e r m i n g a r c h i t e c t o n i c f o r m s . T h e analysis of a r o u n d 3 0 0 pro t o t o " , that governs t h e s y m b o l i s m of h o m e in particular b u i l d i n g s ( l a y - o u t , p r o p o r t i o n b e t w e e n the b u i l d i n g ' s h e i g h t a n d c u s t o m s , beliefs, a n d rituals. T h e s y m b o l i c image of h o m e is its l e n g t h a n d w i d t h ) enabled h i m t o perceive c o n s t a n t p r o p o r ­ c o n d e n s e d in s u c h elements as a t r e s h h o l d , corner, holy corner, t i o n s . T h e above studies can also have s o m e partical m e a n i n g table, w i n d o w , door, stove, etc. In t h e s e c o n d part of t h e article (e.g. r e s t o r a t i o n ) . the a u t h o r s w i l l analyse other s y m b o l i c d i m e n s i o n s of home recorded in f o l k t r a d i t i o n like " h o m e as a n t r o p o c o s m o s " , " h o m e Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, a n t r o p o m o r f i z a t i o n " , " h o m e - tree of l i f e " , " h o m e - f a m i l y " , " h o m e - place of t h e souls of t h e d e a d " , " h o m e - g r a v e " , " h o m e H O M E S Y M B O L I S M IN FOLK T R A D I T I O N (I) T h e a u t h o r s analyse the n o t i o n of h o m e as a peculiar a n t h ­ - demonic space". r o p o l o g i c a l category (C.Levi-Strauss, J . Ł o t m a n , Yi Fu T u a n ' s h u m a n i s t i c g e o g r a p h y ) , a key t o u n d e r s t a n d c u l t u r e . F o l l o w i n g A . K. B a j b u r i n , s u c h scholars as M.Eliade, G.van der L e e u w , a n d G. Bachelard, TURE OF THE SLAV B U I L D I N G RITUAL. ON THE DESCRIPTION OF THE STRUC­ t h e y reconstruct a s y m b o l i c structure of t h e peasant's h o m e T h e ritual of b u i l d i n g can serve as a m o d e l example of man's preserved in f o l k t r a d i t i o n . H a v i n g presented t h e so far for­ a d a p t a t i o n of space, presenting a n u m b e r of analogies t o the m u l a t i o n s of t h e s y m b o l i c d i m e n s i o n s of h o m e ( M . E I i a d e ' s h o m e c o s m i c tree (creation of the w o r l d ) . T h e a u t h o r is of the o p i n i o n in t h e " s y m b o l i s m of t h e c e n t r e " , G.Bachelard's oniric experience that the ritual is inseparable f r o m t e c h n o l o g y , their resembing that of h o m e , H.Heidegger's existential experience of h o m e ) the of c o n t e n t plane a n d expression plane. It is precisely t h e ritual that a u t h o r s reconstroct t h e m e a n i n g s a n d essential s y m b o l i c m o t i f s gives sense t o an object. Successive stages of b u i l d i n g f r o m the associated w i t h t h e space of the pesant's h o m e o n t h e g r o u n d s of c h o i c e of t h e place t o t h e c o n s t r u c t i o n of t h e roof a n d semiotiza- e t h n o g r a p h i c sources f r o m the e n d of t h e 1 9 t h a n d t h e b e g i n n i n g t i o n of the house at the same t i m e are analysed here. T h e ritual of of t h e 2 0 t h centuries. A folk a p o c r y p h t e l l i n g a b o u t t h e creation of house b u i l d i n g consists of three parts: c o n s t r u c t i o n of the first t h e w o r l d is analysed t o see h o w the m o t i f s of " h o m e - heavenly c u r b - p l a t e a n d sacrifice (also t h r e e - p a r t i t e ) , c o n s t r u c t i o n of p a l a c e " , " h o m e - paradise", " h o m e - p u r g a t o r y " , " h o m e - h e l l " , a roof b e a m , a n d , finally, c o n s t r u c t i o n of t h e roof, this t h r e e - f o l d " h o m e - u n i v e r s e " are c o n t i n u e d a n d d e v e l o p e d in the s y m b o l s , character h a v i n g analogies t o all the processes of creation. The rituals, a n d beliefs associated w i t h selecting t h e d w e l l i n g place, process of house b u i l d i n g is associated w i t h t h e d i v i s i o n of space its c o n s t r u c t i o n a n d settling d o w n in it. This part of t h e reconst­ i n t o external ( n o n - d i f f e r e n t i a t e d ) and internal ( f o u r - w a l l e d w i t h r u c t i o n concers the f o l l o w i n g s y m b o l i c motifs: " h o m e - univer­ its centre a n d upper permeable limit - t h e sky as the roof of the se", "home - w o r l d " , "home - field", "home - farm", "home w o r l d ) . T h e separated space is n o t o n l y s e g m e n t e d b u t also - w o r d " , " h o m e - b r e a d " , " h o m e - place of t h e S a i n t s " , " h o m e associated w i t h t h e system of m e a n i n g s that f u n c t i o n i n g in erected o n t h e traces of J e s u s " . Beside t h e parallelism of t h e a g i v e n g r o u p c o n v e y t h e sense of its existence. Do Redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" : } j i W z w i ą z k u z moją publikacją o Nikiforze w numerze 1 / 1 9 9 0 r. PSL, pragnę w y j a ś n i ć c o następuje: O d d a ł e m materiał d o d r u k u jeszcze za życia Andrzeja Banacha, licząc na J e g o o d z e w i u s t o s u n k o w a n i e się. Teraz bardzo niezręcznie brzmieć muszą posądzenia o niewiedzę, czy też przemilczenie p e w n y c h s p r a w , a przede w s z y s t k i m zarzut pisania n i e p r a w d y o „ B a t i m e n t s M o d e r n e s " znalezionych w skrzyni Nikifora. J e s t e m przekonany, iż Andrzej Banach o d k ą d zaczął pisać o Nikiforze w i e d z i a ł o n i m w i ę c e j niż k t o k o l w i e k inny. Nie p u b l i k o w a ł d a n y c h m e t r y k a l ­ n y c h , bo z g o d n i e z w o l ą p i e r w s z y c h w t a j e m n i c z o n y c h z przełomu w i e k ó w i okresu między­ w o j e n n e g o osoba ojca Nikofora miała być na zawsze zatajona. Dlatego pisał o „ k u c h c i k u z B o c h n i " , „ z i e m i a n i n i e Т . " , a z n o w u ż w s w e j książce Sztuka Pisania m ó w i w p r o s t , że o j c e m Nikifora był „ z n a n y polski malarz żyjący na przełomie w i e k ó w " . Żeby było o c z y w i s t e , że zna p r a w d ę , ale nie miał m o r a l n e g o p r a w a w y m i e n i a ć nazwiska. W n e k r o l o g u Nikifora zamieszc z o n y m w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " (nr 4 7 / 1 9 6 8 ) Banach pisze, że matka często m ó w i ł a d o Nikifora: „ T w i j otec artist" ( n i b y p o ł e m k o w s k u - t w ó j ojciec t o artysta...) W s p r a w i e „ B a t i m e n t s " , która inną d r o g ą m o g ł a d o p r o w a d z i ć d o poznania p r a w d y (czy u w i a r y g o d n i e n i a niesłusznych p o m ó w i e ń - jak k t o w o l i ) Banach napisał, że dał je N i k i f o r o w i p o w o j n i e , c o może być z g o d n e z p r a w d ą o tyle, że skrzynia p o w o j n i e zaginęła i została s p l ą d r o w a n a , a B a n a c h te rzeczy odnalazł i dał N i k o f o r o w i p o n o w n i e . M a c i e j Szczyrbula, W r o c ł a w iii �Prenumerata Prenumeratę pisma przyjmują w miastach Urzędy P o c z t o w e oraz oddziały P r a s y - K s i ą ż k i - R u c h u , na w s i listonosze. Termin z a m ó w i e ń na II k w a r t a ł 1991 r. u p ł y w a 31 stycznia. Cena zeszytu - 5 0 0 0 zł. Zlecenie z a m ó w i e ń na prenumeratę zagraniczną o 1 0 0 % droższe. W p ł a t ę można d o k o n a ć b l a n k i e t e m przekazu, w p i s u j ą c na o d w r o c i e każdego o d c i n k a adres o d b i o r c y za granicą oraz t y t u ł pisma. Na stronie f r o n t o w e j należy w p i s a ć : Centrala Kolportażu, 0 0 - 9 5 8 W - w a , PBK X I I I O / W - w a , Nr 3 7 0 0 4 4 - 1 1 9 5 - 1 3 9 - 1 1 . Istnieje też m o ż l i w o ś ć prenumeraty rocznej, w z g l . z a k u p u n u m e r ó w , k t ó r y m i d y s p o n u j e redakcja (1 - 2 / 1 9 8 9 , 2 / 1 9 9 0 ) . W t y m celu należy d o k o n a ć w p ł a t y na k o n t o : Instytut Sztuki P A N PBK XIII O / W - w a Nr 3 7 0 0 4 4 - 3 4 9 2 w p i s u j ą c na o d w r o c i e o d c i n k ó w b l a n k i e t ó w : PSL, roczna, e w . żądany zeszyt i koniecznie w y r a ź n e n a z w i s k o i adres zlecającego w y s y ł k ę . Prenumerata roczna z w y s y ł k ą d o d o m u - 2 0 0 0 0 zł. Pismo jest także d o s t ę p n e w w i ę k s z y c h księgarniach ( z w ł . n a u k o w y c h ) w miastach u n i w e r ­ s y t e c k i c h , w kioskach w p o b l i ż u instytucji n a u k o w y c h , w kasach m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h w Warszawie, K r a k o w i e , P o z n a n i u , W r o c ł a w i u , T o r u n i u , W ł o c ł a w k u , w Krakowie, w księgarni „ L i t t e r a " przy ul. Floriańskiej 2 0 . W Warszawie można kupić p i s m o w portierni I n s t y t u t u Sztuki P A N , ul. D ł u g a 28. Tamże inne w y d a w n i c t w a I n s t y t u t u . ERRATA Przepraszamy C z y t e l n i k ó w , a zwłaszcza A u t o r ó w za błędy korektorskie w p o p r z e d n i m numerze ( 2 / 1 9 9 0 ) . Niestety w y d r u k i szpalt są tak mało czytelne, że nie ł a t w o w y c h w y c i ć wszystkie błędy, z w ł . t z w . l i t e r ó w k i . B ł ę d ó w i n n y c h nic nie u s p r a w i e d l i w i a , zwłaszcza p o m y ł k i w streszczeniu angielskim imienia p. Łysiaka (napisane jest W a l d e m a r zamiast W o j c i e c h ) . Bardzo G o za t o przepraszamy. s. 4 1 , lewa szpalta, 19 w . o d d o ł u p o w i n n o być - K Ł A M S TV 0 s. 6 0 , lewa szpalta, 29 w . o d g ó r y p o w i n n o być - zasadzie s. 6 0 , prawa szpalta, 13 w . o d g ó r y p o w i n n o być - p o r ó ż n i ł o S. 6 0 , lewa szpalta, 3 w . o d d o ł u p o w i n n o być - pozostającymi s. 6 2 , lewa szpalta. 19 w . o d d o ł u p o w i n n o być Turnera, a nie Frazera J e d n o c z e ś n i e dajemy erratę b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w numerze 1 / 1 9 9 0 w artykule p. Macieja Szczyrbuły o Nikiforze: s. 3 7 , lewa szpalta, 2 w . o d d o ł u p o w i n n o być - „ A r k a d y " s. 3 7 , il. 1 p o w i n n o być Nikifor w latach 1 9 4 0 - 1 9 4 4 s. 3 8 , lewa szpalta, 2 w . od d o ł u p o w i n n o być - Drewniak, a nie D e r w n i a k s. 3 9 , lewa szpalta, 1 8 w . o d góry: p o w i n n o być - w s p ó l n e s. 4 2 , lewa szpalta, 3 4 w . o d góry: p o w i n n o być - od 1 9 2 3 roku s. 4 2 , tamże, 8 w . o d d o ł u p o w i n n o być - tej j e g o f o t o g r a f i i s. 4 2 , tamże, 3 w . o d d o ł u : należy skreślić - po raz pierwszy Instytut Sztuki P A N . Redakcja „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " Ark. W y d . 14,8, ark. druk. 9 Druk: Zakł. Graf. „ T a m k a " . Listopad 1990 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af8a8fd8038424a0d20e9ecb346add94.pdf fc6b133934fc5509f65b7343b390fbcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2121 Title A name given to the resource Symbolika domu w tradycji ludowej (cz.1) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.48-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Danuta; Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Danuta Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (Cz. I)* N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę na związek j a k i kryje się Zatrzymajmy się jeszcze nad t y m obrazem " D o m u - K s i ę g i " w ź r ó d ł o s ł o w i e " d o m " z " t w o r z e n i e m " , na związek p o m i ę d z y z a w a r t y m w prozie N o w a k a . O t o opis t e g o o s o b l i w e g o d o m u , tak b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , czy jak w s t u d i u m M a r t i n a H e i d e g ­ jak ukazał się o n p o o d s ł o n i ę c i u o k i e n z a m k n i ę t y c h szczelnie, 1 gera - " b u d o w a n i e m - mieszkaniem - m y ś l e n i e m " . M a c i e j Ciało, n a w i ą z u j ą c d o rozważań Heideggera, w s w o i m eseju • "chronić wzrastanie", Budować p r z y p o m i n a o t y m z w i ą z k u raz jeszcze " S ł o w o ' d o m ' w i ą ż e się z dem: c z ł o n e m , który w oznaczał ' b u d o w a n i e ' , ' t w o r z e n i e ' , jak w wyrazie Rdzeń t e n jest o b e c n y także w ł a c i ń s k i m domus "Rzeczywiście w izbie p a c h n i a ł o , jak w bibliotece pełnej starych, z j e d z o n y c h przez k o r n i k i d r e w n i a n y c h p ó ł e k , na którym sanskrycie leżą u p c h a n e c i a s n o b u t w i e j ą c e książki. D o p i e r o g d y staruszek 'demiurg'. zdarł derki i rozwarł o k n a na oścież, p o j a ś n i a ł o w izbie o d białego i greckim Ten ma d o m k t o g o z b u d o w a ł , czy dał z b u d o w a ć " . " a b y pisma ś w i a t ł o nie w y j a d ł o " . domos. 2 d n i a , z a p a c h n i a ł o p o w i e t r z e m p r z e s y c o n y m ż y w i c ą ściekającą po s o s n a c h p o b l i s k i e g o lasu. W ó w c z a s przed naszymi oczami zami­ Jeszcze bardziej d o c e n t r u m o w e g o z w i ą z k u p o m i ę d z y d o m e m g o t a ł y niemal złote m o d r z e w i o w e ściany zapisane o d p o d ł o g i do i t w ó r c z o ś c i ą , d o m e m i obrazem ś w i a t a p r o w a d z i nas m o t y w p o w a ł r ó w n y m , w y c i ą g n i ę t y m p o d sznurek p i s m e m . Pobiegliśmy " D o m u , k t ó r y jest zapisaną k s i ę g ą " , jaki o d n a j d u j e m y w prozie d o t y c h ścian, p r ó b u j ą c na w y p r z ó d k i czytać p o c z y n i o n e na nich Tadeusza N o w a k a , przedstawiciela n u r t u c h ł o p s k i e g o w naszej zapiski. 3 literaturze w s p ó ł c z e s n e j . W s w e j książce Dwunastu , którą by - Poczekajcie, gołąbeczki moje. Pismo nie sokół, nie uleci n a z w a ć w r ę c z m o ż n a l u d o w y m , c h ł o p s k i m a p o k r y f e m , umieszcza pierzaście. Zacznijmy, jak się patrzy, o d t y t u ł u , o d o n ó w z n a m i e n n y n i e z w y k ł y obraz " D o m u - K s i ę g i " , t w o r z o n e j , pierwszej. J a k każda księga p r a w d z i w a , zrodzona z rozsądku, b u d o w a n e j i zapisanej "przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o " . Ó w z w i e l o l e t n i e g o p o m y ś l u n k u , r ó w n i e ż moja ma s w ó j początek. z n a m i e n n y obraz t w ó r c y l u d o w e g o , c h ł o p a s p i s u j ą c e g o stronicy swą Przeto nie Iza czytać jej na w y i m k i , byle jak i byle gdzie, szukając księgę na ś c i a n a c h d o m u , d o k t ó r e g o p o d e j m u j ą p i e l g r z y m k ę scen uciesznych, p o b u d z a j ą c y c h o d ś m i e c h u , scen s w a w o l n y c h tytułowi bohaterowie czy też g o r ą c y c h o d p o c a ł u n k ó w , o d w e s t c h n i e ń rozlicznych. Jak Dwunastu. " W o w y m czasie d o w i e d z i e l i ś m y się, że w e w s i śródleśnej żyje każda księga stateczna, r ó w n i e ż m o j a w s p a r t a jest na d ę b o w y c h starzec, k t ó r y z d a w i e n d a w n a spisuje s w ó j p a m i ę t n i k . A l e nie w ę g ł a c h , na takichże przyciesiach. M a ona ścianę frontową spisuje g o w k r a t k o w a n y m zeszycie, jak nasza N i e w i d k a , ani i ścianę p ó ł n o c n ą z bali g r u b y c h , c i o s a n y c h c i e r p l i w i e toporkiem, w g r u b y m b r u l i o n i e czy też na b r z o z o w e j korze pociętej na w y g ł a d z o n y c h m o z o l n i e o ś n i k i e m . M a też przepierzeniowe ścia­ arkusiki w i e l k o ś c i d ł o n i , oczyszczonej z szarych w ł ó k i e n , z zaro- nki z lichszego d r z e w a z r o b i o n e . Są w niej też przybudówki p i a ł y c h oczek. O w ą księgą s p i s y w a n ą przez starca ze śródleśnej mniejsze i w i ę k s z e , szopy i stryszki, p i w n i c z k i zatęchłe, wykusze w s i miał być okazały kmiecy d o m z b u d o w a n y z o c i o s a n y c h i d y m n i k i , w k t ó r y c h zapisane zostało t o , c z e g o n a w e t moje oko t o p o r e m i w y s t r u g a n y c h d o o s t a t n i e g o sęczka m o d r z e w i o w y c h nie c h c i a ł o b y p o raz w t ó r y oglądać. b i e r w i o n . W y b r a l i ś m y się d o n i e g o w l i p c o w ą niedzielę (...) - M ó w i ą c t o w s z y s t k o d o p r o w a d z i ł nas staruszek d o drzwi O j c o w i e nasi p o w i a d a l i , że piszecie księgę w i e l k ą , jakiej n i k t i w y c i ą g n i ę t ą d ł o n i ą wskazał na o d r z w i a . D o p i e r o teraz zauważy­ jeszcze nie w i d z i a ł . M ó w i l i n a m , że cały w a s z d o m zapisany jest liśmy, że ciągną się nad n i m i z d o b i o n e roślinne litery układające m ą d r o ś c i a m i r o z l i c z n y m i , g a d k a m i zbieranymi z całej o k o l i c y , się w spory napis: ' C z e g o nie zapisał król i pan ze d w o r u , biskup uciesznymi d y k t e r y j k a m i , ś p i e w k a m i . i p l e b a n , zapisze ręka zdjęta z p ł u g a ' . - Księga, jak księga. Różnie rzecz całą n a z w a ć m o ż n a . W e d l e P o d t y m napisem, jeszcze w i ę k s z y m i literami, malowanymi m n i e każdy c h ł o p s k i d o m p r z y p o m i n a księgę. Tyle j e n o , że nie n a j w i d o c z n i e j pędzelkiem, z d o b i o n y m i t y m razem ptasio, ciągnął zapisaną literą, s ł o w e m w y r a ź n y m , a p i s m e m k o r n i k ó w , p a j ą k ó w , się t y t u ł księgi: Ż Y W O T A C H Ł O P S K I E G O D O L E I NIEDOLE zwierząt d o m o w y c h , p t a k ó w gnieżdżących się w strzesze, pis­ - spisane przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o , w c h w i l a c h wolnych m e m naszych rąk d o t y k a j ą c y c h p r z e d m i o t ó w , źrenicami naszymi o d pracy, k u nauce i przestrodze j a k o też g w o l i zabawienia tych w i d z ą c y m i nie t y l k o c h l e b r o z k r o j o n y na stole, ale i duszę t e g o w s z y s t k i c h , którzy o w ą księgę czytać z e c h c ą ' . " chleba. T o p o m y ś l a ł e m sobie, k u p u j ą c o n g i ś książki rozliczne D o t e g o obrazu " D o m u - K s i ę g i " i m o t y w u p o w r ó c i m y jeszcze u kramarzy, u Ż y d ó w z o k o l i c z n y c h miasteczek, że ja też napiszę w s t o s o w n y m miejscu naszej analizy. P r z y w o ł a l i ś m y g o t u zaraz s w o j ą księgę. A l e nie na papierze, który w y j a d a słońce, który na w s t ę p i e , by z a s y g n a l i z o w a ć i pokazać jak ó w związek pomię­ b u t w i e j e i kruszy się w palcach, j e n o na d r z e w i e t w a r d y m jak dzy b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , d o m e m i t w ó r c z o ś c i ą pojawia sił żelazo h a r t o w a n y m w glinie. I tak m o j e d u m a n i e p o n o c a c h nad w trzech r ó ż n y c h refleksjach, w r o z w a ż a n i a c h filozofa, poety- księgą przybrało kształt d o m u . B o w i e m księga p r a w d z i w a , d o -architekta, prozie pisarza. Pod t y m w z g l ę d e m , dysponując* której się w r a c a , przy której się o d p o c z y w a , nad którą się rozmyśla o g r o m n y m materiałem ź r ó d ł o w y m prace e t n o g r a f i c z n e pozostają, nie t y l k o o pietruszce, jest jak d o m ludzki, w k t ó r y m się mieszka d a l e k o w tyle. W większości prac e t n o g r a f i c z n y c h tak starszych, codziennie." jak i w s p ó ł c z e s n y c h , w syntezach, p o d r ę c z n i k a c h , monografiach r e g i o n a l n y c h i p r z e d m i o t o w y c h , g d y m o w a o d o m u t o pojaw* * Są t o f r a g m e n t y p r z y g o t o w a n e j d o d r u k u książki Dom w kul­ turze ludowej. W skład t e g o o p r a c o w a n i a w e s z ł y p r z e r e d a g o w a ­ ne części pracy magisterskiej D a n u t y B e n e d y k t o w i c z Doświad­ czenia domu i bezdomności w kulturze ludowej i twórczości artystycznej napisanej p o d k i e r u n k i e m D o c . dr hab. A n n y Z a m b r z y c k i e j - K u n a c h o w i c z , oraz prac Z. B e n e d y k t o w i c z a d o t y c z ą ­ c y c h m o t y w u d o m u w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze artystycznej (por. Przestrzenie pamięci w : Film i kontekst, Ossolineum 1 9 8 9 ) . W d r u g i e j części t e g o o p r a c o w a n i a , które ukaże się w n a s t ę p n y m zeszycie " P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " o m a w i a n e będą kolejne w ą t k i s y m b o l i c z n e j struktury d o m u ( d o m - d r z e w o , d r z e w o życia; dom-człowiek, dom-antropokosmos, dom-rodzina, dom-uczta, d o m siedziba dusz zmarłych, d o m - g r ó b , d o m - p r z e s t r z e ń d e m o n i ­ czna). 48 się o n n i e o d m i e n n i e w dziale o m a w i a j ą c y m t z w . k u l t u r ę m a t e r s ' ną ( b u d o w n i c t w o , architekturę, o s a d n i c t w o , gospodarkę itd.)O d czasu pamiętnej k w e r e n d y Poszukiwań, ogłoszonej Р в в J a n a Karłowicza na temat Chaty i p r o w a d z o n e j w niemal w s z y ł * 4 kich rocznikach " W i s ł y " , d o m rozpatrywany był w e t n o g r a f i c z n y c h przede w s z y s t k i m j a k o element kultury P r a c mater *^ C nej. M i m o f u n d a m e n t a l n y c h na naszym g r u n c i e i prekursorskW względem współczesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j prac J*f£ 5 S t a n i s ł a w a Bystronia i Stefana C z a r n o w s k i e g o o s y m b o l i c z n a w a r t o ś c i o w a n i u przestrzeni i p o d e j m u j ą c y c h tę p r o b l e m a t y * 6 k i l k u prac n o w s z y c h , brak jest nadal jakiejś syntetycznej P**" �na temat s y m b o l i k i d o m u . Stało się j u ż p r a w i e regułą, że materiał prac, stawiając w c e n t r u m s w e j u w a g i niezależne o d a b s t r a k c y j ­ dotyczący wierzeń, zwyczajów, obrzędów związanych z d o m e m , nych uogólnień naukowych sposoby magiczno-symbolicznego i wartościowania wartościowania przestrzeni domu przestrzeni percepcji, odczuwania przez c z ł o w i e k a , o d w o ł u j ą się których częstokroć d o b a d a ń p r o w a d z o n y c h przez e t n o g r a f i ę , e t n o l o g i ę , o m a w i a się szczegóły architektury, t y p y k o n s t r u k c j i , r o z w i ą z a ń antropologię kultury. Gdy m ó w i ą o współczesnym d o ś w i a d ­ umieszcza się na k o ń c u zasadniczych r o z w a ż a ń , w t e c h n i c z n y c h , r o z p l a n o w a n i a w n ę t r z a i ich f u n k c j i . Materiał t e n , czeniu " m i t y c z n e j przestrzeni" i o " m i t y c z n y m m i e j s c u " , w t y m ujęty częstokroć w s p o s ó b z d a w k o w y i p o w i e r z c h o w n y , o g r a n i ­ także o d o m u j a k o przestrzeni m i t y c z n e j , d o c h o d z ą d o t y c h czający się z w y k l e d o k i l k u i n f o r m a c j i na temat m a g i i ciesielskiej, s a m y c h konstatacji a r t y k u ł o w a n y c h już w c z e ś n i e j przez a n t ­ obrzędu zakładzin, r o z m a i t y c h w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h d o m u , jest r o p o l o g i ę k u l t u r y . Z w r a c a j ą u w a g ę na t o , że: " M o ż e najbardziej jedynie p e w n e g o rodzaju d o d a t k i e m , aneksem, s p e ł n i a j ą c y m uderzającą cechą s p o s o b u , w jaki c z ł o w i e k p o j m u j e przestrzeń raczej rolę o z d o b n i k a w całości o p r a c o w a n i a , aniżeli p r z e d ­ w m i o t e m , który b y z a s ł u g i w a ł na p o w a ż n i e j s z ą analizę i głębszą przestrzeni d o p r a k t y c z n e g o p o z i o m u działania i d o ś w i a d c z e ń refleksję. Z drugiej zaś s t r o n y s p o c z y w a o n w o g r o m n y m roz­ zmysłowych." proszeniu i nie d o ś ć jeszcze z i n t e r p r e t o w a n y p o ś r ó d r o z m a i t y c h ś w i a d c z a n y ś w i a t o t o c z o n y jest znacznie szerszą strefą znaną działów, z a j m u j ą c y c h się s y m b o l i c z n y m działaniem c z ł o w i e k a , p o ś r e d n i o przez s y m b o l e " " . a w i ę c n p . w dziale d o t y c z ą c y m m a g i i i w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i d o r o c z n e j , i t p . s w o i m ś w i e c i e , jest fakt, że n i g d y nie ogranicza o n 1 1 tej Podkreślają i t o , że " m a ł y , b e z p o ś r e d n i o d o ­ Wszystkie te z a s y g n a l i z o w a n e p o b i e ż n i e n u r t y w s p ó ł c z e s n e g o myślenia, tak różne jeśli idzie o cel s w y c h s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , J e d n y m z zadań i c e l ó w , jakie s t a w i a m y sobie w tej pracy jest w s p ó l n i e p o d n o s z ą i akcentują z j e d n e j s t r o n y w a r t o ś ć d o m u jako rekonstrukcja struktury s y m b o l i c z n e j d o m u . Idąc t r o p e m w s p ó ł ­ s w o i s t e j kategorii interpretacyjnej dającej się s t o s o w a ć w o b r ę b i e czesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j ( M . Heidegger, M . Eliade, G . p o s z c z e g ó l n y c h nauk, dla r o z u m i e n i a r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r y . Bachelard, G. v a n der L e e u w ) c h c e m y spojrzeć na d o m w ł a ś n i e Z drugiej zaś s t r o n y m ó w i ą o w a r t o ś c i d o m u j a k o s y m b o l u . od strony j e g o f u n k c j i s y m b o l i c z n e j . T y m , c o i n t e r e s o w a ć nas t u J e ś l i b y przyjąć najbardziej lapidarną " d e f i n i c j ę " s y m b o l u , sfor­ będzie najbardziej jest d o m , j a k o i s t o t n y składnik i element m u ł o w a n ą przez C G . J u n g a , która m ó w i , że " s ł o w o l u b obraz są "znaczący" szerszego zjawiska, które w s p ó ł c z e s n a h e r m e n e u t y ­ s y m b o l i c z n e w t e d y , kiedy zawierają w sobie coś w i ę c e j niż t o , c o ka i f e n o m e n o l o g i a da się w n i c h rozpoznać na pierwszy rzut o k a " , t o z p e w n o ś c i ą s y m b o l u określa m i a n e m " m y ś l i " bądź "wyobraźni symbolicznej". d o m jest t a k i m s y m b o l e m . W d o ś w i a d c z e n i u d o m u o d n a j d u j e m y Interesować nas t u będzie zatem d o m j a k o przestrzeń " m o c n a " , r ó w n i e ż wszystkie c e c h y p r z y p i s y w a n e s y m b o l o w i w innych " ś w i ę t a " , " s a k r a l n a " , "przestrzeń pełna z n a c z e ń " . D o m , j a k o " d e f i n i c j a c h " . J a k każdy s y m b o l , tak d o m łączy w sobie t o , c o przestrzeń p a m i ę c i , d o m j a k o struktura mityczna organizująca z m y s ł o w e , i t o , c o d u c h o w e , t o , c o k o n k r e t n e , i t o , c o abstrakcyj­ obraz i przeżycie egzystencjalne ś w i a t a . ne, t o , c o realne, i t o , c o nierealne, w s k a z u j e coś poza sobą Takie p o d e j ś c i e nie jest t y l k o j a k i m ś m e c h a n i c z n y m o d w r ó c e ­ i zastępuje t o sobą. niem o m ó w i o n e j przed c h w i l ą p e r s p e k t y w y w jakiej z w y k ł o się S p o ś r ó d w i e l u a n t r o p o l o g i c z n y c h analiz s y m b o l i c z n y c h f u n k ­ było u j m o w a ć z a g a d n i e n i e d o m u w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . cji d o m u , s k u p m y naszą u w a g ę na k o m p l e m e n t a r n y c h w o b e c Lecz w przyjęciu t a k i e g o p u n k t u w i d z e n i a zawiera się t o samo siebie r o z w a ż a n i a c h Heideggera, Eliadego, B a c h e l a r d a , g d y ż ich przekonanie o znaczeniu i f u n k c j i s y m b o l u , o k t ó r y m tak pisze g ł ó w n e w ą t k i s t a n o w i ć będą kardynalne p u n k t y dla naszej dalszej jeden z badaczy: " W c a l e analizy i rekonstrukcji struktury s y m b o l i c z n e j d o m u w kulturze nie jest tak, że o z d a b i a m y swoje doświadczenia s y m b o l a m i , ale o w i e l e bardziej tak, że t o o n e ludowej. współpracują z naszym d o ś w i a d c z e n i e m poprzez procesy, które tylko c z ę ś c i o w o r o z u m i e m y . S y m b o l i z o w a ć t o znaczy składać z przepływającego strumienia d o ś w i a d c z e ń te cząstki i elementy, Martin Heidegger - doświadczenie egzystencjalne domu które, g d y zjednoczą się, t w o r z ą l u m i n i s c e n c j ę , c z a s o w e l u b trwałe p r o m i e n i e , w k t ó r y c h część K o s m o s u , kąt naszego zamie­ 7 szkiwania, l u b jakiś c i e m n y p o d z i e m n y labirynt rozjaśni s i ę " . 13 Heideggera określa się j a k o filozofa e g z y s t e n c j i , j a k o f e n o ­ menologa m o w y . 1 4 Zainteresowanie symbolem, symboliczną f u ­ W o s t a t n i m czasie daje się coraz częściej z a u w a ż y ć , że w w i e l u nkcją m o w y nie jest u Heideggera abstrakcyjne, ani n a u k o w e . Nie pracach z zakresu a n t r o p o l o g i i k u l t u r y d o m p o j a w i a się nie t y l k o idzie t u ani o badanie, ani o k o l e k c j o n o w a n i e s y m b o l i , s y m b o l i c z ­ jako p r z e d m i o t s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń i analiz, ale także j a k o n y c h znaczeń. Za z n a m i e n n ą t u dla nas sentencją filozofa, która swoista kategoria interpretacyjna. Z n a m i e n n a p o d t y m w z g l ę d e m głosi, że: " M o w a j e s t d o m e m b y c i a " , kryje się coś w i ę c e j . może być dla nas w y p o w i e d ź Claude'a Levi-Straussa: " B y l i ś m y T e m u s f o r m u ł o w a n i u , d o c i e k a j ą c e m u istoty m o w y , t o w a r z y s z y skłonni s t a w i a ć p o j e d n e j stronie s p o ł e c z e ń s t w a , które bada przeświadczenie, że w m o w i e zapisane jest d o ś w i a d c z e n i e e g ­ historia i s o c j o l o g i a , a z d r u g i e j s p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , które zystencji c z ł o w i e k a . Stąd pytania o sens l u d z k i e g o d o ś w i a d ­ sobie r e z e r w o w a l i ś m y . W czenia e g z y s t e n c j i , o sens bycia s t a w i a n e są przez f i l o z o f a samej ostatnich latach m e g o nauczania •terałem się w p r o w a d z i ć d o naszej t y p o l o g i i n o w ą dla e t n o l o g ó w m o w i e . Stąd bierze się postulat H e i d e g g e r o w s k i e g o " p o w r o t u d o kategorię. M ó w i l i ś m y zawsze o klasie, rodzinie, języku, s p o s t - ź r ó d e ł " , " p o w r o t u d o rzeczy", sięganie d o g ł ę b o k i c h w a r s t w ftegłem j e d n a k , że w bardzo w i e l u b a d a n y c h przez e t n o l o g ó w z n a c z e n i o w y c h jakie kryją się w m o w i e . Stąd u s t a w i c z n e w s ł u ­ •połeczeństwach te kategorie nie mają z a s t o s o w a n i a i że j e d y n e j c h i w a n i e się filozofa w t o , c o m ó w i m o w a . S t ą d bierze początek kategorii t a m s t o s o w a n e j p o w i n n i ś m y szukać w historii naszych H e i d e g g e r o w s k a hermeneutyka s ł u c h a n i a . •Połeczeństw. Jest nią ' d o m ' w znaczeniu np. ' d o m orleański', "Jeszcze dla naszych dziadów 'dom', 'studnia', znajoma •tom sabaudzki'. Jest t o m o s t , który m o ż e m y przerzucić między d z w o n n i c a , ba w ł a s n e ubranie i płaszcz b y ł y czymś nieskończenie Społeczeństwami sposób w i ę c e j nieskończenie lepiej z n a j o m y m : niemal każda rzecz - n a ­ Levi-Strauss m ó w i o d o m u j a k o kategorii społecznej. Radziecki składali. Teraz p c h a j ą się t u przez o c e a n , z A m e r y k i rzeczy p u s t e badanymi • naszymi s p o ł e c z e ń s t w a m i . " przez nas w tradycyjny 8 c z y n i e m , w k t ó r y m z n a j d o w a l i coś l u d z k i e g o i coś l u d z k i e g o **»>iotyk J u r i j Ł o t m a n umieszcza d o m p o ś r ó d s ł ó w - k l u c z y k u l - i o b o j ę t n e , rzeczy pozorne, atrapy życia... D o m w **V-* Z a i n t e r e s o w a n i e t e m a t e m d o m u w i d o c z n e jest w wielu a m e r y k a ń s k i m , amerykańskie j a b ł k o czy tamtejsza latorośl nie l i c a c h rozwijającej się w s p ó ł c z e ś n i e t z w . geografii h u m a n i s ­ mają nic w s p ó l n e g o z d o m e m , o w o c e m , g r o n e m w i n n y m , które tycznej. 10 A u t o r z y należący d o t e g o k i e r u n k u skupiają s w o j ą D*agę b a d a w c z ą na s p o s o b a c h w j a k i c h c z ł o w i e k d o ś w i a d c z a PRestrzeni" i " m i e j s c a " . W y c h o d z ą o n i o d przekonania, że ?°Pagowana w naszej c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j , analiza geo- rozumieniu p r z y j m o w a ł y w siebie nadzieję i z a d u m ę naszych p r z o d k ó w . . . " - c y t u j e Heidegger f r a g m e n t listu R . M . R i l k e g o z 1 9 2 5 r o k u w j e d n y m ze s w o i c h e s e j ó w . 15 "Żyjemy w czasie marnym" 1 6 p o w i a d a filozof, p o w t a r z a j ą c i rozwijając zdanie i n n e g o p o e t y , • " i c z n a przestrzeni, oparta na m e t o d a c h i l o ś c i o w y c h , p o m i j a w czasie wszechogarniającej t e c h n i k i zasłaniającej 'totne aspekty w i e d z y i d o ś w i a d c z e n i a l u d z k i e g o . A u t o r z y t y c h k o n t a k t z istotą rzeczy. T e c h n i k i zmieniającej w s p o s ó b i s t o t n y pierwotny 49 �nasze d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalne. T o jeszcze j e d e n w ą t e k , k i w a n i e jest s p o s o b e m w jaki Śmiertelni są na Z i e m i . G d y tylko jeszcze j e d e n m o t y w , jeszcze j e d e n p o w ó d " p o w r o t u d o źródeł p o m y ś l i m y o t y m , że bycie c z ł o w i e k a polega na zamieszkiwaniu m o w y " , " p o w r o t u d o rzeczy", zastanawiania się filozofa n a d t y m , - że jest " p o b y t e m Ś m i e r t e l n y c h na Z i e m i " , p y t a m y dalej - takie c z y m była t e c h n i k a w p i e r w o t n y m znaczeniu g r e c k i e g o pytanie s t a w i a filozof - c o znaczy " n a Z i e m i " ? - c z y m jest dzisiaj, jak w p ł y w a na d o ś w i a d c z e n i e techne, egzystencji "... 'na Z i e m i ' znaczy ' p o d N i e b e m ' . O b a określenia oznaczają współczesnego człowieka. Jakiego skoku, jakich zmian w d o ­ też ' p o z o s t a w a n i e w o b l i c z u Istot B o s k i c h ' i 'należąc d o w s p ó l n o ­ ś w i a d c z e n i u bycia d o k o n u j e . ty l u d z i ' . Wszystkie cztery: Ziemia i N i e b o , Istoty Boskie i Śmierte­ Ó w w ą t e k " c z a s u m a r n e g o " d o t y c z y r ó w n i e ż k w e s t i i języka i w p ł y w a w s p o s ó b istotny na język w y p o w i e d z i f i l o z o f a , która kształtuje się tak o d m i e n n i e o d t e g o , d o czego zmierza(ła) i przyzwyczaiła nas w s p ó ł c z e s n a nauka. " B o przecież w s z y s c y lni m o c ą jakiejś p i e r w o t n e j j e d n o ś c i są j e d n y m . ( . . . ) Śmiertelni są l u d ź m i . N a z y w a j ą się Ś m i e r t e l n y m i , bowiem m o g ą umierać. Umierać znaczy p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. T y l k o c z ł o w i e k umiera, i t o nieustannie, tak d ł u g o , jak pozostaje żyjemy w 'czasie m a r n y m ' - pisze k o m e n t a t o r myśli filozofa na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot B o s k i c h . M ó w i ą c : Smierte- - w czasie t e c h n i k i , gdzie s ł o w o staje się ś r o d k i e m t e c h n i c z n y m , % i i , m y ś l i m y już także Ziemię, N i e b o , i Istoty Boskie, nie bierzemy narzędziem d o osiągnięcia p e w n y c h c e l ó w . Gdzie s ł o w a coraz częściej służą j e d y n i e d o o p a n o w a n i a sytuacji, a ideałem m o w y j e d n a k p o d u w a g ę prostoty ich w s z y s t k i c h . Prostotę tę n a z y w a m y c z w o r o k ą t e m (das Geviert). Śmier­ staje się m a k s y m a l n i e precyzyjny język sztuczny " " . T y m c z a s e m telni są w c z w o r o k ą c i e , m i e s z k a j ą c . Zaś p o d s t a w o w y m rysem dla Heideggera, który pyta o istotę d o ś w i a d c z e n i a egzystencjal­ zamieszkiwania jest z a c h o w y w a n i e . Śmiertelni mieszkają zacho­ n e g o zapisanego w m o w i e - " I s t o t y m o w y nie w y c z e r p u j e t o , że w u j ą c c z w o r o k ą t - t o znaczy dając w o l n e pole j e g o i s t o c i e . " (s. m o w a znaczy, nie jest też ona czymś z n a k o w y m i c y f r o w y m . 321) P o n i e w a ż m o w a jest d o m e m bycia, zatem d o b y t u d o c i e r a m y Z a m i e s z k i w a n i e jest z a c h o w y w a n i e m t e g o c z w o r o k ą t a . Śmier­ nieustannie przechodząc przez ten d o m . Idąc d o s t u d n i i przez las, telni mieszkają o tyle, o ile ratują Ziemię, Śmiertelni mieszkają, zawsze idziemy przez s ł o w o ' s t u d n i a ' i poprzez s ł o w o 'las', n a w e t 0 ile g o d z ą się na N i e b o j a k o N i e b o [ " P o z o s t a w i a j ą jeśli nie w y m a w i a m y t y c h s ł ó w i o n i c z y m m o w n y m nie m y ś ­ 1 k s i ę ż y c o w i ich b i e g , g w i a z d o m ich tor, p o r o m roku ich dob­ limy." 1 8 słońcu r o d z i e j s t w o i ich d o k u c z l i w o ś ć , nie robią z n o c y d n i a , a z dnia " C z y m jest z a m i e s z k i w a n i e ? " , " n a c z y m polega b u d o w a n i e ? " , " c o znaczy b u d o w a ć ? " - o t o pytania, jakie Heidegger s t a w i a samej m o w i e . nieustannej za czymś p o g o n i " (s. 3 2 2 ) ] . Śmiertelni mieszkają, o ile oczekują Istot B o s k i c h j a k o Boskich ("Czekają na znaki ich nadejścia i nie zapoznają z n a m i o n ich W s ł u c h u j ą c się w t o , c o ma d o p o w i e d z e n i a m o w a , Heidegger b r a k u " ) . Śmiertelni mieszkają, o ile posłuszni są w ł a s n e j istopie zwraca u w a g ę na zatarcie i zagubienie p i e r w o t n e g o sensu, jaki - t e m u m i a n o w i c i e , że m o g ą p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. (...) To s p o c z y w a w znaczeniu s ł o w a " b u d o w a ć " . Ó w p i e r w o t n y sens z a c h o w y w a n i e c z w o r o k ą t a nie b y ł o b y m o ż l i w e , g d y b y "...było przesłonięty jest przez schemat, w j a k i m m y ś l i m y o b u d o w a n i u t y l k o p o b y t e m na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot Boskich, i z a m i e s z k i w a n i u . Zazwyczaj u j m u j e m y b u d o w a n i e i zamiesz­ w e s p ó ł ze Ś m i e r t e l n y m i . A l e nie jest t y l k o t y m - jest raczej zawsze k i w a n i e j a k o d w i e o d r ę b n e c z y n n o ś c i . O b u d o w a n i u i zamiesz­ już p o b y t e m przy rzeczach. I w ł a ś n i e w rzeczach, przy których k i w a n i u myśli się oddzielnie. " B u d u j e się p o t o by zamieszkać." przebywają Śmiertelni zamieszkiwanie j a k o z a c h o w y w a n i e prze­ Ten schemat celu i środka zasłonił p i e r w o t n y sens s ł o w a b u d o ­ c h o w u j e c z w o r o k ą t . " (s. 3 2 3 ) w a ć . Heidegger sięgając d o e t y m o l o g i i w s k a z u j e , że: " S t a r o - g ó r n o - n i e m i e c k i e s ł o w o u ż y w a n e na określenie ' b u a n ' , oznacza 'mieszkać'. To zaś znaczy: Cały ten t o k rozważań Heidegger w i e ń c z y etnograficznym budowania przykładem, o p i s e m c h ł o p s k i e g o d o m u , w k t ó r y m przechowywa­ pozostawać, prze­ n y jest ó w " c z w o r o k ą t " : Ziemia - N i e b o - Istoty Boskie - Śmierte­ b y w a ć . W ł a ś c i w e znaczenie s ł o w a b u d o w a ć - a m i a n o w i c i e lni w s w o j e j p i e r w o t n e j j e d n o ś c i : mieszkać - jest dla nas s t r a c o n e " , (s. 3 1 8 ) Ukryty ślad t e g o " P o m y ś l m y przez c h w i l ę o jakiejś zagrodzie w Schwarzwal­ znaczenia daje się odnaleźć w s ł o w a c h " N a c f i b a r " (sąsiad). " D e r dzie, którą jeszcze przed d w u s t u laty b u d o w a ł o c h ł o p s k i e zamie­ Nachbar jest der ' N a c h g e b u r ' , der ' N a c h g e b a u e r ' , ten który szkiwanie. D o m urządziła t u m o c o t w i e r a n i a rzeczy dla p r o s t o ­ mieszka w p o b l i ż u . C z a s o w n i k i buri, buren, b e u r o n oznaczają t y Ziemi i Nieba, Istot B o s k i c h i Ś m i e r t e l n y c h . Postawiła ona wszystkie zamieszkiwanie, siedzibę mieszkalną." S ł o w o " b u a n " zagrodę na o s ł o n i ę t y m o d w i a t r u , p o ł u d n i o w y m zboczu góry, nie t y l k o m ó w i n a m , że b u d o w a ć t o w ł a ś c i w i e mieszkać, ze p o ś r ó d hal, w p o b l i ż u źródła. Dała m u szerokoskrzydły gontowy b u d o w a n i e jest już w sobie s a m y m z a m i e s z k i w a n i e m , ale r ó w n i e ż d a c h , s t o s o w n i e ukośny, by m ó g ł u d ź w i g n ą ć ciężar ś n i e g u , nisko w s k a z u j e , jak daleko sięga istota t e g o zamieszkiwania. 'Bauen opadający, by o c h r o n i ć izby przed burzami w d ł u g i e zimowe ( b u d o w a ć ) , b u a n , b h u , beo t o m i a n o w i c i e nasze s ł o w o ' b i n ' noce. Nie zapomniała o kącie ze ś w i ę t y m i obrazami nad wspól­ w z w r o t a c h : ich b i n (ja j e s t e m ) , d u bist (ty jesteś), w t r y b i e n y m stołem, przyznała w rozkazującym bis, s e i . " S p o s ó b w jaki " j a j e s t e m " i w jaki " t y i 'drzewu umarłych' (Totenbaum) j e s t e ś " , s p o s ó b w jaki my, ludzie, j e s t e ś m y nazywają t r u m n ę - i w ten s p o s ó b r ó ż n y m p o r o m życia wytyczyła na Z i e m i , t o izbie u ś w i ę c o n e miejsce połogowi - tak w t a m t y c h stronach " b u a n " , zamieszkiwanie. " B y ć c z ł o w i e k i e m oznacza, być na p o d j e d n y m d a c h e m tor ich w ę d r ó w k i przez czas. Zagrodę tę Ziemi jako śmiertelny, oznacza: mieszkać." D a w n e s ł o w o " b a u ­ zbudowało e n " - b u d o w a ć m ó w i , że c z ł o w i e k j e s t o ile mieszka. Heidegger k i w a n i u i u ż y w a jeszcze s w y c h narzędzi i p r z y b o r ó w jako rzeczy.- zwraca u w a g ę , że jednocześnie s ł o w o "budować" rękodzieło, które samo miało źródło w zamiesz­ oznacza T y l k o w t e d y g d y jesteśmy z d o l n i d o mieszkania, możemy otaczać opieką. W i d a ć t o w t a k i c h złożeniach języka niemiec­ b u d o w a ć . Gdy w s k a z u j e m y na zagrodę z S c h w a r z w a l d u , n» kiego jak: " d e n Acker b a u e n " - u p r a w i a ć rolę, " R e b e n b a u e n " c h o d z i n a m o c z y w i ś c i e o t o , ze p o w i n n i ś m y byli i moglibyśmy - h o d o w a ć w i n n ą latorośl. B u d o w a n i e jest w t y m znaczeniu p o w r ó c i ć d o b u d o w a n i a t a k i c h zagród. C h o d z i nam o to, by c h r o n i e n i e m wzrastania, które samo z siebie w y d a j e o w o c e . W e pokazać, jak z d o l n e było b u d o w a ć z a m i e s z k i w a n i e , właściwym było." b u d o w a n i u tzn. zamieszkiwaniu zawarte są oba które (s. 3 2 2 - 3 3 3 ) s p o s o b y b u d o w a n i a - opieka, łac. " c o l e r e " , " c u l t u r a " i w z n o s z e ­ nie b u d o w l i - " a e d i f i c a r e " . Te d w a aspekty z n a c z e n i o w e b u d o ­ w a n i a przesłaniają jednak ó w p i e r w o t n y sens, jaki d a n y jest M i r c e a E l i a d e - S y m b o l i c z n e d o ś w i a d c z e n i e domu-•„.Dom w "symbolizmie centrum" w b u d o w a n i u . B u d o w a n i e w p i e r w o t n y m s w y m sensie j a k o zamieszkiwanie, tzn. bycie na Z i e m i , " w y p r z e d z a " budowanie j a k o w z n o s z e n i e b u d o w l i . Heidegger, sięgając d o źródeł m o w y , c c W oparciu o b o g a t y materiał w i e r z e n i o w y , m i t o l o g i c z n y , * * f ' podkreśla w s p o s ó b istotny, że " t y l k o w t e d y , g d y jesteśmy z d o l n i nując d o mieszkania, m o ż e m y b u d o w a ć " , (s. 3 3 3 ) w s k a z u j e , jak c z ł o w i e k religijny w a r t o ś c i u j e czas i przestfUL Słuchając, co m o w a m ó w i o s ł o w i e b u d o w a ć , słyszymy w i ę c , że: 1. B u d o w a n i e jest w ł a ś c i w i e z a m i e s z k i w a n i e m . 2. Zamiesz­ 50 przeglądu najrozmaitszych typów 1S hierofanii , s w e g o bycia na Z i e m i . C z ł o w i e k religijny pragnie żyć w "owY* czasie" (illud tempus), o k t ó r y m o p o w i a d a mit, historia ś w i * * �W czasie m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a n y m , całkiem i n n y m o d p o w s z e d n i e g o . Poprzez obrzędy, rytuały, obrazy go: imitore) odtwarza ów czas, o w ą świętą (ima­ rzeczywistość. Pragnie żyć w c e n t r u m , w s a m y m środku " r z e c z y w i s t o ś c i par excellence i s t n i e j ą c e j " . W c e n t r u m rzeczywistości sakralnej. "Powiedzmy o d razu, ze d o ś w i a d c z e n i e 2 0 imago mundi. (s. 7 8 ) B o g a t y materiał e t n o g r a f i c z n y , f o l k l o r y s t y c z n y , w i e r z e n i o w y p o z w a l a p o t w i e r d z i ć tę tezę, iż d o m na skalę m i k r o k o s m i c z n ą o d t w a r z a w s z e c h ś w i a t . D o m jest m i k r o k o s m o s e m . niejednorodności przestrzeni - t o p r a d o ś w i a d c z e n i e , które można p o r ó w n a ć d o 'ustanawiania ś w i a t a ' . " a także chce, aby j e g o w ł a s n y d o m z n a j d o w a ł się w ś r o d k u i b y ł B u d o w a n i e , w z n o s z e n i e b u d o w l i , za­ Człowiek kultur archaicznych, człowiek społeczeństw tradycy­ j n y c h , c z ł o w i e k religijny pragnie żyć w ś w i e c i e m o c n y m , c z y s t y m , kładanie siedziby ludzkiej ( d o m u , w i o s k i , miasta) jest " s t w a r z a ­ p e ł n y m i u p o r z ą d k o w a n y m , w Kosmosie. Pragnie żyć w ś w i e c i e niem ś w i a t a " , jest przekształcaniem a m o r f i c z n e j , bezkształtnej ś w i ę t y m , w Kosmosie t a k i m j a k i m był na p o c z ą t k u , g d y w y s z e d ł przestrzeni Chaosu w Kosmos. B u d o w a n i e jest n a w i ą z a n i e m d o z rąk s t w ó r c y . Pragnąc p r z e b y w a ć w t y m świecie, o d t w a r z a k o s m o g o n i i , jest w e j ś c i e m w t r u d b o g ó w , jest n a ś l a d o w a n i e m rytualnie i s y m b o l i c z n i e ó w Kosmos t a k i m , j a k i m był " i n p r i n - trudu b o g ó w . c i p i o " , w mitycznej c h w i l i s t w o r z e n i a . C z ł o w i e k religijny, c z ł o w i e k kultur p i e r w o t n y c h , a r c h a i c z n y c h , Eliade podkreśla paralelizm: miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a - d o m , obierając s o b i e siedzibę, b u d u j ą c d o m , pragnie b y ć " j a k najbliżej siedziba ludzka. Gerardus van der L e e u w idzie jeszcze dalej, g d y b o g ó w " , (s. 9 5 ) T u bierze początek cały k o m p l e k s analizując a n a l o g i c z n y materiał p o w i a d a : " D o m i ś w i ą t y n i a są symboli i o b r a z ó w , który Eliade określa m i a n e m „ s y m b o l i z m u ś r o d k a " , zasadniczo j e d n y m . " „ s y m b o l i z m u c e n t r u m " . Obierając miejsce na siedzibę, c z ł o w i e k ruje van der L e e u w w d o ś w i a d c z e n i u d o m u c h ł o p s k i e g o , gdzie 2 1 Tę tożsamość w s p o s ó b szczególny u p a t ­ poszukuje " p u n k t u s t a ł e g o " , " ś r o d k a " , osi wszelkiej przyszłej ma miejsce ż y w e o b c o w a n i e z ż y w y m s y m b o l e m . ( D o m c h ł o p s k i orientacji. W t y m dążeniu poszukuje m o c y miejsca ś w i ę t e g o , jest p o s t a w i o n y na ziemi, w z n i e s i o n y z " ż y w e g o " d r z e w a , p ł o n i e uważnie w y p a t r u j e z n a k ó w i z w i a s t u n ó w o b j a w i a j ą c y c h tę m o c , w n i m " ż y w y o g i e ń " . ) A także w j e g o s y m b o l i c z n e j strukturze. a n a w e t , kiedy te nie p o j a w i a j ą się, w r ę c z p r o w o k u j e je. Miejsce ś w i ę t e s t a n o w i przerwanie j e d n o r o d n o ś c i przestrzeni. Ów " p u n k t s t a ł y " , " ś r o d e k " jest jednocześnie m i e j s c e m u m o ż ­ liwiającym łączność z B o g i e m , łączność ze w s z y s t k i m i sferami rzeczywistości sakralnej ( n i e b o - z i e m i a - p o d z i e m i e ) . tego przerwania j e d n o r o d n e j Symbolem przestrzeni jest o t w a r c i e , które umożliwia przejście z j e d n e g o r e g i o n u k o s m i c z n e g o d o i n n e g o , z jednej sfery d o innej. T u , " w ś w i ę t y m k r ę g u , m o ż l i w e jest nawiązanie łączności z b o g a m i ; muszą w i ę c istnieć jakieś ' d r z w i ' " D o m i ś w i ą t y n i a są w i ę c t y m s a m y m - pisze autor logii religii Fenomeno­ - ' d o m e m b ó s t w a ' . Także ołtarz i o g n i s k o są t y m s a m y m - ołtarz jest w ś w i ą t y n i s t o ł e m i o g n i s k i e m b o g ó w " , (s. 4 4 1 ) Tak jak stół jest w d o m u ołtarzem a o g n i s k o j e g o m i e j s c e m szczególnie ś w i ę t y m - można d o d a ć , by streścić tę lapidarnie w y r a ż o n ą myśl van der L e e u w a o zasadniczej j e d n o ś c i d o m u i świątyni. Obaj - z a r ó w n o Eliade, jak i v a n der L e e u w - podkreślają t o , c o prowadzące ku górze, przez które b o g o w i e m o g ą s c h o d z i ć na p o z w a l a u c h w y c i ć s p e c y f i c z n y charakter d o m u j a k o Ziemię, a ludzie - s y m b o l i c z n i e w s t ę p o w a ć w N i e b i o s a " (s. 6 5 ) ś w i ę t e g o , w y o d r ę b n i o n e g o ze ś w i e c k i e j , c h a o t y c z n e j , a m o r f i c z ­ W swych miejsca - pisze Eliade i p r z y w o ł u j e opis o b j a w i e n i a się o b e c n o ś c i Bożej, nej przestrzeni " t e g o co na z e w n ą t r z " objawienia się miejsca ś w i ę t e g o , w k t ó r y m p o j a w i a j ą się obrazy przestrzeni s y m b o l i c z n e j d o m u kładą akcent na granice sakralne analizach " B r a m y " i D o m u j e d n o c z e ś n i e : " G d y J a k u b w Haran ujrzał w e oddzielające j e d n ą przestrzeń o d d r u g i e j , na o w e s y m b o l e przejś­ śnie drabinę sięgającą nieba, p o której w c h o d z i l i i schodzili cia jakimi są p r ó g i d r z w i w każdym d o m u . G. van der L e e u w pisze: aniołowie, i usłyszał ze szczytu Pana, który p o w i a d a ł : ' J a m jest " W d o m u m o c jest podzielona na różne części. W z o r c o w y m Pan, B ó g A b r a h a m a ' , zbudził się zdjęty t r w o g ą : 'O jakże miejsce przykładem jest tu d o m rzymski, j a k k o l w i e k na c a ł y m ś w i e c i e to straszne! Nie jest t u nic inszego, j e n o d o m Boży, a brama z n a j d u j e m y p o d o b n ą sytuację. A w i ę c przede w s z y s t k i m d r z w i : niebieska'. Wziął k a m i e ń , na k t ó r y m spał, p o s t a w i ł g o 'na znak' d r z w i , które odgradzają przestrzeń d o m u o d m o c y znajdującej się i nalał nań o l i w y . N a z w a ł t o miejsce ' B e t h e l ' , t o znaczy ' D o m na zewnątrz, d r z w i , które c h r o n i ą i s t a n o w i ą przejście z t e r e n u Boży' (Księga Rodzaju 2 8 , 1 2 - 1 9 ) . S y m b o l i k a zawarta w w y r a ż e ­ ś w i e c k i e g o na teren ś w i ę t y . W Rzymie w e j ś c i e stało się J a n u s e m , niu 'brama niebieska' jest bogata i s k o m p l i k o w a n a : teofania b o g i e m , który jako pierwszy w z y w a n y jest w m o d l i t w i e . Próg uświęca miejsce przez sam fakt, że ' o t w i e r a ' je ku górze, t o znaczy jest granicą sakralną, której przysługuje szczególna m o c . N a w e t czyni zeń miejsce łączności z n i e b e m , p u n k t paradoksalny przejś­ dzisiaj w Palestynie matka nie może na p r o g u karmić dziecka ani cia od j e d n e g o porządku d o i n n e g o " , (s. 6 5 ) g o karać. Dziecko zbite na p r o g u m o g ł o b y ciężko z a c h o r o w a ć . Na Świątynie, które są " w r o t a m i b o ż y m i " i u m o ż l i w i a j ą łączność z transcendencją j e d n o c z e ś n i e , jak w s k a z u j e t o b o g a t y , p o ­ chodzący z r ó ż n y c h o b s z a r ó w k u l t u r o w y c h materiał, d o t y c z ą c y symboliki a r c h i t e k t o n i c z n e j , są o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u , m o ­ delem świata. Ś w i ą t y n i a , miejsce ś w i ę t e jest obrazem świata • Imago M u n d i . J u ż w p r z y w o ł a n y m przed c h w i l ą opisie miejsca świętego w w i z j i J a k u b a - (drabina sięgająca nieba, B ó g przema­ wiający ze szczytu) - w i d a ć e l e m e n t y całego c y k l u s y m b o l i c z ­ nego, który Eliade n a z y w a " s y m b o l i z m e m ś r o d k a " , " s y m b o l i z ­ mem c e n t r u m " . Należą d o ń takie obrazy jak " ś w i ę t a g ó r a " , " g ó r a s t a n o w i p r ó g . " L i c z n e obrzędy towarzyszą przekraczaniu p r o ­ gu d o m u : składa m u się p o k ł o n , bije c z o ł e m , d o t y k a p o b o ż n i e dłonią itp. Próg ma s w o i c h ' s t r a ż n i k ó w ' : b o g ó w i d u c h y , które bronią wejścia z a r ó w n o przed z ł o ś l i w o ś c i ą ludzką, jak przed p o t ę g a m i d e m o n i c z n y m i i niosącymi c h o r o b ę się ofiary b ó s t w o m Na p r o g u składa o p i e k u ń c z y m . T a m też niektóre kultury paleoorientalne ( B a b i l o n , Egipt, Izrael) z l o k a l i z o w a ł y s ą d . " (s. 65). kosmiczna", " o ś ś w i a t a " - A x i s M u n d i i paralelne d o n i c h obrazy Ó w akcent, jaki kładą obaj badacze na ukazanie sakralnego kolumny universalis", " k o l u m n y świata p o d t r z y m u j ą c e j p r a w i e charakteru d o m u , d o m u j a k o miejsca ś w i ę t e g o w y o d r ę b n i o n e g o Wszystko c o j e s t " , " k o l u m n y n i e b i o s " , słupa, drabiny, s c h o d ó w z otaczającej przestrzeni na zewnątrz, m ó g ł b y s u g e r o w a ć - czego l e g a j ą c y c h nieba, " d r z e w o ś w i a t a " , czy wreszcie interferujący w istocie w o b u analizach nie znajdziemy - dość j e d n o s t r o n n y * t e idee obraz " d r z e w a ż y c i a " . - p r o g u nie siada się, nie pracuje i t d . " Eliade podkreśla r ó w n i e ż t o w y o d r ę b n i e n i e przestrzeni d o m u i sakralny charakter g r a n i c y jaką Analizując dalej materiał w i e r z e n i o w y i " s t a t y c z n y " obraz. J e d n a k ż e w tradycji l u d o w e j d o m j a w i się nie symboliki "środka", •%mboliki c e n t r u m d o t y c z ą c y kraju, miasta, ś w i ą t y n i , d o c h o d z i t y l k o j a k o miejsce ś w i ę t e , m o c n e , Kosmos przeciwstawiony C h a o s o w i , ale r ó w n i e ż jako miejsce pełne m o c y n i e b e z p i e c z n y c h , ^fiiade d o z n a m i e n n y c h dla nas w n i o s k ó w . Wskazuje, jak charak- zagrażających c z ł o w i e k o w i , zwraca u w a g ę r ó w n i e ż d e m o n i c z n y Jterystyczna dla s p o ł e c z e ń s t w t r a d y c y j n y c h jest ta w i e l o ś ć " ś r o d - charakter przestrzeni w e w n ą t r z d o m u . M o ż n a m ó w i ć w i ę c r ó w ­ j^W" i p o w t a r z a n i e się o b r a z ó w ś w i a t a na coraz mniejszą skalę: nież o p o l i s e m a n t y c z n o ś c i , n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i a m b i w a l e n c j i stara się żyć jak s y m b o l u d o m u i j e g o d o ś w i a d c z e n i a w tradycji l u d o w e j . B e z p o ­ ^ j b l i ż e j środka ś w i a t a . W i e , że j e g o kraj znajduje się faktycznie średnio w ten obszar w i e l o z n a c z n o ś c i s y m b o l i c z n e j , jaka j a w i się *°8>odku z i e m i ; że j e g o m i a s t o s t a n o w i pępek ś w i a t a , a nade w i n d y w i d u a l n y m d o ś w i a d c z e n i u d o m u i ekspresji artystycznej ^ V s t k o ś w i ą t y n i a bądź pałac są p r a w d z i w y m i ś r o d k a m i ś w i a t a ; (literackiej), w p r o w a d z a j ą nas niektóre refleksje Bacheiarda. у człowiek s p o ł e c z e ń s t w prawspółczesnych 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d737a6893f01e0a7cbb583ae27f9d9da.pdf 1a22eca2793b41aa0d45432e768e1d5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2698 Title A name given to the resource Hermeneutyka i życie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.27-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T ekst Dariusza Czai Zycie, czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury jest bardzo dobrze napisany, z charakterystyczną dla tego autora erudycją. Zapewne umyślnie zostały w nim wyostrzone niektóre stwierdzenia, ponieważ cel autora jest wyraź­ nie polemiczny. Szuka on miejsca dla swoich koncep­ cji antropologii wśród rozmywającego się zakresu dys­ cypliny, gdyż na jej tereny wchodzi wielu innych spe­ cjalistów nazywających się do tej pory filozofami, filo­ logami, filmoznawcami, historykami, kulturoznawcami, historykami idei lub jeszcze inaczej. W ciągu ostat­ nich lat interpretacja w kategoriach antropologicz­ nych stała się powszechnym dobrem humanistyki i przedstawiciele wymienionych dyscyplin czują się obecnie antropologami, a przekonanie takie mają nie tylko oni. Dobrze więc się stało, że Dariusz Czaja pró­ buje rozpętać burzę mózgów, po której na nowo okre­ śli się to, czym zajmuje się antropologia i jakie ma możliwości poznawcze, tym bardziej że w skali polskiej sam przyczynił się swoimi tekstami do wspomnianego stanu nieokreśloności antropologii. CZESŁAW ROBOTYCKI Hermeneutyka i życie na marginesie rozważań Dariusza Czai to toczyć już sporów, bo nie wniosą one wiele do aktów poznania. Nie wyjdziemy bowiem dalej niż poza stwier­ dzenie, że życie przejawia się w fenomenach, a opis i po­ znanie mają charakter symbolizujący, metatekstowy, pojęciowy, metaforyzujący. Dodać jeszcze można, że kwestie statusu pojęć są pytaniami filozoficznymi. Przesłanie jego tekstu, które brzmi: „wracajmy do ży­ cia, omijając nic już nie znaczącą opisową hipostazę kategorię «kultura». Antropologia powinna opisywać ludzką kondycję w całej jej złożoności", jest zaprosze­ niem do dyskusji. Oto kilka moich uwag dotyczących wybranych problemów przedstawionych przez Dariusza Czaję. 2. Hermeneutyka jako rozpoznanie rzeczywistości 2.1. Hermeneutyka nie ma wyłączności na inter­ pretowanie świata i życia. Całe jego obszary (poznawa­ ne empirycznie) nie poddają się interpretacji hermeneutycznej, dopiero sądy o tych fragmentach rzeczywi­ stości mogą być odczytywane na tenże sposób. 2.2. Hermeneutyka zjada własny ogon, gdy apeluje o rzeczywistość życia w rozpoznaniu antropologicznym, a dla ilustracji i realizacji tychże postulatów posługuje się literaturą lub filmową fikcją. Gdzież więc to życie. 2.3. Hermeneutyka jako sposób na życie jest sposo­ bem na niedostrzeganie życia w jego aspektach interak­ cyjnych (zbiorowych). Interpretacje hermeneutyczne, odnosząc do coraz dalszych skojarzeń, są komentarzami do rzeczywistości. Apel o dostrzeganie tajemnicy życia, o co upomina się Dariusz Czaja, jest, jak wiemy, elemen­ tem myślenia hermeneutycznego, ale trzeba też przy­ znać, że waga takiego apelu wzrasta, gdy spojrzymy na to z filozoficznej (metafizycznej) perspektywy. Nadaje to bowiem pytaniom antropologicznym głębi, jakiej nie mają pytania stawiane przez antropologów innych opcji. Z tych powodów hermeneuci pozostają dla mnie autora­ mi błyskotliwych tekstów dobrze przyjmowanych w róż­ nych środowiskach, jednak osobiście podejrzewam ich o rodzaj etycznego szalbierstwa związanego z ich wypo­ wiedziami utrzymanymi zawsze w wysokich rejestrach. 1. Zycie 1.1. Gdy Dariusz Czaja odwołując się do W. D i l thaya, proponuje nam zastosowane w opisie antropolo­ gicznym tegoż autora rozumienie życia, to warto zwró­ cić uwagę, że Dilthay podkreśla też fakt, że „eksplikacja ludzkiej istoty następuje w dziejach", powiadając dalej, że „dzięki świadomości historycznej osiąga czło­ wiek suwerenność w wydobywaniu z każdego przeżycia jego treści w pełnym oddawaniu się mu, bez jakichkol­ wiek uprzedzeń, tak jak gdyby nie było żadnego syste­ mu wiary czy filozofii, który mógłby go krępować. Zycie uwalnia się od poznawania za pomocą pojęć" (Rozu­ mienie i życie [w:] Wokół rozumienia, wyb. G. Sowiński, Kraków 1993, s. 61). Ale w innym miejscu pisze Dil­ thay o życiu, że jest to „interakcyjny układ istniejący między nami i naszym środowiskiem" (s. 62, tamże) Dochodzimy więc, mimo wszystko, do kategorii opiso­ wej (zdefiniowanej w sposób projektujący), a to prowa­ dzi do pułapki, której chce uniknąć Czaja, gdy rozpo­ czyna tekst od stwierdzeń odbierających moc heury­ styczną kategorii „kultura", ponieważ jest to, jego zda­ niem, hipostaza. 3. Degradujący charakter opisu kulturowego 1.2. Co więc różni kategorie opisowe (bo jednak są to kategorie) „kultura" i „życie". „Kultura" jest intersubiektywna, życie" - indywidualizujące, ale obie samego życia nie dotykają. Pytanie o to, co opisują wymienione kategorie, co jest ich istotą, to kwestia, o którą nie war- 3.1. Przekonanie, że poprzez opis antropologiczny dokonuje się redukcji osoby ludzkiej i jej tajemnicy, nie jest niczym nowym. Znamy to z wielu krytyk. Towarzy­ szyły one niejednej refleksji o człowieku ukształtowa27 �POLEMIKI nym kulturowo. Oskarżane były o to: strukturalizm, nurty semiotyczne, szkoły konfliktu społecznego i inne. Mimo to, wnoszą one niejedno do wiedzy o człowieku. 3.2. Przyjąć jednak trzeba, że „mowa" o życiu wyma­ ga kategorii i schematów. Co ważniejsze, należą one do „życia" jako jego nieodłączny składnik, tkwią one w sa­ mej istocie życia („życie w jego własnej istocie rozumie­ my dzięki kategoriom, które są obce poznaniu przyrod­ niczemu. Także i w tym przypadku zasadnicze znacze­ nie ma okoliczność, iż tych kategorii do życia nie stosu­ jemy a prori jako jakiegoś obcego mu elementu, lecz że tkwią one w samej istocie życia - Dilthay, tamże, s, 76). zu...), lub odnieść do innych dokonań poetyckich (by pozostać na tym samym poziomie możliwości - zobacz Wojciecha Bellona - balladę o „Czesku Piekarzu"). Do każdej z wersji kulturowego przetworzenia wspomnia­ nego faktu Dariusz Czaja potrafi przyłożyć miarkę me­ tafizyczną, bo jest człowiekiem i antropologiem subtel­ nym i inteligentnym. Stąd też jego apel o rozumienie jest postulatem etycznym i, jak rozumiem, o taki nowy wymiar antropologii się upomina. O antropologię z wiedzą filozoficzną, ale nie o filozofię. 5. Antropologia czy literatura 3.3. Jurij Łotman podtrzymywał swoje przekonania o semiotycznych mechanizmach kultury. Widać to w pracach, których przedmiotem jest historia. Tezy o stałym przekładzie kulturowym pozostają użyteczne przy analizie dziejów. Historia (kultura) dla Łotmana, to wielowątkowa i wielopoziomowa przestrzeń wymia­ ny dyskursów. 4.1. Nawiązując do Łotmana przypominam, że sztu­ ka to jeden z metajęzyków opisu kulturowego równo­ prawny innym, co silnie podkreśla tenże autor. O sztu­ ce jako rodzaju prawdy można mówić, gdy się o niej wie tyle, co prof. Juszczak (o jej ontologii, mocy odkry­ wania prawdy i tajemnicy istnienia). Ale wróćmy do życia (również tak, jak je rozumiał Dilthay) - ciekawe, co tym wszystkim wie pijany student lub absolwent ASP (nawet zakładając, że stan, którym go scharakte­ ryzowałem, jest wehikułem duchowych podróży). 5.1. Przykłady antropologii opisującej życie znajdu­ je Dariusz Czaja w literaturze. Tu odkrył życiową ma­ terię, tyle że właśnie, cokolwiek by o niej powiedzieć, jest ona literacko przetworzona. Do jego pomysłów dodam własny: kultura jako strumień świadomości. Moją ulubioną kiedyś lekturę Jamesa Joyce'a, Ulisses. Kultura trwa w nas jako nieustanny tok myśli, skoja­ rzeń, nawrotów do rzeczy, które już były, skłania do odbiegania w bok od rzeczywistości, wracania do głównego wątku działania, do kreowania własnego świata z kawałków, a mimo, w wymiarze ogólniejszym, toczy się wszystko stałym równym trybem. Jeżeli tak odczyta się Joyce'a, jeżeli tak rozumie się kulturę, to również w antropologii nie szuka się od razu porządku świata, wie się, że w tym, wydawałoby się, porządku ludzkich interakcji zjawiska ahistoryczne, niefunkcjo­ nalne, często niezrozumiałe długo trwają, inne nato­ miast łatwo zmieniają się. Jeszcze inne po latach zno­ wu pojawiają się w porządku kultury. 4.2. Kwestia wyczerpania heurystycznej mocy kate­ gorii „kultura" skłania do zastanowienia się, jak opisać mistyczne i egzystencjalne aspekty życia. Tu mam po­ dobne wątpliwości jak Dariusz Czaja, ale czy sztuka do tego wystarcza, tego nie jestem pewny. 4.3. Nawiązując do punktu 4.2., historię Henryka Kwiatka przez Marcina Swietlickiego opowiedzianą ję­ zykiem poezji, a zinterpretowaną przez Czaję w katego­ riach metafizycznych, można przełożyć na język antro­ pologii (zobacz np. rozważania Czarnowskiego, Tokarskiej-Bakir), na język folkloru (... mówił dziad do obra­ Dla mnie, by porównać się z Dariuszem Czają, Ulisses, jako narracja literacka, pozostaje analogią i prze­ tworzeniem dyskursu kulturowego, i tylko tyle. Nie uważam, że należy ją wprowadzać w miejsce dyskursu antropologicznego. 5.2. Postulat Dariusza Czai, by ogląd antropologicz­ ny przyjął skrajnie zindywidualizowaną postać, rodzi pytanie zasadnicze - czym będzie się on różnił od lite­ ratury? I na tym pytaniu kończę moją wypowiedź, do której skłonił mnie nie byle jaki tekst mojego kolegi z pracy. 4. Sztuka i prawda życia 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f89f81b1cce0aafa6c54f75fa2c29e43.pdf 1f6533a451b6bbd6fd4512bfb24d28ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2895 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2699 Title A name given to the resource Parę życiowych kwestii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D awno już nie rozmawialiśmy na lamach „Kon­ tekstów" na tematy dla naszej dyscypliny istot­ ne, może więc dobrze się stało, że red. Benedyktowicz zaproponował paru kolegom opatrzenie ko­ mentarzem tekstu Zycie, czyli nieprzejrzystość. Widać bowiem wyraźnie, że każdy z tych głosów, choć krąży wokół sformułowanych w artykule tez, ciąży finalnie w stronę rozmowy o sprawach elementarnych: jaka an­ tropologia? czym się zajmuje (bądź mocniej: czym ma się zajmować) ? jaka jest ontologia świata, który opisu­ je? jaki język jest jej właściwy? czy miejsce antropologii jest bardziej po stronie nauki, czy sztuki? Mogę być tyl­ ko wdzięczny, że koledzy - tracąc swój cenny czas - ze­ chcieli się nad tymi kwestiami pochylić. Nie oznacza to wszakże, że zgadzam się z wszystkimi pomieszczonymi wyżej uwagami krytycznymi i że każdy punkt oddaję tym samym za darmo. A zatem, do rzeczy. Każdemu według potrzeb. Naj­ bardziej potrzebującym ze stawki polemistów zdaje mi się Wojciech Michera i od niego też zaczniemy. Ma to również i ten walor, że niektóre z jego wątpliwości po­ dzielają dwaj inni polemiści, więc jeden ogień obejmie od razu kilka pieczeni. Lista zarzutów, które stawia mi Michera, jest długa, a ich ciężar poważny. Według niego bałamutnie pod­ stawiam kategorię „życia" w miejsce „kultury", łudzę się, że tym samym dotrę do nieistniejącej przecież „prawdy rzeczy", dewocyjnie wymachuję jak maczetą „słusznymi" pojęciami, takimi jak „tajemnica" czy „niepoznawalne", dokonując gwałtu na czytelniku, w sposób nieuprawniony łączę swoje stanowisko z her­ meneutyką, proponując jakoby empatię jako sposób poznania, w ogóle wszystko mieszam ze wszystkim, ży­ cie z hermeneutyką, Henryka Kwiatka z antropologią, Diltheya z Heideggerem. Przy czym, dodaje łaskawie Michera, kiedyś, kiedy byłem młodszy (i zapewne wyż­ szy), antropologię uprawiałem ze smakiem, teraz, na starość, zgłupiałem do szczętu i jak tonący brzytwy, tak ja „życia" się łapię. Jestem więc obecnie: kaznodzieją, dewotem, empatykiem, romantykiem, idealistą... mon Dieu, nie za wiele grzechów jak na jeden średnich rozmiarów tekst? Generalnie, robi ze mnie Michera postać całkiem nierozgarniętą, o co naturalnie nie mam do niego pretensji, mam natomiast pretensję, że robi to tak niefrasobliwie i bez odrobiny wdzięku. I kto to wszystko mówi? Przypomnijmy: dawny en­ tuzjasta filozofii egzystencjalnej, znawca mistyki pra­ wosławnej i teologii ikony, komentator „ciemnych" pa­ saży z Heideggera, autor alchemicznych traktatów, sło­ wem: dyżurny niemal ducholog polskiej antropologii. I ty, Brutusie, kontra mnie?! Cóż więc się stało? Możliwe, że mamy tu do czynie­ nia z jawnym przypadkiem konwersji intelektualnej, o której - ze wstydem przyznaję - nie wiedziałem nic bliżej. Na co teraz przechrzci! się Michera? Trudno po­ wiedzieć, ale widać wyraźnie, że steruje on w stronę twardych, sceptycznych rubieży, zostawiając za sobą 29 DARIUSZ CZAJA Parę życiowych kwestii całe to duchologiczne rozmemłanie wraz z towarzyszą­ cymi mu nieusuwalnie niepewnością, niejasnością, nieostrością sformułowań oraz wieczną i , jak rozu­ miem, nieuprawnioną pretensją do grzania się w słoń­ cu tajemnicy. Może stąd ten radykalizm jego uwag, ra­ dykalizm, który pozwala się domyślać, że ich autorem jest gorliwy neofita. Polemika ze wszystkim tezami Wojciecha Michery nie jest możliwa w ramach oddanego mi miejsca na od­ powiedź, ale z kilkoma z nich chciałbym się zmierzyć. Najpierw drobiazgi. Dobrze się przy nich trochę zatrzy­ mać, bowiem trafnie charakteryzują metodę polemicz­ ną Michery. Nazywa on mój projekt „antropologią empatyczną", szczęśliwie przyznając, że to jego pomysł nazewniczy. I właściwie na tym można by skończyć dyskusję, bo trudno mi się tłumaczyć, że nie jestem wielbłądem. Ja przecież o żadnej „empatii" nie mówię, ani o niej nie marzę. Nie mówię, bo wiem przecież, że słowo to należy do słownika psychologii, a ten, wbrew wmawianiu mi dziecka w brzuch, jest mi jak najbar­ dziej odległy. Michera wie doskonale o tym, bo - jak donosi - czytał trochę moich tekstów pisanych „z du­ żym smakiem", a jak czytał, to wie, że psychologiczne flaki wstrętne mi są jak żadne inne. Ale nie przeszka­ dza mu to robić ze mnie empatyka. Michera zresztą ciągle mnie z kimś myli. Na przy­ kład z siostrą PCK albo zgoła z opieką społeczną. Kie­ dy ja piszę, z okazji przywołania Henryka Kwiatka, że nie chodzi mi o żaden poznawczy sentymentalizm, to Michera wie, że właśnie o to mi chodzi. Dodaje przy tym wyjaśniająco: „Gdyby jakiś Henryk Kwiatek był moim sąsiadem, to (...) mógłbym po prostu wpaść do niego na pogawędkę". Toż przecież - na litość boską! - nie chodzi o to, by do Henryka K. „wpadać", ale by coś umieć - właśnie bez empatycznej psychologii opowiedzieć o jego życiu, opowiedzieć tak, by nie za­ mienić go w statystyczny przypadek, by uratować jego osobność i wyjątkowość. Pytam grzecznie jak to zro­ bić, pytam, jakim językiem o tym mówić, a Michera mi na to, bym chłopa po prostu w domu odwiedził. Czy z czymś takim da się w ogóle dyskutować? A tak przy okazji: ja całkiem poważnie wierzę (po­ wiadam: „wierzę", a nie: „wiem") w prawdziwość tego, o czym mówi narrator Demiana Hessego: „Każdy czło­ wiek jest (...) nie tylko sobą: stanowi również jedyny, �POLEMIKI szczególny, w każdym wypadku ważny i osobliwy punkt, w którym krzyżują się ze sobą zjawiska tego świata, raz jeden tylko w ten właśnie sposób i nigdy więcej. Stąd też i historia każdego człowieka jest waż­ na, wieczna, boska, i dlatego każdy człowiek, dopóki tylko jakoś żyje i spełnia wolę natury, jest niezwykły i godzien najwyższej uwagi". To jakby żywy pogłos fra­ zy: „każdy ma swoją opowieść" śpiewanej w krakow­ sko-piwnicznym hymnie Desiderata. „Każdy", a więc i Kwiatek, i Michera, i - choć trudno w to uwierzyć nawet ja. Bo w każdym z tych pryzmatów świat zała­ muje się inaczej. O tym właśnie, o tych minute particu­ lars - upieram się - warto opowiedzieć. Teraz trochę metodologii. Powiada Michera, że ustawiam sobie przeciwnika, zarzut ten zresztą powta­ rza się u pozostałej dwójki polemistów. Czy rzeczywi­ ście? Przecież gdybym naprawdę chciał go sobie „usta­ wić", wybrałbym - zaręczam - łatwiejszą ofiarę, na­ zwisk doprawdy nie brakuje. Wybrałem Łotmana i to późnego, właśnie po to, by nie ułatwiać sobie zadania. Zależało mi na tym, by pokazać, jak w języku arcyproduktywnej semiotyki, języku wciąż zmieniającym się, chciałoby się rzec: dojrzewającym (przykładem: bar­ dzo późne pojawienie się w słowniku tartuskim pojęcia „symbolu", to nie przypadek), mimo wszystko, pewne kwestie nie pojawiają się w ogóle, pewne pytania, te, które akurat mnie interesują (co za pech), nie mogą zostać wypowiedziane. Tyle i tylko tyle. To i tak szczę­ ście, że Michera, kontynuując swoją praktykę lektury przewrotnej, nie wyciągnął wniosku, że np. nie znoszę semiotyki. Otóż, znoszę bardzo dobrze, szło mi tylko o to, by wskazać na pewne ograniczenia języka, któ­ rym operuje (wierząc przy tym, że dla kogoś innego nie ma tu żadnego problemu). A już na pewno nie chodzi­ ło mi o to, by „nieludzkie mechanizmy kultury" prze­ ciwstawiać „zwyczajnej, samotnej egzystencji", jak de­ magogicznie puentuje całą kwestię Michera. No i kto tu sobie kogo ustawia? Duża część kłopotów Michery bierze się stąd, że nie zauważa on, iż gram - całkiem świadomie - pojęciem życia w różnych jego rejestrach. Od trywialnego (C'est la vie), przez potoczne (czyjeś konkretne życie, czyjaś niepowtarzalna biografia), po mocno zmetaforyzowane (życie z powieści Pereca) i że nie zawsze, to co brzmi tak samo, znaczy tak samo. Michera uczepił się jednego i z maniackim uporem opowiada o empatii, wzywaniu się, przeżywaniu, dialogu (ale rozumiejąc ten termin na sposób liryczny, bo tak mu wygodnie), jako irytujących go (arcysłusznie zresztą!) sposobach czytania świata znaczeń. Skoro o życiu się zgadało, powróćmy jeszcze na moment do Pereca, by zobaczyć, co Michera zrozumiał z tego, co ja o Perecu piszę. Podsumowując wywód o dwóch „inwentarzowych" tekstach Pereca, zgłaszam swoje wątpliwości co do tego, czy rzeczy skatalogują się same, czy też przypadkiem nie trzeba im w tym pomóc. Wydawałoby się, że wypowiadam w tym momencie trzeźwą oczywistość, ale Michera wie swoje, wie miano­ wicie, że to tylko asekuracja. Skąd to wie (dzwonił do mnie?, pisał?, radził się kogo mądrego?), tego już nie mówi. Szczytem absurdu jest jego przekonanie, że dla mnie dzieło Pereca „to niemal bezpośrednie życia do­ tknięcie, dzieło niemal przezroczyste". N o cóż, w tym miejscu wszystko, bo już nawet nie tylko: ręce opadają. Nie wiem (bo i skąd?), czy ja coś z Pereca rozumiem, ale jeśli coś, to przede wszystkim to, że - całkiem odwrot­ nie niż sądzi Michera - życie jest właśnie niepochwytne w swoim rdzeniu, że wciąż się wymyka z tych wszystkich siatek, które nań zastawiamy, że tego puzzle'a zwanego życiem ułożyć się nie da, że możemy tylko próbować ści­ gać ów finalny wzór jako wciąż oddalający się horyzont! Ale o tym już jest w tytule, nie trzeba było nawet tekstu czytać! Dlatego to - między innymi - Zycie. Instrukcja obsługi jest dla mnie dziełem tak intrygującym, a nie dlatego, by pokazywało życie „takie-jakie-naprawdę-jest". Z jednej strony, Michera całkiem sensownie mó­ wi o obecnej u mnie apofatyczności życia (jakieś reflek­ sy ze starego wcielenia jednak w nim pozostały), z dru­ giej, insynuuje nieprzytomnie, że odnalazłem jakoby lu­ sterko, które jego prawdę wiernie odbija. Krótko o Diltheyu. Michera deklaruje, że słabo zna Diltheya („słabo znam Diltheya"), nie przeszkadza mu to wszakże całego akapitu na jego temat skreślić. Kło­ pot w tym, że pisze o Diltheyu, znając go z drugiej rę­ ki. Mądra to co prawda ręka (Heidegger, Gadamer), ale wskazująca jedynie na istotne kłopoty z diltheyowską epistemologią. W istocie, nie ma się tu o co kłó­ cić, jego psychologizująca koncepcja znaczenia dawno już padła pod nawałem krytyk, ale minimum uczciwo­ ści nakazywałoby zwrócić uwagę, że nie do niej się od­ wołuję. Rzeczywiście, Dilthey niejedno ma imię, nie wszystkie też jego pomysły są dziś pierwszej świeżości, toteż nie zamierzałem ani nie zamierzam bronić dzieła Diltheya w całości. Przypomniałem jedynie zręby jego Lebensphilosophie, akcentując w niej to, co i Michera podkreśla: właśnie apofatyczność życia, jego zagadkowość („z ciemności w ciemność"), niewypowiadalność. Nawiasem mówiąc, pokrewieństwa, by pozostać przy tym eufemizmie, Diltheya (a także Simmla, inne­ go przedstawiciela filozofii życia) z Heideggerem są po­ wszechnie znane i nie ma powodu, by na okoliczność naszego sporu radykalnie ich antagonizować. Chcąc pokazać, jak wprowadzone przeze mnie prze­ ciwstawienie „kultury" i „życia" jest diabła warte, M i ­ chera zwraca się do ludzkości z dramatycznym apelem, by zauważyć, że hermeneutyka, choć współ-czująca, też przecież posługuje się terminem „struktura", w związku z czym nie ma potrzeby aż tak hamletyzować. Owszem, posługuje się, tylko czy naprawdę w tym samym znaczeniu, co strukturaliści i czy przyznaje jej ten sam, co oni status heurystyczny? Trzy przykłady. Oto Eliade, który rysując swój projekt hermeneutyki Jak więc widać, Michera strzela, Pan Bóg kule nosi - o ile ta fraza nie wyda się naszemu sceptycznemu (dziś!) antropologowi nazbyt fideistyczna. 30 �POLEMIKI znaków religijnych, nie wyrzeka się pojęcia struktury, ale bliżej mu do jej organicznego, goetheańskiego rozu­ mienia rodem z koncepcji Urpflanze niż do ortodoksyj­ nie strukturalistycznej wykładni. Oto Ricoeur, który w swoim artykule Model tekstu: działanie znaczące roz­ ważane jako tekst dostrzega oczywiście walory wyjaśnia­ jące analizy strukturalnej, ale który podkreśla, by pa­ miętać, że struktura mitu to jego uporządkowanie, uło­ żenie mitemów, a nie znaczenie mitu. Oto van der Leeuw, często odwołujący się w Fenomenołogii religii do Diltheya, Heideggera, Bollnowa, który faktycznie utrzymuje, że struktura to plan wprowadzony w cha­ otyczną magmę rzeczywistości, ale równocześnie zwra­ ca uwagę, że nie jest to związek „ani jedynie przeżywa­ ny, ani też jedynie wyabstrahowany logicznie czy kau­ zalnie - a l e r o z u m i a n y". No więc, raz jeszcze: czy te same słowa w różnych kontekstach znaczą rzeczywi­ ście to samo, jak chce Michera? Czy hermeneutycznie zorientowani badacze, aplikując pojęcie struktury, nie poddają jej jednak pewnym daleko idącym retuszom semantycznym? Retoryczne, mniemam, pytania. I na koniec jeszcze: zgrabnie wyminął Michera rafę w postaci Wiesława Juszczaka i jego koncepcji sztuki. 0 tym - ani słowa. A zaręczam: byłoby o czym rozma­ wiać. I o radykalnym wyjęciu sztuki spod jurysdykcji „kultury" (co to bliżej znaczy?), i o roli Heideggera w tym wywodzie, i o „prawdzie" dzieła sztuki, i o niezwy­ kle odkrywczo odczytanej przez Juszczaka „kulturze sym­ bolicznej" Cassirera, i o symbolu w ogóle itp., itd. Szko­ da, że Michera opuścił ten fragment w swojej lekturze. Reasumując: tekst Wojciecha Michery jest dla mnie żywą ilustracją tezy, że „czytanie", to zawsze „złe odczytanie", że „reading", to w gruncie rzeczy, „misreading". Jego głos pełen zdań słusznych - tu już na­ prawdę bez cienia ironii - jest polemiką głównie z je­ go wyobrażeniem na temat mojego artykułu a nie z te­ zami, które tam zawarłem. Zgadzam się przecież z M i ­ cherą, że nie można nieodpowiedzialnie wymachiwać pojęciem „tajemnicy" jako wygodnym alibi, zgadzam się z nim, kiedy z mulącą obsesyjnością przypomina mi, że znaczenie życia jest konstruowane w tekście, 1 że - cudów nie ma - samo się przed nami nie odsło­ ni, zgadzam się przede wszystkim z tym, że trzeba przede wszystkim pisać dogłębnie o „fizyce" rzeczywi­ stości, bo tylko tak dostępna może być (ewentualnie) jej metafizyczna strona (oczywiście, nie w heideggerowskim rozumieniu). W ogóle, mam niejasne poczu­ cie, że mimo jego wykrzykników - tradycyjnie? - wię­ cej mnie z nim łączy, niż dzieli. O co więc tyle hałasu? Kończąc tę część dyskusji, chcę powiedzieć tyle: nie zamierzam bronić „życia" jak niepodległości, nie było moim zamiarem - wyraźnie mowa o tym w tekście wzniecenie jakiejś rewolucji pałacowej. Chodziło m i o to, by sprawdzić - na swój własny użytek - czy da się pomyśleć antropologię w oparciu o ten nieuleczalnie wieloznaczny termin, czy rozmowa o naszym anthroposie nie ułoży się inaczej, kiedy zajdziemy go od strony „życia" a nie „kultury". (O nieco podobnej kwestii pi­ sała niedawno zajmująco Agata Bielik-Robson, dysku­ tując, tym razem, znaczenie i operacyjność terminów: „natura ludzka" i „kondycja ludzka", por. Inna nowo­ czesność. Pytania o współczesną formułę duchowości). Z kolei Czesław Robotycki, główne ostrze krytyki kieruje wobec, bliżej co prawda nie sprecyzowanej her­ meneutyki i jej możliwości poznawczych. Rozumiem, że choć nie mówi do mnie „po nazwisku", to przecież jakoś umieszcza mnie w tej szufladzie. Czuję się więc w obowiązku - znów skrótowo tylko - odpowiedzieć na zarzuty. Jasną jest rzeczą, że „hermeneutyka nie ma wy­ łączności na interpretowanie świata i życia", nawiasem mówiąc, kto taką wyłączność ma i z czyjego nadania? Robotycki domaga się (ode mnie?) uznania pluralizmu w spojrzeniu na człowieka i jego kulturę/życie. Jeśli ode mnie, no to trzy razy tak. Ale rozumiem, że w tym żą­ daniu chodzi chyba o coś innego. Mogę się tylko domy­ ślać, o co. Otóż hermeneutyka oglądana z boku oskar­ żana bywa o realny bądź domniemany ekskluzywizm, 0 to, że sama o sobie sądzi, że „wie więcej, widzi głę­ biej". Nie jestem hermeneutyką, więc odpowiem za sie­ bie. Oczywiście, że tak sądzę. Powiem więcej - każdy, kto poważnie traktuje swoje narzędzia poznawcze, tak sądzi, chociaż niekoniecznie o tym wie, a nawet jak wie, to z reguły głośno się do tego nie przyznaje. A przecież wybór takiego, a nie innego języka, wybór takich, a nie innych instrumentów poznania równa się powiedzeniu: „to jest lepsze od innych". Całkiem po­ ważnie utrzymuję, że narzędzie zwane hermeneutyką może więcej niż strukturalistyczny sekator czy semiotyczne szczypczyki. Gdybym myślał inaczej, nigdy bym powyższego tekstu nie napisał. Nie oznacza to wszakże, że życzyłbym sobie jakiejś metodologicznej urawniłowki albo bym komuś proponował konwersję na nową wiarę. Sam z sobą z trudem sobie radzę, trudno więc, bym jeszcze komuś miał co doradzać. Tu więc zgoda. Ale już na horyzoncie pojawiają się schody. Pyta Robotycki: a gdzież to „prawdziwe" życie, skoro wy, hermeneuci, w kółko jak nie o filmach, to o li­ teraturze. Po części odpowiedział na to pytanie koledze Robotyckiemu kolega Michera. Ja dodam tylko tyle, że mylne jest radykalne przeciwstawianie życia i literatu­ ry/filmu. O czymże - w końcu - mówią dzieła filmowe 1 literackie? To właśnie w tych ostatnich życie - zgoda: obrobione, ustrukturyzowane, schwytane w artystyczną formę - może zjawić się jako ważna jego ekspresja. Nie chodzi o to, że to jest życie „prawdziwe", ale że sztuka bywa (podkreślam: bywa, nie musi być!) znakomitym szkłem powiększającym rozmaitych życia fragmentów. O „prawdziwościowym" aspekcie dzieł sztuki, prócz He­ ideggera, wielokrotnie pisał Gadamer i pozostawił sze­ reg praktycznych realizacji tej sugestii. „Czytanie" dzieł sztuki (interpretowanie, komentowanie, deszyfrowa­ nie) tyleż zbliża nas do samych tekstów, co do życia sa­ mego. Zbliża, powiadam, a czy wyświetla je „w pełni", tego ja nie wiem, bo to chyba nie do mnie pytanie. �POLEMIKI Groźniej zabrzmiał zarzut Czesława Robotyckiego, że hermeneutyczny „sposób na życie" polega na mno­ żeniu „coraz dalszych skojarzeń", które jak rozumiem - znowu - oddalają nas raczej, niż przybliżają do bada­ nej rzeczywistości. N o cóż, to jest hermeneutyczny elementarz. Metoda amplifikacji, o której zdaje się mówić Robotycki, nie jest jakąś swawolną grą w sko­ jarzenia, ale rządzi się może nie twardymi, ale jednak regułami. Naprawdę nie można tu wszystkiego, a jeśli nawet ktoś takiego „wszystkoizmu" próbuje, wywróci się wcześniej czy później. I to raczej wcześniej niż póź­ niej. Nie podstawiałbym, pod groźbą przekłamania, pod „hermeneutykę" pojęcia „intuicji", bo choć od­ grywa ona w niej istotną rolę, to nie jest przecież z nią tożsama. Początkiem każdej interpretacji, jak dowo­ dził Ricouer we wspomnianym przed chwilą tekście, jest — owszem — domysł czyli nos, czyli intuicja. Ale dodawał, co ważne, że choć nie ma metod na dobre domysły, są dobre sposoby ich uprawomocniania. Nie wszystko zatem wolno. Koło hermeneutyczne - czy się to komu podoba, czy nie - jest warunkiem wszelkiego rozumienia, nie tylko w hermeneutyce. Grozą zupełną powiało już, kiedy Robotycki dzieli się swoim podejrzeniem wobec hermeneutów (znowu nie wiem, czy wobec mnie też? no, chyba też...), że uprawiają oni w swojej twórczości „rodzaj etycznego szalbierstwa". Niestety, nie tłumaczy bliżej, o co mu chodzi, przykładów nie podaje. Rozumiem, że chodzi (chyba) o szantaż, o którym mówił Michera, spowodo­ wany używaniem przez nich zbyt wielkich słów i zbyt częstym przebywaniem w rozrzedzonym powietrzu me­ tafizyki, tym razem w rozumieniu mocno ironicznym tej kategorii. Znów mogę odpowiadać tylko za siebie. Nie czuję się szalbierzem, robotę swoją staram się wy­ konywać jak umiem, o metafizycznych oparach wspo­ minam z lękiem i rzadko. Teksty są, można sprawdzić ile w nich szalbierstwa, ile rzeczowej argumentacji. A tak nawiasem, przypomina mi się w tym miejscu bajka La Fontaine'a o lisie, co to usiłował doskoczyć do wiszących wysoko winogron, ale ponieważ mu się to nie udało, jął intensywnie przekonywać siebie i i n ­ nych: nie ma winogron, jakie tam winogrona... Ja ro­ zumiem, panie profesorze, że można nie lubić wino­ gron, ale nie zabraniałbym posmakować ich komuś, kto żywi do nich dziką wprost namiętność. W wypowiedzi Wiesława Szpilki, obok wątków wspomnianych już przez poprzedników, najistotniejsza wydała mi się kwestia podnoszona również przez Cze­ sława Robotyckiego, a mianowicie problem statusu antropologii: sztuka to bardziej czy nauka, dokładniej może: literatura czy nauka. Ale zauważmy: rozróżnie­ nie takie już w punkcie wyjścia zakłada, że dobrze wie­ my, o czym mówimy. Sugeruje, że doskonale wiemy, czym jest literatura i czym jest nauka. Ja tego nie wiem, prawdę powiedziawszy, coraz trudniej uchwytne i definiowalne wydają mi się te zwyczajowo utrwalone dystynkcje. Po tekstach Derridy, po jego poważnym 32 rozszerzeniu pojęcia literatury, trudno nie mieć wątpli­ wości... Z kolei, gdy chodzi o naukę, to na starość co­ raz bardziej podoba m i się „definicja" zgłoszona nie­ gdyś pólżartem przez Stefana Amsterdamskiego: „na­ uka to jest to, co robią uczeni". Ale rozumiem, że w takim alternatywnym posta­ wieniu sprawy chodzi głównie o jedną obawę, o jedną w gruncie rzeczy wątpliwość: że mianowicie, jeśli an­ tropologia miałaby się stać literaturą (tym razem w po­ tocznym, fikcjonalnym znaczeniu słowa), to byłoby to ze szkodą dla niej. Jest to prosta droga - twierdzą su­ rowi krytycy - do „etnografomanii" (copyright tego ter­ minu ma, jeśli się nie mylę, Jerzy S. Wasilewski), do rozmiękczenia i tak już nie bardzo jasnej tożsamości dyscypliny. Co można na te obiekcje powiedzieć? Jeśli „literacko" uprawiana etnografia miałaby się przero­ dzić w słowne wodolejstwo, w niekontrolowane popi­ sy epickie, w jakąś obłąkaną rywalizację z „prawdziwą" literaturą, w subiektywną glossolalię, to naturalnie je­ stem zdecydowanie przeciw. Jeśli natomiast „literackość" miałaby się odnosić do szczególnej troski 0 kształt słowny, o to, by „odpowiednie rzeczy dać sło­ wo", jeśli miałaby być ustawiczną refleksją nad tym „ile" rzeczywistości słowo jest w stanie unieść, jeśli pełniłaby rolę instancji krytycznej wobec używanych języków i słowników, to zdecydowanie jestem za. Pora już sobie chyba wreszcie uświadomić, że tak jak nie ma niewinnych metod, nie ma też przezroczystych języ­ ków. Pora przyjąć, że ci, którzy wypominają innym „literackość", nie wiedzą, co czynią, bo przecież sami uwikłani są w jakiś język, a to oznacza, że nie są bez grzechu poczęci. Dobrze tedy wiedzieć nie tylko, że mówimy prozą, ale i jaką prozą, dobrze też wiedzieć, że owa proza j а к o ś do rzeczywistości się odnosi. Pod­ kreślam to wyraźnie, bo przed paroma laty krzywiłem się nieco na ów nurt literacki w antropologii. Sprzeciw podyktowany był wówczas nie tylko wrodzoną alergią wobec ruchów stadnych, ale i wątpliwościami, czy od­ tąd antropologia nie będzie wyłącznie przyglądać się okularom, których używa, zamiast przez nie patrzeć. Jeśli więc przez „literackość" nie będziemy rozumieli tylko językowego medium, ale i zwracać będziemy uwagę na to, co poprzez nie powiedzieć chcemy, to nie widzę w tak pojmowanej „literackiej antropologii" ja­ kichś szczególnych zagrożeń. Czy rzeczywiście jest tak, jak sugeruje Szpilka, że jest to zabawa „tylko dla or­ łów", trudno mi powiedzieć. Jedno jest pewne: zapew­ ne wymaga ona dużej samoświadomości językowej 1 metodologicznej. Trzeba bowiem wiedzieć, w co gra­ my, ale też i dlaczego gramy. Inaczej to język będzie na­ mi wywijał, a nie my nim. Więcej grzechów (ciężkich) nie pamiętam. Za kilka z nich żałuję i w przyszłości obiecuję poprawę. W ra­ mach pokuty poczytam trochę o „kulturze". Zawsze może się kiedyś przydać. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ddbf78e0ff9d53849d25dab918479db.pdf 2b920c648b8dadf9f0a023d84cff2083 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1948 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1808 Title A name given to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.47-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 II. PRZED lOO-LECIEM PTL. Z DZIEJOW ETNOGRAFII POLSKIEJ ANNA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JEGO POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE. lIEJSCE W ŻYCIU NAUKOWYM I KULTURALNYM KRAJU Inicjatywa utworzenia Towarzystwa Ludoznawczego (taką nazwę nosiło ono pierwotnie) zrodziła się 'vV łon:i,e Sekcji Antr:opologic:unej Zjazdu Polskich Lekarzy i Przy,rodników w Krakowie dnia 22 sierpnia 1891 r. Projekt ten wyszedł od Seweryna Udzieli. Wtedy też utWOI"zono komitet, który milał zająć się realizacją tej uchwały. Po paru rueudanych próbach - władz·e austriackie z począt.ku nie chciały udzielić zg.ody - projekt doczekał się realizacji We Lwowie dzięklienergii Antoniego Kaliny, profesora slawistyki Uniwersytetu Lwowskiego i grupy współpracujących z nim ludzi (Czekanowskiego J., 1946, s. 34 -: 35). Od tego czasu, mimo zmiennych kolei losu, okresów wzlotu i upadku, działa ono do dziś, wychodzi również jego organ "Lud" założ,ony w pierwszym I10ku ist.nienia Towarzystwa. Jest wic;c ono nie tylko jednym z najstarszych, ale i jednym z nielicznych XIX-wiecznych towarzystw naukowych w Polsce, które działa nieprzerwanie od daty swego założenia do dnia dzisiejszego. Dzieje Towarzystwa i jego udział w naukowym i kulturalnym życiu Polski łączą się z dziejami zainteresowań kulturą ludową, a te z kolei znajdują swe uwarunkowanie w zmieniającej się sytuacji politycznej, dochodzących do głosu 'nowych ideologiach społecznych; w nowych prądach artystycznych, czy wreszcie w odkryciach naukowych, nieraz odległychod dyscyplin humanistycznych, posiadających jednaJk wpływ na kształtowanie się ich metod pracy i przedmiotu badań. Pierwsze wyraźniejsze zainteresowanie kulturą warstwy chłopskiej budzi się już u schyŁku XVIII w., jeśli nie brać pod 'liwagę starszych, sporadycznie pojawiających się utworów literaakich a tematyce chłopskiej. Związane to jest z powstającą wśród warstw oświeconych nową koncepl Artykuł niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego przez autorkG na jubileuszowej sesji 90-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie, wrze9ień 1985 r. �-48 PRZED lOO-LECIEM PTL cją narodu, która zaczęła dostrzegać w chłopach obywateli państwa. Ten llIowat,orskipogląd na strukturę narodu znaLazł odbicie choćby w Konstytucji 3 Maj'a, czy w Insurekcj:i Kościuszkowskiej. Ostateczna utrata niepodl,egłości zwróc~ła umysły ku poszukiwaniom sposobów przetrwania Na'1'odu. Doceni,ono wówczas wart,ość siły jaką reprezentuje tradycja narodowa, zarówno historyczna, jak i kulturalna. Zaczęto poszukiwać rodowodu własnego narodu i rodzimej kultury narodowej. Owcześni uczeni doszLi do. wn.iosiku,że bazę źródłową naszych dziejów można wzbogacić o nowe źródła, jakimi, ich zdaniem, mogły być przekazy ustne, tradycja żywa wśród warstwy chłopskiej. P,owszechne było wtedy przekonanie, że kultura chłopska, rozwijająca się w izolacji od wpływów obcych, zachowała czyste i nie skażone tradycje prasłowiańskie i prapolskie. Stud~a n.ad wiejskim fo~klaoom mogą nam więc, .jak sądzono, otwo.I'zyć drogę do rpo.znanianaI~odoWiejprzesz},Qści.W tym celu należało zbierać legendy, baśnie, pieśni na podstawie których zamierzano rekonstruować najstansze nasze dzieje. Na tEn "naukowy" kierunek ustosunkowania się do kultury chłopskiej nawarstwił się romantyzm. Romantycy dostrzegali w kulturze ludowej j'ej walory estetyczne, któr,e traktowaLi jako i1nspirację własnej · twórcz.ości aTtystycznej, przede wszystklim literrnck~ej. Oba te prądy, naukowy i artystyczny, nawzajem się uzupełniające doprowadziły do wyidealizowania obrazu wsi, do naiwnego chłopomaństwa, zaś w nauoe do Jednostronnych studiów prawie wyłącznie nad folklorem slownym. Niemniej dały one impuls do zainteresowania się wsią i zaowooowały licznymi z:bio'rami¢eśni i podań. PewiEIn ,odwrót od bezkrytycznego uwielbi'eIlia dla kultury chł-opsbej przyniosła rzeź galicyjska 1846 r. (posern-Zieliński A., 1973, s. 56). Zaczęto temz patrzeć na wieś bardziej krytycznie. Pierwszym uderzeniem w wyideali'zowany świat kultury chłopskiej stała się praca Ryszarda W.incentego Beirw;ińskiego, Studia o literaturze ludowej, gdzie autor dowodzi, że £'olklor chł'opski bynajmniej nie jest czystym tworem rodzimej tradycji, paeciwnie - że reprezentuje zlepek wątków ogólno-€uropej·skich przejętych przez chłopów za pośrednictwem dworu i kościoła (Ber'WińskliR. W., 1854). Do zmiany spojrzen:i1ai metody zbierania i analizowania materiałów t€!Tenowych przyczyruiło się także na!Tastająoe na Zachodzie 'znaczenie nauk przyrodniczych i przenoszenie do humanistyiki, choć z pewnym opóźnieniem, metod i teoriIi -zaczerpniętych z nauk przyrodniczych i ścisłych (np. ewolucjonizm). Doda1Jlmwym wreszcie czynnikiem, który przyniósł nowe, bardziej krytyczne spojTz,en,ieludoznawców stał się pozytywizm zrodzony po upad·ku Pow:stania Styczniowego, a żywy i twórczy do ko,ńoo XIX w. �PRZED lOO-LECIEM PTL 49 W szczególnych warunkach, w jakich znajdował się wówczas Kraj, dwa pierw:sze kierunki: poszukiwania korzeni własnej kultury i ,romantyczne idealizowanie polskiej wsi (mimo naukowej krytyki tego ostatni,ego spojrzenia na rzeczywistość) przetrwały w naszym ludoznawstwie dłużej, godząc się z pozytywiz:rpoem,a przynajmniej nie wzbudzając namiętnych polemik, jak to było w literaturze pięknej. We wszysiJkich tych spojrze.niach .na kulturę wsi dominow.ało nastawi'enie patriotyczne, którego celem nadrzędnym byŁo podtrzymanie ducha tradycji narodowej. Te wyraźne trendy, które możemy obserwować w całej podzielonej między zaborców XIX-wiecznej Polsce występowały w różnym nasileniu w różnych zaborach. Pierwotnie w Polsce porozbi<orowej życi'e intelektualne koncentrowało się w 2 ośrodkach, w Wa,rsZJawiei WJlni,e).DopLero po .klęsce Powstania Listopadowego Rosja, systematycznie niszcząc wszelkie ogniska polSlkiej kultury. zamknęła tam uniwersytety i towarzystwa naukowe. Stan taki przetrwał do początków XX w. W Małopolsceośrodikiem życia umysłowego stało się Wolne Miasto Kraków (1815 - 1846 r.), później także Lwów jako stolica Galicji. P'o likwidacji W'olnego Miasta i woie\leniu Krakowa do Austrii życie intelektualne na krótko przygasa, by odrodzić się już po kilku latach. Dopiero jednak po klęsce Austri,i w wojnie z Prusami i uzyskaniu przez GaLicję autonomii (1866 T.) życie naullmwe i kulturalne tej części Polski rozkwita z niemal pełną swobodą. Lata siedemdz-iesiąte i następne to żywiołowy rozwój istniejących ci.powstanie nowych placówek naukowych. I tak w Galicji działają 2 uniwersytety, w Krak,o,wie i we Lwowie. w Krakowie powstaje w 1872 r. Akademia Ul11liejętniOści(Hulewicz J. 1958). Wtedy też zaczynają tWOirZYĆ się i rozwijać placówki, któr,e w svvym programie mają także badania kultury ludowej, jak np. powstała w 1873 r. Komisja AntropologiC'zna Aikademti Umiejętności~. Podczas gdy w Galicji powstają instytucje naukowe zrzeszające większą liczbę za.interesowanych osób, w Warszaw:i€ tego cm su zainteresowania kulturą ludową mają cha.rakter incjatyw indyWJidua1nych opartych ,o prywatny majątek poszczególnych entuzjastów-mecenasów. Tak np. powstało czasopismo etnogTafiC'z.ne"Wisła" zalożone w 1887 r. prz'ez literatów: Artura Grus2)eckiego i Adolfa DygasińSlkiego (Kapełuś H., 1982 c), przejęte już po, l'iOlkuprzez Jana Kadowicza którego zasługi dla ludoznawó:twa są ogromne, zar6wno dzięki jego własnej twórc2'Ości naukowej, jak dzięki umi€ljętnemu ki€rowaniu redakcją "Wisły", która była w ~ Komisja Anitropologiczma Akademii Umiejętności 'Z!ostała powoł,ana do życia uchwałą z 1873 r., a ukonstytuowala się w 1874 r. W trzy lata później Komisja zaczęła wydawać Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, gdzie zna1azły miejsce również artykuły etnograficzne (Kutrzebianka A., 1948, s. 16 - 17 oraz Jawollska E., 1982). 4 Lud. t. LXXII �50 PRZED lOO-LECIEM PTL owych czasach jednym z najlepszych czasopism etnograficznych w Europie (Kapełuś.H., 1982 a). Bardzo istotnym elementem rozwoju XIX-wiecznego ludoznawstwa była działalność Oskara l(,olberga zlapoczątkowana w 1839 r. terenowymi badaniami folklorystycznymi 3. Kolberg, jak wielu jemu współczesnych, wy;szedł z pozycji romantyzmu i patDiotyc:zmej myśli ocalenia dla skarbca kultury narodowej bogactw foLkloru wiejskiego. Po dwudziestu kilku latach zbierania, opracowywania i publikowania pieśr..i, po dogłqbnym poznaniu kultury ludowej i przemyśleniach metod jej zbierania i utrwalania w publikacjach, podjął plan opracowania oałego obszaru przedrozbiorowej Polski w formie monografiii Iregionalnych. Prócz folkloru słownego miały one zawierać również (i tu widzimy nowatorstwo Kolberga) dane z kultury mat~rialnej, społecznej i duchowej. Jak wiemy, zamiar swój zrealiz.ował, a równocześnie regionalna monografia kolbergowska stała .się na wiele dziesiątków lat wzorem dla współczesnych mu i przyszłych badaczy. W tej atmosferze coraz żywszego zainteresowania Ikulturami warstw nieelitarnych, nie tylko u nas, ale w całym ówczesnym cywilizow·anym świecie, zaczyna rodzić się potrzeba wymiany myśh, już nie tylko drogą publikacji, ale w formie bezpośrednich kontaktów. Zaczynają więc powstawać zrzeszenia ludzi o podobnych zainteresowaniach. P.ierwsze towarzystwo naukowe zrzeszające ludzi zainteresowanych człowiekiem i jego kulturą powstało w XVIII w. we Francji (Soci0te des observaleurs de l'homme, 1789 r.). Następne to Societe ethnologique (Paryż 1839 r.). szczególnie ważne, gdyż tu użyto już słowa "etnolog,ia". O kUka lat młodsze jest Ethnologioal Society ·of London (1843), a później wiele innych w różnych krajach Europy i Ameryki i(Gajkowa O., 19'59, s. 6 i 17 oraz tejże: 1967, s. 45aneks 2). Dla etnografii polskiej naj'ważniejszy będzie roik 1895 data powstania Towarzystwa Ludoznawczego. Jakkolwiek w stosunku do Francji ii Anglii jesteśmy spóźnieni o pół wieku, to biorąc pod uwagę kraje Europy Środkowej i Wschodniej znajdujemy się w czołówce. Przy narodzinach Towarzystwa dominującą rolę odegrał Antoni Kalina, profesor filologii słowiańskiej na uniwersytecile lwo'wskim, sam pochodzenia chłopskiego, doskonale obznajomiony z problemami wsi. Kalina został pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego i redaktorem "Ludu", a godność tę piastował przez 10 la,t. Zrzekł się jej już j'ako człowiek ciężko chory, na nok przed śmierClią (Kapełuś H., 1982 b, s. 344- 3 Oskar KO'lberg, jego koncepcja kultury ludowej i dorobek naukowy aoczeły się wielu opracowań (między innymi Millerowa E. i Skrukwa A.. 1982). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od 1961 r. prowadzi reedycję Dzieł Oskara Kolberga i sukcesywnie wydaje jego dalsze prace, dotąd nie publikowane. �PRZED lOO-LECIEM PTL 51 - 345). Dziesięć lat jego rządów to najwspauialszy okres rozwoju Towarzystwa. Kalina wypracował jego model, położył podwaliny zarówno ideologiczne, naukowe, jak i organizacyjne pod jego istnienie, on wprowadził je w nurt życia naukowego i społecznego Polski, on również wyr'obił mu markę na międzynal'Odo-wym ryniku nauko'wym. Na pierwszym zalożyci€lskim zebra;niu, na które przybyło 64osoby, utworz'ono B sekcji: archeologiczną, antropologiczną, jęzY'koznawczą, geograficzną, literacką, muzyczną, przemysł,ową i socjologiczną. Członkowie Towarzystwa dzielil,i is,ię na 4 grupy: członków założyci~li, jaik np_ Biblioteka Kórnicka, honorowyc~1 - np. hrabia Władysław Dzieduszycki założyciel Muzeum we Lwow.i'e, inicjator i mecenas wielu wydawnidw etnograficznych, czy też Jan Karłowicz redaktor warszawskiej "Wisły". Następna grupa to członkowie korespondenci, inaezej zagraniczni, których u począt:ków Towarzystwa było 7. Znajdujemy wśród nich takie nazwiska jak Lubor Niederle czy Aleksander Bruckner, wówczas profesor uniwersytetu berlińskiego. Wreszcie czwartą grupę stanowilii członkowie zwyczajni krajowi, wśród których spotykamy wiele wybitnych nazwisk ludzi, którzy na stałe wpisali się w ka,rty histor1.i kultury i nauki polskiej (Gajk,owa O., 1967, s. 10). ObOlknich- jednak spotykamy tu licznych amatorów, zwłaszcza nauczycieli, ale ,i innyah zawodów nie wyłączając gospodarzy wiejskich, dziE:kiczemu Towarzystwo ma charakter w pełni demokratyczny, a równocześnie ścisłe powiązanie z teTenem. Towarzystwo od razu naw,iązał,o współpracę z podobnymi towarzystwami zagranicznymi, z.ałożyło własną bibliotekę, wreszcie, co szczególnie nas zaskakuje, w 3 mieSliące po ukonstytuowaniu się v.rydalo pierwszy tom "Ludu", który stał się podstawą szerokiej krajowej :i międzynar,odowej wymiany, a tym samym rozwoju zbiorów bibliotecznych. Dotąd mówiliśmy o atmosferze, jaka poprzedziła powstanie Towarzystwa Ludo'Znawczego i o jego stronie organizacyjnej. PowJ'óćmy do spraw .najważniejszych, do eelów jakie sobie postawiło, sposobów ich realizacj'i i oddźwięku społecznego jaki znajdowały jego akcje. Należy przede wszystkim podkreślić, że TowarzystWio było pierwszą ,i na wi-ele lat jedyną instytucją skupiającą ludzi o zainteresowaniach ludoznawczych, przez co rozumiano zarówno dzisiejszą etnografię i etnologię, jak i folklorystykę, antropologię i inne nauki o człowieku (o czym świadczą nazwy jego sekcji). Nie byŁo bow,iem wówczas ani katedr uniwersyteckich a specj'alności etnograficznej, ani muzeów etnog;raficznych, zaś Akademia Umiejętności uwzględniała co prawda w pr'ogr-amie swej Komisji Antropologicznej i jej wydawnietwie te~matykę ludoznawczą, niemniej działo się t;o niejako na marginesie jej głównej działalności. Dopierro w 15 lat później w 1910 r. powołano we Lwowie pierlWS'Zą w Polsce katedrę etnografii (CzekanlQlwski J., 1946, s. 58), która zresztą �~2 PRZED lOO-LECIEM PTL po roku zakończyła swój żywot, by odI'odzić się dopiero po I wojnie światowej. W 19 lat po założeniu Towarzystwa Ludoznawczego powstała przy Komisji Antropol'ogicznej Akademii Umiejętności samodzieLna Sekcja Etnograficzna. Jak więc widzimy, od chwili swego powstania do uzyskania przez Pols.kę niepodlegiości' w 1918 r. Towarzystwo Ludoznawcze było wlaściwi'e jedyną trwale działającą polską instytucją eitnograficzną· Celem Towarzystwa, jak zresztą wszystkich działających w tym czasie ludoznawców \ było zbieranie i opis współcześnie jeszcze żywej kultury ludowej. MÓWi o tym Strzelecki w jednym z tomów Ludu: "zadaniem etnogra£;ii jest. odtworzyć obraz życia narodu, począwszy od najdawni'ej,szych prz'edhist0rycznych czasów, a w szerszym zakresie zbadać cywilizacyjny r'Ozwój ludzkości ... zadaniem Towarzystwa: 1) uratować i zachować przy życiu t,o, C'oobok i pomimo postępu oświaty i cyw:ihzacji ilstnieć mogło i powinno, 2) ur2.tować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" (cytuję za Gajkową, 1967, s. 14). Obszarem penetracji naukowej Towarzystwa miała być przede wszystkim Polska w swych granicach przedrozbiorowych. Odnotować tu nal€lży, że łamy .,Ludu" otwarte były, zgodnie z powyższymi założeniami, także dla innych narodów zamieszkujących dawną P'Olskę. Wśród zalożycieli Towarzystwa Ludoznawczego w,idzimy Ukra:iilc6w, a jednym z najbardziej aktywnych w walce o zatwierdzenie przez władze państ.wowe Towarzystwa był Ivan l:'~rana<,o,pisarz i uczony ukraiński. Towarzystwo poprzez arty;kuły naukowe, publikowanie prac materiałowych, sprawozdani:a i recenzje zamieszczane w "Lud~i'e" mialo .informować społeczeństwo polskiec6 dzieje się na niwie ludoznaM'stwa poza naszymi ganicami, a równocześnie ;informować zagranicę o życiu naukowym naszeg'O kraju. Nie tyLko j~dnak cele naukowe miał na uwadze założyciel Towarzystwa Kalina. W I tomie "Ludu" pisze on: "Dziś, :kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, poWi1nniśmy z.acząć budować 'Od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" {cytuję 'Za Gajkową, 1967, s. 13). Widzimy tu wyraźne społecznikoiWsikie nastawienie Kaliny, jego myśl, że Towarzystwo powinno służyć toakże sprawie chł,opsk:iej. O kierunku działania Towarz)7istwa najlepiej informują nas roczniki "Ludu". Wiemy więc, że jakkolwiek zał.ożone przez inteligentów, już od sameg10 początku było otwarte dla wszystkich, którym "sprawy ojczyste" 4 Pr,agnę zwróeić uwagę, że archaicZJ!'lie dziś dla nas brzmiący termin "ludomawl:>two"nie jest niczym innym jak spolszczonym terminem "etnolog,ia" == wiedza o człowieku, poznanie ("znawstwo") czlowieka. Świadomi tego byli autorzy przelomu XIX i XX w., którzy w pierwszych numerach "Ludu" używają tych dwu terminów wy'miennie. �PRZED lOO-LECIEM PTL 53 nie były obojętne, bez względu na ich stopień wykształcenia. Szybko też szeregi Towarzystwa zasilili nauczyciele, często sami wiej9kiego pochodzenia, którzy rozsiani po zapadłych wilOsk~ch całej ówczesnej Galicji nie tylko wstępowali w szeregi członków Towarzystwa, ale również zasilali łamy "Ludu" zbieranymi przez siebie materiałami (Kapełuś H., 1982, b, s. 339) 5. Towarzystwo starało Elię zaktywizować społeczeństwo, zachęcić do pracy, pokierować badaniami amatorskimi i ukierunkować je. Ogłasza się więc w "Ludzie" instrUlkcje dla zbieraczy folkloru, publikuje kwestionariusze, informuje co i jak należy zbi:erać, a następnie rec1aikcja przeI'edaguje, nieraz bardzo nieudolnie przygot'owane, aczkolwiek ciekawe w swej treści materiały nadesłane z terenu. Towarzystwo tego czasu, jak ,i póżniej, miało na uwadze cele ni'e tylko naukowe i społeczne, ale patriotyczne i oświatowe. Te ostatnie realizowane były przez aktywizowanie np. nauczycieli, ale i innych członków i sympatyków, do akcji zbierackich i rozbudzanie u nich tym sposobem zainteresowań intelektualnych, a równocześnie informowani'e społeczeństwa o wartościach kultury wiejskiej. Miało ono również na celu zintegrowanie ludzi interesujących się sprawami kultury ludowej. Cel ten w pełni osiągnięto. Pomięd,_y Zarządem Towarzystwa i Redakcją "Ludu" a wszystkimi liczącymi się wówczas ludoznawcami panowała harmonia i współpraca nie znana w tym stopniu już chyba nigdy potem w środowisku etnograficznym. Pierwszym członkiem honorowym został Km'łowicz, redaktor warszawskiej "Wisły", a kiedy temu ostatniemu czasopismu groziła likwidacja, członkowie Towarzystwa LudoznawcZego uchwalają apel o jego zachowanie (Kapełuś H., 1982 b, s. 274). Widzimy żywą współpracę przez wzajemne zasilanie artykułami między "Ludem", "Wisłą" a wydawnictwami Akademii Umiejętności. Akademia wspiera finansowo "Lud", który nie posiadał żadnej dotacji i wydawany był wyłącznie z prywatnych datków członków i mecenasów Towarzystwa. Rola naukowa Towarzystwa polegała jaszcze i na tym, że w początkach swego istnienia wykształciło wielu ludoznawców. Dali się oni później poznać jako znani badacze. W braku katedr uniwersyteckich korzystanie z porad redakcyjnych, z publikowanych w "Ludzie" kwestiona;riu5 Warto tu podkreślić rolę nauczycieli :szkół ludowych, jak je wtenczas nazywano, w zbieraniu i opracowyw,aniu, a następnie publi'kowaniu materiałów etnograficznych. Najwybitniejsi z nich to Seweryn Udziela, Ludwik Młynek, Jan Swiętek - ale także bardzo wielu innych mniej znanych zbierało materiały i publikowało je w "Ludzie", lub przekazywało wyniki ankiet i opisy d,n Redakcji ..Ludu" dla dalszego, syntetycznego wykorzystania. �54 PRZED lOO-LECIEM PTL szy, dyskusje z Redakcją przy publikowaniu materiałów własnych, spełniały rolę "terminowania" naukowego, zastępowały systematyczne studia na uczel<ni. Jeszcze na przełomie XIX i XX w., a więc w okresie pnwstania i dynamiczneg.o rozwoju Towarzystwa, ludoznawstwo czy też etnografia nie były LI nas traktowane ja,ko samodzielna dyscyplina. Wystarczy przejrzeć listę osób związanych z "Wisłą", z Komisją Antropologiczną Akademi.i Umiejętności, czy Towarzystwem LudoznawC'zymi "Ludem" żeby stwierdzić, że nikt z nich (może z wyjątkiem Ci1szewskiego i później Krzywickiego) nie był pr,ofesjo'nalistą. By1i to antropologowie, archeolodzy, historycy, językoznawcy żeby wymienić tylko pokrewne dyscypliny, nie mówiąc o przedstawicielach nauk przyrodniczych i innych. J ak pisze w Historii Etnografii Polskiej A. Posem-Zieliński, dla usamodzielnienia się dyscypliny naukowej potrzeba m.in. profesjonalizacji zainteresowań, powstania instytucji naukowych o określonym pI'ofilu badawczym, wreszcie wzrostu rozważań teoretycznych i metodologicznych (P03ern-Zieliński A., 1973, s. 29). Niewątpliwi'e Tovvarzystwo spełniało dwa pierwsze z tych warunków kształcąc ludzi i dając im bazę instytucjonalną - i tu leży jego bardzo istotna r,ola w r<ozwoju etnografii polskiej. Ludoznawstwo galicyjskie nie tyle szukaŁo nowych rozwiązań teoretycznych i metodologicznych co, wzorem !<Jolberga, gromadziło materiały na potrzeby przyszłych sytnez, a swą pracę naukową traktowało po trosze ,.jako służbę społeczną, której celem jest utrwalenie dla przyszłości ginącego świata kultury cMopskiej" jako założeniach ideologiczno-!1aukowych Seweryna Udzieli pisze Elżbieta Jaworska (1982, s. 190). W pierwszym okresie działalności Towarzystwa badacze z nim związani przyjęli modny wówczas w nauce europejskiej ewolucjonizm. Dopełnił się więc ostatni warunek usamodzielnienia się etnografii jako dyscypliny naukowej, eo zaowocowało powolaniem we Lwowie w 1910 r. pierwszej w historii Polski katedry etnografii (Cw1(anow3ki J., 1946, s. 58). Nie jest istotne, że po roku przestała dZ1i'ałać.W,ażne i Qwocne jest natomiast, że uczyniono pierwszy krok ku wyodrębnieniu etnografii jako Isamoistnego studium uniwersyteokiego, że powstał w ten sposób precedens. Tymcw.sem po śmierci Kaliny Towarzystwo znacznie obniża swą aktywność. Kolejni jego prezesi są na ogół wybitnymi uczonymi, lecz w innych dz'iedzinach wi€dzy i rzec :można "nie mają serca" dla ludoznawstwa. Wr€szcie nadchodzi I wojna światowa, która ostatecznie paraliżuje wszelkie inicj1atywy. Niemniej jeszcze przed jej wybuchem w redakcji "Ludu" zaznacza siG nowy prąd. Wchodzi wówczas do akcji grupa młodych, daw- �PRZED lOO-LECIEM PTL 55 nychćó ypendystów Ossoli:neum, z Adamem Fischerem na Gelei redakcja znacznie więcej uwagi zaczyna poświęcać problemom teoretycznym 6. Okres międzywojenneg,o dwudziestolecia to czas dym.amicznego rozwoju polskiej etnografii. Na wszystk~ch uniwersytetaoh, tych już istniejących, odbudowanych po okresie niewoli, jak i tworzonyoh od nowa, powstają katedJ'Y etnografii. W niektórych ośrodkach działają nawet przez pewien czas ::-ównolegle po dwie katedry (np. w Krakowie wykładają przez pewien czas równolegle Moszyński 'i Bystroń, w Warszatwie Krzywieki i Poniatowski). W Polskiej Akademii Umiejętności zaczyna działać świeżo wyodn;bni·ona Komisj.a Etnograficzna, powstają Hczne muz·oo 'etnograficzne lub z rozbud{)waiIlymi działa!II1ietnograf!icLnymi. Entuzjazm tJowarzy~zący odbudowie niepodległego Państwa sprzyja także ()rganiwwaniu od nowa nowej dyscyphnyetnografii. Uczeni czują się zwolnieni z patriotYCZl1<>gO obowiązku dokumentowania kultury tradycyjnej, dla której już tak wiele zdziałały poprzednie pokoleni.a. CaŁe społeczeństwo, a wraz z nim nauka polska zapatrzone jest w przyszłość, w to co nowe, co mówi o rozwoju, o procesie tworz·enia nowych wartości. Polacy podzi'el'eni do niE.da\':na kordanami zaborców mają ter.az swobodę kontaktowania się, bezp{)sredniej wymiany myśli, otwierają się granice Państwa (co szczególnie ważne dla dawnego zaboru rosyjskiego oddzielonego przed I wojną o~l państw Europy Zachodniej barierą paszportową), umożliwiając kontakty z nauką światową, czy to osobIste, czy przez swobodny dostęp do literatury innych krajów. W tych warunk,ach Towarzystwo Ludoznawcze, któr·e do I wojny światowej było jedyną instytucją etnograficzną, traci n<'łzmaczerniu tym bardzlej, że jak wspomnieliśmy w okres międzywojenny weszło ono \v ni'e najlepszej sytuacji wewnętrznej. Towarzystwo okresu międzyw1oj·ennego zmienił,o zasadniczo swą struktur,;. cele .i działalność. Stało się to dzięki grupi;e ,osób, które t'eraz objęły w nim rządy, a przede wszystkim dzięki J.anowi Cze:katnowslciemu,którego osobowość zaciążyła zdecydowa.nie na losach T,owarzystwa. Został on prezesem Towa,rzystwa, którą to funkcję piastował przez 19 lat. Sekretarzem był Adam Fischer, który równocześnie sprawował funkcję redakt()Ta "Ludu" (pełnił ją przez bhSlk,o30 lat). VII 1921 r. wstaje za}.ożone w Warszawie PoLskie Towarzystwo Etnologiczne (Gajkowa O., 1967, s. 19). Lista jego członków to lista wszystkich najwybitniejszych naszych koryfeuszy ill'auki tej epoki, co zapowiada mł,adf'mu T'owa-rzystwu świetną przyszlość naukową. U samego początku raz " _-\dam Fischer został wybrany sekretarzem Towri.l"zystwa Ludoznawczego w 1910 r. (Kapeluś H.. 1982 b, s. 348). p'!f':-WSZY po �56 PRZED lOO-LECIEM PTL swego istnienia zostaje ono wzmocnione dzięki fuzji, jaka dokonuje się między Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Etnologicznym, przy czym Towarzystwo Ludoznalwcze staje się, za zgodą swego Zarządu, jedynie prowincjonalnym, aczkolw.iekautonomicznym oddziałem Towarzystwa Etnologicznego 7. Fuzja ta ma w pewnym stopniu charakter unii person,alnej - dotychczasowy prez·es Towarzystwa Ludoznawczego, prof. Czekanowski zostaje prezesem P.olskiego Towarzystwa Etnologicznego. Tak wspaniale zapowiadające się naukowo Polskie Towarzystwo Etnologiczne z'awi,odło pokładane w nim nadzieje. Jeg,o członkowie zajeci byli budowaniem własnych kateldr ;i organizowaniem nauki i -nie miel: czasu dz·iałać na rzecz nOiWoprzez siebie stworzonej .instytucji. Podnosi się coprawda w tym ·czasie metodologiczny poz~om "Ludu", ale właś,nie na tle sporów metodologicznych następuje rm.łam między członkami redakcji. Po kilku latach taiki'ejpróby, dzięki zagwamntowanej autonomiczności "Oddziału Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Etnolog.icznego" odrywa się .on od Warszawy i powraca do pierwotnej struktury i stylu działalności jako Towarzystwo Ludoznawcze. Drugim zamachem Ula całość Polsiki.ego TOWIa,rzystwaLudoznawczego była uchwała Zgromadzenia z dnia 12 maja 1926 r. 'o oddaniu ..\\0"1 wieczysty depozyt" zbiorów etnograficznych oooz biblioteki ZakładOWi Etnologicznemu Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Podyktowane to by lo 00 prawda brakiem miejsca na przechowywanie rosnącego stale księgozbioru, niemniej stwarzało zagrożenie utraty biblioteki na rzecz Z'CłJkładuuniwe:nsyt-eClkiego 8. Jak jednak wyn-ik'a z dalszych losów tej hi7 Począwszy od t. 21:1922 r. "Lud" przestaje być organem Towarzy.,twa Ludoznawczego - zostaje ono jedynie wydawcą tego czasopi~ma. Wyraz tcmu daje okładka g·dzje czytamy: "Lud, Organ P.olskJiego Towarzystwa Etno,lo,gicznego. wydawany przez Pols.kJie Towarzystwo Ludoznawcze we Lwow.ie". "Lud" zachowuje dawną numerację tomów. ale równocześnie, jako "Seria II". czyli seria już Pols:kJiego TowaHystwa Etnologicznego, posiada drugą numerację zaczynająca się od ,,1". Dla przykładu: Tam 23 ma na str·onie tytułowej podanc "Seda II, tom III, rok 1924 Ogólnego zbioru tom XXHI", a miej:sce wydania to już nie Lwów. siedziba Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale "Lwów-Warszawa-Kraków-Poznań -Wilno". W czym zaznacza lS·ięogólnopolski za,sięg działalności Polskiego Tr)warzystwa Etnolog·icznego. Sytuacja taka trwa do tomu 31:1'932 r., czyli przez 11 tomów. Dopiero tom 32 ma w nagłóW!ku z powrotem: "Lud, Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie" ~nie'mniej, obok numera'cji ciągłej, zachowano nadal numerację serii II. Nadmienić tu należy, że Gajkowa mylnie, podaje jakoby pod firmą PTE wyszło tylko 4 tomy Ludu (t. 21 - 24) (Gaj kowa O., 1967, s. 20 - 21). 8 Por. Dziesięcioleoie Zakładu Etnologicznego Uniwersytetu Jana KaZJ'mierza we Lwo·wie (1924 - 1934), "Lud", t. 32:1933 r., s. 1084. Gajkowa mylnie podaje jakoby decyzja o przekazaniu Biblioteki PTL zapadła na Walnym Zgromadzeniu 26.VI. 1934 (Gaikowa O., 1967, s. 25). W protokole tego zebrania nie ma mowy o ,)rzeka- �PRZED UJO-LECIEM PTL 57 bhoteki, była ona wyodrębniona ze zbiorów bibliotecznych Zakładu Etno-logicznego, dzięki czemu Towarzyst,wo mogło ją odzyskać po II wojnie światowej. Dzięki temu, że Polskie T'Owarzystwo Etnologiczne okazało się być efemerydą, która szybko zakończyła swój żywot, zostało uratowane Towarzystwo Ludoznawcze, aczk,olwi'ek w niczym nie przypominało już te-· go Towarzystwa, jakie stworzył i tak świetnie rozwinął Kalina i grupa jego współpracowników. Ówczesny Zarząd, a właściwie jego prezes, latami nie zwoływali Walnych Zgromadzeń, nie organizowali posiedzeń nauko-wych, a tym bardziej popularno-naukowych Nie inter,esowano się zupełnie członkami Towarzystwa, nic też dziwnego, że i,ch licz,ba z około 500' w 1904 L, czyli jeszcze wcz'asie p:I'ezesury Kaliny, spadła u schyłku okresu międzywojennego do 78 członków "i w doda1!kupłacących słabo" (Czekanowski J., 1946, s. 78) 10. Poważną konkurencją dla Towarzystwa stało się też utworzenie na Uniwersytecie Lwowskim "Koła Nauk Antropologicznych", do którego wLStąpilirównież etnografowie, które "stało się bardzo rychło jednym z najżywszych ośrodków gromadzących mł,odzież '0 zainteresowaniach naukowych 'i odgrywało dosyć dużą mIę w jej życiu towarzyskim" (Czekanowski J., 1946, s. 76) ". Cała dzialalność Towarzystwa w okresie międzywojennym skupiała się na wydawaniu "Ludu" (w latach 1895 - 1914 wyszło 19 tomów, wokresie międzywojennym do 1939 r. 16 tomów), którego poziom naukowy podniósł się znaczni'e. Stał się on piJsmem o szerokim tematycznie zasięgu na sku tek zdominow'ania etnografów przede wszystkim przez antropologów, ale także językoznawców, polonistów i inne pokrewne specjalności. Równocześnie, dzięki konsekwentiuie prowadzonej wymianie "Lu-g. za ni ubilioteki. Czyt.amy tam natomia.st, że -księgozbiór liczył wówczas 1519 dZ1ieł,. w tym 346 czasopism ("Lud", t. 32: 1933, s. 184). 9 Owczesny prezet; Towarzystwa pisze o okresie międzywojennym: ,.Ześrodkowawszy działalność naukową w dobrze funkcjonujących pracowniach uniwersyteckdch nqe przywiązywaliśmy, być może niesłusznie, w.iększej wagi do zebrań naukowych Towarzystwa" (Czekanowski J., 1946, s. 76). 10 Najlepszym dokumentem dla tych czasów są wychodzące w okresie międzywojennym tumy "Ludu". Jest Ito pewnego rodzaju anty-ź,ródło, gdy o maraźmie organizacyjnym wnioskować możemy raczej z braku informacji o dział,alności Towarzystwa. Nato-mia~'it obraz tego jak ono wtedy wyglądało nakreślił jego ówczesny prezes, z dużą dozą samoikryty,cyzmu pisze: "Nie kwapi!]oiśmy slię też ... ze zwoływaniem Walnych Zgromadzeń . _. wszelka trasika o nich (.członków PTL) wydawała się nam bezcelowym marnowaniem czasu i energii" (Czekanowski J.. 1946, s. 77). II O działalności Kola bardzo interesująco pisze prof. Franciszek Wokroj. w swych nie publikowanych w.spomnieniach. �58 PRZED lOO-LECIEM PTL du" na inne wydawnictwa krajowe i zagm:niczne powiększała się systematycznie biblioteka Towarzystwa, zde1poiHoIwana - jak to już było powiedz:iane - w Za1kładzie Etnologii Uniwersytetu, gdzie służyła studentom i pmcownikom naukowym. Dwudziestolecie międzywojenne Towarzystwa ocenia Czekanowski jasno i lapida:t1nie. Pisze on: "Zarząd Towarzystwa Ludoznawczego, zapomniawszy o tym, że jest emanacją jego cz1onków, przestał się nimi interesować, 00 spowodowało ich konsekwentną, aczkolwiek powolną dezercję. Natomiast Prezydium, również zapomniane przez Zarząd, przeist'oczyło się w przedsiębiorstwo wyda:wnicze, subwencjonowane przez Ministerstwo Wyznań Religijinychi Oświecenia Publicznego oraz przez Fundusz Kultury Nal1odowej, podporządkowane troskom bibliotecznym Katedry Etnologii Uniwersytetu Jana Kazimierm" (Czekanowski J., 1946, s. BO - Bl). Zrezygnowanie z organizowania życia :naukowego poprzez konferencje, referaty naukowe, z przyCIągania ludzi o zainteresowaniach etnograficznych, z propagowania wśród szerszych rzesz społeczeństwa wiedzy o kulturze ludowej i z gr'omadzenia materiałów opisowyoh było niewątpliwym odejści1em od pierwotnej koncepcji TowarzY1stwa. Również fakt z,robienia z Towarzystwa instytucji czysto lokalnej, lwowskiej, służącej wyłącznie celom katedr uniwersyteckich stało się zaprzeczeniem aspiracji Kaliny i piervy'szych członków Towarzystwa, którzy mimo podziału kordonami starali sif~ o utrzymanie kontaktu li współpracy z całY1m terenem dawnej Polski. Wreszcie "Lud", w okresie międzywojennym nadal jedyne czasopismo naukowe naszej dyscyphny, przestał być czasopismem ściśle etnograficznym. Należy jednak podnieść również pewne pozytywne zmiany, jakie dla Towarzystwa przyniósł okres międzywojenny - 'a wszystkie one łączą się z osobą Adama Fischera, :sekretarz'a Towarzystwa i redaktora "Ludu", w tym czasie już profesora etnografii Uniwersytetu Lwowskiego. On bowienI założył wtedy Archiwum T'owarzystwa, prowadził wymianę "Ludu" z ponad stu instytucjami, wzbogacając w ten sposób bibliotekę. On też przystąpił do wydawani'anowej serii Prac EtnograjicznYlch, których ukazały się 4 zeszyty, zaś piąty, znajdujący się już w druku, został zniszczony przez okupantów (Czekanowski J., 1946, s. 78). W miarę regularnie ukazywał się również "Lud". Okres II wojny światowej znamionuje całkowite zahamowanie działalnościorganizacyj:no-naukowej w Polsce. Żywotność naszego narodu dała jednako sobie ZJnać ,natychmiast po zak,ończeniu działań wojennych. Już 12 paździer:nika 1945 r. gI'Ono dawnych lwowsk,ich działaczy Towarzystwa Ludoznawczego, któI'e znalaz10 się w Lublinie, zwołało pierwsze powojenne zebra,nie, reaktywujące jego działaLność na nowym miejscu i �PRZED lOO-LECIEM PTL 59 w Hó',vej sytu'3cji politycnn{)-społecznej. Warto ku ich chwale wymienić nazw~,:,ka tych pierwszych inicjat'mów i organizat'orów, których dziełem było zwołanie pierwszego powojennego Walnego Zgf\Omadzenia członków. Byli nimi: J. Czekanowski - spiritus movens odrodzenia Towarzystwa, J. Gajek, L. Halban i J.lVIydlarski (Gajk{)wa O., 1~67, s. 27). 22 listopada 1945 r., ~ 50-tą rocznicę powstania Towarzystwa, zwołano w Lublinie XXI WaLne Zgromadzen~e, 'na którym wybrano Zarząd i gdzie zapadły ważne. obowiązujące do dziś uchwały. Na,kreślono plan prac organizacyjnych ~ naukowych, wracając do pier~otneg{) zainicjowanego przez Kalinę o,wa~":ego charakteru T'owarzystwa, ale z podk.reśleniem w statucie jego nauKowości. Niezwłocznie też nowy Zarząd, jaki czł,oHkowie. których liczba już w piorwszych miesiącach działaLności wZT\osła do około 200, przys~ąpili do linlensywnego działani.a. Udał'o się wyni'eść z pożogi wojenn'Ó} bibliotekę i archiwum, a przede wszystkim zapał i bezinteresowną chęć :lziałania dla dobra Towarzystwa i nauki polskliJej. Towarzystw,o spotkało "ię z poparciem etnografów z całej P'ol'ski, stał,o się prawdziwą reprez2:1tacją naszej dyscypliny'". Głównym mot'orem wszelkich poezyni:lń był v.'ledy pełen dynamizmu i Ii:nicjatywy Józef Gajek (K.owalska-Lewicka .:l, .. 19H5, s. lH - 22), za.ś patronował całemu prz·edsięwzięciu i wspi-er:ał je S\"':;111 autorytetem Jan Cz,ekanowsk.i. Zaczął się wtedy szybki rozwój Towa:·zystwa. Ruszyły wydawnictwa"":"'" a więc "Lud" i Prace Etnologiczr.E'. które debiutują do.skiQIoołą i nowatorską w skali europejsiki-ej pracą Tadeusza Milewskiego: Zarys językoznawstwa ogólnego. Jedne za drugimi powstają nowe serie wydawnicze i czasopisma jak: Prace i Materiały EtlOgrafic.zne, w następnych Latach Atlas Polskich Strojów Ludowych, Archi'curn Etnograficzne, Biblioteka Popularna, a z czasem "Literatura Lud,r)\ya ,. i "Lódzkie Studia Etmograficnl1le". Badacze polscy, :nawet w mro- '" o tym jak dalece Towarzysl~wO reprezentow;;,lo wówczas całą pols'ką etnografię, zarówno jej luminarzy okresu międzywojennego, jak i młodsze pokolenie badaczy. świadczyć może .skład Zarządu i Komitetu Redakcyjnego wybrane na pierwszym '.lOwojennym \Valnym Zgromadzeniu Towarzystwa w Lublinie 22.XI.l-945. Znajcf>J.'e:ny tam takie nazwiska: Prezydium: Prezes - prof.' Kazimierz Moszyński, Kr<;k~,\', V-prezes'i: prof. dr Jan Czekanowski, Lu bl'in, prof. dr Leon Halban, Lublin. S€kretarz - prof. dr Józef Gajek, LubLin, Zast. sekl'. - dr Roman Reinfuss, Krakó-x. Członkami Zarządu byli: J. SI. Bystroń, K. Dobrowolski, E. Frankowski, J. N. Kłosowski, J. Zołna-Manugiewicz, J. Mydlarski, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. 'Świeży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz-Adamska, .J. Zborowski. Komilet Redakcyjny to: E. Bulanda, W. Dynowski, J. Gajek, M. Gładysz, J, Klimaszewska, A. K·,i;rzebianka. R. Reinf.u::;s, T. Seweryn, T. Szeligowski, M. Znamierowska-Pr'li,f~c'owa (Sprawozdanie XXI Walnego Zebrania Towarzystwa Ludoz.na wczego; Lud, ~. 36:19-16.s. 415). Dla wszystkich za.interesowanych niłszą dyscypliną !komentarz jt'st tu niepotn~ebny. Skład osobowy władz Towarzystwa gwarantował, że teraz stani€: s;ę ono z powrotem Towarzy.siwem Etnologicznym (.laik głosi francuska jego nazw<~ n;] okładkach Ludu), a Lud będzie z powrotem organem ludoznawczym. �60 PRZED l00-LECIEM PTL kachokupacji hitlerowskiej pracowali naukowo i bezpośrednio po wojnie wystąpili z gotowymi rękopisami. T-eikiredakcyjne wydawnictw PTL pęczni'ały od nowych maszynopisów. Równocześni'e rozpoczęto prowadzenie systematycznych badań terenowych, na'w;iąZHno zerwane przez wojnę kontakty między!i1arQdowe, wznowiono wymi,anę wydawnictw, kompletowano bibliotekę. K'orzyst'ając zotwarrte@o charakteru Towarzystwa zaczęli powiększać jego szeregi liczni amatorzy interesujący się kulturą ludową, zaczęły też powstawać Oddziały Towa,rzystwa l'ozrzuoone po całej Polsce, nie tylko w miastach uniwersyteckich, ale i w małych ośrodkach pmwincjonalnych. W'alne Zgromadzenia, połąc:wne zawsze z sesją naukową i wycieczką krajoznawczo-etnog,raficzną odbywały (i odbywają się do dziś) za każdym razem w innym OŚl'Odiku.Aktywizują one l'ok-a1neśrodowiska, przynosząc równocześnie korzyści naukowe. Podkreślić należy nowy styl pracy wprowadwny po II wojnie, a kontynuowany do dziś, który ~olega na podtrzymanliu więzi między Zarządem a członkami Towarzyst wa. Przytoczę tu głos obiektywnego obserwatora, Anny Kutrzebiaollk;, która na gorąco w 1947 r., a więc w 2 1ata po reaktywowan:iu TO'Warzy"twa, tak oceniała jego działalność w pi,erwszych latach powojennych: ..Towarzystwo jest tą platformą, na której spoty-kają się w chwili obecnej wszyscy czynni etnografowie polscy w tr,osc,e o wrganizc.walThiesystematycznyoh badań ... nad kulturą wsi polskiej" {Kutrz-ebianka A., 1948. s 52). Istotnie, w tym pierwszym powojennym okresie Towarzystwo było jedyną ogólnokrajową instytucją etnograficzną, przy tym łegitynLljącą się półwieczną tradycją. Było ono prowadzone nowocześn:ie, otwart-e na wszystko co dział,o się WÓWCZ'aIS w nauce polskiej i etnologii światowej. Stało się także jedyną w P,olsceoficyną wyda1wniczą dla prac etnograficznych i z etnografią związanych, a "Lud" jedynym polskim czao'iopismem etnograficznym. T,owarzystwo inicjowało badania terenowe. było platformą, na której spotykali sięetnograiowi,e profesjonaliści i anntorzy. Jeśli zaś chodzi o zawodowych etnografów, pr,acowników uczelni, iinstytutów badawczych, muzeów, resortu ,kultury czy też instytucj.i naukowo-użytk'owych ja,k Cepelia - dkl tych ludzi T'owarzystwo było i je::;t nadal jedynym miejseem, Jedynym "neutralnym grUJntem" gdzie mogą się wzaj-emnie poznać, zaprezentować ,osiągnięcia badawcze. podyskutować, wymienić informacje i doświ,adczenia. Towarzystwo' w pierwszym dwudziestoleciu swego powojennego i.stnienia spełniło doni,osłą polę jalko f'orum specjalistów. Włączył,o się we wmysbkie ważniejsze akcje organizacyjno-naukowe, zwołując ogóLnopolskie konferencje dla przedyskutowania :ró:żmyohspra~, przedstawiając następnie sformułowane tam wni,oski. Dotyczyły one różnych aktualnych. problemów, jakie nurtowały ówczesną naukę polską. Między innymi odbyły się dyskusje na temat nowej formy studiów etnograficznych na uniwersy- �PRZED lOO-LECIEM PTL 61 teŁacrL konferencj,a poświęoona alnalizie stanu :i potrzeb etnografii zorganizowIana przed I Kongresem Nauki Polskłej, a także konferencje inicjujące różne ogólnopolskie akcje naukowe, nie zaWsze potem reali~owane przez samo Towarzystwo choćby dlatego, że l1Iiebyło ono i nie jest instytutem ;laukowym, ni,e dysponuj'e więc etatowymi pDacownikami nauk,owymi, Ci. nie wszystko zr,obić można wyłącznie siłami społecznymi. "flakpowstała inicjatywa opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego odstąpiona później, po licznych dyskusjach metodologli:cznych, które przygotowały jego kształt, do realizacji Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN. Podobnie, temuż InstytutoW,i Polsbe Towarzystwo Ludoznawcze odstiWiło swą późniejszą inicjatywę, podjętą na Walnym Zgromadze:1iu w Zakopanem, zorg1anizowania międz)"narodowych badań karpackich. realizowaną do dziś w ramach Międzynanodowej Komisji KarpackIeJ (Kowalska-Lewicka A., 1985, s. 20 - 21). 'Towarzystwo włączyło się w szereg aktualnych w tym czasie problemów badawczych, między innymi śledziło proeesy .integracyjne ludności napływającej na ZJiemie Zachodnie, 00 zaowocowało dwoma monografiami wydanymi przez PTL. W obrębie Towarzystwa zrodZlił się pomysł reedycji dzieł Oskara Kolberga oraz opracowania pozostawionych przezeń materiałów rękopiśmiennych, tzw. Tek Kolbergowsbch. Tę inicjatywę udało się szczęśliwie zrealizować własnymi silami, dzięki specjalnej uchwale Rady Pań:stwa. Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara 1(,olberga,od swego Po\vst:mia po 19(\7 r. (data śmierci prof. Burszty) działając pod sprężystym kiero,wnictwem prof. Józefa Burszty, stanow:i dziś prawdziwą chlubę TowarzYitwa. Przykłady można by mnożyć, ale już te jakie przyt'oczylam pozwalają na stwierdzenie, że P,olskJi.eTowarzystwo Ludoznawcze w pierwszym dwudziestoleciu powojennym przeżyło okres niebywałego rozkwitu i ,odegrało wiodącą rolE; jako organizatm życia naukowego w Polsee i reprezentacja polskiej etnografiJi w kraju i za granicą. Jego rola jako wyspecjalizowanej oficyny wydawniczej jest powszechnie Znail1Ja i do dziś przodująca wśród instytucji wydających dzieła etnograficzne. I tu stajemy przed zadaniem najtrudniejszym, przed oceną ostatruiego dwudziestolecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie można ukryć, li ," W Sprawozdaniu z XXI (1945 r.) Walnego Zebrania PTL (czyli pierwszego jakie odbyło się "araz po wojnie) czytamy, że na tymże zebraniu prof. Gajek przedstawił plan działania Towarzystwa, w którym znajdowało się m. in. "przygotowanie i wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego (Lud, t. 3,6:1946, s. 415). Pisze o tym również Czekanowski (1946, s. 83 i 84). Czyli, że pomysł opracowania i wydania takiego Atlasu, realizowany do dziś i będący jednym z naczelnych powojennych osiągnięć polskiej etnografii został zasygnalizowany już w pierwozym dniu powojennej dviałalności Towarzystwa. �62 PRZED JOO-LECIEM PTL że role i autorytet T10warzystwa w tym os ta tnim okresie zmalały. Przyczyny tego są nader zlo2Jone. Przede wszystkim straciło ono swą monopolistyczną pozycję, jaką mialo bezpośrednio po II wojnie. Nauka z cz«"'::m wstała zinstytucjOi...'1.alizowana, powstało i rozwinęlo się wiele nowych placówek etnografimmych, 'a ieh pracownicy zostali niejako zamkn:ęci w swoich rCEortach i mają ogmnic'lony cz,as i możliwości działania poza nimi - a Towarzystwo opiera się przecież wyłącznie na pracy społecznej, Rolę nadrzędną w E1tnografii, 'koordynującą poczynania etnograficzne w Polsce, przejął Komitet Nauk Etnologicznych PAN, ktÓ!"y działa podobnie jak Towarzystwo, organizując ogólnopolskie sesje naukowe, planujac i finansując wydawnictwa, przy równoczesnym wysol{jim autorytecie wynikającym z dwu przyczyn. Pierwsza z nich polega na tym, że członkami Komitetu są wyłącznie etnografowie i folikloryści samodz.ielni pracownicy nauki oraz kierownicy wa:żmli-ej,szych w skali państwowej placówek etnograficznych w sumie wszyscy polscy etnografowie na ważniejszych stanowiskach. Po wtóre jest t,o instytucja powolalna przez PoLską Akademię Nauk dla reprezentow3rri-a i koordynowa:I1Iia prac etnogr8ficzny-ch, po;siadająca poparei'e tejż'e Aikad~ll1Iii :i reprezentująca jej interesy. Ponadto przy PolskiejAkademi~ Naulk powstały nOWe wydawnictwa etnograficzne. Również wiele muzeów i uczelni zaczęło wydawać własne czasopisma i serie łamiąc, zresztą z wybitną korzyścią dla nauki, monopol wydawniczy T'owarzystwa. Mimo zmi,cnionej sytuacji ostatniego dwudziestolecia PDlskie To\\'a:'zystwo Ludoznawcze nadal prowadzi ożywioną działalność naukową. edytorską i popularyzacyjną. Nadal wyehodzą wszystkJie jego cza sopism3 i wydawnictwa seryjne (w sumi'e 9 tytułów wydawniczych). Jego żywotność manifestuje się między innymi stale powiększającą się liczbą cz10nków, k,tóra wedle sprawozdania SClkretarza Generalnego PTL za okres do sierpnia 1986 wyrażała się liczbą 1.196 osób skupi.onych w 21 oddziałach terenowych ("Lud", t. 71: 1987 T., s. 384). Oddziały staje się rozwijają, a przy niektórych powstały specjalistyczne kola za,interesowań. Oddzi.ałyorganizują l'dkalne i ogólnopolskie sesje naukowe (specjaliizują się w tym typie dz,iała1ności Oddziały w Krakowie i Wfloclawiu, a także Poznaniu i Łodz\i), prowadzą działalność popularYZla,torską (tu wyróżniają się Oddziały w Mszanie Dolnej, Ł'Ocizi, ostatni·o talkże w Kaliszu. Przy tych 3 ost'atnich Oddziałach, dzię:)ti i:ruicjatywie li ogr.omnej pracy dr Jana DeJkow~idego z Łodzi, pows1Jały grupy mepwfesj-olIlalistów zrzeszone w kola (np. Koło Miłośników Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim PTL), które poświęciły się zbieraniu folk10ru swyoh środowisk (Łodzi, Kalisza i Opoczna wra'Z z okolicami). RównoczeŚIlJi.€ Koła te pro\vadzą pracę popularyzatorską i naukową, organizują wystawy, przygotowują publiI\mcje, swe materiały udostępniają prof-esjonaloym badaczom. Korzyl �PRZED lOO-LECIEM PTL 63 stają z nich Z!właszcza studenci etnografii UllIiw~rsytetu Łódzkiego i pracownicy nauk'owi tegoż Uniwersytetu.' Biblioteka Towarzystwa powiększa się sta,le, Wedle stanu z końca Lipca 1986 liczyła ona ,,15.306 voL dzieł zViartych oraz 15.307 voL czasopism i wydawnictw seryjnych". Książki nabywane są bądż droga zakupów, napływają jako dary, bądź drogą wymiany z 42 instytucjanlli krajowymi i 175 zagranicznymi w 37 Imajach śW1ilata(Spra'wozdanie Sekretarza Generalnego PTL, "Lud" t. 71: 1987 r., s. 391). Wreszcie corocznie odbywają się Walne Zgromadzenia i towa,rzyszące lim sesje naukowe, z których wiele wstało utrwaloinych przez opublikowani1e referatów. Towarzystvlo stara się ostatnio wzmooni'ć swą pozycję międzynH'rIOdową przez wysłanie do wielu zagranicznych Towarzystw propozycji współpracy, a przede wszystkim przez zorganizowanie pierwszej w swych dziej'ach międzynarodowej konferencji na temat innowacji w zwyczajch żYlwieniowych. Miała ona miejsce w październiku 1985 r.,odbyła się w Karn:i,owicach pod Krakowem, zgromadziła badaczy z 16 państw Europy i Ameryki. Konferencją tą Towarzystwo zamierza otworzyć serię podobnych międzynarodowych spot1kań odbywanych co kilka lat. Warto wreszcie podkreślić, że przy T'owarzystwie dz:rała jako jego' agenda jedy,ny w Polsce Ośrodek Dokumentacji li Infol'macji Etnograficznej powstały z inicjatywy prof. dr Broni<sła:wy K<opczyńskiej-JaworskiEij i przez nią po dziś dzień kiterowany w ramach pracy społecznej. MieśQi się on w Łodzi, zatrudni<a 2 osoby, posiada własne archiwum, publikuje indeksy i bibliografie i służy info['macjami w zakresie naszej dyscypliny zarówno śaiśle naukowymi, jak i dotyczącymi or,galnizacji życia naukowego i kulturalnego w kraju i zagranicą. Sądzę jednak, że perspekty'wa czasu jest jeszcze zbyt mała by mOżna było obiektywnie omówić bliski nam okres. Ocenę czasów nam współczesnych poZ'Ostawiamy naszym Inastępoom, którzy prawdopodobnie dokonają jej z okazji jubileuszu 100 rocznicy założenia Towarzystwa. LITERATURA Eerwiński, Hyszard Wincenty 1954 - Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Poznań. Czekanows'ki, Jan 1946 - Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego". "Lud", t. 36, Lublin, s. 33- 88. Gajkowa, Olga, 1959 - Jan Karlowicz i Ludwik. Krzywicki jako re]Jrezentanci dwu nurtów: w etnologii polskiej. Arohiwum Etnograficzne, nr 19; WwcŁaw. �,64 PRZED Historia 1967 - wój Polskiego i znaczenie IDO-LECIEM PTL Towarzystwa w ciągu Ludoznawczego. Jego powstanie, roz- "Lud", t. 51, Wrocław, s. siedemdziesięciolecia. 7 - 56. Hulewicz, J. Akademia 1958 - Jaworska, 1982 Umięjętności w Krakowie 1873 - 1919. Zarys dziejów. Wro- cław. Elżbieta Działalność - jętności folklorystyczna w Krakowie, Komisjl [w:] Antropologicznej Dzieje Warszawa, s. 140 - 226. Antoni (Od Reda'kcjoi) 1895 -- Słowo wstępne. "Lud", t. 1, s. 1-4, Kapełuś, Helena. Akademii folklory.9tyki JJolskiej Umie- 1864 - 1919, Kalina. 1932a - Jan Karlowicz (1836 - 1903) [w:] - 1919, Warszawa, "Lud" 1982b - Organ [w:] Dzieje 1982c - "WisIa" Lwów Dzieje folk/o'rystyki polskiej 1864- s. 227 - 263. Towarzystwa folklorystyki (1887 -1905), Ludoznawczego polskiej [w:] Dzieje we 1864 - 1919), folklorystyki Lwowil' Warszawa polskiej (1895 - 1918). s. 338 - 39()1 1864 -1919, War- szawa, s. 264 - 337 Kowalska-Lewick.a, Anna 1985 - Józef Gajek w Polskim Towarzystwie LudoznalC(.::ylH .. ,Lud" t. (D, Wro- cław. s. 18 - 22 Kutrzebianka, Anna 1948 - Rozwój. etnografii t. 14, Kraków lVIillcrowa, Elżbieta i Skrukwa 1982 - Oskar Kolberg w Polsce. Historia na1tki polskiej UJ monografiach, Agata (1814 - 1890), [w:] Dzieje folklorystyki )Jolskiej 1864 - 1918, WaGzawa, s. 25 - 103. Posem-Zieliński, Aleksander 1'973 - Kształtowanie ukowej (do się etnografii 1939 r.), polskiej [w:] IIistoria jako samodzielnej etnografii polskiej, dyscypliny Wrocław, na- s. 29- - 113. Kroniki Anna Sprawozdal1Jia w kolejnych Kowalska tomach "Ludu" t. 1 - 69, W95 - 1985 r. - Lewicka THE POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY. ITS ROLE IN SCIENTIFIC AND CULTURAL LIFE IN POLAND. (summary) The Ethnographical Society, this being li,t:s former name, was established in LvoV' in 1985. It is one of the oldest scientific societies that has worked continuously in Poland science the time of its foundaibiOin. To the presentday it publishes the journal "Lud". Antoni Kalina, a profesor of Slavonic studies at Jan KaZJimierz Univers'ity in Lvov, played a crucial role in the birth of the Society. He became its first chair- �PRZED man a!~ci the first editor-in-chief 65 lOO-LECIEM PTL of the "Lud" periodical. He performed his duties f Gr 10 year". The importance of the Ethnographical Society, which in ,1945 became the .1;'0lish Ethnographical Society, varied ,in the scienbific and cultural life of .l;'oland in the a:: but hundred-years of its existance. Supponling scientific re:s'earch, organizing the libraryand archives, and publishing, it promoted development of ethnology. Recognizing the values of Polish folk culture. Today, the .l;'olish Bthnographical Society, which cooperates with academic ethnological institutions, is still an importam center of scientific research and the ,integration of protes'sional and unprofes':onal ethnologi.sts. �._----~------------~-------------ł ł I Ii ~ ł ł : ~ ~ ł ł ł : Szanowni Czytelnicy! Informujemy, warzysIwa książki Marka ~ ~ że z tzw. zapasów Ludoznawczego we Gawęckiego własnych Wrocławiu Zarząd Autor stnikiem naniu. ł notował , i ~ agrarnej polskiej W przewrotów się jak wa, kto z kim tor ł łł przysłowiowy tę powinni ł ale ; dziennikarskich I lokalną i tradycyjnych, ;. l z Uniwersytetu społeczności politycznych. r próbuje także na badania analizie rzeczywistość wiadujemy i w tym kraju wyprawy swojej na Obok koniec "glinony przeczytać wszyscy ci. ; zgoła odmiennych się liczyć, którzy mniemają, iż przed serią na temat obszaru gwałtownych naszych technik lub wioskowego Bliskiego podstawie zrozumieli przenikania w nowości i Środkowego trwający ł ~ wisko- ł ! Auprze! '" Książko: ł łł Wschod'~. nieraz od ł do- patronem. społeczeństwa. powierzchownych pełni ~ zmia.1 uprawy klientem proces ł ZQ- struktury kto był czyim nam Poz- w ówczesnej : ł ucze- autor i hierarchio badacze na od Mickiewicza wiejska nieufności nie tylko owego : ; '" r. bedac rodzina przedstawić mur" w 1976 im. Ada.ma wiejskich krótko było AFGANISTANU. Wrocław 1983. terenowe informacji ukształtowana musiał ~ '" ~ ł ~ To- interesującej ł , ł Polskiego sprzedaż zatytułowanej: WIEŚ ŚRODKOWEGO I PÓŁNOCNEGO TRADYCJA I PRÓBY MODERNIZACJI, Oma 180 zł. prowadził Główny prowadzi lat l relacii ~ dramat '" Algoo;"oO" m. 1895 Zamówienia kierować no adres: Zarząd Główny POlSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ;~: '" i i ul. Szewska 36 50 - 139 Wrocław Wy,y/ko w wHmo;em po'''owym łł ł I.••••••••••••••••..•••••..••••.•••.••• ~~~~~ ..••••., ••••.••••..•••.•••. ~ ł i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51f02c82992e48e7fc0114c2dd8fc41b.pdf 03fafe06f7162f7b9d4d20b9b6898144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1809 Title A name given to the resource Problematyka żydowska w etnografi polskiej / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.67-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72. 1986 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG PROBLEMATYKA ŻYDOWSKA W ETNOGRAFII POLSKIEJ Ostatnia dekada dziewiętnastego wieku jest okresem, w którym daje się zauważyć wzrost za~nteresowań tradycyjną kulturą Żydów, zamieszkujących obszary wschodniej oraz śr.odkowej Europy. Do najba'rdziej czynnych środowisk żydowskich, należy zaliczyć grupę, która ulwn'ity.tuowała się w Hamburgu, wokół znanego tamtejszego rabina Maxa Grt.inwalda, i założyła tam pi'erwsze żydowskie towarzystwo ludoz,nawcze 1. W roku lBgB t·owarzystwo to r.ozpoczęlo wydawanie czasQpisma etnograficznego. w którym publikowano prace dotyczące za!równo problemów ogólnych ważnych dla żydawsk'iego ludoznawstwa, j·aik i poszczególne artykuły oparte na badani'ach terenowych, oraz materi,ały fol'klorystyczne e. Czasopismo to terenem swych zalinteresowań obejmowało przede wszystkim ·ob:-;zar Niemiec, ale również, zwłaszcza w późniejszych latach, ukazywały się w nim prace dotycząoe Żydów zamieszkujących ziemie położone w Europie wschodruiej. W tym samym okresie w ówczesnym Piotrogracizi'e, również powstaje stowarzyszenie; Żydowska Komisja Historyczno-Etnograficzna. której celem jest przede wszystkim zbie.rail1lLei publikowanie żydowskiego folkloru słownego i melodii ludowych 3. W Polsce sytuacja wygląda nieco inaczej. p.aczą tki zainteresowań tradycyjną kulturą Żydów ni'e są inspirowane przez środowiska żydow* Artykuł omawia prace pub1ikowane począwszy od drugiej polowy XIX wieku do roku 1981. , Max Grunwald. uroJzony v,,' roku 1371 w Zabrzu, zmarł \II 1953 w Jerozolimie. W latach 1895 - 1903 był rabinem w Hamburgu. Posiadal zainteresowai,ia historyczno-etnograficzne. W 1897 ro:<u założyl w Hamburgu Geselbchaft fill' ju.-::};sche Volkskunde. Towarzystv,'o to przejawiało żywą działalność do roku 1'929, członkowie Towarzystwa wywodzili się z war.sltw żydowskJiej inteligencJi; pochodzili przede wszystkim z Niemiec or.az z Austr'ii, znane są nazwis,ka czynnych czlonków zamieszkałych w miastach polskich. e Mitteilllngen der Gesellschaft fur judische Vo!ksklmde, Hamburg, 1898 - 1904. Następnie organ ten przemienia się w Mitteilungen Zlir judische Volkskunde. Leipzig 1905 - 1929. 3 Jest to sekcja działającego w drugiej połowie XIX wieku towarzyst\\-a popierania kultury żydowskiej. W roku 1908 sekcja ta przekształca się w Evrejskoe Istoricesko-Etnograficeskoe Obśćestvo, działa do roku 1929. �OLGA 68 MULKIEWICZ-GOLDBERG skie, a wiążą się przede wszystkim z rozwojem polskich badań etnograficznych. Za~nteresowanie pwblematyką juda:istycZiną, zostało już ruieco wcześniej rozbudzone w polsbej publicystyce, literaiturze, sztuce. Tematykę tę po.dejmują w swej twóxczości czolowi dziewiętnastowieczrui pisarze tacy jak Eliza Orzeszkowa, czy Bolesław Prus. Opisy poszczególnych zabytków np. synagog; czy też odmiennych zachowar'l, charakterystycznych dla ludności żydowskiej, jej innego j{~zyka,spotylkamy na łamach prasy publicystyczno-społecznej; tema,tyikę żydowską poruszają przede wszystkim takie czasopi:oma jak "Kłosy" oraz "Tygodnik Ilustrowany". Charakterystyczne' w swej odmienności postaci.e tradycyjnie ubranych Żydów są tematem prac wielu znC\Jnychartystów. Wszyscy podkreślają odmienność kultury żydowskiej, Jej złożoność, a czasem egzotykq. Jednak to życzliwe zacie:kawi,enie wypływało przede wszystkim z interesów poszczególnych twórców, często było wyrazem ich zapatrywań społecznych czy politycznych. Ich stosunek do całokształtu problematyki z kulturą żydowską związanej, powstaje najczęściej obojętny. Założeniem metodologicZinym ówczesnych "zbieraczy starożytności ludowych" było maksymalne sk,oncentrowanie się na tradycyjnej kulturze polskiej li jej slowiańskich powiązaniach 4. Klasycznym przykładem tego stanowiska może być Oskar K'olberg, który zbierając i opisując wszelakie przejawy tradycyj'nego życi'a wsi, niemalże nie znalazł miejsca na opi's kultury Żydów, z :któryuni się stykał podczas swych licznych podróży 5. Zainteresowanie się polskich etnografów tradycyjną kulturą Żydów należy wiązać przede wszystkim z iosobą Jana KaTłowicza. Rozumiał an ko~ieczność podjęcia badań nad kulturą ludową poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących polskie ziemie, a w tym także i nad kulturą żydowską Zdawał sobie sprawę, że badania te najlepiej prowadziliby ludzie z tą kulturą obeznani, a przede wszystJkim znający język żydowski. Charakte,rystyczna dla postawy Karłowicza jest jego ',vypowiedź w liście otwartym publikowanym na łamach ni€miecklego czasopisma etnograficznego "Am Dr-Quell'. Pisząc o dorobku polskiej etnografii, o wzroście zainteresowań tą dyscypliną w Polsce, ubolewam jednocześnie, że wśród badaczy, brak }est Żydów. Wyrażając swoje uznClnie dla pracy SaH. ~ A. Kutrzebianka. Rozwój 19, 44; A. P03ern-Zieliński, etnografii Etnografia jako i etnologii samod.<ielna w Polsce, dyscyplina Kraków s. [w:] 19ł8, naukowa, etnografii polskiej, Warszawa-Wrocław-Kraków 1973. s. 64 - 66. O. Kolberg, Dzieła wszyskie, t. 1 - 66, W·wcław-Poznań 1966. Istnieją w dziele Kolberga nieliczne wzmianki Żydów dotyczące, jedn2.k jest ich tak malo, że usprawiedliwiają wyrażoną w tekście opinię. • H. Kapeluś, Jan Karlowicz, [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, Warszawa 1982, s. 236, 240. Historia 5 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 69 muela Adalberga, pisze "on niestety jest jedynym Żydem, który się t.utaj folklorem zajmuje" '. Przyczynę tego stanu rzeczy upatruje Karlowicz w tym, że większość polskich Żydów zamieszkuje miasta, a to jego zdaniem nie sprzyja rozbudzeniu zainteresowań etnografIcznych. Ci zaś, którzy mieszkają po wsiach, są zbyt mało wykształc,,:ni, aby zrozumieć \vażność materiału etnograficznego i zająć siG jego zbleraniem. Pierwszym, który poruszył w 1890 roku, na łamach "Wisły" sprawę kcnieczności rozpoczęcia systematycznych badali. etnograficznych wśród Żydów, był Aleksander Świętochowski. Pisze on do redaktora "Wiisły" li,st otwarty, w którym zwraca się z apelem nawołującym do zbierania wiadomo'ści, dotyczących żydowskich mieszkańców małych miasteczek. Do listu załącza kwestionariusz obejmujący zagadnienia, które wydawały mu się najpilniejsze do zbadania. Redakcja "Wisły" gorąco popiera apel Świętochowskiego, umieszcza jego list wraz -z kwestionariuszem w dziale "Poszukiwania ... " i usilnie prosi o nadsyłanie mate6ałów". Apel Świętochowskie!go, był wyrazem jego ówczesnych przekonań i stanowiska politycznego, celem do którego dążył było zebrall1iie materiału, który dopomógłby w rozwiązaniu problemu społecznego ważnego dla polskiego narodu a nie poznanie, względnie dokumentacja kultury żydowskiej. Podkreśla on na wstępie swego listu, że ziemie polskie zamieszk1.1je przeważająca część Żydów "Kiedy bowiem ścięte drzewo Izraela zwaliło się na Europę, na inne kraje padły tylko jego gałęzie, na naszą zaś zierll1ę. cały piel niemal" !I. Świętochowski zwraca uwagęczyi:elnikom "Wisły", że Żydzi stanowią grupę, która nie zasymilowała się, nie wtopila w polskie społeczeństwo, ale żYJe obok niego -- "Żyjemy z ni('mi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" 10. Dlatego też, dla ustalenia właś'ciwych form współżycia, pomocnym będzie dokładne poznanie ludności żydo'vvskiej, jej obyczajów, kultury. We wzajemnych stosunkach, pisze Świętochowski, nie można dawać unosić si~ emocjom, opierać sącly na niekcmpetentnych, stronniczych relacjach, często nieprawdziwych. Społeczeństwo polskie nie może dzielić się, jak dotychczas, na żarliwych wrogów i obrońców Żydów. Winno ich poznać, a następnie dopiero przystąpić do rozwiązywania problemów, związanych z tą ludnościa. Jako trybunę do rozpoczęcia proponowanej akcji zbierania materiałów wybrał Świętochowski" Wisłę", gdyż jako czasopismo naukowe zapewniała ona, jego zdaniem, apolityczne, neutralne stanowisko, zarówno przy zbieraniu materiałów, jak i ich opracowywa- , "Am Dr-Quell' t. 1, 1980, s. 186. s "Wisła" t. 4, 1890, s.224 - 225. 9 "W~sła" t. 4, 1890, s. 224. 10 "Wisła" t. 4, 1890, s 225. �70 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG niu. Liczył równi'eż na to, że jako czasopismo etnograficzne, nastawione na dostrzeganie i opisywani;e różnic kulturowych, znajdzie "Wisła'" grono respondentów, które zainteresuje się, tak ważnymi, nie tylko kulturowo. ale i społecznie, problemami. Załączony kwestionariusL: podporządkował auto:- wstGpnyn1 stadiom proponDwanej akcji, koncentmjąc si;:; prz::!;; wszystkim na takich zagadnieniach jak: liczba Ży:;ów zamieszkujących konkretną miejscowość, stosunek ilości Polaków do Żydów, podstawowe zajęcia, którymi Żydzi się zajmują. Ponadto, kwestionariusz wymagał od respondenta ustosunkowania sif~ do nastE~J:.1Ujących .spraw: czy handel miejscowy skorzystałby czy straciłby, gdyby Żydów zabrakło, czy ich wyroby są lepsz€, czy gorsze od wyrobów nieżyd-owskich rzemieślników, jaki wpływ wywierają Żydzi na życie osady. Były to na pewno pytania zbyt ogólne, wymagające raczej zaangażovvania poLt.yczn:::>-społecznego responJentów. Nie zainteresO\vały one czytelników ,,\V!sly" i red.akcja nie otrzymała na nie odpowiedzi. Trudno zresztą obecni·e dociekać, czy zł.y kwestionariusz był przyczyną całkowitego milczenia respondentów "Wisły", czy też tematyka żydowska była dla nich ta k odliC'gła,że do j ej badania nie chcieli czy też nie parafili przY:3tąpić. Re~lakeja jednak sp'awy nie zaniechała. W czwartym z·eszycie tego samego rocznika, drukuj-e ponowny apel, podpisany inicjałami S.A., oraz bardziej szczegółowy kwestionariusz, podporządkowany tej samej tematyce ". Tak więc na plan pierwszy wybijają się i tu pytar.ia dotyczące ilości Żydów; ale pytania dotyczące ich zawodów są bardzo konkretne, wymagajqce szczegółowego opisu żydowskiego sklepu, warsztatu czy gospodarstwa rolnego. Ponadto, kwestionariusz' ten usiłuJe ustosunkować: się do spraw wewnętrznych gminy żydowskiej, interesuje się jej składem społecznym, zawodowym. Pyta o zawody służące wyłącznie społeczności żydowskiej jak mełam2d (nauczyciel), rzezak rytualny, interesuje się ilością żebraków żydowskich Vi osadzie. Celem kwestionariusza jest zebrani2 konkrE:tnych danych; ni2 zawiera on pytań opiniujących, kwalifikujących rolę Żyda w życiu osady. a Jedyni'e w ostatnim punkcie "Uwagi", pozostawia margines na ewentualną wypowiedż, nie mieszczącą się w proponowanych tematach badawczych. I ten kwestionariusz nie spotkał się z żywszym oddźwiękiem wśród licznego grona czytelników i stałych niemalże respondentów "Wisły", niemniej nadesłane odpowiedZ1i,stanowią dziś ważne pozycje wśród ubogiej dokumenta·cji etnograficznej, dotycząc·ej ludruości żydo.wskiej zamieszkującej małe miasteczka. Choć oczywiście, materiał ten najeży traktować bardz·o krytycznie. Już bowiem w pi€rwszyeh nadesłanych pracach z całą ostr-ością daje się zauwa,żyć problem, który następn.ie będzie przewijał :J "Wisła" t. 4, 1890, s. 463. �Problematyka żydowska a.v etnografii polskiej 71 się w badaniach nad kulturą żydowską aż do \końca ·okresu międzywojennego. B0Wi1em,podczas gdy dla zbieraniJa mater:i~łów, dotyczących rodzimej kultury chłopskiej wystarczył nawet nieprzygotowanym do badań etnograficznych respondent,om "Wisły" kwestiona'riusz, który wypełniali bardziej lub mniej dokładnie li szczegółm~o, WiOb€Czbierających dane etnograiiczne dotyczące Zydów, stałta 'Zapora bardzo trudna do- prz€bycia. Przede wszystkim istniały podstawowe trudności w porozumieniu się; ty1ko nieliczna część ludności żydowskiJej zamieszkującej małe miasteczka czy wsie znała polski, przy czym naj'częściej język ten kaleczyła. Ale gdy nawet i ta trudność zostaŁa pokonana, oalklOlwitanie"'naj,omość kultury żydowskiej, jej podstaw, języka, historii Zydów, powodowała, że zbieranie wtiadomości, gdy wykraczały poza dane statY18tyczrneczy też nie ogroniczały się tylko do notowaniJa tekstu £olklmystycznego, za,wierają cały, szereg niedokładności i nieporadnych, czy też błędnych interpretacji. Nie mnożąc przykładów, aby jednaJk ułatwlić czytelnikowi zl'ozumienie problemu. przytoczę tu wyjątek, z bardzo interesując'ej i hogatej w szczegóły korespondencji, nadesłanej przez Ignację Piątkowską 1~, która opisując żydowskie wesele pi·sze " ... i brzęk szklank;i na Iszczęścitez okrzykiem lvI A Z E L T O P F ... " (podkreśleni'e auto'l'lkri).Interpl'etując znany sobie zwyczaj tłuczenia na chłopskich weselach glinianych garnków, zmieniła Piątkowsrka zasadniczo, znaczenie słowa MAZELTOW, które temu 'ZwyczaJowi na żydowskim weselu towarzyszy, a ze slowem TOPF - gal'nek nie mG nic wspólnego. Usłyszala je być może sama, lub 'od żydowskiego informatora, i przystosowała do znanego, zrozumiałego sobie. Interpl'etując słusznie zwyczaj tłucz,enia szkła na weselu, tworzy SłOWiO ·nowe, nie istniejące, i wkłada je w usta biesiadników. Redakcja "Wisły', może nie do końca, jednrak na pewno częściowo świadoma była trudności, jakie z zagadnienriem badania kultmy żydowskiej były związane. Tot'eż, pra.gnąc przybliżyć swym czytelnikom znajomość podstawowych wiadomości nra temat żydowski'ej kultury oraz zainteresować ich tą problema tyką, publikuje pr.ace dotyczące Zydów, o bardzo szerokim wachlarzu tematyczrnym i różnym stanowisku metodologicznym autorów. Kontynuowana jest więc przede wszystkim nadal akcja zbienania materriałów metodą kwestionariuszy ogłaszanych w dziale "Poszukiwania ... ", czasopismo stara się o pQlzys:kan~'e d~a tego działu gr'ona współpraoowników z pr-oblemam kultury żydowS'bej ,obznaj!omionych; ponadto, pojawiają się w Wiśle praoe dotyczące wzajerrnnych kontaktów wątków pol- Je' wsk'ej) ". XV Ludoznawstw<J "WLiła" t. H, 1987, s, 805. Poszukiwania żydowskie, (K<Jrespondencja L Piątk<J- �72 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG skich li ukraińskich występujących w folklorze 13, oraz prace na tematy ściśle biblijne 14. Starając się wzbogacić pflOblematykę ogłaszanych kwestionariuszy. redakcja nawiązuje kontaJkt z HenrY'kiiemLwem. Ów znany w kręgach warszawskiej inteligencji dziennikairz, interesuje się również i żydowskim ludoZiI1awstwem. Powstając pod wpływem, rozsz~rzającego się stale w Niemczech kręgu M. GriinwaldJa li prOlWadroillejprzez niego akcji zbierania materiałów ludoznawczych 15, pub1ukuje H. Lew w wydawanej w Warszawie w języku polskim, żydowskiej gazecie "Izraelita", apel o zbieranie materiałów etnograficznych, o'raz kwestiona!l'Iiusz, który ma być w tej akcji pomocny 16. Cały tekst, publikowany w "Izraelicie" przedrukowuje w tym samym roku "Wisła" H, Kwestionariusz Lwa dotyczy wylącznie kultury żydowskiej, składa się z sześciu podstawowych dZJialów:wierzenia i podania, poezja, zwyczaje i tradycje, lecznictwo i przesądy, światopogląd, wyobrażenia ludowe. Przreznaczony on był dla czytelników żydow,skiej gazety, a więc z podstawowymi wiadomościami 'na temat tradycyjnej kultury żydowskiej obeznanymi. Redakcj.a "WilSly" nie tylko nie przystosowuje kwestiOJllaTiuszado pot'rzeb czytelnika polskiego. któremu problematyka żydolWska jest zupełnie nieznana, ale również pozostawia zdanie wyjaśniające, że odpowiedzi mogą być nadesłane w jakimkolwiek języku, ... "nawet w jidysz ... , 'który pod tym względem za najodpowiedniejszy może uważamy ... ". Pytani'a zamieszczone w 'obrębie .każdego z wyżej wymienionych działów są dw'ojakliego rodzaju. Do jednej grupy zaliczyć na'leży pr·ośby o notowarnie teikstów kołysanek, pieśni weselnych czy legend i podań, Uip.dotyczących ikoIlJkretnychpostaci znanych tradycji żydowskiej jak anioł śmiJerciczy lewi:atan. Obok tych pytań. najprostszych zamieszcza Lew pytania obejmujące swym zakresem całe olbrzymie problemy badawcze, wymagające bliskich kontaktów z badaną ludnością, współuczestniczenia w obrzędach. Są to pytania w rodzaju "SmieTć, zwłoki, pogrz'eb", ,,0 uk}.cmach"i tym podobne. Takie ustawie13 raturą Porównaj: ludową, 1. Franko. Wojna żydowska -- Przyczynek do studiów "Wisła" t. 6, 1892, s. 263 - 278; ,jeszcze o WOJnie żydowskiej nad lite- ... Wlsla" t. 7, 1892, s. 8:2 - 87 .• 14 J. Radli/Iski, Apokryfy judaistycznO-Ch1"Ześcij071.skie. (Notatka wstępna do literaturyapokryficznej polskiej), "Wisła" t. 12, 1898, s. 1- 4(j, 438 - 466, 615 - 655: tamże, t. 15, 1901, G. 184 - 196, 303 - 316, 435 - 447; tamże, t. 16, 1902, s. 577 - 603, 733- 754; tamże, t. 17, 1903, s. 206 - 23'1. 15 Kwestionariusze opraco,w,ane przez Henrylka Lwa poprzedzaj,! też publikowane w Mitteilungen. Są one opracowane z większą dozą wiedzy metodologicznej należy więc przypus'Zczać, że auto,r opracowal je korzystając z wskazówek pol;kich ludoznawców. 16 "Izraelita" t. 32, 1897, nr 1. li "Wisla" t. 11, 1897, s. 558 - 561 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej .,· 7 .), nie problematyJki badawczej, był,o zresztą zg.odne z ówczesną metodyką bada!l terenowych; dla czytelników "Wilsły" Ikwesticmari'U'szLwa spełniał jeszcze jedną dodatk'ową ważną I1olę, mianowicie zaznajamiał nieobeznanego badacza terenowego, z inną, nową dla niego problematyką· Szukając współpracowników dla czaslopisma, Karłowicz stara slię pozyskać dla "Wisły" aut,orów, którzy z racj.i swych osobistych związków z żydowską tradycją, mieliby łatwiejszy dostęp, zarówno do info.rmatorów, jak i istl1<:ejącychjuż zbiorów f,01klorystycznych. Wysiłki te zostają uwieńczone powodzeni'em, i zgodnie 'z panującą wówczas powszechnie w polskiej etnografii tendencją, pojawiają się na łamach "Wisły" przede wszystkim materiały folklerystyczne - tłumaczenia z hebrajskiego i jidysz. Do pieTwszych tego rodzaju prac, należy zaliczyć artyJkuł S. Adalb€rga pod tytułem Przysłowia żydowskie 18, w których autor omawia :~7.czegółowo, tłumaczy i uzupełnia wła.snymi materiałami, broszurc; :.1. Spectora wydaną ze zbiorów Ignacego Bernsteina; artykuł ten otv;iera całą serię publikacji materiałowych o treści przede wszystkim p;::femi'alogicznej. Poza tym drukuje "Wisła" tłumaczone na język pobki ludowe pieśni żydowskie i opowieści, ,oraz materiały dotyczące w'.erzeń odnośnie duszy człowieka, życia pozagr,obowego, śmierai, choroby, pielęgnacji dzieci itp. Materiały te za,wdzięcza "Wisła" prz,ede wszystkim Reginie Lilientalowej, która na łamach tegoż wła~nie czasopisma rozpoczyna swoją bogatą li płodną karierę naukową .". Zrozumienie przez red3kcjG "Wisły", a przede wszystkim przez jej naczelnego redaktora, ważności badań terrenowych .i publikowania materiałów dotyczących etnografi,i i folkloru żydowskiego, rozbudziły, aczkolwiek może w zbyt szczupłym g.ronie badaczy, zainteresowanie tymże tematem. W czasopiśmie pojawiają się szersze prace dotyczące Żydów, recenzje książek na tematy żydowski'e, dział "Poszukiwania ... " drukuje luźne przyczynki a'l1IkioetoJwe. Problematyką i'nteresującą uczonych tego okresu, publikowaną obficie w "Wiśle", była tematyka dotycząca związków folkloru z kulturą dawnej Polski, jej histonią, literaturą a także, a może nawet prz,ede wS'zystkim zwią7Jki pomiędzy polską tmdycyjną twórczością ludową a obcą 20. W ramach tejże pwblematyki porównawcz.ej, pojawiają się prace dotyczące wzajemnych zwiąZJków i \V1pływówpolSko-żydowskich w folkloJ"Z€. Prekursorem tego rodzaju prac był znów Jan KalfłJOwicz;,interesując się w S. Adalbcrg, Przyslowia żydowskie, "Wisła" t. 4, 1890, s. Hi - 186. R. Lilientalowa, Przesądy żydowskie, "Wisła" t. 12, 1898, s. 277 - 284; tamże, t. H, 1900, s. 318 - 322, 634 - 644. 20 Porównaj: H, Kapełuś, ,,"Visla" (1887 - 1906), [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 1918, Warszawa 1982, s. 291. 118 19 �74 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG młQdości zagadnieniem mitu ,i jego wędrówek, podjął i opracował na szerokim tle porównawczym wątek Zyda wiecznego tułacza 21. Pracę tę oparł na bardzo szerokim m'arteri,alepOlrów:nawczym,pr~ede wszystkim znanym w literaturze Ziachodnio-euDopejskioej,natomiast talk -obficie WykOTzystywany przez niego w innych pmcach materiał polski, został w tejże rozprawie niemalże nie uwzględni'QIIly22. Zainteresowania problemat~ką stosunków polsko-żydowskich i wzajemnych powiązań, uwidocznione są w "Wiśle" w dwóch 'różnych trendach badawczych. Przede wszystkim pojawiają się rozprawy na temat wspólnych wątków folklory:stycznych i ich roz'w'oju, co zresztą jest charakterystyczne nie tylk'o dla tego czasopisma, gdyż prace ,o tej'że tematyce są w owym ,okresie często spo'ty1kane23. P.onadto poruszona zostaje sprawa konieczności badal1 terenowych na temat wzajemnych powiązań, opinili jednego nar,odu o drugim, tworzenia się stereotypów kulturowych w obu grupach. Projekt ten nie wychodzi jednak ze środowiska polskich etnografów, mimo że wzajemne sto:sul1JkisąsiedZJkie,opmi-e o żydowsikich rzemie'Ślnikach, czy też wzmi!anki na temat l'odzin żydowskich zamieszkujących poszczególne wsie, ich stosunków sąsi,edzkich z ludno,ścią polską, pojawiia,ją się w poszczególnych 'oprącowa:niach monog,raficznych, Plan skone:entrowania zainteresowań badawczych na stosunkach polsko-żydowskich zapożycza red'akcja "Wisły" z rosyjskiego cza90pisma et'n'ograficznego "Etnograficzeskojeooozrenie", przedrukowując stamtąd kwestionariusz A. Weissenberga 24. W kwe9t,ionariuszu tym autor rozwija problematykę badawczą związaną z poglądami ludu rosyjskiego na postać Zyda, interesuje g{) stosunek ludu do obrzędów i zwyczajów żydowskich, zakres wiadomości na temat religii żydowskiej. Anonimowy autor, kryjący się pod pseudonimem S. C. przesyła ten artylkuł do redakcji, z pr;0',3bąo wydrukowanie i uzupełni,a go własnym komentarzem, podkreślając konieczność prowadzenia takich badań w Polsce, .i pogłębieniia pytań przez r,ozbudowanie zagadnień dotyczących stosunku szlachty do Zydów i odwrotnie. Niestety, był to już ostatni rocznik "Wisły", przed Jej krótkotrwałym wznowieniem w okresie międzywojennym - drukowany więc kwestionariusz, nie dostarczył zamierzonego plonu. Przedstawi'ona tutaj próba charakterystyki materiałów dotyczących zawartości tematyki związanej z tradycyjną kulturą żydowską w jednym 21 J. Karłowicz, Zyd wieczny tułacz Karłowicz, [w:}, - legenda średniowieczna, Warszawa 1873. 22 H. Kapełuś, Jan Dzieje folklorystyki Warszawa 198-2,s. 235 - 237. 23 Porównaj ożywioną dyskusję na temat "Hag.ady" _"Ludu" w tomach 4, 5, 8. 24 Ludoznawstwo żydowskie, "Wisła" t. 19, 1905, s. 471. polskiej 1864 - 1918, prowaodz'oną na lamach �Problematyka ;żydowska w etnografii 75 polskiej czasopiśmie, oczywiśde nie wyczerpuje ca~ości interesującego nas problemu ... Wisła" wybrana została przez mnie jako model czasopisma z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, była pierwszym czasopismem etnogrcliicznym w ogóle, które zainteresowało się tradycYJną kulturą polskich Żydó'.\.-i uznało konieczność jej badanrio.,Po drugile, jako czasopismo odgrywające czołową rolę w ,polskiej etnog;rafii, odzwierciedla "Wisła" zasadnicze tendencje badawcze i metody całej dyscypliny, Z;"·ozumieniedla pDoblE.lmatJ'lki żydowskriej spotykamy jednak i w drugim polskim czasopiśmie etmograbcznym, jakim był "Lud", I to czasopismo postulowało w swych' założeniach redakcyjnych ikonieczność zajęcia SdL problematyką żydowską, Znalazło to wyraz, w oświadczeniu ówcZbnego redaktora, Antoniego Kaliny, który na jednym z pierwszych posiedzen naukowych, nowo założonego Towarzyst\va Luc.::oznawczegooświadczył, że "postanowiano zająć się także etnologią żydowską" es. Znalazło to wyraL przede wszystkim w włączeniu problematyki żydowskiej w zEl!kres odczytów naukowych li popula'rno-naukowych organizowanych przez Towarzystwo Ludoznawcze el;,Odczyty te nie tyliko przyczyniły się do rozpowszechnienia żydowskiej tematyki, ale spowodowały napływ w szeregi Towal'zystwa nowych członków, wywodzących się z szeregów żydowskiej intEJgencji. Cni to stworzyli pierwszą, niewieliką niestety grupę, z{"jmującą zbieraniem i publik·owaniem żydowskich materiałówetnograficziljTl" Jednak nie zdołano zaintereSOiwać tematyką żydowską szerokiej rzeszy korespondentów i współpracowników czaiSlopi~ma,wywodzących się przede wszystkim z kręgów małomiasteczlwwej i wiejskiej inteligencji -- a więc ludzi, którym ta problematyka nie mogła być zupełnie obca, Wśród autorów, piszących do "Ludu" artykuły na tematy żydowskiej kultury tradycyj.nej spotykamy przede wszystkim autorów żydowskich, znanych z prac drukowanych w ,,\Viśle", względnie w innych czasopi,smach etnograficGllych, jak M, Allerhanda, R Lilienta1ową, B. W. SegeL Zapewne chcąc wzbogacić tematykę żydowską, r'edakcj.a inicjuje przedruki materiałów, które już raz ujrzały światło dzienne, Przykładem tej inicjatywy jest praca publikowana w IV tomi·e czasopisma "Materiały do etnografii Żydów polskich" "7, sygnowana "Ch.", która jest kompilacją mat,eriulów publikowanych w "Mitteilungen ful' der Gesellschaft £lir Judische Volkskunde", ,A spotJ'lkanych li Adalberga, oraz częściowo chyba zebra- ,," "Lud" "li t. -i. 1898, Miesięczne s. 346. zgromadzenie naukowe (Tow. Ludoznawczego), "Lud" t. 3, 1897, s. 19,;. c, "Lud" t. 4. 1898, s. 436 - 438. dużą rołę w ówczesnym okres~e i powiąz.ania pomiędzy pracamidruk'Owanymi tam i w innych czas'Opi:smach były bardzo częste. co Czas'Opis;no to odgrywało �76 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG nych w terenie, względll1ie uzysikanych z innych publikacji żródl()lwych. Jednak i ta akcja, zostaje po palru próbach zaniechana. Omawiając materiały etnograficzne dotyczące Żydów, drukowc",:e w języku polskim, nie można pominąć akcji podejmowanej przez ,,!z,ra€liLG". Jako czaS'opismo publicystyczno-literackie nie miała gazeta ta więbzych ambicji naukowych. MateI1iały mogące zainteresować obeC'nie etnografa. drukowała, chcąc przybliżyć rzeszy swych czytelników problema tyk(~dotyczącą żydowSlkiej kultury tradycyjnej w Po'lsce i na świecie. Interesujące nas publikacje podzielić można na dwie zasadn.icze grupy. Do pierwsz'ej zal1iczyćnależy artykuły dotyczące hist'QIfiiosiedlania się, sposobu życia, zwyczajów, struktury społecznej grup Żydów zamieszkujących odległe kraje OTaz k,ontynenty. Artykuły te miały zadziwić czytelnirkaodmiennością kultury poszczególnych gwp żydowSJkiej diaspory. Nie są to prace oryginalne - prz'ede wszystkim są to tłumaczenia lub streszczeni? prac ukazujących się na zachodzie Europy. Przedruki z pamlętlników, opisów podróży ludzi, którzy różnymi drog-ami trafili do społecznośc'i żydov.:Slkich żyjących w Indiach, na Kaukazie w Etiopii czy w górach Atlasu. Pnce te ni'e wnoszą nic nowego, stanowią dla nas przyczynki o chara:..;:terze historycznym, mówią o polityce redakcyjnej czasopisma. Do drugi'ej grupy zaliczyć należy materiały publikowane przede wszystkim z inicjatywy Henryka Lwa 20 li dotyczące polsk'ich Żydów. Licząc na zainteresowPJlie i współpracę czytelni'ków otwiera Lew na łamach "Izraelity" dz~ał zatytułowany "Teczka ludoz:nawcza" 30. Niestety, początkowym zamie-rzeniem redakcji było zebrall1liemateriałów do późniejszych QPraoowań, a nie publikacja nadesIanej kores.pondencji. Dlatego więc w pierwszych odcinkach "Teczki" czytamy kto przysłał odpowiedzi i na jaki temat, redaktor ustosunkowuje się do jako.ści nadesłanych materiałów, prosi o dokładniejsze podawanie dokumentacji, uczula respondentów na najczęściej powtarzające się błędy i :n1eścisł,ości.Tak więc, poza eW2lntualnyrn nazwiskiem, :inicjałami lub miejscem zami'eszkania korespondenta możemy jeszcze znaleźć tytuły nadesłall1ychopracowań, dowiedzieć się, które tematy cieszyły się większym zainteresowani'em czytelników, na które pytania kwestionariusza nadesłano odpO'WIiedzi,samych materiałów nie znajdujemy. Materiały te wykorzystuje Lew, ale chyba jedynie częśeo Dziennikarz ten, ja.;{ już zaznaczono w tekście po~iadał rozwinięte kO:ltakty zarówno z .kołami badającymi żydoWSlką kulturę tradycyjną w Niemczech, jak i z polskimi etnografami. Niewątpliwie jest to przyczyną, że kieroviana i zainicjowana przez niego akcja zbierania materiałów etnograficznych prowadzona była rzeczywiśc'ie na wysokim poziomie zawodowym. 30 Porównaj: "Izraelita" t. 32, 1897, nr 8 oraz następne roczniki tegoż czasopisma. �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 77 ciowc, w ogłaszanych później niektórych swoich większych pracach 31. Niestety. zerwanie przez niego, po osiedleniu się w Paryżu ,k'ontaktów, zaró\vno z "Izraelitą", jak i innymi polskimi czasopismami etnograficznymi położyło kres tej tak interesująco 'Zapowiadającej się akcji. Niemniej ni,e pozo·stała ona zupełnie bez echa. Do najciekaw.szych kontynuatorów Henryka Lwa, należy na łamach "Izraelity" aut'or, tiWrywający się pod pseudunimEm Bar-Ami, w poszczególnych numerach, a zwłaszcza w roczniku 1902 publikuje on b-a'rdzo interesujące prace materiałowe, powołując się niejednokrotnie na materiały, nadesłane do redakcji w ramach akcji zapocząl,kowanej przez Henryka Lwa. Wydaje się jednak, że czerpie on i z innych źródeł, jak 'na przykład z prac publiJkowanych w polskich czasopisrnach etnograficznych oraz własnych badań terenowych 3~. Oprócz odpowiedzi na kwestionariusze i na apele pub1iJkowa:neprzez Lwa, które nadsyłane były zarówno do "Teczki ludoznawczej" jak i działu "Z ludoznaws1wa", który redagowl8ł Bar-Ami, napływają też do redakcji "Izraelity" prace, drukowane następnie jako samodzielne monografie oraz jako krótkie komunikaty. Są to najczęściej opisy konkretnych obrzędów 1'0clzinm'ch czy świątecznych wydarzeń, jakie miały miejsce w społeczeństwa<:n żydowskich zamiE<szkujących małe miesteczka 33, oraz teksty zawieraJące zbiory wierzeń, przepisów magicznych, legendy, podania, przysłowia. W kolejnych numerach czasopisma prowadzone są cykle zatytułow8!1E"Legendy i opowi'eści ludowe" 34, "Podania i wy'obraienia religijne u Zydów w życiu i literaturze" 35, czy też ,,0 lecznictwie i przesądach leczniczych ludu żydowskiego" al;. Poszczególni autorzy, publikują w tychże dział,ach bardzo różne materiały. Czasem są to teksty z·ebraue w terenie, CZl;stotłumaczenia z rozmaitych prac, najczęściej niE opatrzone żadnymi przepisami, czasem własne przemyślenia na tematy, w tytule publikacji \,,;yrażone. Oczywiście różny jest stopień wartośd. tychże materiałów obecnie; niemniej, mimo wielu usterek w zaokresie dokumentacji, materiały te ;:tanowią dziś źródła o których zapominać nie wolno. Poza "surowym· materiałem, "Izrae1ita" zami'eszcza też opraoowaiIlia dotycząoe Zy:J! Porównaj: H. Lew, Z ludoznawstwa żydowskiego - śmierć bowe ." Zyt/ów, "Izraelita" t. 34, 189!:!, nr 17 - 23; tegoż, Z wierzeń 2Udow.~kieyo, tamże, t. 31, 1896, nr 30 - 3I. i obrzędy pogrzei wyobrażeń ludu Bar-Ami, Z ludoznawstwa, "lzraelita" t. 37, 1902, nr 10 - 36. Jak na przykład opis wesela w Brzeźnicy, zawarty w artykule Z. Majerczyk. Vies";,, ~ydowskie w maŁym miasteczku, "Izraelita" t. 37, 1902, nr 50, czy też opis wizyty cadyka w małym miasteczku, zawarty w korespondencji pod tytułem "Koprzyw~.:ca·', ·'Izrael.ita·' t. 34, 1'899, nr 10. ~t..Izrae1i'ta" t. 34, 1899, nr 20 - 28. ~:.1amże, t. 30. 1895, nr 28 - -17. H :amżc. t. 31. 1896, nr 35 - 48. :1" "S �78 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG dów w małych miasteczkach, włącza się w dyskusje prowadzone na łamach polskich i zagranicznych czasopism ·etnograficznych, publikuje polemiki, świadczące o zaangażowaniu się współpracowników pIsma w probl~matykę związaną z badaniami etnograflicznymi. Przykładem mo'że być wnosząca wiele nowych tI'eści polemika pomiędzy H. Lwam a B. W. Segelem, na temat obrzędów i wierzeń związanych ze śmiercią i pogrzebem "'o Spełniła więc ta gazeta podwójne zadaniE': pubbkowała zarówno materiały, jak i większeopraoowania, które swą jakością niewi,ele lub wcale nie ustęDowały współczesnym publli1kacjom w cz'asopismach etnograficznych. oraz - ożywiła krąg żydowskiej inteligencji i wzbudzlła w niej zaintere.>owanie dla problematyki ludoznawczej. Równolegle z wydawnictwami ciągłymi ukazuje siC; w oma\\·:3:1~.·m przez nas okresie szereg monografii dotyczących poszczególnych mi'Ó'·j.';cow,ości, i opracowań temaitycznych. Niektóre z nich dotyczą wyłączni ..: kultury Żydów, większość oczywiście kultury chłopskiej; prace bad:c;,czc dotyczące Żydów stymulowane są przede wszysbkim pr'zez poszczególne komisje A'kademii Umiejętności. Należą do nich przede wszystkim opra0ow:mia B. W. Segala ~S. W pracach ogó1nych, temat)'1ką dotyczącą Ż::dów, zajmują się przede wszystkim autorzy monograHi poszczególnych miejscowości. Dając opis wsi czy miasteczka, najczęściej w sposób zwięzły jedynie poruszają problematykę badawczą związaną z żydowskimi mie->zkańcami ,opisywanej osady. W opraeowaniach tych spotykamy więc p:'zede wszystkim dane dotyczące historii - czasu osiedlenia się Żydów, materiały demograficzne, dotyczące li.ezby mieszkańców żydowskich. ich stn.lktury zawodow.ej; czasem krótki opis taTgu, na którym większość stanowili żydowscy handlarze i rz·emi1eślnicy,op.i:sy dQmów żydowS'kich, ich liczby. Uwagę autorów tych opracowań przyciągdo przede wszystkim to, CD mCJżna było zauważyć z zewnątrz. Dlatego też częste stosunkowo są opisy handlu, sposoby handlowania żydowskich przekupni, zaangażowanie się kobiet w ten proceder, przekonywanie, ewentualnych nabywców o zaletach sprzedawanego towaru. W praoach tych brak niemal zupełnie materiałów, które dotyczyłyby wewnętrznej struktury gmi'ny żydowskiej. zjawisk z zakresu żydowskiej kultury duchowej, czy też materialnej. Do wyjątków należy "Encyklopedia Staropolskfl" Z. Glogera, w której autor w poszczególnych hasłach jak "strój", "pożywienie", "arenda", "karn.ma", uwzględnia materiały dotyczące Żydów, ponadto %amieSZcz3 ilustracje żydowskiego muzykanta, kobiety w tradycyjnym nakryciu głowy. :~tóre tamże, t. 34, 1'899, nr 17. 2e. B. W. Segel, IHateriały do etnografli Zydów wschodnw-galicyjskich. ,Zbiór W:iadomo,ści do Antropologii Krajowej" t. 18, 1893. 39 R. Lilien:Łalowa, Dziecko żydowskie, "Materoialy Antropologiczno-Arc:-.-;..)logiczue i Etnograficzne" t. 7, 1904. 37 38 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 79 de dziś pozostają ważnymi żródłami np. dla badaczy tradycyjnego stroju żydowskiego. Opraeowania monograficzne nie zawSze ujęte są obiektywnie, szcze-gólnie w momentach opisywania stosunków polsk,o-żydowskich autorzy nie są wolni od przyjmowania i powta'rzania krążących tendencyjnych opinii i uogólnień. Bardzo często przestrzegają prz,ed niesolidnością, niestałością, skłonnością do oszustw żydowskich handlarzy czy rzemieślniJków. Dość powszechne są stwierdzenia, jak np. J. 5więtka, który pisząc, że prawdziwe korale do stroju kfalkowskliego kupowano najczęściej u żydow,skich handlarzy, podtk,reśla: "Trzeba bardzo uwaŻJać. by nie dostać fałszywych, i oonajmniej dwóch chłopów winno wybrać :się po taki zakup, bo. " jednego Zyd zawSze oszuka" 40. Do rzadkości należą opracowania tendencyjnie wrogie. Do tak/ich niewątpliwie zaliczyć ,nale~y art)"kuł M. Wysokińskiego, ,,0 żywieniu się ludności Międzya.'zecza"41, z którymi polemizuje Henryk Lew w "Izraelicie", oraz artykuł B. Koskowskiego, który w swym bardzo wyczerpującym li sZelroikoujętym artykule na temat żywienia się mieszkańców żydowskich i ich mieszka,ń w Łaszczewie, pisze: "Rasowa niechlujność potęguje ,okropność warunków sanitarnych, ... "Zydówki lenią się i nie umieją zamiatać" .~i temu podobne. T!egor,odzaju podejście do badanej ludności, choć może nie wyraża!Ile w tak skrajnych c;piniClch,nie dotyczyło w ówczesnym czasoopiśmiennictwie etnograficznym wyłącznie Żydówki. W wielu publikowanych wówczas pracach czytamy o "prymitywnej" kulturze czy też mentalności polskiego czy urkraińskiega chłopa, który niczego nie rozumie i nie można gooniczego nauczyć. Okres pierwszej wojny światowej stanowi dla nas znaną cezurę. Istotnym dla okresu poprzedzającego wojnę jest wejście żydowskiej problematyki etnograficznej w orbitę zainteresowań zarówno polskich, jak i żydowskich ludoznawców. W pr,acach publikowanych mo;ź)na zauważyć' przede wszystkim zaangażowanie społeczne i popularyzatorskie wśród autorów. Zaangażowanie społeczne inicjuje strona polska, mieści się ono w polskim programie społecZ1nymniektórych kół tego ok,I'esu. Badania nad kulturą Zydów mają dopomóc w rozwiązaniu skomplikowanej problematyki wzajemnych stosunków, a więc nie badanie tTladycji żydowskiej jako zjawiska kulturowego, ale załatwienie prloblemu społecznego było myślą wiodącą inicjalorów badań nad Żydami. Kierunek drugi, który można by nazwać popularyzatorskim, stawiał sobie za zadanie przede wszystkim za.poznani:epolskich i żydowskich etno'" J. Swiętek, Lud nadrabski, Kraków 1893, s. 62. •, "Zdrowie" t. 13, 1397. •~ B. Koskowski, O mieszkaniach i żywieniu się Żydów "Lud" t. 3, 1897, s. 319. małomiasteczkowych._ �80 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG grafów, oraz warstw inteligenckich z bogactwem i różnorodnością tradycyjnej żydowskiej kultury. Można było to osiągnąć przede wszystkim przez publikowanie tekstów folklorystycznych, podstawowych prz'episów religijnych, apokryfów judaistycznych .3. Prace te, oczywiście jedynie w ograniczonym stopniu posuwały naprzód badani'a nad etnografią Zydów, często brakowało im wytyczonego jasno planu badawczego, zaangażowania naukoweg~ poszcz'ególnych badaczy. W owym okresie, ważność ich polegała przede wszystkim na tym, że publikacje te spowodowały włączenie materiałów żydowskich do rozważań ogólnokulturowych: obecnie stanowią one dla badaczy żródla, których nie można pominąć. W okresie międzywojennym badania nad tradycyjną kulturą Zydów polskich prowadz.o:ne są nadal, ,alei na p~erwszy plan wysuwają się inicjatywy kręgów żydowskich, eo powoduje znaczny wzrost publikacji w języku źródła, a więc w jidysz. Wiele wydawanych wówczas prac przede wszystkim o charakterze materiałowym, zawdzięcza swój początek inicjatorskiej działalności N. Pryłutskiego 4\ który w pełni rozumiał i doceniał ważność materiałów etnograficznych dla badania całokształtu kultury narodowej. Jako centrum badań nad żydowskim folklorem i etnografią, wykrystaliz.owuje się z cZas€m Wilno. P'owstały tam Zyclowski Instytut Naukowy (YIVO) 45, poświęca wiele wysiłku organi'zując szer'oką :sieć respondentów, nadsyłających odpowiedzi na publikowane kwestionariusze, dotyczące przede wszystkim folkloru, ale też i innych zagadnierl związanych z żydowsiką' etnografią. Bogate, g'wmadwne systematycznie archiwum, miało stać się zaczątkiem naukowej dokumentacji tradycyjnej kultury żydowskiej. Kręgi osób 'zgromadzonych wokół YIVO nie nawliązywały, poza baTdzo nielieZinymi wyjątkami, bliższych kontaktów z etnograficznymi ośrodkami polskimi. Interesujące nas prace, wydawane w języku polskim, a poświęcone wyłącznie tematyce żydowskiej, to przede wszystkim opracowania R'eginy Lilientalowej oraz Gizy Franklowej. Lilientalowa, kontynuuje ro'zpoczęte już wcześniej badania, wychodzi jednak znacz.ni€lpaza pierwszy etap, w którym publikowała wyłącznie materiały terenowe, czy też zaczerpnięte z literatury, bez podania źródła ich pochodlienia. Tematyka badawcza, której poświęca się przede '" Op. cit. ,. Noah Pryłutski, 1892 - 1941, znany przywódca polityczny. Swe zainteresowanie i poparcie dla prac nad żydowskim folklorem demonstrował niezwykle czynnie, pomagając wielu autorom w wydaniu ich prac. '5 YIVO Zydowski Instytut Naukowy zaiożony w 1925 r. w Berlinie, z siedzib'l w Wilnie, Celem instytutu było pielęgnowanie żydowskiej kultury, języka jidysz ,prow-adzenie pracy wychowawczo-oświatowej wśród mówiących jidysz Zydów_ �Problematyka żydowska w etnografii 81 polskiej w::zyst;kim dotyczy wi,erzeń i obrzędów dOflocz:nychoraz rodzinnych 4ij. Interesuje ją odpowiedź na zadawane sobie pytanie, na ile wiadomości i nakazy religijne, zawad? przede wszystkim w Biblii, ale też i w pismach talmudycznych, znajdują kontynuację w współczesnej obrzędowości ~ v,,-i'E'rwniach tradycyjnej żydowski-ej spoh~czn,ości. Ważny jest dla niej problem istnienia przeżytku kulturowego, oraz wpływu kultur są.siednich na :'<ldycyjne wierzenia i współczesne zachowani€. Autorka z biegiem lc'l rozszerZi1 swój warsztat badawczy - sięga do źródeł pisanych, materiały terenowe poddaje krytyce, prace swe zaopatruje w bardzo dokładną dO(i{.Jment:1cjq. Pracuje ona naukowo 'Z pełnym zaparoiem - poświęca na ~o caly swój czas wolny, po pracy zarobk,owej, którą ni'est,ety, mimo dzialaj:-lc~;:i r.«liKowej. musiała ,k'ontynuować .\7. Jedyn<l, która swój los praoownika naukowego po,wiązała z katedrą unlwf':csytecką, byla Giza F'ranklowa 48. Zainteresowania jej obracały się przede wszystikim wokół tematów związanych z rzemiosłem i artystyczną : wórczością Żydów. Prace jej dotyC'zące żydowskiej wycinanki, stały si~' rewelacją, zarówno dla polskich, j'ak i ży,dowskich badaczy sztuki ludowej. Prowadząc i:nt-ensYW1l1epo'S"zuikiw.ania, zarówno w terenie, jak i \V pas::~Z(',.;:'·.lnych kolekcjach .muzealnych czy prywatnych gromadzi G. Fr'l{;~do\va boga ty o;:biór \vycinanek i opracowuje monografię tradycyjnej :~ydcw::l·l 'j '1/ycin:ł nki, interesując się 'ni,e tyLko jej formą, ale może przede wszysti,im jej Listoriq i funkcją jab! odgrywała w wspókzesnym życiu t;"adycyjnej 5połecz~1O~ci m:tłomiastecz;kowej 1'), Zainteresowania Gizy Franklowej zbieg,ały siq z rozwojem badań nad rzcniosłcm i t wórcz.oścą artystyczną polskiej wsi, jak też i zainteresowaniem, j'Cl'k,iezaczciy wz,budzać prz edmi'Ot y z zakresu żydowskiej twórczości wśród polskich muzeologów. W Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Arty~tyczn2go \1 Y.rako\vie, tamże w Muzeum Etnograficznym, w Muzeum Wic1.kc~c;;:l\i!ll w Poz.naniu, pow.stają zaczątki kolekcji żydowskich zabytków etnograficznych. p.oszczególne zbiory, będące w posiadaniu osób prywatnych, czy teź instytucji żydowskich, wzbogacają swe zasoby i zosta.i:) opr:.~cow:ne. Do najważmiej-szych pozycji wydawanych w języku poll ':" R. Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Kraków 1927, ,s. 97; Prace Komisj'i Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności t. 36, nr 3; tejże, Kult cial niebieskich u starożytnych Hebrajczyków 'i szczqtki tego kultu u współczesnego ludu żydo- Lwów-·Warszawa 1921, s. 15. Archiwum Nauk Antropologicznych t. l. nr 6; tejże. Kult wody u starożytnych Hebrajczyków i szczqtki tego kuLtl~ u współczesnego ludu żydowskiego, Warszawa-Lwów 1930, s. 13. Archiw,um Nauk Antropologicznych t. 3, nr 2. 17 G. Fn!llJklowa, Regina Ulientalowa" "Lud" t. 26, 1927, s, 1'19- 121. :8 J. Bt.:r~zta. Giza Frankel (1895 -1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396, lU G. Franklowa, Wycinanka żydowska w FoLsee, "Lud" t. 28, 1929, 5. 40 - 57. wskiego. j) Lud, t. LXXII �OLGA 82 MULKIEWICZ-GOLDBERG skim należy praca M. Goldsteina i K. Dresdnera 50 oparta na kolekc J l zydowskiej sztuki ludowej, zgromadzonej we Lwowie. Praca ta, dająca wiele opisów i fotografii poszczególnych zabytków, posiada dziś szczególną wartość. Jest jedyną dokumentacją olbrzymich zbiorów, które w większości zaginęły podczas ostatniej wojny. Tematyka żydo,wska z'Ostaje włącwna również do ogólnopolskich prac badawczych w zakresie problematyki społeczno-gospodarczej. Na szczególną uwagę wśród wydawnictw z tego ZakrE:1SU zasługuje monograficzne ('pracowanie żydowskiego osiedla rolniczego na Grodzleńszczyźr.ie, "Kolania Izaaka" 5\ Zgodnie z założeniami serii wydawniczej, autora intel'esuje przede wszystklim problematyika ekonomiczno-historyczna. Yładzie on główny nacisk na opis struktury agrarnej wsi, stosunków handlowych, położenia przyrodniczego. Niestety sprawy tradycyjnej kultury żydowskiej potraktowane są przez autom marginesowo, krótko bardzo porusza on takie zagadnienia jak strój, budownlctwo, pożywienie miejscowej ludności, maz zaopatruje książkę kilkoma zdjęciami mieszkańców. Również Tadeusz Seweryn publikując pracę na temat małomiasteczkowego centrum tkacko-k,rawieckiego w Brzezinach 5e, interesuje się przede wszystkim tematyką historyczno-społeczną; przekształceniem się małego ośrodka rZ2mieślniczego w szeroko~narne cant'rum krawieckJie oparte na systemie nakładczym. Również i ta praca, mimo że pisana przez zawodowego etnografa i badacza sztuki ludowej, nie zawiera treści dotyczących kultury tradycyjnej -- jelst jednak na pewno modelowym przykładem pracy ilustrującej zal'adność i prężność żydowskich kupców. Dla naszego tematu ważne są jednak nie tylko prace poświęcone wyłącznie Żydom, ale może przede wszystkim te prace, z zakresu polskiej etnografii, w których możemy znaleźć materiały Żydów dotyczące. Tu jednak oczekuje nas pewne rozcZJaTowania.Okazuje się bowiem, że właśnie w owym okresie, w okresie Tozwoju polskich badań etnog,mficznych tylko bardzo nieliczni etnografowie dostrzegali problematykę żydowską i poruszali ją w swoich pracach. Na szczególną uwagę zasługują tu prace Witolda Dynowskiego, wspomniHnego już wyżej Tadeusza Seweryna 53 i Henryka Biegeleisena 51. Dynowski i SeweI'yn pr,owadząc badania z zakresu sztuki ludowej musieli M. Goldsltein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na zŹ<'mioch Lwów 1935. 51 S. Sali t, Kolonia Izaaka wieś powiatu sokólskiego, Warszawa 1924. 52 T. Seweryn, Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, "Przemysł, Rzemiosło, Sztuka" t. 4, 1924, nr 3, s. 17 - 20. 53 T. Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935. 54 H. Biegeleisen, Wesele, Lwów 1928; tegoż, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929. Prace Komisji Etnograficznej PAU nr 12; tegoż, U kolebki, przed oltarzem, nad mogiłą, Lwów 1928. 50 polskich, �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 83 natkn~lć E',iGna żydowskich rzemieślników i ich wyroby - to też w pracach ich znajdujemy liczne a nich wiadomości. Na szczególną uwagę zasługuje praca Dyno'Wskiego o chłopskioh kufrach malowanych 55. Autor nie tylko ,0pisuTe dokładnie produkcję i zdobi'eni.e taJkich ;kufrów, ale podaje bardzo szczególowe dan<; dotyczące żydowskich rzemieśLników zaj:nujących sic; tą wytwórczością, przytacza nazwiska, podaje miejsca zamieszkania poszczególnych żydowskich stolarzy. Niestety materiały Biegeleisena, jakkolwiek bardzo bogate, najczęściej podane są bez określenia źródeł, z których autor czerpał. Mieszają się \\o nich wiadomości zaczerpnic:te ze źródeł pisanych, talmudycznych oraz prawdopodobnie zebra1ne w terenie. Utrudnia to bardzo korzystanie z tychże prac. Do najciekawszych źródeł zawierających materiały do etnografii Żydów należą niewątpliwie pamiętnvki. One to dają szczegółowe opisy k9nkretnych sytuacji, najczęściej bardzo dokładnie umiejscowionych zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. Niestety Jest ich stosunkowo niewiele. Do naj ciekawszych należą, wydane po raz pierwszy jeszcze przed pierwszą wojną światową, pamiętniki Jana Sł'omki SB. Książka ta jest bardzo interesującym i ważnym dokumentem ilustrującym nam różnor,odność wzajemnych kontaktów i powiązań pomiędzy ludnością chłopską i wiejskimi, wzglqdnie małomiasteczkowymi Żydami. Słomka wylicza i opisuje jak wiele różnorakich funkcji usługowych świadczyli Żydzi w stosunku do chłopów, jak wyglądały wzajemne powiązania, kontakty, zaufanie, ónimozje. Źródło to jest dla nas także ważnym dowodem ukazującym, il", przeciętny polski chłop wiedziało swoich żydowskich sąsiadach. Jak oceniał ich zasadnicze cechy charakterystyczne, jaka była jego opinia o żydowskich rzemieślnikach, handlarzach i karczmarzach, Oceniając pokrótce wydane w okresie międzywojennym opracowania dotyczące Żydów, ich tradycyjnej kultury, ,nie moina oprzeć się zdziwien:u, że je:Cl ieh tak niewiele. Przyczyny tego zajwiska na pewno szukać należy w ówczesnym klimacie społeczno-politycznym, jak też i w tym, że w okresie międzywojo!1nym· wyłaniała się już kadm żydowskich badaczy i pow"Ldy żydow~ikie instytuty nauk'owe zbierające materiały etnograficzne. Nie tłumaczy to jednak oałkowicio problemu, gdyż jak powszechnie wiadomo, prace pomijiające wkład ludności żydowskiej w tradycyjną kulturę polskiej wsi wiedzę o tej kulturze znacznie zubożały. Okro" pOWocjen!1Ymusi być traktoway w naszych 'rozważaniach zupełnie oddzielnie. Przede wszy.stkim tradycyjna żydowska społeeZllość 55 W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wilno 1934. 56 J. SIomka, Pamiętniki właścianina, Kraków 1912.\ 6' Wi!eńs,zczyzny Polesia, �84 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG przestała istnieć, badanie t,ejże musiało więc być badaniem historycznym. Bezpośrednio po osŁatniej wojnie ukazują się jeszcze prace których au torzy. js:k np. Piotr Greniuk 57, oparli się na zgromadzonych przed wojną nct::<tk3ch z badań t~renowych. Wszystkie inne pra·cc opieraj4 siG na przekazJch m<:ljących charakter wspomni:eń a Żydach. Pamięć informatorów nie tylko przesłonięta jest wpływem czasu, ale również i to przede wszystkim tragedią wypadków wojennych, zagłady Żydów, cu na pewn0 ·wpływa na istotę pn:ekazu. Pierwszą akcje!, która miała na celu zebranie możliwych jeszcze do ocalenia przedmiotów z zaik.resu tradycyjnej sztuki żydowskiej i budownictwa. oraz przeprowadzenia dokumentacji na temat życiJa społeczności żydowskiej w okresie wojny, były prace Komisji H,istorycznej CE:'ntralnego Komitetu Żydów Polskich 58. Komisja ta opracowuje i ogłasza kwestionariusz, którego auborzy ;;;ainteresowani są w otrzymaniu odpowiedzi na pyt<1nia dotyczące wszelkich przejawów życia w warunkach wojny. Wachlarz p-orusza:nych problemów jest bardzo szeroki. Obejmuje zarówno pytania o teksty pieś:ni,opowiadań, przysłów powstałych w wojennych w8runkach, jak i opisy gier dziecinnych, zabaw z tego okresu, opisy życia w ukrye:iu, w bunkrach. Niestety jak dotychczas nie udało się autorce odkryć, czy nadesła-no j'akiekolwi'ekodpowiedzi na ten kwestiionariusz i jakie były losy tych mateniałów. Zabytkami z zakresu sztuki i rzemiosb artystycznego zajmuje się w tym okresie P,olskie Towarzystwo Ludoznawcze 5". IN akcję tą zaangażowała się Gi;.:a Frankluwa, planując systematyczne kompletowanie zbiorów, oraz zorganizowanie muzeum, pod auspicjami ŻydoWlskliego Instytutu Historycznego. Niecotety plany te nie wyszły poza stadium wstępnych rozmów i działań. Etnograficzny ośrodek w Toruniu pod kierownictwem Marii Znamierowsbej-Prliffel'owej, usiłuje zająć~ się ratowaniem resztek tradycyjneg,o budowni,ctwa żydowskiego. Ale i ta akcja jest krótkotrwała i n,ie przynosi rezult'atów 60. Widomym dowodem braku zabytków żydO'Wskich w polski-ch muz€ach ~tnograficznych, była zOliga:nizowana w 1960 Toku w Kra:kowie wystawa P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w poludniowej Lubelszczyźnie, ,.Pol,k<1 Ludo·wa" t. 2, 1·949, s. 268 - 285. 58 Instrukcja dla zbierania materiałów etnograficznych z ukresu okupacji niemieckiej, Łódź 1915. 50 "Przeprowadzono badania nad budownictwem, ceramiką rr żydowsk<j :;ztuką ludową" jak wynika z prOltokołu z XXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z 24 - 25 III 1945, "Lud" t. 37, 1946, E. 472. 10 O próbach ratowania drewnianej synagogi, oraz kontaktach z izraelskim ministerstwem kultury w tej s'pr.awie opowiadała ,autorce niniejszego opracowania profesor M. Priifferowa. Niestety korespondencja ta ugrzęzła w martwym punkcie z przyczyn natury biurokratycznej. 57 Sztuka �Problematyka żydowska w etnografii 85 polskiej sztuki ludowej mmieszkałych w Polsce mniejszości narodowych Gl. Dział po~v";GCO:1Y ŻyJom przedstawił siC; tam więcej :niż skromnie, reprezentowany przez niewielką bardzo ilość eksponatów raczej skr,omnie obrazujących bogactwo tejże sztuki. Sytuacja ta uległa części,owej poprawi,e, przez t"'awołanic do ży2iJ. muze'ów kultu'ry żydowskiej w Polsce, ale omawianie tychże kolekcji 11.'(' leży w ramach niniej.szej pra'cy. Czasopismem, któT2 zapoczątko'wało publiJkowanie materiałów etnograficznych dotyczących Żydów w ,okresie powojennym, była wZlnowi,ona w 1956 roku "Ziemia" B~. W pierwszych rocznikach tegoż pisma pojawiająsi<:; artykuły poświęcone tradycyjnej sztuce żydowskiej czy też rze-' mioslom przC'z Żydów uprawianym. Mają one charakter popularno-naukowy, zwracają uwagę czytelnika na problem tradycyjnej kultury Żydów, poszczególne zabytki żydowskiej architektury istniejące jeszcze w Polsce. Dokumentację tychże zabytków, przeprowadzoną jeszcze w okresie mit;dzywojennym w ramach prac Komisji Inwentaryzacji Zabytków 13 Sztuki w Polsce, wydają Maria i Kazimierz Piechotkowie , powiększając skromną ilość wydawnictw z kulturą żydowską związanych, ukazujących siq w tym okresie. W cC1h:j bogatej literaturze etnograficznej, ukazującej 51i<:;w okresie "CowOj0ll':ty:n znajdujemy j,edY'nie WZmiD.Tlkio żydowskich rzemieślnikach czy handlarzach okresu międzywojennego. Wiadomości te są nieliczne .~z ill<Jłymi jedynie wyjątkami m::do precyzyjne. Na uwagę zasługuje; tu dwa artykuły: Przemysława Burcharda B4, drukowane w ,organie Żydowskiego Instytutu Historycznego, a więc w organie zobowiązującym autora do preferowa-nia tematyki żydow~kiej, oraz prace R. Goduli B5. Burchard, opierając sil; n:1 badaniach przeprowadzonych wakresie powojennym przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN publikuje bogato udokumentowaną pracę na temat żydowskich rzemieślników m3.łomiasteczkowych działających przede wszystkim na terenie Polski środkowt'j i wschodni'ej. R. Godula pisząco meblarstwie w ok'olicach Kr?kowa przytacza liczne wiadomości na temat żydowskich handlarzy meblami ludol\vymi obsługujących rynk,i okolic Krakowa, oraz na temat 1 Hl M. Woler'Jska, Wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białornsil1ów, Kraków 1960. riC Tylko picrw.,ze roczniki owego czasopis!Yla pośw;ęcaly nieco miejsca tematyce żydow~kiej, późr:iej,ze. po zmianie składu redakcji od tej polityki odstąpiły. 1;'1 M. K. PiechoItka, 13ożn:ce drewniane, Warszawa 1953. ,r·1 P. Burchard, Przyczynki do zag2clnienia żydowskich rzemiosł lnclou'ych LU dawnej Polsce, "Biuletyn Zydowskiego Instytutu Historycznego" t. 37, 1361. ~. 66 - 30. "~R. Godula, Lntiowe meblarstwo północno-krakowskie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" t. 2, 1978, s. 103 - 124. Litwinów, Rosj2n, Słowaków, Ukraińców, Zydów, �OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG 86 tak zwanych "tandeciarzy" - stolarzy bez uprawnień rzemieślniczych, którzy albo sami zajmowali się masową produ:kcją tanich mebli, ,albo skupywali na poły wykończone, malowali je i rozwozili po okolicznych rynkach. Wzrost zainteresowań kulturą żydowską, jaki nasląpił w lalach 70-tych, Z2.owocował przede wszystkim pracami z zakr,esu sztuki. Do najbaTdziej interesujących dla etnografów należy zJahczyć badania 1. Rejduch-Samkowej 6<1 i M. Krajewsk1iej 67. Re'jduch-Samkowa pisl'je o żydowskim rzemiośle artystycznym, Krajewska zajmuje się dokumentacją fotograficzną zachowanych jeszcze cmentarzy żydowskich. SIedząc prace charakterze wspomnieniowym czy pamiętnilkarskim musimy przede wszystkim zainteresować się twórczością Franciszka Kotuli ,;~.Doświadczenie etnografa dopomogło mu na gko!I1centrowaniu się na dokładnym opisie, co w rezultacie powoduje, że prace Kotuli mają niewątpl,iwie wartość cennego dokumentu etnograficznego. Wieloki,erunkowość zainteresowait oraz znikoma pamięć autora dodają opublikowanym przez niego tekstom ważkości i potwierdzaj;:l ich przydatność jako źródła etnograficznego. Osobnym tematem nie dotyczącym beZipośredn~o żydowskiej kultury tradycyjnej, ale wyobrażenia Żyda w polsk,iej kulturze ludowej zajmują si(~ w ostatnich latach Alina Cala oraz autorka niniejszego opracowania. _-\. Cała interesuje się przede wszysbkim stosunkiem do Żyda jako do obcego, powstaniem mitów na tymże tle, sferami kontaktów między ludnością polską a żydowską. Niżej podpisana, w swyeh drukowanych w języku polskim pracach 70, l'jajmuje się postacią Żyda w obrzędowości weselnej oraz wycbrażeniem tegoż w współczesnej rzeźbie ludowej. ° IHi Oceniając przydatność objętych niniejszymiI'oz;ważaniami prac, jako źródeł dla współczesnego badaczra irrteresującego się tradycyjną kulturą polskich Żydów, należy zastanowić się nad ki~koma podstawowYffili problemami. L Rejduch-Samkowa, Elementy sztuki ludowej i nieprofesjonalnej w małojudaikach, "Lud" t. 61. 1977, s. 140 - 152. '" M. Krajewslka, MUczqce kamienie, War,szawa 1981. ,;S F. Kotula. lVliasteczlco na przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Rz'eszów 1981; tegoż, Muzykant y, Warszawa 1'979. Należy równ~eż wspomnieć WJ tym miejscu o bardzo interesującej pracy o charakterze wspomnieniowym. A. Bień, Bóg wysoko, dom daleko, Warszawa 1981. ';9 A. Cała, Stosunek swój-obcy w kulturze ludowej, "Etnografia Polska" t. 26, 1982. :,. 103 - 125. 'o O. Goldberg-Mulktiewicz. Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 34, 1980, s. 218 - 2.2-5; tejże, "Obcy" w obrzędzie weselnym, "Literatura Ludowa" R. 12, 1978, s. 48 - 57. 56 polski.ch �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 87 Kluczowym zagadnieni,em, na które należy odpowiedzieć jest oczywi;;cis pytanie, czego konkretni,e pnace te dotyczą. Tematyc~nie należy POdL1E+Ć je na dwie podstawowe grupy: te które dotyczą życia wewnętrznego społeczności żydow::1kiej,a więc j'ej struktury wewnętrznej, obrz~dów dorocznych, rodzinnych, wieTzeń, folkloru slownego, kultury mateóalnej, sztuki; oraz te, które odnoszą się do \Sfery stosun!ków i zachowan, jaka znajdowała się poza wewnętrznym życiem ,gminy żyd.owskiej, sianow'iła płaszczyzny kontaktów, czy mO:ŻJetylko sty;ku pomiędzy społecznością żydowską a otaczającą ją ludnością polską. Poza tym, zarówno w ;:Jracach wchodzących w zakres jednej, jak ,i drugiej grupy, mamy peWJe:lładunek wiadomości historyczmych, dotyczących przede wszystkim czaSl' osiedlania się Zydów w danym milasteczku czy wsi, (}roaznajważnieJszych wydarzeń z tymże osiedlani~m się związanych, jak też sporo wiadomości demograficznych. Często zaró\vno wiadomości historyczne, jak; dane cyfrowe stanowią przedruki z iJnnych opnaoowań, ale czasem są lE'Żrezu1tat'em poszukiwań archiwalnych, czy też badań ter,(2Innwych przeprowad"'onych przez autora pra1cy. Wartość omawi:anych artykułów jest oczywiście różna. Wśród prac dOlYUących życia wewnętrznego gminy żydowskiej największą wartość maJą te, które zostały napisane przez au!torów Zydów, a więc na podstawie obserwacji uczestniczącej, lub też samodzielnie zebranych materiałów terenowych, czy też jak na przy;kład w "Izrae~icie", na podstawie odpowiedzi nadesła:nych na wcześniej drukowane apele czy kwestiQllariuszc·, Słabą stroną tych pnac jast to, że często celem a'U'tocabyło przede wszy,,:akim spopularyzowamie żydow\Skiej kultury wśród nieżydowskkh czytElników i wówczas ujęte są bardzo płytko, zawieralją wriele uproszczeń lub tłumaczeń z takich źródeł jak Talmud 'czy midrasze. Brak odnies)cnia do źródła stanowi też cechę tych prac, którą współczesny etnogrilf musi wziąć pod uwagę. Największą trudność współczesnemu badaczov.i spraw,i wykorzystanie prac z wyżej wymienionej grupy, zawi,erających materiały dotyczące wierzeń, zabiegów magicznych or,az teksty folklorystyczne. Materiały te zawierają różnorakie wierzenia, wskazówki jak sit; zachować w poszczególnyoh wypadkach, ZJakazyi naka'zy magiczne. Publikowane są one chaotycznie, bez podania źródła, teksty folklorystyczne często publikowane w tłumaczeniach, z których trudno zOI"ientować się, czy tłumac'lowi chodziło o zachowanie treści, czy formy utworu. Mateniały dotyczące wewnętrznego życia społecZlnościżydowskiej zbiera'ne przez obserwatorów z zewnątrz, względnie przy pomocy inf'armatorów lrzecich, prz'ekazują najczęściej jedynie treść obrzędu, a lIlie jego formę, Oczywiście posiadają też pewną dozę niedokładności wyniikającej już to z lIliezrozumienila podstawowych pra,w i treści religii żydowskiej, już to z niewłaściwego interpretowania poszczególnych zachowań. �88 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Druga grupa omawianych materiałów, to prace odnoszące się do :ych przejawów tradycyjnego życia żydowskiej społeczności, które stanowiły płaszczyznę sty,ku kultury żydowskiej z polską. Do prac tych zalliczamy przede wszystkim ro'zważania o charakterze teoretycznym na temat wspólnych wątków folklorystycznych, oraz s:z;ereg opmcowań, czy choćby tylko krótkich wzmi'anetk, na temat pracy żydowskich handlarzy; zarówno tych osiadłych, ha,ndlujących w sklepikach czy na jarmarkach, jak .i ty~h wędrownych, oraz na temat rzemieślniików i ich wyrobów wykonywanych na rynek zewnętrzny, dla ludnoGoinieżydowskiej. Ich wspólną i najczęściej powtarzającą się słabą stroną jest brak dokładności w przytClczaniu nazwisk żyd,owskich rzemieślników, czasem też miejscowości, z ~tórych poszczególni handlarze pochodzili. Chłopi najczęściej nie znali prawdziwych nazwisk Żydów, określali ich najczęściej imieniem, bardzo ,:zęsto przekręconym, spolszczonym w swoisty sposób. Często też określali poszczególnych handlarzy czy rzemi'eślników żydowskich przydomkiem, który charakteryzował cechy zewnętrzne noszącago tenże przydomek. lub określał jego zawód. Tak na przykład spotY1kamyokreśle:nia w rodzaju .,kolawy Jasek", czy też "Szaja-pachciarz". Obyczaj ten, być może wieś polS'ka przejęł<a z żydowskieg>o miastecZJka, gdzie często posługiwiano się takimi określeniami wobec sąsiadów. Prace, w których autorzy podają bezbłędnie żydowskie imiona i nazwiska należą w omawianym materiale do rzadkości. PrzedstaWiiając tę bardzo ogólną próbę oceny omawianego materiału, wydaje mi się koniecznym, poowięcenie paru słów pracom dotyczącym kultury materialnej i sztuki. Autorzy poszczególnych opracowań, dają opisy poszczególnych przedmiotów znalezionych w terenie, względnie wspierają się przykła0ami eksponatów muzealnych. Tych ostatn;ch prac jest bardzo niewiele, jak też niewi'ele za'bytków żydow~kich znaleźć można obecnie w polskich muzeach. W więks:wści zostały one zebnane poostat.niej wojnie i posiadają wszystkie braki tak tworzonych kolekcji. Przede wszystkim bralki w dokumentacji ·odnośnio prowenie.ncji przedmiotu, jego wykonawcy, miejsca wykonania czy też użytkownika. Oczywiście kolekcje te gromadzone 'są nieplanowo, w zależności od znalezi.sk. przeważają w nich przedmioty kultu. Bardziej inte'resująco prz.edstawia się sprawa przedmiotów wytwarzanych przez żydowskich rzemieślników dla nieżydowskiegoodbiorcy. Eksponatów takJich, wchodzących w zakres rzemi.osła a!r1ystycznego czy też przedmi'otów codziennego użytku, je.st w polskich kolekcj'ach muzealnych bardzo wiele. Niestety w przeważającej większości zgi·nęły one l)ezpowrotnie dla etnografa zajmująoego się pwbląmatyką żydowską. jako wytwór żydowskiego rzemieślnikla. Tylko bo'wiem w nielicznych wypadkach zostały tak skatalogowane i nawet wówczas dokumentacja najczę- �Problematyka żydowska w etnografii polskiej ściej pełna jest niedokładności, zresztą niezawionionych przez muzeolo-· gów. Powtarzają się PQlruszone powyżej problemy - przekręcone nazwiska, imiona tylko, itp. W większościi wypadków sytuacja wygląda jednak jeszcze mniej pomyślnie. Poszczególne eksponaty, na przykład meble ludowe kupowane do muzeów opatrzone są nazwiskami ich właścicieli od których zostały kupione, a więc od użytkowników, a nie wykonawców. Zarówno żydowscy, jak i polscy rzemieślnicy nie sygnowali swych wyrobów wi(;c też owo niedopatrzenie w dokumentacji jest stratą nie do odrobienia. Eksponowana na wystawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie skrzynia ludowa autoryzowana przez stolarza żydowskiego, należydo bardzo rzadko spotykanych wyjątków. Dowodem całkowitego braku korelacji pomiędzy żydowskim wykonawcą a przedmiotem przez niego' zrobionym może być krakowska kolekcj.a klejnotów lud·owych. Wiadomo, że były one wykonywane zarówno przez polskich, jak i żydowskich jubilerów. Nazwiska rzemieślników podaje w swej pracy na ten temat Tadeusz Seweryn, jedna'k do zbiorów muzealnych 'zakupywano poszczegól-· nc j:rzcumioty od podkrakowsbch chłopów i ich na'Zwiska są jedynymi w dokumentacji poszczególnych zabyhków. Reasumując ninriejsze rozwa2Jania wydaje mi się godnym podkreślenia fakt, że zainteresowaniom polskich etnografów zawdzięcza etnografia ży_· dowska początki swego rozwoju, jeżeli idzie o materi'ał dotyczący polskich Żydów. Mimo nieścisłości, o których wyżej była mowa, mimo konieczności wyłuskiwania niefiaz bardzo znikomych wiadomości na temat Żydów z całości opracowań, omawiane prace mogą niewtąpliwie przysłużyć się do po::;zerzenia bazy, zezwalającej na opracowanie poszczególnych pro-· blemów dotyczących żydD\vskiej kultury tradycyjnej. Olga MI11kiewic::-GolcLberg JEWISH PIWBLEMS IN POLISH ETHNOGRAPHY. (summary) Polish writers initiated the ;ntere"t in Jewish culture in the various regions of Poland. Jan Kal'iowicz was the first Polish etnographer who understood the necessity to undertake research on traditio!lal Jewish culture, whereas Ale:ksander Świętochowski presented the first program of methodical research among Jewl',. aceomp:lnicci oy a questionnaire. in the columns of .Wisła' (the Vistula) magazine in 1890. 111 a later period, this periodical published question.naires and studies of' �'90 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Henryk Lew, Samuel Adalberg and Regina Lilientalowa, authors associated with Jewish culture. The author of this paper describes some monographic studies, <lmong others those by R. Lilientalowa and B. W. Segel, having discussed Jewish culture problems in two specific journals - in ,Lud', an ethnographical magazine, and in "Izraelita'. a socio-literary periodical. In the year.s POlst World War I period research undertakings within Jewis'h communities, and by those associated with the Yiddish Scientific Institute (YIVO) established :in Vilnyus, tooik the lead in semitic research. The wG-rks 0.£ Regina LilientaIowa and Giza Franklowa deserve most attention among the author who write about Jewish culture in the Polish language. The names of M. Goldstein and K. Dresdner - the authors of the boo.k ,Kultura i sztuka ludu ży·d0wskiego na ziemia·ch polskich' (Culture and art of the Jews on the Polish terribo'ry') - are also worth mentioning. A lot of data concerning Jewish culture 'is found in memoirs and in studies on Polish folk art and crafts. The i,nterest in Jewish culture changed character after Wodd War II due to eradication of traditional Polish Jews society. The great majority of post-war research consists of reeallections and documentation of the saved remnants of Jewish 'culture. The interest in Jewish culture increased in the 1970's. Works appeared dealing with Polish-Jewish cultural interraction and the image of the Jew in Polish folkIoreat this time. Polish ethnographical literature constitutes a valuable s,ource for research on ;traditional Jewish culture, despite the gaps in descriptions of the Polish-Jewish cultural problems and inconsistencies found in semitic studies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb5e242c540ca0d2413d5f91e803eac1.pdf 8bc6795649d5ddc6fc8e1101c6deb83f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1943 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1804 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.449-457 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 19871 v. IN MEMORIAM PROF. DR JOZEF GAJEK (12 II 1907 17 IV 1987) Gdy Józef Gajek kończył szkołę powszechną w r. 1918 ważyły się losy przynależności Lwowa do II Rzeczpospolitej. Wychowany w duchu głębokiego patriotyzmu - właściwego młodzi·eży z okresu walk niepodległościowych zwłaszcza na Kresach, ten sentyment do Lwowa, z którym wiązała się cała jego młodcść zachował do ostatnich chwil życia. Gimnazjum typu klasycznego ukończył J. Gajek w r. 1926 wstępując bezpośrednio po tym na Uniwersytet im. Jan Kazimierza. Studiował równolegle polonistykę oraz etnologię i etnografię. Był to okres gdy kierunki te obsadzone były przez wybitnych profesorów, że wspomnimy tu tylko J. Kleinera, T. Lehra-Spławińskiego, J. Czekanowskiego, czy też A. Fischera. W roku 1930 uzyskał J. Gajek dwa dyplomy magisterskie i rozpoczął czynne życia zawodowe jako polonista nauczyciel gimnazjalny. Jak widać z jego dalszej twórczości sentymentalnie związał się jednak z etnografią. W r. 1932 doktoryzuje się na podstawiep racy "Kogut w wierzeniach ludowych" opublikowan('j w wydawnictwie Lwowskiego Towarzystwa Naukowego, a następnie przechodzi do pracy naukowej jako asystent przy Katedrze Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W r. 1937 powołano go na kierownika Wydziału Pomor2)oznawczego przy Instytucie Bałtyckim w Gdyni. Efektem krótkotrwałego, bo trwającego do r. 19.39, rozstan·ia J. Gajka ze Lwowem, jest opracowana przez niego monografia etnograficzna Kaszub, nakład której w objętości 50 arkuszy autorskich, uległ zniszczeniu w czasie okupacji. W 193:9 r. wraca J. Gajek do Lwowa i obejmuje stanowisko dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich, przygotowując jednocześnie habilitację w oparciu o prace "Zarys Etnograficzny Podola". Piastowane bezpośrednio przed wybuchem wojny stanowiska, zmuszają .J. Gajka do ukrywania się przed okupantami Lwowa. Pracuje dorywczo jako sprzedawca, 29 "Lud" - t. 71 �450 IN MEMORIAM buchalter lub fizycznie, zarabiając na utrzymanie rodziny. A kiedy, jak mówi uliczna piosenka lwowska, "lwowskie dzieci poszły tułać się po świecie", osiada w r. 1944 w Lublinie powracając natychmiast do pracy naukowej. Jako profesor nadzwyczajny wykłada Józef Gajek na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a nąstępnie obejmuje Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W 19'5:1 r. przenosi się do Poznania na Uniwersytet A. Mickiewicza. Wreszcie w 1'953 r. osiada na stałe we Wrocławiu, jako kierownik Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian na Uniwersytecie im. B. Bieruta. Tu obejmuje także kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską Akademię Nauk celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Działalność naukowa prof. dr. J. Gajka była wielokierunkowa. W zakresie publikacji składa się na nią blisko 200 pozycji, z czego kilka jak np. obszerna praca o etnografii Kaszub, historii domestyfikacji zwierząt domowych, budownictwie ludowym w woj. lubelskim i przemyśle domowym w woj. lubelskim i rzeszowskim, pozostają dotychczas w maszynopisie. Po pominięciu obszernego działu recenzji z prac krajowych i zagranicznych oraz sprawozdań z działalności prowadzonych przez prof. dr. J. Gajka placówek naukowych jak też różnorakich wstępów, przedmów i podsumowań konferencji, jego dorobek naukowy da się ująć w kilka grup. Istotną stanowią prace poświęcone metodzie i metodyce prac etnograficznych. Wymienić tu należy przede wszystkim "Metoda retrogresywna w etnografii polskiej" (Lud XLI, s.242 - 256), w której autor definiuje specyfIkę etnograficznej metody naukowej; "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud XLII, s. '90'9'- 9112),gdzie charakteryzuje etnografię jako jedną z nauk historycznych, której przedmiotem badań są przemiany kulturowe konkretnych formacji etnicznych aż do narodu włącznie w ich pełnym zróżnicowaniu i w najszerszych ramach czasowych. Praca ta stanowi punkt wyjściowy do dyskusji na temat nowego sformułowania zakresu przedmiotowego i celów badawczych etnografii; "Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych" (Lud XI, s. 707); "Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud t. XLII, s. 899 - 908); "Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii" (Lud t. XLII, s. 909 - 912); "Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (W-wa 19'58,s. 215 - 233'); "Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego" (Lud XLIV, s. 153 -' 205). Charakter wskazówek metodycznych posiadają także obszerne wstępy do kolejnych kwestionariuszy przeznaczonych do badań dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, jak też liczne instrukcje w sprawie indeksowania czasopism etnograficznych czy też katalogowania biblioteki etnograficznej. Drugą grupą zagadnień, którym poświęcił prof. dr J. Gajek uwagę, stanowią problemy związane ze strukturą narodowościową i etniczną Polski. Zagadnienia Je, interesowały go zwłaszcza w okresie przedwojennym. W efekcie powshły m.in. prace "Problemy etniczne i narodowościowe na Podolu" (Tarnopol 1931), (Lwów 19,:n); "Skład etniczny Wielkiego Pomorza" (Teka Pomorska 19:37); "Etniczne oblicze Wielkiego Pomorza" (Toruń 1939); "Siły etniczne na pograniczu polsko-gdańskim" (Gdynia 1938); a z opracowań powojennych - "Elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur" (Prace i Materiały Etnograficzne t. XIX, s. 10 - 29). Spośród prac typu monograficznego na czołowym miejscu wypada umieścić obszerną i opartą prawie wyłącznie na własnych badaniach terenowych monografię pi. "Zarys etnograficzny Podola" cz. I (Lublin 1946) zawierającą szczegółową analitę kultury materialnej Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania poszczpgólnych zjawisk kulturowych, ilustrowanych licznymi kartogramami. W dziedzinie folkloru �IN MEMORIAM 451 bardzo wyczerpującą i opartą na tle porównawczym jest praca pt. "Kogut w wierzeniach ludowych" (Lwów 1934). Do tej grupy publikacji wypada zaliczyć także niektóre powojenne prace J. Gajka, że wymienimy tu tylko "Z badań nad przemysłem wiejskim i małomiasteczkowym woj. lubelskiego i rzeszowskiego" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. XIX, s. 10 - 2JS). Szczególnie wyczerpującą grupę publikacji J. Gajka stanowią związane z Polskim Atlasem Etnograficznym. Abstrahując w tym miejscu od historii inicjatyw Jego w zakresie realizacji tego dzieła - które uznać należy bezsprzecznie za największe osiągnięcie życiowe J. Gajka - do czego powrócimy jeszcze w dalszej części wspomnień - stwierdzić można, że J. Gajek był bezwzględnie twórcą idei atlasu i to zarówno od strony metodologicznej jak i organizacyjnej. Szereg jego prac poświęconych jest teoretycznym i metodycznym podstawom atlasu. Już w roku 1947 ukazuje się obszerny artykuł pt. "Polski Atlas Etnograficzny" (Lublin 1947, Anmiles UMCS Suplementum I). Okres późniejszy obfituje w liczne jego opracowania na temat atlasu zarówno w' wydawnictwach krajowych jaki i zagranicznych. Jest również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy do badań terenowych, stanowiących podstawę opracowań kartograficznych a zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody i techniki badań P.A.E. W kolejnych zeszytach atlasu ukazuje się wreszcie blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka. W ostatnich latach zainteresowania naukowe J. Gajka skupiły się na zagadnieniach regionalizacji Polski, opartej na wynikach uzyskanych w Polskim Atlasie Etnograficznym. Była to jak mawiał "sól ziemi" całego atlasu. Próby tej regionalizacji znajdujemy już we wcześniejszych jego artykułach jak np. "Próba etnograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym" (Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Wrocław 1961); :A Studyon the Ethnographic Division of Poland into Regions" (Lud t. XLVII) "Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski" {Lud XLVII). Najpełniejszy i najwszechstronniejszy obraz regionalizacji zawiera jednak jedna z ostatnich jego prac pt. ..Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski" opublikowaną w Etnogra}ii Po1ski - Przemiany Kultury Ludowej w 1976 r. Praca autorska stanowiła jedynie część działalności naukowej prof. dr J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył on w zakresie organizacji życia naukowego. Bezpośrednio po wojnie był inicjatorem reaktywowania w Lublinie, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które pod jego sprężystym kierownictwem, bądź jako prezesa bądź sekretarza generalnego, wybiło się na jedno z pierwszych miejsc wśród towarzystw naukowych w kraju. Do stwierdzenia powyższego upoważniają zarówno kontakty naukowe krajowe i zagraniczne tego towarzystwa jak przede wszystkim intensywna akcja wydawnicza prowadzona przez nie w okresie działalności J. Gajka, że wymienimy tu tylko pozycje, które ukazały się pod jego redakcją jak: Lud t. XXXVI - XLVI; Prace Etnograficzne t. I - VI; Prace i materiały etnograficzne t. VI - XXII czy Atlas Polskich Strojów Ludowych w ilości 26 zeszytów. Łącznie pod redakcją J. Gajka opublikowanych zostało w ramach wydawnictw PTL 1132 arkuszy autorskich. Niezaprzeczalne są olbrzymie zasługi J. Gajka w zakresie organizacji archiwum naukowego Towarzystwa oraz biblioteki P.T.L. we Wrocławiu, która zresztą wyłącznie dzięki jego energii i zapobiegliwości, wywieziona została ze Lwowa do Polski, jeszcze w czasie działań wojennych. Był wreszcie J. Gajek inicjatorem zapoczątkowania przez P.T.L. prac nad Pol- �452 IN MEMORIAM skim Atlasem Etnograficznym, który z czasem stał się treścią życia naukowego wieloletniego naczelnego jego redaktora oraz kierownika Pracowni Atla:;u, działającej już w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej jako agendy Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. Wszystkich zainteresow'anych tą stroną twórczości J. Gajka odesłać wypada do mego artykułu w LXIX tomie Ludu. Obraz działalności prof. dr. J. Gajka ni'e byłby pełny gdybyśmy nie wspomnieli o jego osiągnięciach w zakresie organizacji życia naukowego katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jego osiągnięć na polu pedagogicznym. Bezpośrednio po wojnie wykłada jak już wspomniano na Katolickim Uniwersytecie w Lublinie, jednocześnie będąc głównym inicjatorem działail zmierzających do zorganizowania katedry etnografii i etnologii na UMCS. Po pobycie w Poznaniu w latach 1951- 1953 osiada na stałe we Wrocławiu piastując poza kierownictwem katedry funkcję dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego (od r. 1958). Pracę dydaktyczną kończy w roku 1967. Efektem pedagogicznej działalności prof. dr. Józefa Gajka jest spore grono jego uczniów, magistrów i doktorów, którzy pracując na różnych często samodzielnych stanowiskach swą naukową pracą w dziedzinie etnografii świadczą o wiedzy i poziomie, jaki osiągnęli w czasie studiów uniwersyteckich. ,Za swą działalność na polu naukowym prof. dr J. Gajek odznaczony został Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-cio lecia Polski Ludowej oraz Odznaką Gryfa Pomorskiego. Zmarł daleko od Lwowa - miasta które najbardziej ukochał. Pozostało po nim bogate dziedzictwo tak w twórczości naukowej jak i w zrębach organi7Dcyjnych wielu instytucji i zakładów naukowych, na szlaku Jego ziemskiej wędrówki Janusz Bohdanowicz JAN GRZYWiACZ 28 V 1907 - 11 IV 1986 11 k'M1etnia 1986 r.zmarł członek Oddziału PTL w Mszanlie Do,lnej kloL Jan Grzywa1cz, urodzony '28 majla 1907 r. w Mszanie Dolnej-Słomka. Zmarły był ak!tywnymczłOlllkiem ZSL, IOb:slugi'Wałwiele zebrań Itego Stronm1ictwa, sprawował przez długie łata naczelne funkcje w Zarządzie ZSL. Zał,ożył Koło Miejiskie Związku Bojowników o Wolność i Dl:mo~rację, był jeglo długoletJnim pl'ezesem. Niezałeżnieod tego był sitałym prelegentem ZBoWiiD, odbywał liczme spoltkanLa z młod2Jieżą w szkoła'ch 'i na ko1cnijach ur;ządzany,ch w mieście i gminie Mszana Dolna. SzczegóLnie udzielał ,się w akcjach związanych z Miesiącem Pamięci Narodowej. Również na akademiiach urządzanych w czasie obchodów roczniic narrodowy,ch wygłaszał okolicznościowe referaty. Od roku 198:2 z powodu poważnej choroby muslial wycofać się z czynnej dz'ialałności na rzecz środowiii:,>ka.W uZJnanliu zasług Za,rząd Kola m1anował Go honorowym Prezesem Kola ZBoWiD w Mszanie Dolnej Brał udział w wojnie obronnej 19309To, ,a podczas okupacji ucz'es'tniczyl w ruchu oporu, należał do AK, (ps. "Skryty"). Działał w pal1tyzantce na terenie dawnelgo �453 IN MEMORIAM pow,iatu limanowskiego, a pra,cował jako nauczyciel w Skrzydl'all1lej. DQs~użył się stopnia kapi/ttalna. Od roku 1953 z·ostał powalany na ~tanoW1isko ,k!ierownika 8zmoły Podstawowej onr 2 w Mszall'ie Dolnej. Pełnił funkcję prezesa Związku N~'uczydelstwa Polskiego w Mszanie Dolnej oraz zastępcy prezesa Oddziału ZNP w LLmaJniOwej.Porueważ miał wyksztakenie muzycz.ne, prowadził chór nauczycie!;s,ki 'z ramielr1!ia ZNP w LimanOwej ·oraL chór dz,;ec,ięcy w Szkole PodsJt. nr 2 w MiszanLeDolnej. Do Oddziału Polskiego T'0'walrzyslbwaLudoznawczego w MsZJanie Dolnej kol. Jan Grzywacz został przyję.ty 8 l'iisltopada 19!53r. Był j,ego czynnym członkiem, uczęszczał niemal na każde zebranie, które odbywały się zazwycZJaj w salisizkolnej tej szkoły, której był kierownikiem. Wygłaszał w:iele referatów 00treści ludomawczej. abo niektóre ich ty,tuły: "Polska pieśń ludowa ,j jej problemy", "Lnstrumenty luckl,we oraz pieśń ludowa i jej 'ryltm", .,0 ludowej muzy'ce 'POlskiej", "Rozwój kolędnictwa: w P<lilsce", "Gwaa'a w twór,czości Włady:sława Orkana", "Geneza ludowa". Poza Ityun na z'ebra-nilach wygłaszał gawędy gwarr·owe oraz śpiewa,ł na noworocmych spotkniach kolędy go·rczańskie Zmarły zbierał pieśni ludowe w powaecile limanowskim, zapilsty'wał ich melodie i słowa. W ,zmarłym kol. Janie Grzywac:w Oddział PTL w Mszaillie Dolnej sltradł swego wybitJnego aktywistę i ZJTIlawcę folkloru, jego miłośnika. Antonina Lubecka BOLESŁA W WOJEWODZKI (1909 - 1986) Boles'ław Wojewódzki, pedagog, liltePat, folklorysta, dzjiałacz społelcmy - uro-· dził się 11 października 1909 croku w Lodzi jako syn Bolesława WojewódzkiegO' i Heleny z Grochowskich. W 191,2. roku rod~ina Wojewódzkich pTzenio~sła się do' TOmaL'iWWaMc;zowieckiego. Tultaj w 1923 roku ukończył Szkołę Podstawową Nr '150 a l/1U'stępnie rozpoczął w 1925 1'. naukę w Państwowym Sem1narii'um Niauczyc!ielskim im. T. Rejtana. Już pod,czas nauki w szkoJe wykazywałzdo1ności literackie.Matmę uzyskał 27 maja 1930 r. W 1931 r. rozpoczął pracę na eltade nauczycieła w Szk!Ole Podstawowej Nr 4 w Tomaszowie Maizc!wieekiiim.N;astGpnie miał prac'ować w jedlnej z podwaTiszawskich szkół, Posady Itej Tllie objął Wybuehła II wojlna śWlialilowa,.ZjaWlił się więc Bolesław W~)'jewódzki w Opocznie w dniach okupacji hit:lerowskiej. Był już wtedy nauczycielem, <:tbsoJwenltem znanego Se:rnina'rium Nauczydelskiego !im. Tadeuls;za Rejtana \II T'OmaGz'owieMazowieckim, przez pewien cza;SIsJt'udliował równUleż pedargogilkę w Wa.rszawie, skąd wła-śnie jako działacz PPS mus!iał uciekać przed pm€'śladowania.mi li s_zukać schronieni.a w Opocz.nJ.e. DziWlIl€to było "s-ch.roniemJie"S~aro wkrótce zorgGn'i-zo'wał tajne komplelty i zaczął uczyć młodzież ojczystego języka. Po wyzwoleniu BOIl'esł'awWojewódzki nie opuścił Opoczna, ale włączył się z całym zaangażowaniem do pracy. Zosltał mianowany 'inspektorem :S1zkolnym,na;stępil1liJepowierzono mu dyrekcję Szkoły Rzemieślin!iczej i dynokcję SZlkoły PodstaWlOiwej Nr 1 w Oj)OCZl~:e.Był przewodn1iiczącym PowiatolWym KomiJtetu PPS, lI'adny:m powiatowym i miejskim, członkiem Komisji Oświaty ,~ Kulitury, przewodn!iczącym KomiJs'ji �454 IN MEMORIAM Opieki Społecznej Powiatowej Rady Narodowej oraz peŁnomocnikiem ZaI1Ządu Głównego PCK. W 1949 r. został mianowany starostą opoczyńskim powiatowym. Następnym odcinkiem' jego dziafalności były Opoczyńskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych, gdzie na stanowisku kierownika planowania inwestycyjnego, nie zaniedbując pracy społecznej, przez 10 lat przyczyniał się do rozbudowy tego zakładu, W tym czasie brak było odpowiedniej kadry do propagowania oryginalności i piękna Ziemi OpoczyńSkiej, w wyniku czego ówczesne władze powierzyły p. Wojewódzkiemu stanowisko kierownika Wydziału Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Z miejsca wziął się do solidnej pracy. B. Wojewódzki był bowiem urodzonym działaczem kulturalnym. Inicjował bowiem i organizował różne formy działalności kulturalnej, razem ze społeczeństwem miasta Opoczna i regionu opoczyńskiego, ale jednocześnie bacznie obserwował i odnotowywał wszelakie przejawy samorodnej kultury ludowej tego regionu. Współtworzył tę kulturę i przez to współtworzenie podnosił ją do rangi kultury ogólnonarodowej. Oto niektóre trwałe ślady jego działalności: piękny Dom Kultury im. T. Sygietyńskiego, Muzeum Regionalne w wyremontowanym Zamku Kazimierza Wielkiego, pomnik Włodzimierza Perzyńskiego, urodzonego w Opocznie, znanego na początku XX wieku dramatopisarza, utworzenie Towarzystwa Przyjaciół Opoczna i jego wieloletnia prezesura, inicjatywa organizowania Dni Folkloru Opoczyńskiego. Inną rozległą dziedziną Jego działania było rejestrowanie samorodnej twórczości w regionie. Dr St. Swirko w artykule pt. Folklor opoczyński na warsztacie literackim zamieszczonym w zeszycie 2 - 3 "Literatury Ludowej" z 1966 roku pisze o B. Wojewódzkim: "Ziemią Opoczyńską interesuje się od lat przeszło czterdziestu. Penetrował teren, bo urzekł go swoją nieskażoną kulturą ludową, a szczególnie słowem, pieśnią, gadką, bajką czy legendą. Stał się stałym bywalcem wsi opoczyńskiej, dobrym znajomym staruch i swach, drużbów, owczarzy, zna· chorów. Zasłyszane od nich opowieści skrzętnie zapisywał w swoim notatniku ... ". Urzekający i pięknie wydany pod względem graficznym zbiór Strachy na smugu. został rozchwytany przez miłośników bajd i gawęd ludowych. Wcześniej ukazał się zbiór wierszy w gwarze opoczyńskiej pt. Opocyńskie pisanecki oraz tom opowiadań pt. Strzyga. Napisał również wiele oryginalnych wierszy i opowiadań w języku literackim. Oto jeden z nich poświęcony Matce: Ty, która kaleczyłaś stopy, której łzy zamarzały w sople, której obolałą głowę czas wcześnie uwieńczył srebrną aureolą. Której serca stuk każdy rąbał topór dnia na wióry i drzazgi, rwał tętno, rozdzierał płuca i siły nadludzkie. Która po nieprzespanych nocach różowym szalem brzasków ocierałaś oczy i w grotach zmartwień - ich mitów wierzyłaś, że zwyciężysz jak Nike Cześć Ci Matko. Inny przykład: Utkałam zapaskę według mojej woli w takie same paski �455 IN MEMORIAM jak i nasze pola. Pali się bogactwo kolorów na sukni. Jak w niwach wśród chwastów wesoło iDutnie. Za działalność zawodową, społeczną i literacką wielokrotnie był nagradzany różnymi dyplomami, wyróżnieniami i odznaczeniami. W uznaniu zasług Rada Państwa nadała Bolesławowi Wojewódzkiemu Krzyże Komandorski i Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski oraz wiele innych odznaczeń. Należał do Zasłużonych dla Kielecczyzny oraz dla Województwa Piotrkowskiego. Był zasłużonym Działaczem Kultury oraz laureatem Nagrody "Trybuny Ludu". Zmarł 14 lutego 1986 roku w Opocznie. Prezes Oddziału PTL w Opocznie MARIA ELEONORA FRYCZ (Nl93 -1986) Urodzona 13.01.1893 r. w Probołowicach, polonistka (absolwentka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) do 1937 r. pracowała jako nauczycielka w gimnazjum w Lublinie. W 1937 r. przenosi się do Lubartowa, gdzie mieszka również w latach II wojny światowej biorąc czynny udział w tajnym nauczaniu. Po zakończeniu wojny przyjeżdża do Torunia. Ze środowiskiem etnograficznym w Toruniu związała się bardzo wcześnie. Już w roku 1952 wstąpiła do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, by od tej chwili niemal od końca brać czynny udział w jego pracach. Główne Jej zainteresowania skupiały się wokół literatury ludowej. W oparciu o materiały zgromadzone w archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu publikowała w "Literaturze Ludowej" swe artykuły (Kujawska bajka ludowa i Zwierzęta w chacie) oraz opracowała kilka bajek i szopkę kujawską. Maria Fryczowa uczestniczyła w wielu pracach Muzeum Etnograficznego i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym kilkakrotnie była członkiem Zarządu. Przede wszystkim współpracowała przy organizacji i w czasochłonnych pracach jury 6 konkursów folklorystycznych, brała udział w seminariach etnograficznych Katedry Etnografii, a także w badaniach terenowych. W latach 50-tych przeprowadziła z ramienia Oddziału Toruńskiego PTL i Zakładu IHKM PAN w Toruniu obszerne, własne badania terenowe, w wyniku których napisała monografię pt. Budownictwo ludowe Kujaw wydaną drukiem przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Mimo sędziwego wieku niemal do ostatnich lat życia brała udział w życiu toruńskiego środowiska etnograficznego, pełna życzliwego, przyjacielskiego zainteresowania dla jego problemów. Zmarła 14.03.1986 r. w Toruniu. mgr Ewa Arszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66acf794573d1582d5c34c2929dd9363.pdf 8c836ccf3f1ee3f6e38b60275d069c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Burszta, Józef (1914-1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1806 Title A name given to the resource Profesor Józef Burszta / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.5-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 L PROFESOR JÓZEF BURSZ TA 1914 - 1987 PROFESOR JÓZEF BURSZTA. CZŁOWIEK I DZIEŁO Profesor Józef Burszta, redakt.or "Ludu" od ,r·oku 1969, zmarł w dniu 6 lipca 19H7 ra.ku. Do ostatnich chwil swego życia pracow'ał naukowo i jako nauczyciel a.kademicki. Pełn'ił także, do końca swych dni, wiele ważnych fu.nkcjiorganizatorskich, wydawniczych i doradczych. Był przewodniczącym założonego przez sie'bie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, redaktorem naczelnym Dziel wszystkich Oskara Kolberga, przewodniczącym i członkiem wielu kolegiów redakcyjnych Draz rad, zarządów i komisji w instytucjach i stowarzyszeniach naukowych i społeczno-kulturalnych. Etnologia polf:ka poniosła z Jeg'o śmiercią wielką stratę. Śmierć zastala Profesora w trakcie wykonywania przyjętych obowiązków: egzaminów magisterskich, zaawansowanych przewodów doktorskich, ogłoszonych kolokwiów habilitacyjnych, kontynuow:'lnych prac na- �6 Profesor Józef Burszta ukowych i podjętych inicjatyw organizacyj:nych. Niespelnienie planów i zamierzeń, tak obce natur:ze Profesora, ma jednak 'v;, związku z Jego życiem szczególny wymiar. WSlkazuje na to, jak wielką wartością była dla Niego praoa, bardz,o często nie ta praca, która daje zadowolenie i pomaga w realizowaniu własnych ambicji, ale również ta, która jest szczególnie potrzebna, którą należy wykonać~. Profesor Józef Burszta miał silne poczucie służby nauce i społeczeństwu oraz odpowiedzialności wobec ludzi, z 'którymi współpracował. Dlateg,o tak rzadko odmawiał wykonania prac potrzebnych innym, nawet wtedy, kiedy kolidowały one z Jego własnymi planami naukowymi. Inną obok praoowitości iodpowiedzi,alności ważną cechą Profesora była życzliwość i otwartość wobec innych ludzi. Życzliwość przyjmował jako postawę naturarną, dobrze się czuł wśród ludzi, dopiero głęboko urażony odsuwał się i zamykał. Był tolerancyjny, skłonny do kompromisu, nie ,znosił kłótni, nie chciał i nie umiał brać w nich udzi~łu. W dawnych czasach, w których nie musiał jeszcze uczestniczyć w posiedzeniach przez cały czas ich tnwania, wychodził, kiedy pojawiały się konfl~kty. Mówiono - Docent Burszta poszedł na kawę. Na pewno jakieś nieporozumien:ia. - Był ponadto racjonalny. Nie znosił doktrynerstwa, bolało go tracenie cza<sui en~rgii na obronę prawd wątpliwych. Był jednocześnie pragmatyczny. Autorytet naukowy i organizacyjny, jakim się óeszyłoraz cechy cha,rakteru dały mu niekwestionowane przywództwo wśród etnologów polskich. , Profesor Józef Burszta urodził się 17 kwietnia 1914 roku w rodzinie małorolnych chłopów w Grodzisku Dolnym w Rzeszowskiem, wówczas w Galicji w granicach Austro-Węgier. Dzieciństwo i młodość spędził w trudnych warunkach, we wsi i w regionie o żywej kwlturze ludowej, a jednocześnie o aktywnym ruchu ludowym i dużych aspiracjach edukacyjnych. Po ukończoniu sZlkoły powszechnej w Grodzisku i Leżajsku i uzyskaniu matury w roku 1934 w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego w Leżajsku przyjeżdża do Poznania, gdzie zostaje przyjęty na Wyższe Katolickie Studium Społeczne (1. 10. 1934 - 11. 12. 1936). Studiuje w grupie pracy społeczno-oświatowej, pisze pracę dyp1omową p.t. Przyczynki do urbanizacji robotników wielkopolskich, zdaje egzamin przed komisją, w której m.in. zasiada prof. dr Tadeusz SzczurkJiewioz i ks. dr Stanisław Bron (te i inne szczegółowe dane biograficzne z archiwum Instytutu Etnologii UAM, z Archiwum UAM oraz z dokumentów w posiadaniu Rodziny Profesora). W latach 1937 - 1939 studiuje socjologię na Uniwersytecie Warszawskim słuchając wykładów i zdając egzaminy m.in. u prof. Jana St. Bystronia, prof. Józefa Chałasińskiego i prof. Stanisława Poniatowskiego. Studia łączy z podjętą w styczniu 1937 mku pracą w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem prof. J. Chałasińsikie- �Profesor Józef Burszta 7 go. W czasie' pracy w Instytucie napisał czę.ść szerszej pracy, opartęj zarówno na materiałach socjologicznych, jak i historycznych Rodzaje i kierunki odpływu ludności ze wsi i jego czynniki. Wyjeżdża też na krótki staż naukowy do Danii, związany z badaniami nad emigracją ze wsi. W roku 1939 podejmuje obowiązki s€~kretarza Redakcji "Przeglądu Socjologicznego". Na początku wojny, poprzez Lwów, powrócił do rodzinnej wsi, w której pracował jako fotograf, a jednocześnie uczestniczył w podziemnym ruchu ludowym, prowadził tajne nauczanie i przewodniczył Delegaturze Polskiego ~omitetu Opiekuńczego w Grodzisku Dolnym. W roku 1940 zawiera związek małżeński z Marceliną Krylanką. Po wojnie, w lutym 1945 roiku, przyjeżdża ponownie do Poznania z ekipą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodoweg.o. Pracuje w Wojewódzkim Urzt;dzie Ziemskim, a od maja 1946 roku w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego "Polska" jako kierownik działu wydawniczego. Już jesienią 1945 kończy studia socjologiczne na Uniwersytecie Poznańskim pnzedstawiając pracę magisterską p.t. Biedota wiejska w strukturze społel:znej wsi, przygotowaną pod berunkiem prof. T. Szczurkiewicza. Pracując zawbkowo podejmuje od 1. 12. 1946 r. obowiązrki asystenta - wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi Wydziału Rolniczo-Leśnego UP, którą pr'Qw.adz'iprof. S. SzcZiOtka.DOIktorat z socjologii uzyskuje 1. 7. 1947 ,roku również u prof. T. Szczurkiewicza na podstawie pracy Ruchliwo.~ć społeczna wsi małopolskiej. Od 1. 5. 1947 r. zatrudniony wstał na etacie adiunkta w wymienionej już Katedrze Historii i Socjologii Wsi. z której przechodzi do Katedry Socjologii Wydziału Humanistyoznego UP. Po likwidacji placówek i studiów socjologicznych przeniesiony został w dniu 1. 9. 1951 roku do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UP. W latach 1954 - 1956 podjął pracę na Uniwersytecie w Łodzi, w którym uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od 1955 poku docenta w Katedrze H:ist·orii Polski. Po powrocie do Poznania obejmuje w roku 1956 stanowisko kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, a w 1957 roku sta,nawisko kiero'WInika Katedry Etnografii. W latach 50-tych pracuje na dodatkowym etacie w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w !którym pełni funkcje kierownika Pracowni Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i Województwa Zielonogórskego. Tytuł profesora nadzwyczajnego uzyskuje w roku 1959 i zwyczajnego w roku 1966. Profesor J. Burszta przechodzi na emeryturę w roku 1984. Nadal jednak prowadzi wykłady i seminaria w Instytucie Etnologii UAM. Opiekuje się również, jako kurator, Zakładem Metodologii i Dziejów Etno- �Profesor Józef Burszta logii w tymże Instytucie. Od roku 1984 miał seminariia magisterskie i wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w Poznaniu, a od roku 1985 w Instytucie Duszpaster'stwa Emigracyjnego, talkże w P,oznaniu. W czasie wieloletniej ,pracy na uniwersytetlach prowadził wykłady l cwic:zenia z socjografii i metodyki badań socjologicznych, historii wsi i chłopów, geografii historycznej, 'historii kultury materialnej, metodyki badań etnograficznych, wstępu do etnogr,afii, etnografii Polski, historii etnologii i teorii kultury, ponadto wiele wykładów monograficznych i specjalistycznych. Wykształcił w swoim seminarium ponad 150 magistrów, wypromował 36 doktorów, uczestniczył w 30 habilit,acjach. W okresie 50 lat pracy badawczej Profesor Józef Burszta pracował nad wieloma problemami związanymi z historią i dni'em dzisiejszym kultury wsi w Polsce. Bibliogmfia jego prac zawiera około 400 publikacji, w tym 7 książelk i wiele arrtykułów, kilkanaście prac zespołowych, których był redaktorem lub współI1edaktorem, wydawnictwa źródłowe, liczne recenzje. Najważniejszymi kierunkami jego badań były: 1. Historia wsi i chłopów; 2. Kultura ludowa, jej dzieje i współczesność; 3. Przemiany społeczno-kulturowe na ziemiach zachodnich i północnych Polski; 4. Historia i ocena stanu współczesnego etnologii. Badania nad historią wsi i chłopów objęły szeroki krąg problematyki, w której znalazły się zagadnienia historii społecznej, gospodarczej. kulturalnej i technicznej wsi. W ramach tego kierunku zaintemsowań powstały studia historyczno-socjologiczne przedstawiające rolę karczmy w życiu wsi i społeczeństwa (Wieś i karczma, 1950; Społe,czeństwo i karczma, J 951), omówienie wy,branych zagadnień z historii wsi Polski południowej, takich jak ciężary feudalne związane ze spławem na Wiśle. własność gromadzka, zmianyosadnioze wsi i emigracja ze wsi (Szkice z dziejów wsi, 1955), całościowe opracowanie procesu historycznego kształtowania się krajobrazu osadniczo-kulturowego wsi na ziemiach polskich (Od osady słowiańskiej do wsi wspólczesnej, 1958). Swoim zainteresowaniom historycznym pozostał J. Burszta wierny do ikońca swego życia. Dawał im wyraz nie tylko w studiach nad kulturą ludową i dziejami etnografii, o których powiemy oddzielnie, ale również uczestnicząc w syntetycznych opracowaniach historii wsi (Historia chłopów polskich, red. S. Ingiot, t. I, 1970, t. II, 1972) i historii oświaty wiejskiej (Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do roku 1918, t. I, red. S. Michalski, 1982). Instytucjonalne związanie się z etnografią pozwoliło Profesorowi J. Burszciezajmować się nie tylko kulturą i życiem społecznym wsi. dominującymi przecież w jego dotychCi2'Jasowychbadaniach, ale również skierować uwagę na problematykę kultury ludowej. W jednej z ostatnich swoich prac, haśle Kultura ludowa, opublikowanym już po jego śmierci �Profesor Józef Burszta 9' (Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, 1987) określit Oincele i kierunki badań tej tradycyjnej kategorii etnograficznej. Przegląd publiikacji J. Burszty polkazuje, że cele te w swojej działalności badawczej realizował. W jego dOl'Obikubowiem odnajdujemy nie tylko prace nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej (l'ecznictwem, transportem i komunikacją, obnzędami pogrzebowymi, folk1orem) i kulturą ludową wybranych regionów (Wielkopolski, Rzeszowsikiego, Mazur i Warmii), które ukazują części składowe tej kultury i jej regi10nalną specyfikę. Znalazły się w nim również studia nad genezą ikultury ludowej i jej przekształceniami na przestrzeni wieków (m.in. Chłopskie źródła kultury, 1985) oraz opracowania przedstawiające kulturę ludową jako system zaspokajający potrizeby jego użytkowników, a t'akże: prace omawiające rolę kultury ludowej w społeczeństwie narodowym dawnym i współczesnym (m.in. Kultura ludowa-kultura narodowa, 1974). Zainteresowanie się funkcjonowaniem elementów kultury ludowej o walorach artystycznych w sytuacjach odmiennych od autentycznych, poza naturalnym dla kultury ludowej środowiskiem, skłoniło Pnofesora J. Bursztę do zajęcia się tzw. folkloryzmem. Był jednym z pierwszych w Europie badaczy tego zjawiska, jako jeden z pierwszych przyjął też stosowanie terminu folkloryzm. Podkreślenia wymaga wkład J. Burszty w opracowanie i opublikowanie unikatowego w skali Europy zespołu źródeł do kultury ludowej ziem polskich i terenów sąsiednich z XIX wieku, zgromadzonych przez Oskara Kolberga. Pod kierunkiem J. BUTszty zostały wydane 64 tomy Dzieł wszy;.. stkich Oskara Kolberga. Zainteresowanie współczesną kulturą wsi, traktowaną jako złożona całość obejmująca zarówno pewne elementy kultury ludowej, jak l współczesnej kultury masowej oraz kultury elitarnej, zwróciło uwagę J. Burszty na dynamikę przemian społeczno-kulturowych. Laboratoryjne wręcz warunki do tych badań znalazł on na ziemiach zachodnich i północnych, przyłączonych do Polski po II wojnie światowej. Ziemie te bowiem, zasiedlone przez autochtonów i grupy przybyłych tam osadników, reprezentujące odrębne wzory kultur regionalnych i etnicznych, stały się terenem interesujących procesów adaptacji i integracji społeczno-kultur,owej. Wynikiem wieloletnich badań terenowych, podjętych przez J. BuJ'sztę wraz z zespołem pod koniec lat 50-tych, a prowadzonych głównie na Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Srodkowym oraz Warmii i Mazurach, było przygotowanie narzędzi opisu i analizy skomplikowanej rzeczywistości tych ziem oraz opracowanie teorii wyjaśniającej przebiegające tam procesy społeczno-kulturowe. Ukazały się liczne artyikuły J. Burszty z tych badań, a także wydana pod jego redakcją książka Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, 1964. Rozwinięte przez J. Bursztę badania nad współczesnymi przemianami wieJskich społeczności osadników oraz mieszanych �10 Profesor Józef Burszta społeczności osadnilków i autochtonów, sta,ły się silnym impulsem kierującym etnograf.ię iku probl'ematyoe współczesnej. Jednocześnie badania te umocniły w pisarstwie J. Burszty refleksję teoretyc2lną nad charakterem badanych przez etnografię zjawisk i metodami ich poznawania. Oddzielnym przedmi'otem rozw.a,ż,ańJ. Burszty była etnograha w Polsce, jej historia i stan współczesny. Znajomość spuścizny po Oskarze Kolbergu dostarczał,a bodźca do zajęcia się wybranymi zagadnieniami dziejów etnografii w Polsce w XIX wi,eku. Omawia także interesujące 'go nurty i dziedziny badań we współczesnej polskiej etnol,ogii, m.in. studia nad współczesnością i orientacje socj1ologiczne. Powstawia wreszcie wiele 'opraoowań ,oceniających dokonania naU'kowe i organizację etnologii w P.olsce oraz wskazujących perspektywy jej wzwoju. Prz,edstawione powyżej kieruniki badań naukowych J. Burszty nie wyczerpują calości jego prac. Zajmował się również współczesnymi orientacjami metodologicznymi w etnologii światowej, kulturą robotniczą, kulturą r.odziny, funkcj<ami spolecznymi etno1ogii. Znaczenie badań J. Burszty polega przede wszystkim na tym, że kulturę ludową Polski umieścił w ramach procesów historycznych, powiązał z generującymi ją strukturami społecznymi oraz uzasadnił jej miejsce jaJko wartości w kulturze -narodowej. Był również jednym z inspiratorów badań nad współczesnością w etnografii polskiej. Będąc wybitnym badaczem był jednocześnie znakomitym popularyzatorem etnologij i działaczem kulturalnym zalinteresowanym obecnością elementów kultury ludowej w życiu współczesnym. Profesor J. Burszta był niestrudzonym org'anizatorem życia naukowego. Tworzy z€lspoły naukowe: zespół badający Wielk'opolskę (1956), który pod jego kierunkiem przygotował 3 tomy Kultury ludowej Wiel"kopoIski, 1961 - 1967; zespół prowadzący badania na ziemiach zachodnich i północnych P10lsiki(1959); zespół Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga (1961). Był także współorgauiZJatorem i współredaktorem, obok prof. Zenona Sobierajsbeg,o, Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski (tom 1- IV, Wrocław 1979 - 1986). Wiele wysiłku poświęcił Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, która przez kiLkadziesiąt lat była jego głównym miejscem pracy. Pod jego kiel'ownictwem (1957 - 1979) Katedra t1a,w 1982 roku przekształoona w Instytut Etnologii UAM, uzyskała dobre podstawy do dalszej dzialalno'śó. Na Uniwersytecie im. A. Miakiewicza pełnił też funkcję dzi€!ka.na Wydziału Filozoficzno-Historycz:nego (1962 - 1964) oraz sprawował urząd prorektora (1965 - 1968). Przez kilka lat był sekretarzem redakcji "Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych". Jako redaktor czasopisma P1oIskiiegoTowarzystwa Ludo.znawczego "Lud" inspiTuje opraC'oWlani~wa.:imych zagadnień i zachęca ,mlodych autorów. P'otrafił gromadzić współpracown~ków, z których wielu �Profesor Józef Burszta 11 nie było związanych z nim więzami służbowej zależności. Przyciągał ich do współpracy interesującymi planami badań, życzhw:ością i zainteresowaniem wobec innych, własną wi:edzą :i pracowitością, które stanowiły gwarancję reahzacji podjętych nrac. W wyniku starań J. Burszty powstaje pod jego kierunkiem oŚl'Octekkoordynacji i integracji działalności etnologów i przedstawicieli dyscyplin pokrewnych: Sekcja Etnograf:ii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształcona w roku 1975 w samodzielny Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Etnologia, folklorystyka. etnomuzykologia i inne nauiki etnologiczne uzyskały, dzięki istnieniu Komitetu, swoją reprezentację w strukturze organiza'cyjnej nauki polskiej. Usilni'e zabiegał, z różnych powodów bezskutecznie, o utworzenie tak bardzo potrzebnego dla dalszego rozwoju etnologiii w Polsce instytutu hlb choćby samodzielne:go zakładu etnologii PAN. Profesor J. Burszta uczestniczył ponadto w pr:acy wielu innych instyLicji i stowarzyszeń nauklowy. Był m.in. współzałożycielem i prezesem Rady Naukowej Ośrodka Badań NF\llkowych 1111. W. KE~trzyóski2go w Olsztynie (19611 - 19M); członkiem K'omitetu Nauk Historycznych P AN (1961 -1971), Komitetu Nauk Socjologicz:nych PAN (1972 -1974) i Komitetu Słowianoznawstwa PAN, członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i przewodniczącym Komisji Etnograficznej tego Towarzystwa. CZłonkiem (od 1972 roku) i przez kil!ka lat przewodniczącym Rady Muzeum Nar,octowego Rolnictwa w Szreniawie 'oraz członkiem rad muzealnych: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i Parku Etnograficznego w Lodnogórz.e, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. :\1uzeum Okręgowego w Rzeszowie i Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Oddzielnego miejsoa wymaga omówienie działalności J. Burszty w Pol::,:~imT'owarzystwie Ludoznawczym, z którym związał się wieloma berunkami swojej pmcy. Do PTL wstępuje w r:dku 1950. Członkiem Zarządu Głównego zostaje wybrany w roku 1953 i funkcję tę peł!ni przez wieJe kadencji. W roku 1959 wchodzi także do Prezydium Zarządu Głównego, w którym pracuje jaJko z-ca sekretar2la generalneigo. Uczestniczy pO:1adto aktywnie w pracach P:oznańskiego Od~ziału PTL. W roku 1961 wchodzi do powołanej wówczas Rady Wydawniczej PTL i przez wiele lat przewodniczy tej Radzie. Bierze udział we wszystkich prawie walnych zgromadzeniach PTL i organizowanych przy ichdkazji konferencjach naukowych, na których często wygłasza referaty. Najważniejszymi jednakże działaniami Profesora wmmach :i dla PTL było p€Inieni'e przez nicgc obowiązków redaktora naczelnego Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (od 1961) i redaktora "Ludu" (od 1969). gÓ\V 3ył rzeczniikiem międzynarodowej współpracy etnologów i antropolospołecznych i kulturowych. Zorganizował w 1974 roku II Między- �12 Profesor Józef Bursz ta narodową K,o.nferencję Etnografów w Bł,ażejewku pod Poznaniem, ,która zgmmadziła badaczy z 7 krajów. Zaprosił do P,olski, wraz z prof. B. Kopczyńską-Jaworską, VIII Semimarium Ebhnologicum, które odbyło się w Julinie w 1975 roku z udzia-lem etnologów z 9 krajów. Upowsz6chniał poza granioami Polski wiedzę o kulturze polskiej wsi i polskiej etnologii, publikując artykuły w zagranicznych czasopismach i wygłaszając wykłady w etnologicznych ośrodkach za granicą, m.in. w Belgradzie, Bonn, Bratysławie, PIladze, Sztokholmie i Tybindze. Był członkiem Komitetu Krajowego International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, członkiem Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, honorowym czł,onkiem Słowaekiego Towarzystwa Etnologicznego i Węgier~,kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uezestniczył w wielu kongresach międzynarodowych, z których ostatnim był III Kongres SIEF -u w Zurichu w kwietniu 1987 roku. Zasiadał w Komitecie Redakcyjnym ..Ethnologia Slavica" od I tomu czasopisma. Choć w swoich badaniach Józef Burszta nie wykroczył poza teren ziem polskich i był w ten sposób giównie etnologiem ·polf,kim to jednaik, dzięki wysokiemu pozi·omowi s\voich prac i uczestnictwie w międzynarodowym życiu naukowym, był jednocześnie etnologiem slowiańskim i eUJ':opejSlkim. Pr·ofesor Józef Burszta należał do ginącej formacji wielkich uczon~'ch-humanistów pochodzenia chłopskiego, których zrodziła Galicja. Dzielił z nimi zainteresowanie spnawami społecznymi, przekonanie o społecznych zadaniach i warto-ści''.wh nauki. W dyscyphna'ch, które uprawiał. poszukiwał środków umożliwiających rozwiązanie ważnych problemów społecznych i kulturalnych. Otwartość, życzliwość, łatwość nawiąz)'waniakontaktów sprawiały, że pOl'ozumiewał się z ludźmi o różnych poglądach i z różnych grup społeczno-zawodowych i terenów. Zamieszkały od wielu lat w Poznaniu i związany z WieLkopolską, a jednocześnie sercem należący do .Rzeszowszczyzny, był łącznikiem między regionami Polski. Pośredniczył, w sposób j:akże naturalny, między miastem a \vsią oraz różnymi środowiskami: naukowym, chłopskim i robotniczym. Ogarniał swym doświadczeniE~m -osobistym i zainteresowaniami badawC'z:;mi duże obszary różTlorodnośei społeczno~ulturowej Polski. Był utalentowanym populc:ryZiatOJo'emnauki wygłaszającym odczyty. udzielającym wywiadów prasowych, radiowych i telewizyjnych. Popierał l'egiona1izm jako ruch pobudzający aktywność kulturalną, a jednocześnie chroniący ważne wartOiści kulturowe. Był współzał,ożycielem Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, przez wiele lat członkiem jego zarządu i przewodniczącym Komisji do Spraw Kultury. Przekonanie 'o w:::półczesnych wa,rtościach kultury ludowej, któremu dawał wyra'z w swoich pracach naukowych, skłaniały go do uczestnictwa w tych f.ormach życia kulturalnego, które są przez kulturę ludową ;inspirowane. Był członkiem �Profesor Józef Burszta I3 Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lub1inie, jedynego tego typu w Europie i wiceprezesem jego Rady NaUJkowej. Był członJkiem i często przewodniczącym jury wielu festiwali folklorystycznych: w Kazimierzu Dolnym. P}ocku, Przy tocznej, Rzes:ooWlie, ZaJkopanem, Zielonej Górze i Żywcu, także festiwali za granicą. Zasiadał w Radzie Naukowo- Techniczn<:~j Ośrodka Badań Rozwojowych "Cepelii" i(1980 - 1984). Pragnął współkształtowac warunki i kierunki rozwoju ikulturalnego kraju. Był Dzłonkiem Komisji Ekspertów w M:i:nisters.tw,ie Kultury i Sztuki, uczestniczył w Kongresie Kultury Polskiej w dniach 11 -12. 12. 1981 roku, został pow,ołany do Narodowej Rady Kultury. Dlugoletnie były zwią7iki Pr,ofesma Józefa Burszty z ruchem ludowym. Należał do organizacji mł'odzie2lowyah ruchu ludowego, był c'złonbem ZSL. Zasiadał w Radzie Nauk,owej Zakładu Historiii Ruchu Ludowego przy NK ZSL i przewodniczył tej Radzie (1971 - 1973). Współpracował blisko z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą. Należał do założycieli Instytutu Wincentego Witosa w Tarnowie Podgórnym i był przewodniczącym Działu Wydawniczego tego Instytutu. Pracował także w wi,elu innych organizacjach społecznych. Pełntił m.in. funkcje wiceprzewodniczącego i przewodnicząceg.o Rady Miejscowej Zwtiązku Nauczycielstwa PolsC'<iego przy UP (1949 - 1951) oraz wiceprzewodnicząceg'o Zarządu Okręgu ZNP w Pomaniu (1951 - 1953). Chłopski rodowód i młodość spędz'ona na wsi miały zapewne swój udział w kształtowaniu się poglądów społ'ecz:nych Pr-ofesora. Ntieakctept'ował sytuacji społeczno-ekonomicznej wsi, przede wszystki:m tej małopolskiej, 'z ,okresu międzywojennego, zj;ymał się rówTIlież na bariery rozwojowe nak~ada'The na wieś w okresie powojenym. W~emy dotąd niewiele o wpływie etnografów pochodzenia .chłopSkiego na sposób poznawania i wartościowania przyjmowany w polskich badaniach nad kulturą ludową. J'akie następstwa przyniosło wejśoi'e przedsta1wicieli środowisk badanych dotąd z zewnątrz do grupy badaczy? Czy badania podejmowane przecież z pozycj,i inteligenta pozwalały na zachowanie odrębnego spojrzenia? W postawie badawczej przyjmowanej przez Profesora J. Bursztę w stosunku do kultury ludowej dostrzegam takie odrębne podejście. Traktował kulturę ludową bez egzaltacji, jako zjawisko historyczne. Nie chciał jej zatrzymania, zapytany w jednym z wywiadów, czy ubolewa nad zall1liikiem zwycza'jów i obrzędów, cdpowiada. Nie, nie ubolewam. Okrelślenie "uoo,lewanie" wydaje mi się tu 'zresztą zupełnie nie na miejscu. . .. Z,anikani,e różnych f.orm tradycyjnej kultury ludowej jest procesem ciągłym, podobnie jaik riOdzenJie się nowych - (wywiad przeprowadzony został przez Z. Rolę, "Głos Wielkopolski" z 12/13. 11. 1977 roku). Cenił w kulturz,e ludcw2j niektóre jej cechy, takie np. jak wartości artystyczne, bezpośredni.ość sbosunJków ludzkich w trady- �14 Profesor Józef Burszta cyjnej społeczności wiejskiej, a1ktywne uczestnictwo w ,kulturze, iktórego wymagała. Pragnął ZJachowanianiektórych jej elementów ~ usilnie pracował w tym kierunku ni'e tylJko dla zachowania tradycji, z którą był serdecznie związany. Uważał ponadto, i to był główny bodziec jego działania, że kultura ludowa poznawana ·i {)dtwarzana współcześnie w wybranych elementach i sytuacjach może być użyteczna. Przyczynić się bowiem moie do uł,atwienia ludności wi'ejskiej naw,iązauia kontaktu z kulturą narodową, pomoże grupom emigracyjnym w odnalezieniu tożsamości kultuI'owej, wzbogaci i uchroni Ikulturę narodową przed unifikującymi skutkami kultu,ry masowej, wreszcie zapcbieże cywilizacyjnemu ujednoliceniu świata. Nie był jednakże wyrozumiały dla ludzi' powtarzających tradycyjne w,iejskie zachowani,a wżyciu współczesnym i w sytuacjach nieodpowiednich, oczywiśc:iJewO'b€lctakich lud:zj, od których miał prawo oczekliwać znajomości zachowań ,obowiązujących w innych środowiskach. Dążył ponad to usilni'e do p-osz;errenia zakresu badan etnologicznych p-oza gran.ice wyznacz;one przez koncepcje kultury ludowej, do nadania etnologii również w ten sposób walorów nauki o kulturze w wymiarze uniwersalnym. Profesor Józef Burszta był wielokrotnie nagmdzany i odznaczany. Otrzymał "Nagrodę Województwa Poznańskiego za TOik1958" za całokształt prac związanyoh z badannami regionu wielkopolskiego i nagrody kilku innych województw, "Nagrodę WielJkopolskiego Towarzystwa Kultura1Jnego", "Nagrodę Ludowej Spółdzielni Wydawnicrej", "Nagrodę Redakcj,i Barw", wreszcie cenioną międzynarodową "Nag.rodę im. J. G. Herdera", wręczoną w roku 1975 na Uniwersyteoie w Wiedniu. Został wyróżni'O'I1ywieloma medalami i odznakami państwowymi i regionalnymi: "Medalem 1000-lecia" (19,68),"Medalem 30-leci a PRL" (1974), "Medalem Zasłużony Nauczyciel PRL" (1978), "Medalem za Zasługi dla UAM", "Medalem im. O. K'olberga za Zasług.i dla Kultury Ludowej" (1977), "Medalem za Zasługi dla Humanistyki Olsztyńskiej" (1975), "Medalem Franciszka Kotuli" (1986), "Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego" (1964), "Złotą Odznaką za Opiekę nad ZabytJkami" (1977), "Odznaką Zasłużony Działacz Kultury", "Odznaiką HOlliorową za Zasługi dla Województwa Poznańskiego" i odznakami honor{)wymi województw bydgoskiego, olsztyri.skiego, rzesz;owsikiego i zielonogórskiego, "Odznaką Zasłużony dla Warmii i Mazur" ,(1967)i "Odznaiką Honorową Miasta Pomania" (1978). Udekorowany z'ostał wysokimi odznaczenliami: "Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski" ('1964), "Krzyżem Kiomandorskim Orderu Odrodzenia Polski" (1977) oraz przyznanym z okazji 50-lecia pracy nau'kowej "Orderem Sztandaru Pracy II Klasy", o którym wiadomość dotarła do nas już po śmierci Profesora. Środowisko Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, dla którego tak wiele zdzialał, uczciło Profes<>.razorga1 �15 Profesor Józef Burszta nizowaniem uroczystości jubileuswwej w 40-lecie pracy .naukowej i 20lecie kierowania Katedrą Etnografii UAM w 1977roku. Z tej też okazji ofiarowano Profesoriowi poświęconą mu książkę Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (1978). W roku 1987 podjęliśmy przygotawan,ia do obchodów Jubileuszu 50leciJapracy naukowej Profesora. Śmierć jednakże nie pyta o daty jubi-· Ieuszy. II Zjazd Absolwentów Etnografii UP i UAM, zwołany w związku z tym Jubileuszem, uczcił w dniu 25. 9. 1987 r. pamięć Profesora. Społeczność i Władze Uniwersytetu, Rodzina, liczni przyjaciele, współpracownicy i uezniowie z całej Polski pożegnali Profesora w dniu 9 lipca na posiedzeniu żałobnym Senatu UAM li w trakcie uroczystości pogrzebowych. W dziejach nauki polsikiej Profesor J. I;3urszta zajmie miejsce przyrnależne tY'm,którzy zapewnili trwanie i rozwój etnologii. Profesor Józef Burszta pochowany został w alei Zasłużonych cmentarza na Junikowie w Poznaniu. Pozostanie po nim nasza pamięć i Jego prace. Zbigniew Jasiewicz: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/916deaea31c07136a8db0d0762ad54f9.pdf 48698bc73a1127db3cfce033bdf261dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource bibliografie Burszta, Józef (1914-1987) - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1807 Title A name given to the resource Bibliografia prac prof.dra Józefa Burszty/ LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.16-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek ; Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Profesor Józef Burszta BIBLIOGRAFIA PRAC PROF. DRA JÓZEFA BURSZTY Zestawiona bibliografia obejmuj'e szeroki obszar zainteresowań naukowych i bogatą dzi'ałalność popularyzatorską prof. dm Józefa Burszty. Opracowanie zawiera PJ'ace opublikowane do końca 1987 !loku, ale z pewnością nie jest wyczerpujące. Występujące braki mogą dotyczyć głównie artykułów o chamkterze popularnonaukowym publ~kowanych w prasie codziennej i tygodniow€j oraz recenzji, przede wszystkim zagranicznych. Bibliograf,ia ma układ oh!lonoIogiczny i składa się z trz·ech części. W pierwszej zawa,rto publikacje samodzieLne lub współautorskie, w drugiej - prace redakcyjne i edytorskie (w obu wypadkach zamieszczono doslrzeż<lne ich recenzje). OpTlaoowanie zamykają materiały bibliograficzne i biograficzne. 1938 - 1. [Rec.] Wiejscy działacze społeczni, t. 2, Życiorysy .,Przegląd Socjologiczny" t. 6, 1938, z. 1 - 2, s. 291. inteligentów, Warszawa 1938. 1939 2. [Rec.] M. Kniat, Dzieje uwłas.zczenia wlo.kian w Wielkim Księstwie Poznańt. 1, Poznań 1939. - "P'rzegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1- 2,s. 399 - 401. 3. [Rec.] Pamiętniki emigrantów, t. 1 Francja; t. 2 Ameryka Południowa, Warszawa 1939. - "Przegląd Socjologic:wy" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 4H - 412. 4. [/Rec.] Pamiętniki lekarzy, W,al'szawa 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 412 - 413. 5. [Rec.] Polski Przegląd Tomistyczny R. -l: 1939. - "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 193-9, z. 1 - 2, s. 419 - 420. 6. [Rec.] Roczniki Socjologii Wsi t. 3, 1938. "Przegląd Socjologiczny" t. 7, 1939, z. 1 - 2, s. 420 - 423. 7. [Rec.] Zeitschrift fiir Sozialforschung R. 7: 1938, z. 1 - 3. - "Przegląd SocjologicllllY" t. 7, 1939, z. 1- 2, s. 42-5- 426. skim, 19017 8. [Rec.] S. S~czot>ka, Chłopi obrońcami niepodległości Polski Kraków 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 9, 1947, s. 508 - 510. w okresie potopu., �Profesor Józef 17 Burszta 1948 9. Warstwy społeczne wsi Życie" R. 17: 1948, z. 5, s. 437- "Wiedza polskiej, - 446. 1949 10. [Rec.] W. Styś, Drogi przykładzie zbiorowości postępu próbnej gospodarczego wsi Husowa, wsi. Wrocław logiczny" t. 10, 1948, [druk] 1949, s. 756 - 761. 11. [Rec.] P. V. Young, Scientific Social Surveys 1946. - "Przegląd Socjologiczny" t. 10, 1,948, [druk] Studium 1947. - szczegółowe "Przegląd na Socjo- and Research, New 1949, s. 687 - 69'1. York 1950 12. Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi Warszawa, pańszczyźnianej, ss. 229, iI., rys., tab., aneksy. Rec.: J. Gierowski, "zeszyty Wrocławskie" R. 5: 1951, nr 1, s. 241 - 242; J. Gajek, "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1044- 1045. 13. [Rec..] F. Graus, Chudina mestska v dobe pfedhusitske, Praha 1949. - "RoczDziejów Społecznych i Gospod<lJrczych" ,t. 12, 1950, s. 208 - 213. 14. [Rec.] J. TuroWiski, Zmiany społeczne wsi a miasto. Na podstawie socjografii wsi Nasutów w okresie od 1800 - 1946, Lubli;n 1949. "ROCZIIl!Lki Dziejów Społecznych i Gospodarozych" ,t. 12, 1950, s. 196 - 202. niki 1951 15. Rola karczmy "Widnokrąg" na wsi polskiej, [dodatek "Gazety Poznańskiej"], nr 36, z 25/26 XII 1951, s. 3, .iI. 16. Społeczeństwo łeczeństwie Rec.: polskim W. Hejnosz, i karczma. XIX "Lud" Propinacja, karczma i sprawa alkoholizmu w spo- Warsz'awa, ss. 263, iI. wieku, t. 42, 1955, i[druk] 1956, cz. 2, s. 794 - 795. 1953 17. Niewola karczmy, Biblioteka świat" nr 37, Warszawa, ss. 80 Żołnierza, Seria II Popularnonaukowa "Poznaj 1954 18. Budownictwo XVII wieku, wiejskie "Kwartalnik w kluczu HLstorii Kultury runowskim pod Nakłem w I MaJterialnej" R. 2: 1954, nr 1-2, połowie s. 104- - 139, iI. Rec.: W. Sobisiak, "Studia [druk] 1956, z. 2, s. 292 - 295. 19. Zagadnienie i Materiały "nawsia" w do Dziejów osadnictwie Wielkopolski wiejskim, "Lud" i Pomorza" t. 1, 1IJ55, t. 41, 1954, cz. 1, s. 439 - 498, iI., rys., rez., sum. 20. Znamiona bartne Puszczy Wyszkowskiej, "Lud" t. 41, 1954, cz. l, s. 530 - 537, iI., rez., sum. 21. [Rec.] W. Rusii:lsiki, Tkactwo lniane na Ślqsku do 1850 r., "Przegląd Zachodni" 1949, nr 11/12, s. 639 - 666. - "Lud" t. 41, 1954, cz. 2, s. 1049 - 1053. 2 Lud t. LXXII �18 Profesor Józef Burszta 1955 22. Handel od końca darczych" magnacki i kupiecki między Sieniawą nad Sanem a Gclallskiem do połowy XVIII wieku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospot. 16, 1954, [druk] 1955, s. 174 - 23,s, rys., tab., aneksy, res., rez. 23. Materiały do techniki spławu rzecznego na Sanie i średniej Wiśle,," XVII i XVIII w., "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 3: 1955, nr 3. "752 - 782, iI., rez., sum. 24. Stanisław Szczotka (1912-1954), "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 15,19'53, [.druk] 1955, s. 411 - 412. 25. Szkice z dziejów wsi, Warsflaw.a, ss. 239, ił., rys., tab. XVII Rec.: F. Kotula, "Nowiny Tygodnia" [dodatek "Nowin Rzeszow;;kich"] 1955, s. 2; W. Hejnosz, "Lud" t. 43, 19~6, [druk] l'9'58, s. 323 - 325. R. 4, nr 45, z 36 XI 1956 26. Prof. dr Stanisław Szczotka. Chłop, góml'i uczony, "Lud" t. 42. 1955, [druk] 1956, cz. 2, s. 879 - 884. 27. Zbiegostwo jów Społecznych res, rez. chłopów znad i Gospodarczych" Sanu w I ćwierci t. 17, 1955, XVIII [druk] "Roczniki Dzies. 55 - 84, tab .. mapy. wieku, 1956, 1957 28. Dawne sochy" w Wielkopolsce i jego zanik, R. 5: 1957, nr 3 - 4, s. 519 - 550, rys., sum. budownictwo Historii Kultury "Kwartalnik "na Materialnej" Rec.: J. Topolski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 21, 1959, [druk] 1960, s. 233 - 235; T. Wróblewski, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorze," t. 7, 1962, z. 1, s. 355 - 356. 1953 29. Nauczyciel nańskiego" 30. Od osadniczego warzystwa a kultura środowiska, "Sprawy Oświatowe Województwa Poz- 1958, nr 3/4, s. 18 - 20. osady ziem słowiańskiej polskich Ludoznawczego, do wsi współczesnej. O tworzeniu Biblioteka Popularna t. l, Wrocław, ss. 176, ił., mapy. i rozplanowań wsi, się krajobrazu Polskiego To- Rec.: M. Kom., "Odra" R. 1, nr 28, z 27 XII 1958, s. 9; T. Lalik, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" IR. 6: 195-8, nr 4, s. 679 - 682; H. Dąbrowski, K. Górska-Gołaska, "Roczniki Historyczne" R. 25: 1959, [druk] 1960, z. 2, s. 345 - 351; A. Habovśtiak, "Archeologicke rozhledy" IR. 11: 1959', z. 2, s. 279 - 280; W. KusiilSki, "Przegląd Geograficzny" t. 31, 1959, z. 2, s. 412 - 414; J. Lis, Tysiqc tat wsi, "Orka" R. 3, nr 16 (98), z 19 IV 1959, s. 6; W. Sty';, "Przegląd Historyczny" t. W, 1959, z. 2, s. 370 - 374; Z. Wielgosz, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 22, 19'60, [druk] 1961, s. 363 - 368; J. Patkova, "Slovensky Narodopis" H. 9: 196,1, nr 2, s. 331 - 333; N. Dunare" "Revis·ta de Referalte ąi Recenzii. Istorie, etnografie" t. 4, 1967, nr 8, s. 643 - 65\3'0 31. O wielkopolski skansen, "Nowy Swiat" [dodatek "Głosu Wielkopolskiego"] R. 8, nr 8, z 16 II 1958, s. l, ił. 32. W 25 rocznicę pamiętnych dni. Nędza i obciążenia podatkowe doprowadziły chlopów do zbrojnego wystąpienia, "Gazeta Chłopska" :R. 3, nr 27 (8,2), z 29 VI 1958, s. 1 - 2. 33. Zabudowa mia:>ta Radymna w połowie XVIII w., "Rocznik Województwa Rzeszowskiego" R. l: 1953, z. 2, s. 27 - 48, H., płany. �Profesor Józef 19 Burszta 1959 34. Na tropach [doda'tek "Głosu dawnej 35. Rozmawiamy grafii [wy.wiad, 69, z 19 IV J. Bursztq rozmawiał Zakladu "Ilustrowany Ludowego, "Nowy Swiat" 1959, s. 1, 3, il. kierownikiem A. DytkiewiczJ, nr 15 (4373), z 18119 l 1959, s. 6. 36. WieLkopoLska. Poczqtki ruchu J. Pieprzyk],. rozmawiał R. 9, nr z doc. dr i wywiad, U AM kuLtnry, Wielk~polSikiego"] i Katedry Kurier "Dziennik Etno- Polski" R. 15, R. 3, nr Ludowy" 116, z 16 V 195<9,s. 16, ił. 37. W piastowskich pod red. 38. IWspólnie Zródła czasach W. Rusińskiego, (okres Poznań, z Czesławem do dziejów nauki do roku 1454), [w:] Dzieje wsi wielkopolskiej, s. 11 - 45, ił. Wstęp, Łuczakiem] i techniki, 't. 2, Wrocław, [w:] S. Solski, Architekt polski. Zachodnim, "Głos s. V - XXXII. 1960 39. Dorobek Szczecillski" i potrzeby 40. Etnograf kowych, badań etnograficznych H. 14, nr 210 (4473), z 3 - 4 IX w terenie. [wywiad, WielkopoLska notował L.S.], na Pomorzu 1960, s. 3, 5. i Ziemie "Kurier Zachodnie Polski" R. 4, tematem nr 156 badań (87l)', nmć- z 2/3 VII 1960, s. 6. 41. Niektóre ty i Kultury problemy 42. Osadnictwo .J. Bursziy, ksztaLty i KuLtury wsi, Kultura [w:] s. 7 - 12, sum., Kultura [w:] s. 31 - 105, rys., WieLkopoLski", Ludowej "Sprawy Oświa- t. l, 1960, 's. 152 - 167. Poznańskiego" t. l, Poznań, 43. Przedmowa, Poznań, "Atlasu W'ojewództwa ił., mapy, ludowa L'udowa sum., WielkopoLski, pod red . rez. Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. l, R. 5, rez. 44. Skomplikowana a pasjonujqca rzeczywistość, "Tygodnik Zachodni" rlr 38 (199), z 17 IX 1960, s. 1 - 2. 45. [Rec.] "Etnografia PoLska" t. 2, 1959. ~erialnej" R. 8: 1.960, nr 3, s. 3'83 - 385. Studia 46. fRee.] skiej, i materiały pozaroLnicze. Zajęcia Wrocław do historii Współdziałania 1958. - "Kwartalnik wsi kultury gospodarcze, "Kw.artalnik Historii pod Kultury Historii poLskiej red. K. Kultury w XIX Ma- i XX w. Zawistowic.z-Adam- Materialnej" R. 8: 1960, nr 2, s. 2.16 - 258. 1961 47. InternationaLe 1960, "Demos. 43. [Wspólnie ;.vieku Konferenz Vo1kskundliche z Franciszkiem i sukiennictwo 49. [Rec.] ludowa Volk.skundliche 50. [Rec.] Mecklenburg, 1960, [druk] 2' Kultura F. Mager, Berlin mapa, Pommernkunde "Stud.ia Szczecin 1961, z. I, pannificyna Dziejów WielkopoLski, Geschichte 1961, s. 263 - 267. z in 2: vom 3. bis 6. 9. s. 116 - 118. klasztorna Rzemiosła w XVIII i Przemysłu t. l, res. InfoOrma:tionen" 1955. - R. Leżajska Kotulą] okoliczne, 1961,s. 169 - 209, iI., tab., "Demos. fur Informationen" R. pod 2: des Bauerntums "Roczniki Dziejów red. 1961, z. und J. Burszty, 1, s. Poznań der BodenkuLtur Społecznych 1960. 16 - 17. im i Gospodarczych" Lande t. 22, �20 Profesor Józef Burszta 1962 51. Die und ethnographische Hec.: L. ,Kunz, Erforschung "Ethnographica" Westpommern, "Demos. des gegenwiirtigen Dorfes in Grosspolen t. 3 - 4, 1962, s. 239 - 253. Ethnographisehe und Folkloristische In[ormationen" H. 5: 1964, z. 1, s. 21 - 22. 52. Etnograficz·ne badania tere1Wwe w Koszalińskiem. Zarys problematyki, "Zap~ski K:Jszalińskie" 1962, z. 1(9), s. 26 - 30. 53. [Wspólnie z Jerzym Topolskim] Kwestionariusz do badań nad dziejami najnowszego rolnictwa, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 10: 1962, nr 3 - 4, s. 761- 773. 54. O potrzebie ochrony zabytków kultury ludowej w Wielkopolsce, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 86 - 93. 55. Współczesne procesy kulturowe w wsi koszalińskiej [streszcz.J, "Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" 1962, nr 3(67),s. 244- 246. 56. [W'spólnie ze Zbigniewem J,asiewiczem] Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów ze wsi koszaliitskich, "Polska Sztuka Ludowa" R. 16: 1962, nr 4, s. 197 - 220, il., rez., sum. Ree.: H. Ostrowska, "Zapisl<i Koszalińskie" m6:!', z. 7, s. 103-104. 57. [Rec.] T. Wróblewski, Dom chłopski w Wielkopolsce, jego rozwój i przeobrażenia, Poznań 1961. "Demo6. VolkSlku11JdlicheInformationen" R. 3: 1962, z. 2, s. 160- 1&1.. 1963 58.. De la colonie slave au village moderne. Sur la formation du paysage de sur Ie territoire polonais et les plans des villages, "Studia z Dziejów Gospodar,stwa Wiejskiego" t. 6, 1963, z. 2, s. 85 - 89. 59. Od Redakcji, [w:] Sześćset lat miasta Koła, Poznań, s. 7 - 8. 60. Rozmowa o kulturze lttdowej [wywiad], "Gazeta Chłopska" R. 8, nr 51 - 52 {368 - 36,9),z 22 - 29 XII 1963, s. 11, iI. 61. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 3, 1963, S. 142- 148. 6,2. [Rec.] M. Trawińska-Kwaśniewska, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XIX i XX wieku, "Lud" t. 45, 1958- 1959, [dr-uk] 1960, s. 125 - 157. - "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 24, 1962, [druk] 1963, s. 250 - 252. l'habitat 1964 63. [Wspólnie z Tadeuszem Wróblewskim] Budownictwo gospodarcze: [w:] Kulludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 53 - 111, rys., iI., sum., rez. 64. Die Neuausgabe der Werke des polnischen Ethnographen Oskar Kolberg, "Deuitsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 10, 1964, cz. l, s. 143- 147. 65. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, "Literatum Ludowa" R. 8: 1964, nr 4 - 6, s. 34 - 47. tura 66. Ethnographische Probleme "DeuŁsches Jahrbuch des Umsiedlungsprozesses in den polnischen West- t. 10, 1964, cz. 1, s. 43 - 53. 67. La culture populaire de la Grande-Pologne, "Kwartalnik Historii Kultury Mateil'iaInej" R. 12: 1964, nr 3, ergo'll t. 4: L'Histoire de l' Agriculture et de la vie rurale en Pologne, s. 592 - 604, 11. gebieten, 68. Les etudes fUil' Volkskunde" sur la t/1,źorie des metamorphoses culturelles liees avec les mi- �Profesor 21 Józef Burszta grations colonisatrices d'apres-guerre en Europe Centrale, [w:] La Pologne au VIle Congres hllternational des Sciences AJnthropologiques et Ethnologiques, Institut de I'Hisl:oire de la Culture MaJterielle de l'Academie Polonaise des Sciences, Bihliotheque de l'Ethnagraphie Polonaise, nr 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 159- 170. 69. Łowiectwo, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Bur.szty, t. 2, Poznań, s. 329 - 364, ry.s., iI., sum., <rez. 70. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:] Mały słownik historii Polski, wyd. 3, Warszawa, s. 573 - 580. 71. O badaniach przeobrażeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, [w:] Star.e i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszlty, Poznań, s. 5 - 15, il. 72. 'Old and New Culture in the Village of Kos.zalin, Iw:] Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań, s. 267 - 273. 73. Oskar Kolberg, "Kultura" R. 2, nr 10(39), Z ·8 III 1964, s. 3, 5. 74. Oskar Kolberg (1814 - 1890), "Literatura Ludowa" R. 8: 1964, nr 1 - 2, s. 127- 130, 75. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 7 - 10, sum., rez. 76. Stosunki historii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego na wsi w zaborze austl'iackim, pod red. B. Baranowskiego w Polsce, [w:] Zarys i J. TOipo1- skiego, t. 2, w,ar,szawa, s. 360 - 377, i,l., tab. 77. Stosunki storii gospodarcze gospodarstwa i społeczne wiejskiego w na wsi Polsce, w zabone pod red. pl'uskim, [w:] B. Barano'wskiego Zarys hi- i J. Topo,l- s'kiego, t. 2, Warszawa, s. 378 - 398, tab., rys. i postęp w kulturze rolniczej, [w:] Stare li nowe w kulturze wsi pod red. J. Burszty, Poznań. s. 16 - 49, i1. 79. Transport i komunikacja, Iw:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 2, Poznań, s. 651 - 686, rys., il.. sum., rez. 80. [Wspólnie z ,Medardem Tarko] Wydanie "Dziel wszystkich" Oskara Kolberga, "Sprawozdania z prac naukowych Wydziału Nauk Społecznych" R. 7: 1964, z. 4{(5), s. 45 - 56. 81. Zabudowania gospodarskie, fw:] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, pod red. B. Baranowskiego i J. Topolskiego, t. 2, Warszawa, s. 141- 145, il.;s. 412 - 417, il. 82. [Wspólnie z Leonem Leją] Zagadnienia spoleczno-kulturalne, [w:] Po!ożenie ekonomiczne rzemiosła wielkopolskiego w latach 1918 - 1939, pod t·ed. Cz. Łuczaka, PTE Oddział w Poznaniu, Rozprawy i Monografie nr 8, Poznań, s. 263- 283. 83. fRee.] Cz. Łuczak, Położenie ekonomiczne rzemiosla wielkopolskiego w okresie zaborów (1793 - 1918), Poznań 1962. -- "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 25, 1963, r druk] 1964, s. 249 - 251. 718. Tradycja koszalińskiej, 1965 84. Czy kryzys w etnografii?, "Studia Metodologiczne" 1965, z. 1, s. 91 - 103, sum., .rez. 85. Etnografia z badaniami Zsfg. Rec.: mationen" na a współczesność. Ziemiach Nieco Zachodnich, E. Pietraszek, "Demos. R. 7: 1966, z. l, s. 7 - 8. Internationale refleksji "Etnografia metodologicznych Polska" Ethnographische und t. 9, w związku 1965, s. 41 - 61, Folkloristische Infor- �22 Profesor Józef Burszta 86. Integracj.a kulturowa wsi koszalińskiej, "Przegląd Zachodniopomorski" 1965. z. 5, s. 45 - 58. 87. [W,gpólnie z Janiną Dydowicz] Literatur zur volkskundlichen Gegenwartsforschung. Polen, "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" t. 11, 1965, cz. 2, s. 343 - 358. 88. O sytuacji w etnografii [st!reszcz.], "Sprawozdania POZJnańslkiegoTowarzystwa Przyjaciół Nauk" 1965, nr 1(73), s. 71 - 72. 89. "Pomorze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze, PTL, Wrocław-Poznań, s. XX - XXXIV. / 90. Przedmowa, [w:] P. Nedo, FolklorystY'ka. Ogólne wprowadzenie, DAM. Poznań, s. 3 - 9. Przegląd 91. i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim, "Lud" t. 49, 1963, Idruk] 1965, cz. 1, s. 417 - 450, rez., sum. 92. Spuścizna berg, Dzieła rękopiśmienna Oskara Kolberga wszystJkie, t. 39 Pomorze, PTL, i jej [w:] O. Kols. V - XIX. opracowanie, Wrocław-Poznań, 19&6 93. Das ostpommersche Dorf um 1600. Die wicMigsten Merkmale seiner Kultur, [w:] Acta Visbyensia II, Viisby-symposiet for historiska vetenSikaper 1965: Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600, Uppsala, s. 171 - 18l. Rec.: R.: Wildhaber, 94. Etnograf s. 35, iI. "Schweizerisches [wywiad, epoki, 95. Folklor, folklorystyka, Archiv R. 63: 1967. z. 1112, S. 12:l. fUr Volkskunde" rozmawiał R. Wasital, "Teatr folkloryzaicja, "Polska" Ludowy" nr 5{l41), 1966, R. 44: nr 1 - 2, 1966, s. 39 - 40. 96. Kategorie społeczno-kulturowe ludności "Przegląd Ziem Zachodnich, źródło folklorystyczne, Za- chodni" R. 22: 1966, nr 1, s. 47 - 71. 97. Nowe Ludowa" tomy Dzieł Oskara Kolberga jako "Literatura R. 10: 1966, nr 4 - 6, s. 67 - 74. 98. Przeobraźenia z sesji nankowej s. 151-175. w społeczno-kulturowe XX-lecie na Ziemiach Zachodnich, cz. 1, pod red. J. Wąsiekiego, PRL, r w:1 Materiały DAM, Poznar •. walor ludoznawstwa, [wywiad, rozmawiał J. Mikołajczak], "Zielony R. 18, nr 84, z 20 X 1966, s. 3 - 4. 100. Tradycje kultury llldowej w Wielkopolsce, .,Głos Tygodnia" [dodatek Głosu Wielkopolskiego"] R. 6, nr 258, z 9 X 1966, s. 1. 99. Rosnqcy Sztandar" lal. Województwo ma i'vlickiewicza 102. r~ec.l Dcntsches t. 50, 1964 - 1965, [druk] 103. nografia ce'l. dowym. szczecińskie w Poznaniu, w "Przegląd Jahrbuch fur pracach naukowych Volkskunde im. Ada- 1966, z. 2 - 3, s. 83 - 96. t. 8, 1962, cz. 1 - 2. - ,.Lud" 1966, cz. 2, s. 647 - 652. [Rec.] Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde Polska" t. 10, 1966, s. 540 - 542. [Eec.! K. Kwaśniewski, Pa!en:ska i piece Studium Uniwersytetll Zachodniopomorski" na podstaw e materiałów t. 10, w XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków V()1J,~<{Unde't. 1::', 1£ti6, cz. 1. s. ITi - 176. 1963. -- cz. 1 - 2. - "Et- L,- )Jolskimbn,:ow.lic::w;e etnograficznych oraz 1964, z c1rngiej "Deutsches [Jałowy Jahrbuch XIX fUr 1967 105. Drogi Wielkopolski, kultury lndowej Wielkopolski pod red. J, Burszty, a współczesność, t. 3, Poznań, fw:] Kultura s. 541 - 548, iI., sum., rez. ludou:c �Profesor Etnografia, 106, łecznych [w:] Ankieta Katedra Etnografii, za lata i08, Kategorie miach I PAN w sprawie rozwoju nauk spo- do r. 1985, Cz, 1 FilozDfia, Socjologia, Etnoi materiały do per.spektywicznego planu rozwoju s. 153- 1,63. grafia, PAN-OPiKBN, Studia nauki pohkiej, z, 5, Warszawa, 107. Wydziału 23 Burszta w Polsce i humanistycznych w Poznaniu Józef [w:] akademickie ludności Kronika 1962/63 i ich typ Uniwersytetu - 1964/65, kulturowy, im .• 4dama UAM, Poznań, Mickiewicza s. 241 - 248. [w:] Przemiany społeczne na Zie- pod red, W, Markiewicza i P. Rybickiego, Ins,tytut Zachodni, Zachodnie, Studia i. Materiały nr 9, <Poznań, s, 132 - 177, sum, Lecznictwo ludowe, {w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. BurszPoznań, s. 393 - 436, rys., n., sum., rez. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, s, 7 - 9, sum" rez. Przedmowa, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze temu dobrze, Poznań, Zachodnich, Ziemie 109, ty, t. 3, 110, Poznan, Ill. s. S - i2. Rylcowe 112, radło na kołach (hak) w "Łódzkie Rzeszowskiem, Studia Etno- graJiczne t. 9, 1967, s. 183 - 191, iI., rys., res. [w:] O. Kolberg, Dzieła wszyWrocław-Poznań, s. V - XVII. 11·t Zagadnienia integracji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 5, 19&6, [druk] 1967, s. 179 - 188, sum., rez. 115, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań, s. 117 - Ut_S, il., sum., rez. 116. [Rec.] K. Górska-Gołaska, Pomiary gruntowe w Wielkopolsce (1793 - 1861). 113 .. ,Tarnowskie-Rzeszowskie" stkie, 48 t. Studia nad Wrocław Oskara źródłami Kolberga, PTL, Tarnowskie-Rzeszowskie, kartograficznymi Wielkopolski z okresu reform agrarnych, "Acta Poloniae Hi-storica" t. 16, 1967, s. 160 - 161. 11.. [Rec.] P. edo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań "Studia :'vletodologiczne" 1967, z. 3, s. 96 - 98. 118. [Rec.] H. Obuchows'ka-Pysiowa, Handel wiślany w pierwszej XVIII wieku, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1964. "Roczniki Dziejów nych ; Gospodarczych" t. 28, 1966, [druk] 1967, s. 184 - 187. 1965. -- 1965. - polowie Społecz- 1968 l ;9. ności(!, - 36. Analiza kuLtnry w Niektóre różnice. Tezy, r~·,. etnografii tradycyjnej "Łódzkie Studia a w badaniach Etnograficzllle" nad współczes- t. 10, 1968, s. 33- I:!O. Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi, [w:j Z poLskich stndiów slawistycznych, Ser-ia 3: Nauka o litera,turze, Prace na VI !\:Iiędzynawdowy Kongres Slawistów w Pradze 19lY8, W.arsZcawa, s. 203 - 209. 12!. Przedmowa, fw:] S. llowski, PoLskie gody weseLne, Biblioteka Teatró\1l Ama:lOrskich, Wars'zawa, s. ;) - 8. 122. Region i regionaLne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, "Lud- :. 51, W67, [druk] 1968, cz. 2, s'. 599,- 613, sum. 12:1. Research Land. Some aspects in Cn!t1~ral of Anthropology lIJethodology, in [w:] Poland Western at the and 8th North-Western International Po- Congress PAN, Library of Polish s. 51 - 61. 124. The Docmnentary Value of Oskar Kolberg's Complete Works, "Zeszyty Pańs(V\ owego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" t. 6 - 7, 1965/1966, fdruk] 1968, ':'. 27 - 35, iI., streszez. of Anthro)JologicaL Ethnography, and Ethnological Sciences, nr 16, Wrocław-Wars.z.awa-Kraków, IHKM �24 Profesor Józef Burszta [Rec.] Z. GulJd'On, Związki handlowe dóbr magnackich na Prawobrzeżz Gdańskiem w XVIII wieku, Toruń 1966. .,Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 29, 1968, s. 229 - 231. 125. nej Ukrainie 1969 1,26. Dwa modele etnograficznej - 163, Isum. 127. Einschiitzung monografii der Volkskultur "Letopils", Festschrift s. 38 - 47. fUr Paul "Lud" wsi, in volkskundlichen Nedo, Reihe C - Rec.: B. Schone, "Demos. Internationale tionen iR. 10: 1969, z. 2, s. 130 - 131. t. 53, Forschungen Volkskunde, Ethnographische und Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej. 147- Grosspolens, 1968/1969, nr 11/12, Folkloristischc In forma- 128. Etnografia szuka drogi do współczesności, [wywiad, "Dziennik Ludowy" R. 13, nr 299 (3)973), z 8 XII 1,969, s. 2, 129. s. 1969, rozmawiał Organizacja - .J. Moziol, tcndeltcje - badań, "Lud" t. 53, 1969, s. 31 - 59, sum. kierunki 130. Fo(klor "Tygodnik Kulturalny" czy folkloryzm, 13, nr 25 (628). R. z 22 VI 1969, s. 1, 9. Folklorismus 131. in "Zeitschrift Polen, fUr Volkskunde" R. 65: z. 1, 1969, s. 9 - 20. 13'2. Krzyk "Tygodnik mody, Kulturalny" R. 13, nr 26 z 2-9 VI 1969, (629), s. 3, il. Kultura 133. ludowa - folkloryzm - kultura "Kultura norodowa, i Społe- czeńsltwo" t. 13, 1009, nr 4, s. 69 - 90. 134. Kultura wsi w okresie "Roczniki Polski Sprawozdanie 137. [w:] Kronika mickie 1965/66 138. spiel Dziejów Ludowej. Podstawowe zjawiska i tendencje Ludowego" 1969, nr 11, s. 41 - 66. 135. "Mazowsze" Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie. t. 41 Mazowsze, cz. 6, PTL, Wrocław-Po:znań, s. V - XXIV. 136. O zjawisku folkloryzmu. Pojęcie i przejawy, "Nasz ruch społeczny" [jednodniówka], Kraków, czerwiec 1969, s. 8 - 9, il. przeobrażeń, der prorektora Uniwersytetu - 1967/68, Traditionelle Ruchu DAM, im. nauki Mickiewicza und Umwandlung in 1. Turnau, "Kwartalnik kadencji 1965/66 - 1967/68, w Poznaniu za Gegenwartsforschung, den Dorfern [w:] ProbIerne und Methoden volkskundlicher W. Jacobeiita i P. Nedo, Berlin, s. 93 - 103. Rec.: w lata akade- Poznań, s. 32 - 36. Vo1kskunde kulturellen spraw do Adama Historii Kultury der dargestellt polnischen Gegenwartsforschung, Materialnej" R. am Bei- Westgebiete, pod red. 18: 1970, nr, ~, s, ~99- 500. [wywiad, ;rozmawiał Z. Kubiak], "Gazeta Zielonog61'sk,a" R. 108, nr 270 1(5331), z 13 XI 1969, s. 3. 140. Węzłowe problemy badań nad współczesnością, [w:] XLIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sesja Naukowa. Streszczenie referatów i komunikatów, Toruń 10 - 11 X 1969, s. 5 - 8, ['powiel.]. 141. [:Rec.] P. Nedo, Grundriss der Sorbischen Volksdichtu.ng, Bautzen 1968 . .,Lud" t. 53, 1969, ,s. 366 - 368. 139. Uchwycić obraz współczesnej kultury wsi, 1970 142. Bibliografia ber,g, Dzieła wśzystkie, II. Literatura i nowsza. Wybór, [w:] 0, Kolcz. 7, PTL, Wrocław-PoznaI1, s. 7a4 - 795. uzupełniająca t. 42 Mazowsze, �Profesor Dorobek 143. folklorystyczny (1879- 1969), "Lud" t. 54, 1970, 144. Dziś rozmawia wiad, rozmawiała regionalisty z nami: Jerzego Wojciecha Szulczewskiego H., sum. 'S. 168 - 176, profesor PawlinowaJ, E. 2Y Józef Burszta doktor "Głos Pracy" Józef Burszta o folklorze, [wyR. 20, nr 98 (5999), z 25 - 26 IV 1970, s. 4. Etnografia 145, 146. a Ziemie Zachodnie, [w:] XLV Walne Zgromadzenie LudO'z.nawC'zego.Sesja naukowa. Stresz,czenia i tezy refeMiędzyrzecz 18 - 20 IX 1970, s. 3 - 5, [powteU. polska Polskiego Towarzystwa ratów i komunikatów, Folkloryzm w Polsce, [w:] Folklor z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej polskie Towarzystwo Kulturalne, w życiu współczesnym. Materiały 1969, pod red. B. Linette, WielkoPoznań, s. 9 - 29; tamże, Glos w dyskusji, s. 129w Poznaniu - 131. 147. Główne tendencje rozwojowe teriały Zachodniopomorskie" 148. Integracja socjologicznej. kulturowa Wybór kultury wsi na Ziemiach wsi, tekstów, [w:] Instytut Ziemie Zachodnie Zachodni, teriały nr 12, Poznań, s. 373 - 386. 149. Kolberg ciqgle żywy, "Dziennik - l III 1970, s. 5. w polskiej Ziemie Zachodnie, Ludowy" R. 14, nr wsi średniowiecznej (do końca XV w.), pod red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 231 - 246, il. 151. Kultura wsi wczesnośredniowiecznej, [w:] Historia red. S. Inglota, t. l, Warszawa, s. 139 - 153, il. 150. "Ma- Zachodnich, t. 14, 1968, [druk] 1970, s. 369 - 381, Zsfg. Kultura 50 [w:] literaturze Studia i Ma- (4044), z 28 II- Historia chłopów polskich, chłopów 152. Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, pów polskich, pod red. S. IngIata, t. l, Warszaw,a, s. 456 - 469, il. pod polskich, [w:] Historia chło- 153. Lud pracujący i jego kultura ~ ostojq narodowości, [wywiad, rozmawiała L KubickaJ, "Nadodrze" R. 14, nr 20 (213), z 27 IX - 10 X 1970, s. :3 - 4, il. 154. Obraz kultury ludowej regionu kaliskiego w dziełach i tendencjach przemian kultury na Ziemiach Zachodnich Oskara Kolberga, "Rocznik Kaliski" t. 3, 1970, s. 9 - 52, ill. 155. O zachodnich, XXV-lecia niektórych cechach [w:] Przemiany Polski Oskar wsi na i Północnych ziemiach w okresie i Mazur. Materiały Seminarium Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojnr 33, Olsztyn, s. 9 - 17; tamże, Podsumowanie obrad, Ludowej 6 - 8 czerwca 1969 l'., ciecha Kętrzyńskiego s. 163 - 164. 156. wsi Kolberg na przykładzie i jego dzieło. Z Warmii okazji opublikowania 50 tomów "Dzieł i Społeczeństwo" t. 14, 1970, nr 3, s. 87 - 105. 157. Po przyjeździe 0d razu wzięliśmy się do roboty! ... , [wywi,ad, rozmawiał P. Strugarek], "Ilustrowany Kurier Polski" R. 26, nr 45 (7801), z 22/23 II 1970, s. 6. wszystkich", 158. zesse in "Kultura Probleme der MUteleuropa, kich i Eotnograficeskich 159. Przedmowa, obrzędowe, Biblioteka 160. Przedm.owa, Kulturwandlungen [w:] Trudy VII aIs Folge Mezdunarodnego der Nachkriegssiedlungspro- Kongressa '.I1..ntropologices- Nauk, 't. 8, Moskva, s. 460 - 466. [w:] M. Mikuta, Staropolskie święto żniw. Dożynki, widowisko Teatrów AmatorsIkich, W,arszawa, s. 5 - 12. [w:] W. Skorupka, Moje m.orgi i katorgi 1914- 1967, Poznań, s. 5 - 13. 161. Rozwój kultury Muzeum Rolnictwa wsi polskiej w Szreniawie" od XVIII wieku do chwili obecnej, "Rocznik t. 2, 1970, s. 7 - 31, 'j,l., rez., res., sum. 162. Slowo wstępne, "Zeszyty Lubuskie buskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 5 - 8. LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lu- �26 Profesor 163. Stosunki [w:] Zarys iI., tab. agrarne historii w Galicji gospodarstwa Józef Burszta i na Slqsku wiejskiego w Cieszyńskim w latach 1870 - 1914, Polsce, t. 3, W.arszawa, s. 62 - 85, 164. Ziemia Lubuska spojrzenie etnograficzne, "Zeszyty Lubuskie LTK": Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej. Folklor, 1970, z. 10, s. 9 - 16. 165. 25 Ziemie Zachodnie i Północne, "Nurt" 1970, nr 5(61), s. 5 - 6, iI. 166. W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 54, 1970, · s. 5 - 8, sum. 167. [Rec.] F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków · i Podgórzan, Lublin 1969. - "Lud" t. 54, 1970, s. 242 - 244. 168. [Rec.] L Weber-Kellermann, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik · und Sozialwissenschaften, Stuttgart 1969. "Lud" t. 54, 1970. s. 217 - 220. 197.1 "Lud" t. 55, 1971, s. 15 - 28, sum. [wywiad, rozmawiała A. Radwanowaj, "SI-owo Powszechne" R. 25, nr 491(7543),oz 27 - 28 II 1971, s. 5. 171. Funkcja twórczości ludowej w kształtowaniu kultury polskiej, "Biuletyn 'Informacyjny" nr 2, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, lipiec-g,rudzień 1971, s. 1 - 7, iI. 172. Profesorowie Roman Reinfuss i Józef Burszta o przyszlości kultury lu"dowej, [wywiad, rozma.wiali M. Kuczewski i T. Swi1tała], "Chłopska Droga" nr 67(2112),z 2,2VIII '1971, 5.8. 173. Społeczne zamówienie etnografii, [wywiad, rozmawiał Cz. MichniakJ, "Gazeta Poznańska" Magazyn, R. 24, nr 240, z 9/10 X 1971, s. 25. 169. Etnografia polska 170. Etnografia w 174. Stanowisko a Ziemie Zachodnie, służbie wspóŁczesności, metodolog'czne '[stre.szcz.J, "Sprawozda.nia 1(87), s. 112- 113. Oskara Poznańskiego Kolberga Towarzystwa w zakresie Przyjaciół etnografii Nauk" 1971, nr i artykuły" Oskara Kolberga, fw:] O. Kolberg, Dzieła i artykuły, PTL, Wrocław-Poznań, s. V - XXIV. 176. The Richest Source for the Synthesis of Polish Folklore. 80 Volumes of Oskar Kolberg's "Complete Works", PTL, RDWOK, Poznali, ss. 14, bibliogr., [powiel.]. 177. Wieś lubuska. Na podstawie badań wsi Głuchowo i Łęgowo, fw:] Spo175. "Studia., wszystkie, łeczeństwo nych w rozprawy t. 63 Studia, Ziem rozprawy Zachodnich. województwie Studium porównawcze wyników badań socjologicz- 1958- 1960 i 1968- 1970, pod red. Za'chodni, Ziemie Zachodnie, Studi'l i Materiały nr 13, zielonogórskim w latach Z. Dulczews.kiego, Instytut Poz'nań, s. 105- 149, iI., tab. 178. fRee.] B. Baranowski, Zycie codzienne wsi między Wart q a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969. "RoczniJki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" t. 32, 1971, s. 209 - 212. 179. [Rec.] Od "skorup" do przeszlych ksztaltów klLLtlLrowych regionu. O )Jasj, badawczej Franciszka Kotuli [F. K:otula, Rozmowy ze skorupami, czyLi rzecz o ]Jla.styce garncarskiej i jej wymowie historyczno-spolecznej, Rzeszów 1969]. - "Profile" 1971, nr 5 (26), s. 49 - 50,i1. 180. [Ree.] O. Nahodil, Kultur und Humanittit. PTolegomena einer Theorie der _Kultur, Bad Krotzingen 1970. - "Lud" t. 55, 1971, s. 244 - 245. 181. [Rec.] F. Powęcki, Polskie muzealnictwo przyrodnicze, Poznań 1970. ."Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" t. 4, 1971, s. 111- 112. �Profesor Józef 27 Burszta 182. TRec.] D. Simoni-des. Współczesna ślqska proza ludowa, "Zeszy,ty Naukowe WSP w Opolu" Sellia B, 1969, nr 24. - "Lud" t. 55, 1971, s. 256 - 258. 183. fRee.] Zeitschrift fur Volkskunde .t. 66, 1970, z. 1- 2. - "Lud" t. 55, 1971, s. 313 - 315. 1972 ludowej grozi zagłada?, [wywiad, 'rozmawiał Magazyn, nr 340, z 9 XII 1972, ·s. 4. B. Żurakowski], 18';. Czy literaturze "Trybuna Opolska" 185. Die ,.Ethnolugia U' Oskar Kolbergs [w: l Problematyka badaniach fur Kultur der West- und Siidslawen, t. 3, 1971, [druk] 1972, s. 25 - 33, streszez., bibliogr. Etnografia, 186. nich Interessen Slavica" Uniwersytetu im. polsko-niemiecka Adama i polskich Mickiewicza w Ziem Poznaniu Zachod- (1919 - 1969), pod red. Z. Kaczmarczyka, UAM, Wydział FiloliOfic?J1o-HJ1sl,oryczny, Seria Historia nr 52, Poznań 1971, [druk] 1972, s. 75 - 86. 187. Folklor na scenie, "Kultura i Życie" 1972, nr 6 (168), s, 14 - 15, 18; nr 7 - 8 (169), s. 40 - 41. ludowa a narodowa, [wywiad, rozmawiał R. 29, nr 103/104, z 24 - 28 XII 1972, s. 3 - 4. 189. Kultura polskich, 190. wsi a folklóre narodnoj kul'tury wa. s. ') - 16, ił. 193. od końca XVIII do poczqtków XX ako sllcasnom Slavjan chłopóu; XIX veka. Vystavka "Sloven~ky jave, [w:] polnogo Kolberg. sobranija [w:] V NaTo- Dokmnentalist soCinenij, łużyckie, oprac. P. Nedo, Poznań Międzynarodowy Festiwal Zespołów Warsza- s. 5 - 9. Pieśni i Tańca Górze, 20 - 24 IX Przedmowa, 195. Tendencje kulturalnej, rozwojowe kultury współczesnej Przyjaciół a zasady Muzeum w Go- i kierunki polityki ,,:Nourt" 1972, nr 9 (89), s. 38 - 41, ił. 196. Węzlowe problemy badań etnograjicznych nad Metodo-logiczne" 1972, z. 9, s. 17 - 34, sum., rez. 197. Wieś Ziem Zachodnich w strukturze kulturowej na w., [w:] Historia fw:J Baśnie Przedmowa, Przedmowa, Zielonej 194. "Zielony spolocensko-kulturnom 1972, Ziielona Góra, s. 4 - 6. [w:] Zeszyt Muzeum, Towarzystwo rzowie Wielkopolskim, Gorzów Wiclkopolsik,i, s. 3. UJ Sobol], pod red. S. I:nglota, ,t. 2, War.szawa, s. 628 - 671, ił., rys. dopis" R. 20, 1972, nr 3, s. 361 - 368, streszcz., Zs1g. 191. Pobioe sobranie socinenij Oskara Kol'berga, 192. S. Kultura 188. Sztandar" Ziemiach Zachodnich larnonailkowej i Północnych w Koszalinie, 198. Współczesny jolklor 1972, s. 83 - 102, iI., sum. 199. [Rec.] W. Markiewicz, Hln, nr 11 (91), s. 59 - 60. w Polsce widowiskowy. Socjologia Zarys a służba Polski, Ludowej. pod red. Z. Hemmerli'l1ga, "Studia współczesnościq, [w:] R1lch Ludowy Materiały sesji popu- Warsz3wa. postaci s. 9'7 ~ 110. zjawiska, "Lud" t. 56, społeczna, Poznań 1972, - 2lhl. iRec.] Hzeszowskie wydarzenie wydawnicze "Wesele łqckie" [Wesele oprac. J. Ryś, Rzeszów 1972]. - "Profile" 1972, nr 12 (45), s. 22, il. "Nurt" łqckie, 1973 201. lw:J s. 4 Dzieła Oskar - 25. wszystkie Kolberg Oskara 1814 - 1890. Kolberga, Dzieła Oskar wszystkie. Kolberg's Katalog "Complete wystawy, Works", Warszawa, �28 Profesor 202. Ku~tura ludowa - kultura Józef Burszta narodowa, "Kultura Ty" .. marzec riche la 1973, nr 3, s. 47 - 5'1, H. 203. La polonais : de documentation source les quatre-vingt [w:] plus des [streszcz. w:] Actes du Premiere Paris-Aou't 1971, Paris, s. 104. 204. Ludoznawstwo, la tomes Congres Nauka pour "Oeuvres w synthese Completes" International d'ethnologie Wielkopolsce. Przeszłość folklore Kolberg, eumpeenne, i teraźniejszość. pod red. G. Labudy, Poznań, s. 310 - 3'26,ił. 205. Materialne warunki bytu. Wiek XIX i XX, [w:J Słownik wyd. 6, Warszawa, s. 814 - 828. Studia du d'Oskar i materiały, 206. Oskar Kolberg and Slav CongTess of Anthropological ków-Gdańsk, and Folklore, [w:] Ethnological Poland at the historU 9th Polski, International Wrocław-War~zawa-Kra- Sciences, s. 99 -108. 207. Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ,.Lud·' i folklorystyka. t. 57, 1973, s. 5 - 32, sum. Rec.: M. Tarko, "Demos. Internationale tionen" R. 15: 1975, z. 2, s. 90 - 9l. Ethnographische ltnd 208. [Wspólnie z Medardem Tarko] Prace edytorskie "Sprawozdania z prac naukowych .Wydziału 13: 1970, r d.[uk] 1973, z. 3/4 (58 - 59), s. 311 - 320. nad 209. Przemiany ze szczególnym w dniu rialy spoleczno-kulturowe uwzględnieniem 7 czerwca seminariów roku, 1971 w latach jako etnografii. kowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego 210. Research-work wicz conducted wsi R. społecznych do Seminarium olsztyńskiej. Mate- Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Nauw Olsztynie nr 41, Olsztyn, s. 127 - I:l3. at -the Chair of Ethnography of Adam :\1ickie- "Ethno1ogia Slavica" t. 4, 1972, [druk] 1973, s. ~'56- 264. i współczesność, "Regiony" 1973, nr 1- 2 (23 - 24), s. 11 - 18. University, Poznań, 211. Tmdycja 212. [Rec.] B. Baranowski, Polski nauk naukowe przemiany O.~kara Społecznych" badań Wprowadzenie Współczesne [w:] 1970 - 1971, przedmiot rękopisami Nauk Kolberga, ("formu- Folkloristisci:c Srodkowej, Łódź Kultura ludowa XVII "Rocznik Kaliski" 1971. - i XVIII wieku na ziemiach t. 6, 1973, s. 399- 401. 1974 213. Dwa storii modele monografii monografii etnograficznej "Etnaloski lokalnych), spoleczności Pregled" 1974, nr lokalnej (Nieco z hi12, s. 107- 119. parz., biblwgr. 214. Etnografia Simpozijum polska Etnolośko a badania proucavańe współczesnych savremenich januar 1974, Etnograi'ski lrlJSrtitut Srps:ke Akademije izdana kńiga 15, Be ograd, s. 67 - 77, rez. 215. Etnografia polska. i Społeczeństwo" 216. Folklor Osiągnięcia - zmian promena organizacja kulturowych, u narodnoj Nauka - kultttr\ i Umetnosti. perspektywy. [w:] 28 - 30 Posebna ..Kultura t. 18, 1974, nr 3, s. 91 - 103. czy folkloryzm, [wywiad, rozmawiał L. Wie1uńskij, "Perspektywy" R. 6, nr 20 (246), z 17 V 1974, s. 11 - 14, H. 217. Idee grafii przewodnie Uniwersytetu 218. Kultura turze, Uniwersytet nauki. Prof. dr. ludowa - kultura Józef "Nurt" im. A. Mickiewicza, Katedry [w:l Problemy uczestnictwa w Poznaniu, Międzywydzialowe masowa, im. A. Mickiewicza Bursz ta. Kierownik Etno- 1974, nr 9 (113), s. 10. w kulStudium �Profesor Józef 29 Burszta KultuTy i Turystyki, Centralny Ośrodek Metody,ki u.powszechniani,a Kultury, Poradn.iK dzjałacza kultury 24, Warszawa, s. 19 - 40. 219. KuLtura ludowa kultura narodowa, "Nurt" 1974, nr 10 (11'4), s. 20 - 22, ił. 220. KlI.ltura ludowa kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa, ss. 373, iJ .. sum. Rec.: J. Glowacki, Dwa spostrzeżenia, "Barwy" R .7: 19.74, nr 10 (712),s. 4; M. A. Kowaiski, Lwiowa a narodowa, "Tygodnik Kulturalny" R. 18, nr 34 (89'8), z 2:> VIII 1974, s. 4; K. Kwaśniewski, Wartości kultury ludowej w życiu narodu, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 11974, nr 4. s. 277 - 276; F. Mleczko, Od kuLtury e~nicznej do folkloryzmu, ••W~eści" nr 36, z 8 IX 1974, s. 10 - lil; D. Simonides, Wspólczesna rzeczywistość folklorystyczna, "Literatura Ludowa" 1974, nr 6, s. 57 - 59; A. Sulitka, ".Narodopisne Aktuality" R. ,;U: 1974, z. 4, s. 294 - 295; "Tydzier'" nr 33 (48), z 18 VIII 1974, s. 17; M. Kaźmierczak, "Człowiek i Swiatopogląd" 1975, nr 3 (116), s. 199 - 204; F. Kotula, Kultura ludowa. Kultura narodowa, "WTK" nr 40 (inSI), z 5 X 19'ffl, s. l, 4; "Kultura ludowa kultura narodowa" Józefa Bursz t y, "Tygodnik Kulturalny" R. 19, nr 17 (933), z 27 IV 1975, s. 3; E. Nowakowska, "Przegląd Zachodnio-Pomorski" R. 19: 1975, z. 1', S. 181 - 185; T. Smolińska, W perspektywie kultuTa egalitarna, "Opole" R. 6, czerwiec 1975, nr 6 (62), S. 28 - 29; V. V'lkanova, "B'lgarska etnografij a" t. l, 1975, z. 2, S. 84- 86; R. Wildhaber, "Sehweizerisches Arehiv fiir Volkskunde" R. 7'1: 1975, z. 1- 2, s. 75; Z. Ziątek, "Wie'; Współczesna" fR. 19: 1975, nr 10, S. 145 - 148: B. KopczYllska-Jaworska, "Ethnologia Palona" t. 2, 1976, s. [','1'2 - 175; M. Tarko, "Demos. Internationale Ethnographische und Folkloristlsche Informationen" R. 17. 19'117, z. l, s. 4. 221. "Ludzkość nie może być jak wór maku", "Zi;effiia i Pieśń", nr 1, Jednodniówka wydana staraniem Komitetu Organizacyjnego VI Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesietl 1974, s. l, ił. 222. Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji l,udowych CSRS", Smolenice, 23 - 25 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 334 - 335. 223. II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Bratysława 19 - 22 X 1972, "Lud" t. 58, 1974, s. 332 - 333. 224. III Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica, Ochry d 5 - 6 VII 1973, "Lud" t. 58, 1974, s. 333 - 334. 225. Naprzód zrozumieć potem stylizować, "Ziemia i Pieśń", nr 2, Jednodniówka wydana staraniem KomiJtetu Organizacyjnego VI Międozyna,rodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra wrzesień 1974, s. 1. 226. "Nowa tradycja" dożynek, "Tygodnik KuLturalny" R. 18, nr 36 (900), z 8 IX 1974, s. 3, 11. 227. O folklorze i jego formach współczesnych, [wywiad, rozmawiała E. Pawłowska], "Magazyn Lubuski" {Wyd. "Gazety Zielonogórskiej"] R. 23, nr 223 (6433), z 21 - 22 IX 1974, s. 4, ił. 228. rWspóLnie z Medardem Tarko] Oskar Kolberg's Complete Works. General Information, [w:] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. l Pieśni ludu polskiego, wyd. 2, PTL, Wroclaw - Poznań, s. XII - XXII. 229. Pol'skie issledovanija balkanskogo fol'klora Oskara Kol'berga i Kazimieza Mosinskogo, "Makedons:ki Folklor" Ił.. 7: 1974, nr 13, s. 119, - 124. 230. Problemy etnografi proponowane do omówienia w zbiorczym referacie , Podsekcji Polskiej, Historii, Archeologii "Etnografia i Historii Kultury 231. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, Dzieła wyd. 2, PTL, Wrocław - Poznań, s. V - XI. 232. Przedmowa, rolnika wielkopolskiego Materialnej na II Kongres Nauki PoLska" t. 18, 1974, z. 2, s. 19 - 22. wszystkie, t. 1 [w:l T. Skonl:pka, Kto przy Obrze temu 1862 - 1935, wyd. 2, Poznań, s. 5 - 13. 233. Tradycje dożynkowe 3(4), s. 290 - 300, ił. w Wielkopolsce, "Kronika Pieśni dobrze, ludu polskiego, Wspo7l1Jnienia Wielkopolski" 1974, nr �30 Profesor Józef Burszta 1975 234. ~4tlas badań nia języka region'u, nr 91 za 1973 r., 235. Dziady, Zachodnia" i kultury cz. II, Wydział i Nauk i l wywiad, a zadania Przyjaciól Społecznych, rozmawial ludowa Wychowanie jako Iw:] Stosunki Etnografia 238. (13 - 14 XII 1973), pod polsko-radzieckie polska. Sprawozda- POznał1, A. czynnik nowoczesnego s. li - 13. Kaczkowski/, wychowawczy absolwenta red. ..Gazeta Osiągnięcia UAM, Polskiej w XXX-lecie PRL, /;szla/cenia szkoly L. Leji, gia i Pedagogika nr 33, Poznań, s. 135 - 138. 237. Etnografia polska i radziecka w XXX-leciu dowej, elTIograjlc:'nych Nauk, XII lo975, s. 4. z 24 -26 kultura [w:] z sesji naukowej terialy His.torii i turonie, nr2'8'6, Etnografia 236. uniwersyteckiego, Wielkopolski Towarzystwo herody Magazyn ludowej [w:] Poznańskie wyższej. Seria Ma- P,;,;cholo- Rzeczypospolitej UAM, organizacja Poznal\, Lu- ,;, ,)5 - 61. perspektyw1/. ..Lud" t. 59, 1975, s. 5 - 21, sum. 239. Gmina i war1Lnki teriały i jej Ośrodka Ols'ztyn, przeszlość, rozwoju. Materialy Badań teraźniejszość, Naukowych [w:1 Gmina, przyszlość, z seminarium 6 - 8 czerwca im. Wojciecha jej fUl1kcje 1974, Rozprawy ; Ma- KętrzyIiskiego w Olsztynie nr 51. s. 5 - 11. 240. Hej hop, gdzie mój chłop?, [w)T\viad, Młodych", nr 205, z 23 XII '1975, s. 1, 3. 241. Kultura ludowa, fw:] Ka!endarz 1975, Warszawa, 242. O wsi Ludowej Spóldzielni w ciągu całego tekstu, bez paginacji, il. dzisiaj i za czasów Kolberga, [wywiad, "Gazeka Poznat'1ska" R. 28, nr 10, z 13 I 1n5, s. 4. 243. Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na cznego bytu L. Skrzypek!. rozmawiała i kultury. Burgas-Primorsko, 29 IX - \·Vydaumic:ej rozma.wiala temat 2 X ,.S7.tandm· 1. Rajewska], problemów 1974 rok TW socjalisty- r., "Lud" t. 5B, lH75, I wywiad, l'o7.łTlawial s. 300 - 3Ul. Pomnikowa 244. A. Nowak], edycja "Express "Dziel 245. Problemy kultury 246. Przedmowa, [w:] wszystkich" robotniczej, W. Kolberga, R. 29, nr 88, z 17 IV 1975, s. 5. Poznański" "Nurt" Skorupka, 1975, nr Moje morgi 12 (128), i katorgi s. 1, 3 -:i. 1914 - 1967, lI. wyd. 2, Wail"SZaW,a, s. 6 - 16. 247. Przedmowa, [w:] B. Smoleńska, wiLanowskich (1800 - 1864). Studium z ctwie, Bibliolteka 248. Rok Muieum (5547/8), z 3l XII 1974 249. Sekcja "Lud" t. 250. "Lud" t. Rolnictwa Samodzielność 1975. Struktum i funkcjonou:anie zarządu dóbr zakresu organizacji zarządzania tv roLni- w etnografii Szreniawic, s. 7 - 10. ,t. 6, POm1ań, ... Dziennik Ludowy" 18/19, nr 309/1 It 1 I 1975, s. 2. Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk, 59, 1975, s. 290 - 291. IV Sympozjum "Ethnologia Slavica". 10 X Poznań-Blażejewko, 1974 L, 59, 1975, s. 303. 251. Tradycje ludowe w Polsce współczesnej, "Kultura i Społeczet'Is1\\'o" of Community, t. 19, 1;975, nr 4, s. 91 - 98. 252. Two logia Polana" models of Ethnographic 253. Wstęp, [w:] W. Kania, 254. Monographs LocaL ..Ethno- t. 1, 1975, s. 41 - 54. Wystawa "Dzieł Piosenki wszystkich" lubuskie, Oskara Kraków, Kolberga s. 5 - 8. w Moskwie, "Lud" l. 59, 1975, s. 336 - 338. 255. Z badań nad spławem w dorzeczu środkowej Wisly w drugiej polowie �Profesor XVIII "Kwartalnik wieklt, - 36, tab., res. 256. Zespoly His,torii Kultury folklorystyczne - 31 Józef Burszta Materialnej" zjawiskiem R. 23: [wywiad, kulturowym, P. Chynowski , "Scena" R. 52: 1975, nr 2, s. 2'2 - 24, i1. 257. [Rec.] J. V. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskva 1975, s. 167 - 169. 258. [Rec.] E. Fel, T. Hofer, Eine Ethno;}raphische 1972; E. Fel, T. Hofer, Gerate 1975, s. 180 - J82. 259. [Rec.] K. KadIubiec, - I3auerliche Untersuchung Denkweise uber der das Atcinyer Gawędziarz in 1973. Dorf Józef rozmawiał ltnd t. 59, Haushalt. Gottingen "Lud" t. 59, '.:.tciny, Budapest Bauern, 1, s. 23- "Lud" - Wirtschaft ungarische cieszY7iski 1975, nr 1974. Ostrawa Jeżowiec, 1973. "Lud" t. 59, 1975. s. 225 - 227. 1976 260. Kultnra M. A. Krąpca, [w:] ludowa, P. Tarasa Wklad do kultury świata, pod red. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, Polaków J. Turowskiego, s. 581 - 602. 261. Kultura ludowa knlt nry ludowej grafów Slowiai!skich. Oddział - kultura i narodowej. narodowa. Materialy Poznań-Btażejewko w Pozna:niu, Seria Etnografia Zarys z II 11/12 lw:] Problemy problematyki Międzynarodowej Konferencji Etno- 1974, pod X t. 1, W'arszawa - red. J. Burszty, PAN Poznań, s. 13 - 24, Zsfg. [wywiad, rozmawiała L Kubick-a], "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana s'taraniem Komitetu Organiwcyjnego Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, wrzesień 1976, s. 262. Odgrzać ślady żywych stóp, 1 - 2. 263. Orientacje dzie badania socjologiczne zmiany we współczesnej "Ruch kulturowej, etnografii Prawniczy, polskiej. Ekonomiczny Na przykfa- i Socjologiczny" R. 38: 1976, z. 1, s. 41 - 52, res. 264. O twórczości ludowej i Stowarzyszeniu Twórców Ludowych za granicą,. "Biuletyn Informacyjny" nr 11 - 12, Stowa.rzyszenie Twórców Ludowych. Zarząd Główny. Lublin, sltyczeń-grudziel1 1976, s. 52 - 53. 265. Ożywić, przeżyć jeszcze raz, [wywiad, odrze" R. 20, nr 21(371), z 17 - 30 X 1976, s. 1, 5, i1. 266. Procesite na socialisticeski promeni v rozmawiała bita L i kulturata Kubicka], i polskata "Nadetno- [w:] Etnografija i sovremennost. Prvi mezdunaroden s,impozium po problemite na etnografskoto proucvane na covremennostta, Bl.garska Akademiia na Naukite, Etnografski Institut i Muzej, Mezdunaroden Komitet za Etnografsko Proucvane na Sovremennostta, Sofij a, s. 135 - 143, rez., Zsfg. grafija, 267. Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, pod red. J. Burszty, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i P.olitycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wr'ocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 5 - 9. 268. Przedmowa. teriały z II Vorwort, Międzynarodowej [w:] Problemy Konferencji kultury Etnografów ludowej i narodowej. SŁowiańskich, 11/12 X 1974, pod red. J. Burszty, PAN Oddział w Poznaniu, grafia, t. 1, Warszawa-Poznań, s. 5 - 8; 9 - 12. żejewko 269. Regionalizm w aktywizowaniu kulturalnym mieszkańców Ma-· Poznań-Bla- wsi, Seria Etno[w:] Wieś. �;32 Profesor jako środowisko w Krakowie, Józef Burszta Komitet Krakow,ski PZPR, Akademia Rolnicza Jagielloński, Kraików, kwiecień 1976, s. 41 - 5,1. wychowawcze, Uniwersy,tet 270. Społeczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM P AN, Biblioteka Eitnografii Polskiej nr 32, Wrocław-War'Slzawa-Kraków-Gdańsk, 5. 437 - 475, sum., bi blio gr. 271. Volkstraditionen im heutigen Polen, "Iktopis" Reihe C-Volk~kunde, 1976, nr 19, s. 34 - 44, biJbliogr. 272. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Nowe Drogi" 1976, nr 10 (329), s. 137 - 146. 273. Z różnych epok i kręgów kulturowych. Rozmowa z prof. drem Józefem Bursztą, [w:] M. A. Kowalski, Poszukiwanie tożsamości. Rozmowy z uczonymi i pisarzami, Wa~s.zawa, 5. 67 - 80. 274. [Rec.] A. Nowak, Początki kryzystt sił wytwórczych na wsi wiel.kopolskiej w wództwa końcu XVI kaliskiego), i pierwszej połowie Wa["szaw<ł-Poznań XVII 1975. - wieku (na "Rocznik przykładzie Wielkopolski woje- Wschod- niej" t. 4, 1976, s. 238 - 240. 1977 275. [Wspólnie z Zenonem ture Of Great Poland, Sobierajski.m] A.tlas of the Language and Folk "Ethnologia Slavica" -t. 8 - 9, 1976 - 1977, [druk] Cttl1977, s. 303 - 306. 276. Konferencja w Zaborowie. Dalsze ustalenia "Lud" t. 61, 1977, s. 314 - 315. 277. Kształtując naszą kulturę ... , [wywiad, nr 40(140), z 2 X 1977, s. 6 - 7, il. międzynarodowych badań nad współczesnością, 278. Kultura ludowa jako czynnik kształtujący nik KaliiSki" t. 10, 1977, s. 27 - 35. 279. Przedmowa, [w:] O. Kolberg, t. 60, wyd. 2], Wa'I~s2Jawa,s. 5 - 7. 280. Przedmowa, teriały z seminarium Badań Naukowych s. 7 - 12. [w:] Społeczne 30 maja - ,im. Wojciecha Przysłowia uwarunkowania 1 czerwca 1976, Kętrzyńskiego rozmawiał S. Pestka], "Czas" świadomość regionalną, "Rocz- [O. Kolberg, przemian Dzieła w wszystkie, rolnictwie, Roz,prawy i Materiały w Olsztynie nr 60, Ma- Ośrodka Olsztyn, 281. Przedmowa, [w:] S. Witkoś, Bajdy i Moderówka, Biblioteka Muzeum Narodowego Rolnictwa w Sz,reniawie, Poznań, s. 3 - 7. 282. Przemiany w kulturze i świadomości kulturowej w Wielkopolsce, [w:] Społeczeństwo Wi'elkopolski w procesie przemian socjalistycznych, pod red. S. Wykrętowieza, UAM, Seria Nauki Polity=e nr 4, Poznań, s. 109 - 115. 283. Rola rum folkloru Folklorystyczne w rozwijaniu aktywnego udziału w kulturze, [w:] I Fo- Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kuls. 9 - 23; tamże, Podsumowanie dyskusji, s. 174 - 177, [do użytku Płock-76, tury, Warszawa, wewn.]. 284. Rola i miejsce kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, "Biuletyn Informacyjny" nr 13, Stowarzyszenie TWÓI'C6w Ludowych. Zarząd Główny, Lublin, stycz:eń-ozeTwiec 1977, s. 12 - 15. 285. Rola tradycji ludowych, "Gazeta Zachodnia" Magazyn, nr 142, z 25 - 26 'VI 1977, s. 4. 286. "Szczodry wieczór, święty wieczór". O praktykach i obyczajach gwiazd- �Profesor kowych opowiada etnograf prof. 33 Józef Burszta dr Józef Burszta, [zapisał T. KinadeJ, "Słowo Pow- szechne" R. 30, m 21(93'218), z 4 I 1977, s. 7. 287. Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym, [przedruk z: ,,~owe Drogi" 197(i, nr 10 (329)], "Lud" t. 61, 1977, 5. 3 - 15. 288. [Ree.] A. Fenton, Scottish Country Life, Edinburgh 1976. "Lud" t. 6~, 19,77, s. 266 - 267. 289. [Rec.] E. Ma.rkQva, SLovenske l'udove tkaniny. Klenotica SLovenslvźj L'udovej KuŁ'tury, t. 9, Bratislava 1976. "Lud" t. 61, 1977, s. 279 - 280·. 290. [Ree.] K. Ondrejka, Tradicna hry deti a mLcidaze na SLovensku. Klenotica SLovenskej L'udovej Kul'tury, ,t. 10, Br,aJtislava 1976. - "Lud" t. 61, 1977, s. 280. 291. [Rec.] S. SVel1Js'son,Einfuhrung in die europiiische Ethnologie. Texbucher lur europiiischen EthnoLogie, hrsg. G. W;iegelmann, Meisenheim am Glan 1973. "Lud" t. 61, 1977, s. 254 - 255. 1978 292. Der gegenwiirtige FolkLorismus [w:] Der Folklorismus - 194, [powiel. I. Erscheinung, 293. Etnografia ~. 3 -11, poLska w 25-leciu in einst Polen und PoLskiej als jetzt. spontane Vortdige, Akademii Nauk, und organisierte Kecskemet, "Lud" s. 186- t. 62, 1978, sum. 294. FoLklor jako współczesne zjawisko kulturowe, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana SItaraniem Komiltetu Organizacyjnego VIII M:iędzynaro-dowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 12 września 1978, s. 1- 2. 295. FoLkloryzm, tradycja, cywilizacja współczesna, [przedruk z: J. Burszta, Kultura Ludowa kuLtura na.rodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 308- 314], [w:] Teoria kultury. FoLkLor a kuLtura, oprac. i wyboru dokonał M. Waliński, Katowioe, s. 260 - 266. 296. Głos w dyskusji, [w:] Czynnik demograficzny w przeobrażeniach struk- z seminarium naukowego, Frombork, 9 - 11 czerwca 1977, ROZiprawy i M:atieriały Ośrodka Badań Naujwwych im. W,ojciecha KętrzY11skiego w Olsztynie m 66, Ols21tyn, s. 328 - 329, 343 - 349. 297. "Ludzkość nie może być jak wór maku", [wywiad, rozmawia A. Staniszewski], "Panorama Północy" -nr 20 (1084), z 14 V 1978, 6. 10. tur społeczno-gospodarczych. 298. Międzynarodowe Materiały znaczenie kultury ludowej Pom01'za Zachodniego, [w:1 Z probLematyki ratowania kultury jamneńskiej, Muzeum Okręgowe w Koszalinie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Oddział w Koszalinie, Seria Wydawnictw Monograficzmych nr 4, Koszalin, s. 7 - 13. 299. Mnie się ta impreza podoba. Profesor Józef Burs.::ta o PrzegLądzie K~L1tury Wsi w Pl·zytocznej, [wywiad, rozmawiała E. P,awłowska], "G·a'Leta Lubusika" Magazyn, nr 160, z 15 - 16 VII 1978, s. 4. 300. O znaczeniu uczestnictwa w kulturze. Ankieta, [odpowiada prof. dr Józef Burszta], "Zorza" R. 22, m 23 (lU2}, z 4 'VI 1978, s. 5. 301. Piękno foLkLoru, "Ziemia i Pieśń", Jednodniówka wydana staraniem Kom~tetu Organizacyjnego VIII Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca, ZielOll1.aGóra, 14 września 1978, s. 4. 302. Problematyka etnograficzna Szlaku Piastowskiego, "Kronika Wielkopolski" 1978, nr 3(16), s. U - 32, iI. 303. Regionalizm tradycja współczesność, "Słowo Powszechne" R. 32, m 219 (9837), 3 Lud. t. LXXII z 26 IX 1978, s. 3 - 4. �34 Profesor 304. Rola i miejsce kultury ludowej H. U: 1978, nr 3 (U3). 305. Teoreticko-metodologicke zcipadnich turrv:? uzemich politicke Polska, Józef problemy w probz,źmy [w:] Soućasna Burszta ogólnonarodowej VYŹk1l7HU 'venkovske vesnice. integrovoneho Teoreticke, ,.Barwy·' kult lIrze, pospoliwsti mctodologicke spolecenskovedniho vyzkumu, na a kulpod rcd. V. Fr·o1ca, BrrH), s. 165 - 168. 306. Traditions of Ethnicum, [w:] Poland Folk Culture and Modern Ethnicity. Based on the Polish at the 10th International Congress of 'J'...nthrojJolooicai and Ethnological Sciences, pod red. J. Burszty, IHKM P AN, Library of Polish Ethnography nr 35, Wrocław-Warszawa-Kmków-GdarlS1k, s. 77 - 8:5, bibliogr. 307. Tych kształtów nic nie wskrzesi, [wywiad, rozmuyviuła I. Kubickul, ..;\"~ldodrze" R, 22, nr 20 (422), z 1 - 14 X 1978, s. 1, 5. 308. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Tygodnik Kulturalny" R. 22, nr 22 -1094), z 28 V 1978, s. 3, 7. 309. Uczestnictwo wsi w kulturze, "Wieś Współczesna" R. 22: 1978, nr 10 (260), s. 40 - 43. 310. Wartości folkloru scenicznego, "Ziemia i Pieśrl", Jednodniówku "\'~<jana staraniem Komitetu Organi'zc:cyjnego VIII Międzynarodowcgo Festiwalu Zc:spoJów Pieśni i Tańca, Zielona Góra, 16 września 1978, s. 5. 311. WTK wyniki i zamierzenia (Wypowiedź nr 15-lecie Wielkopolskiego 'fowarzystwa KuLturalnego), "Nurt .. 1978, nr 2 (154), s. 2. 312. Z teorii współistnienia tradycji i nowoczesności, [w:] Premcny l'uUI)\,ych tradicii v sucasnosti, t. 2, Socialist.icke krajiny, pod red. A. Prandy, Bratisi<\\'a, s. 35 - 49, res., rez., Zsfg. 313. [Rec.] Premeny l'udovych traclicii v sucasHosti, t. 1 Ceskosloven;,:I;,;. p,'u red. A. Prandy, Bratislava 1977. "Lud" t. 62, 1978, s. 205 - 206. 314. [Rec.] D. Simonides, Współczesny folklor dzieci i nas/olaików, lrAy~ut Slqski w Opolu, Wroelaw-W<:.f;szawa 1976. "Lud" It. 62, 1978, s. 254 - Z:;\i. 315. [Rec.] -M. Sz·czeopa ni;ak, Karczma., wieś, dwór. Rola )JrojJinacj'i na u'oi ~vi.eikopolskiej od połowy XVII do schyłki. XVIII wieku, Warszawa 1977. - .. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1978, nr 1, s. 88 - 90. 316. [Rec.] Z problemów socjologii folkloTtI, pod red. nauk. D. Simonid~ó. Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, Filologia PolS'ka t. 15, Opole 1977. - ..Lud' L. 62. 1978, s. 253 - 254. 1979 317. Czy jest nik Kulturalny" 318. kultura [wywiad, rozmawiał M. A. Kowalski], ,.Tygodz 15 VII 1979, s. 1, 3, il. treści obrzędt. dożynek, "Zielony SZitandar'; nr n, ludowa?, R. 23, nr 28 (U53), Dawne 'i współczesne z 13 IX 1979, s. 1, 4. 319. Die [w:] gegenwiirtigen Formen Traditionen tmd i folklorist'ićni issledovanija. 80-godiSninata ot rozdenisto mu, Sofija, słucaj Droga 320. etnograficzna etnograficznych. dowej w 321. Academy Tom Rzeszowskiem, Establishment of Sciences, 322. Etnologia w Franciszka poświęcony Muzeum of the Committee "Ethnolog1a służbie Polona" KottL!i, społecznej. w fOl' na polnischen Christo Volk.'·kunst, Wakareli:ki po S. 55 - 58. [w:] doc. Franciszkowi Okręgowe der W ćest Etnografski Rzeszowie, Ethnological ,t. 4, 1978, Dokonania i materiały P'race Koiuli, badaczowi z badań kultury lu- 'Rzeszów, s. 79 - 87. Sciences [druk] 1979, i perspektywy, at the Polish s. 203 - 205. [w:] Funkcje �Profesor Józef 35 Burszta pod red. Z. JaJsiewieza, PAN Oddział grafia t. 2, Po.marl, s. 3 - 13. s}Joleczne etnologii, 323. Local communities in Poland - from traditional w Pow'aniu, Seria Etno- "Ethnologia to modern, Polana" t. 4, 1978, [druk] 1979, s. 21 - 30. 324. Methoden und meinschaften in Polen, Resultate der [w:1 Gemeinde ethnologischen im Wandel. Untersuchtmgen Volkskundlisch,e lokal er GeGemeindestu- Beitrage des 21, Deuts·chen Vo1k'S"kundekongresses in Braunschweig '.5- 9 Sept. 1977), BeHrage zur Volks-kultur in ordwestdeutschland herausgegeben von der Volkskundlischen Komission f Lir \Vestf.alen LandsehaHsverband Westfalen-Lippe, Miin9ter, s. 47 - 56, biblio gr. :325. Muzykanci w trndycyjnej spoleczności wiejskiej, [w;] F. Kotula, Muzykaniy, Warszawa. s. 5 - 26. 326. Piękno )Jowstaje w dzialanin, lw:] "Rolnicza Warta" Dwutygodnik Sam8rządu Robotniczego Kombinatu Rolnego, II Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kultural!1-Cgo 'Nsi "Przytoezna-Gorzów 79", Przytoezna, 23 VI 1979, s. l, 2. 327. P'rzedm()wa, i \V:: II Ogólnopolski Przegląd Dorobku KulturiJ]nego \Vsi ..Przy toczna 79", s. 9 - 13. elien in Europa, :328. raktcr Wstc:!), knltILl'Y Związek l/lclowej, kllltm'V narodowej Współczesne z funkcje ku!t;urą kultury ludo'wą. ludowej, T'JaTodowy Regionalizm, c/w- Folklor a folkloryzm, [w: I Analiza syt1wcji sztuki ludowej i jolklon!, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Dep,lrtament Bibliotek, Domów Kultury i Działalności Społcczno-Kulturalnej, Warszawa, s. 1-15, 29 - 31. 329. i II-cel "Annnał Review of './••nthropology", vol. 1 - 7, 1972- 1978. - "Lud" t. 6:3. 1979, s. 25:3 - 257. 330. litee.] J. 13urszta, Spoieczności lokalne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kt1UHry ludowej, t. l, pod red. M. Biernaekiej, B. Kopezyńskiej-Jaw8rskiej, A. Ku~rzeby..Po.inaro\\'e.i i VI. Papl'ockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnogi'afii Polskiej nr 32, Wroclaw- WarsZ<lwa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 437 - 475. "Demos. Internationalc Ethnographisehc und Folkloristische lnformationen" R. 19: 1979, z. 4, 5.280-281. 331. [Ree.] Gross Parwitz. Wanc1lungen eines Lausi-tzer Heidedorfes, Bearbeitet von P. Nowotny unter Mitarbeit von [tu 13 nazwisk współpracowników], Spisy Institu-ta ZiJ serbski ludospyt t. 45, Bautzen 1976. - "Lud" t. 6:3, 1979, s. 327 - 329. 3:32. [Rec.] Obraz wsi słowackiej w opracowanin jej mieszkańca [A. Gcegorcok 19ovan. Pod-konicc. Historicko-narodopisna monograIi.a, Martin 1977]. -- "Roczni.k Muzeum Narodowego R,olnictwa w Szreniawie" t. 11, 1979, s. 191 - 193. 3:l3. lRec.1 J'remcny l"nc!ovych, t1'adicii v sucasnosti, t. 2, Socialisticlvź krajiny, pod wd. A. Prandy, Spisy Miedzinaro-d-m'ho komitetu pre etu1.ografićke studium sucasnosti, t. 2, Bratislava 1978. - "Lud" t. 63, 1979, s. 283 - 284. 334. IRec./ G. Wiegclmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde, Eine Einjiihrung. Grundlagen del' Gerrnanistik, t. 12. Berlin 1977. - "Lud" t. 63, 1979, s. 257- 2.19. 198(} 335. Die Bedeutung del' "EŁhnologia Slavica" bibliogr. jetzt, 336. Etnograficzny giczne 3" problemy badań punkt nad Volkskultur in der t. 10 - 11, 1978 -1979, widzenia rodziną, w pod polnischen [druk] badaniach nad GeseZlschaft einst und 1980, s. 43 - 55, streszez., rodziną, [w:] red. Z. TyszJki, UAM, Poznań, Metodolo- s. 63 - 71. �36 Profesor 337. Folk Culture and National Józef Burszta Culture, "Bthnologia Społeczności lokalne Polona" t. 6, 1980, s. 9 - 27, biJbliogr. 338. Głos w dyskusji, [w:] i ich przemiany, Materiały 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Materialy Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsz.tyn, s. 254 - 257; tamże, Podsumowanie, s. 262 - 2;63. 339. Kultura wsi okresu międzywojennego, [w:] Historia chlopów polskich, t. 3, Okres II Hzeczypospolitej i okupacji hitlerowskiej, pod red. S. Inglota, WaTSzawa, s. 441 - 497, il. 340. 80-lecie Franciszka Kotuli, "Lud'" t. 64, H)80, s. :.::n - :~;):l. z seminarium :341. Nasze rozmowy (o V Światowym Festiwalu Polonijnych Zespolów Folklo- nr 91l24, wrzesień lU30. ':. ,i. 342. Oskara Kolberga Opus Magnum, [wywiad, rozmawiał Z. Skowron], "Nowe Książki" nr 12, z 30 VI 1980, s. 1 - 6. 343. Prof. dr Józef Burszta o folklorze widowiskowym. Źródła, "Ziemia i Pieśń". Jednodniówka wydana z okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej Górze, 9 IX 1980, s'. 1 - 2. 344. Przez folklor do Polski (V $wiatowy Festiwal Polonijnych Zespolów Folklorystycznych, Rzeszów 1980), "Hejnał Mariacki" 1980, nr 10 (365), s. 10 - 11. rystycznych. 345. Rzeszów 1930), "Prometej" Społeczności lokalne od tradycyjnych do wspÓlczesnych. Zarys proble- [w:] Społeczności lokalne i ich przemiany, Materiały z seminatrilLm 10 - 13 czerwca 1978, Rozprawy i Mater.iały Ośrodka Badaó. Naukowych im. Wojciecha Kę"brzyńskiego w Olsztynie nr 73, Olsztyn, s. 15 - 20. 346. Tęsknota za rOd01L'odem, lwywlad, rozmavviu l~L .:'\ńskaj. ~~i~~:.:.::)d:".:.c" ~~.~!; nr 26 (480), z 21 XII 1980, s. 1, 6 - 7. 347. W 90 rocznicę śmierci Oskara Kolberga i w dwudziestolecie edycji jego "Dzieł wszystkich", "Lud" t. 64, 1980, s. 329 - 331. matyki, 348. VI swojskim kolorycie. Z prof. dr Józefem Bu:rs3tą o kI: I tlll'':;:' l:ldowej, "Kobieta i Życi'e" nr 28/1536, z 13 VII 1930. 349. Współczesna rodzina wiejska (na przykładzie Wielkopolski), [w:) Rodzina i polityka społeczna na rzecz rodziny w PRL (w świetle badań naukowych). Krajowa Konferencja Naukowa. Referaty. Sekcja III Wpływ przeobrażeń makrost'ruktury społeczieństwa na przemiany współczesnej rodziny pohkiej - zróżnicowanie klasowo-walrstwowe, zlawodowe i środowiskowe, Hada do spraw rodziny, Warszawa, s. 43 - 59, [do użytku służb.]. 350. Wstęp, [w:] T. Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wiel.kopolskiego 1862 - 1935), wyd. 3, Warszawa, :;. ~)- ([i. 351. Wymowa społeczna ksiąg metrykalnych Grodziska w latach 1787 - 1940 ze szczególnym uwzględnieniem ruchu naturalnego ludności, [w:] Z dziejów Leżajska i okolic. Zbiór artykułów, szkiców i materiałów, pod red. Z. Andres<a, Rzeszów, s. 2.5- 37. 35~. Zasady dobrego widowiska folklorystycznego. Prof. Józef Burszta o folklorze widowiskowym, "Ziemia i Pieśń". JednodniÓwka wydaJI1laz okazji IX Międzynarodowego Festiwalu Zespołów Pieśni i Tańca w Zielonej GÓl'ze, 1:, września 1980, s. 2. I 353. [Thee.] B. Baranowski, Polska 1979. "Kwartalnik Hb"torii Kultury karczma. Kawiarnia, Wrocław 1-980, nr 2, s. 266 - 268. Restauracja. Materialnej" 354. [Rec.] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej t. l, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-J'aworskiej, A. KUltIDzeby-Pojnarowej i W. Paprockiej, IHKM PAN, Biblioteka Etnografii PolSlkiej nr 32, Wrocław-Warszawa..---Kraków- �Profesor Józef 37 , Burszta -Gdańsk 1976. - "Ethnołog,ia Slavica" t. 10- 11, 1978- 1979, (druk) 1980, s. 213- 215. 355. fRee.] 1. M. Greveru5, Kultur und Alltagswelt. Eine Einfii.hrung in Fragen der Kulturanthropologie, Mtinchen 1978. - "Lud" t. 64, 1980, s. 267 - 269. 1981 356. Elementy tradycji w rodzinie wiejskiej, "Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia .PAX" 1981, nr 2 (31), s. 130- 139. 3'57. Festiwal w Kazimierzu jako zjawisko kulturowe, [w:] XV Ogólnopolski I"estiwal Kapel i Spiewaków Ludowych, Kazimierz n/Wisłą, ss. 5. 358. Jurek Józef (1888- 1967), [w:] Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań, s. 304. 359. Kultura chłopska ludowa a kultura narodowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, M. F,rankowskiej i W. Paprockie-j, IHKM PAN, Bi;b1ioteka EtIl10grafii P.olskiej nr 34, Wl1Oclaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk-·Łódź, s. 391- 41-5,ił., sum., bibliogr. 360. Kultura ludowa Wielkopolski (1945- 1980), "Kronika Wielkopolski" 1980, f druk] 1981, nr 2 - 3 .(22),s. 269- 285, ił., biJbliogr. . 361. Oskar Kolberg (1814- 1890) felfogasa a nemzetisegi csoportokról mint az interetnikus kapcsola:ok i7lterpret:ilisi.nak he/yes model!jerol, [w:] A II B~k2Scsabai nemze'tkozi neprajzi nemzetisćgkutató konferencia e10adasai 0980, szeptember 30 - oktober 2), t. 1, oprac. E. Eperjessy, A. Krupa, Budapest-Bekescsaba, s.39-47. 362. Otwarcie konferencji, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materialy z konferencji, Wrocław, 25 - 26 XI 1978, pod red .E. Pietraszka, Acta Universitatis Wra,tisl'av:iensis nr 572, \'v'roclaw, s. 7. 363. Otwarcie obrad [Konferencji Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałk,anach, 1959- 1979], "Etnografia Polska" t. 25, 1981,z. 2, s. 31 - 33. 364. Tradycje regiona.lne jako źródło inspiracji społecznego ruchu kulwralnego, Iw:] Społeczny ruch kttturalny. Tradycja a współczesność, pod red. D. Jankowskiego i L. Trzeciakowskiego. Wielkopolskie Towarzy·stwo Kulturalne, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Materiały i 9tudia do dziejów kultury w Wielkopolsce, z. 8, Poznań, s. 23 - 29. 365. Wielkopolscy robotnicy rolni o swej kulturze w końcu XIX i na poczqtktt XX wieku, "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie" t. 12. 1981, s. 5 - 25, rez., r,es., .sum., Zsfg: 366. Wieś a kultnra, [głos w dyskusji, oprac. M. A. Kowalski], "Tygodnik Kulturalny" R 25, nr l (1,230),z -1 I 1981, s. 5. 367. [Rec.] A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977. .,Ethnologia Polana" t. 6, 1980, [druk] Hł81, s. 214- 215. ' 368. [Tłum.] I Balassa, Międzynarodowa konferencja etnograficzna na temat badań narodowościowych w Bekescsaba (Węgry 1980). "Lud" t. 65, 1981, s. 341- 342. 1982 369. Etnografska cionalnom instra.zivana porodićnom zivotu u porodice SrlJiji sa Vlse aspekta, i Polskoj, [w:] Promene pod red. P. Vlahovića, u tradi- Srpske �38 Józef Burszta Profesor Aka-rlemije Nauka i Umetnosti, shesz.cz., sum" bibliogr. 370. Kultura ogólny, ludowa w [w:] Gospodarcze Posebna dziejach przesłanki iz,dana polskiego historii kl!1'iga 25, Beograd, społeczeństwa s. 9 - 15, narodowego. Zarys DAM, Seria Historia społecznej, t. 101, Poznań, s. 437 - 445, bi:bliogr. 371. Osobowość agrarnych chłopa polskiego u progu i społeczno-ekonomicznych, do t. niepodległości Dzieje jako szkolnictwa wynik przemian i oświaty na wsi S. Mi,chaLs.kiego, W,ar,szawa, s, 476 - 495. 372. Podłoże społeczno-kulturowe rozwoju edukacji na wsi do końca XVIII w., [w:] Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do 1918 r., t, l, pod red. S. Michalskiego, Warszawa, s. 13 - 28. 373, [Wspólnie z Bronisławą Kopczyńską-Jawol.skąJ Polska etnografia (etnologia) ))0 II wojnie, "Lud" t, 66, 1982, s. 3 - 18, sum. polskiej 1918 r., 374. Rzeszowskie narium nik Muzealny" l, - etnograficzne pod [w:] terenem w Julinie red. międzynarodowego k. Łańcuta, spotkania 1 - 13 września etnografów. Semi- "Rzeszowski Rocz- 1975, 1982, s. 309 - 312. 375. Społeczno-kulturowe XX wiekuj, [w:] Dzieje pod red. S. Michalskiego, przesłanki szkolnictwa rozwoju i oświaty edukacji na wsi (w XIX polskiej i na do 1918 początku r., t. 1. Warszawa, s, 96 - 105. monografia histor1}czno-etnograficzna Jamna, "KoZeszyty Muzealne" t. 11, 1981, [druk] 1982, s. 73 - 81. 377. [Rec.] "Biografia" kipiąca życiem [F. Kotula, Miasteczko, na przykladzie Glogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba biografii, Rzeszów 1981]. "Tygodnik KulturaLny" R. 26, mo 23, z 29 VIII l 982,.,s. 3. 378. [R'ec.] Obrona przed Tatarami [F. KotuLa, Chłopi bronili s;'ę sami. Reportaż historyczny, Rzeszów 1981]. "Tygodnik Kul'turalny" R. 26, nr 38, z 12 XII 1982, s. 16. 376. Zachodnioniemiecka szalińskie 1983 :379. Die alsrichtiges Stellung Modell O. Kolberg's der Interpretation (1814 - 1890J zu der interethnischen den Nationalitiitengmppen Verhiiltnissen, [w:] Vor- II. Internationalen Konferenz zm' Nationalitiitenforschung. 1L\":'scsaba, pod red, r. Balassa, E. Eperjessy, Ministerium fUr Bildung, Selbsr\.tiintige Abseilung der Nationalitaten, Budapest, s, 53 - 70, [powiel.]. 380. Lud naród kultura. Z początków ludoznawstwa, [w:] Naród, ktt/tura, osobowość. Księga poświęcona Profesorowi Józefowi Chalasińskiemu. Wroclaw-Warsz.awa-Kraków-Gdańsk-Łódź, s. 39 - 49, bibliogr, 381. Moje fascynacje, "Tygodnik Kultur.alny" R. 27, nr l (13,20), z 2 l 1983, s. 4, 5. 382. Pamięci "rzeszowskiego KoLberga". Franciszek KotuLa (1900 - 1983), "Lud" t. 67, J 983, s. 431 - 433. 383. [Wspólnie z Bro.nisławą Kopczyń!>ką-Jaworskąl PoLish Ethnography after World War II, "Et.hnos·' t. 47, I - II 1982, The Ethnographical Museum of Sweden. Stockholm 1983, s. 50 - 63, bibliogr. 384. Przedmowa, [w:J J. Majchrzak, PoLska pieśń ludowa na Dolnym Sląskll, Warszawa-WrocJaw, s. 5 - 10. 385. Robert Wildhaber (1902 - 1982). Europejski pasjonat ludoznawca. "Ld" t. 67, 1983, s. 415 - 417. 386. Z moich spotkań z Franciszkiem KotuIq, "Widnokrąg" nr 36 (738), z 6 IX 1983, Rzeszów. trage der �Profesor 387. [Rec.] F. Kotula, Józef Miasteczko, na 39 Burszta przykładzie Głogowa Małopolskiego Rzeszów "Lud" t. 67, 1983, s. 35!} - 361. [Rec.] S. Michalski, Wiedza rolnicza w walce o postęp na wsi. Rzecz o Jadu'idze Dziubińskiej. Bydgoskie Towarzysitwo Naukowe, Prace Wydziału Nauk Huma!1is1ycznych, Seria C nr 24, W.arszawa-Poznań 1981. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre.ni,awie" t. 13, 1983, s. 326 - 3,28. 389. fRec.] Sozialkultur der Fami!ie,pod red. A. C. Bimmer i I. Weber-Kellermann, "Hessische Blatter fur Volks- und Kulturforschung" z. 13, Giessen 1982. - "Lud" t. 67, 1983, s. 321 - 323. jego sąsiadów. Próba biografii. Towarzy'stwo w Rzeszowie, Naukowe [19821. 388. 1984 390. Człowiek i dzielo, fw:] Kolberg 1974 -_1984. Laureaci nagrody Oskara Kolberga. Warszawa, ss. 4. 391. Dialog z górą, "Tygodnik KultuI'a1ny" R. 28, nr 9, z 26 II 1984, s. 3. 392. Dzieło Oskara Kolberga w kulturze polskiej, "Przemia(lY" R. 15: 1984, nr 91165. s. 20 - 23. 39:3. a kulturze chłopskiej, [wywiad, rOlimawiał Z. Wawszozak], "Profile" 1984, "Barwy" 1984, nr 11.':'.11-12. 3~. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło. W 170 rocznicę urodzin, nr 8 (HH). 395. Oskar Kolberg. Człowiek dzieło. W 170 rocznicę Polani: 1984, Warszawa, s. 302 - 306. 396. Przedmowa, [w:] E. T. Hall, Poza kulturq, tłum. s. 7 - 33. 397. Przedmowa, [w:] Wesele przyprostyńskie. urodzin, [w:] Almanach E. Goździak, Widowisko zespołu Warszawa, regional- Woj ewó cttk i Dom Kultury, Lubuskie Towarzystwo Kulturalne, Zielona Góra, s. 5 - 12, [do uży,bku wewn.]. 398. Skansen czy źródło, [wywiad, rozmawia S. Miesiko'Wski], "Odrodzenie" R. 2. nr 7 (18), z 14 II 1984, s. 3, 5. 399 Swiat od środka. Tradycja i przemiana, [wywiad, rozmawiał J. Socha], "Tygodnik Ku1turalny" R. 28, nr 25, z 17 VI 1984, Sr. 1,4. 400. To przyda się łudziom na długo, "Pr;>:emiany" R. 15: 1984, nr 11/167, s. 16 - 17. 401. Trafił w serce narodu, bo opisał jego serce, "Przemiany" R. 15: 1984, nl' lO'ltio, s. 14 - 16. 402. Zyję z Kolbergiem, [wywiad, rozmawiał J. Michalak], "Wprost" nr 41/97, z 7 X 1984, s. 4 - 6. nego :: Przyprostyni k. Zbqszynia, 1985 403. Chłopskie źródła kultury, Warszawa, ss. 344, bibliogr. Rec.: E, Chudziński, Kultura chłopska ludowość folkloryzm, "Akcent" R. 7: 1986, nr 4 (26), s. 142 -145; J. Jastrzębski, ChłopskIe źródła kultury. "Literatura Ludowa" R. :lO: 1986, nr 2, s. 62 - 64; M. A. Kowalski, Od źródła do rzekl, "Tygodnik Kulturalny" R. 30, nr J9 C15l5), z 28 IX 1986, s. 3, .1.; J. J. Gałęski, "W.leś Współczesna" R. :U: 1987, nr 3 (361), s. 150- 153; A. Sulitka, "Narodopisne Aktuality" R. 24: 1987, z. l, s. :ii. 404. Do czytelników, [w:] A. Fischer, Etnografia Słowiańska, z. 1 Połabianie, z. 2 Łużyczanie, z. 3 Polacy, Lwów-Warszawa 1932- 1934, [reprint] Poznań, ss. 2. 40.5. Nad dziełem Kolberga, [wywiad, rozmawiała D. Cze'kańskaJ, "Tak i N~e", z 17 VII 1985, s. 4. �40 Profesor Józef Burszta 406. Przedmowa, [w:] T. Szetela, Zarys dziejów Kożuchowa, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Urząd Gminny w Wiśniowej, Rzeszów s. 7 - 10.. 407. Wartości narodowe kultury ludowej, "Zielony Sztandar" nr 42, z 26 V 1985, s. 1, 4 - 5. 408. W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, The Ninetieth A.nniversary Of the Polish Ethnological Society (PES), "Lud" t. 69, 1985, s. 3 - 9, 10- 17. 409. [R·ee.] A. Posern-Zieliński, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, IHKM PAN, Biblioteka Etno.grafii Polskiej nr 37, \Vrocław 1982. - "Lud" t. 69, 19815,s. 294 - 297. 410. [Tłum.] J. Podolak, Adam Pranda (1924 - 1984). "Lud" t. 69, 198:i. s. 413 - 415. 1986 411. Czy folklor zamiera?, 156, z 5 - 6 VII 1986, H. 412. Czy koniec [wywiad, wiejskiego folkloru?, rozmawiał IBIS], "Żyeie [wywiad, rozmawiał Warszawy" nr O. Knie] "Za i Prze- ciw" nr 48 (1543), z 30 XI 1,986,s. 11. 413. Das kultur in der Bild des Bauern Moderne. in der Probleme und polnischen Gegenwartsliteratur, Perspek,tiven empirischer [w:] Volks- Kulturforschung, pod red. D. Jeggle, G. KoiTff, M. Schorf,e' i B. J. WaflIleken, Rowohlts Enzyklopadie, Reinbek bed Hamburg, s. 383 - 390. 414. Dr Giza Frankel (1895 - 1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396. 415. Folklor: odkłamać stereotypy, [wywiad, rozmawiał S. Ciepły], "Życic Literaokie" 'R. 3.6,nr 33 (1795), z 17 VIII 1986, s. 3. 416. Folkloryzm drugie życie polskiej kuLtury, [wywiad, rozmawiała M. Guzowska], "Kurier Polski" R 29, nr 130, z 7 VII 1986, s. 4. 417. Kultura ludowa kultura narodowa, [wywiad, rozmawiała V. Sobczak], "Życie i My&l" R. 35: 1986, nr 7 /8, s. 133- 140. 418. KuLtura to życie aktywne, [wywiad, rozmawiał A. Pejda], "Tygodnik Ludo'wy" R. 4, nr 29, z 20 VII 1986, s. 9. 419. Kwiaty na ugorach cywilizacji, [wywiad, rozmawiał Z. Krempfj, "Widnokrąg" nr 14 (848), z 24 VII 1986. 420. Pijackie zwyczaje, "Zdrowie i Trzeźwość" R. 32: 1986, nr 4 (375), ;;. .f - 5. 421. Przemiany folkloru rodzinnego w Polsce zachodniej, [w:] Kultura trady- Z polskich i serbskich bada'~ etnologicznych, pod red. Z. Jiasiewicza i P. Vlahovióa, DAM, Seria Etnografia nr 12, Poznań, s. 45 - 54, rez., sum., bibliogr. cyjna w życiu wspólczesnej 422. Spuścizna, [wywiad, z 16 III 1986, s. 12- 13, 21. rodziny wiejskiej. rozmawia J. Kołtuni·ak], 423. Wytłumaczyć człowieka, [wyw.iad, rozmawiala KuLturalny" R. 30, nr 8 (1484), z 23 II 1986, s. l, 4. 424. [Ree.] T. Komorowska, "Lud" t. 70, 1986, s. 307 - 308. 425. [Rec.] Unikalna Tamten - Rzeszów, Gloger. rekonstrukcja czyZi wędrówka "Lud" t. 70, 1986, s. 272 - 274. po Opowieść przeszłości zakątkach "Panorama" nr B. Pstrokońska], biograficzna, kultury i historii 11 '1651), "Tygodnik W.arszawa 1933. [F. Kotula, Rzeszów 1985J. środowiska miasta, �Profesor Józef 41 Burszta 1987 426. Etnografia, s. 89 - 91, etnologia, s. 97 - 100, folklor, s. 124 - 128, folkloryzm, s. 130 - 132, kultura chŁopska, s. 192 - 193, kubtura luc1owa, s. 195 - 1198, ludoznawstu:o, s. 212 - 213, podłoże historyczne, s. 279 - 280, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. nauk. Z. s,tas-zczaik, Wars7Ja~.a-Poznań. 427. Głos w dyskusji, [w:] Lubelska rozmowa o folkloryzmie, "Literatura Ludowa" R. 31: 1987. [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 75 - 79, 97 - 100. 428. Nad dziełem Kolberga [wywiad, rozmawiała D. Czakańska], "Tak i Nie" z 17 VII 1987, s. 4. 429. Wieś temat szczęśliwy, "TIM" Tygodniowy Ilustrowany Magazyn nr 23, z 5 VI 1987. 430. Z metodologii badali etnograficznych procesów tworzenia łeczeństwa na ziemiach zachodnich, [w:] Etnologia i folk~orystyka mu tworzenia terialy z się nowego sesji społeczeństwa 10 -11.10.1986 r.), pod na ziemiach red. zachodnich D. Simonides, się nowego spowobec proble- i pólnocnych Instytut (Ma- Śląski, Opole, .. s. 11 - 21, bibliogr. 431. Z poglądów na rodowód polskiej kultury ludowej, "Ruch Prawniczy, nomiczny i Socjologiczny" R. 49: 1987, z, 1, s. 127 - 133, sum. 432. [Rec.) V. Krawczyk-Wasilewska, Współczesna wiedza a folklorze, szawa 1986. - "Przegląd Humanistyczny" 1987, nr 9, s. 173 - 175. PRACE REDAKCYJNE EkoWar- I EDYTORSKIE 1. .,Roczniki Dz.iejów Społecznych i Gospodarczych", Kom. Red.: J. li inni], od t,18, 1956 do t, 31, 1970. 2. Prace Sekcji Historii Wielkopolski, Kom, Red.: J. Bur,szta [ii inni], 1959 do t. 3, 1963, PTH Oddział w Pow.aniu. 3, Stanisław Solski, Architekt polski. Wydali i wstępem poprzedzili J. i Cz. Łuczak, Źródła do dziejów !J1auki i techniki, t. '2\ W:roc1aw 1959, ss. Burszta od ;t, 1, Burszta XXXII, 431. 4. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nr 24, Red. działu Historia: J. Burszta, Historia z, 4, ,Poznań 1959, ss. 242. 5. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J, Burszty, t., 1, 'Poznań 1960, ss. 743. Rec.: F. Fornalczyk, Doktlment ktl!ttlry WielkopolskI, "Tygodnik Zachodni" R. 5, nr 36 (197), z 3 IX 1960, s, 4; .r. Pieprzyk, Duże wydarzenie. r tom "Kultury ltldowej Wiel1<opolski", "Glos Wielkopolski" R. 16, nr 1'98, z 1'9 VIII 1960, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Archiv fOr Volkskunde" R. 56: 1960, z. 112, s. 206 - 207; J. Burszta, "Demos. Volkskundlische In formationen" R. 2: 1961, z. 1. s. 16 - 1,7; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Na marginesie wydania t. 1 "Ktlltury ludowej Wie!kopolski", Poznań 1960, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R,. 9: 1961, nr 3, s. 427 - 430; L. Leja, "Sprawy Oświaty i Kultury Województwa Poznańskiego" t. 2, 1962, s. 163 -1'65; I. Turpau, "Lud" t. 47, 1%1, -[druk] 19"62, s. 5:80- 584; T. Wróblewski, W sprawie recenzji. "Lud" t. 49, 1963, [drukI 1965, cz. 2, s. 741 - 743; 1. Turnau, Odpowie.dź recenzentki, "Lud" t. 49, 196~, I[druk] 1965', cz. 2, s. 7-43- 745. 6. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Red. nacz. 43 - 57 (z. 1 - 2), 59 (z. 1) - 67 (z. 1), 1961 - 1986; 7. Inwentarze znania, t 1. z lat mieszczańskie z ksiąg miejskich i grodzkich Podo druku J. Burszta i Cz. Łuczak, PTH Sekcji Historii Poznania, Poznań 1962, ss. XV, 434. z wieku 1700 - 1758, przygotowali Oddział w Poznaniu, Materiały J. Bur,szta, t. 1 - 36, 39 - 46, t. 1 - 5, 9 - 15, 60, 1974 - 1982, wyd. 2, XVIII �42 Profesor 8. Sześćset lat miasta Kola. Praca Józef Burszta zbiorowa pod red. J. Burszty, Poznań 1963, ss. 265. 9. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. BursLty, t. 2, Poznań 1964, ss. 808. Rec.: (jp), Drugi tom chLubnego dzieła: Ku1tura Ludowa WieLkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 20, nr 178 (6366), z 29 VII 1964, s. 3; R. Wildhaber, "Schweizerisches Areh~v fill' 'Volkskunde" iR. 60: 1964, z. 3/4, s. 223 - 224; A. Kutrzeba-Pojnarowa, "Etnografia Polska" t. 9, 1965, s. 560 - ;;63; t. 1 - 2, K. Kwaśniewski, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodar,czych" t. 27, 1965, '[druk} 1966, s. 132 - 13'6; W. 50bisiak, "Demos. Internationale Ethnographi.sche lind Folkloristlsche Informationen" R. 7: !19li6, z. 2, s. 219 - 220. 10. Stare i nOWe w kulturze wsi P,raca zbiorowa koszalińskiej. pod kierunkiem i red. J. Burszty, Poznań 1964, ss. 273. Rec.: J. Kamocki, "Ziemia. Prace i mater,ialy krajoznawcze" 1965, [druk] 1966, s. 28.; .J. Kolczak, "Zapiski KoszaliilSkle" 1965, z. 3, S. 131 -133; J. M., Nie skqd pochodzi, .lecz jaki człowiek?, "Gazeta Chłopska" R. lO, nr 20 (440), z 1:6 V 1965 S. 4; A. pranda, "Slovensky Narodopis" R. 13: 1965', nr 2/3, s. 401 - 405; Z. K., Ku!tura wsi koszalińskiej, "Argumenty" R. 9, nr 5 (346), z 3ll I 1965, s. 4; A. Zambrzycka-Kunachowicz, "Demos. Ethnographische und Folkloristisclle Informationen" R. 6: 1965, nr 2, s. 161 -162; B. Chmielewska, ,.Rocznik Koszaliński" 1966, nr 2, s. 1911- 201; Z. Dulczewski, "Przegląd Zachodni" R. 22: 11966, nT' :l, s. 448 - 449; P. Nowotny, "Deutsches J'ahrbuch flir Volkskunde" t. 12, 1966. S. 1m - 13H. z wieku XVIII z ksiqg miejskich i grodzkich Poprzygotowali do druku J. BUl"szta i Cz. Łucza.k, UAM Wydział Filozof.iczno-Historyczny, Seria Historia nr 20, Poznań 1965, ss. X, 326. 12. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39 Pomorze oraz 'Ał·eksander Hilferding, ·Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego morza, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wrocław-Poznań 1965, ss. XIII, 569. 13. O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie, Red. tomu J. Burszta, PTL, Wroda,w-Poznań 1967, ss. XXVII, 361. 14. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette, PTL, Wrocła.w-Poznań 1967, 5'5. XXVII, 361. 15. Kultura ludowa Wielkopolski. Pod red. J. Burszty, t. 3, Poznań 1-967, ss. 11. Inwentarze znania, t. mieszczańskie 2 (1759 - 1793), 616. Bee.: J. Pieprzyk, Kultura ludowa Wielkopolski, "Glos Wielkopolski" R. 24, nr 22 (7448), .z 26 I 1968, s. 4; R. Wlldhaber "SchweizeTisches Archiv flir Volkskundc" R. 64: 1968, z. 1 - 2, s. 82 - 83; J. Papiór, Kilka sprostowań o koźle i kapeli, "Nadodrze" R. 13: 1969', nr 5, s. 11; B. Schone, "Deulsches Jahrbuch fill' VOIkskunde" H. IS: 1969, z. l, s. 198 - 200. 16. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, nauk. J. Burszta, Warszawa 1967, ss. 828. t. 2: Kultltra 17. K. MoS'zyński, Kultura ludOwa Słowian, . Red. nauk. J. BUTSzta, Warszawa 1968, ss. 1104. 18. 1985, "Ethnologia Idruk] Slavica", Kom. Red.: J. Burszta t. 2: duchowa, Kultura cz. 1. Red. dnchowa, cz. 2 . li i,nnil, od t. 1, 1969 do t. 17, 1987. "Lud", Red. J. Burszta, t. 53, 1969, ss. 495. "Lud", Red. J. Burszta, t. 54, 1970, ss. 331. 21. "Lud", Red. J. Bur.s;>-ta,t. 55, 1971, &5. 403. ,22. ,.Lud·', Red. J. BursLta, t. 56, 1972, 65. 401. 23. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, se.ria etnogr.aficzna, Kom. Red.: J. Burs'zta Ii inni]), od t. 16, 1972 do t. 24, 1983, [druk] 1987. 19. 20. 24. "Etnografia Polska". Czł. Kom. Red.: .J. Burszta [i inni], oc! t. 17, 1973, z. l do t. 31, 1987, z. 1 - 2. 25. "Kronika Wielkopolski", Kom. Red.: J. Burszta li inni], 1973, nr 1; 1974, .nr l (2).. �Profesor Józef 43 Burszta 26. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 57, 1973, ss. 424. 27. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1 Pieśni 19du polskiego. Red. tomu J. Burszta i M. Tarko, wyd. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, 480. 28. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. 58, 1974, ss. 408. 29. "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", Kom. Red.: J. Burszta [i inni], od t. 7, W74 do t. 16, 1967. 30 . .,Lud", Hed. J. Burszta, t. 59, 1975, ss. 392. 31. Kllltura ludowa Mazurów i Warmiaków, Red. nauk. J. Burszta, OBN im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Wmmii i Mazur, t. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, ss. 535. 32 .. ,Lud·', Red. J. Burszta, t. 60, 1976, S'S. 391. 33. Problemy Konft:rencji kglWry Etnografów 19dowej tomu J. Bur'szta, P AN Oddział znań 1976, ss. 244. 34 ... Lud", J. Bur.szta, Red. i narodowej. Słowiańskich, Materiały Poznań-Błażejewko w Poznaniu, Seria z Etnografia, 37. Poland ry o: at the Międzynarodowej 1974. Red. nauk. t. 1, Warszawa-Po- t. 61, 1977, ss. 423. S. Witkoś, Bajdy i Moderówka. Red. nauk. J. Burszta, Naroaowego Rolnictwa w Szreniawie, Poznań 1977, ss. 339. 3,ej. "Lud", Red. J. Burszta, t. 62, 1978, ss. 316. :J5. gical II 11112 X 10th International Congress of Biblioteka Anthropological and Muzeum Ethnolo- Red. J. Burszta, Polish Academy of Soie-nce, Inst'itute of the Histo::Vlaterial Culture, Ubrary of Polish Ethnography No 35, Wrocław 1978, ss. Sciences. 164. Wielkopolski, oprac. zespolowo pod red. t. 1 Gospodarstwo domowe Poi;yv.;ienie, Ce. 1 Maj)!! 1- 115 i 9 map pomocniczych, cz,. 2 Wstęp do całości. Wykazy i komentarze do map, ss. 172; t. 2 Człowiek Przyroda, cz. 1 Mapy 116 - 235, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 141; t. 3 Rolnictwo, cz. 1 Mapy 236 - 365, cz. 2 Wykazy i komcntar,ze do map, ss. 192; t. 4 Rolnictwo Hodowla, cz. 1 Mapy 366 - 436 i 2 mapy pomocnicze, cz. 2 Wykazy i komentarze do map, ss. 148. PAN Oddział w Poznaniu. Seria Etnografia t. 2 - 5, Wrocław J 979 - 1986. :ł8. Atlas języka Z. Sobierajskiego i kultury ludowej i J. Burszty, Rcc.: t. 1 - 2, E. Breza, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 185- 1,88; t. 1, A. Weijnen, "Slavia Occidentalis" t. 39, 1982, s. 221- 222; t. 1 - 2, Z. staszczak, "Kronika Wielkopolski" 1982 [druk] 1983, nr 3/4 (29), s. 225- 228; t. 1- 2, J. Schmidt, "Lud" t. 67, 1983, s. 317- 320. :39 .. ,Lud·', R'cd. J. Burszta, t. 63, 1979, ss. 452.. i materiały z badań etnograficznych. :,0, Prace kowi Kotuli, badaczowi kultury Okr~gowe w Rzeszowie, Rzeszów 4:. ,.Lud", Red. J. Burszta, t. ";2. "Lud", R'od. J. Burszta, t. ';:3. "Lud", Red. J. Burszta, t. 44 ... Lud", Iled . .J. Bursz-ta, t. ·n. "Lud", Red. J. BUDszta, t. 4ij.. ,Lud", Red. J. Burs-zta, t. 47 ... Lud", Red. J. Burszta, t. ~~.. ,Lud"', H.ed. J. Burszta, t. ludowej poświęcony doc. Francisz- Red. J. Burszta. Muzeum s's. 366. 1980, s,s. 403. 19-81, ss. 414. 1982, ss. 434. 19.83, ss. 448. 1984, ss. 428. 1979, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 1985, ss. 42.H. 70, 1986, ss. 408. 71, 1987, ss. 462. MATERIAŁY BIBLIOGRAFICZNE ~. T. Bartkowiak, Dla m 227, z 6 X 1977, s. 3, i1. Tom w Rzeszowskiem, folkloru i sztuki I BIOGRAFICZNE ludowej, "Gazeta Zachodnia" R. 30, �44 Profesor Józef Burszta 2. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" R. 36: 1988, nr 2, s. 377 - 379. 3. J. Bednarski, Prof. dr Józef Burszta 1914 - 1987, "Przegląd Wielkopolski" R. 1: 1987, nr 2, s. 36 - 37, il. 4. Bibliografia prof. dr Józefa Burszty, oprac. J. Bednarski, [w:] Tradycja . i przemiana. Studia nad dziejami i wspólczesną kuUurą ludową, Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B., Linette, Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 9 - 31. 5. M. Biernacka, Uczony i wychowawca, "Tygodnik Kulturalny" R :31. nr :35 (1563), z 30 VIU 1987, s. B. 6. M. Buchowski, Józef Burszta, "Antropology Today" t. 4, 1988. nr 1, s. 24 - 25. 7. Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1973, s. 381. 8. Burszta Józef, [w:] Fifth International Directory of Anthropologists. Chicago-London 1975, s. 54. 9. Burszta Józef, [w:] Kto jest kto w Polsce 1984. Informator biograficzny. ed. 1, Warszawa 1984, s. 106 - 107. 10. W. Burszta, Instytut Etnologii, "Informator DAM" z 12 III 1986. s. 8 - 9. 11. W. Burszta, Ojciec, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 211 - 212. 12. W. J. Ciesielski, ZmarŁ prof. Józef Burszta, "Nadodrze" R 31, nr 17. (6411), z 23 VIII - 5 IX 1987, s. 4. 13. J. Damrosz, Wspomnienie o Profesorze Józefie Burszcie (1914 -1987). "Cepelia" 1987, nr 9, s. 3 - 8. 14. R Dzieszyński, Oddać dŁug rodzinnej ziemi, "Profile" Hl87, nr !l, s. 2:i. 15. K. Fedyk, Józef Burszta wybitny uczony, pedagog, dzialacz, ,.Ty!!;udnik Ludowy" R. 5, z 20 XII '1987, s. 8. 16. B. Glowacki, Wierny ludowym ideaŁom, ,.Zielony Sztandar" nr 29. ;: Hl VII 1987. 17. A. Jackowski, Mistrz, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42: 1988, nr 3, s. 210 - 211. 18. Z. Jasiewicz, Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza u: POZ4 naniu, "Etnografia Polska'" t. 29, 1985, z. 1, s. 189 - 192. 19. Z. Jasiewicz, Posiedzenie poświęcone jubileuszowi Profesora dra Józefa Burszty, "Etnografia Polska" t. 23, 1979, z. l, s. 203 - 205. 20. Z. Jasiewicz, Prof. dr Józef Burszta (17.04.1914 - 6.07.1987), ..Informator DAM" z 21 VII 1987, s. 1 - 3. 21. Z. Jasiewicz, Przesz/ość, teTaźniejszość i przyszlość Instytutu Etnologii UAM, [w:] II Zjazd '.I...bsolwentów Poznańskiego poświęcony 1987, Etnografii pamięci i Historii prof. dr Kultury Józefa Materialnej Burszty, Poznan, UniwersytetlL 25 września s. 3- 9, il. Z. J asiewicz, SŁowo wstępne, [w:] Tradycja i przemiana. Studia nad dziejakuUurą ludową. Red. nauk. Z. Jasiewicz [red.], B. Linetle. Z. Staszczak, DAM w Poznaniu, Seria Etnografia t. 9, Poznań 1978, s. 5 - 8. 23. Z. Jasiewicz, Uroczyste wTęczenie księgi dedykowanej prof. drowi Józefowi Burszcie, "Informator DAM" nr 4 (73), XII 1978, s. 1 - 2. 24. Z. Jasiewicz, Uroczystość jubileuszowa prof. dra Józefa Bur8zty, ,.Informator DAM" nr 7 (61), II 1978, s. 1 - 2. 25. [jaz], Prof. dr Józef Burszta laureatem nagrody WTK, "Express Poznański" R. 28, nr 284, z. 7 - 8 XII 1974, s. 2. 22. mi i wspólczesną 26. z. 1, s. R. Jerabek, 43. Zemrel Józef Burszta, "Narodopisne Aktuality" R. 25: 191111, �Profesor 45 Józef Burszta 27. Katedra Historii Polski [w:] Kronika Uniwersytetu akademickie 1945- 1954/55, Poznań 1 95,8,s. 385 - 388, 392. Poznańskiego za lata Mickiewicza w 1 28. Katedra Etnografii, [w:] Kronika Uniwersytetu im. Adama za rok akademicki 1957/1958, Poznań 1960, s. 108 -110; za rok akademicki 195811959,Poznań 1961, s. 131 - 134; za lata akademickie 1959/1962, Poznań 1963, s. 208 - 211; za lata akademickie 1962/1963- 1964/65, Poznań 1967, s. 241 - 246; za lata akademickie 1965/66-1967/68, Poznań 1969, s. 228 ~ 233; za rok akademicki 1968J69, Poznań 1971, s. 185 - 187; za lata akademickie 1969/70- 1971/72, Poznań 1975, s. 283- 289. 29. A. Kuczyński, Profesor Józef Burszta. Portret człowieka i uczonego, "Litel'atura Ludowa" R. 31: 1987; [druk] 1988, nr 4 - 6, s. 3 - 10. Poznaniu ;łO. Kultura ludowa. Problemy opisu i interpretacji. Studia poświęcone pamięci prof. dra J. Burszty, praca zbiorowa pod red. W. Burszty i J. Damrosza, LSW [w drukuj. :n. W. Łysiak, Burszta Józef. r w:J Słownik folkloru polskiego, pod red. H. Kapeluś. 2 wyd. [w druku]. 32. S. Michalski, Prof. dr hab. Józef Burszta (1914 - 1987), "Młodzież i Wieś" Poznail, C, 1937, s. 3 - 5. 33, M. Nowak, Wielki etnograf, znawca i miłośnik folkloru, "Gazeta Poznańska" R. 40, nr 159, z 10 VII 1987, s. 2. 34. W. Ogrodziński, Dług pamięci. Wspomnienia o profesorze, "Gazeta Olsztyńska" nr 153, z 2 - 3 VII 1988, s. 1, 3. 35. M. Pal'adowska, Burszta Józef, [w:] Encyklopedia Wielkopolski [w druku]. 36. Profesor Józef Burszta nie żyje, "Tygodnik Pilski" nr 29(391), z 19 VII 1987,s. 2. 37. Z. Rola, Radość poznawania wsi, "Glos Wielkopolski" R. 33, nr 257, z 12- 13 XI 1977, 5. 3, 6. 38, K. Ruszel, Prof. dr Józef Burszta (1914 - 1987), "Nowiny" nr 473, z 28 VII 1987. 39. Stiftung F.V.S. zu Hamburg. Verleihung del' Gottfried-von Herder-Preise ln5 durch die Universitat Wien am 23. Mai 1975, Hamburg 1975, ss. 28. 40. A. Szyfer, Profesor dr Józef Burszta (17 IV 1914- 6 VII 1987), .,Komunikaty Mazursko-Warmirlskie" Ul87, nr 3 - 4 (177 - 178). s. 6:3J - 6:)5. 41. S. Wel'emczuk, Pamięci prof. Józefa Burszty, "Twódczość Ludowa" R. 2: 1987, nr 4 (5), s. 32. 42. R. Wójcik, Profesora Józefa Burszty poszukiwanie horyzontu, "Chłopska Droga" nr 31, z 2 VIII 1987, s. 9. 43. T. Wróblewski, Katedra Etnografii U AM w Poznaniu w latach 1945- 1967, "Etnografia Pols];a" t. 13, 1969, ::. 1, s. 129- 141. 44. Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Etnografii, [w:] Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919-1969, pod red. Z. Grota, DAM, Seria Dzieje UAM nr 7. P,oznań 1972, s. 603 - 604. Bursz ta, "Gazeta Poznańska" nr 157, z 8 VII 1987. "Głos Wielkopolski" nr 155, z 7 VII 1987, s. 2. Burszta, "Życie Warszawy" nr 157, z 28 VII 1987. 45. Zmarł profesor Józef 46. Zmarł profesor J. Burszta, 47. Zmarł profesor Józef opr. Jacek Bednarski, Irena Kabat �, , , ł ł ł Trudności cych kultur kowych. ł : ł i porażki. doświadcza nie często znajduje Nieraz tyle uczonemu, jaki wybrano polskich pl. jakich skrywane co odbicie na obiekt etnografów w jego są wstydliwe. specyficznym pracujący choć warunkom badań. Od w zbiorowej tej w terenie późniejszych winę niefortunnej książce wydanej dyskrecji pod red. ł , nau- przypisać panującym f ob- relacjach należałoby politycznym badacz ł nie w kraju odstąpiło ł ; 22 ~ Leszka Dzięgla ; ; ; , ł ; ; ł ł ł ; l, W nie tej ł ; ; daczem ~ interesująco realiów skich : pracy wsiach saharyjskimi wersytetu znajduje rującej wsie w górach zanckim, penetracje fów decydujących l jest bynajmniej zbędnych się dla pozaeuropejską wiejskich tematykę angielskim, a zasadniczy do własnych badaczy refleksji, rozdział szlakach początkujących doświadczonych ~ ł ba- ; uni- ; ł ł eksplc- , party- w Andach czy procy etnograKsiążko ł ; ł ł ł nie nie- i adoptowa- Każdy z rozejzia/ów zaopatrzono Na egzotycznych dla ekipy lecz przykładem tematyki , ,, , gór- polskim naukową. reorientacji obiektywnych. w i ruchem o warunkach etnograficznych sytuacji nie tylko książka ta pobudzi okręgów pojęcie i rozczarowań, w całości. lekturą nieufnych wyjątkowym ł ł ł omówie- egipskiego doświadczenia ł z nomadami przed władzy niepowodzeń w języku przetłumaczono lecz również no badaniach w streszczenie stanem wraz piętrzone aparat powiatowego, objęte rzeczowe mieszkającego i wędrującego Trudności wszystko to doje rejestrem nia się do zmiennych resującą Zagros tradycyjnie Birmy - w urzędu się etnogrofa jak rządowego. czy indyjskiego ł ! Kamerunu, stypendysty i) : książce samotnego przez biurokratyczno-administracyjny ł ł napisanej zarówno północnego w dżunglach ii ł ł NA EGZOTYCZNYCH SZLAKACH. O POLSKICH BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH W AFRYCE, AMERYCE I AZJI W DOBIE POWOJENNEJ, Wrocław 1987. Cena 400 zł. adeptów kultury znacznie może stać naukowej swoich ł ł podsumowujący się i obcych, ogólniejszej łł inte- przygody, ł których # natury. ł ł ł ł PIL 1895 Zamówienia kierować ł do: POLSKIE TOWARZYSTWO ł ; LUDOZNAWCZE : ł ZARZĄD GŁÓWNY ul. Szewska 36 50 - 139 WROCŁAW Wysyłka za zaliczeniem pocztowym ł ł ł ł ; 1" : ł ; .,-.."' .,-.."'. .,-.."' .,-.. _ ~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76cddf1e7b5430cf4c689c89d92c325e.pdf 48bd10f4104fd1a839f73be0ab90cc75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1941 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1802 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.281-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, it. 7,1, 1987 III. RECENZJE Rogeu- P e a'r s on Anthropological KI-iegar Publishing Company, ss. 282. Glossary, MailabulI', Florida 1985, RQlber,t E. Sło'wnLk ten ma dość s;pecyfi'czny oharakve.r. Autor ok:.reośla go jaJko glosariusz, c.zyli uporządko\w:ny alfabetyc.1Jnie zbiór tiel1m.inów, z zaikresu "wpriO:wadZ€inia do ba.dań l1ald pOClhodzen1i~m i ewoLucją ozł'<JIWlieka,kultury ;iIl'>PołeczeńlSltwa". Poun:k;teom wyjścia do Cipracowania słOlWlni.kabył 21..;skOl.'1!l1kowyglosarriJusz do ,książki Pealasona Introduction to Anthropo·!ogy (Hoot, RiJneharlt and WinlsllxJ1l1,1974). Jednakże, jak stwierdza wc wstępie autOlr, sł':Jwnik rOllrósł 'się i przeks.z,tałcił, 'Wy/kr.alc'm,jącZIllaCJZnie poza ścisłe granice glosariusza. Jaki jest zatem j'ego charakter? Nie jest to "czysty" słownik termin-o'logicZlny, kO'l1'oClntrujący się Ina atna1itZie teorm;lnów 'Ogólnych z wybranej dz;'edziny. Ma pewne cechy sł'O'winika telrlc)'lkI~lpedycZlneogo,zawiera bo",..iem ha,s!a prz.eglądowe, informujące o k01JJkJretny,ch zjawi'ska'ch (włąc·za m.m hasła omawiające grupy etniczne). Wychodząc poza formalne granice glosariusza, autor podjął prób~ wzajemnego przYlporząd,kowaonlila 'Slobie haseł, lIJsltaJefnJiarelacji między nimi. Jednakże lak()lnicZlność ,więks,z'ości h<l'SIeł, braik opr'ezelnitaIC.jik<JIl1JkUlrencyjnych sloan'ow,isk iLel{}ccllycznycihw s,to'Sunku do omawianych !>l1oblemów i nieod,wołYWlalnie ~;~ - w więks!zl()śai przYlpadków -' do kOl1lcepcji, ,z któ:rych wy;wodzą się rprzytaczane de £iJnrkje pojęć, \vsikoC\lZJują mimo wSlZy&tklQra{~z,E'lj na g1<lL'33JrUiuSz<l'wy ozy leksykonowy charald.er te-go słownik.a. Brak niestety 'Wyczerpującego wstępu, ~tóry wyraźm-ie o~re'śliłby iuz,alSadtnił d,obór haseł i zalsady i.ch powjąz-all1'ia 'oldłSlyła1cZJaJnlli. Nte pod=1Q nawet, C'() jest powsze(;hnie przYjętym zwyczajem w tego 'typu pracach, jJilczby haiseł. Dobór haseł uzasadnia aubor jedynie s'woiilmi oSloibi's:tymi f;slSc}"nacjami. Nie wymienia żad.nych obie~tywnych kry,tf'lriów, brudno więc je <licenlilać.Nriemnliej, nawe!t będąc realtzacją skrajnie subiek:lywislyeznej autorlslkiej 'Wizji przedmilotu, S'ł'O,WIlliik winien spełnaać pewne g€l:lleralne wymOgli kOHsekweneji, preocYJzji,W1ewnętI11Jllej1'O,gjki. Joe:st to Sł'OW'Ill:,k oC\lnltropol.ogicZJny, a więc ·obejmuje swym zaikreSlem 5'zereg dyscyplin - przede wszystk'i'ffi aI'cheo:1o.gię, am'ul'lolpoIOlgięfizyoZlną, al1'tl1opologię kultUrcNi;ł, iingwiS;lyk~. Zawiera też pewną Hcz,bę hciSeł z IPsychołog1ii, socjologiJi, muzykologii. a Inawet pojedYJnc.ze lhaiSlla z zaikres'U :fiiaowfii (:np. ,s,itoiiJcy.z.m").Dość dużo ha,leł Izdaje 'się 'Wyk,r:ac.zaćna,wet poza zakres anibooipologii --zW11aislllc7JaI ,liicz.neIhasła 7z:a,olog::ii (np "amehiJJ", ".:>talwonogi", "owady", "pte'I10dal~tyle"), geołogii, pojedynlcze had a z geo:g:raf:i'i (!lp. "Góry AHajISlkie") Dla ich obeClnlości w slo'WuJi1Quani'wpologicznym trudno znaleźć zadowalające uzasadnienie, podobnie jak i dla takich haseł, j<llk "heraldy,ka", "żyr·ie" <l11ho"greaki bóg" - hasło 'WY'jaśni'Ol'lejako "termiJn po'l.C),cznieużywa.ny w oruniesi,einjilud'o kQg.a.ś, kito jesit 'uderzająoo przyslto.jny weodlug nordy'ckiich standał'dów". Poniższe uwagi diOltyazą 'nlllelmallwyłącZlnie haseł zzakiresu antrolpol1ogli!i',ku1!tlUłrowej. W obrębie tej gif'UJpyhaseł au;I'Clr UJwllględniłnli,eki1;óre ISlubdys,cyplim,y,kiC'fiUJnki i :szkoły ,~tnologiczlne, Itermiilly Qgólne o~reślające zjalwiilska i proc'esy kmllbuDolweoraz (w niawielkiim 'sl1;opn!ilu) ellmJiiez1ne, tenminy ogóLne zzakiresu 0I1g:2ini zac.ji społecznej, mO'5iulI1kówkreWlr.liaczy,ch, ma!łżeMtwa .i rodziny, mag~i i r'eIligili. p()ll1adto autotl" za- • �282 RECENZJE mieścił wiele' hc~seł p[lz-eglądo.wy,dh, odino;szący'c''l się be'zpośred:nio do konkretnych l_jawi,5k 'i' wy;tv,:,OtrówkuJtUJr~wYlch (a n~e &Wi!1JQ.wliący<C!1 i,ch teoreltyaznyc·h uogólnień), " nawd tubylc.ze nazwy lokalnych bÓ9tw, obr.zędów iltp. MO'bna też wy·odrębnić g'.'Lipę s:!oE'lr.s;zy'ch halseł przeglądowych przedsltawiających d2ln'l d:ziooZli1nę kulitury w j2'j etnicznym ,czy tcryi~IQ,rj;allnymZlróżmj,cowaniu (np. "religia afrykań'ska"). Osobną k<~lteg:Jrię 5'taJnow.ią h:lsl'aomawiając'0 poszczoególne gl'Upy etnicZJne. 'Wyli{:lwne I'vd!z:Jje ł13J5el łlJi,e 2!ootały p'oltlraktawan~ pr.zez eltitr,lra pr~p(),rcj.ona1':lie. Nic .z<t'dy,vala wybór ·ha·.3eł d'otyczącyClh suody1.>icyplin a[1k'::iPolog~: kuJ:t'Uro'wej. Brak :u m";'n. has'2l: anł.ropologia ekoonomiczTIoCl,;lrnJt.ropc;l,ogia medyczmta, czy a nitnllpoI{)gia pO'lityCZIn<",i:eby IVY'I1i(~nić tylko kilka iilp(v~ród silnie już ugruIlt,owalnych dziedZltl. W żc1dłlJsj mierze Illli'e jeslt wyc'zcrpująca gl'upa hasel odno.szc!cych się do kierEnków, szkół i melted etno10,gi,cznych Nlile rna osobnych ha3el: ewolucj.onizm i 'neo(;'.V·olucj(J,niZJm, a lc..ni;,e ewoIUJcjon.j:'ty,Qz,ne zostaly pokrótce ()mówi,()l1'~ w ha,;·łach: "E"\v1011ucj,a kulltl1lro\\la", "erv./ollucja li'n.earna ,;ewolucja n1'ultilinea.~·.nan i "c\v.~)lucja kultuJ'Owa unilhncaf'na" Sk,,();nne :Iniolrma.cjc: :na 'temat s,z,koly kuliturowo-hist:lrycz:'l'ejoraz;l:lnych or;-entacji dyfuzjonilsllycznych za'w-a::te ,są w hasłach: "dyfucja", "Kulturkreis" oraz ,.heliolityczny". Ponadto Hutor znmieścił hasła "teoria funkcjonalna", "te·oT'ia funkcj.olnalno-sltfluktulfalna", "p2Irtyku\aryzm hiISlt~ryczny' i "ma'terialil!n kUltUf·OIWY".Nie IT.a 'na,t'o'inias't hais€ł 'O.lTIla'.vuającyoh:tak .W{l.żne orientacje, jak st.rukturalizm C. Levi·-St:au3sa, fJ1lur;tbadań illDd o'S·obowością i kulturr], czy teonia arcałó· ••• · ku.lturowych, choć uwzględnione ZJo~taly nic,kltór.e 'terminy ezą9t,kr;I'Ne wypracownrne w obrębie Oislatnlich dwóch ISipolśród wymienionych ukienmkowat1 (np. "wzorzec kulturuwy", ,,=s'Ob~;Wl0ŚĆpodsJta".•.• ,olwa", "Ia'reał kulturowy"). Sitosun:kowrJ sle;'oko, chDć Jli0 w pełni za·d-owala,jąco tak pod względem merJltorycznym, jak i sanH:'go dohcTU heLSel, potraklbowaone .z,cl'~tały it,ermi.ny z zakresu .pr'oble.matyki pokrewie!'t!.S1twa, małżer1:;ltvva i rcdZJi'ny oraz magili i religii. W tej ols:ta'tniej girupie hasel {);nówiooo:J ·relig:ie Ui:liwerlsaV:styczIPJc',niektóre religie o mrllilejszym zasięgu, jak hinduizm, SZi'lkizm, konfucjanizm, a w§ród nich chyba niepotf,zobnie tahunaizm (dawna religia hav"'ajska), SkOł1Onie znalazlo l5Iię mi'ejsce dla, h2.lsel: judaizm i ta'0'izm. Zlam,:eszczc'rlO icilka haseł omawiają.cy.ch reli.g.ie e1tmiczme, nP. ,ire~ilgia Eskimo.-;ow". Ale czy s.Juszne je';;1;\\'~pro,wadwnie hasla "religia ch.ińska", kitóre 'Cd~llo!si~l:ę.nie do relighi eini'Cznej, a do kilku IróŻinlych religiii, w więks.zośC;i ujęty,eih w oddzielny.CIh haslach? Zbyt wiele, moim 'ldaniem, za'mieszc.wno halseł '~zczegółowych, dotyczących poszczególnych zj;J'""isk i wy,twoc'ów kul/turowych, w p'orównaniu z ze'stawem haseł problemowych n teQlr(:,tycz1'lych, Niepaitrz'cbnie aultor uw:zględnił tak wiele jedinostkowY'ch, ICika1nych .nazw, które nie upowszechniły się Slzerzej w l;jjbera1ul'Z€ etnologicznej (np. "Kallofalking" - "morski potwór 'W miltologili e·skilffio,skiej"). Sądzę, że zbęcline są również takie !hasła, jak "infar,mait'or" albo "utensylia", wprowadzone pmlwdopooobni2 w efekcie tego, co au:t'or określa We ws1tępie jaJko 5Wą fascynację dla alIltrqpologi'cl.:1YCJl banałów wszelki'ego rodzaju. Ze"ta w etnonimów uwzględn.i.onY'ch iPl'zez autora jesit bal'cliz.o szeroki Drobiazgo",'iiu,poitr;a:k;\.oIN·;:mo grupy etniczno-języko.we AmerJlki Półnoonej i PołU'dln1i:owej,Afryki. Azji FołuG':'lio'Wo-ws,chodnJi,ej Na1t:OImiaSitpomi1nięto s.zereg ważnych gJrup ebniczinych EUI'clpy. ~~pJśród ludów słow!ilClńslkich,nie u'NzględnionD m.in. Ro":ja:n, Folakóvi, Słowaków, a spoś/ód ludów ,germańskich NOl'wegów, Duilczyków, Anglikó,v. Fominięto duże, ważll1e gru,py et1rui'cl.tn('Azji Śn)dkawej: T~l,dżyków, Turkmenów, Kirgizów, PaJsztunó\\:. Być moŻie tych oSltatnioh (zwanych też czasem Pa~laina.mi) miał at;<.:;·£llkl myśl.j zamicl3iZ{!zając tajemnicze hasłQ "Patena" Clmówiący językiem pasztu lud, znmieszJkujący duż.ą c.zęŚć pn.-zach. P,akil5Jtau1Iui częśdi1owo wschodni Afg~ni':tan"). Ha:slo "Per's'owie" zo'stal,o pCltrakibow3lne wyląozn'iie miis:torycZJ!1iie.Natomiast 1 ', �283 RECENZJE Ihasło .,Irańczycy" odnim,i'olne znsrtało nie tylko do główn,ego trzonu miesz,kańeów Ie'anu, dIe także diD ludności większlej części ALgani"tanu i zachodniego Pakis'uall1lu, a więc nie oznacza g<l\JPYetnicznej a raczlej W'1póllnoltę jęzYlkową (języ,ki irail'skiie). Tymcl2se;n jesL w s!:}w'l,iku oddziieJ.ne helsło "języki irańi&kie", w,śród których autolr wyróżnLJ 4 IYJdg,lupy: al'Neotyń<,lką, ws,chodnią, pamirską i za'ohodnlią. Ni'cp,rawidłowe jC'olt zaliczcInie do }ęzyków pami'rskich języków pasztu i paraczi, nie wii,adolm{) pCl'1c,cLJ, jaki język oznacza "afgań!'lki" (czy chodzi o ipasztu, który przecież zosltał lU!: wyrnieniHYlY, czy mOLe o d,',ri, r6wnież nie należqcy do języków pa:milrskich'?), JęLyki nU'I:'s,bańskie z'J,stały wyró2Jnione w ha,śłe "języki indo_ilraiJJsikie" jaik,ood['ębna gmpa, ob'lk i<J~ciy jskie i iroirslkiej. Na,tomialst w haśle "języki nuriJsItahsklie" aurtolr 8kreśla te' j,;zyki jalko podg.rupęirańls'kiej grupy języków il1ldoeul'opejskich "nie i,',ulskie") Iskll:nie, nicktćnzy badacze z'a:liczają językj, nUiristańlslkie do grupy [Irań<",iej, ,iWin!zaś wyodęb:liajcl je }ako osobną grupę w ramacih języków indOlilrańskiclh, jedndkże ,'Illitar pow'i1niClnbyć kcmsekwe.l1itlny. Zajęłam Isię bliżej jedynie grupą ha,seł dotyczący,ch grup clllniczln1y.chi ję.zykClWyoh Azji Sro<dkmvol; mam nadzieję, że anaiogicm', hasła udl!lJ':izące się do i,rmych części śwkJJta mi~ zawierają :ty'lu błędów J aicś(:i~::)l'ol;':;::i. Meryt;x'yclfl,l war:tość różnych halseł budzi wiele :_J'·:'Y.~~·~1'ującf:)11Tnc, ro ?bl.u1 o "\\,,)neg ,) glos:ariiusz8., m'i:ał wątpliwości. pra \\TO nie Wp"JawdzJi>eaukor, pre,zenibuwać SZelf- "zeg')! :YJrCltyC2.neg:o kex'lk',k,')tu wyja811iianyoh pojęć. Jedmakże w pr:zypadku itak niejldinolalacz.nyclJ [\ p, zy tym pClidstalwowych dla antr.opolog:ii kuLturowej pojęć, jak kultu'", jeLcE już ~upr'zc',"taje się na przyt,oczeniu jednej Ityl,k,o definicj'i (tu: kla:iyczllej dcfinicjL Tylora), należałoby PC,zYDi21jmniejpodać jej źródło. Nie może te'ż ;: dowal;l(: :lp. defini,cja mi':u, sprowadzająca g'O do legend ebol,orgi<Cznyichalbo definicja f.olkloru j::iko ",zb":;ru U'St>nli'(~ prZCIkazyw<lnyclh t~c'idycjli. skladają.cego się z mieszanilny i)jJowiad,;.r1, mitów, legend, pieśni i prze'9ądów, kitóre prze:trwały z wcześniejszych tradycji rnagiczno-I"E'li<giljnyoh". ZarównD w tym ostatnim haśle, jak i ow niekJtórych innych ,(np. "l<'ult przodków") zazna'cza się 'i'mpbcite nawiązywaniie autora dD ujęć ewolucjonistycclny.ch. Dziwi zaltem, że autor nie zalmieś'C:Jiłw słowniku tak \.'ażnych r1k, ew,olucjoln'zJnm kNninów, ja,k przeżytek czy Irozwój rówInoległy. Z pewnu:!ciq "liez,g'cdne z za'sadami kons<t,ruolwan1ilC1 deiUnicjri j1es!tOIbjaś!1Jie:nieislamu jako ,.religii ludów islamskich, muzułmańskich i mahometar1skich", niezależnie od faktu. że wymienienie obok siebie trzech przymiotników oznaczających przecież to samo (t"zecia nazwa przestarzała i niewlaściwa) Isugeruje jaikobyclhodzilo o trzy grupy ludów o róż,nych war:'ó\101tachreligii zbior'cw nazywanej isla,mem. Błędne jest wyp:;nienil'': tE'L'minu "rodzina", zdefinii10iwanego ide.nty'()znie jak "ma'łżer1Is1~wo",jako ,społecznie uz:nana wic;ź między jedin)'lm lub większą bczbą mężczyzną i jedną lub '.viC;ksz,~liczbą kobiet". Zdumiewa w,ręez ostCl!tnie zdanie tel<'stlu ohjaślll'i:aljącego termin "e't.nns", )Qtóre zdajeslię 'zrównywaić etnos z eto'som ("l1ermin «eto's» jest obelcnie powszcc:Jlniej przy jqty"). N::epeirJf,' i nic,lmn>,,1{went'ne je:?lt zazm<lczen~e relacji między hasłami. Auitor ;:1l'(Glslf)waltrzy rodzaje odesłań: 1) "czy:sle" hasła od9yłacz'owe .kierujące do odpowicd:1~h h<1sd tekstowych, 2) odesłainia pod tekstem haseł, 3) odesłaJnia w tekście haseł. Czystych haseł odsyłaczowych jest bardzo niewiele i ich dobór wydaje Się dość przypadkowy. Wyrażenia hasłowe złaźone :sformułowane są przez autora niekOll'''ekwentlaie, cz'asem IV szyku pnostyrn, czals!em OdWfÓCOI'.1ym. Korzylsltanie ze słownika by loby ułatw;IQ1ne, gdyby w ,t.akich przYP21dkacih zamie:SZ!ClzonoodpoWliedlD[e h~sła odsyłacz'owc. Wy,;c.lępują 'Cine jedna,k z'Upennie sporady!cznie. Uderzający jest też brak pmviązan'a odsyłalczall1li \\,ielu halseł ściśle ze sobq związany<oh, często bliskoznaczYJ:ych Ci na welt niemal synonimiczlYJ:ych. Wielk!Qść ha61eł sugeruje wielość �284 RECENZJE zjaw:is.k, podozas gdy w ilsitpcie teranisny te odnoszą się do tego sameg.o zjawiJska (np. "kult przQdków" i "rna:nizm"; "islam" i "malhometJaIIlJiz.m").LkZlI1e termilIlY blisko.zmacz.ne wilnny być z.rcduk,owane d,o haseł odsyłac.z.awyoh, z korrzyśdą dla wevJlnQkZlI1ej l{),gtiikii komunikatywności .słov.n.nika. HaJSła :azą.si1Jkowepowinny być przynajmniej pow'JąmlIle odsyłaczami z ha!słamr nadT1zędlI1ymi. DzJi'wi fakJt, że nie odes~atno do skbie ,takich par pojęć, ja,k ,,kuzyni równolegli" i "kuzyni. przeciwlegli" alko "lew.kat" i "slororalt". Wydaje siię również, że autor TIJieprzyw\iązywał w'2,gi do d~kł,adnegosfopmułowan:~a wy'rażeń halsłowytclh, do których ,odsyłał w 'tekście haseł (sttOisrują.c'symbol q.v.). Nie wyodrębnił khinną ClzciOlllkąi w efekcie przy wyrażelni,a1ch z!ożJ\Jlnyc!htrudno nieraz domyślić slię, ile ezł,onów wyratżenia ~tanowi ha'slo. Dość częst,o zdarzają 'się r61W\nież nieprecylzy.j.ne odCiSłaiDi~do haseł, kltóry,cL.'1 nie ma w przytocwlIlej wersji - jako wyrażenia haJsł,owe występują w innej posita'cr i SpOTOtrudności na\;~ręcZJa ,ilch ods!ZukamJie NilClkitÓtry,ch w ogóle nie ma w sloQ\V1n:iku! Co najmlIliej w kilku przypadkach ItOSi<llITliO hasł,o z,o.s1tałopowtó'rzone dwukrotnie, w różny'C:h mi,ejislCach- .są ·to pomyłki zby,t licz'ne jak na iSzezególne wymogi doklad'noścl i precyzji stlalwiane tego ItYIPu[publikacjom Podsumowując, należy stwi~Tdzić, że Wlielkii niewą~p,Jiwie wySiiolek badacza, Móry saiTIooidiziellntie opr2Jcow.ał słownik obejmujący tak szeroki zakres problema!tyki, nie przynióls'ł jedna'k :wdowailsjącyoh rezJUltatów. Ttego 'typu słownik mógłby okazać się z pewlIlJQ,ściąbardw poży;toecz.ny dla studentów e.tnolo,g~i li innych dyscyplin po~ kr1ewnych, gdyby był so1idlnJi.ejoprac'owany. Broak .k,onsekwencji, liczne niedokła:d!;lOśc:ia nawet rażą.ce blędy merytary'ezne nie cZyInią go jednak godnym pOII;ecenia. Toteż, wbrew ibemu, co pr'ZJe!PO'Wiedzialw dsltaltinim zdaniu prrzedmowy do słownika C. SCGltt Liltlt!et,OIll,nlie sądzę, aby egzemplarz Anthropological Glossary z "oślimi ulszami" mial znajdować się w przys1złośd w zasięgu ręki każ,dego' antropologa. Danuta E. M. M u r z a j e w: Slowar Moskwa ;11984, S'tr. 653. na rodnych gieograjiczeskich Penkala-GawĘcka tierminow. Izd. "MysI" Autale jest wybil1mym geografem wy:różniającym się slzc.zególnie badaniami terenowY1mi rozległych poładi Azji. W oparciu zebr<:lne matter/ialy z liclZJny{ihpooró?y Inaukowych <Cl!publik'ował5oporo celllnyeh pralc. Do najwa'ŻniejlS'Zych naJ.eżą nasltępując~: Sriedniaja A.zija (1947), Mongol,skaja Narodnaja RiespubWva, jiziko-gieo- ° gl"aficzeskoje opisanije (1948), Nie,protoriennymi putiami (1948), Siewiero-Wostocznyj oraz Putieszestiwja bez prikluczenij i fant,a.stiki :0'962:) Ze względu na .':Nią nJie.z<l<pr'ze:czallDą waIitość, pr.~wie wszY9'tkie doczekaly się wielu edy,cji, a .niek,tóre zositały prz'eHumacz.one na ohce języki Za!Znaczyć na1leży,że I3ltar~IIJ11iem PWN ukazała się u nas w 'przeklaidzic MongoLia, opis Kit aj, jiziko-gieograjiczeskoje jizyczno-geograficzny opisanije (1955), (1957). Już od 45 lat .profesor Murzajew zajmuje się też \Zagadnieniami pochodzel1lia Inazw ,geogl<llficznych i w l1Je'jdziiedziJnJiema również !powaŻine osiągnięcia,. Wystarczy wspoJTlJDiećo jego świetnej pracy pt. Oczerki toponimiki ,(1974), w której omówił ogólne problemy topOOl.dmaJS!ty.ki, jej roz.wój ihllstory,czJny i zna.czeni'e dla geografii. PoOuadito pnzy;SJtępnie wbra':z;cxwał roJę na.zewnicltwa tlUliejscoOwegooraoz anaftomiomą �RECENZJE 285 le:k;oykę ludowej termi;no.logi:i geogra.lJiic:znej. Niez.aleimie od ltego zapozinJał czytelnika z etymologią nazw stref roślinnych ZSRR, z kształtowaniem się pojęć geograficznych odr'iOi~niedo Nizi'ny W',slchodni'oeuTopej,skiej, ,rlE1puhlliik zwiąiZilwwych i aUJtOlr1!o:mieznych, ja,k też Mongolii, Sii,nkiangu 1.Wiieitmamu. P'rzys,tępując do prezentacji jego oheane,go dzieła war,to prlzypamnie'ć, że myśl o opracowaniu słownika ludowy,ch termilnów gCIClgraEczmyc:1nurtowała uczoil1ych rol3Yjskich od długiego czaisu. Jej początki sięgajel polowy dzilewiętnas1t,ego wieku, kii'edy to i'lany geograf, J. W. Chanykaw, zwróci] się z talką propolzycją do władz naczel'nych Ros:yjsk,iego Tlolwal1Zys:twaGe'ogrIGlfiCllnego'.Mimo ni'Elpowodzeń za:mierzonego przedsięwzięóa nie zaprzE!stano wysHków uwieńcz'onych po wielu lcaltach powodzeniem. Przyczynil ,się do tego nliewą~pliwie ceniilony pr,zylwdinl'lk L. Ber:g, kJ.tólry w 1915 roku P"zypomniał o wartośiCi pra,c z dziedziny 's,łowni:obwa dialektololgkzmego, n;lIrzcczo'Wcgo i gwal'owego doityazą,oego pojęć geog;r'alfi,oznyclh ReccIi1i ,oW3Irl,ych słoWlnik jest przezmalczony w pie:rwszym rzędzie dl3 geografów, topografów, geologów, etlnlQ:grafów, ped3Jgogów i języ.koznawcĆlw. Układ zawa,ritycih 'W nli:m h3seł przed'ltawia się nas,tępując·o: 1). Nazwy, ~ch defini:cja i pochodzenie. Wszybl~kic hasła są P[/~ytoClz(me w lliczbie ,pojedynczej, ,oprócz r,zadkich wyjątków, np. "bury mo,gilniki". Ze wZJgllędu nel falkJt, że naZJwy ludOiwe w odróżnieniu od naukowych lub It'(;chniczmych ISą wielozmaczme, podaje siię w mi'alrę możl'iwo:ści kilka znaczeń z do:da1tkliem oklTleślelnia olkręgu, l"1cpubJi:,kliHid. 2). P:alral1c[izmy językowe, np. "dag" w języku turkmeńsk;ilm i azerbejdżań:>ki:m zna,czy "góJ"a", w uzbeckim ,,'t-Olg",a w kBlzachsikim "tau". 3). E'tY'.mologia, jeżeli jest Izjnail1Ja, DOItyczy problemów trudnyeh, clę,lto kontrowersyjnych, zwłaszcz'a że brak jeśt odplowiedn:ilclh publilka,cji odnoszący;11 slię do więksZOIśd języ:kÓlwnar:odów ZSRR. DI,altego w wy,padkach wątpliwych i dyskusyjnyeh :Q,~ra'nii!czo:no ją do milnimum. Jako przykład napo,tykall'lych kOlTlipFkacji niech pds'łuży ol'miC'lńskii "akin" żródł'o, poiclzątek Irzeki, z tym że podstawowym znaczeniem wyraZJu "alkn" jelst "oko", ,może być !te,ż ,dziura" Tak F;:aJnosłowi'3ński wy,raiz "oko" - "oazi", lilt:e~ski "alkis", co OZJnaClZia: ok,o', a w geog'ra~ii ,żródlo", niezaJmarzając:e mJiejsce w rzece i 'tzw ,,KlIko"w błocie. Tadżycki "czaszma" źródlo, sltrull1ień, per'ski "czesZJme" o tylm samy!m zmaezeniu, ale w rdzeniu '010'wa "czaSZIm", ",cz:es'ZJm",zawarlte jest znaezeniie "oko'. 4). Wyka:z nazw gcograficzlnYClh utworzonych p·r:ZJezdany termin i ich z'alsięg. SltwierdZJOIllo,że rOlzpowszechnienie <J:ntroponimu jest wię.kJs1zea:ni:ile1Ji: topOlllimu. Tę ró:imicę tłumaczy siię dwiema przyc,zylnami: pO pierwsze, dany tellmUln,wlSltał już zapolmniany przez ludno'ść miej:s'cow;,i, która zna dobrze toponimy swego I'egiOlI1ui wiele słów ZJnika :sitopnlioW'O z ję.zyka POitocznego pod napon~m jęzj'1ka liIter3!ckiego, a po driuglie wi:e[e toplOinimów przE"1iesiono na ilnne tereny dz,ięk:li'mi:g:f'3lcjiludmości. W ten sposób nliektóDe terminy arabsikie wch~dzące w Elkład naZJw geograficziny'CIh zos,tały za,wleczone przez llisZJpanów do Ameryki Łacióskiej lub na Fil11piny, gdzie łudność do dnli'a dzisiejE;lzegopGlsluguje :się nrimi, nile wiedząc o ich ar'1ł:is:kim pochodzeniU. Podobne zresztą ''ly:ra,zy ro.iYjskl, kszJta!tuj;. wiele t:oponimów'na Alaslce. MiC'jsCQWOŚC1, jednostki admi1nii.o:ltr:a1cyjne OC31Zczęśdiowo obiekty geqgmfi.czn:o-fizyC'zlne, 10tó::'}'cr:naz'vy wymioniono w hasłach słOIwnika, odnoszą się do republik związkowych nie ;).., I',adają,cych podziału na obwody, j.ak ~e;ż do kr:ajów, obwodów, nepublik iokn:gó N autonomic~nyc1h, a poza granicalYJli: ZSRR do tych, czy innych pafrsltw. Podst;;'wo wa cZQŚć obiekitów gee>gra.lJi1cilno-fizycznych z.oslba:łazlokalizowana według jedno',;ek naturalnych (Ticn-&z<lm,Altaj, Ural iltd.). 5), Odisył3,cze do terminów bliskich e) d", pochodzenia lub ,illllaOZell1Jia, ałe umlieszcwlny:ch w innych hal'Jłach słowniika, inforimują gdzliie należy s2Iukać dalszych objalśni!eń, np do sło,wa .,!Jaled" - 2>ob2lcZ"lód", "ncvsłud" i "taryn". Ten ositatmi jest pochodz·e,nia jakuckiego 7 �RECENZJE Przy opr,acowywaniu k :órej wykaz ź,-ód:el są zwy wy,dicnia, np. ·adsybcz p,) d .v"~ cyf:'y, to lub w ni'ekltóryc[.'l lub diakJryltyc,zne. szy:n wydaniu, jest spotyka się często ~:rzcz narorły uiywane g(·ogcafkl'.oą :E)uropy sprzeoczl[\ości. i Azji, jak Dla przy nazw mi'ejscowości jest w <;i,lzslkim dwa w AZ'€Irbejdżani'2 Hi;slto,ria DŻlaElaohad, tli.:macZ'2I1 mi .tra::iy'cyj;nymi mówimy i piszemy Raku u Azerbejdżan - z język" na naz.\'I albo egzonimiczmymi, T'<1lSzkc'rut, p.;dezas "Bd.ky", nazw Bardw zachowano Ma fO'lmy pOd31no Termil,ly gdy W OI'.tai'::'lI:'ch lak,-::h leksyk: g2 J. Tołs'togo: Slowa.r zena: sarno język pi,szą została gidy Uzbc'cy - Sluwianskaja BieUl.1·u.skija gieograficznyja i L. G. jednak obSZemlE' i Wydrukowany n.iejszy z wszysi[kic,~ w',ele (Mińsk w K,iszy.n~ów do slo'Wll1ika kursywą. cyitatach, nie rnp nawet ma. mo.noo,gmfit:. dOItyczących pi~'~.vsly;n Sibir 'fZęd.z.ie (M (L. 1969), 10970), 1. J S!ow2r 1971), E. A. Gr1i:go.riana: i ma1.:iecianskich giEGg7"aficze~kaja forma- "Toszkent", wydzdelone kUl!sywy zaś ory:gii.nal'ne, "Aszgabait", tie,rmino!ogiju Zapadn:;j bol.gar-skog-o l':} '::~, o!bec:lie ZSRR tej w ob- wzb8g,lc~lna nalzwy są nazwa Dż,2~ałabad. sw::>ją 'sto1icę halsla wyn,i'c':Jić tisrminow nazwy tiermi-now N1ilew~1koj: BaltijskCija. zbyt w tu gieograjiczeskaja gicograjiczcsk-:ch gieograji2zeskich Należy źródła,ch DżaliaJ-Abad, w przYll<lcza;nych rówmi2ż Orle Z'.ap:l:yc;:,clne, OJpu,blik::>wa,no og'rafi c 2.':12 j. w Kara-kul łą~z;nl:e u TUllk~e!lów się historię SHR pl1ZeWalŻa pi- jesz~ze nazywają objaśnienia zrobi.ono lek!sykę to Iswoją miasto kotÓrre zni(O'ks7Jt.vłcają we'.viną.tr:z to z ktÓI~y'Dh z ~stały w źród,ła;ch, dO'V'/y N. geo,g,aiicznc uj2c,n'0li(;'eJlia s'ęg;nięcia łą'cz.Oial li d!<:Jtego, :na :przylkład, !CI jazykaw t;crminof'Jgij(I pi- okazało -- u IV[.ałdaw:.an "Kiiszineu". Ponadto', wśród \.v1'€llu nazw włąc1zOlnych mOŹJemy 1.'1P,;)tl-,"'ać zró,:!nicoO.vaną piSOWllli:ę, np. Dcllaj Nur i Dalaj-Nolf. W celu w wlącz!OIT1Joter- przyjębi.~ W Kirgi'skiej Afgalclls'tanii1e AS7.c:'Ja;bad :z. języków Geogra<ficl'ne trudne wLalsnych po- językowe ,:IU spotkać !S'aJ;nym {jlbWCidzic j.EI,t miasllo w Hasł'o słów ,terminu li:tery w nl:lniej- występują m~żna jed'Em wyraz, 'na'tomiast ich pCCÓwin aWCZi3: wymagała Dloaltego Ka,za{)hskiej W t)'lm wyrazy. 'Się cyryllicą· ,i flińsk:;.ch. dalnegJ 2:lróżini,oowana. oh\o\T'Jd:zie dż.:·mbulskim M. 1964- doda,tk-owe ,przekaza!!1ia półno(Jnej. pis10wni 1963 - 1973, jazyka, ZSRR. Do słownika krajów. Afryki t,OImu albo łacińskiego. gdy si~ il,\tnieinia M wyk'orzystanlia celu b.rzm.ie- znajdują pr,zY'padku miej baEty'cbch aile me,toda też fonny 'aile ,j I:ch pi5o'wn'" stanol',v,i w 1959. Jeżeli po'sługuje do i alflalbeitu kartografii z iJnny'~h s';:)'N:,Tia rJz,d'ziEI:lTlia, a w .::ąsi(Oóniej wodzie możliwości germańSlkidh, ZSRR, Lalc'zenpn:iętych zaCilIJWa'!lI:e ujed'l1Joluc'Qnej oficjabych, są nali f«){k peŁne jeŻJeli ru.sskogo a w objaśniem~adl, z b'ady,cjam~ M. iostatnieog') ZSRR namdów pewnych pełnej numer S.oczinienija, s!owar akityWl"lO'ŚĆ topomimi'czną zgodnie do "T~·:lteTiałów Karaitau było a W pierwszego pi'OIJlwmię łaoCiń;ską romańskich, wł'aslDle ':lustrujące pełną wyd3Jni~l. ogr'an'Jc:z.JlnO Isl;ę tyMk,o do cyryl,;lcy H)w'niro~syjskiej m:':'ly nie Z·<lJW:llCw pi!Slolwni losyjskiej, pa:alelp., wyc1~'~i,2, wp',owadz'Olne Pcniew,;~ż jego j.azykoznanija W. W. Bar-told: p:zypadkach z21chodJni,ois·iowiańsk'C;h, n3zwy np. więk'ozioiŚć rÓŻJ!1.njęzycZlnych Jcdn,a,kże dane druga E.timolJo:giczeskij Fa:"nlE:'r: czasopisma, lub zami,eSlCcc}:n::J TlumClry l - 8 ('w 9 kr.l:goC;,ch), M znaki tOI.11JU,zaś pr:zedmilOltu, to pLzYI~a'D?:a s~ę jej nUJ.11er tomu myślm.ikiom, lilteratury <:Jids'Y1aIClZ'2 do beiz uwz~lędnii>E'nia stawian.~kog,o d'oltycLy. monografii:, doity'czy je - 1973, l - 4. Jalk wiadomo, tekstu na:71wa zibi,OJ'll lub naJ.iltępuje \\'ydań oddziej,ając z ,obszernej It~,go poj.ed)'lncze mi'ejs'cu Woprosy Sb. pierwslZ<\ 1 ~I t,81~ÓW vi'f wyja:l::'<'. im w tl"kści'2 wy{hllniia korzystał Oprócz w OdlPowiedinim R. Ekk:eJlt: ! o:,;'U a'uitor tekstu. ale 't{)lVarzys,zy a:tykułu, :2. do wyji21śniane n&tJmia3it r sWw'wka aolączono (M. bu- książkę lVI. F. Ro- Jaszkina: miestnych (Ęre\v,m 1974). Nie 1975) są to )~J.i~'~:; p.'a.::e." 51: N'D,ik E .do'tychczao;,J;wych. M. Mur.zajewa Stalnowi pnycję jelo,t najwiękbzy cenmą i najwlsob- i poszukiwaną Fa- �RECENZJE 287 chowe i rzetelne o'Pracowal'Til' sprawia, że z pebnym zlaufanJiem moż'emy nim po,,!ugiw:l!' ',iq i odwo!ywa,ć do ,DI:IClgO w I'a!zie kwestii :9pOIlny'ch. Powstał w wyniku ciiugoletnich bc1.ck!Dautora pre NadzGnych w czasie różnych wypraw. Już od 1939 TOKu zbima cliD i segceg'Jje te Jli!'lY geogiraficzne, :ltClJrając .silę wyjaśnić j10h etymologię. W 19'j!) r. wydaino w Mo~1kw'ie SŁownik miej.soowych terminów geograficznych E. i M. Murzajewych. Zniknął bardzo szybko z półek księgarskich i dziś stał się już bhUogr,lfic7n;ł n'adk,ośdą Wywołał l'óWIJlIieżwie'l;kie zainteresowanie za granilcą· Oj teg.) C!.dl'U rninęło 2!6 lat\ naigrlolmadziłlo .slię !Slporo InO'wy'ch pOIjęć. Poza tym, zeb. any materia! by! lJzlożony nieró'wnomionnie wodnli'e.sieniu do poszczególnych l egiol"'lw Najlepiej pl zld,lkl wiono północne obszary Rosyjis!kiej FSRR, Syberię, Ka?ach;~Jn i AzjG Srrxlkową, nahmias" słabiej rcpubbki bałltyckie, Białoruś, MJł·· c;[Nic;, G,-uzję Lali ki Ws,c:hód U Yva,runkO'wane to byk> ilstniejąc)"mi w owych cza-:',ch żródb:ni facho\Vl'j lite,'atury. 'vV cią,gu następGych lali autor ust,awicznie roz'~efzał l uZLJ,p:lni:lł .'WC) k" :i'O.tekc;nazw, która stała Się podi5tawą telfaŹiniejszego ,;\0;, .',iki\. Z:ozum:alc Jc.>t, i,c nie wyczerp'..lj'e on boga,otwa slown:'c.twa na:rodów ZSCiH, gdzie wys,tqpJj;c p:mad 100 języków. Wykalnalnie t'ego ogromr.ego zadania wy,,;,',ga ;i}by p~a('y znaczlneg" zespołu naUJkowcówi wielu solidny·ch tomów. Niemni"j jidnak t<JKie ,LJwniki są niez:ni2rlnlie wartośdo'we i poltlrZebne. Nazwy ludoNe SbDowi'ł ".1 całym świEo:e niewyczerpalne Źlródło uzupełnj'ania termi1no,logii geob~·afic'r,,'j. \Vysl.'YC'y W5pOml",:eć, że niektóre ok'i!e:śle:nia przybrały cha-rakter mię0"yn;Ho<:!'Jwy, np. tund'a i tajga. Fównież inne terminy ,m2dą swój ludo'wy źródło· 'ló',\". TypJwym tc'go pnyk!adem mOlŻiebyć ,lmOr8l",a" - nagrD:mad"'enie maite6ału Sk2,:.'Wg:l t· an';>uri['YNI:i'll'gO przez bdow;le,c. Wiek tego dkreślenia szacuje się już nil. 200 lat, a s ,,;yini ka"zl'lniax'l sięga on do Lr.?ln,oulo,kliegiQ,;,łownlieli'wa ludy>vego z /,lp .;zwajC:i,rskic!'l, gdzie słowo "moraiine" oZln:acza wz,gónza lub wały z wymie.''lanych Riazń '\', pic:sku i maileriału ilas:tego u cz.oła, lodowca. W geo.morfoh:>gii i geo'18gi: jl"'\. z'02lny iczęto używany termin "kaldera" - rQ,zległe zagłębienie na szczyo:.c, wdlkmlU 'vVyNcdzi się z hiszpańs-kl',e,go "calder'a" i pOlitugalskiego "caldeir-a" - kocio'!, ognisko. W serbochorwa,ckiej literaJturze dotyczącej l>Jraisluuw",ględnio'iW te; ;ni n "bClg::z" - podlucmy lej ki asci NY. Lcu;al zapJ,żyicznlY z języlka tur2d~iego "boga,:" - ganiło, ,V;lWÓ7,.cl'eśn'lna lub ujści'e Teki. Hamadz, - kamieni'si~a jJustynia (osłow,) aró1bskie), 5ahel - 'pÓł.pL1Isty,,,,ia, pas przejściowy między pustyniami Sahary;:;, sawalnn<lmi. \V języku arabsllv~m ,.sahel" - kvawędź. Proce.; przenika:nia ludowych po'jęć [2ograficznych dio termiln<olo'gii naukowej tI"wa 'również ob2cl'1i",. Hydrolodzy iradzieccy posługują 's'ię chętnie lte.nminem środkovvoazjatyck,jlm "kar'alslU" źródh:me wody wpływające na p::dgófisrki;'ch równinach lub wody gl]'untowe tworzące pny wyjśCliu na powierzchnię małe Irzeczki. 7r,ane s'taly się też [takie terminy, jak jakl'cki ,,3łas", turkmeński "takyr" i karelski ,,!aida". Warlto przy tYlm zaz:Ili2'czyć, że topolnJimlalsltyczna aktywlnO'ść w zak"es,'e słownictwa mel~12!Qlro,logicznegojes, z,nikJ.lla. Określenia wia!trów ,m"2jscowych wyłorni!y się z różlnych malzw gecigraL<cznych, np. "szeIO'Dli:k"od rzelki S:=2,loln wpadajacej do jez.ioTa I1men, "saa'ma" i "barguzin" - od 'rzek SaT'ma i Bali'guzin uchodzących do jezi'Jro B"lj,kał, "sanicas" cd przełęc.zy SaIDit,a;3Iw Tien-szamie, a "afga/lliec" - od AfgHini,sitanu. Natr}mióHt wyraz "kamieil" lub "góca" .zrodziły mnÓ'slt'IV·) nazw w formie wyjśClioNeg:J apdht)'NU góra "Kamieil", m'ej'Slcowość "Gó.ra", z suLksem "Kami*-'rnka", "KamicI1 ..-lk", "GIJr:sk", z prefii3'kl2lmi "P·odkiaimień", "Prignrki", w słow;.\ch ZlO'ŻtYlych- "Kamieniogorsk", 'a 'IV :połąezeniach - "KJrasny>j Ka'm:ieil'" "Zielelnaja Go', ka". W mi2j.sc;wej terminologii zachowały się lliczne słowa archaiczne właściwe �288 RECENZJE tylko ,rozny;m dialek!bom. Pozwatl1aOą 0Il1€ wy:tQlbić sobie z,danie o historii języka, o kOlrutakta'ch ję.zykowych ci {) rozpTZeSJtrzencieniu tepminu. Jest ito nie zmiennie ważne J1li·e'tylko dla limgwilsltów, lecz równi'eż dla geogralfów. Dla nas,zych pmfesjonalisltów korz)"Śtający,ch z bogatej 1'terat'llry ge'ografi'cz:nej ZSRR, "lowntk będzie niezmiernie cennym nalby'tkiem, gdyż umożliW:i im prawidłowe zI1QIZumienlieii przetłumaczenie wielu skomplikowany,ch terml~nów. Niejednok;rotm.ie zdarza .się, że w różny,ch prz'ekjlaidaoh artykułów i kS'iąwk dolstrzegamy sporo uSlterekwynli1kający,o:h wlaiŚintiez braku takich słfJwników. Szkod:'!, że auJt'or ,ni,e podał ile 'haseł zawie!'a słownik. Naliczyłem około 4 tys., alenlie wiem, czy nie omyliłem się. Roman Karczmarczuk Robert BrenIton B e t:t s, Christians Athens 1976, LyocJbe't'tu,s p.reSls. in ~he Arab Ea5't. A Political Study, Nawet dlla wykształconego P.o,laka pO'jęcie A:!"8ibałączy się wedle obiegowych opiniii z religią muzułmań'ską. Swiat arabski to - przynajmniil(lj dla naszej części E'uropy świat iisla!mu. To.,k ZJresztą rówlIJlież usibują go przedsItawić oficjalne ośrodki propag>2;nldy państwarabskilch. Meczeity, półksiężyCle, kotalni,cZlne ilIJwokacje, zielone sztandary Pro.poka... KIto u mas wie, że populaI1l1Y eg~pSiki ak!tor filmowy Omar Sharif Itio w r:ze:czywisltośCi niejaki Michel Shalhub, Arab-c.hrzcści jalJliiJn, o czym między innymi świ,adczy jeg'o prawdziwe j'mię? Słynme czasopismo egip&'ki~ "AI-Ahrnlm" zał,ożone zo:si1Jałow XIX W1iekJuprzez a'112Ilisikie:g-o chrześCijanina z Libamu, a w dzieinnik.aJTslklkh środ'Owis,kadh W:olpólcze(:megoEgiptu miejscowi koptowie mają wci.ęks.ze wpływy, 'ni:i:by 'się do 'tego ahciialno publicZl!lie przy,znawać. Osta1tm.iz ojców Koścliio~achr.ześcijań.skli.eg.o,,św. Jan z Damaszku w VII wieku, by! przywódcą ahrześ'cijan pod panowCllliemkalifów. Rrzyjaźnił się w młodości z synem muzułmańlskiego władcy teokratycznego. SI'edni'owi'eczni, bliskowschodini uczeni chrześciljallscy byli elitą dworów 'piie'rwszy:ch kalifów, na<uczyc!i'elrumiprzybyłych z głębi pustYinmej Arabii i nowych w~adców. Pr,zekazywaJli im "Ikarby Illauki 'starożyfbnej. To w!aŚir.lie im .zawdzięczają Arabowie przyswojenie sobie traiktaitów ArybtO'teJ!e:sai Galena .. Jesz'cze dzJi;ś na a,ra!>slkim WschJO'dzJieżyje co najmniej 7 miliiQlt1ówC!hn:ześcijan [,óŻlllych Qdmiam ~ obrządków. Imiona, jakie nadają swoim dzieci·om ci mówiący od niepamiębny'ch czasów po a'f'<?Jbs,kuczy Ineoanamejsku rodzice, są wzruszającymi dQwQdami klh a.srpiJra,cji li niekiedy jedm.o,Sltrolnnych loja1ności względem świalta" ldóry Q tyah społeczlnościach poniekąd zapomniał. Chalfles, Joseph czy Lukreda to bez wątpienia clekity dzie.więt:nas'bowieczny,ch nadziei na po!ężny,ch braci z ZJc:lchodu. Ale Q wiele '.starszą tradycję kulturową prezentują t'a'k,ie we:sje imion jak Bulu.; (Paweł), Butros (Piotr), Miltr,i (Dymitr), a także Al Mu1train (Meitropoli!ba), Al Khuri (~sliądz) lub Bishara (ZwiafltIQiwalnie), czy Abd al··Nur (SłUgla Swiatłości). Blask umarłego imrpemium anty,czneg,o znajdziemy w imioma,c.h Kus'bc:mltin, Kaysar czy Rumi ,(R.z)'JmiaJnin) Epizod krucjat wystąpi w imionach Farar.dżija (Frankoński), Durian (D'Ori'ent) Duwayhi (de Doluhai), Bardaw.iU (Bladwin), Salihi (K.rzyżmvie,c). WbaJśnie też ze środowiskiem dhrześctijalll Blis,kiego Wschodu rne'którzy ucze.nti łączą imi,ol1a skr.omne, o.kreślające zawód człowieka, jaik i!1p.Had-ad - K,owa1. �289 RECEN:PE Tak p,zynajmnicj do!wodzi R. B. Bebt6, autor ,SJtudium Chrześcijanie na arab,/:im WschDdzie. j(1.;'iążka co prawda ma Ipodtytuł Studium poLiJtyczne lecz w j'st{)cie Z<1wil€lrao,gr·omną ii,ość malt'elr!'ałów history'cznY'ch ii dalllych kUlitUTOWy.ch,które są nader iI1lteresującc dla eitnog,r'aifa, zajmują!Ceg1o się BliS1kJimV\~schodem, szczególnie zaś jego cen1tralnym ohszarem od E.giptu po granicę z Lranem. Betts przekopał się przez obfite pi,śmiC'oDlnictwoi dał zarys syntetyczny. Temaiyczlnie jego pl1clca 'I': jak!umś sClnsie kccesponduje z wydaną ~l~ZI€d laty w Bol'SIOe kisią,żką bHsko\·.·"chcdl~:lagOuczonego Azi.za Surya.la AitJiit, uzupełnia1jąc ją ,o szereg .f3Jkitów i ret:eksji. Altiya 'Pi~f.c zusadnicz·o o dziejach k'ości<Jłów ws'chodnkh. Bdt.ts: porusza t,',kże srp,awy ś\V:i·ccki·c, Ip:-z!ooe .wszyStkim zaś rolę chr,ześcijan-Ar;;/bów w żydu publicznymą swoich krajów. Tu przy okazji wypada wymienić interesującą pracę R. E. WaJic.rfielda Chr,:eścijanie w Persji, kltóra daje wgolą,d w problemy cywilizacji c;l'!'Z~·ścij<.,ilSkicjZ'llaj.dującej się ·od staw.żybności w Oł'bicie wplywów palli'" ty~z:1Yl'h lrc1Jnu l. Wr,;w'.lj'łC j('dn~'k do ehry:Jt'ia1n'izmu Arabów WeLda uważnie p:zeczytać pierwS7,) część wy\\'·r:dÓw Beltts-a, w której pli~<;ze ·on o ,penetracji sta,rożylt<nego chrz-eściiClfHILwaw głqb Ararbii w rv i V '\IIlile~u.Autor chaTiOlklteryzuje. ówczesną grq imp'~rial:Ej o clpan,owJnic dróg handlowych, jaka 'toczyla się międzycC'SJ.'rza'mj· .z Kons:;.I!1lynopola<.,. whldcami per9kie:go limperium Sas~nidów ,ha, ohsz;alIaJCfldzisii,ej:s,zego JE'n~c-nu Eli(){:jii. Pl':chod;n'ł 'tej penet,racji byle misje .chrześcijańskie wśród przcdmu.zułmań<;kich Arabów. \V;9pomJim.a o ~łynnej ka:ted'rze w S'a!flii1e,która \1' V[ wi"ku j-;:,koby przewyższała sławą ówc.cesną Mekkę, ośrodek kul'tu pqtnic1.egel poli,teistycznyc.h ts'Zcze~ów pustYDlnych i kupców. Cihiarraktery.zuje óW WCZe5!n)", nieort.odok:;yjny chrysltianiz.m arabski, należący do pdtęp~om'Y'ch przez s·obory k:el'unkó'N my~hi teologicz.nej. Podobnic jak '\Viellu innych aulto:rów, 'także Bchb wskazuje na :poLltyc,zne i ,cltn:~zn(' konflikty, kl<'\fc podsyc,a-ły wczeSlllochrześcij-ańiskie spory teologicz.ne. Mnno[i;:ylyzm z V wieku, który ZGl'Owo(:,owałpaws1smlilem 'Odrębnych k,ości'ołów, koptyj;kiego w Egi'pcie, a jakoibiekielgo '\II Syriii" był wyrailną neakicją na ip21nOSzeniesię c,drninist;'cK:ji grec:kicj w tych prowincj~ch. Podohnie ['lecz mi,ala się z nestorianiz:ncm. Przy czym zwoJ.el1ln4,ków Ned[ori Ui:; za. oraz sohrysiti'an/izJOJwarnych Iprzez ś'.'·. G.rzegWZ!a Or.mi.:m, do li·zo:!a.cji wz,ględ€lm reszity chrześcijaństwa zachęcało ;'l. nawet i z.mu;z.aL d()minują'ce na'd' 'YlI~mi :pań'sltwo perskiich SaSJall1iidów.Beltlts zwraca U'N"'l!:(ę.,Że ucisk ehrze~·cijaln-lmon-ofi.zytów przez ·OrIitodo,ksyjny<dhcesalTzy bizanty j~kich w Egipcie i :"'yrii podobni,e jak rep'",esje Persów wobec chrześcijan nestoriaóskieh w Mezopotamii ulatwiły Arabom podbój ty eh obszarów. W porów"'3il"U z dawnymi ;państwami tegio terytorium islam obj.awj,ał !s'ię jako t::;y.sltem,nade: tolerancyjny wobt'c nicmuzulmańS'kieh "ludów Księgi". Języ.kOlWo Arabowie bLż;;: byli kO'I~lomegip.,lkilm i mówiąlcY1m po 12jl'amejsku chrześctiij.alllJOlmz Syrii i MezopOitamii,:iż Grecy PersIOwie. Ar-albowie, jak wspo,mniano, potrzebowali miejscowyc,h cihrześdijan. Duty'chczas'::J'we admi1nis:trJalcje królewskie lekceważyły ich jak'O hcrcityków i inr:':J'Nierców. Tym niemniej nic należałoby przeceni'ać owej tolerancji islamu wobec olbrzymiej rz,~szy mie,'zk<.:ńców Blii"kieogo Wschodu i Afryki Pólmocnej, należą'cych do ~Ói::lych knśóolów ej; ".zdcijaó9kich. Tylko ,z,a pierwszych czterech kalifów .ro-zN:jała s:ę harmonijlna syrn-bioZ'l miqdzy isJlarrr.em lichrYSJtiaJnizmem. Z,awierają'c 'trakta'ty z pcdd~''llYilli chrzdcijański:r( w Da.ma:S\zku i JK:TJOzoo1imie kalif Omar pc'sJużył się l Aziz Suryal Aliya, Historia kośCio!ów wschodnich, WaJrszawa , Robin E. Waterfield, Christians in persia, Londlon 1973. 19 "Lud" - t. 7l 1978. �290 RECENZJE modelem podobnych poT·o.zl.llm!enmw:ierany,ch pr.zez Malhometa z Zydalmi i cihrześcijanami już wczeŚ'l1iej, na terenie Arabii 3. Już 'W VIII wieku nO-sila się osadTllictwo ATabów-muzulmall1ów w Egi~ie ci Sy.rii, maleje szybko .rola chrześcijańskich dwo.rzan, następują k'Onfiskaty koocli~łów, CQlflaIZ oko.nse'kweintll1iejzabrania się budowy nowych śwfiątyń. U progu krucjat w SY'rii i w Egipdie mies.zka już mniej niż polow3. ludności, przyznającej slię do chTysti'alniiz.mu. Arabszczyzna wypiera aramejszc.zYZll1ę i da:wny język IWljJtów. Równocz'e!śnde jednak B€ltlts' dowodzi, Iii chrześcijanie bliskow:sdx)dll'li :ruie wywoidzą się bynajmniej wyłą'cz:niez dawnej ludności osJiadłej, .z'21[labizowanej po muzułmań:skilm podhoju. W śn~dniO'Wiec.zmej PaleSitynie ma.Jeźli siię pOltOlrnkowie beduińskich chrześcijan, Ghassanidów, kltórzy 'IV półirKJCnej Arabi!i u 'schyłku .s'tlalfożytno,ści współpracowa.li zce.sars'twem wschodnim. VI' Me:wpotami!i arabscy c1htrreścijanie w znacznej ·mierze wywodzji1j się z półk!OicZJowni.czyohLakhmi.dów z obslZaru Hiry na obr.:;~eżu dolilny Eufra'tu, z beduJińskich WSlpÓlll1.cllt B2JOlUTall1uk, które pÓŹJniej w Sytrii :rniiały się stać początkiem Druzów, a nadto z .szacowny.ch .sIpołeczno,śd chr.ześdijań'ckkh z Arabili P'O>łudniowej, z NadŻJr'3'n,przesiedlanych do MeZlO'pOtami,iprzez kalifa Omara I. BeVt.;;nie zgadza się .z poglądami, iż blisk<lws,chooonJichrześdjan:e niechętni byH .zeczy\\~fr;tości\ jaką 'wyltwor.zyJ :bu epiz·od wypraw Ik.rzyżowy·ch Wliększość ich wolatlia :rządy Krzyża od Półkciężyca, a,czkolwie.k po włamaniu się ,kr6łeslbwa je1'O!Zolimskieg,o niejedlOokroitnie go,rzko Q1s:karżali olnli chrześ,cijański Zadhód 'o zdrndę. Element niea,rabsrki, Iturecki, jaki przejmuje władzę w b~li"lkowschodnLmświedie mUDułomań.skLm, traktuje innow:ielr-ców mniej tolera'l1'cyjnie. Specyfi-cznym efektem krucjat, mającym t.rwałe znaczeniiie polityczne, religij,nIe i kultu.rowe je~t zawarcie ur.ii~ zpatPiesr!;wem, dokoni2JOe w IJilbiJlI1ieprzez ()I1«JJo40 t}"s. ma'ronitów. P.zez Rzym WlsltaL'1ie;to uznane jako rodzaj moo·elu pozyskiwania odłączonych braci na Wschodziie. W Urbanie natamias.t społeczność maronicka zatpewlllli sobie specjalny sta,tUls, it.rwający przez wieki. A'utor .Z!aUW.a.2'J21, tiri: u.padek .cesarstwa w KOlOstal1JtYll1opolu w połowie XV wieku niejako "oczyśc.ił" teologiczną a'tmQsfelrę. w tej części basenu Mona' Śródziemnego, otwierając drogę Rzymowi do .realizowania polityki unii z ko,śCli,ołami bli:skows·chcdnimi. Z drugiej jednak s'tron y sufta!nowlie tUireccy, tworząc autonomię konfesyjną dla nliemuzułmań's,kilch poddanych zwaną ,/millet", dalii ogrO>fl1ll1ąwładzę oritodoks'yjnemu p'8Itrialrszp. ISlt~mbuju, Genadiusow,i Scholariusowi. Paltriarchowie prawosławni ze stolicy Osmanów bynajmniej nie deiszyLi: się poP'ularrnością wś,ód i'nnych tamte'js.zych ~Q;śC:i(}lówcł1'rześcijański'Ch, nad którymi sułtan dal im władzę. S:t<ld ohwilami penetrujący te obszary Kościól katOWICki!stawał się obrońcą nie tylko katolików Wschodu, ale ,i schizm'a'tyckich kO'ściołów ni cpraiwoal13wny ch. Z drugiej jod:1al~ strony zbY't duże byly oba wy wschodnich kOoŚd!ołów'Odłączonych wobec Rzymu 'i zbyt wielka .nliechęt: adminiSJtra·cji tureckiej wobec Zachodu, by a'k'cje unicki'e mogłysi~ powieść. Jedynie unicki 'Kościół chaldejski (uiworzony os:taJtecznie w XVII wlie.ku Slpośród C'zęści nestll'ri 8111) ·okazał się dużym sukcesem 4. RelsZita 'W1spÓ'}.rudt uni·ckicl1 !byla lkzebnie 'Słaba do czasów naj.nowszych. Wyjątek L,'tanowili mar·onici w Libanie, zawdzięczający jednak '\IV c:zJasalchlnowożyltnych i najnowszych swój wyjąltikowy statu:s bezpoś-redniej inte.rwencj.i FI1DJncjiw sprawy pań'.stwa Osmanów. • Zob. Rudolph Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine of Jihad i·n Modern History, The Hague 1979, recenzja L. Dzięgiel, (w:) "Etnografia polska", t. XXX: 1986, z. l, s. 263· - 279. 'Leszek Dzięgiel, a starożytnym kościele nestorian i jego spadkobiercach, "Znak", nr 33a, 1983, s. 36 - 60. �291 RECENZJE W rorozJiale zaty'tulowanym "Odroozenie" Beluts cha1raktecr-yzuje rolę koptów egipskich jako pośredn~'ków między Wschoidem i ZaclhodeIJTI,peŁniących w okTe.9i'e eksped)"Cji N,alpoleOJlla:na Bliski Ws'ChódfuIlJkcje tłumaczy, pooorcy podatków, ~arbników w gmj,n.ach wiejskich a itaikże kupców. Rola ·ta w,z.rosła niepomiernie za panowan;ra Muhammeda Alego, !dary w imlię 'i'dei u:now<ocześniaJl'liaE:giiiptruZ'I1iós!ograniczenia wobecniemuzułmanów. Swoją politykę wobec 'chrześcij,an rozs,zelrzył zresztą na Sy,ri'ę i Liba;n, kltóre lIla krótko opanował militarnie. Ogrtalniczył IIlp. rolę Druzów wzmacniiając W1s'Pól'1'lJOity maronickie, 'czego już pOOiem nie zd'Ołah OO!fnąć admii'nislt.ratorzy tureccy. Bett:;; me !tylko :przedsltawia orama1tyczne OIlmliczności wzmocnienia statusu politycznego ma:rol1!i!tówpo roku 1861, ale talk!że kreśli proces wielkiej emigracj,i chrześcijan libaiLSkich powod'ującej s'topniawe z.mnJiej~SIZattlie się żywio,lu chrześcij'allJSkiego tam, gdzJie był on naj,slilniejs,zy. Betts przedstawia akcję tworzenia przez ośrodki zachodnie szkół na Blis'kli·m Wschodzie, gdzie pobiera naulci lokaln.a ill1!todige.r.cjachrześcijańska. Jeszcze dziś prooonlt wykis:ztałoony'cIh chrześcij.arn jest tu za'sk.akująeo wys10ki w po.równaniu z muzułmanaunli. RÓW'J1JOCZeśnie jednak zwraca uwagę na poliUty:kębrytyjską, stawiającą w Egi1pcie na muzułmanów, cZyim zr;::"żasobie koptów, rterraz zasilającyeth'Slzeregli egipskich DlSJcjoll1aHsltów. Pisze Itakże o próbach carski'ej RosJi peuletrowania Blis'k,]eg,o Wschodu przez praJwosławie, co p,'zynosiiio popr z£dir,ąodobre efekty w wypadku narodów bałkański,ch. Penetmcją m~syjną Eumpej.czyków na Bl'iLskimWsohodzlie zajmuje się .obSzernie w aspekcie rozbudzan~a 'nadziiei Ormian i Asyryjczyków w AnalVoLiJi i półnooneo Meropoltamii s Betts przedsta1wia tra:gedię chJrzcśclijań'Sltwa bliskowschodniego w czasiie I wojny świa;towej, ,kitóra dla wielu wspólnOlt sItala się &poleczną i kulturową kata:;troC'fą.Omawia podłoże ,dzi',;IiejSlzejwojny dOlmo,wejw Lib!aJnie, której ,k'orzeJJlie~tkwią w przesadnym ,rozroście tery tor1ia lny m owego pań:siwa podJporząrdkowanego niezbyt licznym w.sp61ndt:om chrześcijaon. Dowiadujemy się z jego wywooów ffiIIlóStwo na ogół ni.e'znanych szczegółów z hitsrtorii okresu międzywojennego, kiedy to chwila:mi zanosiło się na utworzemlie SZ€iregu kadłubowyclh państewek dla mniejszości ,relig:jno··eltnicznych. Wobec tych planów osobliwa mapa podziału Palestylny po II 'Wojnie świa:towej, pr[;porJ'owana przez Organii.zację N~r'odów Zjednocwnyeth, wydaje się 't\\'O'l'emnader rozsądnym i rea1.i5,tycz·nyme. Beltli tłumaczy, dlaczego w gIllli'1cieTZeczy w okre.slie m:ię.dzywojCll1lIly,m 'rozmaite mniejszości religijne i e:bn;iczne na Bliskim Wschodzie 'Poczuły się bezpieczniie. Wśród nich np. Zydzi j,raccy uzyskali wygodny sta'tus bynajmniej lIllie sikrollli'ający :ch d'l porzucDnl'a zami'€lSz~iwalnego od czasów antyeimych kraju Illad Eu:firatem i udawalnia się do Palestyny. Au'.or omawiane j książ~i k,reśli meau1dry powojennej polityki pań!stw arabskich wobec swo';.ch chrzC'Ścijańskich 'obywateE, :;zczególnie Egiptu NasiSiera fi Iraku pod rządami i{{~lejonycheki'p. Po,dkreśla niemal wzorową loja:lność pale.sttyńskich c:hrz.escijan \\i;Jbec sprawy arabskiej, po,dobnie zresztą ja:k i lojalność kopltów egipskich 1l:kiomyśln;c lckceważ(llnyeh przez Nas'sera w imię jego paJnmuzułmańskJich haseł. Pod kunic<: życi<Jst;~ral ,się on z vego wyoofać. KOlH:uwe p;n:tic książki poświęca Betts "de mogTafiii Teligiijnej Egiptu i Żyznegio Pólks'ię:~yCOl",daj<jc s'z,czegóło'WiC TozmieSlzcz.€Inieoraz1Jioczebność posZiczegó1lIlychkoś~iolów chrzdcijańsklich: greko~Qol'todoQ<ksów, gre,ko...• kaitolioków, jako:bitów, sy,ryjskich katolików, mu,ronitów, koptóv"katolików kOlptyjsk1ich i ormia,ńslkiclh ortodoksów, • Leszek DzIęgiel, Wspó!cześni Asyryjczycy: 'nowy obszar badań etnografa?, 1986, s. 213 - 217. , Leszek Dzięgiel, Zydzi i Arabowie 1982, s. 478. w Palestynie - garść dat i faktów, "Lud", t.70: "Znak" nr 2 - 3, �292 RECENZJE wreszcie 'tzw. katolików łoCllcińskii,ch i .rozn·ego rodZJaJjuproWst;}nitów. p.rzy każdej ze wspólnot daje ·on wo;pókzeSlną charakiterysitykę 10j<:ulnościi sojuszy pO'l1tycz.nych, co wyda'je 'się miller ważne dla przyls;złych bad3Jozy Bloi\5'kiegoWIs'Chodu i je~). ws,pólmlot ·chrześcijańskich Kończąc swoje l'ozważania Beltits stara Siię usit<>su'llkować do specyficznej mi1ologii j;}ką wokół swojego pOlchodzeniJa budują pOiSz·c.zegól:newspóLnlOty chrześc'ii}ahskie. Czy koptowie to "synowie far.a'(JJnów", Asyryjczycy i 'katolicy chaldej!3oey to "dziedzice Sennaheriiba Zle starożytnej Nillliwy",melkioei i O'rtodOlk!si!to nosii·ciele tradycji ces.ars!twa biza'n;tyjdkiego a marcJnLci szczycić się winni przodkami w po;sltac~ żeglarzy i kupców Fenicji? A może są ito ta:kże poltomkowie chrześcijańskich bedUlinów z pustynnych wsopólnolt Ghas.sl8Jmi Hiry czy wysli,edlel'lcy z połudn~.rywoalrabskiego NadźraJn? Faktem je!slt, .że chrześcijani'e a,rabski-l'g;) W.s<chodu .zawsze chcieli być pośredlJ1i·kami m!iędzy dwoma są!sii'ednimi cywilizacjami. To oni pnybLiiali Zachodo w'i Wschód. By1i admi;ralamli, tłumaczami i astr-ol'Clga;mi,i,ed'J1iowiecZll1ychwJ.c.o'c6w Sycylii, ,.indii'owali teologię Vi Rzymie, dawali impuls tworzeniu d'ę studió',\i \)Tientalis:tyczmych w Paryżu. Ich lil.urgi" nosi Zlnamio()nac1talfożybne, kJtór·e błędnie Za·chód b.ra~ za naledi<1łości muzul!mańs:kie. loh s?cz·e.góły mówii,,!nam wiele Q pi~:rws.zym ksZ:tałóechrzcścijańskiego !fytualu, kitóry tak drażnił wychowanych na :innych wwrcach rzymskich pr<l:wników, admitnis.traJtorów i wojskowych. W 'sltud'i:a'chnad kuHur.ową i spcleczmł ro.Ją chrześcijan Bli'skiego Wsochodu otwi,era ,slię wiele ·dzie,dzlin wykI'lacz'ających jednak poza sprawy reli'gii i 'rytuału. Jak cho,ciaŻlby stolSunek do percepcj[ !100wości ku!tur'o\vy,ch poprzez wykształcenie, jak odmionlla jednak rola kobiet w społeczeilsltwie, jak l'ozlli;czne uklady handlowe i wdzaj folkloru busine'S6u, zwiiązalny z iJilbanem czy Syrią. Książk;} Betts;} skłani;} dlO:refleksji i zachęc.;} do dak<;zy·eh~tudiów. Raz jeszcze dowodzi, iż chrześclijoańs·ki Bliski W~chód prezentuje Il1l<Jjll1 ·0 wiele bogail!s;zepole do dociekań, niż to się 1l1I:lpozór wydaje. Obok histtoryków, filologów ori€'J1ltalnych, pohlt,ola:gów ;i 'toeol{}gówjt'slt tultaj także miejsce dla e/tlllografa, Mó'reg,o studia mo,glyby dorzucić ~1i'ejedną reflek_<;ję,ezy nawet próbę imterpret;},cj'i.. LesZ!ek Dzięgiel G. A P u g a c z e n k o va, L'iśća UzekiJsta11u, Taszkent j'vluzej pod o~krytem 1981, 2i24 fot. barwne nebom. A rchiteloturnye sokro- i cZJc!lrno-bi'ale. Omawiany tutaj album autorstwa zmanej i ce.t1ii·onej w ZSRR d()Jkitor historii sz;[uki s:talnoWii-- olbok ,podobnego opracowanego prze.z L. Ma:ll'k{)vs.ką,i .zaitytułow;}nego "Chi-"a" - drugą pozycję prezen~ującą w.spalni'U1le,ale dla nas mało ZIllane zabytki dawnej architektury Azji Srodkowej, :1 ściślej 'terenów obejmujących dzisiejszy Uzbekbtan. Przyoprilcowywaniu tego albumu zamiarem autorki nie bylo - jak slama 'to zauważa lovewstępie - przedstavv1ietlie his,to.rili 'ClII1chLtekturyUzbekistanu, lecz krótkie .za7Jn<:ljomicnie czytC'llnika z jej li·cwymi i hogatymi pr.zykladami. Na ;te;renie jl],teresującego 'll'<iiS ob::>.zaruiS'liniej'e bardz'o wiele takiich zilbyitków, z który'ch tylko te najslaWl1Ji:ejsze, jak np. mi2.sb31~muzea- Samarkal1Jda, Buchara czy 'toeżChiwa znane są sze.r~zemu ogółowli. Jednakże oprócz monumentalnych budowli srpOityka się na tamtejszym terl'nie !także wiele pojedynczych porrmików dawnej arch~tektoUry, �RECENZJE 293 jak domostwa, małe wiejskie mecl'Jelty czymauwlea, kJ'tóre - ,zidooiem G. A. Pugaezenkovej - reprezentują wielowi'ekowe przy.k112JdypiękJnla a,rdhite.kton[.ezny'ch f()l~m i bogactwo 'WZ'Q,rówdekoracyj'nych. ALbum :składa !Slięze wsltępu obejmującego wprowadzenie do zalgadnieDlila',części iluslt'racyjnej czY~i zestawu bar'wnych i cza'rno-białych fdlJografii o'raz koment,arza. We wS1tępie aultc:rrka ZClJzn'2Icza, iż źródeł pOlwstani:ai i rozwoju aJ1chi~1ciury środkowoazja1tyc,kliej nale:ży :slzu.kać w wa,runika,ch ek,oIogiieznych panujący,ch na tamtej!Szym te,renie Ostry, kOil1~Y'nenta~rnyklima,'t p()jwodujący, że priZJez ols'i'em mielsięcy w roku panują tam inten:sywCle upały wpłynął Dla powstanlie zamknię1tego układu domo3twa składajijceg;o się z cI~'olcz.onegoze wszy.sltkkh stlron weWlnętrzneg'O, dziedzińca, zadagzonych lhxmów oraz o:twa'rty'ch wera:nd. GłÓWlnym malte'riałem budowla'nym był Iess - czas'em łUpiemy, inmym razem stosowany pod postacią glinobitki (le,,'s Tozrobliony WJdą i wymieSizany 'Z siekaną słomą), ale najczęściej ja,]"o pakhsa czyli uf,ormo1wanej z mieszanlilny gliny i isieczki, a pOltem wysuszlOnej w słońcu cegły. Używano drewna, ale bandzo oszczędnie ze względu na jego rZ1aldkość na ty'ch suchyc'Job',za,wlch. Kamień nlie był mate,riałem zbylt popularnym w budownicltiwie ~I:'odkowoazjatyckim, a 'to ze względu ,nla małą jego elaslty,czno,ść w tej wysoko naraŻionej na wstrząsy ~seljsmiczne streHe geog;rnficznej. Dalej G. A. Pugaczenkova przYPolmiina, że rejon, o kltórYlm jest 'mowa, był miejscem 1ic.Zfiyc:hi burzliwych wydarzeń histlOTy,cznych. Przede WSlzYlstkimsłynrue on z daWl:1ych ośrodkówcywi:lizacji Itypiu miejskiego, które formowały się w pierwszym ty.siąclociu przed nalszą erą w Ba'ktrii, S.ogdzie i ChOlreźmie.. W TV stuleciu p.n.e. interesujące nas obszary zajęły wojska Aleksandra Wielkiego zapo,czą!tkowując n10wy ,okres rozwoju. Na:stąpił wspaniały rozkwliit kuHury oparty na elementach rodz]my.ch przemieszanych z obcymi - helleńskimi, irańs~imj i indyjskimi, sitwa1rzając specyfic.zny ,charo;];!ter tego regi'CJnu Szczególnie silne były wpływy greckie w a'r,chitekturze bail~t,ryjskliej, kitóra przejęła nawet porządek joński i korynoki, a1ttyckie pod~ta:wy lmlumn oraz motyw 2idohniczy w postaci liścia akantu. Poza tym 'i'stoit,ną eedhą monumentalnego budownidtwa śrOidkowoazjatyckiego ówczesnego 'ok,res'U był fakt, iż rzeźba, ,malarstwo i wzornic'two dekoracyjne połączone zostało w integralną część z lalr,chi~klt'Urą. Wieki od VI do VITI In.e. ,charakte;ryzowały się spadkliem znaczenia miast środkowoc)zjatyokich. Powodem ,tego ~tanu rzeczy były rnis.zczące :najazdy koczowniczych ludów tu,kojt;zycznych. Donl'i.rJIująwltedy w,siie feudallne, które pows:tawały w pobliź.u silnych zilmków zwanych kyoshkami, lai w których zamieszkiwaili 10lkalrni książęta-dikchani. OsmE' stulecie naszej e,y przy,niios!.o nowe i!Stotne dla !interesującego nas regi:mu wydarz'C1r;la.Inwazja A,rabów rniosących swoje po'słannictwo rel!ilg1ijlne- islam, dopr:Jwadziła dCl opanowania terenów Azji Środkowej IWŻ na północ od rzelki Amu-Darii. Nowy, ceDltralnySYlSllem rządów kalifów, a potem kolejnych namielstników dopro.varlził do ożywiElnlla handlu, a tym sallly,m ponownego wzr,ostu znaczenia mi&,<it.Już wkrótce dCl najwa'ź,n'iejslzydh IJ:8Jjwspanialszych można było zaliczyć Bucharę, Samarkandę, Kyat, Termez i Chaganian. \Vprowadz.eniie w tym okresie do budownictwa wypalanej cegły z jednocześnie istniejącym w islamie zakc1zem p;'zedstawiania podobllzn ludzi i zwierząt doprowadziło do powsta,n6!a 'i niezwykłego 'roz:wojude.senli abstrakcyjnych, ,głównie mot yv/ów geometrycznych i .roślinnych. Uzy:S!kiwano je poprzez odpowiednie ułożenie cegieł - na płask, wertykalnie, diagonalnie i w kształcie litery B. Do perfekcji doprow,""dzono również wykorzysta'nie w celachdekJoDacyjr.ych światłooieni. W końcu XIII wieku <naSltąpiłpOlDiownyiPegreskuLtury :s'Powodowalny pO'wtarza- �294 RECENZJE jącymi się <najazdami, tym razem koczowni'czych ludów mongolskich. Szybka asymilacja najeŹJdźców i pOlnowna stabilizacja żyda po1Vtyczno-gioS'podarcze.godopl"owadzJiły do odrodzenia i w dalsizej k<lInse'kwencjlinowego T'O'zwojuku~tury. . Okres XVI - XVII w .to dalszy 'rozwój miasit. W tym czasie sztuka budowlana Inlie uległa ,radykalnym 2JmiaJllom i nadall 'trzymała :slię itrady'cyjnych reguł i schematów. Jedynym novum było pojawienie się i bardzo s.zybk:ie upo'wlszeclhnienie tak .zwany;ch taq.i - kopull<:sltych konS'trukcji budowlany,ch na :skJrzyżowaniach balzar>Owych uliccek Inną ,ehalraki'terystycznącechą Itego okresu, to zalnik budowall1ia wielkich mecwtów zwanych dżami, w kltórych odbywano modły piątkowe. Kryzys spoleczno~polity,c:ony, jaki nastąpił w XVIIIS'tuleciu, przerwał wszelkie rodzaje dzJiałalności, w tym ;również i ar'chitektonicznej. W 'tym burzliwym czasie formowały się 'trzy państwa śl'Qdlwwoazjatyokie, a to Emirat Buchary, Chanalt Cihiwy i nie,co później Chanat Kokandu. Orgalnilz.my te w coraz większym sItapniu zaczęły wchodZIĆ w o.rbitę najpiierw handlowej, la pobem pOllitycZJnej ekspansji carskiej Rosji. Pośród Hcznych budowli wzinie~sionych w XIX li na początku XX w. szczególną wartość posiadają domy mies.zkalne. Niestety, sitają się one, :odlaniem Pugaczcnkovej, ,z roku ina rok ,coraz ;rzadme, ponieważ wykonywane były z materliałów nietrwałych. Były 'tani,e i ba'rdzo odporne Ina Itrzęsienia wlemi, dobrze chl'oniły przed ,chłodem z'i'my i skwalrem lata. W tym frlagmencie autoI'ka podaje opisy domos'tw charakt'ewysltyczny'clh dla Buchary, Samarkandy, Chiwy Qlraz domów z ,terenów wiejskich. KOI1CZą'Cczęść wprowadzającą G. A. Pugaezen.kova jeszcze mz podkreśla, iż oprac,owany prze.z nią a]bum zawiena ty:lko część przykładów należących do aircydzieł arc;hli,tektury i :sztuki, w kltórYich 2lnalazły swój wyraz historyczne dośWi.adcz{'nia wielu geIIleira,cji. Nieikltóre z prezentowanych pr,zyk~adów ujmują prostotą i ha,rmonijno'ścią formy. lilnne - j'aJkJolściąmaterii i śmiałością kom:pozycjii. Za1sadnkza część lalbumu składa .s~ę z 1224, w przeważają'cej więks'Zoś'Oi barwInych fotografii obrazują,cych TóŹine zab;0tki tradycyjnej 'alrchiitektury, rzemiosła li sztuki dawnych budowni(:.zych Azji Srodkowej. Zdjęcia uło,ż,one są w pięciu grupach, z któryclh każda prezeIl~uje jeden .z regilonów Uzbeki~tamu. Wprawdzie autorka .zwrócila uwagę w częścli wpr'owa1dzającej, że więks2JOŚĆpr21ewodn1ków przedc5ltawia zabytki pochodzące z Itych nlajhaI'dziej ZJnanych miast, to jednak sama lIlie ustrzegła się od tej samej skłonności I tak pierwsza grupa pTZledis,tawia34 foltogra,fie z dwóch najbaI'dziej Ila :nie PQlłoż,onych regiionów tego niezmiernie bogatego w zaby'tki przeszłości Są Ito regicm Surchandryj'slkli i Kaz.kadalrls'ld, kltóre obfitują w liczne wzgórza tepe, ak:tóre prawdopodobnie ukrywają w !slobie ,rui'n(Ybudowli dawnych zacji islbniejących Inilegdyś na ,'tych terenaich. Zresztą przykłady takich ruin zobaczyć na kilku .zdjęciach prezenJtowanych w tym albumie. połudkraju. zwane cywilimożna Regi'on Surchandryjskj, jeslt TeprezerntO'wany przez miasto Termi'zOifaz kilka ,przykładów z jego okolic - szczególnie Slltia,regoTermizu. Widzimy więc tutaj wieżę obronną Zurmal'a da1t,owaną nla II stulecie naiSlzej ery, wykonaną całkow'JCie z ceIgły palvhsa. Jeśli chodzi 'O sam Termiz, to najwięcej fotograDii odnosii się do kompleksu arch'irtektOlnicznego pochodzącego z XI - XV w. Widoki (:ałego kompleksu, wnętrze meczetu oraz ornamenty ko:pułymauzoleum oto główne tema,ty zdjęć. Na uwagę zasluguje piękne zdobnicitwościan wykonane z odpowiednio uło.żolnej cegły. Foto,gJrafie przedsitawi'ającl8 region Kaszka są bardziej urozmali'cone tematycznie. W:i!dzimy tutaj liczne przykłady z'eispołów mauzoleów, 'ruiny paklców z pozo:iltałośdarni majoolikJowych zdobień ścian, widok gÓI:skiej wsi pną'cej się cihalraklterystycz- �RECENZJE 295 nymi wars!twami po stoku, przyklady kolumnady meczetów prezenJt'Ują'cych nli,ekiedy wspaniałą snycerkę. Drug~ region obrazują 53 foltografie pochodzące z Bucha:ry i okolic. Glówna !tematyka zdjęć to: fortyt;ik3cje Buchary, a przede wszystkim przy:kład zamku z brwmą wejściową u\:rzymaną w konwencji archi1tekitOtrl'icZlJlej charakterystycznej dla budowli tego miasta, a h)kżc mauzoleum SamalDJidów pochodzące z przełomu IX i X wieku W tym ootalt,nli'mprzypa,dku na szczególną uwagę zasługuje inlteresujące zdobnictwo ś:Cian i kopuly uzyskane poprzez odpowiednio ulotoną cegłę. Umiejętność da:wnych mils't:fzów wido'czna jest 'także Vi \liiieluilnlJly,ch :szczegółach alrchitektolllkznych, Móre uzupe1niolne kOlorowymi majolikami twolr:zą niezmicl'nie barwne i bo,gate Jmmpozycje, jak np. w medrelsie Abd-al-Azis-chana pochodzącej z 1654 roiku. Kolejna, trzecia grupa składa s'ię z 58 zdjęć ,i prezentuje zlalby\tikiSamarkandy. Panorama miE:.'lta z lotu ptaka, zespoły anchitekJtoJl'itzne, grobo'wce ,i mauzolea, mecZcity, pałaoe, medresy, imi,nan: ty li donlC1sltwa,to naj~1c.zniej reprezentowane te malty. Tutaj Ita,kże m07:l1'auj,rzeć wlslPaniałe przykłady zdobn'lctv,'Ia wylmrzystujące annamentykę ceglaną, ś\\'iaitłocicnie i zielono-miebieskie majoliki. W:ięikszość przedsitawilonych Vi tej grupie obiektów pochodzi z okresu miieszczącego siię pomiędzy XIV a XJVIII stuleciem. Grupa Cz\v,ł'rta zawiclra 55 fol\oig;raJ%i poświęcona j'est Chiwie. Podobnie jak w poprzednich zesitawi(':uiach, najliezniejsza jest tutaj temaltyka ukazująca obiekty sakralne - moczelty, mauzolea, medl1elsYL grobowce. Z powstałych prezen'towane ,są przede wszysltkJim pałace i for~yfikacJe. ZlabYltJkiz tej grupy da,t<JIWanesą w p~Zleważającej więk'OiZ'ościna XIX stulecie. Piąta i oslta'tnia grupa s.kuplia215 zdjęć odnoszących s'rę do zabytków NamangaIlJu, Kok<lJndu, And id ż,an'U, IvIialrghilanu, dOiliny Fergall1Y a także Taszkientu Dominuje tutaj tematy.ka podobna do spo,tykanej w po,prz,edlIlieh grupach z it)'lm, że obiell!ty zabytkowe pochodzą głównie z XVllI i począlbku XX wieku. Na sZ!czególną ulwagę w tej grupie zasługują foltog,raJJie ukalzujące poHchromie suf~t!U,i drewniianyoh głoiwic kolumn mecze'ltu z Ko'kandu, kitóTe 'dharak1JeryZ!uje bolgactwo użytych kol-o['ów i \\Iis'p'Ciu;allo,ść :typo'Wych muzuł:imańskich orna 'l1enta aj.i. Prezentowany album jeslt pozy,cją godną szemzej uwagi nie :tylko ze względu na wysoki pOlziom zarówno techlllic2nego jak i artylstycznego wykonani,a przeds,tawi'ornyoh w nim f.oltografii, ale itakże oZpowodu pe>rusz'onej przez Bugalczenkową tematyld. Może ona zuliniteresować szerokie kręgi odbi'QrCów, w tym ,rówmież profesjonalistów, zwłlaszcca z takich dziedzin nauki, j.ak historii sZJtuki, etno,grafia, nie mówiąc już -o al'chitekturze ,i urbani;jtyce. PI'Zeglądając zdjęcia ukazujące wspaniałe OIbieikty archli1tektonicZlJle oddająee orientJlny charaktcr i c:tmosferrę miast Azji Srodkowej bez trudu można zauważyć, :iJeautorka doła pienwzeństwo fotog;raf,imn budowli monumen1t.alnyeh, przede wszyIslLk1mobieMom o clharakJterze religijnym imi1ita1rnym Ol1az kompleksom pałacowym. SpJ-tyika s'ię również zdjędia i innych zabytków, :np. kh,maki, bazaru czy domosltwa, ~11e- pocobnie jak w przypadku prez'e,ntacji :szczegółów kOlnstrukcyjnych czy det~li elementów zdobniczych - są ,one niezbyt l-iezme. Pewnym mankamentem a,lbumuopraicowa.nlego przez Pugaczenkovą jest t,O, że zesta \vy fotografi,; w pmzc7ególilych grupach nie .są przeds!tawione w porządku chrcmologicznym, choiCiaż w niektórych przypadkach itaką tendencję można zauważyć. JEst ('o Itliewąltpliwie znaczne uitrudnieniie w usystematyzClwa:niu wiedzy prezer:.to\V1onejVi" pm,cy aut,orki a odnoszącej się do ht~i'Jtoriiar:ehLtektury miasta środkowoazjatyckiEgO. Utrudnieniem jest także brak mapki lub mapek Iregionów, ,z których po:e,hodzą przykłady zabytków, a w przYPaJdku pos.zczególnyoh miast - ich pl a- �296 RECENZJE nów. Wprowadzenie rich dio omawianego albUlmu uła!tJwiloby lokaliwiCję pO!SlZczegól:nych obiektów w regi.onie c·zy też w,z,ględem :Sliebie w przestr.zen.l miaJsitJa. Album z.akońc.zony jest!;,rod.zajem Husk'owanego komelntarza, w którym miniaiu,rowe, czar:rio-białe ziÓjęC'::awS!zys'tlkich prezemioowany,ch w al!bumie zabytków cpa •.. trz{ma w dc,datko'Ne opisy wyjaśniające Znaleźć itutaj :można tJakże niewielkii $łowniczel\: terminów o:uenitatl;nych używamy.ch w niniejszej pracy. Na uwagę zas1ugu.je rÓ'~nież fakt, że wszysltkie Jtoeksty,.va'równo te w części opisowej jak i ~pl'Owadznjącej ·oralz komentarz, uło·ż·ono w 'tr.wch ję.zykaoh: uzbeckim, 'losyjskLm ~~langidskim. Andrzej J. D e I u m e a u: Strach w kulturze A. SzymanoWlski. Warszawa 1986, ss. 435. Zachodt, XIV - XVIII Romanowski wif'ku. Przełożyl Dorobek naukowy fralncuskiego historyka Jeana Delumeau, do tej pory znany przede wszystkim specjalistom, został ostatnio przybliźony szerszemu gronu po:skich czyteLników. W krótkim odstępie czasu wydano dwie jego znakomite książki: Reformy chrześcijaństwa w XVI i XVII wieku oraz niezwykle interesujący Strach w kulturze Zachodu. Omówienie pierwszej z tych pozycji godzi się pozostawić specjalistom, historykom religii, druga zaś choć także praca naukowa, ze względu na swój genre i specyficzną problematykę, stać si~ powinna lekturą większego kn;gJ odbiorców. Otrzymaliśmy bowiem świetne studium interdyscyplinarne, ambitne i zmuszające do refleksji. Trudności z nabyci€m tej pozycji świadczrl zresztą o mierze zainteresowania podobną problematyką. Delumeau, badacz problemów religijności chrześcijańskiej, wnikliwie zająl się zagadnieniami pobieżJnie do tej pory poruszanymi przez historyków. W swoim cyklu fdr:ugi ·tom Strach i grzeclh w Itłumaczeniu) pOrroU'S'za p!'oblernatykę, .którn dotąd znajcJ:J\vala się ra·czej VI GbSZ21 '!e zi2l'ntere'sowania ;psy.chologów i psyrchialtrów badających y;·cd!I~,:rwlcl-Ne mE'charniz::-ny3ga:ptacyjne czł::Jw1ieka.Hi'sta<:-ytkzaś, próbujący pisać mornog.rra!fiętalkie.go s-pc·£obu 'I'eagowamia !IlI<l rzeczywi;slbość, ja/kim jes;t st,rach w dZliejach społeczności, staje przed niecodziel1Jnym zadaniem_ Rzecz jasna, nie pierw~za to publikacja historyczna powstala w oparciu o teorie i definicje wypracow[l!~e ID grUiJlcie innych dyscyplin. Autor otwarcie mówi o psychologicznych źródłach .swoich zapożyczeń: "Może uda się dokonać na poziomie zbiorowym tego rozróżni-2nia. którego dzisiejsza psychiatria dokonała na poziomie indywidualinym" .~s. 20), pisze. wprowadzają·c k:l -cłyil'2Ih"edla 'S'wycih'f·a·zwa·żań I"Gzróżilliern~em:iędzy !~ra·che.m i t.'f\'Vo·gą. Delumeau próbuje drogą analizy poszczególnych, ZJnaczących w kulturze europejskiej zjawisk, które budziły strac,h, wyjaśnić ich genezę i mechanizm. Badacz ogranicza ~woje rozważania zarówno czasowo jak i przestrzennie, wybiera jednaJ.: okres niezwykle znaczący dla ksztaltowalnia się cywilizacji europejskiej. Termine:ll ad quem jest dlań rok wybuchu Rewolucji Frnncuskiej, wtedy to bowi(:m. j:1C: pisze, odezwały się raz jeszcze ze spotęgowall1ą ~iłą nękające Europę przez pięć stule,c~ lęki i frobie. Nie wykracza teiż francU'slkij. histo;~yk po,za oO<;Zal" Si'ap'ego Świata, jeden tylko, choć w związku z europejską wszak Hiszpani<\, rozdzial poświęcając kulturze Indian Ameryki Południowej. Europa zaś środkowa i wschodnia pojawia 'Się w jego rozwaźaniach raczej sporadycznie. Polskę przywołuje jako iy �RECENZJE 297 kraj tolerancji Złotego Wieku i spóź:nionej o kilka stuleci fali represji antyjudaistycznych i rozwoju ksenofobii u schyłku XVII wieku, po powistalniu Chmielnickiego. Owa "nietypowośĆ" Rzeczypospolitej w okresie apogeum psychozy strachu w Europie zasługi wala by może na szersze potraktowanie przez autorów polskich. Powoliłoby to odpowiedzieć lt1a pytanie czy rzeczywiście można mówić o wyjątkowości polskiej toleralt1cji, czy też, jak sugeruje Delumeau, o opóźnionym odbiciu powszechnego zjawiska. Ograniczenie tcrenu naukowej penetracji umożliwiło francuskiemu badaczowi dokonanie dokładiniej'szej, czy - jak sam to nazywa - "spektralnej" analizy lęków, mniej lub bardziej powszechnych w Europie od początków Renesansu. Czas Odrodzenia był bowicm okresem odkrycia radości płynącej z poznawania świata dla nielicznych, dla umysłowości takich, jak Galileusz, Kopernik czy Erazm z Rotlerdamu. Delumeau uświadamia swoim czytelnikom, że to właśnie od sc,hyłku XIV wieku zaczyna w Europie narastać syndrom "oblężenia", świadomości pełnej niezracjonalizowanego przerażenia światem dalekim i Inajbliższymi ludźmi. "Kultura - pisze francuski badacz - czuje się, wbrew pozorom, w epoce humanizmu krucha i wątła" (s. 388). Posługując się bogatym materiałem archiwalnym, najczęściej rodzimym, odwołując się do dzieł powszechnegoo biegu - litHackich i p'astycznych stara się Delumeau udowodnić tezę o wyjątkowej, wieloźródłowej ebplozji strachu w tym okresie. To w Renesansie mamy zresztą do czynienia z pierwszymi próbami mówienia o strachu nie jako o kompromitującym tchórzostwie, lecz jednym zniezbywalnych elementów ludzkiej psyche. Powszechność atmosfery strachu charakteryzująca wyodrębnioną przez Delumea u ,umysłowość oblężoną" jest typowa dla Wlszelkich wspólnot, które w jakiejkolwiek sferze, czy to fizycznej czy psychicznej, odczuwają brak poczucia bezpieczei:stwa. afiliacji. Z chaosu stanów lękowych wyodrębnia francuski historyk zarówno te. które są generowane przez zagrożenia bezpośrednie, jak dżuma, jak i obawy natury psychicznej. Dokonuje on, korzylstając z l;stal'eń psychologii, rozróżnienia między stanem strachu. tj. lęku przed czymś lub kimś dokładnie określonym, i trwogi, jako lęku przed niezmanym, nie jasnym. Proces definiowania poszczególnych zjawisk, które wywołują lęk i przechodzenia od bezprzedmiotowej trwogi ku przedmiotowemu strachowi, wyznaczać ma kierunek rozwoju kultury. Takie hipotczy badawcze stawia Delumeau już we wstępie swej pracy, zapozmając czytelnika z jej założeniami metodo'ogicznymi. Wprwadzając uporządkowalnie w całym tym kompleksie zatrwożeń wyodrębnia on dwa, równocześnie odmicl:me i komplementarne kierunki, co znajduje odbicie w podziale książki na części: "Strach większości" i "Kultura warstwy przywódczej astrach". W części pierwszej omówione zostały zjawiska, które powodują w świadomości ludzkiej strach określany przez Delumeau jako spontaniczny. Przyczyny jego istnienia są sta'e obecne i wiążą się z aktualnym poziomem techniki i umysłowości mu odpowiadającej. Ksenofobie wszelkiego rodzaju, strach przed tym, co nowe, dalekie, także przest,rzennie - gwiazdy, zjawiska niebieskie, głębiny ziemi, ,mo/rze - .zwliązane z mrokiem, nocą. Delumeau obficie korzysta tu ze źródeł etnograficznych. Drugą grupę pośród faktów wywołujących strach spontaniczmy, wspólny wszystkim, stanowią cykliczmie pojawiaj,]ce się zagrożenia związane z wojnami, epidemiami. głodem czy też przemarszami wielkich grup ludności (np. w czasie wojen religijnyeh). Uaktywniają się one najsilniej w najbiedniejszych, najmniej przed negatywnymi skutkami tego typu zjawisk zabezpieczonych grupach ludzkich. W wieku XIV zaistniała duża grupa zagrożeń. które kumulując się i okresowo nasilając dominowały w nastawieniu do świata Europejczyka kilku oastępnych l:tuleci. Determunantami tego stanu rzeczy były zdaniem Delumeau takie czynniki �298 RECENZJE jak generalne pogors"'enie się warunków życia, związane między innymi ze zmianami klimatycznymi, przeobrażeniami w ro}nictwie, przekształceniem relacji miasto-wieś, po'Wsz'e'chnością wreszcie róŻinorakich buntów. Równolegle jednak rozwija się cały zespół zjawisk o charakterze ideologicznym, z których najii3totniejszymi l';ą: wi'elka schiz.ma, 'owo "zgorszenie nad zg'Jrszentiami", zalg,rolŻiElnie zewnęt~zn€' chlr'ześcijaństwa przez wzrastającą potęgę muzułmaitską, wreszcie pojawienie się niebezpieczcitstwa wewnątrz wspóllnoty, w postaci Reformacji. Delumeau podkreśla rolę recesji protestanckiej, pisząc, iż jej pojawienie się stanowi apogeum formowania się "świadomości oblężonej" i równocześnie przełomowy moment w kulturze europejskiej. Tutaj także znaczącą rolę odegrał strach "Gdyby Luter tak bardzo nie bał się szatana i koitca świata, ni.e walczyłby tak s,tanowczo z papiestwem". Kumulacja trwogi groziła rozkładem społeczeitstwa, niezbędnym stało się poszukiwanie przyczYln pogłębiających się lęków, określenie "listy strachów" (termin DelumeauJ. Uczynienie globalnego zagrożenia bardziej konkretnym stanowiło, zdaniem francuskiego badacza, jedyną możliwość odbudowania ram wspólnoty, spójności kultury. Następował powolny proces przemiany poW\Szechnego odczucia trwogi w strac,h przed poszczególnymi zjawiskami. To nazwanie i dookreślenie strachów staje się posłannictwem ludzi Kościoła, w ramach tej wspólnoty powstają idee zagro2lenia elity przywódczej i związalne z mm strachy eschatologiczne, rozpowszechnienie aż do form histerycznych lęku przed "szatanem i jego poplecznikami". Przywłaszczał 0111 sobie różne postaci, coraz powszechniej naraistają nastroje ksenofobiczne, każdy odmienny, inny stalnowi zagrożenie. Ostracyzm i posądzenie o kontakty z siłami piekielnymi dotykają na przykład Żydów, a w !Ameryce Indian. Losy diaspory żydowskiej, zwłaszcza Żydów sefardyjskich, egzemplifikuje znakomicie teorię o poszukiwaniu wrogów, nie tyle rzeczywistych, ile takich, ku którym, dzięki ich odmienności, łatwo mógł obrócić się gniew. Gromiono Żydów najzajadlej tam, gdzie od od dawna było ich już bardzo niewielu. Strach, który Delumeau okDeśla jako teologiczny lęk przed wysłannikami szatana, zastępuje poszczególne nieukierunkowane trwogi. Zagrożone chrześcijaitstwo, w obu swych głównych odłamach, przede wszystkim hierarchie kościołów, broni się poprzez wzmożenie atmosfery strachu - lęki elity przywódczej ,nabierają charakteru uniwersalnego. Wielka represja czartostwa, walka wszelkimi metodami z herezją w łonie własnej religii, bardziej nawet, niż w żywiołem islamskim, wytworzenie całego zespołu mechamizmów obronnych, zastraszenie wiernych, umocnić miały pozycje przywódców obu zwalczających się kościołów. Nie neguje jednocześnie oczywistych przejawów wielkości ducha chrześcijaitskiego w tym czasie. Poprzez rozpowszechnienie lęków, a równocze9nie mnoŻienie przepisów, próbę skodyfikowania wszystkich przejawów życia, próbuje się określić granice atakowanego terytorium i osłonić je. Około połowy XVII wieku uporczywa walka zaczyna dawać rezultaty ,,(... J Kult uległ uduchowieniu, modlitwa intensyfikacji duszpasterze otoczeni byli większym szacunkiem i bardziej tego szacunku godni. (. .. ) Szatan cofnął się. "Nie nastąpił też koniec świata, zmalała realność zagrożenia tureckiego, obie reformy zadomowiły się na zdobytych terytoriach, napięcie jakby opadło następuje demobilizacja oblężonych (s. 388). Strach tych cza!sów pozostawia trwałe świadectwo w kulturze europejskiej. Ta przekrojowa monografia strachu odmienne ma zapewne znaczenie dla historyków kultury, nie poważam się więc na jej ocenę merytoryczną w tym zakresie, trudno byłoby jednak, jak sądzę, przecenić użyreczmość tego typu prac dla przedstawicieli innych nauk, także etnografii czy antropologii kultury. Pozwala ona raz jeszcze, z nowej perspektywy, wejrzeć w głęb dziejów, przytoczone zaś przez Delumea u fakty i ich analiza obalają wiele fałszywych mitów i stereotypów. Sugestie �299 RECENZJE francuskiego badacza, choć odnoszące się do czasu historyc:zmego, mogą stać się, jak swego czasu praca Michaiła Bachtina o twórczości Rabelaisego, niezwyk~e przydatne dla interpretacji wielu zjawisk współczesnych. JealI1a Delumeau opisalI1ie świata nie razi bowiem schematyc:zmością myślenia lecz jest barwną, choć naukową w całym tego slowa znaczeniu opowieścią o zakamarkacoh ludzkiej natury. Szeroka, monochromatyczna (czerń!) panorama dziejowa, jaką Delumeau przed nami roztacza, przynosi rzeczywistą realizację zapewnień zawartych we wstępie pracy. Erudycja nie stanowi dlań balastu, lecz pozwala swobodnie kojarzyć fakty, sięgając do różnorodnych źródeł informacji od historycznych i religioznawczych, poprzez etnograficzne, aź do medyczmych. Stąd teź zapewne wielowątkowość tego specyficznego typu pisarstwa, niezamykanie się w spOGobie myś:enia typowym dla którejś z nauk szczególowych, próba syntezy. Na atrakcyjność książki składa się także jej styl i sposób narracji, budujący jasll1Y i przejrzysty tok wykładu. Strach w kulturze Zachodn jest doskOll1ałym przykładem pisarstwa, któl1e - będąc interesującym i dostępnym dla wielu odbiorców - odpowiada jednocześnie wymogom stawianym rozprawie naukowej. Ubique horror zdaje się mówić Jean Delumeau, lecz myśl ta wykracza poza ramy jakie zakreśla w swej książce. Sposób postrzegania rzeczywistości charakterystyczmy dla "świadomości oblężonej" nosi piętno ponadczasowości - zmieniają się tylko jego realne wykładniki. Zrozumienie historycznych źródeł tego doświadczenia egzystencjalnego, jakim jest strach, pozwala lepiej pojąć zjawiska nam współczesne - strac,h przed totalnością zagłady i składające się nań poszczególne Jęki. Bo choć, wedle francuskiego historyka, niewyczerpalna jest kreatywna moc łudzi, to wciąż jeszcze wolą oni poznawać świat poprzez podporządkowywaJrJie go sobie niż poprzez zrozumienie. Delumeau twierdzi, że opanować lęk można naprawdę tylko dzięki poszukiwaniu pogody i radości ducha przez akceptację. Podobnie zdaje się sądzić autor mnej monografii lęku, psychiatra, Antoni Kępiński pisząc, iż redukcja lęku, dzięki której może rozwijać się kultura, następuje tylko poprzez zbliżenie się i akceptację. Ta nieprzypadkowa, jak sądzę, zbieżność myśli obu badaczy jawi się jako wynik głębokie1j refleksji nad zagadkami ludzkiej il1atury. Lubomira L. S. S z e j n b a u m, Argientinskij Izd. «Nauka», Akademija Nauk SSSR. -Makłaja, Moskwa 1984, ss. 168. etnos. Institut Etapy formirowanija Etnografii im. Bobrowska i razwitija, N. N. Mikłucho- Znaczne zainteresowanie radzieckich etnografów, historyków i politologów problcmc>.tykcl etniczn<! współczesnego świata, w tym również Ameryki Lacil'iskiej, znajduje odzwierciedlenie w systematyc;;mym wzrości€ literatury przedmiotu. Jedną z ostatnich pozycji poświęconych tej problematyce jest praca L. S. Szejnbaum. Jest ona podsumowaniem wieloletnich zainteresowań radzieckiej autorki rozwojem procesów etnicznych w społeczeństwie argentyńskim od początków epoki ko:oniaLnej aż po czasy nam współczesne. Zgodnie z zapowiedzią, główną uwagę poświęciła ona dwom grupom problemów: ,,1) dotyczących formowania się społeczeństwa :na terytorium kolonii Rio de Ja Plata i 2) odnoszących się do kwestii imigracji" (s. 9). Rozwój argentyńskiego etnos'll prześledziła w czterech oddzielnych okresach: epoce �300 RECENZJE kolonialnej, pierwszym półwieczu niepodległej Argenty;ny, dziesięcioleciac.h masowej imigracji z Europy od początku lat 70-tych XIX w. do 1'. 1914, oraz w wieku XX - od wybuchu pierwszej wojny światowej poczynając. Omówienie epoki ko:onia!nej rozpoczęła autorka od przedstawienia zróżnicowania plemiennego Indian zamieszkujących terytorium późniejszej Argentyny. Opisała podbój tego obszaru przez Hiszpanów, jego kolonizację przez białych sprowadzających afrykańskich Murzynów jako niewolników, oraz stopniowe mieszanie się ludności należącej do trzech ras: Europejczyków, Mur zynów i Indian. Przedstawiła proces formowada ;się po;s;zczegó:nych grup społecznych kolonialnej IArgentyny w tym rÓWll1ież proporcje rasowe ludności zamieszkującej poszczególne regiony .kr<:llju- w ró21:1ych (llklresa'Ch jego Ikoklnia1nego r<J'Zlwoju.L. S. SzejlI1balUiffiwska>zała na u·;vaTUinkowalnia $lPołeczne, golsporlaJI'cze Ij iPolJliltyc'ZnedO'kOll1ujących się przemian ludnościowych. Uwzględniła warunki sprzyjające kształtowaniu się wspólnego etJnosu. Omawiając pierwsze pólwiecze wieku XIX znaczną uwagę zwróci la na proces kulturowego ujednolicania się społeczeństwa argentyńskiego. Obszernie został przez autorkę omówiony proces masowej imigracji europejskiej do Argentyny między rokiem 1'357 - zwłaszcza za' 1869 a 1914. Przedstawiono środki społeczno-polityczne podejmowane przez władze argentyńskie w celu pobudzenia imigracji. Scharakteryzowano grupy imigranckie z poszczególll1ych krajów europejskich. Opisano przemiany społecZll1e jakim uległy one w Argentynie, zwłaszcza zaś proces ich mieszanias'ię i powstawania wspólnej kultury ogólnoargentyńskiej. Mimo widocznego wpływu treści kultur imigranckich na kulturę argentyńską zachowany został - zdaniem autorki - arge..rttyi.c;ki rdzeń tej kultury (powstały w epoce kolonialnej, a następnie wzmocniOll1Yw dziesięcio:eciach poprzedzających masową imigrację europejską. Uwzględniono znaczne regionalne (kulturowe a także - występujące w <niewielkim stopniu - rasowe) zróżnicowanie ludności Argemtyny, pogłębiane osiedlaniem się imigrantów glównie w pasie nadmorskim, w miastach, w tym przede wszystkim w Buenos Aires. Omówiono stosunki między poszczególnymi grupami spoleczeństwa argentyńskiego (wieś - mia· sto, wybrzeże nadmorskie - wnętrze kraju). PośWięCO:!'lOuwagę tradycyjnej kulturze metysów argentyńskich zamieszkujących wnętrze kraju (równicż wypieraniu Indian z ich ziem, w tym ich fizycznej eksterminacji). Opisano rolę imigrantów w przemialnach struktury społeczeństwa argentyńskiego i jego gospodarki. P.o pie!f'wtJzej wojnie świ.atowej wy:stąpił gW'alt·owny sradek imig.racji eUr."opejskiej do Argentyny. W ostatnich - omawianych w pracy - dzics'<;ciolcciach odnotowano zwiększony Inapływ imigrantów z kraj6w są3iednich. Jednocześnie nastąpił masowy napływ ludności z wnętrza kraju -(często mieszańców różnych ras) do miast wschodniego wybrzeża. Omówiono w pracy ich wpływ na charaktcr kultury i etnosu argentyńskiego, w tym również pojawiające się konflikty. Ich zanik lub znaczne osłabienie spowodowane było wzrastającą niechęcią do imigrant6w z państw ·s;lsied· nich (często metysów). Migracje wewnętrzne sprzyjały kulturowemu ujedno~icanil1 społeczeństwa Argentyny, stopniowemu zmniejszaniu regionalnych zróżnicowań. Omówieniem wpływu tych procesów na przemiany strukturalne i demograficzne społeczeństwa argentyńskiego zakończyła L. S. Szejnbaum swą książk<;. Termin "etnos" użyty w tytule pracy został przez autorkę scharald.eryzowany krótko i bardzo ogólnie .(:s. 3). Wskazała ona na brak zgody wśród radz;{'cl<:ich liczonych co do zakresu treściowego tego pojęcia. Można przypuszczać, iż między irrnymi właśnie ta sytuacja v/płynęła na charakter prowadzolDych przez L. S. Szejnbaum rozważań. Zdecydowanie przeważa w nich prezentacja uw,lrUinkow,l"j zewnętrznych formowania się argentYt'tskiego etnosu. nad jego wewnętrzną treścią Spowodowane to zostało jak można sądzić - również charakterem do~tępnej �301 RECENZJE literatury. Trudno:ki z ustaleniem wspólnych -elementów kultury argentyńskiej są następstwem kłopotów z zebraniem odpowiednich materiałów faktograficznych, jak też problemów teoretycznych wiążących się z konieczmością ich kategoryzacji i uogólnienia. Okres kolonialny uznała autorka za ważJlly etap kształtowania się argentyńskiego etno:su. Poziom samoświadomości etnic:zmej był wówczas jeszcze niski. Walki o uniezależnienie .się od Hiszpanii wplynęły lila wzrost świadomości etnicznej społeczeństwa, jednakże / terminy "naród" i narodowy" oznaczały wówczas bardziej uświadomienie sobie potrzeby jedności państwowej, niż zakończenie procesu narodowego zjednoczenia. Brak było wspólnego i powszechnie u:zma;nego etnonimu. Arge:ntyilczycy używali wówczas w stosunku do siebie różnych określeń: "Amerykanie", "południowi Amerykanie", "amerykańscy Hiszpanie", "naród amerykański" i rwdziej "lud argentyński" (s'. 78). W pierwszych dziesięcioleciach niepodległości występowaly bardzo silne tendencje separatystyczne. JednoczeŚlnie wskutek mieszania się ludności należącej do różnych ras następowało rasowe ujednolicenie się społeczeństwa. Procesowi temu sprzyjało okresowe wstrzymanie imigracji do Argentyny. W dziesięcioleciach późniejszych, okresie masowej imigracji z Europy, 8symilacja kulturowa imigrantów przebiegala - jak zaznaczyla autorka - znacznie wolniej niż strukturalna (s. 1'20), jednakże mimo to "elementy kultury kreols:,;ej nie tylko zachowaly :się mimo potężnego zagrożenia z zew;Dątrz, ale i zostały organicznie włączone wc wspó}ny proces zmian spoleczno-kulturowych" (s. 117- 118). W omawianej pracy używane jest pojęcie narodu, aczkolwiek autorka samemu pojęciu jak i jego argentyńskiej specyfice nie poświęciła oddzielnej uwagi. Stwierdzenia na temat argentyńskiego procesu narodotwórczego mają charakter marginaLny. Brak wyrażonej wprost koncepcji tego procesu. Można się domyślać, iż jego wyjaśnienie nie bylo tylko celem autorki rozprawy. L. S. Sze-jnbaum s,twierdza, iż IV argentyilskiej historiografii "pojęcie narodu utożsamiane jest z pojęciem pań~twa" (s. 5). Uważa zarazem, iż "jest jeszcze za wcześnie na to, by mówić o jednol'Odności narodu argentyńskiego, a tym bardziej calej ludności ArgentY'ny" (s. 163). :\Iimo, iż w pracy zawarte są rozważania będące próbą charakterystyk niektóryc.h elementów kultur zbiorowości imigramckich i ich wpływu na kulturę argentyńską, to wyraŹJnie odczuwaLny jest brak określenia charakteru wspólnoty argentyńskiej: treści, zasięgu społecznego i natężenia spajających ją więzi.. Niewiele można się duwiedzieć o treści świadomości (e1:lnicznej, narodowej} iArgentyńczyków. Brak .j)6jnej koncepcji rozwoju etnosu argentyńskiego zawierającej jego argentyńską ~pecyfikę, zmiany jego lniektórych elementów treściowych i mechanizmy tych zmian. Uwagi czynio;ne :na ten temat są w zbyt małym stopniu ze :sobą powiązane. Opis (aktów społecznych dominuje w pracy nad analizą ist:niejących między nimi zależności. Te mankamenty pracy tylko po części obciążają jej autorkę. W znacznym ~topniu wynikają z niezadowalającego wciąż poziomu rozwoju nauk badających tytułową problematyk~ recenzowanej rozprawy. Dotychczasowe prace L.S. Szejn'Jaum korzystnie wyróżniają się w radzieckiej latynoamerykanistyce poziomem merytorycznych rozvV'ażań. Również omawiany tom zasługuje na uwagę. Zawiera bogaty materiał faktograficzny, dane dotyczące skladu etnicznego, w tym rasowego. ~połeczeństwa Argentyny w różnych okresach jego rozwoju, migracji weWinętrznych, a przede wszystkim bogate materiały statystyczne imigracji do tego kraju. Zawiera również omówienie literatury poświ~conej tytułowej problematyce pracy. Ry.szard Radzik �302 Paul-Henri S t a h l, Histoire France", Paris 1986, ss. 247. RECENZJE de la decapitation, "Presses Universitaires de W serii "Le s Chemins de I'Histoire" ukazała' się nowa praca P. H. Stahla, profesora socjologii i etnologii w Eco1e des Hautes' Etudes en Sciences Sociales w Paryżu, omawiająca wszechstronnie zwyczaj obcinania głów, jaki istniał w Europie południowo-wschodniej do czasów niemal nam współczesnych. Zagadnieniem tym nie zajmowano się dotąd prawie zupełnie, książka ma więc charakter nowatonski. Sest to praca z pogranicza wielu dyscyplin: historii, etnografii, folklorystyki, przy czym autor nawiązuje również do historii religii. Dzieli się ona na trzy części. Pier~sza z nich daje materiał dotyczący zwyczaju obcinania głów, druga zawiera zbiór wierzeń związanych z głową lub czaszką i praktyk z tych wierzeń wypływających, część trzecia stara się wyświetlić pochodzenie tego zwyczaju. Książkę u.:upełniają obszerne aneksy, zawierające teksty źródłowe z opisami wydarzeń związanych z obcinaniem głów. Wreszcie kończy pracę bogata literatura przedmiotu. Autor oparł się przede wszystkim na źródłach pisanych z ostatnich pięciuset lat, doprowadzając je do ostatnich czasów (np. materiały z powojennej prasy greckiej), które uzupełnił materiałem zebranym przez siebie w czasie badań terenowych w Rumunii, Grecji i innych krajach bałkańskich - oczywiście w tym ostatnim wypadku chodziło już tylko o tradycję ustną. Charakterystyczne jest, że zwyczaj obcinania głów był praktykowa:ny w tych wszystkich krajach, które na wiele setek lat znalazły się pod pa,nowaniem Turków Osmal1skich, a więc w europejskiej części Turcji, w Grecji, Rumunii, Alba:nii, Bułgarii i części Jugosławii i Węgier zajętych przez Turcję. Praktykowali go również Tatarzy, ale niejako na zlecenie Turków, którzy dawali wy,sokie nagrody za dostarczenie im głów ich wrogów, !\. więc zwyczaj ten, jakkolwiek występujący na terenie Europy, wiąże się z ludami, które tu przybyły z głębi iAzji. Zgromadzony przez autora bogaty materiał został przezeń uSylstematyzowany i przedstawiony w sposób jasny i klaroWlny. Autor operuje licznymi cytatami (nie licząc wspomnianych aneksów źródłowych), które dodają pracy autentyzmu, a równocześnie wprowadzają czytelnika w klimat, w sposób patrzenia ówczesnego społeczeństwa na sprawy związane z praktyką obcinania głów. Praca P. H. Stahla jest u nas trudno dostępna, sądzę więc, że krótka relacja z wywodów autora może stać ;się użyteczna dla polskiego czytelnika. Zwyczaj obcinania głów praktykowany przez Turków i podległe im narody uprawiany był powszechnie do ostatnich dziesięcioleci XIX w. (szczególnie na terenie Grecji i Czarnogóry). Był to zwycz'aj związany przede wszystkim z wojną. Obcinano głowy wrogom po1egłym 'w walce i jeńcom wziętym do niewoli. Obcięcie głowy wiązało się również z wykonaniem wyroku śmierci, wydanym przez sqd czy też z rozkazu władcy. Praktykowane też było przy indywidualnych porachunkach z osobistymi wrogami, pochwyconymi złoczyń.cami itd, Obcinano głowy wyłącznie mężczyznom w wieku dojrzałym, nigdy kobietom i dzieciom. Obcinanie głów wrogom w czasie lub po bitwie było spektakularnym dowodem zwycięstwa. Bezpośrednio po bitwie wojownicy tureccy defilowali przed namiotem wodza, ofiarowując mu jako trofeum głowy zabitych przez siebie wrogów. Przyprowadzano również przed wodza jeńców i ścinano im głowy w jego obecności. Głowa jeńca pojmanego żywcem i ściętego na oczach wszystkich była o wiele wyżej ceniona. W Turcji w XVI w., ale i później, płacono żołnierzowi określo;ne ceny za głowy chrześcijan, w innych wypadkach za głowy konkretnych, szczególnie niebezpiecznych dla Turcji wrogów, np. Kozaków. Istnieli "faffi7ierze głów", którzy �RECENZJE 303 po bitwie napadali na otaczające ten teren wsi i mordowali, a następnie obcinali głowy chłopów, by móc się wykazać bogatszymi trofeami. W tych "nieuczciwych" praktykach leży, moim zdaniem, przyczy;na dla której o wiele większą cenę miały głowy wrogów wziętych żywcem i ściętych na oczach dowódcy. Do XIX w. włącznie wielkość zwycięstwa mierzyło się ilością ściętych głów, stąd spotykamy się z mocno przesadzonymi cyframi w relacjach z poszczególnych bitew i wojen. Jak dalece są one zawyżone świadczy choćby jedno ze źródeł mówiących o bitwie, jaka rozegrała się w Transylwanii, gdzie Turcy podali, że zdobyli 40.000 głów, podczas gdy z innych źródeł wiadomo, że przeciwnik miał 9000 żołnierzy, z czego w bitwie zginęło 575 osób. W opisach wojen czytamy o piramidach budowanych po bitwie z głów wroga, przy czym na ich szczycie umieszcza:no głowę zabitego wodza, lub o wałac,h z głów budowanych wzdłuź dróg, itd. Moźna tu przypomnieć, że i Polacy stawali się ofiarami tego rodzaju praktyk wojennych, jak np. król polski a następnie węgierski Władysław III Warneńczyk, czy hetman Stanisław Zółkiewski, którego głowa powędrowała do Konstantynopola (1620 r.), skąd dopi·cro została wykupiona przez Polaków. W cza'sie wojny obcinano głowy zabitym wrogom lub ścinall10 po bitwie głowy jeńcom. W czasie pokoju ścinano głowy z wyroku władzy i tu rozwinął się pewien rytuał. Przede wszy.stkim należy podkreślić, że śmierć przez ścięcie głowy uważana była za honorową (w przeciwieństwie do śmierci przez powieszenie - tu robiono wyjątek dła śmierci przez uduszenie cięciwą łuku, która była również honorowa, aczkolwiek rzadko stosowana). Im liczniejsza grupa i bardziej dostojnych osobistości przyglądała się wykonalIliu wyroku i im wyższy rangą był dostojnik państwowy, przed którego obliczem dokonywano tego krwawego aktu, tym większy honor dla ofiary. Przed wykonaniem wyroku pozwalano sk'azańcowi (nawet chrześcijanom) odmówić modlitwę, rozbierano go z wierzchnich szat, a następnie obcinano mu głowę specjalnym, tylko do tego służącym nożem. Rolę katów spełniali cudzoziemcy, najczęściej kolorowi, na ogół ll1iewoLnicy, o ile możności ll1iemi i o przerażającym wyglądzie zew:nętrznym. W samej Turcji byli to najczęściej Murzyni, na Bałkanach Cyganie, którzy tam byli klasą niewolniczą, powszechn1e pogardzaną. Nagrodą dla kata było ubranie skazańca i pieniądze jakie w chwili wykonania wyroku miał przy sobie. Miejscem kaźni wysoko pOlStawionych osobistości był pałac, :namiot, lub miejsce przed wejściem do pałacu lub lIlamiotu władcy (wezyra, wodza itd.). Na taką okazję zapraszano odpowiednio wysoko postawione osobistości. Ścinano też głowy przed serajem, przed bramą miasta, na głównym placu lub ulicy - tam gdzie gromadziło się wielu ludzi, lub rzadziej w innych miejscach, w zależności od okoliczności. Ściętą głowę wystawiano na widok publiczny nabitą na pikę, umieszczano na słupie lub innym widocznym miejscu, gdzie pozostawała na ogół przez 24 godziny do 3 dni. Po zwycięskich bitwach głowy takie, dla si;mia postrachu wśród pobitych, wystawiane były nieraz dłużej, ale miało to już charakter profanacji zwłok. W wypadku wykonania wyroku przyjaciele zamordowanego niejednokrotnie opłakiwali go, pieszcząc i całując ściętą głowę. Sprawa komplikowała się kiedy chodziło o przesłanie głów, np. z pola bitwy do Ko;nstamtynopola dla zaprezentowania ich sułtanowi, czy też przesianie głowy jakiegoś znacznego lokalnego urzędnika lub arystokraty zabitego z wyroku daleko od stolicy. Wówczas odpowiedni specjaliści ściągali s'kórę z czaszki, nasalali ją, wypychali słomą lub bawełną, napełniali wonnymi substancjami i zazwyczaj suszyli przez 2 tygodnie. Innym sposobem konserwacji, tym razem całych głów, było przesyłanie ich w miodzie. Głowy, jeśli należały do wybitnych osobstości, przesyłało się w szkatułkach, ll1ieraz bardzo drogocennych, inne w workach, wreszcie �304 RECENZJE je~li były ich większe ilości, solone w beczkach. Głowami pochodzącymi z większych zwycięstw dekorowano stolicę lub inne miasta, gdzie znajdowal się przedstawiciel władzy, przy czym czasem, zastępczo, obcinano tylko uszy zabitych i girlandy tych uszu nanizanych na sznury powiewały :na zwycięskich statkach, placach publicznych itd. Powszechność ścinania głów w państwie tureckim znalazła swoje odbicie w szeregu zwyczajów, w powiedzeniach, opowiadaniach, bogatym folklorze slownym. Np. w Albanii istniał zwyczaj tatuowania ciała małych chłopców by, kiedy dorosn'l i zginą w walce a wróg obetnie im głowę, można było zidentyfikować zwłoki. Istniała opinia, że sułtan obcina dzielnnie 7 głów, wielki wezyr 6, a pomniejsi wezyrowie po jednej. Mówiono też, że pierwszym zdaniem jakiego uczy się pisać następcę tronu jest "ja ci utnę głowę", a żołnierze w czasie defilady przed Howym sułtanem obejmującym władzę pochylali głowę 'na ramię na znak, że każdej chwili ma on możność obciąć im głowę. O powszechności tego zwyczaj świadczy również analiza, jakiej poddał autor zbiór rumUl1skich pieśni epiczmych, gdzie na 100 pie~ni w 59 występuje motyw obcinania głowy. Obcinanie głowy to dzieło przede wszystkim Turków, ale i inne narody, pozostające bądż pod ich władaniem, bądż w bliskich z nimi kontaktach, przejqly ten zwyczaj. Głowy obcinali swym wrogom (Turkom, ale i innym) Grecy, Rumuni, Czarnogórcy, ,AlbaJ'1czycy, a także Wenecjanie. Kurtuazyjrnie przesyłano sobie w upominku .głowy wspólnych wrogów. Turcy Węgrom. Węgrzy Mołdawianom. Rumuni węgierskie głowy Niemcom itd. Obyczaj obcinania głów trwał ni'eomal do ostatnich czasów. W walkach jakie Turcy wiedli z Albańczykami czytamy o ustawianiu piramid z głów Albal1czyków w latach 1779 i 1799. W walkach między Grekami i Bułgarami z początkiem XX w. obie strony miały zwyczaj obnoszenia po wsi głów ściętych ich przywódcom. W Czarnogórze zdarzały się wypadki obcinania głów jeszcze w okresie międzywojennym (np. fotografie policjantów z głowami schwytanych przez siebie bandytów). W Grecji, w czasie wojny domowej (po II wojnie światowej) zdarzały się wypadki, zanotowane w prasie, obcinania głów i wystawiania ich na widok publiczmy z odpowiednim napisem. Dane dotyczące obcinania głów w ostatnich 5 wiekach w Europie poludniowo-wschodniej autor uzupełnia materiałem porównawczym z różnych krajów i różnych epok, z Europy (od Irlandii po Rzym), a przede wszystkim Azji (tu także przykłady ze starożytności - z Biblii i innych źródeł. DDchodzi on do wniosku. że mimo spotykania takich praktyk sporadycznie w różnych regionach, Turcy przy<nieśli ten zwyczaj ze swych pierwotnych siedzib w głębi Azji. Część druga pracy Stahla poświęcona jest analizie materiału. Próbuje On znależć odpowiedź na pytanie, dlaczego właśnie głowa była tak ważnym trofeum. Sięga tu do analogii ze starożytności i czasów c.hrześcijańskich, poczYll1ając od kultu relikwii, gdzie głowa świętego była uważana za najcenniejszą relikwię. Omawia zwyczaj podwójnego pochówku spotykany w Kościele Wschodnim, gdzie po upływie pewnej ilości lat, w klasztorach (ale nie tylko) kości zmarłych zsypywano do wspólnego grobu, a tylko ich czaszki traktowano indywidualnie, przechowywano osobno, nierzadko wypisując Ina ll1ich imię zmarłego (źródła datowane jakie tu autor przytacza dotyczą końca XIX w.). Ponadto analiza innych przekazów pozwala autorowi na wysnucie wniosku, że głowa uważana była za siedlisko duszy. niejak6 symbolizowała całego człowieka. Część opisowa łączy się u autora często z poszukiwaniem powiązań m,lgiczno-religijnych poszczególnych zjawisk i wysnuwaniem wniosków, które, moim zdaniem, budzą pew1l1e zastrzeżelnia, a w każdym razie nie są przekonywująco udoku- �305 -RECENZJE mentowane_ Jest ich wiele przytoczę z braku mieJsca tylko dwa przykłady. I tak wystawianie glów na widok publiczny na jakimś podwyŻ!Szeniu ma się, zdaniem autora, wiązać z sakra:nym znaczeniem szczytu/wierzchołka, podczas gdy dla mnie chodzi tu o to, by trofeum było przez wszystkich widziane. Mam beż pew:ne zastrzeżenia co do wniosku autora, że przesyłanie głów do Konsta:ntY'l1opola, stolicy i siedziby sułtana, bądż ścinanie skazańców w obliczu sułtana mialo znaczenie sakralne, gdyż był to środek władzy nie tylko świeckiej, ale i duchowej. Przy tym traktuje tę praktykę zgoła jako kontynuację ofiar ludzkich. Niewłaściwy wydaje mi się również termin chasseuTs de tetes łowcy 'głów, wielokrotnie używany przez autora. Moim zdaniem można go zastosować wyłącZln,ie tam, gdzie władza turecka płaciła konkretną cenę za dostarczoną głowę wroga i żołnierze wyrażnie ,.polowali" na jakiekolwiek glowy. NatomialSt nie wydaje mi się słuszne używanie tego terminu w wypadku wykonywania wyroku sądowego, czy brania trofeów z glów podbitych wrogów, co było tylko kankretnym potwierdzeniem sukcesów bitewnych dałl1ego wojownika, a dla dowódcy i wladcy dowodem wielkości zwycięstwa. Pomijając te i inne drobne zastrzeżenia (szczególnie }eśli chodzi o religijno-magiczne interpretacje różnych zwyczajowych praktyk związanych z obcinaniem głów) należy podnieść zarówno nowatorski charakte-r pracy autora, jak i bogactwo materiału, na ogól trudno dostępnego choćby ze względów językowych (źródła w językach tureckim, rumuńskim, greckim itd.). Autor posiada rÓWinież szerokie perspektywy historycZlne i geograficzne, które pozwalają mu spojrzeć na zwyczaj, w tym wypadku niewątpliwie turecki, na tle porównawczym rozległym zarówno czasowo jak i przestrzennie. Anna Naoual el S a a d a o u i, Le face cache.e d'Eve. Les femmes Kowalska-Lewicka dans le monde arabe, Parus 1983, wyd. 2, ed. des femmelS, ss. 415.. W 1980 r. w Londynie wydawnictwo Zed Pr-ess opublikowało książkę Egipcjanki N. el Saadaoui pt. The hidden face of Eve. W dwa lata później rzecz ta ukazała się w języku francuskim w tłumaczeniu Elizabeth Geiger van Bssen stając się bestsellerem, skoro edycję powtórzono w 1983 r. Rozważania są rezultatem wi,eloletnich doświadczeń autorki jako lekarza, a także poszukiwań dokumentacy jnyc:h wyjaśniających Decepcję zachowań funkcjonujących w społeczeństwie arabskim. Przyczynę istniejących struktur tłumaczy sferą ekonomiczną, religijną i polityką rządów poszczególnych krajów. Książka składa się ze Wstępu (Preface), w którym omówiono ogólnie sytuacje polityczno-spolcczną krajów arabskich. Natomiast w Introdukcji sięga autorka do genezy istniejącego stanu rzeczy. Jej zdalniem, odpowiedzialność za rzeczywistość ponoszą zarówno religia jak i polityka, gdy w społeczeństwie patriarchalnym, a za takie uważa egipskie, nie jest możliwe oddzieJoenie religii od systemu politycznego i seksu od p~lityki. Triada: polity'kJa - sekis - ,relLgia, j-eslt jednym 'oZnaj-cZJUJ1Jszych punktów szczególnie krajów rozwijających się, a do takich zalicza się m. in. Egipt, gdzie wy.stępują jeszcze stosunki feudalne. Pisząc o sytuacji kobiety podkreśla, że we wszystkich społeczeństwach jej 20 "Lud" - t. '11 �306 RECENZJE wyzysk koresponduje z systemem ekonomicZJnym opierającym się na właSlllości ziemi, spadku i pokrewieństwa. Swoje rozważania wprowadzające zamyka apelem koniecZJności wyzwolenia kobiety na gruncie społecznym, moralnym i kulturowym (s. 49). Różnorodne zagadnienia związane' z obyczajowością odsłania część pierwsza pt. Połowa okaleczona (La moitie mutilee),. Autorka porusza tam kwestie związane m. ~n. z wychowaniem i pozycją płci pięknej w społecreństwie. Wskazuje, iż narodziny dziewczynki nie wywołują oczekiwanej radości, a w niektórych regionach matkę karze się ciosami, obelgami, a nawet groźbą rozwodu. O wyehowaniu dzieci decyduje płeć. Zycie syna - w przeciwieństwie do córki - cechuje samodzie!ność i swoista wolność. Wiele problemów i frustracji wywołuje kwestia honoru dziewczyny. Zdaniem autorki, jeszcze obecnie w środowiskach tradycyjnych żąda się od panny młodej poświadczenia jej dziewictwa poprzez prezentację splamiOlI1ego prześcieradła. Nieszczęściem dla rodziny jest utracenie błony dziewiczej w wyniku wypadku w dzieciństwie lub :skaza fizjologiczna. Według obyczaju, brak wymaganego dowodu winien być zmyty "krwią". :Na szczęście dla wielu młodych mężczyzn kryterium dziewictwa nie decyduje już o wspólnym życiu. Autorka krytykuje koncepcję honoru w rodzinach arabskich, określa ją wręcz za niemoralną. W niektórych krajach świata (m. in. Egipcie, Sudanie, Jemenie) praktykuje się obrzezanie dziewczynek. Obyczaj ten opiera się na wierzeniu, że usuwanie części organów genitalnych zeWl!lętrznych zmniejsza pobudliwość seksualną dziewczy,nek, dzięki cremu chroni się ich dziewictwo, a zatem honor. Zabieg wykonuje się przed pojawieniem się pierwszej m€lI1Jstruacji. Konsekwencją tych "operacji" są często ciężkie zapalenia, szoki psyehologiczne, oziębłość płciowa. Wśród przebadanych przez autorkę kobiet i dziewcząt większość, zwłaszcza ze środowisk, gdzie tradycja zajmuje pozycję prestiżową, nie było świadome owych skutków. Ich wiedza ograniczała się jedynie do sfery ewentualnego małżeństwa, które mogło być zawarte tylko z dziewczyną obrz'ezaną. Wiele z nich traktowało ów zabieg jako "operację 'C'CzY52jc.zają,cą" (operaJtj'on purifCante). Prze'f<l'żający Qikaza~ s~ę fa'klt, że 66% spoś,ód ankietowanych dziewcząt i kobiet legitymujących się wykształceniem nie miało pojęcia o fatalnym wpływie obrzezania na ich stan psychiczny i seksualny (s. 93). Sytuację tę tłumaczy temat tabu wobec anatomii kobiecej. Nawet na studiach medycznych nie podejmuje się m. in. wyjaśniem.ia funkcji łechtaczki w ciele kobiety. Obiektywnie usuwanie łechtaczki stanowi gwarancję dziewictwa aż do ślubu, a zatem honoru rodziny. Zabieg ten został prawnie zabroniony w Egipcie, jednak przy milczącej aprobacie rządzących jest w da~szym ciągu praktykowany. Dzieje płci piękmej, poczynając od biblijnej Ewy, prezentuje rozdział - część druga - Kobiety w historii (Les femmes dams l'histoire). Autorka przypomina, że w staroźytJnym Egipcie sYn nosił nazwisko matki i otrzymywał spadek wynikający z pokrewieńlstwa kobiet. Omawia też los matriarchatu, a jego zniknięcie tłumaczy konsekwencją 'systemu, w ramach którego mężczyzna przejął rolę centralną, zatrzymując sobie także swobodę dziaałnia. Również pojawienie się prostytucji należy łączyć z rządami mężczyzn, gdyż w okresie mariarchatu in5tytucja ta była nieznana. Przywołuje także dokumenty hebrajskie, chrześcijańs'kie i muzułmańskie, które odsuwają kobietę w cień. O historii kobiety w kręgu kultury muzułmańskiej traktuje część trzecia pt. Kobieta arabska {La femme arabe). Wkraczając w świat przedislamski ukazuje zjawisko po;Jiandrii, jakie obo'wiązywało w 'Wielu r€ijornaah świa:ta 'airabskieg.o. F>Ulnkcjonowało ono na zalSadzie "małżeństwa dzielonego {mariage part age) lub tzw. "istibdaa". Forma pierwsza charakteryzowała się możliwością pos'adania przez ko- �307 RECENZJE bietę dziesięciu męzow. Natomiast druga mogła być realizowana w przypadku braku spadkobiercy. Wówczas żona za zgodą męża miała prawo współżycia z innym mężczyzną, a narodzone dziecię US'ynawiał współmałżonek. W niektórych społeczeństwach poliamdria obowiązuje współcZJeśnie (s. 262). Pierwotnie islam przyznawał kobiecie ważne miejsce w społeczeństwie. Jednak wraz ze śmiercią Proroka jej pozycja ulegała degradacji. Spadek ten rozpoczął się w momencie wprowadzenia s'egregacji płci. Ów podział tłumaczy się często w aspekcie Jęku i pożąda:nia kobiety prz;ez mężczyznę. Z historii Arabów wynika, że to mężczYŹJl1ibardziej boją się kobiet niż odwrotnie. Ruch emancypacyjny w Egipcie został zapoczątkowany w połowie XIX w. Jego dzieje przedstawia autorka w części czwartej pl. Problem otwarty (La brecl<e est ouverte). Pomimo przewartościowań w sferze świadomości, jeszcze i dzisiaj podjęcie przez kobietę pracy zawodowej wywołuje kontrower.s'je. Nakazem obyczaju winna ona swoje życie spędzać w obrębie domostwa służąc mężowi i dzieciom. WspółczeŚinie zezwolenie małżonce :na pracę zarobkową dla wielu mężów oznacza obniżenie jego prestiżu oraz skazę na honorze (s. 376). Postawa ta wypływa z lęku przed ewentual:nymi kontaktami z innym mężczyzną jakie mogą mieć miejsce m. in. w biurze, na ulicy, w środkach masowej komunikacji. Ów kompleks mężczyzny nie zależy od wykształcenia, lecz wychowania. Na ka'r~ach tejo.sltatniej części autorka pOldda:je IQsrtmejkirYltyce p~lligamię, która występuje w prawie wszystkich krajach arabskich (wyjątek stanowi Tunezja, gdzie w 1956 r. zadekretowano monogamię). Według prawa egipskiego mężczyzna ma prawo poślubić kilka żon i rozwieść kiedy ma na to ochotę. Ojciec rodziny wielodzietnej (lO dzieci) może ją opuścić, jeżeli pował kobietę, którą pragnie poślubić {s. 384}. Natomiast kobieta arabska życie seksualne może prowadzić tylko z mężem. Stosunki pozamałżeńskie są zabronione, nawet masturbacja jest grzechem. Kończąc swoje rozważania N. el Saadaoui stwierdza, iż sytuacja kobiety wynika z ~yisltemu pa:triarchaJ1nego, trwającego ,dZliislil'l,jKTytyk:uje religie śwli.alta, które zaadoptowały zasadę posłuszeństwa kobiety wobec mężczyzny. Podważa obraz kobiety nakreślony w literaturze dawnej i współczesnej, wytykając mu fałszerstwo i nieprawdziwość. Książka stanowi bogatą informację historyczno-socjologiczną. Odsłania wiele tajników położenia kobiety arabskiej. Wprawdzie rzecz dotyczy przede wszystkim Egiptu, ale autorka sięga głębiej przywołując zjawiska z kręgu kultury muzułmańskiej. Czasami zauważa się pryncypialność w formułowaniu tez, co może budzić ,ko'1':t'~'O'wer1sjc. Niemniej jes1t bo po·zycja cenna, 'Uk<lJzującaskomp1iJkowalną i brudną do szybkiego rozwikłania sytuację społeczną kobiety arabskiej. do tArvna Barska Ludwik S to m m a, Antro'polo.gia kultury Inic.zy PAX, War'31zawa 1986, 'Ss, 268. wsi .polskiej XIX w., InJS!ŁyltUlt Wydaw- Ludwik Stomma jest absolwentem Kabedry Etnografii UW, był pracownikiem Instytutu Sztuki PAN, a obeanie od kilku lat wykłada w Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu. Dał się już poznać jako autor licznych artykułów zamieszczanych głównie w "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Et.nografii Polskiej"; w tych to właśnie artykułach zarysowuje się krąg problematyki, w obrębie której będzie się po20· �,308 RECENZJE r1lJSzał. W roku 1981 ukazała się jego pierwsza książka pod przewrotnym i zagadkowym tytułem Słońce rodzi się 13 grudnia. Stomma proponuje tu, jak sam pisze - "przygodę poniekąd archeologiczną - zstąpienie pod pokłady ulotnych form, ku strukturom słowiańskiego roku obrzędowego, ku utajonym a rządzącym nim mechani:ZJmom". A przygtoda to iście kar~ołOlmna, <li I'alOnej "mózgołomna", nie po Taz ostatni jak się później okaże. IAutor dokonuj'e tutaj selekcji siedemnastu świąt do'rocZJnych kalendarza obrzędowiego, k!tóne po anaUzie 'okazują sJię za wierać w ~obie elementy obrzędów przejścia; następnym krokiem jest próba znalezienia klucza ich dobolfu w k:.ll:tuf'Ze ludowej. Z,damiem Stommy, daltą ludowY(lh obrzędów przejścia są symetryczne parami względem zimowego i letniego przesilenia słonecznego. Kultura ludowa dokonała więc spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodI!l€ są z przełomowymi, "przejściowymi" momentami roku mierzonego i datowanego na pO;Qstalwiewschodów i zaoooidów 'słońca na hory::mnde. OdświeiJa więc tu StOImma (acz w formie pod względem merytorycznym odbi'egającej od pierwotnej astra listycznej koncepcji Volney'a i Dupnisa) pogląd, wskazujący na inspirującą rolę obserwacji słońca i innych gwiazd w kulturze. I tak - po tym wstępie - dochodzimy do najnowszej pracy Ludwika Stommy. wydanej przez PAX w 1986 roku, Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. Otwóżmyza'te.m iksiąż:kę i !pozwólmy 'się \vpfowadz;ić do XIX wieku. Czy autoil" okaże I>'ię dobrym przewodnikiem, czy jego sposób oprowadzania będzie nam odpowiadać, poczekajmy z werdyktem do końca maszej wycieczki. KonfrOl!1tacja mitów o wsi polskiej w XIX wieku z rneczywistością, polemika z tymi funkcjOl!1ującymi po dzień dzisiejszy również w świadomości wielu etn{).grafów wyobrażeniami o tradycyjnym i sielsko-niezmiCll1nym wieku XIX, uzasadnienie ich funkcjonowania w kulturze - tak można by sformułować cel, któremu stara się autor sprostać w swej pracy. "Naitura mJi,io1-o,gilZalcjli - ,pUsze Czesła!w RobQtycki - polega lila zastęp~\waniu niepełi!1ej wiedzy o świecie mitem, który próbuje wyjaśnić zjawiska natury, oraz przeznaczenie świata i człowieka jako całości ciągłej i celowej, umożliwiając wian: w S!Cn,sludzkiej dzi'3iła:lności i trwałość Waln1;Jości.P>oina(dtopI'OiC'CoommfŁologizacji sprzyja fakt, że podstawę kOl!1stytuują emocje i wartościowania. Emocje wywołują potrzebę takiego widzenia świata, w którym nie dokonuje się przemiana, ale kumulacja. To co istniało i minęło, powinno trwać w wartościach, które można ocalić bez względu na pr2)emijalność zdarneń". Z natury mitologizacji wynika, że jest to proces nieustanny. . Zrozumienie tego procesu uświadamia więc nam rzecz wręcz niewiarygodną, kłócącą się z :naszym (członków cywilizacji) o sobie wyobrażeniu. Bo czyż nie zakwestionowany zostaje częściowo sposób naszej umysłowej i intelektualnej percepcji otaczającego nas świata i zachodzących w mim procesów'? Dla zrozumiemia tego mechanizmu niezbędna staje się rekonstrukcja zakodowanych w mitach reguł myślenia i swoistej hierarchii wartości społecznych. Tu bowiem znajdziemy klucz do zrozumienia utajonych struktur świadomości danej grupy i sił na nie oddziaływujących. Jeżeli zatem przyjmiemy tok powyż-szego rozumowania za sluszny, jawi nam się obraz cywilizacji, która wydaje się zaprzeczać podstawowym zusadom naszego -myślenia. Świadomość tego faktu i próby jego naukowego wyjaś,nienia zajmowała uwagę całych pokoleń etnologów i przyniosła plon, w postaci wielu rozmaitych, często zdumiewających swą śmiałością teorii, jak chociażby ta, której autorem był Lucien Levi-Bruhl. Jego zdaniem ludzie cywilizowani rozumieją podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest zasada niesprzeczności. Czlowiek pierwotlllY natomiast posługuje się myśleniem prelogicznym, mistycznym. Rzeczywistość mityczna staje się częścią realnego przeżycia społeczeństw pierwotnych. �RECENZJE 309 Ustalenia te zostały póŹini'ej zakwestiOlllowane, ale nie w całości. Dwa z :nich oparły się ostrzu krytyki: 1. mistyczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia społeczeństw plemiennych i ludowych stanowią system, czyli zorganizowane są podług jakiego$ wewnętrznego porz4dku, 2. owe "irracjonalne" wyobrażenia są w kulturach pier~ wotnych integralnie związane, stop[lio[le ze światem obserwowalnym; stanowią więc w nich element rzeczywistości. Zapamiętajmy te dwa ustalenia. Co jednak z ową zasadą sprzeczności, która cechować miałaby myśle.nie społeczeństw pierwotnyc.h? W sukurs przychodzi tu językoznawca Ferdynand de Saus5ure, który u.,talil, że system językowy opiera się [la opozycjach oraz Roman Jakobson z ustaleniem, że opozycja jest z natury rzeczy operacją 10gicZl!1ą.Istnienie jednego członu opozycji binarnej w sposób konieczny zakłada i ujawnia istnienie drugiego, przeciwstawnego. Cóż może to oznaczać w odniesieniu do kultury? Otóż człowiek pierwotny w obliczu rzeczy stara się je zawsze, choć przeważnie jest to proces podświadomy, sklasyfikować. Dorzućmy teraz do ll1a.szej wiedzy jeszcze kilka podstawowych ustaleń strukturalizmu. Każda kultura ma specyficZl!1Y i odrębny skończony zbiór opozycji bazowych, organizujących kształt komunikatów nadawanych i odbieranych przez społeczność uczestników tej kultury, a więc zasady klasyfikowania przez nich pojęć, zjawisk i rzeczy - a w konsekwencji - ich wierzenia, zachowania itd. Opozycje bazowe nader rzadko występują w rzeczywistości kulturowej w formie czystej. Pozostają jedynie "ideami" przejawiającymi się w kulturze w postaci licznych i różnorodtnych desygnatów. W ramach tych reguł możliwa j~st ogromna, choć [lie dowolna ilość kombinacji decydujących o treści komunikatu. Ową treść odczytujemy poprzez a.nalizę relacji symbolicznych i innych każdego najprostszego układu. de.sygnatów, czyli mitem. Dopiero wiązki mitemów tworzą nam scenariusze praktyk magicznych, zwyczajów, zachowań społecznych. To pobieżne streszczenie zasady postępowania strukturalnego wydaje się być o tyle uzasadnione, a wręcz niezbędne, gdyż stąd dzieli nas już tylko krok od znalezienia klucza do zagadki myślenia mitycznego. Czy jest ono nielogiczne, skoro mit poszukuje zgodności z sensem, jest ciągłym unaocznianiem istoty rzeczywistości? Rozstrzygnięcie zasadności wybranej przez Stommę drogi postępowania badawczego nie pozostawia teraz wątpliwości. Zbrojny w narzędzia badawcze dostarczone przez metodę strukturalną i wi'erny jej założeniom, ustala autor szeregi opozycji binarnych, nazywając je "tablicami Mendelejewa", których rozszyfrowanie pozwoli odczytać istotę ludowego patrzenia na świat. sposób interpretacji przezeń sensu obiektywnej rreczywistości. Naczelne miejsce w owym mitycznym myśleniu zajmuje opozycji "swój obcy". Mityczne wyobrażenia o obcym są przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyo!.lrażerl tej grupy o .sobie, obrazu zgodnego z rzeczywistością w myśl wyżej przy jętych założeń. Vi! tym miejscu wypada podkreślić zaslugę Stommy w zasyg.nalizowaniu możliwości :nowego. jakże odmiennego od przedwojennych prób patrzenia na zmityzowam; postać obcego w kulturze. Zasługa to tym większa, bo przeci·eż owo konstruowanie obrazu świata podług zasady odwrotności i analogii miało podstawowe znaczenie nic tylko dla wierzeniowości, ale wręcz dla całego mitycznego światopoglądu chłopa XIX-wieczmego. Konstrukcja ta bazowała na znanej nam już zasadzie klasyfikacji. Raz dokonana klasyfikacja - w momencie nazwania pociagrl1a za 's'oba ':lal'sze wyQb.rażenia. Ogl101mną·częŚć iSJwej pracy poświęca Auitor ukazaniu wszechstronnej, wieloaspektowej izolacji wsi polskiej w mawianym okresie, ma którą złożyły się zarówno czynniki tkwiąoe w psychice chłopa, jak i uwa- �310 RECENZJE runkowania zewulętrz;ne, a która w decydującym stopniu przesądziła o kształcie owych wyobrażeń. Godzi się podkreślić wielką ilość materiału etnografic=ego i faktograficznego poddanego analizie badawczej. To bogactwo bazy egzemplifikacyjnej i jej niezwykle celny (miejscami kontrowersyjny) dobór zapisać można jedynie na plUS autorowi Antropologii... To, co czyni z tej książki lekturę dostępną intelektualnej percepcji również mniej wtajemniczonym w problematykę jest - poza niezbędnym minimum - sposób prowadzenia narracji, daleki od poruszania się w hermetycznym polu strict'e naukowego języka. Praca Stommy to doskonałe kompendium wiedzy o fenomenie kultury WiSipolskiej, prawdziwa kopalnia przykładów na istnienie niezwykle rozbudowamej sfery życia duchowego XIX wiecznego chłopstwa polskiego. Stomma przyzwyczaił nas już do kontrowersyjnej tematyki podejmowanej w swej twórczości i Antropologia nie jest tutaj wyjątkiem. Reakcja po przeczytaniu pracy może być różna, w zależności od tego, w jakim stopniu zgadzamy się z założeniami przyjętymi przez Autora. Dwie reakcje u większości czytelników będą jednak prawdopodobnie zbieżne: z jednej strony wrażelnie, że oto jesteśmy świadkami dokonania się na stronicach książki swoistej rewolucji w patrzeniu na świat nie tylko na wsi polskiej, ale także właściwego ludziom końca XX wieku. Rzeczywistość jest bowiem drugorzędna a sposób jej percepcji może być bardzo różny, przybierać różne formy. Mit obecny jest na wszystkich etapach rozwoju społeczeństwa ludzkiego. Siła perswazji umiejętnie dobranych przykładów jest wszak ogromna. Książka Stommy przynosi jednak także pewien niedosyt. Poza głównym wątIdem występują w niej inne, jakby poboczne, ale jakże istotne, na które jednak ostatecznej odpowiedzi nie znajdujemy. Dotyczy to m. in. poruszonej pod koniec pracy kwestii zasadności funkcjolllowania w literatunIe przedmiotu terminu "tradycyjna kultura ludowa" i wręcz próby zakwestionowania całego dotychczasowego dorobku dotyczącego kultury ludowej, pOWlstałego w tym duchu. Czy nie nazbyt śmiałe to pociągnięcie? I jeszcze jedno. Przykład z zakresu medycyny ludowej dotyczący wykorzystania ekskrementów w lecznictwie, niewątpliwie interesujący, nie wydaje się stanowić spójnej całości z I'esztą wywodu; nasuwa się nieodparte wrażenie, że Autor zamieścił go jedynie dla przetestowania tezy Van Gennepa o obrzędach przejścia. Wrażenie to ugruntowuje się w miarę czytania ks'iążki, bo kwestia ta nie zostaje już ponownie poruszona. To, że książka budzi szereg kontrowersji, to bardzo dobrze. O to chodzi. Najgoflszą wszakże oceną dzieła jest milczenie ze strony odbiorcy. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. nie jest z peWlnością pozycją, obok której można przejść obojętnie. fI alina Oniszcznk W. J. Wo z g r i n: Grienlandija i Grienlandcy. łzd. "MysI" Moskwa 1984, ss. 157. Prezentowana publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym znajdujemy ogólne wiadomości o tej największej wyspie świata, obejmującej powierzchnię 2176 tys. km2• Autor podaje m.in., że w paleogenie panował tam klimat ciepły i wilgotny umożliwiający rozwój takim roślinom, jak magnolia, chlebowiec, sekwoja i tulipal;;o\\iec. Przeważały jednak drzewa 1iśoialste srt!fefy umiar.kowanej - �RECENZJE 311 dąb, klon, brzoza, wierzba, topola, olcha, wiąz i niektóre iglaste. Przed 2 - 3 milionami lat nastąpiło silne ochłodzenie, w czasie którego wyspa pokryła się grubą \Val:·si~lwąlodu rozlokowanego Glbe:cn:iealia obis'zarze 1800 rt.)'1s.km2 P.od C'i'ężaTem lądolodu Grenlandia została silnie wgięta. Najniższe temperatury powietrza odnotowano w jej środkowej części (-70°C). Dzięki ciepłemu Prądowi Zachodniogrenlandzkiemu klimat obszarów południowo-zachodnich jest najłagodniejszy. Średnia temperatura stycznia waha się od -1 do -4°C, a lipca około HOC. Flora wyspy liczy ponad 1000 gatunków, w tym 450 roślin wyższych. Następnie W. J. Wozgrin opisuje florę i faunę zwracając szczególną uwagę na te zwierzęta, które mają największe znaczenie gospodarcze. Wspomina też o utworzeniu w północnej i północno-wschodniej części Grenlandii największego na świecie parku narodowego rozciągającego się na przestrzeni 700 tys. km2• Rozdział drugi poświęcono historii zaludnienia Grenlandii i pierwszym kontaktom ludności tubylczej z Europejczykami. Autor zaznacza, że ślady najdawniejszych eskimoskich osad odkrytych na Ziemi Pery'ego w pobliżu fiordu Independens ocenia się na około dwa tysiące lat przed naszą erą. Stąd pochodzi właśnie często używana nazwa - Kultura Independens. W oparciu o materiały pochodzące z wykopalisk stwierdzono, że byli to myśliwi zajmujący się polowaniem na foki i piżmowoły. Wielkim podobieństwem odznaczali się ludzie należący do Kultury Sarkak (2 - 1,5 tys. lat p.n.e.). Ich koczowiska znaleziono najpierw koło Zatoki Disko, a następnie w wielu miejscach zachodniego i wschodniego wybrzeża, m.in. na południe od Angmagssalik. Najlepiej zostały one zbadane w sąsiedztwie Ilulissat i Godthab. W początkach naszej ery wyodrębniła się Kultura Dorset. Przynależni do jej kręgu Eskimosi nie posiadali psów, posługiwali się harpunami i mieli małe sanie o płozach sporządzonych z kłów morsa. Nic ich nie łączyło z przedstawicielami Kultury Sarkak, a z wyspy zostali wyparci prawdopodobnie przez inne plemiona, po których nie pozostało śladu. W IX wieku naszej ery Grenlandia była wyludniona i trwało to do czasu przybycia Normanów i Eskimosów reprezentujących Kulturę Thule. Stopniowo Eskimosi zaczęli korzystać ze zdobyczy skandynawskiej kultury, ale nie wiemy dokładnie kiedy to nastąpiło. Warto przypomnieć, że w wykopaliskach na wyspie Inugsuk (Kultura Inugsuk) znaleziono wśród eskimoskich pl"zedmiotów wiele l'zeczy normandzkiego pochodzenia, w tym również odzież, a nad Zatoką Ingelefielda, czyli 1500 km na północ od kolonii Normanów, napotkano na fragment kolczugi. Należy też zaznaczyć, że Normanowie żyjący na Grenlandii w XV wieku nie zerwali łączności z Europą. Największą dla nich klęską było przerwanie dostaw towarów europejskich prawdopodobnie na skutek panującej tam dżumy, ograniczenia duńskiej żeglugi w wyniku działalności Hanzy i eksportu rosyjskich futer stanowiących wielką konkurencję dla Grenlandczyków. Gdy duńskie statki dobiły do wyspy w 1474 roku nie zastano już Normanów, lecz tylko Eskimosów. W historii kontaktów z Europą nastąpiła przerwa trwająca ponad 100 lat. Ponownego odkrycia Grenlandii dokonał w 1576 roku angielski żeglarz Martin Frobisher szukając drogi do Indii. Jego śladami kroczył John Davis, który pierwszy sporządził dość dokładną mapę wyspy. Od 1605 roku Grenlandię odwiedzali również Duńczycy. Z początkiem XVII wieku rozpoczyna się wzmożony połów wielorybów, a w 1721 roku dotarł do Grenlandii misjonarz norweski Hans Povelsen Egede. Pragnąc nawrócić Eskimosów na chrześcijaństwo nauczył się ich języka, zwalczał okrutne obyczaje, m.in. dzieciobójstwo, a jego żona zapoznawała Inuit z elementarnymi zasadami higieny i zginęła tam w czasie epidemii ospy. Misja pastora nie powiodła �312 RECENZJE się, ponieważ wszelkie pojęcia nowej religii były dla nich zupełnie obce. Takim klasycznym przykładem jest baranek boży z konieczności wymieniany na "bożą foczkę" itd. Niemniej jednak działalność H. Egede i małżonki Gertrudy należy porównać z filantropijną akcją dra Alberta Schweitzera w Gabonie. Nie można też pominąć zasług niemieckich anababtystów Herrnhuterów, którzy przybyli na wyspę celem niesienia pomocy tubylcom. Opiekowali się chorymi i starcami, budowali szpitale i przytułki, a poza tym zajmowali się etnografią, pozostawiając wiele cennych opisów. Jeden z nich, S. Kleinschmidt, był twórcą pisma eskimoskiego, pierwszy przetłumaczył biblię na ich język i opracował eskimoski słownik. Rozdział trzeci obejmuje charakterystykę Eskimosów łącznie z uwypukleniem stopniowych zmian sposobu ich bytowania. Z tekstu dowiadujemy się m.in., że obecnie żyje na globie ziemskim około 90 tys. Eskimosów, z czego 40 tys. na Grenla!ndii, 18 tY:3. w Kanadzie, 30 tys. w USA i 1,3 tYls. w ZSRR. Pallniętać Ikz0ba, że z etnonimem "Eskimosi" zaznajomił Europejczyków pastor francuski Pierre Biard. W jego sprawozdaniu z podróży do Ameryki w 1611 roku po raz pierwszy użyto słowa "eskimantik", co oznacza w języku Indian Wobinaków "jadający surowe mięso". Obecnie termin "Eskimosi" został zastąpiony przez Duńczyków nazwą "Grenlandczycy", a ogólnym określeniem jest "Inuk", w liczbie mnogiej. "Inuit" - "prawdziwi ludzie". Z kolei autor zwraca uwagę na zewnętrzne cechy i psychikę Eskimosów oraz na najważniejsze osobliwości ich niezwykle trudnego języka. Ponadto przeznacza sporo miejsca na omówienie eskimoskich obyczajów, życia rodzinnego i cywilizacyjnych przemian pod wpływem Duńczyków. Przedstawia problem migracji wewnętrznej, zwłaszcza do uprzemysłowionych miast, a niezależnie od tego nie zapomina o podkreśleniu ujemnych skutków wynikających dla Grenlandczyków po zetknięciu się z białymi. W rozdziale czwartym przedstawiono główne etapy zagospodarowania Grenlandii przez Duńczyków i ich stosunek do Eskimosów. W. J. Wozgrin podaje, że wzrost zainteresowania wyspą zaktywizował się wydatnie począwszy od 1750 roku, gdy powstała Grenlandzka Królewska Kompania Handlowa zajmująca się skupem futer i zaopatrywaniem Inuit w żywność j sprzęt łowiecki. Stopniowo zaczęła ona skupiać w swych rękach całość obrotów handlowych Grenlandii, a ponadto przekształcała się zwolna w administracyjny organ Danii. W 1980 roku rozpoczęło się przekazywanie przedsiębiorstw i zarządu Kompanii samorządowi grenlandzkiemu. Nastąpiła zdecydowana przemiana stylu egzystencji Eskimosów. Nie są to już dawni myśliwi i łowcy wielkich ssaków morskich zdani na własne siły w obliczu zmagań z surową i nieprzychylną naturą. Obecnie żyją oni przeważnie z rybołówstwa i korzystają ze znacznej pomocy Danii, która przy współudziale znakomitych fachowców przystąpiła do budowy infrastruktury ekonomicznej i społecznej. W plan<:lch rozwoju wyspy przewiduje się m.in. zwiększenie zatrudnienia ludności przez likwidację sezonowego bezrobocia, elektryfikację kraju i mechanizację różnych gałęzi przemysłu, w pierwszym rzędzie przetwórstwa ryb, usprawnienie szkolnictwa ogólnego i zawodowego oraz zabezpieczenie mieszkań dla wzrastającej ludności miast. Poza tym zaczyna się intensywniej wykorzystywać bogactwa mineralne i ulepszać transport. Na stronicach rozdziału piątego zobrazowano kulturę materialną i duchową Inuit. Autor zaznacza, ze na skutek znacznego rozproszenia siedzib tubylców, a tym samym życia w odmiennych warunkach ekologicznych, tradycyjne zajęcia i obyczaje Eskimosów nie były wszędzie jednakowe. Stąd można wyróżnić różne ośrodki kultury. Najbardziej typowa jest forma arktyczna obejmująca zachodnie wybrzeże �313 RECENZJE Grenlandii na północ od koła podbiegunowego północnego. Zyjący w jej kręgu tubylcy odznaczają się tym, że w czasie żimy i wiosny polują na foki wylegujące się na lodzie, latem używają kajaków, a w jesieni tropią reny i łowią pstrągi w jeziorach. Kultura polarna (region Thule) ukształtowała się przede wszystkim w związku z koniecznością polowań na obszarach pokrytych lodem, ponieważ woda odsłania się tam najwyżej na okres dwóch miesięcy w ciągu roku. Po przybyciu Europejczyków do Thule okazało się, że Eskimosi już dawno zaprzestali polowań na reny i nie łowili ryb, a ponadto zapomnieli o kajaku i umiaku. Dopiero przesiedleńcy z zachodniego wybrzeża przypomnieli im o użyteczności tych prastarych środków lokomocji. Kultura subarktyczna rozlokowana na południe od koła podbiegunowego północnego cechuje się szczególnie przewagą sprzętu nieodzownego do polowań w morzu i zbiornikach śródlądowych. Osady grupują się najczęściej nad cieśninami i fiordami. Podczas polowań nie ma konieczności przenoszenia rodzin na znaczne odległości, jak to ma miejsce w Thule i dlatego psi zaprzęg jest mniej rozpowszechniony, a sanie są dwa razy mniejsze od używanych w kręgu kultury polarnej. Z kulturą subarktyczną Europejczycy zapoznali się najwcześniej i niesłusznie uważana była za jedyny wzorzec. Kultura materialna Inuit wiąże się ściśle z polowaniem na foki inne ssaki morskie. Zdobycz odstawiano do domu za pomocą sań zaprzężonych w psy. Grenlandzkie sanie w porównaniu z używanymi przez narody ZSRR są szersze i krótsze, a poza tym lepiej przystosowane do jazdy w trudnych warunkach, gdzie drogę lYZcgl'adZ',lj-l CZę3t.()!~'kaly i spięltTzone lody. Z tego 'W.zglę.du sitosQIWalnozaprzęg wachlarzowaty, który dawał saniom większą zwrotność. Płozy miały one lekko uniesione w przodzie, a z tyłu wyginały się pod kątem prostym. Ponadto na wysokości piersi człowieka były zespolone poprzeczną listwą ułatwiającą utrzymanie ciężaru na stromych wzniesieniach. W dalszej części autor opisuje budowę i przydatność kajaku oraz umiaku, jak też sposoby polowań. Wiele miejsca przeznaczył na omówienie eskimoskich domów, ubiorów, wierzeń, zabobonów, mitów i działalności szamanów. Pisze również o teraźniejszym życiu Inuit, tak gruntownie zmienionym pod wpływem zdobyczy cywilizacji. Rozdział szósty jest dziełem doktora nauk geograficznych Ł. R. Sieriebriana i nosi tytuł "Grenlandia w oczach geografa". Autor przypomina, że powierzchnię Grenlandii szacuje się najczęściej na 2175000 km2, z czego 341700 km2 jest wolnych od lodu. Natomiast najnowsze badania przeprowadzone przez duńskiego geografa B. )<'ristrupa wykazały, że jej obszar wynosi 21860000 km2, w tym 386000 km2 niezlodzonych. W północnej Grenlandii stwierdzono dziesięć razy mniej opadów aniżeli w południowo-zachodniej, a średnia temperatura powietrza wynosi na północy w lipcu 4 - 5°C, a na południu około lODe. Zimą różnice są jeszcze większe, na dalekiej północy średnia temperatura w lutym osiąga -30°C, a na południu -4°C. Jakkolwiek surowe zimy w północnej części wyspy silnie ograniczają rozwój roślin, to jednak w ciągu dwumiesięcznego lata flora rozwija się bujnie. Najlepsze warunki panują jednak na obszarach południowo-zachodnich. Następnie Ł. R. Sieriebrian omawia budowę geologiczną, podział na regiony, opisuje bogactwa natUl'alne, osiedla, rozwój przemysłu przetwórczego i transportu oraz próby rolniczego zagospodarowania niektórych terenów. W rozdziale siódmym W. J. Wozgrin porusza naj istotniejsze problemy wiążące �314 RECENZJE się z przyszłością Grenlandii na marginesie jej ścisłych powiązań gospodarczych i kulturalnych z Danią i polityczne konsekwencje położenia strategicznego wyspy. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej niezaprzeczalna wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono z uwzględnieniem najnowszych zdobyczy wiedzy o Grenlandii i Grenlandczykach. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącą przyjemnością. Cennym uzupełnieniem tej wartościowej pozycji są kolorowe zdjęcia (ogółem 36 sztuk) przedstawiające m.in. Eskimosów, różne krajobrazy, fragmenty miejscowości, rybackich przystani, lotnisk i przetwórni ryb. W następnym wydaniu winna znalezć się dokładniejsza mapa Grenlandii, gdyż zamieszczona obecnie jest w bardzo dużej podziałce i wielu miejscowości wymienionych w tekście nie można odszukać. Poza tym należałoby wyjaśnić czytelnikom skąd pochodzą nazwy - "Kultura Surkak i Dorset". Koniecznie przydałby się również spis wykorzystanej literatury oraz indeks nazw łacińskich omawianych roślin i zwierząt. Treść książki wzbogaciłyby też choćby schematyczne rysunki przedstawiające dawny sprzęt łowiecki Eskimosów, wzory samodzielnie wytwarzanej odzieży, harpunu, kajaku i umiaku. Rozdział szósty można bez szkody zlikwidować, a zawarty w nim opis geograficzny Grenlanm'i przenieść do pierwszego, ponieważ wiele informacji powtal'za się. Roman NIEMIECKIE PUBLIKACJE O WSPOŁCZESNYCH Helga A n s c h U t z, Die syrischen Christen vom Tur Karczmarczuk ASYRYJCZYKACH Abdin. Eine altchristliche Augustinus-Verlag, WUrzbuq~ 1985, ss. 238, 32 iI., mapa. Gabriele Yon a n, Assyrer heute. Kultur, Sprache, Nationalbewegung der aramiiisch sprechenden Christen im Nahen Osten, Hamburg und Wien 1978, Gesellschaft fUr bedrohte Volker, ss. 238, ilustracje. Etnologiczne zainteresowania Bliskim Wschodem pozostawiały zazwyczaj na uboczu rdzenną ludność chrześcijańską, która zamieszkuje od kilku tysięcy lat pogranicze dzisiejszej Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. Mowa tu o Asyryjczykach, którzy będąc chrześcijanami od bez mała dwóch tysięcy lat, mienią się jednocześnie bezpośrednimi spadkobiercami wielkich, starożytnych kultur Międzyrzecza. Współcześnie więcej wiemy raczej o Asyryjczykach żyjących na emigracji, głównie w krajach Europy Zachodniej i w USA, niż w ich pierwotnych siedzibach. Okazalo się, że wśród rzeszy emigrantów i "gastarbeiterów" napływających z muzułmańskiego Bliskiego Wschodu nieprzerwaną falą, zwłaszcza od lat sześćdziesiątych, znaczny' odsetek stanowią należący do różnych kościołów starochrześcijańskich Asyryjczycy, Prezentowane tu prace nie są opracowaniami w pełnym tego słowa znaczeniu etnologicznymi i do miana takich nie pretendują. Można jednak żywić nadzieję, że uświadomią one etnologom polącą potrzebę badań etnologicznych zarówno w spo- Bevolkerungsgruppe zwischen Beharrung, Stagnation und AuflOsung, �RECENZJE 315 łecznościach asyryjskich na Bliskim Wschodzie, jak i w diasporze. Zwłaszcza badania w miejscach pierwotnych siedzib winny być traktowane jako "ratownicze". W przekonaniu tym niewątpliwie utwierdzi czytelnika lektura omawianych dwóch niezmiernie wartościowych opracowań. Łącznie stanowić one mogą swego rodzaju "elementarz" i "wprowadzenie do problematyki". Wiele mówi podtytuł książki H. Anschutz, Syryjscy chrześcijanie z Tur Abdin. Starochrześcijańska ludność między inercją, stagnacją i destrukcją. Praca ta traktuje o ostatnim większym skupisku Asyryjczyków należących do syryjskiego kościoła ortodoksyjnego (jakobickiego) w regionie Tur Abdin w pd-wsch. Turcji. W regionie tym, wg szacunków patriarchy, w roku 1982 zamieszkiwało ich około 40000. Liczba ta jednak zmniejsza się w zastraszającym tempie. Spowodowane jest to emigracją do miast oraz do krajów Europy zachodniej. Autorka odwiedzała ten region w latach 1965 - 82 niemal rokrocznie i była świadkiem gwałtownego wyludniania się tego regionu. Część pierwsza pracy to interesujący rozdział wprowadzający, dający ogólną charakterystykę regionu Tur Abdin pod względem przyrodniczo-ekologicznym. Znajdziemy tam również dane na temat ustnej i pisemnej tradycji, zmian w strukturze ludności oraz przemian stosunków społecznych i gospodarczych. Zaś główna część książki to opis większości miejscowości tego regionu (wsi, miasteczek i klasztorów), których jest w sumie 99. Materiał został usystematyzowany w następującym porządku: miejscowości zamieszkałe przez chrześcijan (z nielicznymi nowymi, muzułmańskimi osadnikami), miejscowości o mieszanym, chrześcijańsko-muzułmańskim zaludnieniu, miejscowości wcześniej czysto chrześcijańskie, obecnie zamieszkalłe w prwwadze przez ludność ;illuzubmańJslką.Opisane.zosltały r,ównież zamie52J~ałe i niezamieszkałe klasztory oraz ważniejsze ruiny. Tę dokumentacyjną część pracy otwiera prezentacja miasta Midyat - stolicy regionu Tur Abdin. W tym liczącym niemal 17 tys. mieszkańców mieście w 1978 r. czwartą część stanowili chrześcijanie. Wśród chrześcijan dominują monofizycy Jakodici, lecz spotyka się także syryjskich katolików (unitów) oraz protestantów (w 1880 1'. ustanowiono tam amerykańską placówkę misyjną). Zycie społeczne toczy się w ramach grup wyznaniowych. Małżeństwa między przedstawicielami poszczególnych chrześcijańskich grup wyznaniowych były niemal niespotykane. Wyjątek stanowiły małżeństwa katolicko-protestanckie. Jednakże zupełnie nie do pomyślenia były małżeństwa chrześcijańsko-muzułmańskie. Antagonizm chrześcijańsko-muzułmański uzewnętrznił się między innymi w tym, że obie te grupy zamieszkiwały oddzielne, odległe od siebie o 2 km części miasta. Dopiero w ostatnich latach przestrzeń tę zaczęła wypełniać nowoczesna infrastruktura miejska. Obok religijnego podłoża antagonizmów między kurdyjską, muzułmańską a asyryjską ludnością, doniosłą rolę odgrywało zróżnicowanie ekonomiczne. Odwiecznie osiedli tu Asyryjczycy dominowali ekonomicznie i kulturowo nad silnie związanimi jeszcze z koczowniczym trybem życia Kurdami. W Midyat lub Inawe:t w odleglejszych mialSItach mle3'zkaLi 'chI'ześ,cijańI3Icyoibszar1n.icy, wydzierżawiający miejscowym, osiedlającym się w okolicy Kurdom ziemię na zasadach połownictwa. Asyryjczycy żyjący w mieście tradycyjnie związani byli z dobrze prosperującym rzemiosłem. Miejscowi złotnicy w niedalekiej przeszłości słynęli ze swych filigranowych wyrobów. Mieli nawet filie swych firm w Ankarze. Począwszy jednak od lat 60-tych względna dominacja i silniejsza pozycja ludności chrześcijańskiej traci na wyrazistości. Antagonizm, który w mieście był wyraźny, żyjący na wsiach chrześcijan od wieków stawiał w stanie permanentnego zagrożenia ze strony ludności kurdyjskiej. �316 RECENZJE Presja silniejszej liczebnie ludności muzułmańskiej była tu ogromna i często przejawiała się w zbrojnych napadach na "niewiernych" i rugowaniu ich na wszelkie sposoby z ziemi. Pola uprawne i doskonale zagospodarowane sady owocowe i gaje oliwne ulegały dewastacji, gdyż nowi ich użytkownicy nie posiadali jeszcze dostatecznych umiejętności rolniczych i nadal preferowali gospodarkę pasterską. Napięcia w środowiskach wiejskich potęgował jeszcze fakt zamieszkiwania na tych terenach Jezydów, którzy często dyskryminawani byli przez chrześcijan, ale również i przez muzułmanów. Bywało jednak, że z tymi ostatnimi sprzysięgali się przeciw aSyl'yjskim chrześcijanom. Ostoją kultury i tradycji były kościoły i liczne klasztory, które często służyły jako miejsca schronienia w wypadku sąsiedzkiej agresji. Te sakralne obiekty, pochodzące częstokroć z III - IV wieku, posiadają bogate kolekcje sztuki sakralnej oraz cenne zbiory inkunabułów, które do dziś w większości nie są znane światowej nauce. Przy kościołach i klasztorach działają szkółki niedzielne, które oprócz nauki zasad wiary oraz ojczystego języka czasem przekazuj'l w ograniczonym zakresie szerszy program nauczania. Inwentaryzacji obiektów sakralnych Helga Anschutz poświęca najwięcej uwagi. Interesujące są tu również informacje na temat zmiany liczebności duchowieństwa, jego wyksztalcenia, sytuacji materialnej a nawet przemian obyczajowych. Autorka, będąc równocześnie znawczynią emigracyjnych środowisk asyryjskich na Zachodzie, śledzi także losy najnowszej fali emigracyjnej z Tur Abdin. Uderzająco duża jest emigracja duchowieństwa. Dotyczy to również najsłynniejszego i naj zasobniejszego w tym regionie klasztoru Deir Mar Gabriel, do którego przybywają pielgrzymi z całej okolicy oraz z pobliskiego, ale znajdującego się już w Syrii Kamyszli oraz wierni z Europy. Przybywają tu również muzułmanie i Jezydzi, aby odwiedzić grób św. Gabriela. Niezmiernie cennym uzupełnieniem tej wartościowej publikacji jest mapa regionu w skali 1: 300000 oraz 7 kalek nakładanych na nią obmzujących, obok współczesnej sytuacji religijnej i językowej, również rozmieszczenie obiektów sakralnych w różnych przekrojach czasowych, począwszy od roku 630 n.e. Licząca 582 pozycje bibliografia stanowi ogromną wartość dla badaczy pragnących zgłębiać zagadnienie mniejszości chrześcijańskich na Bliskim Wschodzie. Szkoda tylko, że praca zaopatrzona została w stosunkowo skromny i dość przypadkowo dobrany materiał ilustracyjny. Książka Gabieli Yonan, Asyryjczycy dzisiaj. Kultura, język i ruch narodowoś- pozwala nam zapoznać się z problematyką współczesnych Asyryjczyków na szerszym tle historycznym i geograficznym i czyni to w sposób przystępny i kompetentny. Autorka, niemiecka il'anistka i semitystka, z racji swego małżeństwa, żyjąca na co dzień w środowisku asyryjskich emigrantów, jest doskonałą specjalistką w prezentowanej dziedzinie. Choć nie jest to praca najnowsza, to jednak ze względu na dużą wartość dokumentacyjną jest ona nadal aktualna. ciowy aramejskojęzycznych chrześcijan na Bliskim Wschodzie Pracę otwiera rozdział "Historyczno-polityczne dzieje współczesnych Asyryjczyków w XIX i XX wieku". W rozdziale tym autorka w syntetyczny sposób omawia jYQ'w;sta:'l;:,e ': 'W':ó'pók'zel9nezTóź:nkowanie kościolów wS'chodnich, j2ik równiC'ż historię i próbę klasyfikacji języków i dialektów neoaramejskich. Wiele uwagi poświęca ona tak zwanemu problemowi asyryjskiemu w okresie I wojny światowej oraz po jej zakończeniu. Wraz z rozpadem imperium osmańskiego wzrosła nadzieja Asyryjczyków na poprawę swej doli lub nawet na samodzielny byt państwowy. Nadzieje te były zręcznie podtrzymywane przez aliantów w zamian za pozyskanie �317 RECENZJE przychysności miejscowych chrześcijan. Nowy układ sił po zakończeniu wojny. nie przyniósł rozwiązania problemu asyryjskiego. Podobnie zresztą jak i kurdyjskiego. Kurdowie jednak, mimo rozczarowania doznanego ze strony aliantów żyją, jako muzułmanie, wśród współwyznawców. Asyryjczycy, liczebnie słabsi, stanowią wyspę chrześcijańską w morzu islamu. Okres międzywojenny to pasmo większych lub mniejszych akcji eksterminacyjnych i przymusowych przesiedleń ludności asyryjskiej na Bliskim Wschodzie i początek wielkiej emigracji. G. Yonan przy omawianiu tych zagadnień posiłkuje się oficjalnymi dokumentami, materiałami kartograficznymi i interesującą dokumentacją fotograficzną. Druga część pl"acy, to analiza położenia ludności asyryjskiej w krajach bliskowschodnich, doprowadzona do współczesności. Tak więc autorka omawia sytuację Asyryjczyków w Iranie, Iraku, Turcji, Syrii i Libanie, gdzie są oni dość liczni. Zwraca również uwagę na małe grupy wyznawców kościołów wschodniochrześcijańskich w Izraelu, Egipcie, Kuwejcie. Znajdujemy tu interesujące dane na temat stosunków politycznych, społecznych i gospodarczych, Sporo uwagi autorka poświęca życiu kulturalnemu społeczności asyryjskich w poszczególnych państwach. Znaczną wartość dokumentacyjną mają zamieszczone tu wykazy miejscowości zamieszkałych przez ludność chrześcijańską w krajach bliskowschodnich z zaznaczeniem przynależności do poszczegónylch kościołów. Trzecia część pracy poświęcona jest Asyryjczykom w diasporze. Omówiona jest ~u glówr1Jie działalność kullturalna i ż)"cie 'I'e1tgijne w ;kirajach, w kJtÓirych z;naleź1i swą drugą ojczyznę, bądź do których udali się na okresową, zarobkową emigrację. Przedstawione są tu skupiska asyryjskie w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Ameryce Pd., Związku Radzieckim, Anglii, Francji, RFN, Szwecji i innych krajach zachodnich. Najprężniejsze i najliczebniejsze centra aktualnie znajdują się w RFN i w Szwecji. W większości krajów, zarówno na Bliskim Wschodzie, jak i na emigracji, Asyryjczycy posiadają własne wydawnictwa i prowadzą działalność oświatową. Gabriele Yonan zapoznaje nas zarówno z piśmiennictwem asyryjskim, jak i literaturą naukową na ich temat. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na nowszą pracę tejże autorki poświęconą w całości periodykom asyryjskim oraz wydawnictwom misyjnym adresowanym do środowisk asyryjskich a wydawanych przez misje protestanckie, prawosławne i katolickie 1. Podobnie jak praca H. Anschutz, również książka G. Yonan zawiera bardzo obszerną bibliografię, co czyni ją jeszcze bardziej wartościową. Nadto Yonan zamiieśc>ila w .s"J\'ej peacy bDgaty i staraninie dobrany imalterial ilusltracyjny. Lektury tych ze wszech miar wartościowych, nie tylko dla etnologów, opracoo\\'<111 ZWT,lca nam UW<Jgęna tragiczlne dZli:ejeluJd:u :nie do lk-o'11ca, jets'zCizeskolnlsOillido'Waneg'o - ,choćhy z racj'[ zn'aiC2!negozróżmicOiwania lrielligijnego i przynależmośiCi do różnych organizmów państwowych, w których stanowi on marginalne mniejszości narodowe - a już poddanego nowemu procesowi dezintegracyjnemu, jakim jest masowa emigracja. Można wyrazić przypuszczenie, że konsolidacji tego ludu nie można się już spodziewać na Bjjskim Wschodzie. Tam jego przyszłość w świetle dotychczasowych doświadczeń nie rysuje się optymistycznie. Srodowiska emigracyjne, choć nadal jeszcze najczęściej działające jako odrębne, często zantagonizowane grupy konfesyjne, coraz częściej dążą do integracji. Nowa, wykształcona na zachodzie inteli- 1 Gabriele Yonan, ,Journalismus bis Zur Gegenwart, Berlin 1985. Reihe bei den Assyrern. Gilgamesch. Ein Vberb~ick. VOn sei.nen Anfdngen �318 RECENZJE gencja świecka i duchowa stawia sobie w tym względzie odpowiedzialne zadania. Dla tyc'h między inlT1ymi:zadań pi:Jlwołall1laz06tała w 1968 rdkJu organizacja - Assyrian Universal Alliance. Marek POZYWIENIE BLISKIEGO WSCHODU W PRACACH MICHAELA Gawęcki ABDALLI Etnografowie polscy interesują się między innymi pożywieniem polskiej wsi. Wymienić tu należy na pierwszym miejscu dr Jana Dekowskiego z ośrodka łódzkiego, który, jeśli chodzi o bogactwo dorobku publikowanego, wysuwa się na pierwsze miejsce wśród naszych badaczy. Wyłącznie problematyce pożywienia ludowego poświęciła się dr Zofia Rysowa z ośrodka krakowskiego. Kilka rozpraw na ten temat opublikowała (głównie zagranicą) pisząca te słowa. Pożywieniu ludowemu w Polsce poświęcone jest szereg map Polskiego Atlasu Etnograficznego. Z tego zakresu ukazała się, jak dotąd jedyna, etnograficzna praca zbiorowa, będąca pokłosiem ogólnopolskiej konferencji na ten temat zorganizowanej przez PTL w Krakowie (Kowalska-Lewicka red., 1973, a). Wreszcie w niektórych powojennych monografiach regionów i wsi znaleźć można mniej lub bardziej obszerne rozdziały poświęcone pożywieniu, pisane nie tyle przez 5pecjalistów od tego zagadnienia, co przez badaczy, którym ten temat niejako przydzielono w opracowaniu zbiorowym '. Powojenni etnografowie w większości zainteresowani są pożywieniem tradycyjnym (Dekowski, Kowalska-Lewicka, Polski Atlas Etnograficzny, gdzie tym tematem zajmuje się głównie dr Janusz Bohdanowicz), ale również współczesnymi przemianami zachodzącymi w pożywieniu wiejskim (Szromba-Rysowa). Badacze nasi nie interesują się natomiast pożywieniem innych krajów europejskich, a tymbardziej poz'aeuropejskich. Jedyny, jak dotąd, wyjątek stanowi praca prof. Tadeusza Lewickiego na temat średniowiecznego pożywienia Afryki na południe od Sahary, oparta na źródłach arabskich (Lewicki, 1974). Wspomnieć tu można jeszcze o 2 artykułach dotyczących gospodarki mlecznej w Jordanii (Hamarneh, 1973), w Mauretanii (Kowalska-Lewicka, 1973) i w Górach Sulejmana (Wolski, 1973), jakie ukazały się we wspomnianej wyżej pracy zbiorowej. W tej sytuacji zupełnie wyjątkową pozycję zajmuje twórczość dr Michaela A:bdalli 2, który zajął się tradycyjną kuchnią współczesnych Asyryjczyków.$ oraz innych mieszkańc6w Syrii. Liczne jegp publikacje, których bibliografię zamieszczam na końcu tego omówienia, ukazują śię w czasopismach bl'anżowych jak: "Postępy Nauk Rolniczych", "Przegląd Gastronomiczny", "Przegląd Piekarski i Cukierniczy", l Porównaj bibliografię prac poświęconych ludowemu po~ywienit1 w Polscc zestawioną przez Jana P. Dekowskiego: Materiały do bibLiografii pożywienia LUc1()weq" w Pulsce (w:) Kowalska-Lewicka A. red. Pożywienie Ludności wiejskiej, Kraków 1973. Równocześnie pragnę zaznaczyć, Ż2 w niniejszynl omówieniu pomijam etnograficzne prace na tClnat pożywienia •. jakie ukazały się przed II wojną światową. . 'Dr Michał Abdalla jest Asyryjczyk;em pocho<'qcym z Syrii. p,.<.łcllje 011 nil st1nowisku adjunkta w lnstytuc:e Technolcgii Żywności l'0chodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. 'Pod mianem Asyryjczyk~w rozumiemy ludność chrześc;ja"ską żyjlQ na terenie dzisiejszej Syrii, Iraku i południowej Turcji. Skupiska Asyryjczyk6w ~potk:H: mo~nn na terenie całej Europy i USA. �RECENZJE 319 na ogół nie znanych etnografom 4. Zawierają one dużo cennych informacji o historii i współczesnym stanie pożywienia ludności syryjskiej, przede wszystkim Asyryjczyków, ale i ludności arabskiej i są dla etnografa ze wszech miar interesujące. Rozszerzają one zakres naszej wiedzy o pożywieniu Starego Swiata, stanowią też ciekawy materiał porównawczy, który pozwala na szersze spojrzenie na nasze lokalne tradycje pożywieni owe. Studia M. Abdalli z natury rzeczy mają charakter opracowań "żywieniowca", a więc zajmują się składem chemicznym potraw, ich wartościami odżywczymi, w niektórych wypadkach dają recepturę ich przygotowania oraz rozpatrują możliwości zastosowania icll w naszej gastronomii i kuchni domowej. M. Abdalla ma jednak żywe zainteresowania etnograficzne i historyczne, a przy tym doskonałą znajomość asyryjskiego środowiska w Syrii, to też każdy z jego artykułów zawiera również dane o dziejach, kulturze dawnej i współczesnej, obyczajowości, obrzędach, wreszcie sposobie odżywiania się w Syrii, tak na wsi jak i w społeczeństwie miejskim, kultywującym z pietyzmem stare, często wywodzące się od czasów starożytnych, tradycje pożywieniowe. Rozpatrzmy dotychczasowy dorobek M. Abdalli wedle problemów jakie porusza. Dwa jego artykuły dotyczą starożytności, pożywienie Sumerów, Babilończyków i starożytnych Asyryjczyków (Abdalla, 1984 b, 1984 d). Szereg studiów to monografie poszczególnych roślin użytkowych, ujęte z punktu widzenia ich użyteczności w pożywieniu współczesnych Asyryjczyków i innych narodów zamieszkujących Bliski Wschód. Są to monografie bobu (Abdalla, 1982 a), soczewicy (Abdalla i Ch:łkowski, 193'1), nasion melona, arbuza i dyni (Abdalla, 1983), wreszcie już nie roślinnego pokarmu lecz mózgu zwierzęcego (Abdalla i Urbaniak, 1985). Obok nich autor opracował również monografie podstawowych pot.raw interesującego go regionu jak: chleba - wedle naszych kryteriów placków pieczonych na zakwasie lub przaśnych (Abdalla i Gąsiorowski, 1979) i burghulu, omielanego ziarna zboża, przede wszystkim pszenicy. Burghulowi poświęca aż 2 publikacje, z których pierwsza ma charakter opisowy, omawia miejsce tej starej potrawy, a raczej półproduktu zbożowego, we współczesnej kuchni Bliskiego Wschodu oraz daje przepisy różnych dań opartych na burghulu (Abdalla, 1982 b). Druga pozycja (Abdalla, 1984 a) daje ciekawe porównania między potrawami zbożowymi o starym rodowodzie, jak właśnie burghul (Bliski Wschód), frumenty (Szkocja), kutia (tereny ruskie i wschodnie, Polska) oraz kuskus (Afryka północno-zachodnia). Tu też omawia autor współczesną karierę burghulu, który stał się ważnym składnikiem kuchni Zachodu. Mówi o jego popularności, zwłaszcza w USA i Niemczech Zachodnich. Głównym producentem w świecie burghulu na skalę przemysłową stały się obecnie Stany Zjednoczone. Od tych artykułów, zajmujących się Bliskim Wschodem, różni się terytorblnie monografia kuskusu (Abdalla, 1982 c), potrawy nie znanej w Azji, za to bardzo popularnej w Maghrebie i graniczących z nim krajach Afryki Czarnej. Inny kierunek artykułów Abdalli to informacje o współczesnych sposobach odżywiania się ludzi na Bliskim Wschodzie, w danym wypadku mieszkańców Syrii (Abdalla, 1981) oraz Asyryjczyków mieszkających tak na Wschodzie, jak i na Za'"Po;;t<;py Nauk Rolniczych" to organ Wydz,alu Nauk Rolniczych i Leśnych PAN, jest dwumiesit.;czn:k'clll wyC:10::Z.::łcym od 26 lat, wydawanym w Wars:l.::łwie. "Przegląd GElstronomiczny" to C~~:.ISopi.;m.Dpoświęccnc teorii i praktyce żywienia zbiorov.rego, jest dwumiesięcznikiem wy<Jaw<.lnym od 39 bt przez Wydawnictwo Sigma (rrzcdsiębiorstwo Naczelnej Organizacji Tcchnic;·.nej) \v Warszawie. �320 RECENZJE chodzie (Abdalla, 1984 c). Ten ostatni artykuł zawiera wiele danych o obrzędach współczesnych Asyryjczyków, ich poczuciu narodowej i religijnej odrębności, wreszcie o biesiadach odbywającycfi się z okazji świąt rodzinnych i religijno-historycznych. Interesują autora także możliwości wykorzystania potraw asyryjskich w polskim jadłospisie (Abdalla, Urbaniak, Buchowski, 1985). Ogólnie rzecz biorąc, dorobek naukowy dr Abdalli związany z pożywieniem bliskowschodnim, a pożywieniem grupy Asyryjczyków w szczególności, posiada duże wartości poznawcze i wart jest odnotowania, a przede wszystkim zużytkowania przez naszą etnografię. i obyczajch Anna Kowalska-Lewicka BIBLIOGRAFIA Abdalla, Michael 1981 - Sposób odżywiania się mieszkańców Syrii, "Przegląd Gastronomiczny" nr 11 - 12, s. 26 - 28. 1982a - Bób w bliskowschodniej kuchni, "Przegląd Gastronomiczny" nr 4, s. 31 - 32. 1982b - Burghul, egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 20 - 21. 1982c - Kuskus - egzotyczna potrawa pszenna, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 34 - 35. 1983 - Wykorzystanie nasion melona, arbuza i dynii w krajach Bliskiego Wschodu, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 30 - 32. 1984a - Burghul atrakcyjny produkt pszenny. Metody otrzymywania i jego trwałość, "Postępy Nauk Rolniczych", nr 2, s. 19 - 32. 1984b - Ciekawostki kuchni Babilonii i Asyrii, "Przegląd Gastronomiczny", nr 4, s. 1, 2, 6. 1984c - Kilka słów o obyczajach kulinarnych współczesnych Asyryjczyków, Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 41 - 42. 1984d - Tajniki gospodarki żywnościowej Sumerów, "Przegląd Gastronomiczny" nr 3, s. 35 - 37. Abdalla, Michael i Chełkowski, Jerzy 1981 - Zapomniane a cenne kulinarne walory soczewicy, "Przegląd Gastronomiczny" nr 2, s. 16 - 17. Abdalla, Michael i Gąsiorowski, Henryk 1979 - Chleb na Bliskim Wschodzie na przykładzie Syrii, "Przegląd Piekarski i Cukierniczy" nr 11, s. 215 - 217. Abdalla, Michael i Urbaniak, Bernadeta 1985 - Mózg w tradycjach i jadłospisie Syryjczyków, "Przegląd Gastronomiczny" nr 1, s. 29 - 30. Abdalla, Michael, Urbaniak, Bernadeta i Buchowski, Maciej 1985 - MożliWOŚci wykorzystania niektórych potraw kuchni asyryjskiej w polskim jadłospisie, "Przegląd Gastronomiczny" nr 5, s. 43 - 46. Hamarneh, Saleh K. 1973 - Tradycyjna produkcja mleczna w Jordanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 259 - 267. �RECENZJE 321 Kowalska-Lewicka, Anna (red.) 1973a - Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, wyd. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1973b - Tradycyjna gospodarka mleczna w Mauretanii (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 269 - 282. Lewicki, Tadeusz 1974 - West African Food in the Middle Ages, Cambridge University 'Press, Cambridge. Wolski, Krzysztof 1973 - Przetwórstwo mleka u ludności Gór Sulejmana (w:) Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków, s. 283 - 295. Mark Edward L e n d e r, James Kirby M a r t i n, Drinking in America. A History, The Free Press. A. Division of Macmillan Publishing Co., Inc. New York, Collier Macmillan Publishers, London 1982, ss. 222, il. 52. Istnieje przekonanie, że alkohol, a przynajmniej jego mocmeJsze gatunki, przyniesione zostały do Ameryki Północnej przez fale późniejszej, dziewiętnastowiecznej emigracji: irlandzkiej, niemieckiej i polskiej. Wedle tego poglądu bogobojna Ameryka pierwszych osadników, nie znająca problemu nadużywania alkoholu, została zdemoralizowana przez przybyszów o mniej twardych zasadach. Jest to, jak się okazuje w świetle recenzowanej, niezwykle interesującej książki, jeden z wielu amerykańskich mitów. Dwaj badacze z uniwersytetu Houston i Ratgers przedstawiają dzieje spożywania alkoholu w Ameryce Północnej (w czasach kolonialnych) i w Stanach Zjednoczonych oraz reakcje na ten fakt ze strony powstających organizacji trzeźwości. Uznali oni, jak naj słuszniej, że poprzez tę problematykę można dotrzeć do istoty licznych zjawisk społecznych, poruszając się jednocześnie w głównym biegu amerykańskiej historii społecznej. Już w pierwszym rozdziale tej żywo i przystępnie napisanej książki dowiadujemy się o sprawach stosunkowo mało znanych; o tym, iż alkohol nie był bynajmniej potępiany przez pierwszych osadników, w większości przedstawicieli surowych sekt protestanckich. Przeciwnie, byli oni jego gorącymi zwolennikami, jak zresztą cała współczesna im Europa. Woda miała w XVII wieku bardzo złą reputację, uznawano ją za źródło chorób, gdy tymczasem alkohol przeciwnie, traktowany był - i to wcale nie w małych ilościach jako środek leczniczy, najlepsze antidotum na dreszcze, gorączkę. Dodać wszakże należy, że głównie pito wtedy gorące i ciężkie piwo chmielowe lub słodowe, bądź wino. Autorzy podają, że statek Arabella, który przywiózł do Bostonu w 1630 roku pierwszą grupę Purytanów, miał na pokładzie trzy razy więcej piwa niż wody, a oprócz tego 10 tys. galonów wina. Gdy w koloniach zabrakło zapasów tradycyjnego leku, wśród Ojców Pielgrzymów zapanowała panika. Przedwcześnie, gdyż rychło rozpoczęto w koloniach produkcję trunków, głównie właśnie piwa z miejscowych produktów, w tym także z egzotycznej kukurydzy. Zdaniem autorów alkohol w owych czasaCh używany był częściej przy stole rodzinnym niż obecnie. Pito go także przy pracy, a miał również swoje ważne miejsce w obrzędach kościoła anglikańskiego i u Purytanów (komunia pod postacią wina). Jako że żadna umczystość domowa czy o charakterze społecznym nie mogła 21 "Lud" - t. 71 �322 RECI;;NZJE obejść się bez alkoholu, jego spożycie było znaczne. W sumie pito wtedy o wiele więcej niż obecIl'ie, w J)'I"zeJuczenńl\l lila czys,ty alkolhJOłI,leclz pi/to trunki słabsze, nie wywołujące negatywnych skutków. Picie było elementem kultury kolonialnej Ameryki, którego nie sposób nie brać pod uwagę. Produkcja i picie trunków mocniejszych natrafiały na sprzeciw społeczeństwa. Angielski gin miał jak naj gorszą opinię jako "napój najniższych warstw", a whisky, którą zaczęto produkować w Ameryce, owa "ognista woda" była pod surową obserwacją rządu. Od czasu do czasu zakazywano jej produkcji, gdy spożycie dawało widoczne negatywne skutki. Już w latach trzydziestych XVII wieku powstały w Ameryce karczmy, pierwowzór - tak później tępionych - saloonów. Biali mieli w Ameryce kolonialnej swobodę określania swego stosunku do alkoholu, natomiast prawo zakazywało spożywania trunków Murzynom, a zwłaszcza Indianom. Ci ostatni bowiem, wedle przekonania władz, mieli być szczególnie podatni na działanie alkoholu. Co prawda obecnie wielu antropologów uważa tzw. problem używania alkoholu przez Indian za "mit wody ognistej", niemniej w przeszłości, jak i obecnie, przekonanie takie ma określone skutki prawne. Około 1640 roku, początkowo w Indiach Wschodnich, pojawił się rum destylowany z trzciny cukrowej, niezwykle mocny i rychło nazwany "demonem". Rum był popularny w Ameryce do czasu Rewolucji, kiedy to angielska blokada portów spowodowała odrodzenie produkcji whisky. Jej spożycie stopniowo wzrastało, stając się z czasem istotnym problemem społecznym. Masowy ruch antyalkoholowy rozpoczął się od wystąpienia Benjamina Rusha (1745 - 1813), choć już wcześniej istniały w Ameryce grupy ludzi odrzucających całkowicie alkohol, np. Kwakrzy i Metodyści. B. Rush był postacią wybitną: znany lekarz, który zyskał sobie miano "ojca psychiatrii amerykańskiej" i polityk - jeden z sygnatariuszy Deklaracji Niepodległości napisał w 1784 roku książkę An Inquiry into the Effects of Ardent Spirits on the Human Mind and Body, dzięki której uznany został przez Amerykanów także za "ojca wstrzemięźliwości". Rush nie propagował wszakże abstynencji, lecz umiarkowanie i wyrugowanie najmocniejszych trunków. W 1851 roku dzięki działalności burmistrza miasta Portland, Neala Dow, (1804- 1897) wprowadzono, epizodycznie zresztą, prohibicję w stanie Maine. Ruchy prohibicyjne natrafiały jednak na opór społeczeństwa oraz rzecz jasna - producentów napojów. Uważano, że dążenia prohibicyjne są w niezgodzie z duchem wolności amerykańskiej, a sam alkoho1 na tyle zakorzenił się w amerykańskiej kulturze i stał się tak istotnym elementem międzyludzkich kontaktów, iż wyrugo'.\'a:1ic go~;if' :tylko j2St mało pr'2.'wdopodobne, ale ,nawet l:ilzkodliwe. Ruch antyalkoholowy, dcfść na ogół umiarkowany, bo nie propagujący całkowitej prohibicji, nie osiągnął do czasów Wojny Domowej większych sukcesów. Dopiero gdy po tej wojnie zaczęły napływać kolejne fale emigrantów, w których zwyczajach alkoholowych widziano zagrożenie dla "ducha Ameryki", ruch nabrał rozmachu. W nadużywaniu alkoholu ujrzano główny czynnik dezorganizacji społecznej, a saloon w oczach zwolenników prohibicji stał się największym wrogiem Ameryki. Nie dostrzegano problemów społecznych: trudności adaptacyjnych imigrantów, problemów związanych z miejscem MUl'zynów w strukturze społecznej Ameryki, skutków przyspieszonej industrializacji i innych zjawisk, które bez wątpienia sprzyjały wzrostowi spożycia alkoholu; widziano a l k o h o l i z nim walczono. Szczytem naiwnej wiary w możliwość odrodzenia amerykańskich ideałów poprzez wyrugowanie alkoholu, był okres prohibicji. Po ograniczeniach wojennych �32> RECENZJE - podczas I wojny światowej w USA limitowano alkohol - udało się republika;",om przeforsować w KOll;~siie ('m1mo s.p:zedwu p;rezydenta Wlil'sona) NatiOll1al Prohibition Act, zwany także od nazwiska senatora z Minnesoty Volstaed Act. Prohibicja stała się faktem w dniu 20 stycznia 1920 roku i trwała do dnia 5 grudnia 1933 roku, kiedy to została zniesiona przez Kongres. Cóż działo się .'.' tymcz'aliie? AuJbo,rzy ukazują dra~sltycZl!1Y 'rozziew ,między naaziejallni zwolel!1l!1ików prohibicji, dla których uchwalenie jej miało być "wejściem na ostatni stopień wiodący na Górę Synaj", a rzeczywistością charakteryzującą się niezwykłym rozkwitem gangsteryzmu, z czego skutkami USA walczą do dziś. Co prawda spożycie alkoholu w tym czasie (oczywiście pochodzącego z nielegalnych źródeł) znacznie spadło, bo ok. 33 - 500/0, ale inne skutki wprowadzenia prohibicji spadek ten stawiały pod znakiem zapytania. Wzrósł znacznie - ze względu na ceny alkoholu - uuział trunków w budżetach rodzinnych. Nie udało się zatem, co było jednym z celów prohibicji, uratowanie rodzin przed skutkami pauperyzacji będącej wynikiem nadużywania alkoholu przez jej członków. Książka Lendera i Martina jest pracą z pogranicza historii, socjologii i etnografii. Niesie pasjonujące· informacje o kulturowym funkcjonowaniu alkoholu w społeczeństwie wieloetnicznym, na które złożyły się liczne grupy, z których każda niosła własne zwyczaje związane z piciem trunków. Rozumienie kultury jakiejkolwiek zbiorowości bez poznania roli alkohołu w jej funkcjonowaniu, co podkreślają autorzy, będzie niepełne. Polscy badacze, którzy od dawna z wielką wnikliwością zajmowali się rolą alkoholu w obyczajowości polskiej, bez wątpienia konstatacji takiej przyklasną. Wartością pracy są również rewelacyjne ilustracje ściśle wiążące się z tematem, a pochodzące w większości ze zbiorów Rutgers Center of Alcohol Studies, instytucji, która wyspecjalizowab się w badaniach probleri1atyki w recenzowane i książce z dużym sukcesem wyłożonej. Ryszard N. A. B r i n g e u s, Det etnologiska iimnesomrddet. Kantor Lund 1985, ss. 42. Z cyklu "Smaskrifter fran Etnologiska Sallskapet i Lund" ukazała się kolejna praca prof. dr N. A. Bringeusa z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Lund, w której autor w olbrzymim skrócie dokonuje przeglądu tendencji badawczych w skandynawskiej i pozaskandynawskiej myśli etnologicznej ostatnich lat oraz zapoznaje czytelnika z aktualną sytuacją instytutów etnologicznych Danii, Szwecji, Norwegii i Finlandii. Pracę prof. dl' Bringeus podzielił na 8 rozdziałów. W pierwszych trzech roz(;Zi;Ał;;l;nau"), określ;] zadania jakie powinnCl sbwiać sobie etnologia. Dowiadujemy się, że zadaniem głównym etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej jest studiowanie człowieka jako istoty kulturalnej (miinniskan som kulturvarelse) w aspekcie wnikliwych studiów nad dawnymi i współczesnymi formami życia ludzi. Ta erixonowska koncepcja badań jest, jak widać, nadal popularna na gruncie szwedzkiej etnologii, aczkolwiek pojawiają się nowe kierunki zainteresowań badawczych, np. etnologiczne badania nad emigrantami szwedzkimi, jugosłowiańskimi rodzinami w Szwecji czy też pracownikami portowymi. 2.1" �324 RECENZJE N. A. Bringeus podkreśla ważną rolę badań etnologicznych nad studiowaniem indywidualnych i zbiorowych postaw społecznych ludzi "jako nosicieli i twórców kultury" (som kuUurbarare och kuUurbyggare). Autor określa konkretne zadania dla szwedzkiej etnologii, podkreślając, iż integralnym składnikiem szwedzkich badań powinno być dążenie do odpowiedzi, jak żyło i żyje społeczeństwo szwedzkie. Dużą rolę w tych badaniach odgrywają źródła historyczne i źródła zebrane w toku badań terenowych. Szwedzki badacz zwraca uwagę na dużą rolę Królewskiej Akademii Gustawa Adolfa w propagowaniu szwedzkich badań etnologicznych, przypominając, że Akademia jest wydawcą takich periodyków naukowych jak "Etnologia Scandinavica", "Arv" oraz "Saga och Sed". W dwóch następnych rozdziałach N. A. Bringeus przybliża aktualny stan badań etnologicznych w takich krajach, jak: RFN, NRD, Szwajcaria, Austria, ZSRR, Hiszpania, Portugalia, Francja, USA i Wielka Brytania. Niestety, nie podaje autor żadnych informacji o polskich badaniach etnologicznych, co wskazywać może na brak zainteresowania polską etnologią wśród szwedzkich badaczy kultury. W ostatnich latach coraz więcej zwolenników - jak podkreśla N. A. Bringeus - mają wśród skandynawskich badaczy koncepcje kultury przyjęte od brytyjskich antropologów E. Leacha i M. Douglasa. Krótkich wiadomości z działalności naukowo-badawczej instytutów etnologicznych w krajach skandydawskich przynoszą trzy następne rozdziały. Dowiadujemy się z nich o trwającej i rozwijanej współpracy barlawczej nad zagadnieniem jedności i różnic rybackich, chłopskich, mieszczańskich kultur w krajach skandynawskich. Autor kreśli perspektywy wspólnych badań nad kulturą lapońską, studiów nad kulturą środowisk imigrantów ,tradycją w rodzinach imigrantów oraz wpływem massmediów na kształtowanie postaw jednostek i grup społecznych. Ponadto N. A. Bringeus przedstawia aktualną sytuację etatową w szwedzkich instytucjach etnologicznych (Goteborg, Lund, Sztokholm, Umea, Uppsala) oraz umieszcza wykaz prac doktorskich napisanych w tych ośrodkach w latach 1975- 1984. Praca prof. dra N. A. Bringeusa przeznaczona jest dla wszystkich zainteresowanych problematyką skandynawskich badań etnologicznych, pozycją etnologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej uprawianej na gruncie skandynawskim. Omawiana pozycja stanowi ważny wkład do dyskusji na temat społecznej funkcji etnologii. Waldemar Cas zivota. Rodinne a spolocenske svcitky v zivote cloveka. Kopczyński Brno 1985, ss. 262. Rozważania dotyczące cyklu życiowego człowieka, współistnienie i analogia cyklu biologicznego i społecznego, wydają się być ważnym i ciągle aktualnym przedmiotem zainteresowań badaczy humanistycznych. "Człowiek nie zYJe tylko w świecie fizycznym, ale również w świecie symbolicznym, którego częścią składową jest także tradycja obyczajowa i obrzędowa". (s. 18) Prezentowana tu praca jest owocem VIII sympozjum etnografów, folklorystów i socjologów z Czechosłowacji, Polski, Węgier i NRD, które tradycyjnie miało miejsce w Straznicy w październiku 1982 r. Pod dość uniwersalnym tytułem CzaI �RECENZJE 325 życia zebrane zostały studia koncentrujące się generalnie wokół problematyki świąt rodzinnych i społecznych, związanych z przełomowymi momentami w życiu człowieka. Reprezentują one jednak bardzo zróżnicowane podejście badawcze, a ponadto dotyczą odmiennych aspektów tego zagadnienia. W swym zalożeniu sympozja w Straznicy mają mieć profil etnograficzny. Wielość -dyscyplin repl'ezentowanych na sympozjum, którego efekty ukazały się w recenzowanej tu pracy, wspomniana różnorakość zainteresowań oraz ujęć teoretycznych powoduje, że tworzą one pewne zespoły tematyczne, które pragną teraz usystematyzować i kolejno przedstawić. Pierwsz<l dając<l się wyróżnić gl"Upą, są przyczynki rejestrujące i analizujące obrzędy i obyczaje związane z narodzinami człowieka. Prace te opierają się na konkretnych badaniach terenowych dokonanych w różnych regionach Czechosłowacji, wśród różnych grup etniczr;ych i społecznych oraz w zróżnicowanych okresach czasowych. Przedstawiają przy tym nie tylko stan współczesny, ale poruszają również problematykę przemian zachodzących w tym obszarze zjawisk kulturowych: Vera Seplakova: Narodziny dziecka w Pruslinkcich; - Ludmila Tarcalova: Ludowe obyczaje narodzinowe w regionie Uherskiego Hradiste; Pavel Popelka: Narodziny człowieka na morawskych lazach (kopanicich); Anna Kramosilova: Narodziny dziecka we wspólczesnym Roznowie pod Radhostem; Mikula·s Musinka: Narodziny dziecka u przesiedleńców rusińskich z Rumunii w Czechach i na Morawach; Kornelia Jakubikova: Oddzialywanie tradycji w sytuacjach związanych z narodzinami dziecka (na przykładzie regionu Kisuce); Katarina Gellenova: Zwyczaje narodzinowe w "cilejkarskych" wsiach regionu Tekov; Marie Sotalova: Zwyczaje narodzinowe w Czechach południowych przed rokiem 1945 i współcześnie. Drugą grupę, reprezentowaną w znacznie skromniejszym zakresie, stanowią przyczynki traktujące o obrzędach i zwyczajach pogrzebowych. Ich proporcja w stosunku do pozostałych obrzędów przejścia wydaje się być znamienna; odzwierciedla ona zjawisko o bardziej generalnym zasięgu - relatywnie mniejszym zainteresowaniem, lub przynajmniej gotowością zajęcia się tymi istotnymi, z badawczego punktu widzenia, obrzędami przez współczesnych etnografów. Nawiasem mówiąc, największą "popularnością" cieszą się studia nad obrzędami weselnymi. Marginalny zakres, jaki im poświęcono w tomie Czas życia (znajdujemy tutaj tylko artykuł niemieckiej badaczki Ute Mohrmann: Współczesne wesele w wielkim mieście. (Badanie sposobu życia w stolicy NRD), wynika jedynie z faktu, że poprzednie sympozjum w całości poświęcone było tej problematyce. Wracając do obrzędów pogrzebowych, odnotujmy, iż w recenzowanej pracy swą uwagę poświęcają im: Jarosłav Cukan: Narodziny i śmierć w osadzie robotników przemysłu tekstylnego w Ryblirpoli; Jan Krist: Obyczaje pogrzebowe w regionie Kijova; Andrej Sulitka: Kilka uwag na marginesie zwyczajów pogrzebowych Ukraińców-Rusinów na nowo zasiedlonym pograniczu Moraw Północnych. W odróżnieniu od tradycyjnych trendów w dotychczasowej literaturze etnograficznej, w której uwaga koncentrowała się na "zasadniczych" momentach przełomowych w życiu człowieka i związanych z nimi obyczajach i obrzędach, coraz częściej badacze uwagę swą skupiają na innych specyficznych sytuacjach występujących w cyklu życia społecznego człowieka, takich jak uroczystości imieninowe, urodzinowe czy też wszelkiego rodzaju jubileusze. Przesunięcie zainteresowań badawczych na te nowe formy obyczajowości wiąże się zapewne z faktem ich stosunkowo młodej genealogii, jako że zwyczaje te zaczęły się upowszechniać w środowisku wiejskim niedawno. Ze względu na ich odmienną genezę zajmują one �326 RECENZJE specyficzne mIeJsce wśród pozostałych świąt rodzinnych i nie wykazują tak ścisłego związku z obrzędami. Do tego typu problemów nawiązują następujący autorzy: Eva Vecrkova: Swięta rodzinne i spoleczne w nowo zasiedlone; wsi w południowych Morawach; Zuzana Polackova: $więta rodzinne i społeczne w życiu rodziny w Kobyli; Daniel Luther: Swięta i ;ubileusze w Lutistiach; Vanda Ji1'ikovska: Kilka uwag o formie i zasięgu wspólczesnego świętowania imienin i urodzin w środkowych Czechach. Na szczególną uwagę zasługują etnograficzno-socjologiczne studia, traktujące o świętowaniu w miejskim środowisku uczniowskim i studenckim. Matura w przypadku uczniów i "bal beanów" w środowiskach akademickich zanalizowane zostały zarówno z punktu widzenia rozwoju kulturowo-historycznego, jak i w aspekcie przemian współczesnych. Tak więc Matura uczniów bratysławskich pióra Viery Feglovej i Petra Salnera, jest próbą synchronicznego spojrzenia na to zjawisko kulturowe i społeczne. Matura, według tezy autorów, ze względu na swoją strukturę obrzędową i semantyczną, stanowi obrzęd przejścia. W swej całości matura przedstawia zbiór różnorodnych obyczajów o stałej strukturze, złożonej z następujących elementów konstytucyjnych: "l. studniówka, 2. uroczystość ostatniego dnia w szkole, połączona z pożegnaniem szkoły i ewentualnym pochodem maturzystów, 3. egzaminy maturalne, 4. wieczerza maturalna-bankiet, 5. rocznice matury." (s. 210) Struktura zwyczajów związanych z maturą na poziomie obrzędowym czy semantycznym, przedstawia intelektualne i społeczne przejście do grupy dorosłych. W obserwowanych elementach konstytucyjnych znajdujemy szereg elementów znanych z innych sytuacji obrzędowych, bądź z innych środowisk społecznych. Jako przykład podają autorzy pochody maturzystów, które mają wyraźny charakter karnawałowy; można się także dopatrywać pewnych analogii z obrzędami weselnymi. Występują tu również elementy inicjacyjne znane w środowisku rzemieślników czy też grup młodzieńców w środowisku wiejskim. Wnikliiwą obserwacją socjologiczną, jak ~ 'Ciekawym ujęciem historycznym charakteryzuje się artykuł Bale beanów w kontekście rozwo;u kulturowo-historycznego. Jego autor.ka., Marta Sigmundova" traktuje bale beanów jako jeden z rodzajów obrzędów recepcyjnych, który wylkazuje paralele z obrzędami przejścja rzemieślTJik6w. Według autorki bale :beanów InaIeż,! do "obrzędów przejścia, symboi'izujących wstęp do odrębnej grupy społeczmo-zawodowej". (s. 220). Do wspomnianej grupy studiów zajmujących się "nietradycyjnymi" obrzędami przejścia w odmiennych od wiejskiego środowiskach, zaliczyć można też szkic autorstwa Arne B. Manna: Obrzędy przyjęcia nowych członków do ObOZIl trampów - 'zwI"alcający uwagę na :Sizereg odrębnych, 'spe'cyficmych cech ,kuLturowych, \;;ytworzonych w ruchu "trampów" - bardzo popularnym w Czechosłowa'cji, nieoficjalnym i niesformal,izowanym ruchu młodzieżowym, wzorującym się w swych głównych założeniach na ruchu skautingu. Autor dostrzega w poszczególnych elementach obrzędu przyjmowania nowego człO!!1ka do obozu trampów przekonujące jego zdalniem - analogie 'Zclbrzędami inkjacyj.1ymi spolcczn1o'ści pozaeuropejskich (nie precyzuje on jednak, o jakie konkretnie społeczności może tu chodzić), ze średniow,iecznym przyjmowaniem czeladni:ków, z balami beanów" czy też z przyjmowaniem cl1lo[}C6wdo it'O'waTzystw,a,młodzieńców. Zawar:te w pracy uwagi tenretyczne - stanowiące oddzielny blok - skup'iaj'l się wokół kilku zagadnień. Jednym z nich są pytania dotyczą'ce tradycji obyczajowej i związanych z nią ustaleń terminologicznych; próbuje na nic odpowiedQieć w swym artykule Czas życia i tradycja obyczajowa Vaclav Frolec. Okrdk'!11c pojęcia poko:enia, czasu i życia ludzkiego i jego odiPowiednika kulturowego, jakim �327 RECENZJE jest rodzinny cykl obrzędowy turowym jest przedmiotem w jego aspekcie indywidualnym, generacyjnym i kulstudium Krzysztofa Kwaśniewskiego Społeczeństwo, kldtura i cykl życiowy człowieka. Z. Staszczalk dDkonuje przeglądu metod i koncepcji teolI'etycznych w badaniaICh obrzędów rodzinmych, pojawiających (Sli,ęw praktyce etnograJ1icznej badaczy polskiiCIh. CZYini to uw,'llględnila;jąc głównie kwestię !S!tosunku obrzędu do norm li przemian obyczajowych. Przedstawia w ten sposób kilka podejść: 1. utożsamianie obrzędu z normami obyczajowymi (najwyraźniej występujące w pracy K. Kwaśniewicz); 2. podejście stosujące analizę strukturalną obrzędu; analiza semantyczna połączona jest tu z zmalizą kulturową (szkoła warszawska, L. Stomma); 3. badanie trwałych elementów obrzędów rodzinnych, wypływających z akceptacji określonych systemów wartości; nawiązuje ono w pewnym stopniu do podejścia poprzedniego (w pracach T. Ciołka, J. Olędzkiego, A. Zadrożyńslkiej); 4. podejście rozwijane w ośrodku poznańskim, a wywodzące się z tezy, iż obrzędy iodz';,nne ba,dać należy jako 'wyraz przemialn obycza1j:CJlwyclh, zaś w mniejszym s't,opniu jako czynnik twórczy. Omówione szkice należą do zespołu studiów teoretycznych, na który składają się wraz z pracami Bohuslava Benesa: Przeżywanie tradycji w obrzędowości socjalistycznej wsi na Morawach południowych; - Alexandry Nawratilovej: Kilka uwag dotyczących znaczenia społecznego obrzędów i obyczajów rodzinnych; - Petera Niedermullera: Swięta i obrzędy w życiu społeczeństwa (na podstawie materiałów węgierskiC'h); Vaclava Frolca: Obrzędy i święta "czasu życia" 'we współczesności. Na tym kończy się przegląd zawartych w tomie szkiców. Sądzę, iż zreasumować jego treść warto było z kUlku innycllt, nie tylko prezentacyjnych, względów. Odizwie.rciedla on bowiem sytuację nalturYQgó1l1Jiej szej, jalką daje się odnotawać w etnografii Czechosłowacji. Wydaje mi się, liż grono badaczy czeskich i słowackich z podziwu godnąwyt'rwarłością s1tara się kOlnltynuować tradycje wls1półpra1cy~trnografów i folklorystów Europy Srodkowej, Co - zwłaszcza w os:tatndch latach - zaniedbane zostało niemal zupełnie przez inne kraje. Najlepszym wyrazem tego jest wykaz uczCis:lillików'"ympCJzjum w Sbraznicy, Móregia, efekty lslzybko - CIo 'rówmież charakterystyczne - wydane zostały w formie książkowej. Zawarte w tomie referaty autorstwa południowych sąsiadów Polski wskazują na 'Pewne cechy charakterystycl)ne dla badań obrzędów i obyczajów w tym ,kraju. W duży,m uproszczeniu ująć je można w czterech punktach: (1.) Duże przywiązanie do tematów od fat już podejmowanych w studiach etnograficznych - a w,ięc tradycyjnych zwyczajów ludowych. (2.) W tematach tych konsekwentnie i skutecznie pomija się religijne uwikłanie danych obrzędów. Omija się kh światopoglądowe zaplecze, co sprawia, że ich "czysto" świecki obraz pozbawia się właśeiwej mu barwy. Marginalne wzmianki na te'., te ma:t nie potrafią oddać w zupełności teigo, co ma miejsce w rzeczyw!'lstości (3.) Interesujące są próby zajęcia się nowymi tematami, nawiązującymi do zjawisk kultury ws,półczesnej. Wysuwanym w nich analog,iom i uogólnieniom przydałaby Się wnikliwsza refleksja teoretyczna; forma1ne i fenomenologiczne zbieżności nie mogl być bowiem podstawą do pochopnych wniosków o paralelności zjawisk właśc:iwych różnym kontekstom. (4.) Zdecydowana dominacja metody empirycznej i opisow2j, ze wszystkimi pozytywnymi i negatywnymi jej konseikwet11cjami badawczymi. Jeśli ktoś dopatruje się w ty eh kilku szkicowych uwa,gach jedynie negatywnej krytyki, to jest w błędz,ie. A już na pewno nie mOże ona dotyczyć samej w sobie pracy Czas życia, która stanow,i cenny wkład do naszego poznania kultury obrzędowej. 1 Stanislava Buchowska �328 RECENZJE Promysly i tamiestwy Bielarusi, "Nawuka Technika", Mińsk 1984, ss. 192. Wymieniona w tytule publikacja" wydana w nakładzie 1550 egzemplarzy, została zredagowana przez W. K. Bandarczyika, W. J. Mlialeszkę i M. F. Pilipenkę w ramach opracowań ogłaszanych przez Instytut Kulturoznawstwa, Etnografh i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej SSR. Jest ona drukowana w języku białoruskim i zawiera 22 artykuły napisane przez 13 autorów. Całość [Jublikacji, stosownie do omawianego zagadnienia, jest iluS'trowana oda;>owiednimi rysunkami, fotografiami i mapkami. Treść składa się ze wstępu, następnie z rozprawy natury 'teoretycznej, a w dalszej kolejności z dwu zasadniczych 'Części {"Przemysł" i "Rzemiosło")podzielonyci1 na artykuły (jakby rozdziały) opracowane przez określonych specjaListów. Wszystko to podsumowane zostało zalkOllczeni.em. Niemal każdy z artykułów zbudowany jest w oparciu o specyficzny trójczłonowy rytm: prahistoria i historia danej dziedziny, dłuższy lub krótszy opis stosowanej w niej techniki i technologii z podan,iem produkowanych w jej ramach dóbr oraz jej losy po rewolucji 1917 roku. Nadmienić należy, iż tytuły wi'elu artykułów !przypominają mianowni'ctwo zastosowane przez Kazimierza Moszyńskiego w pierwszym tomie Kultury ludowej Slowian. Podporządkowane są One jednak innej :niż u Moszyńskiego idei i manifestują się w odmienny,m sensie, który tkwi głęboko w zasadach głoszonych przez radziecką szkołę w etnografii. We wstępie zawarta jest charakterystyka ogólna obranego t~matu publikacji pod względem historycznym. Jego autor, W. K. Bednarczyk. ukazuje też rozwój zainteresowań tym zagadnieniem oraz przytacza co znaczniejszych jego badaczy. Znajdzie tu też czyt'e1nik sprecyzowanie terminu "przemysł" jako ubocznego zajęcia rolnika mają'cego na celu zdobycie dodatkowych produktów i surowców oraz terminu "rzemiosło" jako wyrobu przy pomocy rąk i prostych narzędzi przedmiotów domowego użytku oraz narzędzi gospodarskich jak leż służących do wykonywanlia innej pracy. Istotnym ustaleniem wstępnym jest ,też s1;wlierdzenie, że rozkwit przemysłu i rzemiosła IprzYipada na epokę feudalną, a wszystk,ie j'ego główne elemetrllty skirystali'z'o'wałysię w oikres,ie sitarolru.siki,m'i - 'Zdarniem aullellra - IPl'zetrwały do dziś. Impuls w postaci Rewolucji Październikowej spowodow:lł, iż liczne warsztaty miasteczkowe i wiejsk,ie stały s,ię podwaliną lokalneg,o przemysłu. "Nowa władza - pisze W. Bandarczyk - upatrywała w tych dziedzinach ludzkiej działalności wielką pomoc w odbudowie gospodarki. Już w 1923 roku w Moskwie zorganizowano Pierwszą Wszeehzwiązkową Wystawę, na kltór'ej pokazano znaczenie i rolę ludowego przemysłu j rzemiosła" (s. 8). Autor rozprawy zatytułowanej "Tendencje rozwoju prz,emysłu i rzemiosła", W. S. C4toj, przeprowadza charakterystykę ogólną poruszanych tematów. Konstruuj'e też teorię, którą one mają !pod~przeć. Stwierdza, że przemysł i rzemiosło są odbiciem sił produkcyjnych. "Dziejc życiowe tego czy innego narodu pisze stają się bardziej zrozumiałe w kOll1te1kśc:e umów społecznych oraz w pow.iązaniu ze środowiskiem geograficznym. Przyroda decyduje o surowcach i o ludzki'ch zajęciach. To ona decyduk o takich pracach, jak zbieracitwo, myśliwstwo, ,bartnictwo, obróbka drewna itd" (s. 11). BadarLia nad h:storią rZJemiosła pozwoliły autorowi artykułu wyróżnić trzy jego stadi<J: wytwarzalllie wyłącznie na potrzeby domowe, produkcja na zamów.ienic oraz produkcja na rynek. Każda z tych form decydowała o społecznym podziale pracy, o bycie ek0nomiczny,m wsi białoruskiej. Wydaje się, że w ten sposób pragnie autor podkreślić typowo marksistowskie przejście iloś'ci w jakość, walkę starego z nowym. �RECENZJE 329 Najbogatsze w treść ,etnograficZil1ą są rozdziały zatytułowane następująco: "PozysIkanie i obróbka żelaza" (S. F. Oiarochm), ,.,Przemysł rybołówczy" (J. M. Braim), "Wyrób węgla, dziegciu, smoły i potaszu" (N. J. Burakouskaja),,,Obróbka drewna" (W. S. Oiltoj), "Garncarstwo" (S. A. Miluczenkau), Tkactwo" (G. M. Kuryłowicz) i "Wyrób instrumentów muzycznych" (J. D. Nazina). Podkreślić należy, że wszystkie tematy korzystają z bogatego materiału archiwalnego. Autorzy poszczegók]y~h '.cqJra w nic OIgmn<iczl2Ui slię do ·opli6ów eltnog'raficZ!nych in,teresujących Ich tematów, lecz sięgnęli do efektów !badań archeologlicznych i przedstawiali je w ujęciu materializmu historycznego. Przypuszczać należy, iż metodę tę zastosowano, aby pozyskać specyfikę rozwoju maiterialnej kultury ludowej na Białorusi przy równoczcsny,m zdaniu sobie sprawy ze stopniowego jej zanikania. Wydaje się to potwierdzać fakt, że wiele uwagi zwracano na przełom XIX i XX wieku, ze zbyt skromnym potra1ktowaniem współczesności. Stwierdza to zresztą wyraźnie w swoim za,kończeniu W. Bandarczyk który pisze: "W okresie radzieckim, w związku z industf'ializacją, kolektywizacją i w wyniku rewolucj,i kulturalnej, zmieniły się niektóre przemysły i rzemiosła. Na ich bazie !powstały spółdzielnie, które z kolei przekształciły się w lokalny przemysł" (s. 190). Z dawnego zaś rzemiosła, posiadającego dziś charakter rudymentarny, ositały się jedynie te elementy, które zezwalają na produkcję przedmiotów dla własnych potrzeb lub na wytwarzanie pa,miątek. W związku z powyższym nasuwa się refleksja ogólniejszej natury, iż ludowy przemysł i rzemiosło, które ciągle rzutują na czas współczesny, choćby poprzez lokalny przemysł, są ilustracją talentu narodowego i jako takie mogą być odbiciem jego dziejów. Zastosowano tu w1ięc w klasyczny sposób marksistowski postulat badawczy, poleg1jący na ujęciu etapów rozwoju zjawiska i skonstatowaniu, czym ono teraz jest. Takim ujęciem twórcy publikacji opowiadają się wyraźnie za materializmem historycznym i za tkwiącą w nim logiką. ZastosowaLi więc rozumowanie oparte o tak zwaną konieczność i powinność. Z tych to zapewne względów dowiadujemy się, że w okresie od XV do !XIX wieku !przemysł i rzemiosło służyło głównie interesom feudałów względ:1ie kapitalistów., a w dalszej kolejnOŚCii ludności zamieszkującej w miastach, miastecz'kach i wsiach. Prawie każdy z autorów charakteryzując opracowywane przez siebie zagadnieliliie uwzg'ędniał takie elementy, jak byt społeczny, społeczeństwo a wytwórca lu!b grupa wytwórców" organizuje wytwórców. Zwracają oni w ten sposób uwagę na przyczyny przeobrażeń, jakie zaszły w dziejach przemysłu i rzemiosła. Wszystko to czynią zgrabnie, jednocząc materiał empiryczny z teoretyczną analizą. Biorąc do ręki tę interesującą książkę kierowałem Slię pokusą głębszego poznania w oparciu o najnowsze etnograficzne badania terenowe wybranych 'przez zespół redakcyjny zagadnień. Niestety, spotkał mnie zawód. Autorzy arltykułów prezentują bowiem produkt swych dociekań zbyt jednolicie, zbyt schematycznie i zbyt grubo owinięty w wiedzę archeologiczną, historyczną, społeczną i ekonomj,czmą. Nie wykazali nawet zapobiegliwości polegającej na uwypukleniu a,ktualnych badań, czego etnograf od tego typu pracy ocz,ekuje. Opisali zatem niejako od nowa fakty od dawna już znane. Jakhy oprawili stare ilustracje w inne ramy, k:tóre jedak słabo modyfikują dotychczasową wiedzę na ich t'emat. Cenna jest jedynie, biorąc pod uwagę marksQstowską teorię społeczną, wymowa ideologkzna opracowania oraz podniesienie poprzez nią rangi ludzkich poczynań mających na celu zdobycie żywności, surowców i narzędzi. Na uwagę zasługuje też szereg konstatacji ekonomicznych i socjologicznych, mających szersze niż etnografia zastosowanie. Zabrakło też, niestety, �330 RECENZJE kilku kartek Ipoświęconych zestawieniu literatury, mogącej wzbogacić zawartą w opracowaniu wliedzę. W świetle powyższego omawiane opracowanie potraktować należy jako podstawEl d<J dalszych publikacji obejmujących najnowsze badania terenowe z zakresu współczesnej kultury materialnej Białorusi. Wymienione wyżej uwagi w niczym jednak nie umniejszają jej wartości poznawczej i ogólnego poz;iomu. Lektura tej oryginalnej publikacji jest wystarczającą zapłatą za wysiłek włożony w jej przeczytanie. Wojciech Patrik etnisk Wall identitet ma has I' ck, I hoglandets Begafolket i norra skugga. Wollegas Ekonomi, Ulgland. social Etiopien. Sadowski organisation och Uppsala 19,86, ss. 226. Książka jest dysertacją doktorską szwedzkiego antropologa afrykanisty, Patrika Wallmarka, przynoszącą obfity, dobrze zredagowany materiał etnologiczny dotyczący podstaw gospodarczych, organizacji społecznej społeczności Bega. Lud ten zamieszkuje pogranicze Etiopii ,i Sudanu, sam zaś autor prowadził badania wśród Bega w latach 1974 -1977 oraz w roku 1980. Wallmark podzielił swoją pracę na 9 rozdziałów i niek1óre z nich warto omówić chociażby z tego powodu, iż informują one o przedmiocie zainteresowań szwed z~iej afrykanistyki, która wiele mi'ejsca poświęca strukturze społecznej danej zbiorowośc!i oraz wpływom warunków :e'kologicznych na życie ludności. W pierwszych dwóch rozdziałach, które są krótkim szkicem historycznym na temat dotychczasowych badań nad ludem Bega, autor dokonuje przeglądu stanowisk badaczy na temat pochodzenia (lud prenilotycki?) i języka (grupa Koman?) społeczności Bega. Podkreśla także, że nie jest pierwszym szwedzkim afrykanistą, którego zainteresowała kultura ludów pogranicza etiops'ko-sudańskliego, zwracając uwagę że wcześniej takie badania prowadzili m. in. K. E. Knutsson i E. Forslund. Autor zastanawia się także nad skutkami migracji społeczności Bega z rejonu Gojjam Ina itClreny Wolle:ga, kitóra doprowadziła do zet'knięda Is!ię z ludami :zamies:Z!kującymi obszar Wollega i niekiedy do otwartych konfliktów militarnych, np. z ludem Oromo. Interesująco przedstawiają się w pracy Wallmarka rozdz1iały trzeci i czwar.ty. Pierwszy z wymienionych dotyczy zagadnień obszaru ekolog:kznego, w którym żyje Bega oraz źródeł utrzymania. Są to tereny między rzekami Didessa, Dabos i Niebieskim Nilem a masywem Wollega. W tym środowisku ekologicznym rozwinęła się określona działalność gospodarcza: rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo lizbieractwo, a także rzemiosło (wyplatanie koszy, kowalstwo). Rozdział czwarty zawiera informacje (plus czytelne rysunki) dotyczące zagadnień zorganizowania gospodarstwa domowego i przestrzeni domu obowiązującej wśród Bega. D<Jwiadujemy się, że typowe domy mieszkalne występują w dwóch typach: typ pierwszy, zwany w mdejscowym języku mutza, za'chowuje kształt owalny z dachem stożkowatym, typ drugi chara:kteryzuje kształt prostokąta z dachem dwuspadowym. Ten ty!p zwany jest przez Bega - debeya. Cechą wspólną obu budyn!ków mieszkalnych jest umieszczenie w częśc:i centralnej paleniska. Materiałem budowlanym jest drewno, liście, trawa, bambus. �331 RECENZ.TE O:prócz chat mieszkalnych typu "mutza" i "debeya", które zamieszkuje rodzina (monogami>czna bądź pohgynicZll1a) istnieją we wsiach Bega pojedyncze budowle należące do wdów, wdowców, starców, znachorów, grup wiekowych i zawodowych, a także pojedyncze budynki gospodarcZ€, takie jak np. spichlerze, obory, kuźnie. Rozdział piąty pracy zawi,era wiadomości z zakresu usytuowania i rozmieszczenna wsi Bega na obszarze Wollega. Wsie zamiesz.kuje 70 - 250 osób, które są członkami danej linii, gałęzi klaJl1u. Systemowi Iklanowemu wśród Bega poświęcony jest następny rozdział pracy. Autor podkreśla, że właśnie klan (choka) kształtuje wewnątrzną spo,istość i wpływa w istotny s;Josób na pozycję społeczno-ekonomiczną swoich członków. Szwedzki etnolog jest zdania, że na o,bszarze Wollega istnieje około 30 klanów. W następnych dwóch rozdZJiałach autor kI<!śli obraz kontaktów Bega z ich sąsiadami, ludami aroma, Mao i Gabato oraz ,podejmuje próbę określenia postaw jednostek" rodziny, klanu w procesie utrzymywania, trwania wzoru ,kultury Bega, pod1kreślając jej konserwatyzm i tradycjonalizm. Omawia.na pozy,cja zawiera boga~y mareriał fotograficzny, czytelne mapki terenu, genealogię klanów oraz słowniczek miejscowych terminów. Solidnie i wnikliwie opracowane przypisy do poszcrególnych r<JZdziałów pracy cZyJI1iąpozycję wartą poznania przez tych wszystkich, którzy interesują się kulturami pozaeuropejskimi, zagadnieniami środowiska ekolog,icznego, /procesami adaptacji. Na koń'cu prac~ autor umieścił obszerną bibliografię tematu oraz streszczenie w języku angielskim. Waldemar Fr.ltdor j narodov RSFSR. Mezvuzovskij L. G. B a I' a g. Ufa 1985, Baskirskij naHrnyj Universitet, sbornik, Kopczyński rield. T. M. A kimov a ss. 152. Prezentowany tu międzyuczelniany zbiór !prac z terenu RSFRR składa się z pięciu działów. W pierwszym, zat~ułowanym Związki międzyetniczne i typologia rozwojn folkloru, M. N. Mielnikow (z Nowosybirska) pisze o typologij procesów rozwoju wschodnioslovvi'ańskiego folkloru pieśniowego Syberid, na której osiedlano Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Z artykułu wynika, że pieśni ludowe, z pochodzeni a llkraińskje i b'alcl'luls.kl"2,u[.eg2lły procels'owi ruszczenia 'się. A. K. Mitkuszew (z Syktywkaru) przedstawił powiązania między'etniczn.e narodowości ugrofińskich, R. G. Nazirow (z Ury) zanalizował interesujący motyw narysowanej łódki jako fantastycznego środka uc:ieczki bohaterów baśni, podań j pieśni, ujarzmionych przez swych wrogów. Motyw ten występował także w podaniach o atamanie Razinie i był prawdopodobnie zapożyczony od ludów azjatyckich Syberi~, względnie od Tatarów. Kolejno J. M, Mizij'ew (z Nakzyka) prredstawił powiązania folkloru balkaro~kara4 czajewskJiego ze :;tarotureckdm. Dział II zbioru poświęcony jest fol1klorowi pieśniowemu. T. M. .Akimowa (z Saratowa) zajęła się poezją ludową związalI1ą z kalendarzem agrarnym. L. 1. Brancewa (z Ury) zanalizowała obrzędy 'j towarzyszący im folklor okresu zimowego, zanotowany podczas akcji zbieraczej ullIiwersyt'etu Baszk,irskiego, zorganizowanej w Latach 1976 i 1983. Uczestnicy ekspedycji stwierdzili, że w tej chwili folklor ten nie jest już aktywny, niemniej trwa on w pamięci Sitarszego pokolenda ludnoścu rosyjskiej, z dawna mieszkającej w Baszkirii. Jednakże "w ostatnkh dziesięcioleciach" �332 RECENZJE - jak czytamy (s. 45) - 7 stycznia (czyld na Bo~ Narodzenie wedLe starego stylu) chodzili jeszcze po domach kolędnicy i śpiewali kolędę modlitewną Narodzenie Twoje. ", za co otrzymywali datki. Na początku wielkiego postu młodsi, zgodnie z dawną tradycją rosyjsko-prawosławną., !pros,i1i o odpuszczenie win u osób starszych (rodziców, braci, sióstr), a ci błogosławili ich ikoną. W okresie "Swiątek" Bożego Narodzenia jeszcze niedawno młodzież dokazywała po wioskach, zakładając cegłami lub szmart;a,mlikomliol1Y,zamieniając krowy sąsiadom, !podpierając drzwi w domach, strasząc' przechodniów w przebraniu w białe koszule lub prześ6eradła, stukaj4c nocą do okien i podnoszą'c do nich wydrążone ty1kwy z wyciętymi otworami i m!i:lmjąCy1miIOCZy,usta i nos, Qlświet!one 'weW[ląiw,z świecą. W dokazywaol1,ialch tych spostrzegamy analogie do naszych zwyczajów, zachowujących się w wielu miejscowościa'ch po dzień dzisiejszy. Ciekawy też jest przytoczony w t.ym artykule dawny zwyczaj pojenia WÓdką kogutów, by następnie słuchać :ich "pijanego śpiewu". L J. Karpuchin (ze Sterlitamaka) opisał "czastuszki" śpiewane na weselach rosyjskich. Należy zgodzić się z autorem, że !przyśpiewki te trafiły do repertuaru pieśni w€selnych nie przypadkiem i ni·e dopiero w ostatnich czasach w związku z upowszechnieniem siQ gatunku "czastuszek" (jak to twierdzą nioktórzy folklory';·ci radzieccy), lecz że stanowiły one z dawna organiczną część liryki weselnej. Tezę tę potwierdzają też przyśpiewki towarzyszące weselom ludu polskiego i białoruskiego (o tych ostatnich ;pisałem w "Slavica Wratislavie:ns'ia", z. 18: 1979, s. 131 - 132). L. S. Szeptajew (z Leningradu) rozpatruje tematy pomocy wzajemnej i braterstwa w pi'€'śniach wschodniosłowiańsk,j'ch o powstanliach chłopskich w XVII i XVIIIw. J. W. Kiriejewa (z Saratowa) przedstawiła dotychczasowe sądy na temat gatunku romansu jako specyficznej odmiany !pieśni lirycznej. W dziale Proza ludowa J. N. Djakonowa {z Jakucka) zanalizowała postać Baby-Jagi w eposie bohaterskim i ibaŚll1iach'jaikudkich. za!pożyczoną z baśni rosyjskich, T. G. Bordżanowa (z Elisty) przedsitawiła motywy mitologiczne w kałmuckich baśniach bohatyrskich" L. B. Siedowa (z Sarańska) dokonała klasyfikacji tematycznej podań mordwińskich. Podajmy dLa przykładu temat 1II17 wedle tej klasyfikacji: "Ujarzmli'en:ie Mordwy. Czarodziej Dzięcioł prz'€'powi,edzial Mordwinowi Szpakowi, że jeżeli jego pot<:imkowie będą żyli w,e wrogości wzajemnej, to ich ujarzmią władcy rosyjscy. Przepowiednia spełniła się" (s. 78). Albo temat III/8b: "Car rosyjski płynął rzelką, zobaczył modląc)"ch się Mordwinów, posiał dla nich dary. W rewanżu starszyzna wysłała gościńce poprzez młodmeńców, lecz c,i zjedli je sami a carowi przynieśli !piasku i wody. Car przyjął to jako oznakę pokory i zaczął uważać ziemie mordwińskie za swoje" (s. 79). W następnych artykułach tego działu B. G. Achmat.€szyn I(ZUf y) przedsrt;awił podania o przyłączeniu Baszkir:i!i do parlstwa rosyjskiego (co nastąpiło w XVI w.), a G. N. Kurbatski (z Kyzyłu) rozpatrzył przysłowia j powi'edzenia tuwińskie jako źródłoo etnograficzne. W dziale Folklor i Literatura D. N. Miedrisz {z Wołgogradu) zamieścił artykuł o badaniach syste.mowo-typologic7.nych iliaci powiązaniami literatury i folkloru w zakresie poetyki, w 'kolejnych zaś artykułach A. W. BarmiU1 (z Uf y) pisze o funkcji mitologizmu w narracji epickiiej (na materiale prozy radzieelkiej), L. G. Gorbunowa (z Sarail.owa) - o fantastyce ludowej w twórczości pisarzy rosyjskich ~poki romantyzmu, G. A. iA,bdulina (z Uf y) o folkloryzmie Ivhch~ła Sałtykowa-Szczedrina, M. G. Rachimkułow (z Uf y) - o Baszkirii i folklorze baszkirskim w utworach pisarza Wasyla Brusianina, żyjąceg,) na prz€łomic XIX i X'X w. W ostatnim dziale - Materiały i komunikaty 2. K. Lebiedi'ewa (z Jakucka) !pisz'€'o tradycjach pieśnliowych wśród potom\ków osadników kozaokich na Czukotcc, a zll1any u nas folklorysta białoruski Lew Barag (w latach 1950-tych wykładał �333 RECENZJE w Uniwersytecie Białoruskim w Mińsku, obecnie jest profesorem Uniwersytetu Baszkirskiego w Ufie) scharakteryzował i zamieścił tekst baśni Syn cara l'llsll, zapIsane} przezeir w rejonie biiżbulackim Au;tonomicznej Baszkirskiej SRR. Utwór ten stanowi kontaminację czterech wątków. Zitlanych foLklorystyce europejskiej: Wychowanek diabla (AT 667), Królewna zaklęta w ptaka (AT 401), CudOWna udeczka (AT 313) i Czarodziejski p:erścień «AT 560). Wariant białoruski pierwszego z tych wątków opublikował swego czasu Jan Karłowicz (podania i bajki zebrane na Litwie, Kraków .l887 - 1888, nr 13). ZamiesZJczony tekst jest ciekawy, zwraca jednak uwagę jego popl'awny literacko język, widocznie ów bajarz, od którego tekst został zapisany. nie należał do ..szeregowych" przedstawicieli łudu. Kończy ,tom komunikat W. K. Archangielskiej (z Saratowa) A. N. Pypin D znaczeniu etnografi.i krajowej. Poglądy znakomitego filologa rosyjskiego zostały tu przedstawione na podstawie jego listów do A. N. Mincha, etnografa saratowskiego. Z notki na odwrocie karty tytułowej wynika, iż omówiony tu zbiór prac folklorystycznych stanowi nr 12 serd;i Folklor narodow RSFSR. Warto, aby tą serią zainteresowali się także nasi folkloryści 'i etnografowie. Franciszek Skazki z pze8nz rożdionnyje kwa 1985, ss. 520. w dorogie. Cyganskij tolklor. Sielicki Wyd. "Nau1ka", Mos- W skład opubl,ikowanych w omawianym zbiorze materiałów wchodzą bajki, lamenty" pieśni przeciągłe, weselne i obyczajowe, pieśni do taóca oraz żartobliwe. Na końcu zbioru zam~eszczono w formie dodatku nieliczną grupę utworów liryczmych. Uwzględniając zróżnicowanie tematyczne bajek, można je podzielić na trzy zasadnicze gr llJ>y, mianowicie: bajki fantastyczne i obyczajowe, które stanowią największą objętościowo część, oraz nielicZJl1ebajki o zwierzętach. Wd~kszość materiałów :rebrano w miejscach największej koncentracji ludności cyg,ańskiej, tj. w północno-zachodnich obwodach Ros. FSRR, głównie w okolicach Leningradu, Nowogrodu., Pskowa, a także na obszarze Kafleliti. Utwory pochodzące z wyżej wymienionych regionów zadziwiają przede wszys;tkim czystością gatunku; tradycyjne pieśni cygańskie nie utraciły swej' oryg.inalności, a ich treść zawiera stosunkowo nkwiele elementów folkloru rosyjskiego. Również ,bajki zawierają wiele archai'czmyoh pierwiastków deano!l'lol'Ogi'icygańskiej, bardzo orygtiinailn:ej, niie mającej analogii w folklorze innych narodów. Pewną część materiałów z'ebra;no ponadto pod Smole!1skiem i Saratowem oraz w środowisku Cyganów zamieszkujących duże .miasta, m. in. Moskwę, Lendngrad, Pietrozawodsk d Tułę. Rosnące w pierwszej połowi,e XIX w. zainteresowanie folklorem cygańskim zapoczątkowało okres rozwoju kompleksowej dyscypliny naukowej obejmującej historię, etnografię i język Cyga,nów. PoOdjęto w tym zakresie szereg ;prac badawczych, pojawiły się też ;pierwsze opracowania li ZJbiory cygańskliej literatury ludo\'lej. Jednakże publikowane w itym czasie ma1eriały nie zawsze byly oryginalne; często kwestionowano ich autentyzm, zarzucano im brak zgodności z pierwotnym źródłem zapisu, a niektórym zbieraczom ;przyptisywano wręcz autorstwo całych tekstów, tworzonych w oparciu a własną :inwencję oraz na zasadzie sztucznego kon- �334 RECENZJE taminowania ZIlJanych wątków. Przykładem tego rodzaju mistyfikacji - związanej z opublikowaniem cygal1skich mitów i bajek - jest broszura A. Jelisiejewa, wydana w 1881 r.l, a także kSliążka N. Kuna pt. Bajkz cygańskie 2. Initeresującym materiałem folklorystycznym jest rękopis mieszczanina M. Grigoriewa, w którym rewarto obszerny słownik języka cygańskiego oraz szereg pieśni, zapisanych w języku rosyjskim i cygańskim 3. Niewątpliwie największe znaczen<ie w procesie badania folkloru Cyganów rosyjskJich mają prace W. Dobrowolskiego, zwłaszcza artykuł Kisielewscy Cyganie \ a także książka pod takim samym tytułem, w której obok ba}ek i pieśni zamieszczono wiele cennych materiałów z dziedziny etnografii 5. Niestety, dorobek naukowy W. Dobrowolskiego nigdy nie zostanie za'Prezentowany w całości, ponieważ archiwum uczonego z,aginęło beZ/powrotnie. Niektórzy badaCze wykazywali duże zainteresowanie mową potoczną Cyganów; w 1900 r. wydano w Moskwie książkę pośWJięconą tej właśnie tematY0e 6. Jej autor, P. Istomin, zamieścił w niej kilkanaście cygańskich pieŚTIi ludowych oraz parę opowiadań. Celem książki nie było bynajmniej eksponowanie różnorodno~ci motywów i wątków fabularnych, lecz zapoznanie czytelnika ze specyfiką stylu języka cygańskiego. Powzięty zamysł został w pełni zrealizowany. Nieoceniony wkład w rozwćj cyg,anologii wniósł znany indolog, A. Baranniikow; w swych pracach Cyganie ZSRR 1 oraz Ukraińscy Cyganie s uczony przedstawił rezultaty badań folkloru południowoukraińskich Cyganów. Mniej uwagi poświęcono natomiast e'tnografii plemion koczowniczych zami,eszkujących centralne regiony kraju. Zainteresowanie folklorem cyg'ańskim nie ograniczało się wyłącznie do zbierania utworów literatury ludowej oraz przeprowadzania ,jch analizy literackiej; w 1963 r. wydano książkę Indy Romany-czaj pod tytułem Bajki wędrujących za słońcem 9. W zbiorze tym autorka zawarła szereg bajek najpisanych całkowicie samodzielnie. W konstruowaniu fabuły Romany-czaj wy'korzysta oryginalne, popularne w folklorze cygańskie mo. tywy. Uwagę wielu badaczy przykuwała żywa, pełna egzotyki melodia pieśni cygańskich; w 1971 r. opublikowano zbiór pieśni pod redakcją kompozytora S. Bugaczewskiego, odznaczający się cennymi walorami muzykalnymi. W jego skład weszło kilkadziesiąt utworów" które au-tor opatrzył fachowym komentarzem l". Spośród prac edytorskich popularyzujących folklor cygański pojawiają s'ię również zbiory zawierające utwory z repertuaru grup etnicznych - głównie Ursarów i Kelderarów koczujących poza granicami ZSRR. Jako przykład można .przytoczyć książkę !poety mołdawskiego G. Kanti pt. Folkłoros romano 11, a 'także zbiór R. Demetra 12. Do- 'A. Jelisiejew, O materia/ach dla izuczenija cygan, sobran'nych M. I. Kunawinym, SPb. 5. 2 N. Kun, Skazki cygan. W 2-ch knigach, Moskwa 1922. 'FOrmy i s/owar' cyganskogo jazyka (r".1kopisnaja kniga). Sost. M. Grigorjcw, Moskwa 1 a881, t. 17, wyp. W; . • W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie. "Zywaja starina". 1897, t. 7, wyp. J, s. 3 - 36. , W. Dobrowolskij, Kisielewskije cyganie, S;Pb 1908. • P. Istomin (Patkanow), Cygans',ij jazyk. Grammatika I rllkowndstlUo k prakticzesl<am1L izuczeniju razgowornoj reczi sowricmiennych russkich cygan, Moskwa 1900. 1 A. Baranniko-w, Cygany SSSR. Kratkij istoriko-et>nograficzeskij oczerk, Moskwa 1931, • A. BaTannkow, Ukrainski cygany, Kyew 1931. • 1. Romany-czaj, Skazk iduszczich za solncem, Leningrad 1963. ,. S. Bugaczewkj, Cygcz.nskije narodnyje p2sni plaski, Moskwa 1971. 11 G. Kanti, Folk/oros romano, Kiszyniew 1970. 11 R. Diemieter, Obrazcy fOlk/ora cygan-ke/derariej, Moskwa 198'1. �RECENZJE 335 tychczasowy stan ,badań folkloru cygańskiego nie jest zadowalający. a ;publikacje utworów ustnej literatury są nieliczne. Celem omaWlianej książki jest wzbogacenie dorobku edytorskiego w tym właśrue zakresie. Zamierzenia te częściowo zrealizowano, ponieważ Bajki i pieśni powstałe w drodze są najbardziej obszerną publikacją, obejmującą zarówno prozę, jak i llirykę. Większość utworów omawianego zbioru wykazuje cechy wspólne z literaturą ludową innych narodów. Wyni'ka to z koczowniczego try,bu życia Cyganów.. którzy wędrówkę z dalekich Indii zapoczątkowali już pod koniec X w, a do Rosji przybyli w XV w. Ich bliski kontakt z narodami Europy sprawił, że obyczajowość cygańska w dużej miel'ze utraciła na swej oryginalności. Zmiany zachodzące w sferze światopoglądowej ludów koczowniczych były ściśle uzależnone od wierzeń religiJnych panujących w poszczególnych krajach; na terenie Rosji Cygarue przyjmowali przeważnlie religię opartą na doktrynach kościoła prawosławnego. Było to jednakże specyficzne .prawosławie, nieortodolksyjne, traktowane przez koczowników dość swobodnie, o czym świadczą niektóre utwory. jak na przykład bajka Swięty Grzegorz i Cyganie, w której oddzielne motywy były wprawdzie zaczerpnlięie z literatury hagiogmficznej, lecz całość utworu skonsitruowano na zasadzie anegdoty. wyszydzającej moralność chrześcijańską. Folklor cygańskli pozostaje pod pewnym wplywem rosyjskiej literatury ludowej. czego potwierd2ieniem mogą być liczne zapożyczenia znanych motywów bajkowych typu: Ognisty ptak, Wieszczy sen lub wzorowanie się na rosy jsklich pieśniach lirycznych więziennego cyklu. Niektóre wątki, aczkolwiek bardzo rzadko, odnajdujemy nawet w baśniach Andersena. natomiast struktura kompozycyjna baje,k cygailskich oraz ich poetyka oparta jest na wzorcach wypracowanych przez rosy jską prozę ludową. Kultura narodów Europy niewąltpliwie w dużym stO'pniu wpłynęla na twórczość ludów ·koczowniczych, jednakże nie zdołała zdominować wszystklich dziedzin życia społecznego, Dotyczy to przede wszystkim na wskroś oryginalnej obyczajowości cygańsikiej, mało podatnej na obce wpływy. Utwory omawlialI1ego zbioru stwarzają rozległą panoramę stosunków panujących w przeciętnej rodzinie cygańskiej. Doniosłą rolę odgrywała w niej żona, na którą spadła odpowiedzialność utrzymania więzi rodzinnej oraz niezwykle trudny obowiązek zas,pokajania potrzeb dnia powszedniego; kobiety wykonywały również najcięższe prace. Uwzględniając zakres i znaczenie pełnionych funkcji, można by przypuszczać, że żona cieszyła się w rodzinie -cygańskiej nale7Jlym autorytetem. Rzeczywistość j'est jednakże calkiem odmienna: konserwatywny patriarchat uniemożliwiał kobiecie zajęc.ie należnego jej miejsca w rodzinic, natomiast despo'tyczna władza męża praktycznie ni'e znała żadnych ograniczcI'" \V wielu utworach, zwłaszcza w liryce, podejmowano problem losu młodej Cyganki, zagubionej w rodzinie męża; jej rozczarowanie niekorzystną metamorfoz,! współpartnera pogrążonego w nałogu pijaństwa często przeradzało się w zw<:)tpicnie. Zadziwiająca jest bierna postawa kobiety wobec istniejącego stanu rzeczy, ,przyjmowanego jako nieug.ięte faitum. Zaledwie w j'ednej bajce poddano otwartej krytyce stosunki rodzinne: Cygan traktujący nieludzko swą żonę został potępiony przez ldnego demona, Sporadyczne próby dokonywania rewizji ustalonego od wiokówporzqdku świadczą wymownie o stopniu oddziaływania obyczajowo.~ci na ludzką mentalność; nawet poczucie krzywdy i niesprawliedliwości nie zdobło przeciwstawić się skutecznie potężnej sń1e uświęconych tradycją obY'czajów. Niezwykle zadziwiająca jest etyka cygańska. Jej ksztaŁtowanie się było w dużej mierze uzależnione od trybu życia !koczujących plemion oraz dorażnego sposobu zaspokajania ich potrzeb bytowych. Specyficznej ocenie poddawano na przykład �336 RECENZJE kradzież., której nie traktowano bynajmniej jako zjawisko ze wszech miar szkodliwe, urągające godności człowieka., lecz jako wzór życiowej zaradno~ci. Tego rodzaju interlpretację obserwujemy głównie w pieśniach obyczajowych. Nośnikiem podobnej treści są bajki satyryczne, w których opisano szereg nieuczciwych transak'cji, zawieranych pomiędzy sprytnym Cyganem i bogatym, lecz łatwowiernym chłopem czy dziedzicem. Bajki tego cyklu zupełnie zatraciły moraliza;torslki charakter, a zawarta w nich idea pozostawaŁa w jawnej sprzeczności z tradycy jną konwencją tego gatunku, według której dobro niezmiennie tryumfowało nad złem: utwory te nie potępiają cygańskiej ll'ieuczctiwości, lecz wyszydzają ludzką naiwność. Jednakże moralność cygańska jest pełna sprzeczności, .bowiem nie posiada jednolitych norm, dzięki którym można by w sposób uniwersalny wyznaczyć wkres wartościowania postaw ludzkich. Czynów człowieka nie Jdasyfikowano na zasadzie obiektywnej oceny tistnieją'cego stanu rzeczy. a ich waI1iości, w mentalności ludów koczowniczych, decyduje głównie sam człowi,ek: Jeżeli Cygan dopuszcza się wykroczenia wobec społeczności prowadząoej osiadły tryb życia, wówczas zostaje usprowiedliwiony. Gdy zaś identyczny występek ma miejsce w taborze, wtedy napotyka ostrą krytykę i raptem staje się czynem wysoce nieetycznym. Ambiwalentne 'Podejście do tej kwestii nie było, jak się na pozór wydaje, następstwem dyskryminacji etnicznej, ponieważ ujemne S:kuJtki niesprawiedliwego wartoścuowania do1Jknęły również Cyg.aIIlów. Amaliza tre·ści ;z)alWar1tY'Cih w zbiollze bajek wykazuje negatywne nalsitawienie koczowników dQ zamożnych warstw społecznych, a nawet do Cyganów prowadzących osiadly tryb życia. Z preferowaniem wędrownego życia łączy się jednocześnie głęboka troska o utrzymanie jedności cygańskiego taboru który poprzez hierarchicz:ność sprawowanej w nim władzy oraz kolektywne zaspokajanie potrzeb bytowych :przypomniał jedną wilelką rodzinę. Cechą znamienną wspólnoty koczowniczej był,a odrębność p;raw i obyczajów. T'rady,cje IkJu~tywQwa'now 't)'lm śrooQwisku ze szczególnym Ipietyzmem, a naruszenie niektórych obyczajów karano z całą surowością. Ostro !p{)tępiano występki godząc€ w rodzinę a także nieposzanowanie gośoinnośd cygańskiej; w bajce a Wajdzie i Róży (nr 4) została srogo pomszczona ucieczka młQdej dziewczyny z taboru wraz z narzeczonym: Różę tajemne moce zamieniły 'W jarzębi:nę, a Wajda stradł mnę na zawsZJe. Mdty'W pOirwall1liaIrrc.lrzecwnej był popularny w epl'ce cYlgańskieJji p~zypQlminail.oby'c'zaje .narodów WS'Clhodu.W innym wariancie tej samej bajki Wajda ukarał niegodziwych szwagrów za złamanie prostarego obyczaju poszanowania praw gości. Etyka cygańska przypominała ponadto człowiekowi o wdzięczności wobec bliźniego za wyświadczone dobwdziejstwa, a także nakazywała !bezwzględne wywiązywanie się z danego przyrzeczenia. Taki jest moralno-etyczny sens bajelk: Dziewczyna-Łabędź (nr 9), Zaczarowana sierotka (nr 10) Qraz Jak Cygan nie dotrzyma~ słowa (nr 15) Sipośród bajek omawianego zbioru moma wyszcz1ególnić pewną gru:pę utworów epickich zaHczanych do tzw byHcZJek Zawierają one - !podobnie jak bajki - sporo elementów irracjonalnych, lecz interpretacja przedstawianych w nich faktów jest zgoła Qdmienna: fantastyczne historie w wyobrażeniach cygańsk,ich bajarzy nie były tworem ludzkiej wyobraźni, lecz nosiły znamię autentycznych relacji, zaś mitycz:ne :postacie, leśne i domowe demony czy rusałki, n~e istnialy w wyimaginowanym świecie, ale żyly wśród ludzi i oddziaływały na ich losy. W "byłiczkach" odzwierciedlono więc najistotniejsze elementy demonologii ludowej, całokształt cygańskich wierzel'l i zabobonów. W pieśniach liryczny'ch często poddawano analizie dobre i złe strony cygańskiego iyaia. Reflleksje 'na ten Iteimalt rómi'ły .slię dia·metra,lnie. W rozważani~lCh przeważała nuta optymizmu, chociaż nile brakowało również pesymistycznych akcentów. Zycie �337 RECENZJE w taborze niewątpliwie posiada wiel€ romantycznego uroku; daje poczucie niczym nie skrępowanej swobody, stwarza wspaniałe warunki do poznawania świata, umożliwia stały konta·kt z przyrodą li wreszcie jest wielką niewiadomą, !przypominającą romantyczną .przygodę. Najistotniejszą z wymienionych cech jest jednakże wolność, różnie pojmowana przez koczowników: dla jednego oznaczała możliwość dokonania czegoś niekonwencjonalnego, częs-to sprzecznego z I'egułami życ'ia rodZJinnego i grupowego. Dlat-ego też opisom porwania niewiasty towarzyszy niebywały entuzjazm, apologia śmiałego przedsięwzięcia., będącego wyoozem spontanicZJnego \Sll1fzeówu mlodej gCI1iCIT<łcji wOIbec nlie'toleranoj'i stalli'zego pcxk:>oJeIl1lia. Innym a1trybutern cygańskiej woll1ości, eksponowanym naj-częściej w plieśniach, jest wierzchowiec - integralny element taboru :niosąeego !koczowników w dalekie krainy. Zrozumiałe jest zatem iJrzywiązanie Cygana do swego rumaka, darzonego szacunkioem, uważanego llIiemalże za członka rodziny. Romantyzm nie przesłaniał jednak realizmu w oce:n'i!eujemnych cech koclwlwniczej egzystencji. Ul>olewanie nad uciąż1iwoociaJITJijJ dnia ;powszedniego miało miejs-ce głównie w liryce; w pieśniach: Maszeńka (nr 44) oraz Mój ojczulek (nr 54) rozbrzmiewa skarga Cygana trawionego nostalgią. Nie b,wkuje ,również picśni opi-sująych tęsknotę Cygall1ia zaold-choldzącym latem. Nadejście jesiennej .pory było bowiem dla koczowników zapowiedzią trudnego okresu zimowego, w którym natura prz·estała być sprzymierzeńcem i niosła cały szereg u1trudniEń. Specyhcvny t-ryb życi'a uniiemorż1iwiał męŻJCzy.znompodjęcie ja:kl:e,go!kolwiek stałego zajęcia, w związlku z -czym trudnili się onU hap.dlem koni, szukali dorywczej pracy naj'emnej i często, niestety, łamali prawo, dopuszczając się drobnych kradzieży. Całą lirykę napełnia s-karga osamotnionej Cyganki, zaniepokojonej nie!pewnym lo.,-em mę·ża. Pomimo uciażJiW'OiŚci,jaklie nidsło życlie w ta;oorze, Cyganie pozostawali pod wpływem romantycznego uroku nie kończącej się wędrówki. Nawet wydane w XVIII w. specjalne ukazy carskie nie byly w stanie ustabilizować ich życia. Z€!w 'na_tury był silnJiiejszy od wszelkich na;kazów. Poetyka publikowanych bajek i ;pieśni niewiele w zasadzie odbiega od !kanonów przyjętych w rosyjskiej !prozie li liryce. Pieśń cygańska odróżnia się przede wszystkim żywym tempem i dużą ilością wykrzynień, uzupełniających luki w tekście. Jeż-e1i chodzi o osobliwości językowe pieśni, warito podkreślić tendencję do hiperbolozowanlia epitetów oraz dużą ilość stałych połączeń wyrazowych, wpływając:)"ch na specyfikę stylu. Największe zainteresowanie budzi jednak sposób odtwarzania poszczegółnych utworów, co było uzależnione od indywidualnych predyspozycji baj<lJrZylu,b .pieśniarzy. Niekitórzy :z. .n~1Ch _zad:z.iwif<li1j 'Swohodą qJ}owiada:nJia, d:użą '1mprowizacją oraz bogatym repertuarem wykonywanych utworów. Do takich wykonawców należy m 'in A Łobanowa. Natomiast utwory w wykonaniu A Iljińskieg.o cechuje mowa 7.)'w'a, pełllla hu:mCAl'u,diziękikitórej nawelt m·omen:ty dral:natyczne są neutraliizowane. Zaangażowa'nie emocjonalne słuchającego jesit duże z uwagi na bliski kontakt z bajarzem: Iljiński bezpośrednio zwraca się do słuchacza, wciągając go w tok QPowi<ldania. Podobne cechy wykazywała narracja bajek w wykonywa.niu A. Michajłoowa, ll1ie:~wyk'ledbałego >o>czyblt'OiŚĆ rodzime;go f>oilkloru. Młod<l generacja Cyganów prz-ejawia nikłe zainteresowanie twórcZiOśclią ludową swych przodków. gdyż duch ws,półczesnośc.i w szybkim tempie pochłania resztk,i wielowiekowych tradycji. Omawiana publikacja, prezentująca najciekawsze utwory cygal1s·kiej prozy j poezji, jest pokaźnym wkładem w dZJtieleupowszechnienia zanikającej kultury, która w pierwotnym stanie przetrwała jedynie w usitnej twórczości i obyczajach. Bogdan Rud·ol 22 "Lud" - t. 71 �338 RECENZJE O. M. Soln<:ewa, Izd. "Nauka", ss. 544. B M. Wołgoln'ski, S,i11galskie skazki, Moskwa 1985, Zll1ana już, bo ciesząca się poważnym dorobik.iem edy<:yjnym Główna Redakcja Literatury Wschodu, w serii "Skazk;i i mify narodow Wostoka", wydała niezwykle interesującą pracę poświęconą mało znanemu folklorowi Cejlonu pt. Singalskie skazki. Pmca ta powstała prawdOjpodobnie kilkanaście lat temu, o czym świadczą źródła" z których autorzy opracowania zaczerpnęli materiał folklorystyczny. Są to bow::.em pca'ce d;-ukowanl~ w latach sześ,ćdzie;:'ią,tych i z początkiem .la;l siedemdziesiątych, a przecież od tego czasu wiele w folklorystyce światowej uległo zmia.ni'e, szczególnie zaś w zakresie rozumienia zjawisk fo1kloru i metod jego opracowania. Auto1rzy :l1liemQgI,i już ni€G:tdy dotrzeć, a należy tego żał-ować, do wydawanej w ![]Jdiaoeh dosk~,na'rej Isert:, folk,I'o~Y'sty,cznej 'obrlalZującej pomn ilki us'tmej ludoNej twórczości prozatorskiej pt. Folk Tales of the World, której jeden tom (dziewiąty) poświęcony zositał folklorowi Cejlonu I. Omawiana praca nie jest wy1kładnikiem folkloru mieszkańcówcalej wyspy, boWJi,emodnosi się jedyn.ie do zasadniczej grupy etnicznej na Cejlonie - Singal'ezów, s't<:'lnowiących około 72.010 lruoololŚC'i kraju. Są oni, jak dOlnols'ząikroI1!ikJii lolkalna ti!'adycja, potomkami osadników z Północnych Indii. Ich język należący do indoeuropejskiej grupy języków wykazuje duie podobieństwo z językami narodów zamieszkujących dorzecze Gangesu. Znakomita większość Si,ngalezów wyznaje buddyzm Herawady. Jednakie w ciągu swego panowania na wyspie Herawady podlegał wpływom idą'Cego z Indii późniejszego kierunku buddyzmu - Mahajany ("wie1ki wóz"), gdzie wielkie znaczenie odgrywał kult bodhisatwów. Podstawowym ,miejscem sku!pienia wyznawców "Mahajany" na Ceylonie był klasztor lAbhajagini, stanowiący zarazem punkt oporu dla ortodoksyjnego buddyzmu - starszego klasztoru Machowihara. Wielki wpływ na buddyzm cejlońsku miał także hinduizm. Religię tę współcześnie wyznaje na Cejlonie około 2 mln Tamilów, drugiej na wyspie grupy etnicznej. W tym niezwykłym kraju relig,ie &tały się źródłem wielu niepokojów społecznych, których echa jeszcze współcześnie dają o sobie znać. W świadomości Singalezów "czyste" buddyjsklie widzenie świata idzie w parze i ś<Ciśleprzeplata się z starymi ludowymi wierzenJiami, Ikultem demonów sformułowanym na ich osnowie, astrologicznymi wyobraże{liami, wiarą w bogów-opiekunów. Kult ten powstał na grunc,ie wiary w demOil1y-Jalksze, duchy i lokalne bóstwa. Wszystkie te istoty, w wyobrażenuu Singalezów, źyją na ziemi. niekióre z nich mają imiona i znane są w calym kraju, większość jednak jest bezimienna ,I 'Pos~ada ba,~dz,o og,ranicz'2!:1eloJklCnnfe 7.'l1aClzen[e.KalŻida wieś p<:Jl,;iudasw.ojego opiekuna - dewatawe, każde większe drzewo jest mieszkaniem Jakszy. Wydaje sJię, że przekonania ,te właściwe są dla subkontynentu indyjskiego. Oto bowiem, kiedy z końcem 1979 roku IPodróżowałem \PO Nepalu., mieszjkańcy wielkich dolin z manifestującym się niepokojem wskazywali miejsca zamieszk,iwane przez wszelkiego rodzaju d€mony i bóstwa oQpiekuńcz'e. Stąd też ustna proza ludowa tego regio'1u przesycona jest o-powiadaniami o tY'chże wyobrażeniach. Do najpopularniejszych w Sr,j Lance bóstw opiekunczych należą: Hatha, Wishnu-Uplwan, Kataragama. W omawianym regionie bajk:i opowiadane ibyły najczęściej po zakończonych świętach i żniwach. Narratorzy najchętniej realizowali tzw .. ,dżataki (tj. gatunek 1 M. Ratnatunga, Folk Tales of Sri Lanka, N. Delhi 1979. �RECENZJE 339 literaJbury buddyjskiej mówią'cy o lI1Ja'oodz;;lnach Buddy), opo<wialdall1iaz 'życia Buddy i bogów-opiekunów, htis~orie buddyjskich relikwi. Słuchacze dziękowali im darując drobne sumy pieniędzy, banany, betel. Treści folklorystyczne w omawlianej książce podzielone zostały na cztery rozdziały. Pi-erwszy z nich, skromny, bo liczący za~edwie osiem przekazów, dotyczy bajek mitologicznych i ajtiologicznych. Mit kosmo~ogiczny szczegółn.ie ciekawie wyraża się w przekazie lpt. "Jak powstala Zliemia" (s. 28 - 29) oraz "O;powiadanie o Batmasutrze" (s. 32 - 34). Kolejny rozdział omawianej procy poświęcony jest bajkom zwierzęcym i zawiera czterdzieści dziewięć przekazów. Bajka zwierzęca na subkontynencie LTJdyjskim należy do cieszących się wielką popularnoś'clią. Swiadczą o tym różne zbiory, w których bajka zwierzęca zajmuje poczesne miejsce 2. Także systematyka ,bajki ludowej tegoż regionu a wskazuje na niezwykłe w /tym zakresie możliwości narratorów. Tu jednak, tj w folklorze S.ingalezów, reprezentowana jest ruiezbyt szeroko. Zdaniem autorów omawianego opracowania "baj,ki te już dawno przeszły archaiczny i klasyczny etap swojego rozwoju. Odczuwa się w nich wpływ tradycji literackkh, które doprowadziły do zwiększenia tendencji dydaktycznych, co spowodowało zbliżenie, w foLklorze Singalezów, dwu gatunlków - bajka i baśni" (s. 14). Najliczniej jedmak w folklorze Singalezów reprezentowane są bajki magiczne" których autorzy opracowania w trz'ecim rozdziale zawarLi sto trzy zapisy. Do najpopularniejszych tematów singaleskiej bajki magicznej należą te, w których opo·· wiada się o wędrownych księciach, a także o cudownej żonie lub mężu. Bajoki magiczne o wędrującym księciu autorzy opraicowania scharakteryzowali dwoma wątkami: niedostaiek - likwidacja niedostatku (s. 19) i na tym opierają dalszą analizę tej grupy przelkazów. Standardowy mod,el takich bajek otwiera wątek wygnani.a bohatera z domu i utrata przez ndego swego społecznego położenia. Opuszczenie rodzinnego domu rzadko jest dobrowohne, przede wszystkim bowiem kS'jążę zostaje wygnany, a to z powodu ll1iewłaściwej odpowiedzi danej ojcu na jego pytanie, oszczerstwo, prześladowanie ze strony ·macochy lub dworzan. Charakterystycznym dla narodów Azji, wyznających buddyzm, jest moiyw w t)"chże bajkach, gid'z!ie,r;rzyczyny wygnania, spowodowalne 6ą ll1iepowodzeruami w nalllJCeprzepowiedzianymi w horosko.pie księcia 4. Jednakże zdarza się, iż motyw wygnania może być opuszczony przez narratora. Np. w bajce pt. "Jak biedny książę został królem" (s. 189 - 190) bohater bez jakiejkolwiek wyraźnej przyczyny opuszcza swój dom i ud lje się na tułaczkę w obce kraje. Innym popularnym tematem ma~icznrej bajiki w folklorze Singalezów jest temat o cudownej żonie lub cudownym mężu, kJtóre otwierają Slię motywem przeobrażenia zwierzęcia w człowieka, pod warunkiem zawarcia małżeństwa między wymienionym w przekazie zwierzęciem a człowiekiem. Bajki te, jak dowodził on~iś W. Propp, wyrosły na gruncie wyobrażeń totemicznych i obrzędów inicjacji 5. Zbiór tekstów zamyka rozdział poświęcony tzw. "bajce bytowej". Termin ten odczytywany z głęboką dezalprobatą kryje w sobie po prostu to, co w polskiej fol, Por. N. Sha'rma, Folk Tales of Nepal, N. Delhi :1979; 1M. Pakra&i, Folk Tales of Assam, N. Dellii 1972; K. A. Seethalakshmi, Folk Tale of Himachal Prad2sh, N. Delhi 1973; K. P. Bahad"Jr, Folk Tales of Uttar Pradesh, N. Delhi '1973; B. K. ·Bo'rgohain, ,P. C. Roy-Chaucihury, Folk Tales of Nagaland, Manipltr, Misoram and Tripura, N. Delhi 1975. 3 S. ThompS'On, E. Roberts, Types of Indic Oral Tales: India, Pakistan and CeylOn, •.F. F. Communic'a,tlions", 1960, nr 180. , Po.r. W. F. O'Connor, Folk Tales of Tibet, N. Delhi 1979. , W. P r o p p, Istoriczeskije korni wOlszebnoj skazki, Lemngr~d ·1946. 22' �340 RECENZJE klorystyc€ określa się najczęsc1eJ terminem żart, anegdota. Znajduje tu czytelnik opowiadania o <JszusJtach, głuiPcach, niewiernych żonach, złodziejach, leniach itp., a zat'em takie przekazy, które w pierwszym rzędzie nastawione są na wywołanie śmiechu. Ale nie zawsze zastrzeżenie to może być obowiązujące dla folkloru Singalezów, bowiem wszystkie te różnorodne postacie w końc<Jwym etapie wypowiedzi narratora okazują się być przeciwieństwem swoieh pierwotnych cech; i tak np. ghlipiec okazuje się być nie tyle mądrym, co przebiegłym człowiekiem. Niewątpliwą zaletą omaw,ianej pracy jest słownik terminów wła~ciwych językowi Singalezów; wykaz źródeł i szerokie ,k<Jmentarze wyjaśniające Ho historyczne, religijne i obrzędowe przekazów; wykaz charalkterystycznych dLa kgo regionu rdślin i ńch znaczenie w folklorz,e. Natomiast szczególnie ważne jest tu odwolanie si<i do, oprócz wyżej wymienionych., międzynarodowych systematyk bajki ludowej 6. Wojciech HORROR W FOLKLORZE Łysiak I HISTORII Dorota S i m o n i d e s, Sląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1984, ss. 142; Władysław Kor c z, Wspólni~zki diabła czyli o procesach czarownic na Sląsku w XVII wieku, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1985, 112. s. .strachach, Placówka naukowa, jaką jest Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, posiada duże zasługi w popularyzacji tradycji ludowej na Śląsku. Myś~ę tu przede wszystkim o, działalności wydawniczej tej instytucji, której efektem jest publikacja wielu wartościowych prac, głównie z zakresu folklorystyki. W ostatnich latach w popularnej serii "Silesiana" systematycznie ukazają się coone książki z tej dziedziny, że wymienię !Aleksandra Widery, Anegdoty, humoreski i żarty ludu śląskiego (1983), Haliny Gerlich, Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych ;(iU984), Marianny li D~olllil'Jjuisrza ()zu:balów, Podania i oP<Jwieści z Zagłębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dz.isiaj ,(-1984), Doroty Simo."lides, Ele me Ie dudki. Rymowanki dzieci śląskich (1985). W tejże serii ukazała się również niezwykle cenna praca Doroty Simonides o podaniu wierzeniowym pt. Horror śląski. O diabłach, skarbnikach, utop'ach i innych strachach. Powiedzmy sobie od razu, że praca przeznaczona jest nie tylko dla specjaListów, ale i dla szerokiego grona miłośników folkloru. SimOJlides udało się w znakomity sposób pogodzić w niej aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy monografię podania wierzeniowego, która usatysfakcjonować winna masowego odbiorcę, bowiem autorka refleksję teoret.yczą uzupełnia i ,ilustruje licznymi przykładami tekstów. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nOwą pracę z zakresu genologii folklorystycznej, tym cenniejszą, że Simonidcs, rozpatrując problem funkcjonowania podania w świadomości społecznej, ujmuje go • 's. Thompson, The Type of the Folktale. A Classification and Bibliography Antti Aanle's Verzeichnis der Mitrchentypen, "F. F. Communications", 1961, nr 184; L. Bodker. Indian Animal Tales. A Pretiminary Surrey, "F. F. Communications", 1957, nr 170. S li g a c z e SuczezmTT111;,n R,a Tlogy, !Riiwym, �RECENZJE 341 w powiązaniu z innymi gatunkami prozy folklorystycznej, talcimi, jak: bajka, legenda czy anegdota. Na pocz<jtku autorka zapoznaje czytelnika ze stanem dotychczasowych badań nad opowieścią wierzeniową na Sląsku, przywołując zarówno polskie, jak i niemieckie dokonania w tej mierze. W rezultacie za najstarsze rejestry podań trzeba uznać zapisk,i zakonników śląskich, tzn. zbiór średniowiecznych kazań Peregrinusa z Raciborza i rękopis (z 1. 1416 - 1454) Mikołaja z Koźla. Z późniejszych zródeł śląskich warto odnotować poemat. W. Róździeńskiego Officina feraria (1612) oraz zbiór "nadzwyczajności" demonologicznych J. Praetoriusa ('1969), a takźe raptularz anonimowego podróŹIliika, tzw. Kompendium arkanów magiczno-sympatetycznych i antypatetycznych (1715). Pierwszym natomiast naukowym' rejestrem górnośląskich wierzeń jest praca Józefa Lompy, opublikowana w 1862 r. w "Schlesische Provinziallbliitter" pL Schlesien in slavisch-mythologis~her Hinsicht, w której nauczyciel z Lubszy wykazuje róźnice między demonologią polską a niemiecką. Z kolei uczony niemiecki Tadeusz Oelsner w oparciu o teksty zarejestrowane w j. polskim i niemieckim podjął się próby charakterystyki podań śląskich (l1862), wykazując ich słowiailskie pochodzenie. Z prac z przełomu XIX li XX w. warto wymienić materiały zarajestrowane przez polskich księźy: Michała Przywarę i Franciszka Palarczyka. Simonides eksponuje w tej części pracy inicjatywy zbierackrie podejmowane przez rozmaite pisma baądź towarzystwa, np.: w wyn·iku takich prac podjętych przez Sląskie Towarzystwo Ludoznawcze (Schlesische Gesellschaft fiir Volkskunde) we Wroclawiu powstała pierwsza 4-tomowa edycja podań śląskich Richarda Ki.ihnaua (1910- 1913), zaś z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie (1907) na łamach "Zarania Sląskiego" rozpoczęto publikowanie materiałów folklorystycznych, [Jadsyłanych z terenu I(dominowały tu podania wierzeniowe). Po II wojnie światowej podaniem zainteresował się przede wszystkim przedwcześnie zmarly folklorysta, Józef Ligęza, publikując m.in. pierwszą monografię podal1 górniczych, zaś później wiele uwagi poświęciLi temu gatunkowi tacy folkloryści, jak Dorota Simonides 2, Janina Hajduk-Nijakowska 3 i Karol Daniel Kadłubiec '. Jak widać z przytoczonego wykazu opracowań, wcześniejsze zainteresowa.nia Simonides podaniem zostały ostatecznie zweryfikowane i uzupełnione w omawianej monografii. Autorka bowiem w II rozdziale Horroru 'ślqskiego charakteryzuje podUll' wicn:cniohc, formułując własną definicję teg:o galtuJI1:ku.W konseikweflcji ,za pod,tnic wierzc',r"j'C)'.vE' uZ.Il"je 'Ona opow'ie,ść ,o ,treści powalźne-j, Ip["zed:sta1wiającą świait J udowych \\"lerzeń, u .po<!:sta'wktórej leźy p r z e ż y c i e (podikJreśl. Stmonides). Za ]cdn.) I. kry;lcrium wyróżniania tej opowieści :;!pośród il11lych gatUll1lków podaje l J. Ligęza, Podania górnIcze z Górnego Slqska, Bytom 1972. Por. również tenże, Ludowa literatura gl!rnicza, Katowice 1958; Śladami tradycji. Studia nad folklOrem górniczym, Bytom 1968. 'Por. D. Simonides, Bajka i podania jako podstawowe gatunki tradycyjnej prozy lUdowej, (w:) Zeszyty Naukowe WSP w Opol'J, Historia literatury V, W kręgu literatury ludotLej, pod red. D. Simonides, Opole 1969; taż, Współczesne podanie wierzeniowe, "Lud" t. 57: 1973; taż. Podanie wierzeniowe w ustnych przekazach współczesnych dzieci, (w:) Co tLieś to Inna pizśń. Studia folklorytycznes pO{! red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wroclaw 1975; Nobilitacja podania wierzeniowego jako przedmiotu badań, (w:) Slqskie miscellanea. Literatura for,klor, pO{! red. D. Simonides i J. 'Zaremby, Wrocław 1980. , Por. J. Hajduk-Nljakowska, Temat śpiqcego wojska w fOlklorze polskim. Próba tyPolOgii, Opole 1980. • Por. K. D. KacIubiec, Z ślqskich opowieści wierzeniowych, "Kwartalnik Opolski" lJl68, nr 3 - 4. �342 RECENZJE subioktywną pOI~I,2IWę 'namatOIra, picsząc "jeś.li wi~'rzy on w opowiadaną treść, j€IŚ1d Irelacj.onuje ją nue jako utwór, ale jatko rzjecz aUltenityezną - wówczas itelkis:todbierany jeslt jako podanie" (Ls. '27). Do cech cha1rakiterYilty1Cznychpodan!ia wierzenioIWego SI;lmonides zahoza p8nadto Isłow,a;uwiarygodllJiające przeżyoie, Ita'kie, }aJk: ,,,A,le ~o je:st naijprawdzUwsilO ,prawda", czy ,,'Do :niy 'są bojki, ani żQdne be~'y inlot;prawda". Główną .zaś funkcją tego gatunku jeslt ISlzeroko IroZlUmiany klydaik'tYZJm.AutoI1ka t:wierdz;:, że .podanie Wielf'ZeniiloweWY'stępowaćmoże 'IV kilku for,malclh, tabclh, jak: relacja C!zyli zwykły 'Glpisza:słys:zanej wiedzy, ,opowiadanie 'własnych bądż 'za.s~ys'zanych przeżyć :(lt:ZWwitórny przjelkaz), Ibądż rozbudowana opow:elść czy \towarzyls:zący jej kO'mentalrz. OwezróŻJnitc'olwanie o.powieści Izjilluslbrowalllew1iltałylitcznymi przykładami ~·eiki.sltów, za.rejesltr,owanych na terenie Sląska, zalrówno w minionylm s't:uleoiu, oak i wspóklZeśnie. Po ustaleruiach teoretycznych Simonides proponuje przegląd tematyki podań Wierzeniowych, przyjmując jako najbardziej precyzyjne kryterium temat opowieści. Jednocześnie uzasadnila niekonsekwencje klasyfikacji zebranego materiału według wątków i według postaci demonicznych. W efekcie omawia ona podania wierzeniowe według następujących grup tematycznych: 1. Zło i jego personifikacje. Głównym bohaterem prezentowanych tekstów jest diabeł, na Sląsku określany jako Gizd, On, Pieklorz, Corny, Kuternoga, Zły Duch, Najduch, Ancychryst, Rokita, Saton bądż Kozybun. Simonides omawia ów typ podań według pewnych reprezentatywnych tematów, podejmowanych w związku z tym demonem, taklich, jak: diabelskie kamienie, diabelskie skarby (złoto, pieniądze), przestrzeganie prze złym postępowaniem, zapadłe miasta, wioski, karczmy, kościoły i dzwony, kara za tolerowanie zła. 2. Smierć i jej personifikacje, w śląskich podaniach występuje ona jako biała postać żeńska, bądź jako szkielet z kosą w ręku, bądż jako biała gęś, tu: znakii" zapowiedzi, zwiastuny końca życia., personifikacje śmierci, podania a zmarłych, upiór zwany strzygą., 3. Opowieści o demonach, tu: demon wodny zwany utopcem (na Sląsku określany mianem utopka, utopleca, Jędry, hastermana czy Rokity); podania o Skarbniku (zwanym też Pusteckim, a rzadziej Matuszem, Walkiem bądż Jędrą); demony polne i łeŚ'I1e(takie, jak szatanki, chabernice zwane też żytnimi badami, południce czy jaroszki); błędne ognie (na Sląsku: świeckl~, świcorze, fajermany, ogniste chopki, myłki, mamuny, kleklimanki, nocnice, klynkan'ice); śląskie demony domowe (takie, jak: skrzat, ognisty smok, jaroszek). 4. Strachy i duchy (tu: opowieści o najróżniejszych zjawach, wydarzeniach, szmerach, trzaskach etc.). 5. Ludzie o nadprzyrodzonych właścliwościach, tu: o takich półdemonach, jak czarownica czy zmora (zwana też na Sląsku morą, gniotkiem, gn'iotką bądż sotoną) oraz o ludziach, którzy posiadają naprzyrodzone właściwości: nie imają się ich kule, potrafią przepowiadać przyszłość etc. Simonides, charakteryzując poszczególne typy podań" pomija problematykę genezy konkretnych postaci demon'icznych czy półdemonicznych. Traktując zaś w 5 dziale o czarownicach, nie rozwija wątku o ludziach umiejących odczyniać uroki, czary czy postrzały. Praktyki tych półdemo.nów nie są zbieżne, wchodzą w zakres bądź tzw. magil czarnej (szkodliwej), bądź białej (pożytecznej)., co jedna osoba zaczaruje, to drugo może "odczynić". Rozróżnianie dwu podstawowych rodzajów magii jest powszechne we wszystkich krajach słowiaJ1skich. Na Sląsku Opolskim ludzie owe kobiety, które potrafią zażegnywać, nazywają "mandrzycami". Żywotna jest jeszcze w terenie działalność różnego typu zamaWliaczy, znachorów czy "szeptunek': �343 RECENZJE Ludzie ci, których zna calh okolica" potrafią odczyniać ,;na różę" na leliję, na pannę Maryję", wyganiać zle moce z ludzi i zwierząt., bądź teź zadawać uroki czy leczyć nie tylko chroby, ale i· "słabości serca, duszy i woli". Zaproponowany przez Simonides podział opowieści o czarownicach na 4 grupy wątków: wyprawa czarownic na Sabat; zbieranie przez carownice pożytku z pól; magiczne zabiegl czarownic, odbierające krowom sąsiadów mleko; rzucanie czarów, postrzałów, złych uroków - można uzupeŁnić bardzo popularnymi w przekazie ustnymilDformacjami o stosowaniu odpowiednich zabiegów apotropeicznych, takich, jak: okadzanie bądź obmywanie krów wywarem ze śwrięconych ziół: zakaz pożyczania sprzedawania nabiału po zachodzie słońca; zatykanie w drzwiach domu, obory itp. galązek roślin klujących bądź czynienie tu znaku krzyża; wysypywanie przed progiem maku; stawianie mioteł "do góry nogami", wylewall1ie wody na gorącą płytę pieca etc. Tematyka opowieści, traktujących o praktykach apotropeicznych.. jest bardzo rozległa. Przeważnie relacje te stanowią końcowe części podań o czarownicach, bądź też strzygach czy zmorach. Trzeba przyznać, że Simonides nie zadowala się jedynie charakterystyką podaó wierzeniowych, a:e interesują ją równ'ież przeobrażenia tego gatunku na przestrzeni wieków. Udowadnia ona, że diabeł czy utopek tracą obecnie na popularności na rzecz latających kul, talerzy czy UFO. Głównej przyczyny owych zmian w zainteresowall1·iach nanrat-orów i słu.cJ1alCzyupat'r.uje ()Illa 'W 'pos'tępie cywilizacyjnym. W rezultacie w końcowym rozdziale omaw'ia kierunek przemian tradycyjnych opowieści wierzeniowych. Ich finalny kształt uzależnia od zindywidualizowanych predyspozycji psychicznych narratorów, dzieląc współczesne poda·nia na 4 podstawowe grupy: - opowiadanie o przeżyciu, które narrator - opowieść wierzeniowa, straszy drugiego (tu: funkcja duje się o owym podstępie, racjonalnie tłumaczy, w której konkretny człowiek przebrany za demona dydaktyczna), słuchacz przeważnie w poincie dowia- - narrator wykorzystuje konwencję tekstu uzyskuje odpow:iednie wyjaśnienie, snu, słuchacz również dopiero w poilDcie - narrator, wykorzystując tradycyjny schemat podania wierzen'iowego bądź kreacji jego bohatera, tworzy celową deformację gatunku., tj parodię (tu: pointa humorystyczna). Uzupełnijmy, że piątą grupę stall10wią tradycyjne opowieści wierzeniowe, kiedy to narrator jest przekonany o prawdziwości przeżycia, o którym opow,iada, co potwierdza licznymi uwierzytelnieniami. Simonides, analizując twórcze moż1iwości narratorów udowadnia, że właśnie dzięki zmianie folklor nadal żywiołowo i spontanicznie funkcjonuje. W świetle dotychczasowych ustaleó IDa temat wiedzy ludu o postaciach demonicznych czy póldemonicznych i jej przeobrażeniach zainteresowanie budzą wyniki badań naukowców z Uniwersytetu Harvard, które przedstawiono ostatnio na Sympozjum Amerykańskiego Stowarzyszenia ds. Postępu Nauki. Informacje te obiegły ostatnio prasę polską. Tak budzący grozę bohaterowie ludowych podań wierzenio\v·ych: wampiry, wilkułaki czy strzyg,i, to według badań uczonych łudzie chorzy, cierpiący na chorobę genetyczną, tzw. porfirię, połegającą na zaburzeniach procesu \vytwarzania hemoglobiny. Zmiany chorobowe, takie, jak: nadmierne owłosienie skóry, rozciąganie s.:ę i napinall1ie skóry warg i dziąseł, zniekształcające wargi i odsłaniające zęby (co sprawiało wrażenie dużych zębów i wysuniętych do przodu), uczu;enie tych osób na śvviatlo dzienne i na niektóre rośliny jadalne (szczególnie �344 RECENZJE na czosnek) oraz głód krwi (będący instynktem obronnym organizmu) stanowiły doskonałą pożywkę dla opowieści ustnych. Folklorystyczną monografię podania wierzeniowego Simonides znakomicie uzupełnia praca historyczna Władysława Korcza o procesach czarownic na Sląsku IW XVII wieku. K'Sliążkę 'tę, rw której '2iu,t'J1r'tmkJtruje o wisIPólnlieika1chdiabła, Śląski Instytut Naukowy w Katowicach wydał w serii pn. "Śląskie Epizody Historyczne" (muszę tu wypomieć wydawcy tej serii bardzo niestaranną i niechlujną korektę). zapełniając w sporej mierze "białą plamę" w badaniach historiograficznych. podejmujących temat czarów i procesów o czary na Śląsku. Dotychczas bowiem dysponowaliśmy tylko dwoma artykułami, tzn. Urszuli Szumskiej 5 i wspomnianego już Wł'aidY's'lawa ~o,rcza 6. Trzeba przy.znać,że w porównaniu z praca,mi .z ininych Iregionów Polski, a szczególnie autorstwa wielkiego znawcy problematyki czarów i czarownic w Polsce Bohdana Baranowskiego 7, badań w tej kwestii na Sląsku (łącznie z dawnymi pracami niemieckimi) nie można było zal'iczyć do imponujących. Władysław Korcz w wydanej ostatnio książce systematyzuje i wzbogaca [laszą wiedzę na temat działalności i prześladowania osób, posądzonych o kontakty z diabłami, odsłaniając w efekcie wiele mało znanych bądź nieznanych faktów w tej kwesltii. W kon,sekwencji autor Iszczegółowe wywody o procesach c'zarownic na Śląsku poprzedza wprowadzającymi w problematykę uwagami na temat wiary w oddziaływanie sił nadprzyrodzonych od czasów starożytnych po XVIII-wieczną Europę, eksponując sposoby karania czarownic, przybierających na sile za sprawą Kościoła. Według znawców przedmiotu, do połowy XV w. uprawnianie czarów było wprawdzie w róimym stopniu karalne, ale nie miało jeszcze charakteru zbiorowej psychozy. Pseudonaukowe do tej pory traktaty dominikanów zostały w 1484 r. poparte autorytetem papieża Innocentego VIII, który ogłosił wówczas Bullę o czarownicach, potwierdzając w niej istnienie demonów męskich i żeńskich (tzw. inkubów i subkubów) i zalecając ich surowe tępienie. W ślad za ową bullą (w 1487 r.) ukazał się bestseller wydawniczy autorstwa dwóch niemieckich inkwizytorów, Jocoba Sprengera i Heinricha Institorisa pt. Młot na czarownice (w ciągu dwóch stuleci miał 30 wydall, tłum. na j. polski Stanisław Ząbkowica). Bulla papieska stanowiła jego przedmowę, a "dzieło" to - jak wiadomo - stało się "podstawą prawną" polowal1 na czarownice w minionych wiekach. 'vV świetle materiałów źródłowych ofiary rozmaitych przesądnych teorii o diabłach i ich wspólnikach poddawano wymyślnym torturom (darujmy sobie szczegóły, por. s. 30), a jeżeli już wówczas nie zmarly, to czekała je równie okrutna śmierć - spalenie na stosie. Wszelkie próby ówczesnych uczonych, przeciwstawiających się poczynaniom inkwizycji., nie dały pozytywnego rezultatu, a głoszący te sądy kończyli równie tragicznie jak nieszczęś'nicy posądzeni o czary. W następnym rozdziale autor zajmuje się procesami () czary na przykładzie Polski, w której fanatyzm inkwizycyjny szczególnie wiele miał "do powiedzenia w XVII XVIII w. Własne refleksje Korcz wzbogaca tu i ilustruje przykładami powstałej , Por. U. Szumska, Przyczynek źródłowy do procesów o czary, "Zeszyty Naukowe WSP w OPO!"l", Historia VIII, Opole 1972, • Por, Wł. Korcz, Procesy czarownic w Zielo~ej Górze w XVII wieku, "Rocznik Lubuski" 1959, to 1, 7' Por, dla przykladu: prace zwa,rte tegoż autora: Najdawniejsze p7'occsy o czary w Kaliszu, Łódź 1951; tenże, Procesy cza7'ownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź 1952; tenże, Pożegnanie z diabŁem i czaro'wnicq, Łódż 1965; tenże, W kręgu upio7'óW i wllkolaków, Łódź 1001; tenże, wespół z W. Lewandowskim, Nietoleraoncja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII, Warszawa 1950. �RECENZJE 345 na naszym gruncie literatury, poświęconej problematyce demOlllologicznej. W kształtowaniu wiedzy o czarownicach bądź we wskazywaniu na pilną potrzebę walki z nimi pomocnymi były takie prac~, jak Cypriana Bazylika, Postępek prawa czartowskiego przeciwko narodowi ludzkiemu (Brześć Litewski, 1570). ks. Stanisława z Gór Poklateckiego, Pogrom - czarnoksięskie błędy latawców i alchimickie fałsze (Kraków 1595), ks. Piotra Skargi, Zywoty Swiętych (1579) czy ks. Benedykta Chmielow,;:kieg;'J, Nowe Ateny atbo Akademia wszelskiie] scyency.i pełna (Lwów 1754). Dodajmy, źe nie brakło głosów księży, którzy negatywnie oceniali procesy o czary, wykazując ich bezsens, uznając je za przejaw niesprawiedliwości, okrucieństwa i tyranii (np. książka ks. Serafina Gamaiskiego, Przestrogi duchowe). Jak wiadomo, dopiero w 1776 r. Sejm Rzeczpospolitej po wymordowaniu 13 rzekomych czarownic w Wielkopolsce uchwalił ustawę, zakazującą stosowania tortur i karania śmiercią za czary. Najcenniejszą część książki Korcza staJllowi rozdział III, traktujący o procesach czarownic na Dojnym i Górnym Sląsku. Autor w oparciu o materiały źródłowe, tzn. odnalezione po II wojnie światowej kroniki, protokoły z procesów czarownic w Zielonej Górze oraz praktycznie dziś niedostępne relacje historyków niemieckich (z I połowy minionego wieku bądź z początków XX-stulecia) udowadnia" że Sląsk "był miejscem szczególnie ożywionej walki z diabłem i jego współpracownikami" (s. 11). Dotychczas uczeni zwracali uwagę, że procesów o czary znacznie więcej było Polsce zachodniej, zwłaszcza w Wielkopolsce i na Pomorzu, aniżeli \V iU'mych ziemiach Rzeczypospolitej. Korcz w swej pracy dostarcza argumentów z terenu Sląska, uzupełniając niepełne ustalenia geograficzne znawców przedmiotu. Uwagi o procesach czarownic na Sląsku autor poprzedza opisem złożonej sy· tuacji społeczno-politycznej i gospodarczej, jaka zaistJniała na tych prastarych ziemiach piastowskich podczas panowania dynastii Habsburgów. Niepokoje społeczne na tych terenach w XVI w. i na początku XVII, wojna 3D-letnia, nietolerancja religijna cesarza Ferdynanda II względem protestarntów - to tylko niektóre z przyczyn, które stworzyły podatny grunt do prz,eśladowania i palenia czarownic. Miastami, które na Sląsku zyskaly niechlubny rozglos jako najsurowsze ośrodki zwalczania czaro\vnic, były ZielOina Góra i Nysa. Z miast o mniejszej w tym względzie "sławie" można wymienić Bytom, Racibórz i Wrocław. Wobec nieznanych dotychczas materialów źródłowych szczególnie interesujące są zapiski i uwagi autora na temat procesów w Zielonej Górze i Nysie. W. Korcz, analizując sytuację, jaka na przestrzeni lat w XVII wieku wytworzyła się w Zielonej Górze: klęski żywiołowe, powodzie, pożary, ostre zimy, zarazy, nadużycia i gwałty popełnione przez stacjonujące w mieście wojska cesarskie, podatki nakładane na mieszczan, konflikty między katolikami i protestantami; udokumentował realne przesłanki sprzyjające procesom czarownic w tym mieście. W świetle zapisków z 1640 r. bliżej nie znanego kronikarza Reicha w Zielonej Gó"ze jak::> pienvhze 7,gin~!y na 'Stosie cZJtery kobiety (żona bumnisl1.rza, mar,h.ietanka oraz dwie żony prostych żołnierzy). Następną ofiarą była Katarzyna Funck, chłop~ ka z podmiejskiej wsi Łężyce, ścięta i spalona w 1654 r. Najwięcej kobiet, bo aż 23, zginęlo w latach 1663 -1665. Autor w oparciu o zachowany w Lubusk.im Muzeum Okręgowym w Ziełonej Górze przeszło 300-stronicowy Wyciąg z protokołów sądu zielonogórskiego i akt inkwizycyjnych procesów krYffi!inalnychprzeciwko cza~ rownicom w sposób szczegółowy omawia przebieg poszczególnych procesów, wypowiedzi osób oskarżonych przed torturami i po torturach, oskarżenia ich •. pytania, zadawane im przez zespół sędziowski etc. \V �346 RECENZJE W tym samym okresie w Nysie, posiadłości biskupów wrocławskich, mimo zgoła innej sytuacji (bowiem miasto po wojnie 30-letniej szybko odzyskało swą pozycję gospodarczą), również nasiliły się procesy czarownic. Według materiałów źródłowych (np. Historii kościoła św. Jakuba, zarejestrowanej przez proboszcza Jana .Feliksa Padewitza" protokołów wizytacji kościelnych) rok 1651 moŹ/na uznać dla Nysy i księstwa nyskiego rokiem czarownic. Zginęło wówczas w płomieniach 200 osób. Autor bogato dokumentuje procesy mające miejsce zarówno w samej Nysie, jak i w olkolic:znych Im!i€ljlscowościachZlat)"Ch HOO"adh,Jes1etniku, Mi',~ul{)'W'1caC1h, Głuchołazach). Problematyka procesów śląskich, którym tyle uwagi poświęcił Korcz, stanowi wdzięczme pole ,baidiffil dla hiS(torylk'ów, socjologów, psychologów czy eltnografów Por. tu interesujące wywody autora książki nt. pochodzenia społecznego sądzonych kobiet, a w Nysie 'i mężczyzn; nazwisk straconych w Zielonej Górze kobiet (Wojten, Hasucka, Stach, Klich, Baran), świadczących o polskim żywiole zamieszkującym w XVII w. okoliczne wsie; zmieniających się zeznań torturowanych w trakcie śledzitwa ludzi 'i odwoOływarniu jch ;przed :srtra,cenl;lem.Nie trzeba a.owodlzić, że praca Korcza szczególinie wiele cennego materiału przynosi folklorystom, którzy aż w XVII Vi. znajdują potwierdzenie \VlSiPółc'zesnyahwierzeń 'i podań 00 clzaJrowlllicach. Odpolwieści o czarownicach nadal bowiem cieszą się stosunkowo dużą popularnością w przekazie ustnym. Mimo iż według materiałów źródłowych przyjmuje się, że pierwszą cZ<lJroDwnicę 'pał'ono w 1'275 r. w TuJluZlie, a ,Q's'taitnią byba. Anna Goe.ldins<paJIO'!1a w 1782 r. w Glarus w Szwajcarii, to nasza prasa lokalna i krajowa jeszcze w latach 50. tego stulecia donosiła o różnych samosądach na wsiach polskich dokonywanych na kobietach, uznanych przez lokalną społeczność za wspólniczki diabła. Nie jest to szokujące, jeśli się zważy" że np. współczesny teolog katolicki, były profesor Uniwersytetu w Tybindze, a aktualnie prefekt rzymskiej Kongregacji ds, Doktryny Wiary, Josef Ratzinger, w opublikowanej ostatnio książce uznaje diabła za zjawisko realne, personalne i niesymboliczne. Przeraża mnie taki diabeł realny i personalny, ten z bajek ludowych jest sympatyczniejszy, przeważnie można go "wywieść w pole", bo według przysłowia "n;e taki diabeł straszny, jak go malują" Teresa Smolińska Studia z kuUt/TY Beskidu Sądeckiego. Red. Anna K o wal s k a - L e \V i c k a. Wyd. Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, Komisja Etnograficzna. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, 1985. Z końcem 1985 r. ukazała się praca zbiorowa: Studia z kultuTy llldowej Beskiwydana przez Komisję 'Etnograficzną Oddziału Krakowskiego PAN. Wyszła ona w 700 egzemplarzach i zmiknęła z półek księgarskich - sądzę więc, że warto ją odnotować w formie krótkiej reC'!1zji sprawozdawczej. Praca zawiera Wstęp redaktora tomu i 6 studiów (wszystkie mają strzeszczenia nagielskie) autorstwa pracowników Zakładu Etnografii IHKM PiAN (Pracownia Etnograficzna w Krakowie). Wszystkie one napisane zostały na podstawie materiałów terenowych .zebranych w czasie badań prowadzOll1ych w latach 1976 -,1979 w 2 wsiach zachodniej części Beskidu Sądeckiego, w Obidzy (parafia Jazowsko) i Łącku. Zagadn'ed1L Sądeckiego, �RECENZJE 347 nia poruszane w niniejszym tomie nie były dotąd badane przez etnografów w Beskidzie Sądeckim, a przynajmniej brak jakichkolwiek publikacji na ten temat. Wyjątek stanowi ubiór ludowy, na którego temat mamy drukowane nieliczne i fragmentaryczne wzmianki. Nowatorski charakter prac zawartych w omiawianym tomie polega przede wszystkim na zarejestrowaniu stanu kultury ludowej z końcowych lat siedemdziesiątych naszego stulecia na terenie, który dotąd stanowił białą plamę na etnograficznej mapie Polski. RÓW1l1ieżtematy podjęte przez autorów w większości należą do słabo opracowanych w polskiej etnografii. Każde ze studiów składających się .na tom "Sądecki" stanowi odrębną, opracowaną w formie monografii całość, wymaga więc osobnego omówienia. Pierwsze studium to Krystyny Kwaśniewicz - Rok obrzędowy (s. 9 - 31) Autorka stawia sobie za głóW1l1Ycel przeprowadzenie próby rekonstrukcji tradycyjnej obrzędowości dorocznej, dokonanej w oparciu o źródła terenowe, w okresie jaki obejmuje pamięć dziś ży jących informatorów, a więc od początków XX w. do czasu prowadzenie badań. Materiał przedstawiony został w rytmie następujących po sobie okresów roku solarnego, od zimy poczynając, którą autorka zaczyna okresem Bożego Narodzenia, a kończy na Srodzie Popielcowej. Następnym okresem jest wiosna, zaczYll1ająca się od początku Wielkiego Postu, a trwająca do Zielonych Swiątek. Po niej omawiane są obrzędy lata, aż po zwyczaje żniwne. Jesień jest stosunkowo uboga w obrzędowość, z wyjątkiem szczegółowo omówionych tu obrzędów zaduszkowych. W zakOllczeniu części opisowej autorka stwierdza "spójność ideologiczną (obrzędowości Beskidu Sądeckiego] z całą Po:ską obrzędowością ludową". Jakkolwiek znajomość obrzędów dorocznych nie zawsze jest jednoznacZil1a z ich praktykowaniem, zastanawiające jest, jak wiele z nich zachowało się do dziś, choć z drugiej strony niewątpliwy jest fakt zaniku wielu z nich. Przyczyny zaniku są liczne, ale najważniejszą jest rozwój oficjalnej wiedzy, która pozbawia głębszego sensu szereg poczynań obrzędowych o charakterze magicznym. Zostają one zarzucone, bądź zamieniają się w rodzaj zabawy. Niemniej równocześnie dZiałają czynniki sprzyjające ich zachowaniu, takie jak siła tradycji, religijność ludowa czy patriotyzm lokalny. Obok zaniku starych daje się zauważyć powstawall1ie na naszych oczach nowych obrzędów dorocznych jak: Dzień Kobiet. Dzień Dziecka, czy współczesne dożynki organizowane przez instytucje państwowe i Kościół. Danuta Tylkowa - Medycyna ludowa (s. 33 - 52). Autorka podkreśla fakt, że medycyna ludowa zawiera 2 ściśle ze sobą związane i często przeplatające się komponenty: racjonalny i irracjonalny. Do pierwszego zalicza ziołolecznictwo, chirurgię ludową - zwłaszcza leczenie złamań kości i innych urazów, częściowo położnictwo. Po części wprowadzającej przechodZi do ludowych poglądów na przyczyny chorób. Stwierdza, że stanowią one zlepek informacji pochodzących ze środków masowego przekazu i ill1formacji uzyskanych w czasie leczenia przez lekarzy zawodowych oraz wiary w przyczyny magiczne chorób jak: światło księżyca, wir powie·rz:ny, działanie cza'roWln-i·cczy złe ,spoj l'Izenlile.Następny l'ozidlział 'PoiŚ,więcony jest profilaktyce. Ta prawie z zasady ma charakter magiczny i polega m.in. na noszeniu przy sobie pewnych ziół chroniących przed działaniem czarownic, czy przedmiotów chroniących przed złym spojrzeniem. Stosuje się także zabiegi profilaktyczne, jak mycie się w bieżącej wodzie w noc Bożego Narodzenia, co ma zapewnić zdrowie na cały rok itd. Rozdział o sposobach leczenia chorób autorka dzieli wedle schorzeń: na choroby wieku dziecięcego, choroby dorosłych, ludową chirurgię i ortopedię oraz położnictwo, wyróżniając wszędzie sposoby racjonalne {tu główny na- �348 RECENZJE cisk kładzie na ziołolecznictwo) i irracjonalne, których, jak to pokazuje przytoczony materiał, zachowało się jeszcze bardzo wiele. Omawia też zawodowych "lekarzy" wiejskich, ortopedów-samouków, babki-polożne, różnych znachorów i czarowników, którzy również posiadają swe "medyczne" specjalności (np. zielarki). Następne studium to Anny Kowalskiej Lewickiej - Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią (s. 53 - 8'9). Jest to próba przedstawienia obrazu wierzeń, zwycwjów i obrzędów związanych ze śmiercią jaki istnial w praktyce lub pamięci ludności w czasie prowadzenia badań. Na podstawie relacjj ludności i wlasnych obserwacji autorka stara się odtworzyć pewnego rodzaju model sytuacji jaka tu panowała na początku XX w., a jaka w wielu wypadkach żywa byla jeszcze z koilcern lat 70 tych tego stulecia. Opis faktów kulturowych związanych ze śmierc'ią ujęty jest chronologicznie - od zainteresowania zdrowego człowieka własną śmiercią,., poprzez chorobę, zgon, po rozbudowane czynności pogrzebowe, przy czym przez pogrzeb rozumie się wszystkie, bardzo zróżnicowane czynności przy zmarłym, od momentu jego śmierci do stypy jaka następuje po pogrzebie. Autorka zwraca uwagę na stoicyzm z jakim do śmierci odnosi się ludność wiejska, na liczne wróżby i znaki wróżebne, które zwiastują zgon. Zwraca uwagę na różnorodność obrządków pogrzebowych w zaleŻIl10ści od tego kim był nieboszczyk i jaką śmiercią zmarł (pogrzeb niezamężnej dziewczyny posiada elementy wesela, przy pogrzebie matki, osieracającj małe dzieci, ułatwia się powrót na ziemię ubierając jej buty, samobójców do niedawna grzebało się poza granic<lmi wsi w odludnych pustkach, itd.). Specjalny rozdzial omawia kontakty zmarłych ze światem żywych (np. karmienie dusz w Dzień Zaduszny, zmarłe matki odwiedzające dzieci, zmarli, którzy przychodzą pomścić krzywdy, czy tylko skontrolować jak "idzie gazdówka"). Na zakończenie autorka zajmuje się ludową koncepcją śmierci\ duszy i losów pośmiertnych człowieka. W ostatecZl!1ych konkluzjach stwierdza, że wiara ludowa w istotę duszy i życie pozagrobowe znacznie odbiega od zasad wiary katolickiej, w wielu wypadkach jest z nią wręcz sprzeczna, które to sprzeczności ludność doskonale godZ:i z katolicyzmem, nie zauważając braku spójności tych dwu światopoglądów. Autorka zajmuje się wreszcie zmianami jakie zachodzą w ostatnich latach w światopoglądzie wsi Beskidu Sądeckiego, zanikiem dawnych wierzeń i wynikających z nich obrzędów i zwyczajów i dochodzi do wniosku, że głównym czynnikiem zacierającym tradycję są z jednej strony o wiele żywsza interwencja kleru w życie codzienne wsi, z drugiej naśladowanie przez wieś wzorów miejskich, zwracanie uwagi na stronę zewnętrzną, bogactwo i teatralność obrzędu, a nie na jego treść. Urszula Lehr Wierzenia demonologiczne (s. 91 - 116). Na badanym terenie przetrwały liczne wierzenia w istoty demoniczne. Wiele z nich wskazuje na przet1w,r.c:ni" wiefzeh przedclhrześdjańskich, przek's7;bałconych :pr:zez chrześdjań,two i w7bogaconych przez przeniesiemia z kultur obcych. Istoty demoniczne dzialają na ogół na szkodę czlowieka. Autorka dzieli je wedle kryterium genetycznego na 6 grup: 1) I ,'toty mityczne: łiOigirnka,połudnj1ca 2) Demony: błędny QIg'!lik,pDmniec, s'trzyga, zmora. 3) Istoty demoniczne: topielec, płanetnik. 4) Istoty ezoteryczne: czarownice. 5) Quasi-demony: djabe~, śmierć. 6) Strachy. Te ostatnie autorka pomija w dalszym opracowaniu. Boginki porywały ludziom niemowlęta, zwłaszcza jeszcze nie ochrzczone i napastowały kobiety po połogu, a przed kościelnym wywodem. Południce napastowały ludzi, którzy odważyli się przebywać w polu w samo południe, a błędne ogniki, duchy zmarłych ludzi, którzy niesprawiedliwie wytyczali kiedyś granice pól, wodziły na manowce głównie pijaków. Strzyga, względnie strzygoń to �RECENZJE 349 duch pokutujący po śmierci, lub jeden z 2 duchów człowieka (człowiek na 2 duchy i ten, który nie został ochrzczony, zamienia się w strzygonia), który napastuje i gryzie ludzi we śnic. Zmora vel siodełko to dusza żyjącego człowieka, która noq opuszcza jego ciało i dusi śpiących ludzi. Topielec jest duchem ll1ienarodzonego dziecka utopionego wraz z matką w jej łonie i wciąga ludzi w rzeczne głębiny. Płanetnik i czarownica to ludzie żyjący we wsi, z których pierwszy ma władzę nad chmurami burzowymi, druga trudni się czarowaniem ludzi i zwierząt, a głównie odbier<Jniem krowom mleka. Pozostaje jeszcze diabeł i śmierć, które wejle opinii autorki, chłopi wyobrażają sobie na ogół zgodnie z przekazami religii chrześcijańskiej. ' Po części opisowej następuje rodział pt. "Wierzenia demonologiczne na tle współczesnej kultury ludowej w opiniach mieszkańców wsi". Autorka podkreśla tu współistnienie sprzecznej z nauką Kościoła wiary magicznej i zastanawia się nad mechanizmem jej zaniku. Dochodzi dO"wniosku, że najwcześniej zanikła wiara w istoty mitycz.ne. następnie stopniowo w demony i istoty demoniczne. Przetrwała natomiast wiara w czarownice i djabły. Miałbym pewne zastrzeżenia co do podziału istot nadnaturalnych zaproponowanego przez autorkę. Topielec, podobnie jak poroniec, jest !przecież duchem nieochrzczonego dz,iecka zmarłego nienaturamą śmiereią, dlaczego więc, skoro stosujemy kryterium gell1etyczne, zaliczać je do 2 odrębnych kategorii? Natomiast !płanetnik jest ta,kim samym człowiekiem jak czarownica, żyją'cym wśród ludzi i wyposażonych w nadnaturalne siły - dlaczego więc go zaliczono do kategorii istot demon'icznych? Zoflia Suromba-Rysowa - Biesiady wiejskie Ks. 117 - 136). BiesiadY, wedle definicji autorki, to poczęs'tunki w większym gronie, na które obow.iązuje specjalne zaprosz'enie. Są ane "specyficznym wyrazem więzi społecznej ... podlegają zasadzie wzajemności". Biesiady urządza się z okazji ważnych urorczys,tości rodzinnych jak chrzest, pogrzeb, zaślubiny (wesele było zawsze najwystawniejszą i najliczniejszą z biesiad wiejskich). Po II wojnie doszły dalsze okazje do biesiadowania jak: pierwsza komunia, bierzmowanie, ilmieniny, srebrne i złote gody, prymicje. Do bies.i<Jd o starym rodowodzie zalicza autorka poczęstunek z dkazji świniobicia, zapustów, zespołowego darcia pierza czy !przędzenia wełny, a ta'kże goszczenie krewnych i znajomych przybyłych na odlPust do danej parafii. Zanika,ją one zwolna, natomiast w Łącku powstał nowy zw)"czaj goszcZJenia znajomych !przybyłych tu na Swięto Kwitnącej Jabłoni organizowane po II wojnie przez miejscowe władze. Autorka omawia obszernie rytuał zapraszania na biesiady, szczególnie na wesela, a nas'tępnie równie rozbudowany zwyczaj zachęcania gości aby zechcieli jeść. Ceremonialll1e zapr<Jszanie do jedzenia jest oceniane przez biesiadników wyżej niż wystawność i obfirtość potraw. Szcz'ególną uwagę poświęca autorka menu tak.ich przyjęć, głównie wesel, ale i innych, które od wesel różnią się ilością, a nie jakością jadła. Mówi też o roh alkoholu i rytuaLe picia. Biesiadom towarzyszył zwyczaj przynoszenia przez gości darów z żywności. Porównując stare i nowe w biesiadach autorka mówi, że dawniej najistotll1iejszym elementem goścriny była "przede wszystkilm atmosfera, dobra zabawa, »uszanowanie« gości, czyli należyte ich 'traktowan:ie i goszczenie". ,.,Współczesne uczty spełniają na wsi przede wszystkim funlkeję relPreezentacyj[lo-'prestiżową ... dąży się dziś do zamanifestowa[lia [lie ,tylko swych możliwości mateI1ialnych, ale także zdolnoś<ci sprostania nowym wzorom zachowań określanych jako miejskie i jako takie pożądanych". "Dziś uczty stają się wyznacznik.iem nowego stylu życia i miejscem wkraczania innowacji" kulinarnych, uibioru, sposobu zachowań itp. �350 RECENZJE Krystyna Hermanowicz-Nowak - Odzież ludowa wsi Łącko i Obidza (s. 13"7jak sama to zaznacza, daje opis ubiioru ludowego z początku bieżącego stulecia, zajmuje się jego społeczną funkcją i zależnością od stanu mają1tkowego, cywilnle·go i wi'eku., wspomina o sposobie przechowywania stroju i niektórych wierzeniach związanych z odzieżą, wreszcie w zakończeniu mów!i o zaniku stroju tradycyjnego. Niestety, aI1tykuł poza kilku dość przy,padikowymi fotografiami nie daje ani fotogr'aIii opisywanych dawnych ubiorów, ani ubiorów współczesnych, brak też krojów odzieży, rysunków detali i innych elementów związanych ze strojem, które pozwoliłyby na odtworz'enie tradycyjnego ubioru mieszkańców opisywanych wsi, ani też ,procesu przemian w ubiorze jakie tam zachodziły. - 162). Autorka, Anna Hungern 1940 -1945. fur Hiner. Erinnerungen Herausgegeben 250, ilustracji 76. polnischer yon Christqph Zwangsarbeiter Kowalska-Lewicka im Deutschen U. SchmincJk-Gusta,yus, Bremen Reich 1984, ss. Przez wiele lat w historiografii Hepubliki Federalnej Niemiec problema,tyka niewo1ltliczej pracy 'CudzoziJemskich robotników w III Rzeszy była jakoby świadomie pomijana. Według niepełnych danych żródłowych w sierpniu 1944 r. liczba tych robotni,ków w Rzeszy wynosiła około 8 milionów, z czego prawie 2 milony stanDwili Polacy, którzy byli pierwszYmi ofiarami t'€go niewolnicZJego spos·obu zatrudniania narzucolllego mihionom ludzi z :,podbitych krajów. Już bowiem pod koniec września ·1939 r. władne hitlerowskie utworzyły na terenach podbitej Polski 30 "Arbeitsamtów", tj. UrzędÓW Zatrudnienia, które przystąpiły do organizowania przymusowych wyjazdów do pracy w Rzeszy. Dane arlchiwalne po~wierdzają, że do końca ,1939 r. IPonad 30 tys. Polaków wywi'ez:iono tam zatrudniając ich przy !pracach polowych, zwłaszcza w tych gospodarstwach, z których mężczyźni wcie1eni zostali do wojska. Z Ikażdym miesiącem akcja deporta'cji do lt1iewolniczej pracy przybierała na sHe. W lutym 1940 r., według dokładnych statystyk dokonanych przez Ulricha Herberta w pracy zatytyłowan'€jo Fremdarbeiter. Politik und Praxis des "Auslaenderensatzes" in der Kriegswirtschaft des Dritten Reiches, Bonn 1985, było ich 300 tysięcy ulokowanych w indywidualnych gospodarstwach rolnych oraz przyfabrycznych obozach w miastach. Status tych ro:botników regulowały tzw. polskie dekrety "Polenerlasse", ogołoszone 8 marca 1940 r. składające się z 10 bardzo surowych zarząd1Jeń. Z czasem zarządzenia te były znacznie zaostrzone !przez różne lokalne instytucje - dyrekcje fabryk, wład~ miejskie a nawet przez indywidualnych pracodawców. Wprowadzały one nakaz publicznego o7lllakowania Polaków poprzez noszenie na wierzchnim oIkryciu naszywki z lUteraą "P" i były one [pierwszym oznakowaniem jakie hitlerowska praktyka rasistowska wprowadziła dla cudzoziemskich przymusowych robotnLków. Później bowiem poprzez "Gwiazdę Dawida" dla Zydów praktykę .tę rozszerzono obejmują nią inne narodowości, np. Rosjan. POllladto wspomniane już dekrety zakazywały przebywania Polakom w miejscach publicznych, określaly rejony mliasta, w których mogli oni dokonywać zakupów, zakazywały przy jmowania ich do sz;,pitali, korzystania z !komunikacji mi,ejskiej, kin, restauracji" wchod302- �RECENZJE 351 nia 00 parków. Praktyczlrie pozostawali oni poza prawem, a zatrudniani przy najcięższych pracach, byli bczwzględnlie traktowani. Pracujący w fabrykach mieszkali w obozach, przebywający natomiast u indywidualnych gospodarzy mieszkali często w stajniach lub SItodołach, obowiązywał surowy zakaz 8lpożywania posiłków razem z pracodawcami, nieraz poddawano ich karze chłosty, a za byle przewinienie odsyłano do obozów koncentracyjnych. Wszechstrorma prezentacja tych zagadnieil dokonana przez autora ujawnia szerokli zespół faktów, póki co mało znanych w specjalistyczne literaturze RFN. Zresztą sam autor czyni stosowną uwagę na ten temat pisząc iż, "o niewolinikach klasycznego czasu antycznego, dużo więcej wyjaśniono na podstawie rozległych badań, aniżeli o n.iewolnilkach niemieckiego faszyzmu". Pionierską próbą podjęcia veg.o problemu jest właśnie ta ksiąiJka, napisana przez młodego proksora prawa i historii SiPQłe1cznej'na uniwersytecie w Bremie (urodzonego w 1942 r.)" który bez enigmatycznych osłonek przedstawił losy !polskich robotników wywiezionych do pracy na terenie Rzoeszy. Uczynił to opierając się na szerokim materIiale faktograficznym - archiwa policyjne:, zakładowe, miejskie, relacje świadków, jak również wywiady z ludźrni, którzy objęci byli przymusem niewolniczej pracy. Konfrontacja zapisów zawartych w akta:ch po];icyjnych z relacjami Niemców i wreszcie podróż do Polski i bezpośredni kontalkt z czterema osobami, które wyw,iezione były na przymusowe roboty do Niemiec, unaoczniły zachodnioniemieck.iemu czy.telnikowi czym był w istocie n'ewolniczy system pracy narzuconj' milonom cudzoziemskich robotników, k'tóry potępił Międzynarodowy TryDunał Wojskowy w Norymberdze. Dogłębna analiza tego niezwykłego w swej wymowie i niepowtarzalnego w historii społeczel\stw materiału, wykazuje, że autor nie zrezygnował z podkreślenia haniebnej dla faszyzmu niemieckiego wymowy tego materiału i oddał w książce całą prawdę o niewołnikach III Rzeszy, Schminck wykra'cza tu bowiem poza owe tragiczne fa'kty, wykazując głęho,kJi nie!pokój zrodzony oIbcowaniem z tą faktografią. Jego pole, obserwacji obejmuje możliwie wszystkie elementy niewolniczego życia ludzi, którzy przeżyli tę dyskryminację, Skala czasowa analizy sięga ulicznych łapanek, 'Qk,ropnych wa.runków transportu do Rz:eszy, wycieńczających za,jęć w fabrykach, przy budowaniu schronów, karnym rozładowywaniu wagonów, życia o,bozowego, ucieczek j szykan. Przez kartki ksiąŻlki przewijają się postaci ludzi dorosłych i dzieci zniewołonych prz,ez system. Pi 2rwsza kaiegoria informacji zawartych w książce nałeży do falktografii, którą najogólniej określić można jako państwowe uwarunkowania niewolniczej pracy w n'iem,ieckim rolnictwie, w przemyśloe metalowym, chemicznym, budownictwie i gómictw.ie. Druga kategoria iJnformacji to te, odnotowując<- wydarzenia wewnętrzne - obozowe życie, warunki pracy itp. Są to informacje szczególne, które nne wYimagają au~orsk.ich komentarzy. Przew.ija się w nich tęsknota do domu, opis obozowych niedziel, podczas których śpiewano piosenki "smutne i wesołe", kościelne i świeckie - np, Rotę czy hymn Jeszcze Polska nie zginę/a, za co były kary: baty, praca bez 'Przerwy dzień i noc, rozładowywanie wagonów z węglem czy pozbawianne racji żywnościowych, Prawdziwa siła tej książki polega na jej otwartości, na tym, że czytelnicy z różnych !kręgów kulturowych dostrzegą w j;ej treści całą prawdę o faszystowskim systemie niew01niczej pracy. Dostrzegą też pozornie dziwne w warunkach niewoli normalne ludzkie tęsknoty do śpiewu czy zabawy" jaIk choć'by np. uc.iekanie poza druty, by tam pośldzgać się na łyżwach, za co groziła kara. Sam kanon, formuła książki wydaje się trafna, a zaJpis i wybór informacji jes·t przekonywujący i nie budzi on wątpliwośc.i. Jak się rzekło, jest t<J książka dobrze i �352 RECENZJE udokumentowana, której autor wystrzegał się ruepre'cyzyjności sądów i każdorazowo dokumentował je dokładnie. To C<o słyszał w Polsce od swoich rozmówców, konirontowal z materiałami znajdującymi się w Instytucie Historii Współczesnej w Monachium i archiwum obozowym w Dachau, prowadził wywiady ze starymi robotnikami, którzy pracowali w zakładach zatrudniających robotników z Polski. Ta otwartość na wysłuchiwanie najrozmaitszych sądów, wyrozumiałość i toleramcja wobec Jpmii odmiennych oraz korygowanie zbyt skrajnych sądów na podstawie materialów archiwalnych jest wartościowym elementem książkJi. Mówiąc skróto,wo, jest to książka wY1lełniona od pierwszej do ostatniej strony tragiczną prawdą, o której tak mało dotychczas napisano w kraju jej sprawców. Oma wiana książka, co zaznaczono, pOlla częś'Cią autorską składa się jeszcze z czterech relacji byłych przymusowych roboUlików w Rzeszy, którzy po za,kończeniu wojny powrócili do kraju. Idąc tropem archtiwalnych zapisów trafił autor na ich ślad i odnalazł w Polsce. W chwili, gdy rozmawiał z nimi, byli to ludzie w starszym wieku (jedna z osób już nie żyla, ale z:lchował się jej pamiętnik), którym wojna zabrała lata szczęśliwego dzieciństwa. Każde zdanie tych osób przynosi inct'orrma'cje'Wzbo,ga'cająoe ,czyta'ją'cego w ts'to'\me wiadomośdi', .oddaje grozę i cie~p.ienie, nadzieję i zwątpienie. Doświadczenia tych ludzi są znakomitą płaszczyzną, wykorzystywaną ,przez Scł1mincka do ukazania polJity'cznych uwarunikowań zniewolenia tych ludzi. Ukazuje formy i metody działania wladz hitlerowskich" obalając przy okazji występujące jeszcze nieraz w RFN stwierdzenie, jakoby Niemcy w czasie wojny nie zda,wali sob:ire sprawy z niewolniczej pracy milonów cudzoziemskicb robotników, w tym również Polaków. Jest więc tą książka mocnym tłem kontrastowym tych opinii i stwarza dobry punkt wyjścia do dalszych, bardziej pogłębionych badań nad tym zagadnieniem. Jej wantość poznawczą dopełniają liczne Uustracje i należy tylko pochwalić autora za ich wybór, podobnie jak za całą książkę, który po latach wzgardy podjął temat ważny i konieczny. Teresa Falkowska Antoni Kuczyński Henryk Bogdański, Dziennik podróży z lat 1826 i 1827. Przygotowali do druku" wstępem i przypisami opatrzyli: Józef D ł u g o s z i Józef Adam K o s i ń s k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków ,1980, s. 253, ilustracji 26. W rozległym temacie wkładu Polaków do wiedzy o kulturze ludów i narodów świata występują różnorodne pamiętni;ki, Móre w mniejszym bądź większym zakresie przedstawiają kulturę ludów, z którymi spotkali srię ich autorzy. Pamiętników takich posiadamy wilele i dot}"czą one nieomalże wszystkich części świata. Wystarczy chociażby przeglądnąć książkę W. Armona', A. Kuczyńskiego 2, M. Paradowskiej 3 i W. Słabczyńskiego 4 aby wyrobić sobie przekonanie o obfitości p~miętni- W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, ,[w:l tom 62: 1977. , A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972. 1 niki, • M. Paradowska, • W. Słabczyński, Monografie Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław polscy pOdróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1977. 1973. z Dziejów Nauki i Tech· �RECENZJE 353 ków, w których znajdują się unniej lub bardziej wartościowe malteriały etnograficzne dotyczące Azji, Afryki czy Ameryki. Ale nie tylko te egzotyczne obszary posiadają swoją pamiętnikarską kronikę w naszej literaturze. Obf.ituje bowiem ona również w pamięturiki i relacje dotycząoe narodów Europy;, przede wszystkim zaś Bałkanów oraz Rosji, Białorusi i Ukrainy. Są to materiały niezmiern~e celll1Je :przy studiach historyczno-etnograficznych dotyczące tych obszarów, niestety, jak do tej pory, nie wstała dokonana pełna ich inwentaryzacja. Tak jest np. z omawianym tutaj Dziennikiem .podróży Henryka Bogdańskiego odbytej w latach 1826 i 1827 na trasie Wiedel'l, Bratysława, Budapeszt, Zagrzeb, Rijeka, Triest, Lublana, Budapeszt, Przemyśl. Dziennik jest barwną kroniką zdarzeI1 i obserwacji jakie zrodziły się podczas prawi" dziesięciomiesięcznej wędrówkli jego autora, który wraz ze swym przyjacielem. Franciszkiem Zabłockim, wyruszył pierwszego lipca 1826 roku z Wiednia do Grecji. Zamiarem obu młodzieńców było przyłączenie się do ;powstańców grecjQich, od 1821 roku walczących o wolność i zrzucenie jarzma niewoli tureckiej. Ta zl'odzona ze szłachetnyeh ideałów rozmantyzmu idea pomocy ludom walczącym o swoją ',volność, która urealniła się w tej wyprawie, spotkała się z powsze1chną akcepi.;'~Ją polskiego środowiska akademicki.ego w Wied:niu. Podróż ta miała być r£·konensansem. Po dotarciu do powstańców 'przetartym i znanym już szlakiem, podążać nim mICli ,inni Polacy studiujący w Wiedniu. Z tego bowiem grona wywodz;Ji się Bogdailski i Zabłocki, studenci wydziału prawa, obaj ,pochodzen'ia szlacheckiego z "kolic Przemyśla. Omawiany Dziennik wprowadza nas w zróżnicowane sprawy miejsca li czasu, a za przY'Czyną Józefa Długosza i Józefa Adama Kosii1skiego, którzy przygotowali go do druku, poznajemy bliżej obu "podróżników". Mniej wprawdzie ,informacji dotyczy F. Zabłockiego, który zawieruszył się gdzieś w świecic, natomiast jeśli idzie o H. Bogańskiego to we Wstępie do Dziennika mamy w interesujący sposób nakreśloną jego ibiografię" obfitą w działalność patriotyc7Jną. uczestniczył on bowiem niemal we wszystkich związkach ·tajnych i spiskach na terenie Galiicji począwszy od roku 1833. Ten okres swego żyda przedstawił H. BogdafJski w Pamiętniku 1832 - 1848, o,publikowanym w całości w roku 1971. Pamiętnik ten jest wciąż jednym z pods.tawowych źródeł do. dziejów konspiracji galicyjskiej, ogromnie cenionym przez historyków z powodu bogactwa i rzetełności linformacji o związkach tajnych i organizacjach demokratycznych i rewolucyjnych w Galicji. Po tych rozważa.niach wstępnych dotyczących autora Dziennika podkreślcnia godną jest j~go żywa fabuła i starannie odwzorowane !kolieje losu obu wędrowców. Tutaj należy zaznaczyć, że jakkolwiek począ1kowo plany wyprawy wydawały się młodz,ier"lcom proste i l/1ies·komplikowane, w rezultade okazało się j·ednak, że nie osiągnęli oni celu wy,prawy i po prawie dziewięciu miesiącach włóczęgi zrezygnowali z pierwotnego zamiaru. Wyprawa ta była twardą szkołą życia dla obu wędrowców. Niedostatek pieniędzy pogłębiał z każdym dniem trudności" jakie napotykali zarówno w podróży. jak i podczas pobytu w obcych imiastach i właściwie był zasadniczą przyczyną ni'cdotarC'ia do celu. JednocZJeśnie temu właśnie brakowi funduszy zawdzięczamy jedną z najbardziej oryginalnych :i cennych polskich rehcji podróżniczych z pierwszej połowy XIX wieku. Oryginalnych. bo brak pieniędzy zmusił obu studentów. szczególnie podczas wędrówki po traktach węgierskich, chorwackich i serbsklich, do zejścia poniżej swej !pozycji społecz;"lej: do prostych wieśniaków, wożnlców" żołnicrzy i wet'eranów wojen, Cyganów, Zydów, czeladni;":ów szukających pracy, słowem do gromady owych ,,,biedl/1ych wędrowców" - ja,k pisze B0gdailski przemierzających pieszo goś'cińoe, obdartych, głodnych i żebrzqcych. Takiego punktu obserwacji realiów owego życia wędrownego nic mógł 23 ••Lud" - t. 7l �354 RECENZJE mieć nikt, kto - dysponując zasobną kiesą - przemierzał ówcZ!esne trakty europeJskie w poszukiwaniu nowych wrażeń. Z tego też po,wodu, że obaj wędrowcy pieniędzy takich nie pos'iadali, ich Dziennik .podróży jest interesującym, a w niektórych wypadkach nawet egzotycznym zapisem, u \podłoża którego leżała, mówiqc współczesnym językiem socjologicznyun, "metoda obserwacji uczestniczącej". Odbyta podróż obf.itowała w zdarzenia i fakty niezwykle ,interesujące z punk~u widzenia 'etnograficznego, historycznego i socjologicznego. Zawsze się coś działo. Właści wie nie by,ło dni 'PUlstych, a 'tym ba,rdziej powilanzradący'ch się w sens~e wydarzeń i obserwacji. Każdy dzień stwarzał zupełnie nowe sytuacje, podsuwał nowe obrazy do obserwacji. Wszystko to zajmowało naszych bohaterów, którzy jak pisze G. Bogdański - żyłi "wprawdzie po literacku": "głodno, obdarto, ale zawsze z piórem w ręku". Przyniosło to w rezultaclie bogaty materiał obserwacyjny. Prz~możny wpływ na wyniki tych obserwacji miało właśnie nastawienie naszych podróżników do "życia z piórem w ręiku"; a ziemie które ,prZlemierzyli były wyjątkowo wdzięcznym i atrakcyjnym obiekt'em obserwacji" zarówno pod kątem problematyki historycz;nej, jak też etnograficznej. Jako !przykład obserwacji etnograficznych służyć np. może informacja z okolicWiednia, w której zawarta jest charakterystyka chałup we wsi i jej mieszkar'tców. Dalej prowadzi nas autor \przez Węgry kreśląc obrazy Pesztu i miejscowej kolonii greckiej, charakteryzuje zbiory Magyan Nemzeti Muzeum (tj. Muzeum Narodowego założonego w 1802 rdku)., op,isuje wielki doroczny targ w tym mieście, na który przybywali oprócz węgierskich i austriackich kupców także Serbowie, Bośniacy i WołoSli. Targ ten, to żywe laboratorium społeczne, owe przysłowiowe "społeczeilstwo na dłoni", gdzie zajwiska i procesy stają się bardzo wyraziste i intensywne. Wszystko to naszkicowane jest w Dzienniku niezwykle inteI'lesująco" podobnie jak inne informacje z długiej trasy podróży. Warte podkreślenia są !informacje dotyczące mieszkańców Chorwacji i ich stosunków z Węgrami. Dla jasności obrazu warto !podkreślić, że są tam również opisy stroju Chorwatów, ich usposobienia, języka" zabudowy wsi, gospodarlki rolnej itp. I tak kralina za krainą kreśli na.m autor Dziennika zróżnicowane itemaiycznie obrazy, stosownie do miejsca i jego mieszkańców. Ciekawie przedstawia się opis Triestu, miasta, którego ży-eioe,podporządkowane jest przede wszystk,im regułom jakie narzuca mu portowa atmosfera. W mikrostrukturze społecznej t'ego miasta można zaobserwować różnice jakie występowały tam w owych czasach między warstwą kupców, rybaków, marynarzy lub drobnych wyro.bników. Właśnie o poszczególnych elementach społecznej struktury miasta Dziennik przynosi wiele interesujących spostrzeżeń, cho'Ciaż nic jest to obraz jaki w obecnych czasach mógłby w pełni zadowolić socjologa. Wreszcie Triest, ja!ko muasto portowe, charakteryzował się \V owym czasie - zresztą taki i do dzisiaj pozostał - złożoną mozaiką narodowościową osiadłej tam ludno.~ci. Oczywiście, przeważali tam Włosi, ale dużo też było Greków, Turków, Niemców i Chorwatów. Mówiąc o walorach poznawczych tej książki podkreślić należy, że właśnie w odniesieniu do Triestu są one najpełnuejsze. W mieście tym bowiem przebywali dosyć IdługJ lI1al,i"pod,różnicy" ,~zukając okazji odp~'awi'enia :;I:ę 'okrętem do Grecjt. Wchocizili w liczne kontakty mające pomóc im w urzeczywistnieniu tt:go zamiaru, kotórego, ja,k wiemy, nie zrealizowali. Stąd rozpoczęła się ich droga powrotna do Przcmyśla. I tak jalk poprzednio, teraz już prawie zupełnie bez pieniędzy, wędrowali obaj po traktach chorwackich, serbskich i węgierski'Ch. Wchodzili w bliskie kontaikty z mie/3:zkańca'JTlri wsi, ozę'sito gościł i iW icJ11 cha'tialCh,bęclą'c Ina-ocZlly;m'jświadkami rÓ'Żllych wy:darze·ń. Talk w~ęc ·d'OoŚwiadczen.iaZJe zlaku wę:dró:weok,o,ru?:ohse.wa'Cje o charakterze etno~raficznym stanowią w Dzienniku ów konokret Ikuliurowy, �355 RECENZJE który czyni go przydatnym dla tych badaczy, którzy zajmują się rejonem BaŁkanów. Warto jednak zdawać sobie sprawę z tego, ŻJe jest to obraz bardzo niepełny, utkany z pobieżnych obserwacji, bez wchodzenia w szczegóły. Omawiany Dziennik moż,e być oc'eniany w rozmaity sposób. Poczynając od wyrazów uznanin za dynamizm jego tekstu a kończąc nn docenianiu wartości fascynującego dokumentu dla historyków, etnografów ICzy socjologów. Niewątpliwie jego ,trcść jest głęboko madzolna w realia'ch i jest aUltelnltyczlt1ymzapisem ludzkiego losu. Zapisem, którego treść mieści się w ramach naszych tradycji narodowych, zrodzonych niewolą wieku XIX, tak obfitego w pamiętnikIi, w literaturze polskiej. W ,przypadku tego pamiętnika podkreślić należy, że jest on wyborną mapą dróg i bezdroży po jakich kroczył autor nie tylko' podczas wędrówki do Grecji, ale również w całym swym życiu, nacechowanym patriotyzmem i walką o odzyskanie niepodległości. Wiele poruszonych tu kwestii zasługuje zresztą w przyszłości na dalsze rozważania. Mam tu na myśli między innymi opracowani'e relacji H. Bogdańskiego pod kątem etnograficznym. Z całą pewnością będzie to zajmujące opracowdnie, a ponadto podlkl1eśli ono wkład Polaków do wiedzy o kulturze ludów Europy. Jak do tej pory, temat to nadal deficytowy. I na koniec informacja nieco ogólniejsza. Otóż omawiany Dziennik jest wzorowym wręcz przykładem pracy redakcyjno-edytorskiej, a siarannie dobrane ilustracje czynią całość niezwykle zajmującą· Antoni Zygmunt S t a r o r y p i ń s k i, i Archangielskiem. Dwa B o l' o W s ki, z 1863 roku. 1986, s. 413, ilustracji 10. pamiętniki K i e n i e w i c z, Warszawa Kuczyński Konstanty M.iędzy powstańców Opracował Kamieńcem Stef an Książka zawiera dwa nieznane pamiętU1liki pows,tańców z 1863 r., którzy normalną wówczas koleją losu znaleźli się po przegranej walce w rosyjslkiej niewoli. Wspomnienia Z. Starorypińskiego, szlachdca z Podola, obejmują prz'ede wszystkim lata przedpowstaniowe. Dowiadujemy się z nich o Slprzys'iężeniu Szymona Konarskiego, ziemiailskich ."pracach organicznych" na Podolu w latach 1859-1861, manifestacjach patriotycznych w Warszawie w 1861 r., przygotowaniach powstańczych organizacji "białych" w guberni podolskiej. Zachowana część wspomnień kończy się 'N przededniu powstania. Kontanty Borowski natomiast opowiada o swym udziale w partyzantce 1863 r., poczcltkowo w oddziale kapitana Brandta, potem ks. Brzóski dostaniu się do niewoli, wcieleniu do rot aresztanckich i pobycie w Archangielsku oraz zesłaniu na SyblL \V:elc miejsca poświęca pamiętnikarz opisowi życia na Syberii i jej mieszka~1com. Tom tell w opracowaniu znanego historyka, prof. S. Kieni'ewicza, dotyczy problematy:k,j, któq zwykliśmy wiązać z walką narodowo-wyzwoleńczą Polaków. Mimo :ż oba pamiętni·ki traktują o ponurych skutkach tej walki, którymi najczęściej była syberyjska niewola, wyrażają one także atmosferę przedpowstaniowej walki oraz różnorodne formy oddziaływania ruchów patriotycznych na środowisko kresowych ziemian. Oba pamiqtniki odsłaniają przed czytelnikami świat przepojony atmosferą niewoli, a obiektywna prawda przeszłości zostaje w nich zręcznie skomentowana przez S. Kieniewicza zarówno w przypisach jak też w interesująco napisanych przedmowach do każdego z pamiętJlilk6w. �356 RECENZJE W przedmowach tych autor ukazuje okoliczności odnalezienia źródeł, kreśli związki familijne ich autorów, a jego ustałenia są rezultatem rozpoznania iście fachowego: słowem, dominuje tu kompetencja historyka, znawcy problemu i nić sympatii do "kresowych stanic", mieszkających tam ludzi i określonych spraw wlaściwych dla tego miejsca i odległego czasu, Dlatego każdy najmniejszy szczegół, wymagający wy jaśnienia czy komentarza, został tutaj należycie wyjaśniony i stanowi cenne dopełnienie autorskich zapisów sprzed lat wielu. Aparatura tych przepisów jcs,t precyzy jna i prawdziwym szczęściem dla p<:lmiętnikarzy jest fakt, że właśnie S. Kieniewicz opracował ich tekst i odpowiednio ko skomentował. Przyklady potwierdzaj,)ce te stwierdzenie można by tu mnożyć tym bardziej, że pobudzają one do dodatkowych rozmyślań nad dziejami polsko-rosy}"kich kontaktów w XIX stuleciu i ich socjologiczno-psychologicznej recepcji wśród społeczeństwa polskiego, aż po dzieil dzisiejszy. Pod tym względem oba pamiętniki charakteryzują ::;;ę bogactwem rcaiiów i obserwacjina tym aut.entycznym materiale dziejowym odkrywaj'l intercsuj<jce horyzonty wspomnianych powyżej kontaktów, Poza tzw. strukturą powierzchniową tekstu kryją się wartości 'nicco glębsze, które rządzą losem autorów, wartości mogące stanowić dla współczesnych wzorzec patriotyzmu, pracowitości, oddania sprawie narododowej uporu i konsekwencji w dążeniu do celu. A nad tym wszystkim górllj~ twarda postawa i konsekwentny brak użalania siC; na swój wygnańczy los. Autorzy obu pamiętników ·są ·W dYlll<lUnicz.nY!11 s'P"'lzę±c'1iuz rzeczY'w,i.~ltQści'1, w sltalym zm~ganiu się z nią, gotowi "w potrzebie dla Ojczymy", Oto np, K, Borowski na wstępie swego pamiętnika pisze: "W dniu wyjścia mego do partii byłem u spowiedzi, wy;łuchałem Mszy świętej, a w nocy pożegnawszy się z najukoch<u\szym ojcem staru3Zkiem i z braćmi, siadłszy na wóz z drugim towarzyo;zem ochotmikiem, wyruszyliśmy w drogę, Chwili rozstania się z ukochanym ojcem nie zapomnę do śmicrci. Ojciec, stary żołnierz weteran, gdym przypadł do kolan jego prosząc o blogoslawieństwo, położył drżące ręce na mej głowie i rozrzewlniony przemówił do mnie w te slowa: - Idź, mój ~ymu, tam, gdzie cię powinność wzywa. Pamiętaj, że jesteś Polakiem i synem żołnierza Polaka, Dziad twój walczył pod Kościuszką. Ja - mówi l - slużyłem w 1831 i[... J. Zał mi cię drogie dziecko moje. Może już w życiu moim więcej już mie zobaczę, Ciężko mi - mówił - smutno jako ojcu, lecz nieróWlnie jest w cięższym smutku i niedoli matka nasza, matka-Ojczyzna. Idź i stań tam, gdzie każdy prawie Polak obecnie stanąć powinien. Niech cię Bóg wszechmogący zawsze i wszędzie ma w swej opiece, a Matka Boska, Królowa Polski, niech cię broni, osIania tarczą od wszelkich nieszczęść i przygód, Tak błogosławił i wyprawiał mnie na bój krwawy ten s,tarzec-żolnierz, ukochany rodzic mój, a łzy rzęsiste, spadające z pe~nych dobroci oczu na pochyloną mą głowę, namaszczały ją na godność żołnierza", Nie ma tu miejsca na prezentowanie powstańczych etapów K, Borowskiego: obozowych postojów, bitwy czy przemarszów. Jest w tej części pami<.;tnika wiele realiów charakteryzujących przebieg powstania, granice to~erancji dla żol.niel;skich uchybień i dyscyplinę w oddziale. W żywo toczącej się akcji tej części pamiętnika ujawniają się nie tylko ułomności ludzkiej natury. Współgraj,j z nią również jej blaski, wiele pięknych cech charakteru - odwaga, prawość:, lojalność, bezkompromisowość, upór w dążeniu do celu, Losy swoje w tym okresie opisuje K. Borowski, tak jak i w pozostałych częściach pamiętnika, w sposób rzeczowy, oparty onafaktach, Obcy mu jest patos, co nic wynika, że obraz powstaJ\czego życia wolny j~st od rysów grozy umiera,nia w powstańczych szeregach, Z pamiętnikarskich zapisów wynika, że niewiele się nawojował. Po dostaniu się do ;niewoli (1864) skazany zostal �RECENZJE 357 na cztery lata aresztanckich rot. Początkowo przebywał w Archangielsku, potem skierowano go na osiedienie na Syberii, do jednej z wsi leżących pomiędzy rzekami Iszymem a Irtyszem. Sybirska lniewola trwała pięć lat, powrócił bowiem K. Borowski Ido ~raju 'W ro,ku l872~ kO[lzy,stając IZ k:;.lejnej a'mnes;t~i 'dla ,,lmiatie2mikow". Z'a'rówill:o pobyt w Archa,ngielsku, jak i czas osiedlenia, Ispędzone w mieszanych środowiskach narodowościowych dały pamiętnikarzowi okazję do poznania różnych nacji. Pisząc o swym pobycie w archangielskich koszarach zamienionych na "kazamaty" wspomLna, iż przebywali tam razem z Inim "I uczeni, i anaifabeci. I inteligentni, i prostaczkowie. I zam02mi, i bardzo, bardzo biedni. I zeszli się tu: Mazury i Krakowiacy. I Podlasiaki, i Kujawiacy. I Litwini, i Żmudzini, i Rusini. I PoznaJ1czycy, i Galicjanic, i Czesi. A przysz;i tu i Francuzi, i Włos~, i Niemcy, i Zydzi. Tych ostatnich było kilkunastu". Ponadto charakteryzuje on mieszkających tu ROiSjan pisząc, iż Archangielsk z przedmieściami posiadał w owym czasie około trzydziestu tYSl~ęcyludn·o<Śo:.Więk:swść mics?Jkań·ców stanowili "Niemcy, Anglicy, Szwedzi i\tJp Ci byli wszyscy zamożni, a iIlawet bogaci. Oni to, przeważnie Niemcy, zajmowali posady urzędników, i to wyższych stopni, i byli kupcami i przemysłowcami. Naród miejscowy, Rosjanie, prócz kupców był w ogóle biedny". Okres archangielski, nabiera pod piórem autora interesującego kolorytu, w którym w róŻ!nych odcieniach zarysowują się realia aresztanckiego losu a także inne fakty z życia tego miasta. Wielość spraw i wątków jest stałym elementem pamiętnikarskiego zapisu autora. Pisze on a moralności tutejszego ludu, o pazerności kupców o krzyżujących siG interesach Niemców, AJllglików i Rosjan, charakteryzuje życie codzienne aresztanckiej roty i panujące w niej stosunki. Czj'ltli też ważną z punktu etnograficznego uwagę że do Archangielska przyjeżdżali zimą Niemcy zwani przez niego Samojedami. Opisując ich wygląd podaje, :te są oni wzrostu niskiego, o okrągłej twarzy i mi'edzianej cerze. "Oczy małe, nieco skośne. Włosy na głowic czarne, grube, czoło niskie. MężczYŹJni zarost na twarzy i wąsy szczypcami w tym celu zrobionymi wyrywają. Są więc bez zarostu". Dalej przedstawia ich o:lzież, reniferowy zaprzęg, sposób życia, niektóre zwyczaje i obyczaje, kreśli stosunki z mieszkaJ1cami Archangie:ska i inne elementy ich bytu. Do tych pamiętnikarskich relacji o Nicńcach, których niewiele posiadamy w naszej .syberyjskiej literaturze dodać trzeb<.l, iż lud ten pozostawał w ciągłych kontaktach handlowych z Rosjarnami, od których Il<.lbywał różne produkty spożywcze, a przede wszystkim tytoh i wó:lkę. 1'0(:()'m;e było i w innych rejonach, gdzie w wyniku rosyjskiej kolOl..'1izacjiwspółwyst(:powa!y czqsto obok siebie tubylcze i rosyjskie osady. Bywało nieraz i tak, Że zgromadzi\N'Szy większą ilość skór wGdrowaii tubylcy z odległych stron do osad rosyjskich, by tam wymienić je na wódkę. Z czasem Rosjanie wyznaczyli na rozległych obszarach Syberii stałe miejsca ,handlu z tubylcami, w których raz do roku lub cZGściej odbywaly siG jarmarki. Wiele trafnych spostrzeżeń autora pamiętnika odnosi się do innych syberyjskich re<.lliów: etapowych więzień, sposobów kOlnwojowania aresztantów, ich ubioru, odżywiania, stosunków z miejlscową ludnością. Autor wyr.aził przekonanie, że zesłańcy, chociaż mieli przeciwko sobie wielką carską machinę zesłańczo-więzienną, która zewsząd ich osaczała, mimo to wi'elokrotnie doświadczali pomocy od prostej ludności rosyjskiej, która często wspomagała ich w il1iedoli, czy to na zesłańczym szlaku, w etapowych więzieniach, czy też w miejscach odosobnienia. Sam autor doświadczył tego osobiście, gdy skierowano go do pracy u bogatego gospodarza we wsi Gorełowa. Nakarmiony i przyodziany przez swego pana pracował K. Borowski u niego wykonując różne prace gospodarcze. Pracował w polu, młócił, suszył zboże i jak sam pisze: "pracowałem ciężko, ale byłem młody i zdrów, i przy dobrym zawsze apetycie. A więc pracując, śmiało siadałem do stołu, �358 RECENZJE życie miałem dobre, a nawet pańiskie". Blisko współżył ze swoim gospodarzem, bacznie przyglądał się jego życiu, podobnie jak i życiu całej wsi, którą zamieszkiwali wyłącznie tzw. staroobrzędowcy. Na tle całokształtu zesłańczego życia autorów wyraźnie wybijają się też w pamiętniku peWlne konteksty kulturowe odnoszące się do osiadłej na Syberii ludności rosyjskiej. Pisz;e on o sposobach zawieralnia małżeI1stw przez tzw. starowierów, charakteryzuje zwyczaj zapłaty za żonę i gdy porozumienie dojdzie do skutku, "rodzice panny młodej idą z panem młodym do łaźn' i tam obnażonego oglądają, czy aby nie jest on fizyczmie ułomnym. Podoh:liE'ż i rodzice pana młodego prowadzą pannę młodą do łaźni i tam, tilk jak pi'.n młody. takim samym oględzinom i ona poddać się musi". Dalej pisze autor o gospodarności rosyjskich Sybiraczek, przywi'lzaniu do czystości i porządku, rejestruje charakter miejscowego życi:1. objawy syrnp2tii oraz wymiernej pomocy, jakiej doświadczył ze strony SybiI·aLów. Wie\~ je:;t 'o'i p:lmiętniku uwag z tego zakresu i myślę, że trzeba będzie do tych rczwaŻClI~powrócić przy innej okazji, mając oparcie w tym materiale dowodowym. Podobną U'.vagę odnieść należy do tzw. polskich kontekstów syberyjskich. \\7iele jest ich '.\ obu wymienionych tu pamiętnikach, które stanowi<1 dziedzictwo sz!achcL:..,e\,' naSi( j Eteraturze syb2ryjskiej. Czas tej kS':lŻki minął, jeśli potraktujemy j'oj jako ocE,!C!C tamtych spraw i zdarzeń. Ale wchodzi ona po przeczytaniu w cz:cc':rePe'·s.)'. 1,;ć,:o~. rodzi się nieraz pod wpływem różnych kontekstów społecznych wynikaj:jcych z dcficytowego w naszym piśmiennictwie tematu odnoszącego się do dziejów kont<.lktów polsko-rosyjskich. Antoni Kuczyń.sk.i Teodor Anzelm D z won k o w s k i, Pamiętniki czyli Pamiqtka po ojcu dla Józef y Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T Komorniccy. \,vstęp S. Komornicki. Opracowanie tekstu M, Domańska, Vlarszawa 1985, s. 128, tab!. 6+mapa 1. z Dzwonk.owsk.ich W recenzowanej łamach "Ludu" 1 książce Jerzego Pertka pt. Pola(:y na t. I do roku 1795, Poznań 1981, na stronie ,134 znajduje się informacja: "Rękopis pamiętników Dzwonkowskiego niestety uległ zniszczEniu, ale posiadamy artykuł streszczający je i zawierający nawet niewielkie wyjątki, z których poznać można najciekawsze epizody podróży autora i jcgo styl pisarski". Dalej na czterech stronach tejże pracy następuje charakterystyka podróży indyjskiej Dzwonkowskiego. Cała rzecz napisana jest zajmująco i przekonuje o dużych wa20rach tego pamiętnika, który "niestety uległ zniszczeniu". I oto w cztery lata później otrzymaliśmy ładnie wydane pamiętniki Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, co jest niewątpliwą zasługą edytora, tj. Państwowego Instytutu Wydawniczego. Piszę o tym dlatego, że powoduje mną kronikarski obowiązek, a ponadto fakt to znamienny, że jeszcze dzisiaj, gdy mamy opasłe tomy zawierające spisy różnych rękopiśmiennych pamiętników, zdarza się odkrywać rzeczy nowe i tak fascynujące. Przekonuje to o tym, iż szukać należy zawsze i zapewne jeszcze nieraz uda się polskim badaczom dotrzeć do zależałych gdzieś pamiętników. A kto wie ile ich jeszcze jest. w rodzinnych szufladach czekających na swego odkrywcę. Tutaj morzach i oceanach na świata, 1 Antoni Kuczyński (iJ:ec.): J. Pertek, Polacy iJ:oku'1795,Poznań 'HIU - "Lud", t. 69: 1985. na morzach t oceanach świata, t. l, do �RECENZJE 359 odkrywcą okazał się Stanisław Kormornicki, który tropiąc zaginIOny pamiętnik napisany przez swego krewnego przysporzył nam lektury naprawę zajmującej. Zwraca tutaj uwagę interesujący wstęp pióra Komornickiego, który opisuje powikłane tropy swych poszukiwań. Jest przy tej okazji ładnie udokumentowana opowieść rodzinna, pełna patriotycznych wspomniei1, powstańczych dróg członków rodziny i powikłanych życiorysów. Już sam wstęp zachęca do czytania pamiętnika będącego zaiście lekturą niezwykłą. Ale i sam życiorys Dzwonkowskiego jest pełen różnorodnych barwnych doświadczeń. Bo oto osiemnastowieczny szlachcic zaciąga się na statek pod holenderski banderą, by odbyć pięcioletnią podróż do tzw. Indii Wschodnich. Należał on do tych spośród nielicznych naszych pO(iróżników, którzy znacznie przekroczyli gr,mice i utarte szlaki swych poprzedników i opłynął tchnące egzotyką połacie świata. Okręt wiozący Dzwonkowskiego poruszał się bez pośpiechu, w portach, gdzi\~ wtrzymywano się aby uzupełnić zapas wody pitnej, pozostawano zawsze pa •.,~:dni. Dawało to możliwość poznania tych portów, ich roli i znaczenia na u\.art~'m szlaku do Indii. Doświadczył wicl.c nasz autor na tym szlaku. Twarde marynarskie życie nie oszczędziło go, podobnie jak innych członków wyprawy. Były po drodze sztormy, wypompowywanie wody z zalanych pokładów, upalne dni pod słorlcem równika i inne przygody jakich może dostarczyć podróż morska. Wszystko to opisane jest realistycznie i zwięźle, nieraz z odpowiednią dozą dynamiki. Po zakończeniu pięcioletniego żeglowania powrócił Dzwonkowski do Arnsterdamu. Wypłacono mu pensję za czas przebywania po::! holenderską komendą i przez Hamburg powrócił on do Warszawy. Tu patriotyczne pod budki zadecydowaly o tym. że na wieść o powstaniu kościuszkowskim wstąpił w szeregi walczących. Gdy powstanie upadło, postanowił osiąść na roli i przez jakiś czas dzierżawił majątki w Lubelskiem i Sandomierskiem. Potem przeniósł się do Krakowa. Kupił tu kamienię i został stałym obywatelem tego miasta. Tu zmarł w roku 1850, przeżywszy lat 87. I koiJcząc tę biograficzną opowieść o autorze opisu drogi do Indii, nie można nie wspomnieć. że wiele zaiste przeżyć trzeba i na niejedną naraZ1C się próbę. jeżeli ma się w swym życiorysie moc takich doświadczeń jak Dzwonkowski. Unikalność odznalezionego manuskryptu jest bezsprzeczna. Zaciekawi on z całą pewnością badaczy pojskiego piśmiennictwa osiemnastowiecznego, zarówno jako przyczynek do dziejów naszej literatury podróżniczej, jak i marynistycznej. A był Dzwonkowski obserwatorem bystrym, umJeJącym wybornie selekcjonować swe podróżnicze doświadczenia. W pamiętniku nie ma dłużących opisów, rytm faktów i dynamika opisów stanowią jego zaletę. Rzeczowo i krótko relacjonuje nasz wojażer swe doznania z morskiej drogi. Oczywiście oprócz czysto osobistych przeżyć, pamiętniki zawierają informacje natury ogólniejszej. Jego autor w tych partiach staje się geografem, ekonomistą, historykiem. Oczywiście nie obeszło się tu bez poloników. Bo oto autor pisze o spotkaniu z właścicielem plantacji, który pamiętal. że jego ojciec był ,.rodem z Polski z miasta Tykocina. skąd dla uniknienia, być może i sprawiedliwego, sądu naprzód do Turczyzny uciekł, a stamtąd z różnymi kupcami na Przylądek Malabaru udał się. Na koniec zarobiwszy przez różne spekulacje znaczną ilość pieniędzy, dopiero tu pomienianą plantację nabył pod nazwiskiem Polaka. miał niewolników, niewolnice i żonę". Spotkanie miało miejsce na Cejlonie. Kiedy indziej znowu na Wyspach Moluckich spotkał Dzwonkowski "komendanta fortecy, który opowiadał, że jest rodem z Polski, województwa poznańskiego, nazywa się Ostrowski, podczas konfederacji chłopcem jeszcze będąc przy Pulawskim, w Holandii zabłąkany na okręt był wzięty, a że sprawował się �360 RECENZJI; dobrze i posłużyło mu zdrowie, więc stopniami doszedł tej rangi i zaufania, że teraz jest komendantem nie tylko w fortecy, ale i na całej wyspie. Ma żonę Indiankę i dzieci Mulat y, wypytywał się o Polszcze i Polakach, ale tak jakby nigjy tam nie był, gdyż rodziców swoich nawet nie pamiętał". Docierali więc już w owych czasach Po'acy w najdalsze zakątki świata, wrastając w nowe ziemie i umacniając władzę Europejczyków w podbitych krajach. Sprawy, jakie interesowały Dzwonkowskiego, pozostały pasjonujące do dzisiaj. Człowiek wobec zagadki tajemniczości odległych egzotycznych krain zawsze owładnięty jest ciekawością. Stąd też nierozerwalnie związana z tym problemem fabuła opowieści Dzwonkowskiego zachowała tę wartość poznawczą do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i sv,'Qista refleksja nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. I wlaśnie dlatego pamiętnik ten może zaciekawić etnografa. Jest w nim bowiem trochę treści obejmujących i ten obszar problemowy. Autor bez ksenofobii kreśli odmienność odrębnych kultur, której mógłby mu pozazdrościć niejeden dziejopis epoki oświecenia. Pisze o Buszmenach. a jego zdaniem "Hotentoci są ekstra szpetni. żółta'.vi. włosów na głowie afrykańskich. to jest murzyńskich kędziorowatych, twarzy płaskiej. warg ów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać. tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż kląskaniem i krząkaniem tylko rozumieją się". Podobnych opisów jest na kartach pamiętnika więcej. Nieraz pisał autor o tym wszystkim co sam oglądał, a'e i opisywał to co słyszał od innych marynarzy. Interesujące S'l np. jego opisy o ludności na Malajach. "Rodacy tutejsi - pisał Dzwonkowski są Malaje koloru żółtoczarniawego. Twarzy i nosa płaskich, oczu czarnych wieikich, włosów grubych, prawie końskich. Religii mahometanom podobnej, gdyż świniny nie jedzą i obrzezanie utrzymują. do kościoła swego nikogo z obcej religii nie puszczają. co gdyby się wydarzyło, tedy takowego zaraz w kościele uduszą, lub gdyby był od nich mocniejszym. tedy po wyjściu z kościoła tenże zaraz spalą. W pożyciu prywatnym są bardzo spokojni. wierni i obyczajni. Mowa ich w całych Wschodnich Indiach jest prawie powszechną, gdyż po malajsku ze wszystkimi innymi narodami rozmówić się można". Dalej jest opisanie Hindusów, którzy "mają zwyczaj smarowania wlosów, nawet i calych siebie. olejkami różnymi" oraz mieszkających na Malajach Chir1czyków. Kończąc podkreślić należy, że dobrzc się stało, iż odna 'eziony pam;Gtnik został opublikowany. Wielorakie uczest.nictwo Polaków w poznawaniu świata zaświadczone jest i tym dokumentem. Dziś z żalem najeży stwierdzić, że wiele równie interesujących pomiętników splonęlo podczas ostatniej wojny. Na cmentarzu polskiej kultury legły bezcenne skarby, a wśród ich strawione przez og;.eń rękopisy różnych pamiętników. Ale jest też jeszcze żal drugi. Żal, że n;kopisy wielu pamiętników dz'ewiętnastowiecznych polskich wojażerów nie doczekały siC; wydan:a i clo dz;siaj zalegają w bibliotekach. Antoni Kuczyński Ludwik Kos Rabcewicz Zubkowski, William Edward Greening, Sir Gzowsk', przełożył z angielskiego Józef Radzicki, Warszawa 1981, s. 205 + mapa 1. Po' ski czytelnik otrzymał kolejn~ książkę poświęconą jednemu z naszych rodaków, któremu powiodło się na obczyźnie. Terenem jego działalności była Kanada, a powodem tej wędrówki za ocean były oczywiście przyczyny natury politycznej, �RECENZJE 361 a konkretniej udział młodego Kazim;erza Gzowskiego w powstaniu listopadowym. Tuk się niestety złożyło, że bardziej znany on jest w Kanadzie, aniżeli tu nad Wisłą. I nic w tym zapewne dziwnego, bo gdy wyruszał po internowaniu w Austrii do Stanów Zjednoczonych, należał do jednych z wielu listopadowych żołnierzy, którzy uchodzili z kraju przed zesłaniem na Sybir. Znana to powszechnie w naszych dziejach droga na obczyznę. Nieobca była ona dawnym żołnierzom Rzeczypospolitej. tym z doby konfederacji barskiej, kościuszkowskiej insurekcji, a później z narodowych powstań i dwu kołejnych wojen. Tułaczy los był więc udziałem wielu pokoleń Polaków, aż po czasy nam współczesne. Z przymusowego opuszczenia kraju rodzinnego wzięła też początek późniejsza kariera K. Gzowskiego, podobnie jak wielu jego rodaków. I oto w odległej Kanadzie znaleźli się autorzy, którzy miejscowemu społeczeństwu przybliżyli tę postać. Książka ta prowadzi nas przez dom rodzinny i młodość Gzowskiego, a fakt że pisano ją z myślą przede wszystkim o czytelnikach kanadyjskich, skłonił autorów do zamieszczenia na wstępie nieco informacji o Polsce przed powstaniem listopadowym, bardzo zresztą uproszczonych i zbędnych dla przeciętnego Polaka. Rodzina Gzowskiego pochodziła z okolic Mińska, gdzie posiadała niewielki majątek ziemski. Kilku członków tej rodziny zajmowało ważne stanowiska w lokalnej administracji i sprawowało honorowe szlachecbe urzędy. Ojciec był wojskowym i dyplomatą w służbie rosyjskiej w Petersburgu. Mając tak wysoką pozycję zadbał też a los syna, który otrzymał staranne wykształcenie w krzemienieckim gimnazjum. Po jego ukończeniu bez trudności młody Kazimierz otrzymał pracę w Cesarskim Korpusie Rosyjskich Inżynierów. Zdawała się ona zapewnić młodziel'icowi świetną karierę. I słusznie podkreślaj'l autorzy książki, że gdyby wyrokiem losu związał się Gzowski ze służbą na rzecz Rosji, bez wątpienia osiągnąłby szybko znaczne stanowisko. Praca w Korpusie dawała duże możliwości, gdyż w całym ówczesnym Cesarstwie Rosyjskim prowadzono liczne prace fortyfikacyjne od Bałtyku po Syberię. Jednak tuż po opuszczeniu liceum. młody bo zaledwie siedemnasto letni przyszły budowniczy fortec, trafił w wartki nurt patriotycznych wydarzeó. Przyłączył się do sił powstańczych pod dowództwem generala Dwernickiego. Po przegranej korpus przeszedł do Austrii. Na nic przydały się zabiegi Rosji a przekazanie oficerów korpusu Dwernickiego pod sąd rosyjski. Internowani tu przez pewien czas wysłani zostali do Stanów Zjednoczonych. Tu w zamorskim kraju, gdy w 1531 roku schodził Gzowski na ląd w Nowym Jorku wydawało się. że jest życiowym bankrutem. Jednakże wrodzona inteligencja, nienaganne maniery towarzyskie i silne postanowienie odbicia się od "dna nędzy" przyszły mu z pomocą. Uzyskując pomoc od miejscowego środowiska polonijnego rozpoczął studia samokształceniowe, pilnie uczył się języka oraz zasad anglo-amerykańskiego prawa. W trzy lata po zjawieniu się na amerykańskiej ziemi zdał egzaminy prawnicze (1837). Dopuszczony do wykonywania zawodu prawnika w adwokaturze krok po kroku wspinał się po szczeblach zawodowej kariery, aż dostąpił zaszczytu przyjęcia w poczet członków adwokatury w Pensylwanii. Rozglądał się jednak uważnie śledząc i wartościując każdą nadarzającą się okazję do polepszenia swego statusu i pozycji materialnej w społeczeństwie amerykańskim. I oto niebawem nadarzyła się po temu stosowna okazja. Zmienia więc Gzowski zawód i pod kierunkiem inżyniera Williama Milnera Robertsa, znanego amerykańskiego inżyniera tego okresu, rozpoczyna pracę z zakresu inżynierii wodnej. Wykazując wielkie zdolności jest cenionym współpracownikiem. Coraz częściej wykonuje samodzielne prace i zawsze czyni to dobrze. Powierzono mu więc wkrótce �362 RECENZJE nadzór nad budową odcinka linii ko'ejowej na tzw. Kolei Erie, jednym z najważniejszych przedsięwzięć inwestycyjnych w ówczesnym amerykańskim kolejnictwie. Z ramienia zatrudniającej go firmy udał się Gzowski do Kanady, by starać się o uzyskanie koncesji na budowę obiektów z inżynierii wodnej. I tu wpełny przypadek zadecydował o pozostaniu naszego rodaka w Kanadzie. Otóż ówczesny gubernator Kanady, sir Carles Bagot, przebywał kiedyś w Petersburgu jako ambasador brytyjski. Znał więc dobrze ojca Gzowskiego i chciał tutaj porozmavviać z jego synem. Po zasięgnięciu informacji o losach młodego tulacza, jego powstarkzej przeszłości i mżynierskich zdolnościach, padło z ust gubernatora stwierdzenie: "Musimy zatrzymać pana w Kanadzie". I to właściwie odmieniło los Gzowskiego zupełnie. Wymowna i interesując:-, jest dokonana n;1 łam8eh książki prezentacjo losów' Gzowskiego w Kanadzie. Były to lata sukcesów w inżynierskiej działalności OlJcjmującej rozwój kolei kandyjskiej, budo'.vę mostów, badania systemu wód śr6dlądowych i zagospodarowywanb terenów całego kanadyjskiego brzeg\1 rzeki Niagara. Wszystko to ukazane jest Vi ścisłym kontekście z realiami kanadyjskiego życia, atmosferą domu Gzowskiego i jego rodziny. Z sympatią kreślą autorzy rysy charakteru tego zdolnego człowieka. Uwypuklają jego dużą kulturę osobistą, ale i zarazem stanowczość, umiejętność pokonywania pic:trzących siG po drodze trudności. Są to sprawy naprawdę zajmujące i przybliżające nam warunki w jakich przyszło działać Gzowskiemu. Prowadzone przez niego inwestycje miały ważny charakter dla rozwoju gospodarki Kanady, nic więc dziwnego, że obce kapitały zabiegały nieraz a ich prowadzenie. Rzeczą zajmującą jest ukazana umiejętność Gzowskiego nie tylko jako inżyniera, lecz również organizatora, inaczej mówiąc człowieka biznesu. Przynosi więc ta praca pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieó związanych z mechanizmami ówczesnego rozwoju Kanady i rolą jaką w tym względzie odegrał Gzowski. Wypada równocześnie pamiętać i o tym, że rzucając na tak uniwersalne forum zawodowe swój prestiż, podjął się Gzowski zadania trudnego i ryzykownego. Jednak jako zdolny inżynier, a przy tym świetny organizator, nieżle radził sobie w zawodowych interesach. Na łamach książki możemy obserwować kształtowanie się kariery zawodowej tego Polaka, jego rodzinnego życia, postawy życiowej i poglądów. Książka jest więc opowieścią, która toczy się wokół osobistego życia, a także ruchu wielkich struktur przemysołwych, które wyniosły materialnie i społecznie byłego powstailca listopadowego na znaczące miejsce w sferach towarzyskich, kręgach paiJstwowych i kręgach biznesu. W sumie książka przynosi pogłębione spojrzenie na wiele zagadnieil związanych z losem Polaków na obczyźnie. Wprawdzie poprzez pryzmat Josu Gzowskiego nie można patrzeć na tzw. Polonię kaandy jską, ale wielu jej przedstawicieli zdobyło liczącą się pozycję społeczną w tym kraju zielonego liścia. Funkcję czynnika przyśpieszającego tego rodzaju kariery wyznaczają autorzy ukształtowanej w tym systemie ~kali wartości człowieka, w której czynnikiem ważącym jest pracowitość i zdolności. Akurat w przypadku Gzowskiego, który posiadał te przymioty, nie bez znaczenia była przyjaźiJ jego ojca z sir Charlem Bogotem, który podał przyjazną dłań dla jego syna wyrzuconego falą popowstaniową na otczyznę. Ale to już inna sprawa, mieszcząca się w pytaniu: na ile znajomości i wsparcie dobrze sytuowanych ojców wpływaj'l na karierę swych dzieci? Antoni Kuczyński �363 RECENZJE F. Kir y k, U. Kry s z a ł o w i c z, Rzemiosło i miasta. W stulecie powstania Cechu Rzemiosł - 1985, Krzeszowice 1986. krzeszowickie Różnych w na tl~ dziejów Krzeszowicach, wsi 1885- Historia rzemiosła w małych miastach to szczególnie ważna część historii tych miast, żyjących po czę~ci z zajęć rzemieślniczych, po części z drobnego handlu i w znacznej nieraz mierze z rolnictwa. Związane byly one na ogół mocno ze swym wiejskim zapleczem, dokonując z nim wymiany towarów i usług. W ciągu XIX w. znaczna część dawnych miasteczek uległa zuboż2niu i degradacji (jak zwłaszcza w b. Kró:esiwie Kongresowym), ale na pewnych obszarach b. Galicji pojawiły się w tym samym czasie nieliczne wsie pełnic)ce pewne funkcje miejskie, skupiając rzemieślników i mając prawo odbywania targ6w. Wyj'-ltkov.re z nich uzyskały późn;c j prawa miejskie. Wśród nich znalazly się Krze~zovvicc, wieś leżąca około 25 km Ila zacr:óJ od Krakowa, przy drodze i linii kolejowej wiodącej z Krakowa w stronę Sląska. \,,"obec braku przeglądowych publikacji o organizacjach cechowych, skupiających rzemieślników miasteczek i wsi, warto jest scharakteryzować pokrótce ośrodEk \:rz(,~,zG,,,';icki \1/ oparciu ,o książkę, :którazostała wydana I~taraniem Cechu Rzemiosł Różnych w Krzeszowicach na jego stulecie. Krótki czas, jaki mieli autorzy na opracowanie tej książki spowodował, że napisana została w oparciu o niepełną bazę żródłową, nie wszystkie sprawy zostały przedstawione dosć jasno i dokładnie, ale w sumie otrzymaliśmy zarys interesującej historii rzemiosła we wsi przekszla1cGI:ej w małe miasto i w jej zapleczu, cenny także dla poznawania dynamiki zmian w kulturze ludowej tego terenu. Krzeszowice były przez kilka wieków średniej wielkości wsią z folwarkiem i niewielkim, lecz specyficznym rzemiosłem. W połowie XVI w. weszła ta wieś w skład dóbr moźnego rodu Tenczyńskich, które do połowy XIX w. określane jako Hrabstwo Tenczyńskie, obejmowały ponad 30 wsi i 1 miasteczko. Krzeszowice stały się oś,rodkiem jednego z tzw kluczy Qlwyoh dóbr, obejmują'cego kilka wsi z folwarkami. Były również siedzibą parafii, przy której funkcjonowała szkółka parafialna. Pod koniec XVI wymieniono w tej wsi trzech rzemieślników oraz wytwórnię papieru (młyn papierniczy), zatrudniającą kilku fachowców. Sto lat później mialy Krzeszowice 16 rodzin kmiecych, 8 zagrodniczych i 11 chałupniczych, a nadto kilku rzemieślników: młynarza, papierników oraz wytwórcę prochu strzelniczego. Ponadto jakąś liczl:ę własnych poddanych miał miejscowy proboszcz. Po dalszych 100 latach, w 178·;} r .. wieś nie miała już gospodarstw kmiecych, lecz 35 zagrodnikÓ\l', :34 'ch'ałupni:kó\':, :~ ka.rczmy, młyn i .peWJIląliczbę irnlnych If'zemieśJnirków, al 'Ponadto około 35 rodzin poddanych parafii, w tym rodziny rzemieślnicze. Pojawiły się też 4 rodziny źydowskie. W XVII i XVIII w. wymieniani byli w tej wsi pojedynczy cieśle, kołodzieje, kuśnierze, szewcy, a takźe kamieniarze i prochownicy. Pod koniec XVIII w. ludność Krzeszowic miała wynosić około 600 osób, była to więc już duża. jak na te czasy. wieś. Wzrost liczby :u::lności, w tym związanej z rzemiosłem i handlem, był m. in. wynikiem zbudowania tu okolo 1780 r. przez nowego właściciela dóbr, ks. Augusta Czartoryskiego, niewielkiego zakładu kąpielowego, wykorzystującego obfite źródła wód siarczanych i żelazistych, który mógł przyjąć równocześnie kilkudziesięciu gości. Po roku 1822 przeniesiony został tu zarząd dóbr tenczyńskich (które zaczęto nazywać dobrami krzeszowickimi), a później wzniesiona została rezydencja nowych właścicieli tych dóbr, hrabiów Potockich. W 18.29 r. oddano tu do uytku spory szpi- �364 RECENZJE tal przeznaczony dla ogółu mieszkańców dóbr, natomiast uzdrowisko zostało niemal zamknięte. Już w H~46 r. uzyskały Krzeszowice stację kolejową przy linii łączącej Kraków ze Sląskiem, a wkrótce potem z Warszawą i Wiedniem. W 1854r. stały się siedzibą tzw. powiatu sądowego oraz urzędu pou<.ltkowego i poczty. Wzrastała frekwencj<.l na krzeszowickich targach, odi:Jyw<.ljących się w tej wsi od końca XVIII w. W roku 1883 liczyły Krzeszowice ponad 250 ::1omćw i .:H46 mieszkańców, tj. 4 razy więcej niż przed 93 laty; wśród nich było 110 Żydów zajmujących się prawie tylko handlem i rzemiosłem. W latach sO-tych XIX w. rzemiosło w Krzeszowicach była już tak silne, że z inicjatywy grupy wpływowych rzemieślników zostało tu wczesną wiosną 1855 r. utworzone zgromadzenie cechowe pod nazwą Stowarzyszenie Zejdnoczonych Rękodzielników i Przemysłowców w gminie Krzeszowice, nazywane też w skrócie: Cech Związkowy w gminie Krzeszowice. Zasięgiem swym objął on rzemieślników kilkunastu specjalności z Krzeszowic oraz wielu pobliskich wsi, a obok Polaków t<.lkże pewną liczbę mistrzów innej narodowości i innych wyznań, głównie Żydów. Powstał też wkrótce Związek Czeladników jako integralna część tego cechu. Całe stowarzyszenie przejęło także pewne ważne tradycje dawnego życia cechowego, m. in. występując okazale w uroczystościach kościelnych. Ranga rzemieślników stała się tak znaczna, że obsadzili oni główne stanowiska samorządowe w Krzeszowicach i stali się też inicjatorami założenia w tymże roku 1885 kółka rolniczego. Następne blisko 30 lat do wybuchu I wojny światowej to okres umacniania się cechu, a tal,że lata słabszej działalności i kłopotów, w tym utarczek z rzemieślnikami spoza cechu (partaczami). Wśród rzemieślników przewaiali znacznie Pobcy, natomiast w handlu krzeszowickim Żydzi, z inicjatywy których powstało w 1886 r. Stowarzyszenie Kupców i Kramarzy w Krzeszowicach. Było ono mniej liczne niż cech (nieco ponad 20 członków) i rozwiązało się w roku 1'904. Do rzemiosła napływała spora liczba uczniów, w związKu z czym cech rozwinął znaczną działalność szkoleniową. Już w latach 1885 - 1890 zanotowano tu 228 terminatorów z Krzeszowic i 55 innych miejscowości (w tym kilku z dalszych mi<.lst, jak Kraków, Krosno, Mysłowice; 1/3 pochodziła z Krzeszowic). VI latach 1901 - 1914 terminowało ogółem 257 uczniów pochodzących z 77 miejscowości, w tym 1/6 z Krzeszowic. W latach 1885 - 1'890 najwięcej uczniów wybrało kowalstwo (48), ślusarstwo (39) i krawiectwo (33), a najmniej powroźnictwo (4), rymarstwo (5) i kołodziejstwo (6); podobna tendencja utrzymała się i w następnych latacl1, do roku 1'914. \V 1908 1'. uruchomiono w Krzeszowicach szkolę dokształcającą dla ucznió,\' rzemiosła. Około 1910 r. cech krzeszowicki liczył znacznie ponad 100 członków. mistrzów rzemiosła. Mimo wojennej i powojennej stagnacji zdominowana przez rzemieślników rada gminna wystąpiła w 1919 r. do władz odrodzonego państwa polskiego o przyznanie liczącym blisko 3 tysiące mieszkańców Krzeszowicom praw miejskich. Uzyskano je 6 lat później, a w 1'928 1'. także status uzdrowiska. które działało na niewielką skalę. Pierwszym burmistrzem nowego miasta został mistrz stolarski a zarazem przewodniczący cechu, później jednak byli burmistrzami racwj przedstawiciele inteligencji. Na początku lat 20-tych zanotowanych było w .,księdze majstrów" cechu krzeszowickiego 91 warsztaty (z nich 62 w Krzeszowicach i 32 w 6 sąsiednich wsiach); część rzemieślników nie na~eżała do cechu. Na czoło wysunęły się rzemiosła spożywcze, dominowali rzeźnicy (30) znacznie mniej liczni byłi piekarze (11), spore> było jeszcze kuźni: 12 (w tym5 w Krzeszowicach), a po dwóch rymarzy, powroźników i kołodziejów oraz l cechowy warsztat ciesielski. Po 1933 1'. pojawiły si~ �RECENZJE 365 pojedyncze pracownie nowych tu gałęzi rzemiosła: introligatorska, fotograficzna, łakiernicza. Około 1/4 warsztatów nałeżała do Zydów. Cech zbudował wreszcie pod koniec lat 20-ch swój dom z sałą obrad, który później rozbudowano w łatach 50-tych. W 1933 r. miasteczko liczyło 3,5 tys. mieszkańców, z których aż 70% utrzymywało się wyłącznie lub głównie z rolnictwa (a częściowo z rzemiosła i pracy najemnej), 230/0 tylko lub głównie z przemysłu, handlu i rzemiosła, a tylko 70/0 wyłącznic z pracy najemnej fizycznej bądź umysłowej. Kryzys spowodował upadek niektórych warsztatów rzemieślniczych, zwłaszcza kowalskich. W miasteczku zbudowano, przy poparciu hr. Potockich i duchowieństwa, Dom Młodzieży Katolickiej z sal'1 teatralną, świetlicami oraz placami do gier i zabaw, organizowano 'też imprezy "o charakterze narodowo-katolickim", jak je okreśłano. Krzeszowice stały się punktem docelowym świątecznych wyjazdów w sezonie wiosenno-letnim młodzieży i inteligencji z pobliskiego Krakowa, udającej się też dalej na krótkie wycieczki do pobliskich malowniczych lasów i dolin. Do uzdrowiska przyjeżdżało nieco mniej zamożnych kuracjuszy, głównie ze Śląska. W latach 30-tych dominujące tu wpływy endecji ścierały się ze zwolennikami socjalistów (bardziej licznymi w pobliskich wsiach) i ludowców oraz rządzącej sanacji. Podczas okupacji cech utrzymał się, choć w zmienionej formie organizacyjnej, mn:ej liczny i oczywiście już bez Zydów. Część warsztatów rzemieślniczych uległa likwidacji. część musiała pracować dla gospodarki niemieckiej. Po wyzwoleniu zmieniano parokrotnie organizację i zasięg terytorialny krzeszowickiego cechu, na którego czele stał od ·1916 aż do 1962 r. ten sam starszy cechu (przewodniczący), cieszący się poważaniem nie tylko wśród rzemieślników. \\" jesieni .1948 r. zlikwidowano dawny cech i utworzono w Krzeszowicach siedzibę Powiatowego Cechu Stolarzy (na b. powiat Chrzanów), a w 1950 r. utworzono tu Cech Rzemiosła Drzewnych. Po rozwiązaniu go miejscowi rzemieślnicy zorganizowali w 1958 r. Cech Rzemiosła Różnych dla Krzeszowic i 8. pobliskich gromad. 'W 1962 r. utworzono Zasadniczą Szkołę Ogólno zawodową z myślą o potrzebach rzemiosla. Spadek zamówień i zła polityka fiskalna doprowadziły później do zamknięcia wielu warsztatów, w tym rzemiosła tradycyjnego, jak kołodziejstwo i kowalstwo. ale zrzeszeni w cechu rzemieślnicy wykazali podziwu godną żywotność, zarówno w swej działalności zawodowej jak kulturalnej. Z biegiem lat powstawały nowe warsztaty i pracownie. W roku ł 985 krrzeszoW\icki Cecil Rze:rriiosł Róż:nych zneszał 369 zakładów rzemieslniczych z Krzeszowic i 4.2 wsi, z których dokładnie połowa należała niegdyś do dóbr tenczyńskich a później krzeszowickich. Zrzeszeni w cechu rzemieślnicy reprezentują aż 82 specjalności, z których większość nie mieściłaby się w ramach dawnego rzemiosła. Niektóre z dawnych rzemiosł już nie występują. w tym ciesielstwo, kolodziejstwo. powroźnictwo a nawet rymarstwo. Pozostało w tych wszystkich miejscowościach tylko 2 kowali (tylu, ilu jest złotników). 4 szewców (wszyscy w Krzeszowicach), 5 piekarzy (każdy w innej miejscowości), 3 młynarzy, Ale należy też do krzeszowickiego cechu aż 33 garncarzy z 5 wsi, znanych od dawna ośrodków garncarskich (w tym 22 ze wsi Brodła); stanowią oni najliczniejszą grupę zawodow'1 w tym cechu. Brak wśród nich kilku czynnych jeszcze garncarzy z Zalasu, gdzie istnial od co najmniej XVII do połowy XIX w. wyjątkowy na wsi, liczny cech garncarski. W dalszej kolejności znajdują się murarze 28 majstrów, stolarze - Z·G. specjaliści od instalacji ełektrycznych - 26, krawcy - 20, kamieniarze 14; warsztatów ślusarskich jest 11 i tyleż warsztatów mechaniki samochodowej. Do nowych i rzadkich specjalności należą m. in. pojedyncze wy- �366 RECENZJE twórnie szkła gospodarczego i ceramiki szlachetne j, listew i oklein, pomocy dydaktycznych czy akcesoriów żeglarskich. Omawiana książka ujawnia, choć tylko ogólnie, ogromny zasięg zmian, jakim uległo rzemiosło naszych miasteczek i wsi w ciągu minionych stu lat, a zwłaszcza w drugiej połowie naszego wieku, gdy zanikowi lub redukcji uległo wiele dawnych rzemiosł, a na ich miejsce pojawiły się jeszcze liczniejsze, nowe specjalności, zaliczane ogólnie do rzemiosła, pracujące przeważnie dla lokalnego odbiorcy (jak różne warsztaty instalacyjne i samochodowe), lecz także dostarczające produktów na szerszy rynek. Z dawnych rzemiosł w rejonie krzeszowickim wyróżnia się garncarstwo swą masową produkcją, dziś przeważnie zmechanizowaną (wyrób doniczek); jest to przypadek w skali całego kraju niemal wyjątkowy. Rozwój Krzeszowic w ciągu minionych dwóch stuleci stanowi wręcz klasyczny przykład procesu funkcjonalnej urbanizacji konkretnej wsi, postępującego zwolna w miarę rozwijania się pozarolniczych działów jej gospodarki, zwłaszcza zaś rzemiosła. Wieś ta wyrosła na miasteczko w miejscu, gdzie takiego właśnie miasteczka brakowało. Ludność Krzeszowic uległa w ciągu minionych 50 lat więcej niż podwojeniu, a jej struktura zawodowa uległa radykalnej zmianie. Tylko znikoma część mieszkańców zajmuje się jeszcze rolnictwem i ogrodnictwem, ogromna większość zawodowo czynnych pracuje w przemyśle i innych działach gospodarki narodowej, wielu dojeżdża do pracy do Krakowa; podobnie zmieniła się też struktura zatrudnienia w pobliskich wsiach. Edward Jerzy znawcza, M ł o d z i e j o w s k i, Orawą... Warszawa 1'983, ss. 245, il. Podhalem... Sp;szem. Pietraszek Gawęda krajo- Jerzego Młodziejowskiego właściwie przedstawiać nie trzeba. Znany geograf, taternik, krajoznawca, kompozytor i dyrygent wydał wiele rozpraw naukowych, ale nie stronił również od innych form wypowiedzi. Opublikował, wielokrotnie wznawiany, album fotograficzny i kilka książek o charakterze wspomnieniowym. Prezentowane dzieło jest wszystkim potrochu. Jest bardzo osobistym wspomnie<nli'e,n) wędrówek po Orawlie, Spiszu i Podhalu, llustrowan)"m kapilta1nymi {choć, niestety, nie zawsze dobrze reprodukowanymi) zdjęciami Autora; gawędą o historii i ludowej kulturze tych regionów; jest także widomym dowodem fascynacji przyrodą karpacką. Książka Młodziejowskiego to w najlepszym rozumieniu tego słowa gawęda, rodzaj eseju z pogranicza różnej problematyki. rzecz - co najwilżniejsze w takich przypadkach - podana w sposób przystępny, niekiedy wręcz pasjonujący. Jest to także pożegnanie Autora z t.erenem; nie mogąc już z powodu zdrowia po nim wędrować, wspomina go czasem z nutką zrozumiałej nostalgii. Z regionów opisywanych przez Młodziejowskiego stosunkowo najmniej wiadomo o Orawie (choć i o Spiszu także niewiele). Smutne to, ale prawdziwe, że \V okresie międzywojennym przeciętny Polak więcej wiedział o tych kilkunastu wsiach przyłączonych do Polski w roku 1920, niż obecnie. Złożyło się na to wiele przyczyn, o których nie tu wspominać, lecz które należy przezwyciężyć. Myślę, że rozszerzenie wiedzy o dziejach Orawy, czemu przysłużą się bez wątpienia fragmenty pracy przedstawianej, jest konieczne. Nie daje autor, to prawda, jakiegoś syste- �RECENZJE 367 matycznego wykładu zagadnienia; jest to raczej garść informacji. Lecz już to starcza, by czytelnika skłonić do sięgnięcia do innych, dokładniejszych publikacji. Niezmiernie trafna wydaje się uwaga J. Młodziejowskiego, że współczesny folklor orawski jest ,.arcydziwnym stylowym przekładańcem" (s. 28). Jest on wielce interesującym, ale niestety stosunkowo słabo poznanym zespołem treści miejscowych i takich, które płynęły z południa, północy, wschodu i zachodu. Dokładniejsze badania ustalić mogą, jak wielki był wpływ Zagórza czy Podhala, do jakiego stopnia Zywiecczyzna odegrała swą rolę w kształtowaniu muzyki czy obrzędu orawskiego, lecz już dziś związki te wydają się oczywiste i istotne. Młodziejowski, jak sądzę "czuje" folklor orawski doskonale, nie tylko folklor muzyczny (jest przecież autorem Orawskiej rapsodii), ale !i inne jego działy, jego pif1zejawy. Stąd też sądy Autora na temat przyszłości folkloru tego regionu wydają się wyważone i słuszne, choć czasami mało optymistyczne. Oczywiście, zasadnicza zgoda z wywodami prezentowanymi przez Autora nie może przesłonić faktu, iż niekiedy przedstawia on twierdzenia błędne lub co najmniej dyskusyjne. Trudno np. uznać za słuszny sąd, iż dawniejsze (w tym przypadku XIX-wieczne) budownictwo w Lipnicy Wielkiej było wyłącznie drewniane (s. 25). Przeciwnie, akurat w tej właśnie wsi budownictwo murowane w XIX wieku nie należało do rzadkości. Mieszkańcy Lipnicy Wielkiej słynęli w tym czasie jako zawołani "mularze,,; wędrowali w ~ezonie letnim na budowy Budapesztu i innych miast położonych na południu. To oni właśnie budowali murowane domy na samej Orawie, dClffiy-oznalkii !prestiżu wZlbo'g'aconej nra; hanldlu rpłólt!nem arystokracji wiejskiej. Trudno też zgodzić się z twierdzeniem, że Suha Hara to wieś kulturowo słowacka. Zarówno Sucha Góra jak i Głodówka (Hladovka) to wsie językowo i kulturowo podhalańskie, choć położone już po słowackiej stronie. Nawiasem mówiąc, dziwnie zabrzmiało zdanie Autora, że Piotr Borowy (jakże fascynująca i jak mało znana w Polsce współczesnej postać!) urodził się w Hl'58 roku "już po słowackiej stronie" w Rabczycach. W połowie XIX wieku nie istniała ani słowacka, ani polska strona; dziś w istocie Rabczyce są po stronie słowackiej, ale czy są słowackie? To już zupełnie inna sprawa. W ogóle trzeba stwierdzić, że Autor pisząc o problemach narodowościowych na Orawie (i także na Spiszu) porusza się raczej po marginesie zagadnienia. Może przyjdzie wreszcie czas, aby rzetelnie przeanalizować przyczyny, dla których na rdzennie polskiej Orawie część ludności przyznaje się do narodowości słowackiej. To nie tylko kwestia emocji jednostki, ale przede wszystkim skutek określonych obiektywnych warunków społeczno-historycznych, a może nawet głównie ekonomicznych. Nie twierdzę, że w pracy takiej, jak recenzowana, temat ten należało szerzej potraktować, można go było jednak dosadniej zasygnalizować. O Spiszu pisze Autor niemal wyhlcznie przez pryzmat niepowtarzalnej, urzekającej osobowości Jana Plucińskiego, niestety dziś już nieżyjącego. Muszę przyznać. że strony o nim przeczytałem z prawdziwym wzruszeniem. Młodziejowski pisze o "Jaśku z Jurgowa" serdecznie i bez patosu, trafiając w samo sedno jego działalności. Myślę, że nader trafnie uchwycił Autor pewnego rodzaju zaniedbanie kulturalne Spisza. Czyż tylko jemu nasuwała się koncepcja urządzenia w zrujnowanym kasztelu we Frydmanie regionalnego muzeum? Spisz nie ma właściwie takiej placówki (trudno tu liczyć Niedzicę i jej zbiory), co wydaje się poważnym zani~dbaniem. Nie chodzi oczywiście o organizowanie ad hoc czegoś w rodzaju Orawskiego Parku Etnograficznego, lecz o placówkę na początek skromniejszą, choćby o izbę regionalną. Zbiory spiskie ulegają rozproszeniu (casus kolekcji Ks. Świstka!), �368 RECENZJE teren w dużym stopniu wyeksploatowali prywatni zbieracze. Cóż dalej'? Warto się nad tym zastanowić. Wywody Autora na temat dziejów i kultury Spisza i Orawy brzmią na ogól świeżo, niekiedy wręcz odkrywczo. Nie mogę tego jednak powiedzieć o "podhahu1skiej" części książki. W zasadzie przytacza tu Autor informacje powszechnie znane. Pisze o Tetmajerze, Kasprowiczu, o Florku Skupniu, o urodzie wsi podhalanskich, o ich foiklorze, z uczcuciem i rzetelnie, ale - jak powiedziałem - są to uwagi dość banalne. Nie uważam tego za jakiś zasadniczy mankament, ot po prostu sygnalizuję fakt, iż nie wszystkie strony gawędy Młodziejowskiego czyta się z równym zainteresowaniem. Książka Młodziejewskiego jest godna uwagi z wielu wzg:ędów. Dla mnie najbardziej w nvej uderzająca jest prezentowana przez Autora wrażliwość n'a krajobraz i architekturę; lIla kompozycję tuch elementów, tak lIliekiedy fenomenalną -na obszarach przez niego opi:sywanych. Niestety, owa zgodność przyrody i dziel ludzkich ustępuje, :nie tylko zdaniem Autora, na rzecz dysharmonii. Jest to smutne " niekiedy wręcz przerażająoe zjawisko. Trzeba głośno o nim mówić i doskonale czyni to Młodziejowski. A efekty"! Cóż, zobaczymy. Cenię wysoko gawędę Młodziejowskiego za to, że przypomniał w niej, bez !)atosu wielu działaczy regionalnych; ludzi, o których nie powinniśmy nigdy zapomnieć. Machayowie, Mika, Buroń, Pluciński, $wistek czy Skupień to sól tej ziemi. Postacie fascynujące i wielowymiarowe. Poznać ich i ich dokonania, to poznać i zrozumieć ich "ojczyznę prywatną", ich Orawę, Spisz, Podhale. Jerzy Młodziejowski złożył do druku swoją książkę w 1980 roku. Od tego cza;u wiele się zmi'enilo. Nie ma już schroniska w Zubrzycy Górnej, w przeniesionej do .ska.nsenu karczmie z Podwilka. Niejedna chałupa została w tym czasie wyburzona. Ale czas Inajwiększego uszczerbku dokonał wśród ludzi. Nie żyją Plucinski i Siwpien, lIlie żyją ks. Buron i Pilch. Przeminęli także i inni. Czyta siC; wspomnienia Młodziejowskiego z zadumą. Ze by jednak nie popadać w przygnębielIlie - byłoby to chyba w lIliezgodzie z intencjami Autora - przytoczę na zakol1czenie recenzji tej ciekawej i pożytecznej książki hi6toryczną już :niemal informację o Spiszu z kOl1ca lat siedemdziesiątych. "W dursztynskim sklepie - pisze Autor - mOŻJnawszy"tko dostać; właśnie przed dwoma godzinami kupiłem tam prawdziwą szwajcarską czekoladę. Był też sok pomarailczowy z Cypru i radziecki szampan". Ryszard Kantor Bohdan B a r a n o ws k i, Ludzie goscznca w XVII XVIII wieku, Wyda\v,,,ictwo Łódzkie, Łódź 1986, ss. 254; Jan Kra c i k. Michał R o że k, Hultaje, zloc.:yńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie. O marginesie społecznym XVI - XVIII w;('uk, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1986, ss. 224. W,izja prze~.zl·o6ei, j<lJką każdy pO',s'iada-przy,pus'Zcza.m, ż,e ,każdy, gdyż jest O:la jakby wkomponowana w świadomość - ksztaŁtuje się w oparciu o :naukę histori; w szkołach, o lekturę powieści historycznych, o obejrzane filmy i seriale telc\vizy ;:~e. najmniej o dobrą historyczną publicystykę, której ostatnio tak malo. Nie trzeba dowodzić, że jest to zwykle wizja uproszczolIla, pełna anachronizmów, niekiedy WfC;CZ fantastyczna, malo albo zgoła nic nie mająca '\Nlspólnego z faktami. �RECENZJE 369 Z kolei solenne, uczone rozprawy historyczne na ogół nie docierają do masowego czytelnika, nie mają zatem żadnego wpływu na jego historyczną świadomość. Większe jest oddziaływanie dzieł popularnonaukowych, opartych lila poważnych źródłach i badaniach historycznych, lecz prezentujących ich wyniki w sposób równie rzetelny co przystępny i atrakcyjny. Godne są one szczególnej uwagi, zwłaszcza gdy przedstawiają problemy malo znane, bądź w ogóle nieznane, albo takie, wokół których narosło wiele nieporozumień. Powyźszc reflcksje nasuwają mi się po przeczytaniu dwóch ksiąźek, wyda,nych w jednym niemal czasie, a wzajemnie się uzupełniających. Traktują one o sprawach równie mało znanych, co kontrowersyjnych. Zacznę od pracy Bohdana Baranowskiego Ludzie gościńca w XVII - XVIII wieku. Autor od wielu lat obdarza nas licznym dziełami z pogranicza etnografii i historii, penetrując mroczne obszary ludzkiej świadomości. On to dał nam falscynujące opisy, oparte o materiały sądowe, polowań na czarownice w Polsce szlacheckiej, panoramę ludowych wierzeń demonologicznych, czy - co zdaje siQszczególnie cenne - pogłębione studia kultury ludowej nj ektórych obsz,Hów Poblk; przed UipadkiElmpaństwa. B3.lranowlski p1:lsze n1i,ezwykle i'il,teresująco i nje dzi'Mnogo, Ż'ŁcjClgo k1siążJkici'eszą się wiellólffi pavJ1odzeniem. \Vomawianej pracy nawi'lzujc do niemal wszystkich poprzednio podejmowanych wątków, ukazując hanV1ny, przerażający niekiedy, ale i przykuwający uwagę świat "ludzi luźnych", ludzi z rozmaitych powodów wyrwanych ze społecznej struktury, żyjących na go';cii1cu, w karczmach, mających częsty kontakt z wymiarem sprawiedliwiści .. i ezc;sto koi1czących z jego woli na szubienicy. Galeria wędrownych rzemieślników, kuglarzy i dziadów proszalnych, prawdziwych i fałszywych pątników, maruderów, "kobiet powłócznych", szulerów i złodziei jest niezmiernie bogata w książce Baranowskiego. Ujawnia autor jednocześnie skomplikowaną społeczną strukturę owych czasów. słabe i mOClne strony ówczesnego prawa, także świadomość ludzi i ich systemy wartości. Ukazuje życie codzienne w wiekach XVII - XVIII jako wrzące i pełne sprzcczino:9ci. ludzi l',''; zaazliwilaJjąco podobnych do ,nas, 'ze wszy'slt,kI'lmiic(h złymi i dobrymi cechami. Z kolei Jan Kracik i Michał Rożek w pracy H1tltaje, zŁoczyńcy, wszetecznice w clawnym Krakowie, zajęli się problemem marginesu społecznego wielkiego miasta w wiekach XVI do XVI lI, a zatcm w okresie, gdy z pozycji królewskiej siedziby i stolicy potqżilego pailstwa stawał się Kraków nic nie znaczącym, zrujnowanym i w,'ęez prcJ"NillcJona,jnY'.n m:ia.,ltecz,kiern. Książka Kracika i Rożka dotyka spraw ponurych, smutnych i wstydliwych we wszystkich cz'1'ach. Ukazuje' demoralizację pewnych środowiisk społecznych mi<:tsta, w dużym stopniu wywodzących siC; ze wsi, ujawnia gwałt i zbrodnię domi'iluj<'lce IE, marginesie żyeia społecznego, by,najmniej nie tak wąskim. I oni także pisZel o Ż2makach. złodziejoch, () .,dziewkach wszetecznych", ale 'Wspominają również usiłowania m<lj,jce na celu 'waH:c; -- nic tylko przy pomocy soldu i katoWiskiego topora ze ,kUlkami m;dzy, k~óra była najezęstszą przyczyną zbrodni. Usiłowania te na ogół nic u,lwaiy wi(;kszego efektu. ale ich występowanie zwiastowało już nadei,'g:lj'łce \\'ic'ki r()zumu i tolerancji. kiedy to - czy jednak zaW3ze i konsekwentnie - ZL:czę'o (':ik,n Żc;Ć raczej przyczyny, które wiocHy ludzi na drogę przestępstwa, niż ich salnych. C)Lj~~' k~j(~żki ~<1 1l:J.pi~~H1C \vic·cc intcrcsuj4co i traktując o spra-'\vClch SC,rl's;::tcyjnych. ,l ,niekIedy wrqcz skandalicz:nych, bez wątpienia znajdą czyteiników. ,Jedni z nich zaintcresuj'l siq raczej :;el1iacjami, inni - a tych będzie, miejmy lF!dzi:lję, \vjf:-;ccj 7.vvr(Jc::l u\vagc; na przc\vodnią myśl i rodzaj przesłani<.l, które \\<doczne ::,1 dziełach. V,- orjU 24 "Luci" - t. 71 �370 RECENZJE Autorzy chcą - jak się zdaje - dowieść poprzez sposób prezentacji tematu, że prawdziwe zrozumienie ludzi minionych wieków i ich uczymków, wiedzie poprz.ez .zrozu'Ini·cnie kh sy.stemu waJr;toŚ-Ci.CnOlta i 1Jbrodni-a !dl()lpierow talkim ujęciu zna,jdują swoje przeciwstawienie. Trzeba zatem poznać ów system wartości niejako od samych ppdstaw i od środka życia społecznego. Poprzez zbiorowości marginesu, poprzez akta sądowe, gdzie objawiał się w całej jaskrawości. Dla historyka postawa taka to nic nowego, dla masowego czytelnika - do którego przecież adresowane są omawiane prace - stanowi godną uwagi lekcję obiektywizmu. Bez uwzględnienia takiej perspektywy badawczej każda wizja przeszłości stanic się płaska i z gruntu fałszywa. Baranowski, Kracik i Rożek pokazali takie problemy i zjawiska społeczne, o jakich na ogół nie pisze się w podręcznikach szkolnych. Bez ich wajomości jednak, wiedza o przeszłości byłaby skąpa i jednostronna. Dobrze się zatem dzieje, że coraz częściej historycy penetrują obszary mało znane, że coraz częściej zajmują się życiem i problemami warstw plebejskich, czy lIlawet tworzących margines społeczny. A najważniejsze, że wyniki swoich badań potrafią przekazywać w przystępnej, lecz nie uproszczonej formie. Ryszard Henryk historycznym s y s k a, Na wiqzance i wspomnieniach, z białej Ludowa rozy. Biała Spółdzielnia Puszcza WYdawnicza, Kantor w piśmiennictwie Warszawa 198'6, ss. 240. Tak się przez lata składało, że większym powodzeniem u badaczy (w tym zwłaszcza u etnografów i historyków) Kurpiowszczyzny cieszyła się Puszcza Zielona. Jej krewniaczkę, Puszczę Białą, traktowano raczej marginalnie. Leżącą przecież bliżej Warszawy nie znalazła swego Krzywickiego czy Chętnika; do dziś pozostaje mimo interesującej, lecz wydanej w bardzo małym nakładzie monografii Marii Zywirskiej pt. Pllszcza BiaŁa. Jej dzieje i kultu Ta (Warszawa J 973 r.) - stosunkowo słabo znana. A region to arcyciekawy, wsławiony historycznie i zasługujący na baczniejszą uwagę. Oto o jakim obszarze dokładniej mowa; Puszcza Biała to, wedle do dziś niezastąpionego pod wieloma wzg1<;dami dziewiętnastowiecznego SŁownika Geograficznego Królestwa Polskiego.,. tercn następujący: "lesisty obszar pomiędzy Bugiem a Narwią i miastami z Pułtuskiem, Ostrowem, Brokiem i Wyszkowem". Obszar ten, obecnie już mniej łe:;isty niż przed laty, dalej zasobny jest w piaski, które - podobno - swoją bielq nadały mu nazwę. PuszczQ Białą 'zamieszkuje lud KUl1piów, bitny i dumny, umiejący walC'zyć niegdyś o swoje prawa z administracją biskupów płockich, do których należał ten obszar przez długi czas, umiejący walczyć także z zabOl'cami podczas powstarl narodowowyzwoleńczych. Nigdy nie byli Kurpiowie bogaci, wYdarte puszczy piaszczyste grunty nie rodziły wiele. Zajmowali się zatem, poza pracą na roli. innymi jeszcze zajęciami. Rozwinęło się na tym terenie rzemiosło drzewne, zasłynęła z ,diQibo'f1owych fjj;s'alków okol'irt:-:aKa.mieńczyka, słynnego celIllt,rum re'tmańskiego. SzJ.i także Kurpiowie na bandoskę do dworów i bogatych gospodarzy, ruszyli wreszcie za Ocean i do Prus Wschodnich na sezonową lub stałą emigrację zarobkową. Henryk Syska, od lat zamiłowany w przeszłości Kurpiowszczyzny, przedstawia w książce Na wiqzance z białej róży zarówno interesującą przeszłość Puszczy �371 RECENZJE Białej. jak i jej mieszkańców - Kurpiów. Czyni to dość przemyślnie, sięgając do wypisów z publikacji tak odmiennych, jak pamiętniki, prace naukowe i utwory o ambicjach literackich. Antologia tekstów związanych z dziejami i kulturą Puszczy Białej obejmuje okres od początków wieku XVII, czyli od początków osadnictwa na tym obszarze, do tragicznego roku 1939. Autor, usuwając się skromnie na stronę, poprzedza antologię niewielkim, ale trafnym i rzeczowym wstępem. Pierwszy zamieszczony w antologii tekst, to fragment opisu Mazowsza z XVII wieku, autorstwa Andrzeja Swięcickiego; kolejne - z różnych okresów późniejszych ukazują plastycznie proces zasiedlania regionu oraz kształtowanie się kultury kurpiowskich chłopów i drobnej szlachty. Już od początków XVIII wieku, z zadziwiającą regularnością, pojawiają się w Puszczy Białej obce wojska, toczą się potyczki i bitwy, trwają przemarsze rujnujące ludność. Szwedzi, Rosjanie, Francuzi i Prusacy są częstymi gośćmi terenu, który stanowi jakby strategiczne przedpole Warszawy. Mijają lata, w przeszłość odchodzi epoka napoleońska, wybucha Powstanie Listopadowe, którego znaczna część walk toczyła się pomiędzy Bugiem i Narwią. Właśnie okresowi tego powstania poświęcono najwięcej tekstów w antologii, zaraz po tym idą ciekawe notatki o Powstaniu Styczniowym, o partyzanckich potyczkach toczonych wtedy w potężnej jeszcze i dla powstańców gościnnej Puszczy Białej. Upadły nadzieje na rychłe wyzwolenie kraju w orężnym starciu. Walka przeniosła się na inną płaszczyznę: gospodarczą i organizacyjną. Powstaje i krzepnie ruch chłopski, działa Polska Partia Socjalistyczna. Ciekawe przyczynki. do dziejów i działalności partii politycznych na terenie Puszczy Białej zawierają fragmenty wspomnień Stanisława Sieniekiego, Wincentego Jastrzębskiego czy Stanisława Thugutta. Odzyskanie niepodległości, nowe problemy społeczne i gospodarcze, wreszcie hitlerowski najazd to kolejne etapy dziejów nie tylko Polski, ale także Puszczy Białej. Kogóż nie ma w galerii autorów, których fragmenty dzieł ilustrują burzliwą historię Puszczy Białej! Wymieńmy kilka postaci: Ignacy Prądzyński, Wacław ToKarz, Wacbw Sieroszewski, Henryk Sienkiewicz, Maria Dąbrowska. I wielu, wielu innych. Wodzowie, historycy, pisarze, badacze kultury, działacze polityczni i spoleczni. Jak się okazuje, Puszcza Biała miała wielu piewców, choć niewielu opiewalo ją z wyboru, większość raczej z konieczności, zmuszona przypadkami historycznymi i osobistymi. Z jakiejkolwiek przyczyny, pozostawili po sobie ciekawe świadectwa, cenne źródła do dziejów regionu. Czy zatem można powiedzieć, że Puszcza Biała jest regionem pod jakimś względem przynajmniej szczególnie uprzywilejowanym? Raczej nie, zapewne większość regionów w Polsce możnaby opisać poprzez ciąg historycznych relacji, podobnych do tych, które zamieściła Syska w omawianej antologii. Dominacja opisów militnrnych ma ścisły związek ze sir<ltegicznym położeniem regionu, ale taKich regionów było w Polsce wiele. Opowieść o Puszczy Białej, do pewnego stopnia, staje się opowieścią o Polsce, o klęskach narodu polskiego, o jego nadziejach na przyszłość. Antologia Henryka Syski jest dziełem skromnym, lecz bardzo pożytecznym. Ukazuje dzieje regionu jakże ciekawego, a jednocześnie mało znanego. Przybliża nam kulturę kurpiowską do dziś bogatą i oryginalną, powstającą w przeszłości w skromnych i trudnych warunkach. Formuła książki - zbioru tekstów, poprzedzonych syntetycznym wstępem - okazuje się nader pojemna, daje wiele okazji do przemyśleń i refleksji. Ryszard :uo Kantor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12727c47e1042713275a8207efe17316.pdf e2442c073cf8da8ea9ae2f3cd4853e1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1942 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1803 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71, s.373-448 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 IV. KRONIKA KONFERENCJA "METODOLOGICZNE PROBLEMY WSPÓŁCZESNYCH BADAŃ NAD KULTURĄ I TRADYCJĄ" W dniach 2'2- 24 maja 1986 roku w Toruniu odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona współczesnym problemom teoretyczno-metodologicznym etnologii. Organizatorami sesji byli: Zakład Etnografii Instytutu Archeologii i Etnografii UMK i Komisja Metodologiczna Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Podczas sesji wygłoszono dwanaście referatów, których treść objęła niezwykle szeroką problematykę, daleko wykraczającą poza tradycyjnie rozumianą etnografię; wielokrotnie były więc to rozważania nowatorskie. Jako że całosć materiałów z tej konferencji ukaże się drukim w ramach wydawnictwa Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, w naszym sprawozdaniu traktujemy poszczególne wystąpienia w telegraficznym skrócie: Czesław Robotycki (Kraków) podważył pokutujący w polskiej etnologii paradygmat "chłopskiej kultury tradycyjnej", wykazując jego zmityzowaną naukowo postać. Krzysztof Piątkowski (Toruń) w szkicu Tradycja a racjonalność dokonał konfrontacji obu tych pojęć i zaproponował własne ich rozumienie i wykorzystanie w refleksji etnologicznej. Natomiast Wojciech Burszta (Poznań) w wystąpieniu Kontrowersja: relatywizm "obiektywizm" w badaniach nad kulturą zanalizował różne odcienie relatywizmu kulturowego i pokazał ich zobiektywizowane zaplecze epistemologiczne, niezbędne do podjęcia jakichkolwiek badań nad kulturą. Podobną problematykę podjął Michał Buchowski (Poznań), który omówił proces historycznego krystalizowania się ograniczeń poznania w antropologii, wyznaczonych pojęciami: europocentryzm - etnocentryzm - scjentocentryzm. Stanisław Węglarz (Nowy Sącz) w referacie Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii "kultllra" zaprezentował własną koncepcję dwóch sposobów opisu rzeczywistości kult'Jrowej. zwolenników których obrazowo określił mianem "etnografia-portrecisty" ! .etnologia - karykaturzysty". Z kolei Katarzyna Kaniowska (Łódź) zajęła się mało u nus znanym probłemem wpływu surrealizmu na kształtowanie się założeń teoretycznych francuskiej etnologii. Z perspektywy archeologa głos zabrał Andrzej Bokinicc (TorUJl), zastanawiając się nad wykorzystaniem dorobku amerykarlskiej antropologii kulturowej do rekonstrukcji systemów kultur prahistorycznych. Marcin Piotrowski (Łódź) w referacie Metodologia a metodyka w badaniach etnorJraficznych poruszył zagadnienie wzajemnego stosunku założeń teoretycznych badacza do ich realizacji w trakcie badań terenowych. Zbigniew Libera i Adum Paluch (Wrocław) ukaz::lli w tekście Kłopoty z barwinkiem, czyli refleksje nad metodą w etnobotanice przydatność procedury semiotycznej dla analizowania symbolicznego wymiaru klasyfiku·cji ludowych. Równi>Ciżdo 'semiotyki isięgnęła Gabriela AU'g'usty:nowicz (Warszawa) przedstawiając spojrzenie na współczesną kulturę poprzez pryzmat modelu transformacji wewnątrztekstowej, wypracowanego przez najnowszą semiotykę radziecką. Ewa Sroczyńska (Łódź) w swoim Szkicu do "właściwej" antropologii filmu zasygna lizowała ten zakres refleksji z kręgu teorii filmu, który może być przydatny dla etnologii. Na zakończenie Hanna Burszta (Poznań) podjęła próbę zasto- �374 RECENZJE sowania założeń społeczno-regulacyjnej teorii kultury J. Kroity do badań nad światopoglądem typu ludowego i związanych z nim wartości moralnych. Treść wygłoszonych referatów i reakcja kilkudziesięciu uczestników konferencji z calej Polski wykazała niezbicie potrzebę samowiedzy naszej dyscypliny, szczególnie w obliczu zmieniającej się rzeczywistości, która zmusza badaczy do krytycznej refleksji nad przedmiotem dociekań etnologii współczesnej. Wydaje się, że etnografia z tradycyjnie określonym polem badań należy już do przeszlo~ci i najbliższe lata powinny zaowocować pracami, w których odzwierciedlone zostaną obecne tendencje i poszukiwania. Hanna SESJA POPULARNONAUKOWA POSWIĘCONA (1&86- 1986) i Wojc;ech JĘDRZEJOWI Bursz/owie CIERNIAKOWI Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (woj. Komitet w Tarnowie) i Zakład Historii Ruchu Ludowego w Krakowie zorganizowały w dniu 17 maja 1986 roku, tj. w przeddzień Swięta Ludowego, interesującą sesję popularnonaukową poświęconą działainości i pamięci Jędrzeja Cierniaka, wybitnego działacza ruchu kulturalnego wsi, zamordowanego przez hitlerowców w Palmirach w 1'94.2 roku. Sesja odbyła się w rodzinnej wsi Cierniaka, w Zaborowie (dawny powiat brzeski) tak rozsławionym nie tylko przez jego działalność, ale także dzięki - powszechnie znanej wśród etnografów - pracy K. Zaw;stowicz"'Adamskiej Społeczność wiejska. Sesja, która odbywała się w zbudowanym w latach trzydziestych Domu Ludowym, będącym ideowym dziełem Jędrzeja Cierniaka, zbudowanym ze składek Zaborowian-emigrantów, żyjących i pracujących w Chicago i dzięki pracy miejscowych chłopów, zgromadziła szerokie grono działaczy-ludowców z województwa tarnowskiego, w tym także dawnych towarzyszy pracy Ciernika oraz spcre grono badaczy, zajmujących się fenomenem, jakim był Jędrzej Cierni ak. Nie brakło także mieszkańców wsi Zaborów i innych miejscowości okolicznych, dumnych z faktu, iż tak wybitna postać ukształtowała się w ich okolicy, na nizinnych, nadwiślańskich, ubogich terenach. Na wstępie sesji, poprzedzonej występem miejscowego zespołu tanecznego, doc. dr hab. Kazimierz Przyboś przedstawił dzieje Zaborowa, rodzimej wsi Jędrzeja Cierniaka, liczącej dziś już co najmniej siedem i pół stulecia istnienia, przechodzącej zmienne koleje losu. Historia Zaborowa była pasją Cierniaka, absolwenta filologii polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, nauczyciela, zainteresowanego od dzieciństwa dziejami rodzinnych stron. Z kolei doc. dr hab. Maria Wieruszewska-Adamczyk (Akademia Nauk - Warszawa) przedstawiła referat nt. Myśl Jędrzeja Cierniaka o rodzimej kulturze lltdowej. Referat ten w bezpośredniej formie, adresowanej do wszystkich uczestników spotkania, podkreślał niezmiernie istotną rolę myśli działacza, któremu sesja była poświęcona, w kształtowaniu nowoczesnego myślenia o ludowej kulturze, jej roli w kształtowaniu kultury narodowej. Myśli Cieniaka, szczególnie dziś, w okresie postępującej dezintegracji zbiorowości lokalnych, zdają się odżywać; przynosz'i nadzieje na przyszłość, ukazują logiczny i pragmatyczny związek przeszlości i te- �375 RECENZJE raźmejszoscI, stanowią źródło, z którego powinni czerpać działacze i myśliciele współcześni, wierzący w moc źródła - ludowej tradycji. Następny referat przedstawił dr Emil Orzechowski (Uniwersytet Jagielloński). Treścią jego wystąpienia była próba ukazania działalności Jędrzeja Cierniaka propagatora nowoczesnego, ideowo bogatego, teatru ludowego, na tle działalności teatrów amatorskich, chłopskich i robotniczych w Małopolsce. Uznając wyraźną orygir.alność koncepcji Ciernika, autor ubolewał, iź nie została ona w istocie' wprowadzona w życie i wciąż pozostaje mało poznanym źródłem inspiracji kulturowej. Wedle jego przekonania, źródło to jednak zachowuje wciąż świeźość i może stanowić odskocznię dla inspiracji na przyszłość. Na zakończenie sesji doc. dr hab. Ryszard Kantor (Uniwersytet Jagielloński) przedstawił referat nL Organizacje Zaborowian w Chicago a dzialal.ność Jędrzeja Cierniaka. Jf';clrzej Cicrniak bowiem, choć nigdy w Stanach Zjednoczonych nie przebywał, odegrał ogromną ideow<l rolę w kształtowaniu się działalności organizacji założonych przez emigrantów z parafii Zaborów w Chicago. Jak wiadomo, dawny powiat brzeski stanowił przez dziesiątki lat jeden z najbardziej ważkich rezerwuarów dla fali emigracji zarobkowej do Stanów Zjednoczony:::h. Emigranci z Zaborowa i okolic zorganizowali szereg klubów w Chicago, których zadaniem było niesienie pomocy dla macierzystych wsi. Działalność tych klubów wyrastala ze wspólnych idei; idei formułowanych i propagowanych przez Jędrzeja Cierniaka. Dzięki jego wpływowi, jego osobowości, Zaborowianie w Ameryce nie oderwali się od rodzimego pnia; wprost przeciwnie, stali się świadomymi obywatelami i dziećmi małopolskiej ziemi, jej dobroczyńcami. Kult postaci Cierniaka, który od lat utrzymuje się w Zaborowie i okolicy, jest także wyraźnie widoczny w Chicago, wśród zbiorowości emigrantów. Po przedstawieniu referatów wywiązała się dyskusja, wielce interesująca i ożywiona, dzięki której postać wybitnego działacza ukazała się w jeszcze pełniejszym świetle .0 jego życiu i dokonaniach mówili zarówno współpracownicy, jak i uczniowie. Jeszcze raz okazało się, że w miarę upływu czasu, wielkość Cierniaka zdaje się krzepnąć i wzrastać lecz nie w sposób monumentalny, koturnowy; jest to wciąż postać żywa - dostarczająca inspiracji i podniet najbardziej naturalnych. Sprawdzają się zatem słowa jego rówieśnika, Stanisława Pigonia, który uważał działalność i myśl Cierniaka za krynicę dla wszystkich, którym przyszłość wsi i jej kultury nie jest obojętna. Ryszard Kantor PIENIĘ2NIENSKIE SPOTKANIA Z RELIGIAMI DNI JUDAISTYCZNE 16-,17 IV '86 r. Prawo do wolności religijnej jest tylko następstwem wolności sumienia, która ze swej strony opiera się na godności osoby ludzkiej. W deklaracji soborowej o wolności religijnej czytamy: "Obecny Sobór Watykański oświadcza, że osoba ludzka ma prawo do wolności religijnej. Prawo to jest rzeczywiście zakorzenione \V samej godności osoby ludzkiej, którą to godność poznajemy przez objawiane słowo Boże i samym rozumem. (DWR 2). Każdy człowiek więc, zgodnie ze swoim �376 KRONIKA sumieniem wybiera swoją wiarę, za którą jest odpowiedzialny. Jeżeli więc człowiek o swej wierze decyduje w sumieniu, które musi być szanowane i respektowane, to wynika z tego, że .należy z szacunkiem traktować osoby, które maj'! inne przekonania religijne, innymi drogami dążą do Boga. Sobór Watykański II idąc w tym kierunku wysunął konkretne wnioski, czego wynikiem jest Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich. Szczególne uznanie obok innych .r'CI!igi'iznajduje w loriej -reilligiażydows'ka', jako że chpze·śdjanie i Żydzi mają wspólne "wielkie dziedzictwo duchowe" (DRN 4). Wypełniając niejako zalecenie soboru w Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie, rozpoczęto organizowanie Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami. Spotkania te nie mają na celu przekonywanie, która z religii jest lepsza czy bardziej prawdziwa. Chodzi w nich głównie o lepsze poznanie religii, a przez to o nowe spojrzenie na własną religię. W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie z wyznawcami islamu. W dniach 16 - 17 kwietnia 19<86 1'. odbyło się spotkanie z kolejną religią, tym razem judaizmem. Wy jątkowość tego spotkania tkwiła w tym, że korzenie Kościoła katolickiego tkwią głęboko w religii judaistycznej. Głównymi organizatorami Dni judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w PJi:en.ięŻIlie- ks. E. Śliwka, dyreJmor lffiuzeUlm oraz Z1es!trony żydoW'slkiej państwo M. i St. Krajewscy z Warszawy. Już długo przed sympozjum n"pływały zgłoszenia osób chętnych i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium, wzięło udział blisko 140 osób, choć zgłoszeń było o wiele więcej. Dni judaistyczne rozpoczęła Msza św. koncelebrowana pod przewodnictwem ks. bpa E. Piszcza, przewodnicącego Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administratora apostolskiego diecezji warmińskIej. Ks. biskup dokonał także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne wyznawców mozaizmu, zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej między innymi przedmioty używane w czasie świąt żydowskich, takich jak: szabat, Nowy Rok, Dzień Pojednania, Pascha, przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarshvo. Po krótkiej przerwie rozpoczęto właściwe obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy, wśród nich braci Żydów, przedst.awicie1i środowisk naukowych, studentów, dziennikarzy, księży i kleryków z kilku diecezji i ~'eminariów zakonnych, powitał ks. dr E. Śliwka SVD. W swym wyst,jpleniu zachęcił wszystkich uczestników do tego, aby to spotkanie m;ało charakter dinlogu i odbywało :;ię w atmosferze wzajemnego zrozumienia i poszanowania przekonai\ innych. Nawiązując do ucLwał Soboru Watykańskiego II stwierdził wyj'łtko\Vo~<' tego spotkania na drodze poszukiwania "vłaściwych rozwi,]z.al; probJcm()\v w,;pó!czesnego człowieka. Pierwszym pre'egentem był ks. mgr lic. M. Magda SVD, wykładowca :\·lisyjnego Seminarium Duchownego Księży 'Werbistów w Pieniężnie. W kierl(lI,'{1( d'alogu judeo-chrześcijaf<skiego to tytuł jego wystąpienia. Ukazując szansę dialogu między religiami, mówca przedstawił historię stosunków, jakie panowały ;n:ę:lzy wyznawcami chrześcijal1stwa i judaizmu na przestrzeni wieków. Stwierdził, że diaJog m.a być środkiem apostolstwa, narzędziem jednania umysłów, nie ma być jednak w żadnym wypadku taktyczną grą prowadzącą w koilcowej jego ~'azie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemil.yzmu, która wzbudziła dość burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia mówca przedstawił elementy łączące chrześcijan i Żydów, wśród nich: wiara w jednego Boga, mod- �KRONJKA 377 litwa. nadzieja. moralność. Dowodem na zbliżenie, to rozliczne komisje mieszane chrieścijaiJsko-żYdowskie, spotkania Jana Pawła II podczas jego podróży apostolskich z wyznawcami mozaizmu, a ostatnio, 13 IV 186 r. pierwsza od dwóch tysięcy lat wizyta głowy Kościoła katolickiego w synagodze żydowskip.j w Rzymie, i w świecie w ogóle. Ko:ejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki SVD, wykładowca Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie i Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Mówił o poglądach religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania się, doktrynie i jej zasadniczym zrębie. Podkreślił znaczenie etyki, a w niej rolę Tory i literatury sapienejalnej. Sporo czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu. Ten sam problem, ale od strony judaistycznej przedstawił dr Si. Krajewski z Warszawy. w referacie pL Trzy filary judaizmu. Te filary, to Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza, dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to zarazem środki do osiągnięcia trzech celów: sprawiedliwości, prawdy i poko,ju. Sesję dopołudni~wą Ipl'owadZlił i,maan Taha :Żuk z Walrlszawy, jelden z głównych organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie. W części popołudniowej, rozpoczętej modlitwą przedstawicieli obu religii zostały wygłoszone trzy referaty. Zb. Targielski z :Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie omówił elementy składowe żydowskiej modlitwy porannej. Mgr K. Gebert zaprezentował liturgię domową szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który - jak powiedział - jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnim tego dnia było wystąpienie dr A :Żuk z UMCS w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku religii judaistycznej powstałego Vi XVII w. na Podolu polega na przekształcaniu głównych idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chysydyzm i wyrosły z niego cadykizm kładzie nacisk na rolę religii serca. Wypływa stąd szczególna teoria radości i smutku; radości, jako podstawowej wartości życia, i smutku, czyli czasu odsunięcia się od Boga, by później jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć. Obrady prowadziła doc. dr hab. B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zakończenie pierwszego dnia, w godzinach w'eczornych odbył się przegląd filmów judaistycznych. Dotyczyły one pomników kultury :Żydów polskich oraz martyrologii ~al'odu Wybranego w okresie II wojny światowej. Drugi dzieiJ spotkania z judaizn'lem. podobnie jak poprzedni, rozpoczęto również Mszą św. koncelebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dra K. Kelera SVD. Obradom tego dnia w części dopołudniowej przewodniczył dr St. Krajewski, a po polu dniu doc. dr haD. E. Pietraszck. pracownik naukowy Katedry Etnografii Cniwersytetu Wrocławskiego. Pierwszy referat pt.: Stanowisko prawne lndności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej od XV do XVIIIw. wygłosi l dr A. LeszczyiJski, adiunkt :Żydowskiego Instytutu Historycznego w Vlarszawie. Drugi referat prof. M. Horna, również pracownika naukowego :Żydowskiego Instytl.1tu Historycznego w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej :Żydów w dawnej Polsce. Oba wystąpienia uzmyslowiły słuchaczom lćardzo dobitnie. że stosunki Żydów z ludności[) polską nie układały się pomyślnie. Dzieje bowiem znają przyklady wzajemnych antagonizmów, nienawiści z obu stron. Polska jednak hyła jedynym krajem europejskim, z którego Żydów nie wyrzucano, choć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skomplikowana. Troetę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A. Żuk na temat mesjanizmu żydowskiego i polskiego oraz dra B. Kosa z Warszawy na temat kabały - tajemnej nauki i mistyki żydowskiej. Mesjanizm, tak ctarakterystyczny dla po:skiego romantyzmu, stanowi zdaniem prelegentki �378 KRONIKA interpretację filozoficzną mesjanizmu żydowskiego, który swoje oparcie znajduje głównie w religii. Co zaś tyczy kabały, odbicie w niej znalazła mistyka religijna judaizmu. Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i metodą czysto spekulatywną wyodrębnili aż dziesięć sefirot - promieniowań światła boskiego pomiędzy światem zmysłowym a Bogiem. ;Okrasą drugiego dnia był wykład M. Krajewskiej, artysty-plastyka na temat symboliki cmentarzy żydowskich, ilustrowany zestawem przeżroczy. Często zapomniane, w większości zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej na ziemiach polskich. Maceby nagrobne, to zabytki sztuki zdobniczej i kamieniarskiej, architektonicznej, żywcem przeniesionej z żydowskich synagog. Wykład M. Krajewskicj, to efekt jej kilku1eŁnich badań, poszukiwań i działalności w Społecznym Komitecie Ochrony Cmentarzy Zydowskich. W trakcie obrad pierwszego, jak i drugiego dnia, toczyła się du;ć burzliwa i gorąca dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysl mityzmu. Balast przeszłości, długie lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia spowodowały, że w dyskusji można było wyczuć wzajemne uprzedzenia oraz chęć całkowitego, za wszelką cenę odparcia jakichkolwiek zarzutów, przez obie ze stron. Mimo jednak różnicy zdań atmosfera spotkania była bardzo serdeczna. Każdy ze świadków tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogactny o kolejny zasób wiedzy o człowieku i jego l'eligii, o nowe doświadczenia, także będące swego rodzaju uczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i pozaempiyrcznych opinii i twierdzeń. Na zakończenie spotkania zabrał głos ks. dr K. Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom, wyraził zadowolenie, że takie spotkanie mogło się odbyć. Stwierdził, iż judaizm omówiono w całej jego szerokości, jak i głębokości tematu, choć go nie wyczerpano. Były poruszone bowiem problemy natury doktrynalnej, liturgicznej, kulturalnej, a wszystko to odbywało się w atmosferze dialogu, tak bardzo ważnego w każdej dziedzinie życia, również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu. !Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom, nawiązano wiele kontaktów, znajomości, Wiele z nich może stać się początkiem do dalszej działalności, do szukania tego co łączy i pomaga współi'Sitni,Ę"niu dwom talk ll'óŻJny'm,a j€'dnocześruile 'ta,k bHlskim sobie :reltgiom. Oby takich spotkań było coraz więcej. Janusz Walerowski SESJA svn NAUKOWA PT.: "ETNOLOGIA WOBEC WSPOŁCZESNYCH ZJAWISK KULTUROWYCH NA ZIEMIACH ZACHODNICH I POŁNOCNYCH", KOSZALIN, 12 WRZEŚNIA 1986 R. Obradom 62 Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Koszalinie towarzyszyła w dniu 12 września 1986 roku sesja naukowa pt.: ,;Entologia wobec współczesnych zjawisk kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych". Otwarcia sesji dokonała wicewojewodzina koszalińska mgr Anna Trzemberska witając przybyłych przedstawicieli władz politycznych i administracyjnych województwa, honorowych członków PTL oraz pozostałych uczestników zjazdu. W swoim wystąpieniu A. Trzemberska podkreśliła znaczenie �KRONIKA 379 problematyki sesji dla całej, kulturowo zróżnicowanej społeczności ziemi koszalińskiej. Z kolei głos zabrała dr Anna Kowalska-Lewicka, prezes Zarządu Głównego PTL, dziękując miejscowym władzom za umożliwienie przeprowadzenia 62 WZD PTL w Koszalinie. Następnie powołano prezydium obrad, w którym miejsca zajęli członkowie honorowi PTL: prof. Maria Znamierowska-Prufferowa, dr Jadwiga Chętni kowa, prof. Józef Burszta i dr Andrej Sulitka. Przewodnictwo przedpołuJniowcj części sesji powierzono doc. dr habil. Jadwidze Kucharskiej. Pierwszy referat pt.: Etnologia wobec współczesnych zjawisk kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych wygłosił prof. J. Burszta (Poznań). Referent zaproponował wyodrębnienie trzech przedziałów czasowych, w których należy rozpatrywać określony tytułem problem. Pierwszy z nich, przypadający na lata 1915- 19,9, obejmował głównie badania zastanej tradycji kulturowej, przy czym dużą ro:ę odegrały ustalenia demografii i socjoJogii. W drugim okresie, w latach 1951- 1956 nastąpiła przerwa w systematycznych badaniach nad kulturą społeczności zamieszkujących ziemie zachodnie i północne. Nowy impuls dała im Konferencja Pomorzoznawcza, zorganizowana w Szczecinie w 1960 r. Przystąpiono wówczas do szeroko zakrojonych, interdyscyplinarnych obserwacji wybranych zjawisk w społecznośc:ach lokalnych. Umożliwiło to w okresie póżniejszym przejście do badań przemian kulturowych, a więc od ustaleń typowych dla etnografii l antropologii kulturowej do formułowania wniosków właściwych etnologii. Szczególną rolę w tych badaniach odegrały ośrodki uniwersyteckie we Wrocławiu i Poznaniu, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, Koszaliński Ośrodek Naukowo-Badawczy i liczne placówki muzealne. W komunikacie Stan badań nad kulturą ludową Pomorza Zachodniego, jego autorka, dr Kazimiera Wołos (Koszalin) zwróciła uwagę na dwie warstwy kulturowe występujące na tym terenie. Pierwsza z nich, zachowana do 1945 r., obejmowała tradycyjną kulturę ludności autochtonicznej Pomorza. Współcześnie spotyka się jedynie relikty tej warstwy. Po kompleksowych badaniach prowadzonych przed 1945 r. pozostała jednak obszarna literatura. Druga warstwa, kształtująca się pod wpływem ludności osadniczej po 1945 r., znajduje się w trakcie badań, szczególnie intensywnych po 1960 r. W kolejnym komunikacie Spoleczność a kultura nowo zasiedlonych terenów CZech po II wojnie światowej, dr Andrej Sulitka (Bratysława) zapoznał słuchaczy z problematyką badań zróżnicowania kulturowego na krańcach Czech i Moraw. Po 1945 r. doszło tam do silnych ruchów migracyjnych związanych z wysiedlaniem ludności pochodzenia niemieckiego. Ich wpływ na kulturowe zróżnicowanie objętych nimi terenów posiada szereg cech wspólnych z podobnymi procesami na naszych ziemiach zachodnich i północnych. Doc. dr habi!. Anna Szyfer (Poznań) przedstawiła komunikat Male miasteczka na Warmii. Referentka zaprezentowała typologię miasteczek i omówiła na kilku wybranych przykładach charakter panujących w nich typów więzi społecznej. Tematem komunikatu mgra Juliusza Sienkiewicza (Koszalin) było Za.bytkowe budownictwo ludowe Pomorza Srodkowego. Problemy jego ratowania. Wykorzystując plansze przedstawiające fotografie i rysunki najważniejszych zabytków budownictwa regionu, mówca uzasadniał tezę, że budownictwo ludowe jest w dużym stopniu odbiciem zmian kulturowych. Referent przedstawił szereg przykładów typów budownictwa charakterystycznego dla ludności autochtonicznej Pomorza oraz dla ludności osadniczej. Ziemia koszalińska, jako jeden z nielicznych regionów kraju, posiada pełną inwentaryzację zabytkowych obiektów budownictwa ludowego. Po przerwie obiadowej przewodnictwo sesji objęła doc. dr habil. A. Szyfer, �380 KRONIKA a komunikat Niektóre metodologiczne aspekty badań nad kulturq wsi koszalińskiej przedstawił dr ,Andrzej Moniak (Koszalin). Mówca stwierdził. że w latach80-tych nastąpił spadek zainteresowania badaniami wsi regionu koszalii1skiego. Pewna problematyka nie była dotychczas w ogóle podejmowana. Brak jest np. badai1 nad kulturą wsi PGR-owskiej. Intensyfikacji wymagają badania przemian kultury współczesnej. Dostrzega się pogłębianie różnic w kulturze wsi koszalii1skiej, ale brak jest naukowego wyjaśnienia ich przyczyn. Z kolei dr Janina Hajduk-Nijakowska (Opole) wygłosiła referat Przemiany kulturowe na ziemiach zachodnich w badaniach folklorystycznych. Ponieważ zarówno ziemie zachodnie jak i północne nie były przedmiotem specjalistycznych badai1 folklorystycznych, autorka określiła swój referat jako postulatywny, zgłaszając szereg konkretnych problemów badawczych. \Vspólnym ich mianownikiem powinna być odpowiedź na pytanie, jak folklor reaguje na przemiany w kulturze. Zagadnienie Współczesnej sztuki ludowej Krainy Złotowskiej i Pałuk było treścią komunikatu mgra Jana Niedźwieckiego (Piła). Obok prezentacji ośrodków, w których sztuka ludowa jest nadal żywotna, autor zwrócił uwagę na rolę muzeum w Pile w podtrzymywaniu jej tradycji. Szczegółowy referat Sztuka ludowa na Pomorzu Szczecińskim w procesie zm,'an przedstawiła dr Maria Pinii1ska (Łódź). Opierając się na wynikach swoich badai1 przeprowadzonych w latach 1965 - 19'75 autorka skoncentrowała swą uwagę na przedmiotach i potencjale wytwórczym w obrzędowości ludowej oraz sposobach jego przejawiania się. Miejsce kultury ludowej w życiu współczesnym (na przykładzie woj. zielono- było tematem komunikatu dr Barbary Kołodziejskiej (Zielona Góra). Autorka zajęła się przede wszystkim zróżnicowaniem stylu życia w rodzinach, których członkowie pochodzą z odmiennych kulturowo regionów. Dr Maria Gołubkow (Wrocław) w komunikacie Społeczne potrzeby ftmkcjonowania kultury ludowej na Dolnym Ślqsku zajęła się omówieniem form instytucjonalnej opieki nad kulturą ludową oraz wpływem instytucji kulturotwórczych na sposób jej funkcjonowania. Dyskusję rozpoczęła dr A. Kowalska-Lewicka, zwracając się z pytaniem do dr B. Kołodziejskiej, kto dominuje w małżei1stwach mieszanych przy wyborze stylu życia'! Referentka, podając informację o opublikowanych już materiałach na ten temat, wskazała na dominującą rolę kobiety i podkreśliła mniejszą kolizyjność małżeństw, w których partnerzy poehodz:-j z bliżej siebie położonych regionów. Kolejne pytania dr A. Kowalskiej-Lewickiej skierowane były do autorów podejmujących w swych wystąpieniach problematykę sztuki ludowej (mgr J. Niedźwiecki, dr M. Piniilska) i dotyczyło nazwy dla twórczości wspólcześnie kierow,mcj na wieś i ze wsi się wywodzącej. OdpowiZ'daj'ic, dr M. Pinihska stwierdzi al. że istniejące obecnie kryteria estetyczne nie są zdominO\vane przez grupę, toteż najwła:ściwszą nazwą byłaby "współczesna sztuka rcgionalna". Doc. dr habii. A. Szyfer odpowiadając na kolejne pytanie dr A. Kowalskiej-Lewickiej broniła zasadności używania terminu "kultura drobnomieszcza!~ska", jako stosow:mcgo w literaturze dla określenia kultury społeczei1stw małych miast. Wspomniala też o trze~h monografiach regionalnych (Rynu, Lidzbarka We1skiegu i Rucianego-Nidy), w których opublikowano wyniki badai1 nad kulturą tych warmii1skich miasteczek. Dyskusję zamknęła prof. Bronisława KopczYllska-Jamorska, pocikreślając, że sesja przyniosła wielką sumę informacji na temat badai1, osiągnięć zespołów badawczych i poszczególnych osób. Postawiła zarazem p) tanie, czym jest współczesność w badaniach etnograficznych. Przebieg sesji pokazał również, jak dużym górskiego) �381 KRONIKA problemem jest precyzja pojęć (np. sztuka ludowa) używanych w badaniach kultury współczesnej i jej przemian. Skłoniło to mówczynię do zaapelowania o podjęcie generalnego opracowania problemu współczesności w badaniach etnograficznych a także o większą precyzję w stosowaniu różnych terminów i konsekwencję wypowiedzi. Ponadto prof. B. Kopczyńska-Jaworska zwróciła uwagę na powiązania między polityką kulturalną a spontanicznym rozwojem kultury, które stanowić mogą interesujące, nowe pole badawcze. Bez odpowiedzi pozostało pytanie dr Szymailskiego o obecność w wynikach badań terenowych relacji byłych uczestników kolonii organizowanych przez Związek Polaków w Niemczech, na ówcześnie (przed 1939 rokiem) niemieckim Pomorzu. Jcst to, być może, nowy, otwarty problem badawczy. Krzysztof Woźniak CANADIAN MUSEUM OF CIVILIZATION (KANADYJSKIE MUZEUM CYWILIZACJI) Muzeum nie powinno być instytucją oderwaną od aktualnej rzeczywistości. Stanowi ono integralną częsć społeczeństwa, któremu winno służyć, dlatego też podlega ciąglym zmianom, tak jak zmianom podlega społeczeństwo, kultura i ekonomika. Przykładem niech będą dzieje Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji na przestrzeni prawie 150 lat swego istnienia. W r. 184.1 królowa Wiktoria założyła w Montrealu Instytut Geologii i Historii Naturalnej Prowincji Kanady, który zajął się gromadzeniem zbiorów geologicznych i archeologicznych. W 1'. 1877 zaczęto gromadzić również zbiory botaniczne, zoologiczne i etnograficzne, a w r. 1881 całą kolekcję przeniesiono z Montrealu do Ottawy. Z początkiem XX w., w r. 1907, Instytut został podporządk0wany świeżo st warzonemu Departamentowi Górnictwa i w trzy lata później znalazł nowe pomieszczenie w Victoria Memorial Museum Building, gdzie jego zbiory mogły być eksponowane i udostępnione dla publiczności. Dopiero w okresie międzyw(ljennym, na podstawie uchwaly parlamentu z 1'. 1927, instytucja funkcjonująca do tego czasu jako Oddzi<Jł Muzealny Depart<Jmentu Gónictwa uzyskała status Narodowego Muzeum Kanady. Po II wojnie, w 1'. 1956 został wydzielony w obrębie Muzeum samodzielny Oddział Historii Czlowieka, zajmujący się problematyk'l archeologiczną i etnogr<1ficzn'l. a w latach 1'9i64 i W66 zostaly utworzone kolejno 0ddziały Historii, a następnie Folkloru. Rok 1368 przyniósl da:sze zmiany w muzealnictwie k,madyjskim. Powstała tzw. Korporacja "Muzeów Narodowych, w skład której weszły ·i ()ddzil'1rH' Muzea Narodo'\VP, 'na jakie rozpadlo Islię·omawiane, dotąd wielodziałowe ?-:arodowe Mu.zeum Kanady. Jedno z nich zostało nazwane Narodowym Muzeum Człowieka i tym będziemy się d<Jlej interesować. W rok później gmach Victoj'ia Nlemor',al Muzeum został zamknięty na 5 lat, co umożliwiło przebudowę i unowocześnienie ekspozycji dwu Muzeów Narooowych, które t<Jm zn<l!azJy pomieszczenie: Narodowego Muzeum Człowieka i Narodoviego I\Iuzeum Przyrody. Mimo przebudowy i unowocze:jnienia, już w 1'. 1982 okazaJa się potrzeba opr<lcowcwia nowej koncepcji Muzeum poświ(;conego czJowiekowi i jego kulturze. Pierwotne Nc'l"odowe Muzeum CzJowieka tak dalece wzbogaciło swe zbiory, że budowa nowego, na wskroś nowoczesnego gmachu, stała się bezwzględną ko- �382 KRONIKA niecznością. Równocześnie instytucja ta znacznie poszerzyła zakres swyr:h zainteresowań i studiów, wykraczając poza ramy Muzeum antropologicznego. Z biegiem czasu zaczęto kłaść coraz większy nacisk na historię, na udokumentowanie i zaprezentowanie wkładu ludów zamieszkujących Kanadę: autochtonów (Indion, Eskimoców) i osadników (różnych narodowości i grup etnicznych) do kultury i rozwoju Kanady. Zmieniony profil Muzeum wymagał nowej dla niego nazwy. Poddano tę sprawę pod dyskusję społeczną, w której uczestniczyli liczni amatorzy i profesjonaliści. W rezultacie została przyjęta nazwa Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji (Canadian Museum of Civilization (Musee canadien des civilisations). Gmach nowego Kanadyjskiego Muzeum Cywilizacji jest aktualnie wznoszony w Ottawie, w parku Laurier, naprzeciw budynków parlamentu, a w założeniach jego twórców Muzeum ma służyć wszystkim Kanadyjczykom jako ich dom rodzinny, gdzie każda grupa narodowa i społeczna odnajdzie siebie, swą historię, kulturę i miejsce w ogólnej kulturze kanadyjskiej. ,Adres Muzeum: National Museums of Canada Ottawa, Canada KIA OM8 Na podstawie wydanego przez Muzeum komunikatu autorstwa Monique Martin opracowała Anna Kowalska-Lewic/ea SPRA WIOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOW ARZYSTW A LUDOZNA WCZEGO ZA OKRES OD WRZESNIA 1982 ROKU DO SIERPNIA 1986 ROKU Zróżnicowane formy działalności organizacyjnej, naukowej, popularyzatorskiej i wydawniczej wpisane w statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego stanowią o jego bliskich związkach z etnografią. Ważnym więc zagadnieniem jest dokumentowanie tej działalności poprzez gromadzenie odpowiednich zespołów archiwalnych, które powiększają zasoby archiwum naukowego Towarzystwa oraz w mIarę pełne jej prezentowanie w sprawozdaniach rocznych przedstawianych Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, przede wszystkim Z8Ś w sprawozd8niach obejmujących okres między zgromadzeniami sprawozdawczo-wyborczymi, odbywającymi SIę zgodnie ze statutem Towarzystwa co trzy lata. Mając na względzie tę ważną okoliczność, w sprawozdaniu przedstawianym tegorocznemu Walnemu Zgromadzeniu Delegatów zawarto w miarę pełny obraz działalności Towarzystwa przypadaj<1cej na l8ta 1982 - 1986. Zapis tyeh dokonań stanowić będzie w przyszłości świadectwo wielorakich inicjatyw podejmowanych przez Towarzystwo, powiązanych ze społecznikostwem jago działaczy. Prezentowane tu formy działalności Towarzystwa są więc sumą indywidualnych wysiłków szerokiej rzeszy jego członków związanych z .21 Oddziałami terenowymi. Różna jest to działalność owocująca jednak zawsze osiągnięciami, obejmującymi popularyzację kultury ludowej i jej ochronę, szeroko pojętą folklorystykę, socjologię kultury czy działalność wydawniczą. Można więc ze świadomością istnienia potwierdzalnych faktów stwierdzić, że podobnie jak w okrellach wcześniejszych tak i teraz dobrze służy Towarzystwo polskiej etnografii, a gdy- �383 KRONIKA by udało mu się zintegrować wszystkich pełniejszy byłby kształt tej działalności. 1. Struktura krajowych etnografów etnologów jakże organizacyjna W okresie sprawozdawczym Zarząd oraz Prezydium ZG PTL działały w niezmienionym składzie, wybranym podczas 58 Walnego Zgromadzenia Delegatów Towarzystwa w Kaliszu, obradującego w dniach 10 -12 września 1982 r. W skład Zarządu wchodzili: Prof. dr Józef Burszta, mgr Zofia Jeż-Jarecka, dr Janina Hajduk-Nijakowska, mgr Kalina Antonowicz, dr Eugeniusz Jaworski, dr Janusz Kamocki, mgr Maria Gołubkow, mgr Marzena Scisła, mgr Irena Lechowa, mgr Krystyna Kaczko, mgr Aleksandra Tyszkowa, doc. dr hab. Jadwiga Kucharska. Z-cy członków ZG: mgr Jan Pałka, dr Krzysztof MakuIski, mgr Maria Parnowska. Natomiast Prezydium ZG funkcjonowało w stanie osobowym: dr Anna Kowalska-Lewicka prezes, dr Stanisław Chmielowski i dr Marek Gawęcki - wiceprezesi, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz generalny, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa z-ca sekretarza generalnego, mgr Grzegorz Skalski - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz z-ca skarbnika. Także skład Głównej Komisji Rewizyjnej nie uległ zmianie w okresie sprawozdawczym - doc. dr hab. Edward Pietraszek - przewodniczący, mgr Józef Lech - sekretarz, doc. dr Andrzej Mikołajczyk - członek, z-cy członków GKR: mgr Magdalena Kopacz i mgr Stefan Lew; podobnie jak Sądu Koleżeńskiego, któremu przewodniczyła prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, mając do pomecy członków: prof. dr Dorota Simonides, prof. dr Maria Prufferowa, z-ców członków: dr Longin Malicki, doc. dr hab. Maria Gładyszowa. W okresie jaki upłynął od ostatniego Walnego Zgromadzenia Sprawozdawczo-Wyborczego odbyły się 3 Walne Zgromadzenia Delegatów: w Łańcucie w dniach 9 - 11.09.1983 r., w Łomży w dniach 21 - 23.09.19,84r., i w Lublinie w dniach 20 - 22. 09. 1985 r. Zarząd Główny spotykał się na posiedzeniach S razy, natomiast Prezydium ZG odbyło 28 posiedzeń. Walne Zgromadzenia Sprawozdawcze oraz posiedzenia Zarządu Głównego stanowiły płaszczyznę pełniejszego doinformowania władz Towarzystwa o pracy Prezydium, a poprzez podejmowane uchwały i ustalenia wytyczały jego działalność między tymi posiedzeniami. Należy tutaj podkreślić, że kadencja obecnego Zarządu została wydłużona o rok, mocą decyzji WZD w Łomży, ze względu na przypadający w roku 1985 Jubileusz 90-lecia Towarzystwa. Chodziło bowiem o to, aby towarzyszące tym uroczystościom WZD, które odbyło się w Lublinie nie nadawać charakteru wyborczego, natomiast wyeksponować jego jubileuszowy charakter. Pod względem struktury organizacyjnej nie zaszły zasadnicze zmiany w łonie Towarzystwa. Z konieczności jednak musiano rozwiązać Oddziały Towarzystwa w Limanowej i Sanoku, które nie przejawiały jakiejkolwiek działalności statutowej. (Rozważano też ewentualność rozwiązania Oddziałów w Przemyślu i Rzeszowic, sprawl; pozostawiono jednak do decyzji przyszłego Zarządu). Powstal natomiast Oddział PTL w Opocznie, którego działalność nosi bardzo aktywny charakter. Ponadto przy Oddziale Warszawskim i Krakowskim PTL utworzono Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, przy Oddziale Poznailskim, Szczecińskim i Warszawskim Koło Zainteresowań Kulturą Łużyc. Natomiast w stadium organizacji jest Koło Zainteresowań Kulturą Asyryjską mające powstać przy Oddziale PTL w Poznaniu. Koła te nie stanowią autonomicznych jednostek organizacyjnych w ramach Towarzystwa, bowiem działalność swoją prowadzą w ramach Oddziałów przy pełnej zależności organizacyjnej i merytorycznej od ich Zarządów. �384 KRONIKA Dopełnieniem struktury organizacyjnej Towarzystwa są jego agendy takie jak: Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, kierowany społecznie przez prof. dr hab. Bronisławę KopczyńskąJaworską; Redakcja Dzid Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu, której niezmiennie od lat patronuje prof. dr hab. Józef Burszta; Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego oraz Archiwum Naukowe PTL we Wrocławiu, kierowane przez mgr Jadwigę Kłodnicką. Biurem Zarządu Głównego PTL we Wrocławiu kieruje nadal Pani Teresa Kłos, natomiast redakcje wszystkich serii i czasopism posiadają swoich redaktorów, pełniących te funkcje nieodpłatnie. Redakcją rocznika "Lud" kieruje prof. dr J. BlIrszta, "Łódzkie Studia Etnograficzne" redagowane są przez doc. dr hab. Jadwigę Kucharską. natomiast dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" redagowany jest przez prof. dr hab. Czesława Hernasa. W ramach serii komitetom redakcyjnym przewodniczą: "Prace Etnologiczne" - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, "Prace i Materiały Etnograficzne" - doc. dr hab. Edward Pietraszek, "Atlas Polskich Strojów Ludowych" doc. dr hab. Barbara Bazielich, "Biblioteka Popularnonaukowa" doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, "Archiwum Etnograficzne" dr Janusz Kamocki. Jedynie dwa czasopisma zatrudniają w niepełnym wymiarze sekretarzy redakcji, a obowiązki te pełnią w "Ludzie" - mgr Jan Pałka, natomiast w "Literaturze Ludowej" mgr Maria Bożena Kuczyńska. W okresie sprawozdawczym liczba członków zwyczajnych wahała siQ w granicach: 1.104 w r. 19'82, 1.107 w r. ,1983 1.138 w r. 1984, 1.187 w r. 1985. Obecnie natomiast Towarzystwo liczy 1.196 członków skupionych w21 Oddziałach terenowych. w tej liczbie 37 członków honorowych krajowych \ a w okresie sprawozdawczym godność tę nadano: rumuńskiemu etnografowi dr Banateanu Tancredowi, dr Stanisławowi Błaszczykowi, prof. dr Józefowi Burszcie, Jadwidze Chętnikowej, Janowi Piotrowi Dekowskiemu, prof. dr Józefowi Gajkowi. prof. dr Annie Kutrzebie-Pojnarowej, Halinie Nowosad, doc. dr Wandzie Pomianowskiej, prof. dr Franciszkowi Wokrojowi. W okresie sprawozdawczym staraniem Zarządu Głównego PTL otrzymane zostały dwie nagrody im. Zygmunta Glogera. Otrzymali je prof. dr J. Burszta w roku 1984 oraz prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa w 1985 roku. Mamy ponadto 16 członków honorowych zagranicznych 2 i 6 członków zwyczaj1, 1 Wykaz krajowych członków honorowych Towa,rzystwa (w nawia:;ie rok nadania godności): prof. dr g,tanisla,w Bąk (1969), dr Stanisław Błaszczyk (1983), pref. F. BUjak (1910- 01), prof. dr Józ,ef Burszta ~1985), Jadwiga Chętnikowa (1984), Wiesława Cichowicz (1962), prof. d;' Jan Czekanowski (1960), dr Jan Piotr Dekowski (1984), prof. ell' Kazimierz Dobrowolsl,i (11;69), dr Sebac:tian Flizak (lg69), prof. dr Józef Gajek (1983), Walenty Gawron (1968), Antoni Górszczy!\: (11968), prof. dr .Julian KrzyżaiIlo'vVski (1974), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1~13";), mgr Zofia Neyman (1986), prof. K. Nitseh (1945- 51), Hahna Nowasad (1934), prof. dr Bolesław Olszewicz (1969), Janina Orynżyna (1970), dr Kazi.miel·z Pietkiewicz (1979), doc. dr Wanda Pomiano\vsl~a (1984), prof. dr Ksawery Pi\vocki (1974), F. Popiolek (1945 - 51), prof. dr H'Jlna:1 Hcinfuss (1930), prof. dr Tadeusz Seweryn (1972), J,advlig,a Sobieska (1~37(1),Emilia SukcrtO\V3- -Bicdrawina (1959), Zofia Szembekówna (1969), prof. Janusz Świeży (l:·:b:n, L. Węg"ZyilO',,;cz (1945- 51), mgr Tadeusz Więck-owski (1979), prof. dr Franciszek Wokroj ('1983), prof. ell' Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1977), prof. dr Juliusz Zborowski (1952), p'-of. clI' Maria Znamierow;;ka ...PrUfferowa (1978), dr Ma.ria Ży\virska (1979). 2 T"Vyl':az zagrar:.icznychczlonkóyv bomarowych (w nawiasie rok narJan.ia godności!: pI";:. dr Tancred Banatenau, Bukareszt (1985), prof. dr Vasilij Bonc1arczil" MilIsk (l!174), doc. 1J1\ dr Jiri DBmbors3\:y. Ostra,wa (1~)56), Olga Ga.nck:aja, 1\loskwa (1974), prof. dr J\:1ilovan GavazzL Zagrzeb (1974), prof. elr Wiktor Gusiew, Leningrad (1974), prof. dr Saulo Halts-onen (19531, prof. d.r Jiri Horak, Pr·aga (1974), prof. dr D. K,randzalov, Olomouc (19:;6), doc. ph Ul' ~"ud\'ii;: Kunz, Slapanice (1957), prof. dr Jan Mja!rtan, Bratyslawa (1956), dr O. Nahodil (195Ii), dr ACl- �KRONIKA 385 nych 3. Członkiem zbiorowym Towarzystwa pozostaje nieodmiennie od lat: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum w Sieradzu i Spółdzielnia Pracy Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie. Dla pełniejszego scharakteryzowania struktury organizacyjnej Towarzystwa należy wspomnieć o etatowej obsadzie personalnej poszczególnych jego agend oraz Zarządu Głównego. W Biurze ZG PTL zatrudnionych jest 7 osób (53/4 etatu) z następującym podziałem funkcji: Teresa Kłos - kierownik Biura, mgr Irena Wittek _ główny księgowy, Kazimiera Jankowska - starszy księgowy, Bożena Wrońska _ kierownik magazynu, mgr Jadwiga Kłodnicka - kierownik Biblioteki, Jadwiga Balon - starszy bibliotekarz, mgr Maria Bożena Kuczyńska - sekretarz redakcji "Literatury Ludowej". W redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga zatrudnionych jest 8 osób (6114 etatu): mgr Jan Palka - sekretarz red. DWOK i "Ludu", mgr Danuta Pawlak, mgr Agata Skrukwa, mgr Elżbieta Miller i mgr Hanna Pawlak - na stanowiskach st. asystentów, mgr Witold Przewożny asystent, mgr Lechosław Marciniak gł. księgowy, Barbara Gołda st. księgowy. Ośrodek Dokumentacji i Informacji EtnograficzneJ w Łodzi zatrudnia 2 osoby na pełnych etatach: dr Ewa Karpińska - st. asystent, mgr Maria Niewiadomska - st. asystent. W bieżącym roku z Biura ZG zostały zwolnione 2 osoby tj. gł. księgowy - Marian Tokarek oraz magazynier Maria Fedoruk. W okresie sprawozdawczym podjął pracę w redakcji "Literatury Ludowej" p. Andrzej Falkiewicz, literat, jednakże już po miesiącu zrezygnował z pracy i funkcję sekretarza redakcji przejęła ponownie mgr M. Bożena Kuczyńska. 2. D z i a ł al n ość or gan iza cy j n a Wynikający ze statutu zakres działalności organizacyjnej posiada rozny charakter problemowy i rozkłada się on dość nierównomiernie w ramach poszczególnych Oddziałów. Nie wchodząc na wstępie w jego pełniejszą charakterystykę podać należy, że już u podstaw tej działalności leżą formalno-organizacyjne uwarunkowania tj. sprawozdawczość, częstotliwość zebrań, opłacalność składek itp. Wiele tutaj istnieje nieprawidłowości i są Oddziały, które działalno~ć swoją improwizują od przypadku do przypadku lub w ogóle jej nie przejawiają, lecz są także jednostki organizacyjne zdumiewające swą prężnością i systematyczną pracą· Poczynając od tych najlepszych wspomnieć trzeba, że w okresie sprawozdawczym należały do nich Oddziały w Krakowie, Mszanie Dolnej, Opocznie, Katowicach, w których wszystkie statutowe obowiązki realizowane były poprawnie i rzec można iż prowadzona przez nie działalność nosi wieloaspektowy charakter obejmujący wpisaną w statut formułę o celach i działalności Towarzystwa. Z przykrością zaś stwierdzić należy, że do słabo pracujących Oddziałów zaliczyć należy Przemyśl i Rzeszów, które mimo wielokrotnych monitów nie uaktywniły swej działalności. Należy zatem zastanowić się nad celowością dalszego funkcjonowania ich w rejestrze naszych jednostek organizacyjnych. Notowano też w okresie sprawozdawczym podniesienie sprawności funkcjonowania niektórych naszych jednostek lub zgoła reaktywowania ich działalności po okresie pewnego marazmu. Przykładem jest tutaj Oddział w Szczecinie, który wznowił działalność, oraz aktywniejsza praca tonina Pisar,czyk, Duszanbe ~1978), prof. Ludmiła Ter,errti'ewa, Moskwa (197'4), pr'of. dr Kirył Wasiliewkz-Czistow, Leniugr,ad ~1974), prof. dr Christo Va:IDaJreIski,Sofia~1966). 3 Członkowie zagraniczni zwyczajni: dr Bozena Filova, Br,atislava (1974); dr Veira Gasparikowa, Bratislava C1974); dr MIchal Markus, Koske (1974); dr Oskar Olschek, Bratislav,a (1974); doc. dr .Jan Podolak, Bra't,islava f1974); dr Adam Pr,anda, Bratislava (19/74), .Jose Antonio Falcao, Lisbona (1983). 25 "Lud" - t. 71 �386 KRONIKA Oddziałów we Wrocławiu, Warszawie, Koszalinie, Poznaniu, Ze sprawą tą koresponduje opłacalność składek członkowskich, która różna jest w poszczególnych Oddziałach. Najwyższy wskaźnik opłacanych składek posiadają Oddziały w Mszanie Dolnej i Opocznie, w których wszyscy członkowie mają opłacone składki do 19831'. włącznie. Nadto Oddziały w Katowicach, Koszalinie, Krakowie, Lesznie, Poznaniu, Szczecinie posiadają zadawalający wskaźnik opłacalności składek, natomiast poważne zaniedbania w tym względzie występują w Oddziałach: Kalisz, Łódź, Przemyśl, Rzeszów, Toruń, Zielona Góra. W okresie sprawozdawczym czyniono starania na rzecz uregulowania tej ciągnącej się od lat nieprawidłowości. Nastąpiła pewna poprawa lecz nie osiągnęła ona wymaganego poziomu stanowiącego jeden ze wskaźników oceny działalności organizacyjnej Towarzystwa, prowadzonej przez Polską Akademię Nauk. W okresie sprawozdawczym zmieniono też wielkość składki członkowskiej od roku 1'984, która wynosi 100 zł, zaś ulgowa 50 zł. Jakkolwiek wpływy ze składek członkowskich nie stanowią ważącej pozycji w budżecie Towarzystwa są one jednak wyraźnym wskaźnikiem integracji ezłonków z jego działalnością i statutowymi postanowieniami. Na sprawy te zwracano wielokrotnie uwagę podczas kontaktów z Oddziałami terenowymi Towarzystwa, wydając stosowne zalecenia. Jak do tej pory rezultat tych działań jest nadal niezadawalająey, część Oddziałów nie prowadzi terminowej sprawozdawczości, zaniedbuje sprawę kolportaźu itp. W okresie sprawozdawczym członkowie Prezydium Zarządu Głównego wizytowali część Oddziałów zapoznając się na miejscu z ich działalnością. Podobnie też czyniono wobec Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga oraz Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, odbywając w tych jednostkach organizacyjnych ZG PTL wyjazdowe posiedzenia Prezydium. Charakteryzując najważniejsze kierunki działalności prowadzonej w Oddziałach stwierdzić należy, że nosiła ona róźnorodny charakter: popularyzacyjny, naukowy, wydawniczy, szkoleniowy. W zaleźności od liczebności i zainteresowail członków różne są formy pracy Oddziałów. Jedne prowadzą działalność naukową inicjując i organizując badania terenowe, publikują rezultaty własnych badań, urządzają lokalne lub ogólnopolskie sympozja problemowe. Inne specjalizują się w popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej, organizują odczyty i pogadanki .- w szkołach, domach kultury, zajmują się ochroną zabytków kultury ludowej, prowadzą poradnictwo z zakresu folkloru, zbierają eksponaty d'a muzeów czy izb pamiątek. Wiele Oddziałów Towarzystwa współpracuje ściśle na tym polu z miejscowymi instytucjami kulturalnymi i nClukowymi. W okresie sprawoz::iawczym ożywiła się działalność Oddziałów w zakresie sympozjów i konferencji naukowych, które w sposób zasadniczy dowartościowują ich pracę. Konferencje takie zorganizowane zostały przez Oddziały we WrocłClwiu, Łańcucie, Krakowie, Warszawie, Toruniu, Luhlinie. Konferencje te dotyczyły tematów: Grupy ludnościowe na Do'nym S'ąsku po II wojnie światowej (Wrocław 1982); Regionalna problematyka społeczno-kulturowa (Łańcut l3'83); Problematyka stroju ludowego (Kraków 1934); Australia i Oceania: kultury tradycyjne wczoraj i dziś. Działalność naukowe< Bronisława Malinows'dego (\Vrocław 1981); Kultura ludowa sereem Sląska (Wrocław H>8,'i);sesja popularno-naukowa poświęcona trzem wybitnym etnografom: E. Frankovl!skiemu, B. Malinowskiemu i F. Gawełkowi (Toruń 1985); ,,90 lat po'skiego ludoznawstwa" (Wroc!a\\'-Lublin 1985). Staraniem Zarządu Głównego odbyły się dwie konferencje. Pierwsza z nie h odbyła się w maju 1984 1'. i towarzyszyła obchodom 50-lecia pracy naukowej prof. dr J. Gajka, a poświęcona była problemom kartografii etnogr8ficznej. Druga natomiast zorganizowana w 1985 1'. nosiła charakter międzynarodowy i poświęcona była ,,Inowacjom w oby"'zajach pożywieniowych". �KRONIKA 3. D z i a ł a I n ość 387 w ydawnicza 58 Walne Zgromadzenie Sprawozdawczo-Wyborcze Dełegatów obradujące w dniach 10 -12 września 1982 r. w Kałiszu w uchwale zaleciło przyszlemu ZarządoWi Głównemu Towarzystwa pełniejsze rozwinięcie działalności wydawniczej. Uznano bowiem, że stanowi ona ważny obszar problemowy, który dowartościowuje PTL i przyczynia się do rozwoju polskiej etnografii, zwłaszcza, że w zakresie tym posiadało Towarzystwo wieloletnią praktykę edytorską. Jej stagnacja przypadająca na lata 19'7'2 - 1981 spowodowała widoczny spadek ilości ukazujących się tytułów, a niektóre serie zupełnie zaplZestały działa)ności redakcyjnej. Notowano zaległości w bieżącym ukazywaniu się dwumiesięcznika "Literatura Ludowa" i rocznika "Łódzkie Studia Etnograficzne", kolegia redakcyjne były zdekompletowane. utracono limity papieru przyznawane przez Departament Książki Ministerstwa Kultury i Sztuki, wygasły umowy z drukarniami, które zabezpieczały przez lata druk wydawnictw Towarzystwa. Inaczej mówiąc w okresie tym utraciło Towarzystwo pełną zdolność edytorską. a niektórym seriom ze względu na paroletnie zaległości w ukazywaniu się groziła likwidacja. Ten stan faktyczny wymagał więc radykalnych zmian redakcyjnych i organizacyjnych. Objęły one zarówno składy kolegiów redakcyjnych serii i czasopism jak też sprawy natury organizacyjnej - przydziały papieru, kontakty z drukarniami, pozyskiwanie autorów, dotacje zewnętrzne na niektóre tytuły, sprawy dystrybucji wydawnictw itp. Wprowadzono zasadę, że w skład kolegiów redakcyjnych (z wyjątkiem "Literatury Ludowej" i Dzieł Wszystkich Kolberga) jako stali uczestnicy weszli z ramienia Prezydium Zarządu Głównego prezes i sekretarz generalny. Zakładano bowiem, że praktyka ta stworzy korzystniejszą sytuację w zakresie organizacyjnego stymulowania pracą poszczególnych redakcji i nada jej bardziej motywacyjny charakter. Przewidywania te tylko częściowo okazały się trafne. Zdaniem Prezydium konieczne będą w najbliższym okresie zmiany w charakterze pracy zespołów redakcyjnych, zwłaszcza w obszarze pozyskiwania wartościowych tytułów do druku. Notowaliśmy bowiem w okresie sprawozdawczym taką sytuację, że teczki redakcyjne poszczególnych serii nie miały stałego zapasu maszynopisów autorskich, zatem trudno było optymalizować dobór tytułów pod kątem ich atrakcyjności. Niemniej jednak w latach 1981 - 198'5 zahamowano niekorzystną sytuację w obszarze edytorskiej działalności reaktywując wszystkie serie. nadając im planowy charakter. W stosunku do planowanych zamierzeń ;"l:owa:iśmy też pewne niepowodzenia gdyż autorzy nie wywiązali się ze swych zobowiąwil na rzecz redaakcji. Stąd też wstawione do planu tytuły nie ukazały się mimo tego. że posiadaliśmy na nie zabez9ieczone środki finansowe. Aby wstrzymile' h~ niekorzystną sytuację postanowiono do planu wydawniczego '.vłączyć tylko takie tytuły. które posiadają pozytywne recenzje wydawnicze i przyjęte zostały do poszc'zcgóJnych serii. Praktykil ta pozwoli optymalizować działalność edytorską i nilcla jej bardziej systematyczny charakter co pozwoli na pełniejsze odzyskanie wiarygodności Towarzystwa jako wydawcy. Wiarygodność tę potwierdzają aktualne wyniki działalności edytorskiej, które zanotowaliśmy w ostatnim okresie. Obejmują one serie wydawnicze i czasopisma, w ramach których wydano w okresie sprawozdawczym pracę dr Marka Gawęckiego, pt. Wieś środkowego i północnego Afganistanu. Tradycja i próby modernizacji, Wrocław 1983, "Prace Etnologiczne" ~. 10 oraz w ramach tej samej serii jako tom 11 pracę dr Wojciecha Bursz!y, pt. Języ!<. a kllltlira w myśli etnologicznej, Wrocław UW3. Ponadto w ramach "Biblioteki Popu'arnonaukowej" t. 9 wydano pracę prof. dr Jacka Kolbuszewskiego pt. Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław }g'85, a dla uczczenia Jubileuszu SD-lecia Towarzystwa przygotowano reprint trzech książek Adama Fischera z cyklu tzw. "Biblioteki Słowiailskiej" pt. Połabianie, Łużyczani.e i Polacy. 25* �388 KRONIKA Oskara Kolberga wzbogaciły się o 7 tomową monografię Wielkie (t. 9 - 15), stanowiącą wznowienie części DWOK, obejmującą Wielkopolskę oraz kolejne tomy: Materiały do etnografii Słowian Pohldniowych i Zachodnich Łużyce, t. 59/1 oraz Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. 1, t. 67/1. Poważnie też zaawansowano prace drukarskie i redak~yjne nad kolejnymi tomami, prowadzone niezmiennie od lat pod kierunkiem prof. dr J. Burszty i skupiony wokół Niego zespół pracowników, ktćry wyspecjalizował się w wydawaniu rękopiśmiennej spuścizny folklorystycznej Oskara Kolberga. W okresie sprawozdawczym, po odpowiednim opracowaniu, przekazano do PańSJtwowego Wydawnic~wa Muz}'lcznego t. 67/.2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu .for:tepianowym oraz t. 68 zatytułowaJl1Y Kompozycje wokalne i instrument·alme Oskara Kolberga, zawi<l:'rający palitytury li libretlOOoper ig;komp0ll<owanychprr:zez Kolberga. Ponadto pracowano nad tekstami do Komentarzy, koncepcją indeksowania i dalszym przygotowaniem materiałów do druku (zob. Sprawozdanie z działalności .oWOK za okres od 1.07.1982 30.08.1!986 publikowane w bieżącym numerze Dzieła Wszystkie Księstwo Poznańskie ."Ludu". Z innych tytułów znajdujących się w druku wymienić należy Strój Lachów autorstwa J. Wielka w ramach serii "Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz 32 tom "Archiwum Etnograficznego" zatytułowany Materiały etnograficzne Ziemi Limanowskiej, tom 33 zawierający Bibliografię zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1957 - 1980, tom 34 pt. Egzotyczne szlaki. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Azji i Ameryce w dobie powojennej, w opracowaniu redakcyjnym L. Dzięgla i tom 3'5 autorstwa J. Pawłowskiej, zatytułowany Wieś warmińska Brąswałd w woj. olsztyńskim. Planuje się, że pozycje te ukażą .się na przełomie 1986/1987 roku. Oprócz tego w stadium opracowania redakcyjnego znajdują się inne prace przewidziane do druku na łamach "Archiwum" - tj. Bibliografia zawartości rocznika "Lud" za lata 1895 - 1985 oraz rękopiśmienne materiały J. Świętka zatytułowane Brzozowa i okolice Zakliczyna, które wypełnią .5 kolejnych zeszytów ,;Archiwum Etnograficznego". Seria "Archiwum Etnograficzne" publikuje prace techniką małej poligrafii obniżając przez to nakłady finansowe Towarzystwa na działalność wydawniczą. Planuje się, że w jej ramach opublikowane zostaną bibliografie zawartości etnograficznej takich czasopism jak "Ziemia", "Wisła", "Przyjaciel Ludu" i inne opracowywane sukcesywnie przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, pod kierunkiem prof. dr Broni:sławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Ponadto w zbiorach tzw. "Archiwum Naukowego" przy ZG PTL znajdują się cenne rękopisy etnograficzne, które podobnie jak wspomniane już dzieło J. Świętka należy udostępnić szerszemu ogółowi poprzez ich opublikowanie. Temu celowi służyć będzie przede wszystkim seria "Archiwum Etno:graficzne", kierowane przez dr. Janusza Kamockiego. W związku z zaleceniami Polskiej iAkademii Nauk aby maksymalnie działalność wydawnicza samofinansowała się podejmowano w okresie sprawozdawczym takie przedsięwzięcia edytorskie, które miały na celu zdobycie dodatkowych środków na druk pozycji niskonakładowych takich jak "Lud", "Łódzkie Studia Etnograficzne" ·czy "Literatura Ludowa", a także tytułów publikowanych w ramach serii. Jest rzeczą naturalną, że osiągnięcie pełnego samofinansowania się wydawnictw PTL jest niemożliwe ze względu na niskie nakłady wydawnictwo charakterze naukowym, tam jednak gdzie szanse takie zarysowują się należy je w pelm wykorzystać. Ze można to osiągnąć dowodzą inicjatywy wydawnicze z ostatniej kadencji, wydając trzy tytuły na których osiągnięto nawet pewien zysk finansowy. Do tytułów tych należą: Wielkie Księstwo Poznańskie 7 tomów, będące wznowieniem DWOK Limanowskich �KRONIKA 389 obejmującym Wielkopolskę, książka J. Kolbuszewskiego, pt. Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 i reprint książek A. Fischera - Połabianie, Łużyczanie i Polacy. Aktualnie wyraźnie rysuje się szansa wprowadzenia do planu wydawniczego dwu pozycji o charakterze samofinansującym się, do których należą "Encyklopedia wiedzy o kulturzc kulinarnej ludu polskiego" w opracowaniu Jana Dekowskiego oraz "album Polskie Stroje Ludowe", pod red. Barbary Bazielich. Urealnienie tych zamiarów wymaga jednak pełniejszej integracji wysiłków wydawniczych, uzyskania pomocy finansowej ze strony Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz przydziału papieru. Mając zapewnienie tego rodzaju pomocy dopiero wówczas należy zawierać umowy wydawnicze i formalizować zobowiązania na rzecz autorów. Są to bowiem przedsięwzięcia wydawnicze o dużej chłonności kosztów, już na etapie wstępnego przygotowywania publikacji. W chwili obecnej sprawa ta nosi charakter otwarty i anonsuje się ją delegatom jako zamierzenia na przyszłość. Wstępne uzgodnienia w tej sprawie zostały już uczynione i rokują one szanse powodzenia pod warunkiem, że zajmą się nią osoby znające tok prac wydawniczych, zarówno na etapie redakcyjnym jak też i organizacyjnym. W okresie sprawozdawczym czyniono starania o dotacje na cele wydawnicze, które pokryły przede wszystkim koszt druku "Łódzkich Studiów Etnograficznych" oraz zbiorczego, zaległego, rocznika "Literatury Ludowej" za rok 1981. Z dotacji zewnętrznych zrealizowano druk 22, tomu "Łódzkich Studiów Etnograficznych" zawierających materiały z Opoczyńskiego, finansowany przez Muzeum w Opocznie, 23 tom zawierający materiały z południowo-zachodniej części regionu łowickiego, finansowany przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach, tom 24 zawierający artykuły dotyczące łódzkiej kultury robotniczej i filmu etnograficznego, finansowany częściowo przez Federację Stowarzyszcń Kulturalnych w Łodzi, tom 25 poświęcony Kaszubom finansowany przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Słupsku oraz tom 26 zawierający materiały z regionu Opoczyńskiego, na który uzyskan() środki finansowe z Muzeum w Opocznie. Ta prawdziwie troskliwa polityka finansowa Oddziału PTL w Łodzi idąca w kierunku pozyskiwania środków finansowych na działalność wydawniczą zasługuje na szczególne wyróżnienie. Jest to tym bardziej godne podkreślenia, że od początku istnienia "Łódzkich Studiów Etnograficznych" kolejni redaktorzy tego rocznika oraz władze Oddziału Łódzkiego PTL umiały zjednywać sobie sponsorów i same dźwigały trud wydawania pisma. Byłoby jednak rzeczą wielce pożądaną aby rocznik ten w następnej kadencji wszedi w normalny cykl wydawniczy. Aktualnie bowiem zaległości sięgają trzech lat gdyż w maju 1986 r .ukazał się tom 25 za rok 1983. Wspomniana już trudna sytuacja wydawnicza Towarzystwa, którą zastano na początku kadencji rozciągała się również na dwumiesięcznik "Literatura Ludowa"._ który posiadał wówczas zaległości wydawcze sięgające okresu czterech lat. Eliminacja tego zjawiska wymagała szczególnych zabiegów organizacyjnych i redakcyjnych, łącznie ze zmianami na stanowisku sekretarza redakcJi. W rezultacie podjętych starań wyeliminowano w sposób zasadniczy te trudności. Wydano zaległe roczniki i przyjęto program zapewniający wejście pisma w normalny tok wydawniczy w roku 1987. Osiągnięto to przez współpracę z Oddziałem Wrocławskim Państwowego Wydawnictwa Naukowego, który od roku 1935 przejął od ZG PTL obowiązki edytorskie tego pisma. Najkorzystniej w sensie ciągłości ukazywania się kształtuje się sytuacja czasopisma "Lud", który tradycyjnie już i w tym roku zdążył na obrady naszego Walnego Zgromadzenia. Oprócz wymienionej powyżej działalności wydawniczej prowadzonej w ramach macierzystej jednostki jaką jest ZG PTL, w roku 1985 prowadzone były prace: �390 KRONIKA redakcyjne nad tomem poświęconym pamięci badacza Kurpiów Adama Chętnika, stanowiącym pokłosie konferencji naukowej towarzyszącej Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, które odbyło się w Łomży w 1984 r. Tom ten opracowany merytorycznie przekazany został wydawcy, którym jest Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów w Łomży. Obraz edytorskiej działalności Towarzystwa stanie się bardziej pełny gdy dodamy do niego inicjatywy. które w tym zakresie podejmowane są przez Oddziały terenowe. Nie jest ich wprawdzie wiele lecz dopełniają one znakomicie starania ZG PTL na tym odcinku. Wyraźnie tutaj zarysowały się starania Śląskiego Oddziału PTL, w którym w roku 19'85 przekazano do wydawnictwa S!<jskiego Instytutu Naukowego w Katowicach pracę pt. Twórca ludowy i jego dzieło, częściowo dotowaną przez ZG PTL na etapie badarl i opracowania ich wyników. Książka omawia między innymi rzeźbę w wGglu. wytwórczość drobnych wyrobów z drewna, hafty, koronkarstwo, przejawy życia muzycznego na Podbeskidziu, plastyki obrzędowej i inne przejawy ludowej twórczości na ziemi śląskiej. Tutaj też skonkrctyzowano ,,vcześniej anonsowany zamiar opracowania Słownika Etnografii Śląskiej, pracy wartościowej i niezwykle potrzebnej, którą jako Towarzystwo powinniśmy promować, a nawet włączyć do jednej ze swych serii wydawniczych. Urealniony zostanie także dawny projekt PTL w Toruniu, w zakresie wydania pracy pt. Region, przyczyny Zl'óżnicolCań kul/lirowych, zawieraj,jcej artykuły stanowiącc pokłosie konferencji pod tym samym tytułem, która towarzy~zyła Walnemu Zgromadzcniu Delegatów PTL w Toruniu w B78 roku. Uk,\zanie się tej pracy realizowanej wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Toruniu bGdzie wartościowym dopełnieniem inicjatyw wydawniczych naszych OJdziałćw. Stoimy na sbnowisku pełnego popierania tej lokalnej inicjatywności i ze wszech miar należy ją wspierać, zwłaszcza że na rynku ksiGgarskim bardzo mało jest książek o tematyce etnograficznej. Przedstawiając sytuację wydawniczą podkreślić należy, że wszystkie przedsięwzięcia w tym zakresie podejmowane przez ZG PTL wykonywanc były bez stałej obsadY etatowej na stanowisku sekretarza wydawnictw Towarzystwa. Również kierowanie komitetami redakcyjnymi poszczególnych serii i czasopi,m nosi charakter społeczny, za co serdecznie dziękujemy wszystkim przewodniczącym tych komitetów. Uzupełnieniem tej działalności wydawniczej byla systematyczna praca w zakresie dystrybucji wydawnictw. W tym celu wydano w okresie sprawozdawczym "Katalog wydawnictw PTL", Wrocław 1983, zintensyfikowano sprzedaż pop!'2.ez Oddziały Tow<Jrzystwa oraz placówki ajencyjne, przede w~zystkim muzea. Ponadto rozesłano oferty do szkół i instytucji społeczno-lcuaur:,~nych na terenie kraju, zintensyfikowar.o kontakty z PP. "Dom Książki" oraz antykwari<Jt,\mi. Upowszechnia się praktyka kierowania naszych wydawnictw do miesięcznika "Nowe Książki", na łamach którego ukazują się rccenzje tych pozycji. W ocenie Zarządu dystrybucja wydawnictw prowadzona była właściwie, a łączne wpływy z tego tytułu wyniosły w okresie sprawozdawczym 6.581.000.zł. N.::dal jednak należy prowadzić bardziej aktywną dystrybuejll naszych wydawnictw poprzez Oddziały Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym doprowadzono także do wb~ciwego składowania w.vcJawnidw Towarzystwa likwidując nabrzmiały od lat problcm magazynowy. 4. B i b l i o t e k a N a u k o w a i m. Jan a C ze k a n o w s k ie g o Na pocz,'}tku kadencji nowo wybranego Zarządu Towarzystwa przyst,wiono do szczegółowego rozpoznania potrzeb placówki, jedynej s[)ccjalistycZIlcj bibliotcki tego tyu w kraju, posiadującej bogaty ksiGgozbiór składający siG z dziel lVvartych �KRONIKA 391 i czasopism. Z ramienia Zarządu Glównego opiekę merytoryczną i organizacyjną nad biblioteką powierzono dr. Markowi Gawęckiemu, pracownikowi Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu, wiceprezesowi ZG PTL. Za podstawowe przedsięwzięcia z tego obszaru uznano intensyfikację działalności nad gromadzeniem zbiorów, ich konserwację i systematykę. Dla zabezpieczenia realizacji tych przedsięwzięć przyjęto zasadę nie ograniczenia środków finansowych na zakupy biblioteczne, nie limitowania środków na konserwację zbiorów oraz przyznano jeden etat młodszego bibliotekarza (obecnie przebywa na urlopie wychowawczym) z powierzeniem mu obowiązków nad systematyką zbiorów tj. tworzenia katalogu rzeczowego. W rezultacie tych dzialań w okresie sprawozdawczym księgozbiór biblioteki zwiększyl się o 2010 woluminów i liczny obecnie ,1'5.306 vol. dziel zwartych oraz 15.307 vo!. czasopism i wydawnictw seryjnych. Przy czym nie są to tylko nabytki dokonane w formie zakupów, bowiem obejmują one również pozycje pozyskane z rozległej wymiany wydawnictw krajowych i zagranicznych oraz dary. Spośród darów. które w ostatnim okresie wplynęly do biblioteki najcenniejszym jest zbiór 88 pozycji ksi<:jżkowych i nadbitek autorskich, ofiarowanych przez uczestników międzynarodowej konferencji na temat "Innowacje w zwyczajach pożywieniowych", która odbyła się w pażdzierniku 1985 r. w Karniowicach k. Krakowa. Są to w większości etnograficzne dzieła zwarte z krajów drugiego obszaru płatniczego (dolarowego). Wychodz<'jc z założenia, że cennym uzupelnieniem zbiorów bibliotecznych jest nic tylko pozyskiwanie aktualnej produkcji wydawniczej lecz stałe penetrowan 'e księgarskiego rynku antykwarycznego przyjęto zasadę uczestnictwa w ważniejszych aukcjach księgarskich. Z ogólnej sumy 450 tysięcy wydatkowanej na zakup książek 20&.550 zł przypadło na zakup 44 woluminów na 9 aukcjach antykwarycznych w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu i Bydgoszczy. Zakupione tam książki to cenne, w większości unikalne wydawnictwa z końca XIX i pocZ'ltku XX wieku, które uzupelniły i dowartościowaly księgozbiór biblioteki. Z ważniejszych pozycji wym'enić należy: M. Mioduszewski, Paslorałki i kolędy z melodyjami czyli p;osnki wesołe ludn, Kraków 1843; J. Chciszewski, Żniwny wianek. Zbiór p:eśni, Gniezno 1906; M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; I. Domejko, A1'allkal1ia i jej mieszkańcy, Wilno lE.60; K. Mokłowski, Sztllka llldowa w Polsce, Lwów 1903. Uznaje się zasadne w dalszym ciągu kontynuowanie tej formy zakupów bowiem stwarza ona możliwość pełniejszego zaopatrzenia biblioteki w ważne pozycje etnograficzne. których brak występuje w jej zbiorach. Zbiory te uzupełniano również zakupami wydawnictw w reprintach. Niewątpliwie najcenniejszym z nich b<;dzie reprint 16-tomowego Słownika geograficznego Królescwa i innych krajów slowiańskich za 130 tysięcy zlotych. Rekapitulując należy po:1kre~Ji(>.że ustępujący Zarz'1d przy jął zasadę nie limitowania środków fjnan~owych na powiększenie zbiorów bibliotecznych i ich konserwację, której poddano 736 woluminy. Ważn<.j działalności,) biblioteki jest wymiana wydawnictw. Obecnie prowajzona jest ona z 42 instytucjami krajowymi i 175 zagranicznym w 37 krajach świ:Jta. I\kt,vw;zując t<; dziala:ność zwrócono się do różnych instytucji nau'wwych i kulturalnych na świecie z nawiązaniem wymiany z Towarzystwem. 'vV ten sposóiJ lista instytucji. z którymi prowadzona jest wymiana wydawnictw powi<;kszyla się o 20 placówek. obejmuj<.jcych obszar Europy, Azji i Ameryki o różnym profilu działalności naukowej - muzea, towarzystwa naukowe, placówki uniwersyteckie, Akadem'e Nauk itp. Z ważniejszy eh placówek tego typu wymienić należy: I. Museum fUr Vblkerkunde we Wiedniu, skąd otrzymujemy dwa czasopisma: ..Wiener Vólkerkundliche Mitteilungen" oraz "Archiv fur Vokerkunde", prezentu- �392 " KRONIKA jące prace z zakresu etnografii ludów pozaeuropejskich; 2. P. J. Meertens-Institut w Amsterdamie, skąd uzyskaliśmy wydawnictwo "Volkskundig Bulletin" -- czasopismo etnografii holenderskiej; 3. Anthropological Institute of Nauzan University w Nagoya w Japonii, skąd otrzymuje czasopismo "Asian Folklore Studies" - poświęcone folklorowi, religii i sztuce ludów Azji; 4. Association for the Ainu Folklore w Sapporo, skąd otrzymujemy interesujące publikacje dotyczące kultury Ajnów pod wspólnym tytułem "Reports on the Ainu Folklore"; 5. Institut National Haitien de la Culture et des Arts na Haiti, skąd otrzymaliśmy wydawnictwo "Bulletin du Bureau National d'Ethnologie". Generalizując, każda z nowoczesnych placówek wymiany jest ważnym, stałym punktem uzupełnienia zbiorów bibliotecznych. Z rozpoznania biblioteki wynika, że istnieją w tym względzie dalsze szanse powiększania punktów wymiany, zatem wskazaniem ustępującego Zarządu jest kontynuowanie tej pracy i ciągłe jej optymalizowanie, zwłaszcza że wymiana zagraniczna jest jednym źródłem pozyskiwania książek strefy dolarowej. Tą drogą w okresie sprawozdawczym otrzymaliśmy 75 tytułów czasopism i serii z krajów kapitalistycznych oraz 50 tytułów z krajów socjalistycznych. Podstawą sprawnego funkcjonowania biblioteki jest klasyfikacja zbiorów. Mając na uwadze udoskonalenie istniejących w bibliotece katalogów opracow;mo nowy schemat katalogu rzeczowego, który będzie podstawą szczegółowej klasyfikacji zbiorów bibliotecznych. Prace w tym zakresie zostały rozpoczęte i będą kontynuowane. Ponadto w okresie sprawozdawczym wykonano w bibliotece różne prace związane z przemieszczeniem zbiorów, w celu wygospodarowania maksymalnej ilości miejsca na nabytki. Utworzono takeż dział autografów tj. dzieł sygnowanych przez autorów dedykacjami dla księgozbioru Towarzystwa. Dotyczy to przede wszystkim książek wydanych przez PTL, a w miarę możliwości zostaną również podjęte starania a uzyskanie autografów na pozycjach wydawanych poza Towarzystwem. Praca ta prowadzona jest systematycznie i uzyskano już kilkadziesiąt autografów. W ten sposób wzrośnie również bibliofilska ranga zbiorów. Dopełnieniem tej działalności jest stała obsługa czytelników biblioteki przede wszystkim studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz pracowników naukowych, kulturalno-oświatowych i innych zainteresowanych kulturą ludową. Rocznie rejestruje się około2.000 czytelników. Ponadto w ramach wypożyczeń bibliotecznych udostępnia się również książki zainteresowanym instytucjom w całym kraju. W czytelni biblioteki udostępnia się również zbiory archiwalne, które z braku odpowiedniego pomieszczenia mieszczą się w biurze ZG PTL. Udziela się także informacji bibliograficznych wszystkim zainteresowanym, a w ramach stałej współpracy przekazuje się co roku wykazy zagranicznych czasopism do Centralnego Katalogu Bieżących Czasopism Zagranicznych w Bibliotekach Polskich, znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Wyodrębnienie powyższej grupy zagadnień realizowanych w okresie sprawozdawczym przez ZG PTL nie obejmuje oczywiście wszystkich form tej działalności 4, noszącej np .charakter organizacyjno-porządkowy, przewijający się w bieżącej pracy Prezydium Zarządu z poszczególnymi agendami organizacyjnymi Towarzystwa i jego Oddzłaiami terenowymi Ograniczono się tu jednak do nich, ponieważ w nich tylko zauwaźamy wyraźniejsze zarysy odrębnych przedsięwzięć na tle całej działalności statutowej, realizowanych w okresie sprawozdawczym. Fakty • Zobacz publikowane w tym tomie ~prawozdanie z dziaŁaIno'ści Redakcji Dziel WszyOskara KolbeTga oraz Ośrodka Dokumentacji i lnforma~ji Etnograficznej w Lodzi.. stkich �393 KRONIKA te nabiorą zapewne jeszcze większej wyrazistości w toku ich konfrontacji z działalnością Oddzialów Towarzystwa, które stanowią podstawę realizacji zadań statutowych Towarzystwa w zakresie ochrony kultury ludowej i jej popularyzacji oraz przy lekturze sprawozdań z działalności DWOK i ODIIE. mgr Polskiego Koszalin, dnia 13 września Antoni Kuczyński Sekretarz Generalny Towarzystwa Ludoznawczego 1986 roku. 62 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOW ARZYSTWtA L UDO ZNA WCZEGO 13 WRZESNIA 1'986 R. KOSZALIN Protokół Walne Zgromadzenie Delegatów otwarła Prezes A. Kowalska-Lewicka, proponują na przewodniczącą obrag mgr K. Kaczko. Na wstępie dokonano wyboru Komisji Matki. W jej skład weszli: mgr Z. Toroński (jako członek przewodniczący), dr D. Czubala, dr A. Spiss. Mgr Z. TroI1ski zaproponował aby zebrani delegaci w ciągu następnej godziny składali do Komisji Matki wnioski personalne do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Następnie przewodnicząca mgr K. Kaczko zaproponowała następujący porządek obrad: 1. Wspomnienia o zmarłych członkach PTL 2. Protokół z poprzedniego WZD w Lublinie 3. Sprawozdanie ZG z działalności w kadencji 4. Sprawozdanie Redakcji DWOK 5. Sprawozdanie finansowe 6. Sprawozdania Oddziałów (w kolejności alfabetycznej) 7. Sprawozdanie GKR ad. 1. Reprezentanci Oddziałów odczytali wspomnienia o następujących zmarłych członkach PTL: - Oddziału krakowskiego - o dr. Zbigniewie Białym, mgr Aleksander Passkas, - Z Oddziału łańcuckiego - o Annie Albigowskiej, - Z Oddziału w Mszanie Dolnej - o Julianie Tonickim, Janie Grzywaczu, - Z Oddziału Gdariskiego - o Feliksie Markowskim, - Z Oddziału opoczyńskiego - o Bolesławie Wojewódzkim, - Z Oddziału poznańskiego o Antonim Janiszewskim, mgr Marii Turczynowiczowej, - Z Oddziału toruriskiego - o Marii Fryczowej, - Z Oddziału warszawskiego - o Janinie Orynżynie, Zdzisławie MietJińskim, Zofii Oganezor, Helenie Rey, Arkadiuszu Wyszomirskim oraz nie będących członkami PTL prof. Witoldzie Dynowskim i Dobrosławie Miodowicz-Wolf. Zebrani minutą ciszy uczcili pamięć zmarłych. Przewodnicząca oddała głos w sprawach formalnych dr A. Lewickiej, która za- �394 KRONIKA proponowała zbiorczą dyskusję nad sprawozdaniami po odczytaniu sprawozdania finansowego, a także aby wybór Komisji Skrutacyjnej odbył się przed przerwą, co umożliwi powielenie listy kandydatów. Wnioski przeszły jednogłośnie. ad. 2. Dr E. Fryś-Pietraszkowa odczytała protokół WZD w Lubłinie w 1985 r. ad. 3. Sekretarz Generalny PTL mgr A. Kuczyński przedstawił sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za okres czteroletniej kadencji. Kończąc sprawozdanie podziękował współpracownikom, kierownikom agend i pracownikom _administracji za współpracę. ad. 4. Prof. J. Burszta wygłosił sprawozdanie Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga i Redakcji "Ludu". ad. 5. Skarbnik ZG PTL mgr G. Skalski przeczytał sprawozdanie finansowe za okres 1£82- 1986 (do 30.06) Po odczytaniu w.w. sprawozdań dokonano wyboru Komisji Wnioskowej i Skrutacyjnej. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: dr J. Hajduk-Nijakowsk,J, mgr. M. Rataja i dr B. Kolodziejskcj. Kandydatury zaaprobowano jednog!ośnic. Nastc;pnie Przewodniczący Komisji Matki mgr Z. Toroilski przedstawil listę kandydatów do władz PTL. Następnie wyłoniono Komisję Skrutacyjn:~ w składzie: mgr Magdalen" Libcrska-Marinov. dr Halina BiUner-Szewczykowa. p. Krzysztof Gladkowski. Wybór Komisji był jednogłośny. Na przewodniczącą drugiej części obrad zebrani przez aklamacje; zaakceptowali mgr 1. Wronkowską. ad. 6.. Sprawozdania Oddziałów Towarzystwa zostały odczytane przez ich przed-' sta\vicieJi w następuj'1cej kolejności: Oddziały - gdański, kaliski, śł,jski (Oddział koszaliilski złożył wszystkim delegatom powielone sprawozd:mie z działalności), kr,'.kowski, Oddział Leszno, Lubelski, łańcucki, łódzki, Oddział w lVIszanie Dolnej. (Tu przez aklamację przyjęto wniosek mgr M. Kopacz o syntetyczne przedstawienie działalności Oddziałów). Dalej Oddziały - w Opocznie, opolski, poznański. szczccii'ski. toruński, warszawski, wroclawski, OddLiał w Zielonej Górze. Po odczytaniu sprawozdań Oddziałów głos zabrała Prezes dr A. Lewicka \\'ypunktowując najistotniejsze sprawy zawarte w sprawozdaniu Sekretarza Generalnego. Powzięte na początku kadencji ZG postanowienie nie prowadzenia działalności pozornej w ramach PTL konsekwentnie było realizowane. Zarząd dążyl do polepszenia sytuacji lokalowej Towarzystwa, jednak starani:l o nowy lokal nie zostaly uwieńczone powodzeniem. Jedynie w przypadku mag<Jzynu wydawnictw sprawa została doprowadzona do końca usunięto wydawnictwa z magazynu przy ulicy Szewskiej. zaś magazyny na ul. Przybyszewskiego zostały zaopatrzone w pólki do składowania wydawnictw. Zarząd staral się także n<Jwi<]zaćścisly kontakt z Oddziałami, popierał tworzenie się kół zainteresowań (kultur<] Ormicm, As,\'ry jczyków, Łużyczan). Istotne w kadencji były też sprawy wyd'lwnicze. WznowiDno nowe serie, przyspieszono druk złożonych już publikacji. ,Aby rozszerzyć w-;półpracę międzynarodową wprowadzono obszerniejsze abstrakty obcoj<;zyczne w wydawnictwach. nawiązano też nowe kontakty z instytucjami zagranicznymi prowadzącymi wymianę swych publikacji. Da'szym ze zrealizowanych celów ZG była intensywniejsza niż dotąd sprzedaż zmagazynowanych książek i czasopism. Inną cenną inicjatywą Towarzystwa była też zorganizowana w 198.5 r. międzynarodowa konferencja pt. Innowacje w zwyczajach żywienionych. (Wzięło w niej udział eo osób z 15 krajów Europy i Ameryki). Być może zapoczątkuje ona serię tego rodzaju jednotematycznych między- �395 KRONIKA narodowych spotkań i tym samym wyprowadzi Towarzystwo na międzynarodowy "rynek naukowy". W przypadku prac Biblioteki nie został niestety zrealizowany z przyczyn personalnych projekt sporządzenia katalogu rzeczowego. Prezes zaapelowala też o ściślejszą współpracę polskich etnografów z Towarzystwem, gdyż jest ono jedynym forum, na którym spotkać się mogą etnografowie skupieni w różnych placówkach resortowych. Uwagami dr Lewickiej do odczytanych sprawozdań były: - prośba do Sekretarza Generalnego o umieszczenie w sprawozdaniu ZG Oddziału koszaliliskiego jako dobrze pracującego; - zapytanie do Oddziałów szczecińskiego i kaliskiego co oznacza termin "członek-kandydat". Wy jaśniono tu, że termin ten określa członka jeszcze nie zatwierdzonego przez ZG, a który to członek już złożył deklarację członkowską· Prezes podkreśliła też cenną inicjatywę Oddziału łódzkiego - organizacji spotkat'l całego lódzkiego środowiska etnograficznego po sezonie badawczym i dzielenia się swymi doświadczeniami. Następnie prof. B. Jaworska i mgr Z. Toroński zglosili wniosek o przełożenie dyskusji nad sprawozdaniami na czas obliczania głosów. Wniosek przyjęte jednogłośnie . . :1d. 7. Doc. E. Pidraszek odczytuł sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej i postawi l wniosek o udzielenie Zarządowi Głównemu absolutorium. Wniosek przeszedl przy ~ głosach wstrzymujących się. WYBORY Przewodniczący Komisji Matki po zapoznaniu się z listą obecności zawiadomił zebranych. że na sali obecnych jest 70 delegatów, którzy mają prawo głosu. Naslc;pnie czlonkowie Komisji Skrutacyjnej rozdali listy do głosowania. W trakcie glos zabierali: - dr A. Kowalska-Lewicka przedstawiając kandydatury osób pierwszy raz pretendujących do władz. co zdaniem prof. B. Jaworskiej powinno mieć miejsce znacznie wcześniej - wówczas gdy zglaszano ich kandydatury Komisji Matce. J. Mical z Łańcuta, kierując się swą nieznajomością kandydatów zapytał jaka bylaby ważność listy bez skreśleń. Doc. E. Pietraszek wyjaśnił, że zgodnie z 01'dynacj<:j wyborcz'l Towarzystwa głos taki byłby nieważny, natomiast ważna bvłaby większa niż wskazana ilość skreśleń. Uzupełniono i poprawiono też pomyłki na liście kandyda·tów. Gdy delegaci dokonywali wyboru i złożyli listy do urny wyborczej, do pracy przystąpiła Komisja Skrutacyjna. \1/ trakcie oczekiwania na wyniki wyborów, toczyła się dyskusja na temat roli TO\\'arzystwa w dziedzinie badań etnograficznych oraz jego możliwościach w upowszechnianiu informacji n.t. kultury ludowej. Mgr W. Błaszkowski ubo'ewal nad gwałtowną urb~nizacją ws'. powodującą zanik tradycyjnego stylu życia, upodabnianie się (zwłaszcza wystroju izb wiejskich) do wzorców miejskich. nie zawsze najlepszych. Postulował upowszechnianie na wsi wiadomości o kułturze ludowej, uświadamianie jej wartości ogólnonarodowej. Wskazal lu na rolę nauczycieli wiejskich. Kierowanie się wygodą, brak gustu i niedowartościowanie własnej kultury regionalnej - powodują ten stan rzeczy na wsi. �396 KRONIKA Aby nie dopuścić do całkowitego zaniku kultury ludowej na wsi należałoby ten stan rzeczy jak najszybciej zmienić. Prof. M. Znamierowska-Priifferowa podzieliła się refleksjami na temat zbiorów etnograficznych w Polsce i informacją o nich poza granicami kraju. Jako kraj bogaty w zabytki powinniśmy wyjść na zewnątrz, nawiązać szersze kontakty z zagranicą. Wiąże się to także z pozyskiwaniem przez muzea i inne placówki (a także Towarzystwo) w drodze wymiany wydawnictw zagranicznych. Tu dr M. Gawęcki uzupełnił, że istnieje dostępny w bibliotekach "Katalog wydawnictw zagranicznych w bibliotekach polskich", toteż apel pani prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej o ankietę n.t. wydawnictw zagranicznych znajdujących się w bibliotekach poszczególnych placówek został już uprzedzony odgórnym zarządzeniem. Pan A. Zwolak nawiązując do wypowiedzi mgr. W. Błaszkowskiego zapytywał, czy w gestii etnografów leży propagowanie ludowości w sytuacji, gdy zanika dawny styl życia a ludowość zostaje wyparta przez wzory miejskie. Ubolewał też nad marginalnie potraktowaną dyscypliną (etnografią) w materiałach II Kongresu Nauki Polskiej. Pan J. Kapłon w swej wypowiedzi zaapelował o ratowanie zabytków, dążenie do ratowania zachowanych a już ginących reliktów kultury ludowej. Proponował też rozważenie kwestii współpracy z organizacjami mającymi zbieżne z Towarzystwem cele w upowszechnianiu kultury ludowej. Następnym punktem porządku dziennego było wystąpienie Komisji Wnioskowej, która przedstawiła wnioski pod głosowanie (uchwała w załączeniu). Na zakończenie Przewodnicząca obrad mgr 1. Wronkowska serdecznie podziękowała ustępującemu Zarządowi Głównemu. Następnie Komisja Skrutacyjna ogłosiła wyniki wyborów do władz Towarzystwa, po czym Zarząd ukonstytuował się. WYNIKI WYBOROW Do Zarządu Głównego PTL wchodzą: 1. mgr Antonowicz Kalina - Toruń, 45 głosów, członek ZG 2. dr Bohdanowlcz Janusz - Wrocław, 53 głosy, z-ca skarbnika 9. prof. Burszta Józef - Poznań, 56 głosów, członek ZG 4. dr Stanisław Chmielowski - Leszno, 45 głosów, wiceprezes 5. dr Wanda Czapran - Wrocław, 42 głosy, członek ZG 6. dr Ewa Fryś-Pietraszkowa - Kraków, 54 głosy - z-ca sekr. general. 7. dr Gawęcki Marek - Poznań, 53 głosy, wiceprezes 8. mgr Jeż-Jarecka Zofia - Warszawa, 51 głosów, członek ZG 9. mgr Kaczko Krystyna - Katowice, 52 głosy, członek ZG 10. dr Kłodnlcki Zygmunt - Wrocław, 47 głosów, członek ZG 11. dr Kowalska-Lewicka Anna - Kraków,56 głosów, prezes 12. doc. Kucharska Jadwiga - Łódź, 43 głosy, członek ZG 1:3. mgr Kuczyński Antoni - Wrocław, 52 głosy. sekretarz general. 14. mgr Lasowa Teresa - Gdańsk, 44 głosy, członek ZG 15. doc. Paluch Adam - Wrocław, 43,głosy, członek ZG ,lB. dr Parnowska Magdalena - Warszawa, 4'8 głosów, członków ZG 17. mgr Toroński Zbigniew - Poznań, 44 głosy, skarbnik 18. mgr Tubaja Roman - Toruń, 46 głosów, członek ZG 1'9. dr Wołos Kazimiera - Koszalin, 57 głosów, członek ZG �397 KRONIKA Zastępcy: 1. doc. Dzięgiel Leszek - Kraków, 41 głosów Z. prof. Jasiewicz Zbigniew - Poznań, 40 głosów 3. mgr Jastrzębski Józef - Łódź, 41 głosów Do Zarządu 1. Z. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. . 10. 11. Głównego nie weszli: mgr Fedyk Kazimierz - Poznań, Z4 głosy mgr Jacher-Tyszkowa Ałeksandra - Kraków, 26 głosów prof. Jaworska Bronisława - Łódź, 39 głosów mgr Kabat Irena - Poznań,ZO głosów mgr Kapłon Jan - Mszana DIn., 39 głosów mgr Kopacz Magdalena - Kraków, Z9 głosów mgr inż. Krzysztofowicz ~,Klemens - Kraków, 3.2 głosy mgr Lech Józef - Łódź, 34 głosy doc. Pietraszek Edward - Wrocław, 28 głosów mgr Różycka Katarzyna - Wrocław, 35 głosów mgr Zwolak Antoni - Lublin, 39 głosów Główna Komisja Rewizyjna: 1. dr Bartosz Adam - Kraków, 53 głosy 2. dr Kamocki Janusz - Kraków, 60 głosów 3. mgr Skalski Grzegorz - Poznali, 54 głosy, przewodniczący Zastępcy członków GKR: 1. mgr Błaszkowski Wojciech - Gdańsk, 51 głosów 2. mgr Łuczkowski Jan - Opoczno, 50 głosów Do GKR nie wchodzi: 1. dr Marczak Krystyna - Lublin, 49 głosów Sąd Koleżeński: 1. mgr Pelczar Adam - Szczecin, 46 głosów 2. doc. Szyfer Anna - Poznań, '50 głosów 3. mgr Wronkowska Irena - Toruń, 52 głosy Do Sądu Koleżeńskiego nie wchodzi: 1. prof. Wokroj Franciszek - Poznań (brak danych z Komisji SkrL) Protokółowała mgr Maria Niewiadomska UCHWALA'62 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Komisja Wnioskowa powołana przez 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Koszalinie w składzie: dr Janina Hajduk-Nijakowska, dr Barbara Kołodziejska, mgr Andrzej Rataj, po zapoznaniu się z wnioskami przesłanymi do Zarządu Głównego oraz zebraniu wniosków zgłoszonych w dyskusji i w czasie trwania obrad Walnego Zgromadzenia Delegatów, przedstawia je delegatom z prośbą o przyjęcie. �398 KRONIKA Uchwalono następujące wnioski: 1. 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w pelni akceptuje wniosek Oddziału Łódzkiego o nadanie mgr Zofii Neyman tytułu honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Walne Zgromadzenie Delegatów akceptując wniosek doc. dr hab. Zofii Staszczak w sprawie powołania Funduszu Pomocy Koleżeńskiej zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do opracowania w terminie do kOrOcagrudnia ł986 r. regulaminu tworzenia i gospodarowania środkami tego Funduszu. 3. Z uwagi na podjęcie przez Redakcję Dzieł Wszystkich Oskara KOlberga bardzo pracochłonnych działań związanych z indeksowaniem całej spuścizny Kolberga. Walne Zgromadzenie Delegatów uważa, że istnieje pilna konieczność wzmocnienia składu osobowego Redakcji w celu pomyślnego i w miarę szybkiego sfinalizowania prac wydawniczych. Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do wystąpienia z wnioskiem do Polskiej Akademii Nauk o zatrudnienie w Redakcji dwóch nowych pracowników: muzykologa i folklorysty, co umożliwi Redakcji rozpoczęcie systematycznej pracy nad przygotowaniem indeksu. 4. Walne Zgromadzenie Delegatów przyjmuje wniosek Oddziału PTL w Łodzi i proponuje Zarządowi Głównemu rozpatrzenie możliwości przygotowania i wydania przez PTL słownika etnografów i miłośników etnografii, których dorobek miał szczególne znaczenie dła rozwoju dyscypliny. 5. Walne Zgromadzenie Delegatów z zadowoleniem przyjmuje wniosek Oddziału Poznańskiego, który zadeklarował gotowość zorganizowania kolejnego zjazdu delegatów. Ustala, że 63 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbędzie się w 1987 r. w Poznaniu w połączeniu z sesją naukową na temat pozaeuropejskich badań etnograficznych. 6. W trosce o bardziej ekonomiczne wykorzystanie czasu obrad Walnego Zgromadzenia Delegatów, a tym samym przeznaczenie większej ilości czasu na dyskusję i wymianę doświadczeń, Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje nowo wybrany Zarząd do reorganizacji sposobu prowadzenia obrad. Niezbędnym wydaje się zrezygnowanie ż odczytywania sprawozdań przez przedstawicieli wszystkich oddziałów PTL, a także wszystkich, wraz z protokółem, dokumentów centralnych władz PTL. Walne Zgromadzenie proponuje powielanie przygotowanych wcześniej dokumentów w ilości wystarczającej do zapoznania się z nimi wszystkich delegatów. W tej sytuacji wystąpienia przedstawicieli władz PTL ograniczylyby się do prezentacji najistotniejszych zagadnieI1. 7. VV związku z nie udzieleniem przez Dyrektora Muzeum Etnograficznego w Kr<1kawie pracownikom tegoż Muzeum delegatom na WZD i czlonkom władz PTL zwo;nienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia celem wZ:.ęcia udziału w WZD w Koszalinie. delegaci, widz'1c w tym nicdocenianie Towarzystwa, popierają wniosek delegatów oddzialu krakowskiego i zobawi'lzujq nowo wybrany Zarząd do pisemnego wyrażenia ubolewania w tej spraviie na ręee dyrektora WYdziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakow<l z wiad'lmością do Muzeum. 8. WZD zobowiązuje nowo wybrany Zarząd Glówny do sfinalizowania w najbliższym roku spraw związanych z nowelizacją statutu. 9. Wa'ne Zgromadzenie Deleg2.tów stwierdza, że zgodnie z zaleceniami powziętymI na 53 WZD w Kaliszu re"ktywGwana została działalność wydawnicza To\V&rzystwa i uznaje ją za ważny element statutowej działalności. zwłaszcza że POlskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada wieloletnie tradycje w wydawaniu publi- �399 KRONIKA kacji o charaktcrze etnograficznym i jest jedynyn, w Polsce wydawnictwem specjalistycznym tego rodzaju. Mając na uwadze dalszy rozwój działalności edytorskiej Towarzystwa, WZD zobowiązuje ZG PTL do utworzenia etatu Sekretarza Wydawnictw PTL i stworztnia optymalnych warunków dla jego pracy oraz dalszej aktywizacji polityki wydawniczej Towarzystwa. Przewodnicząca Komisji i Wniosków Koszalin, 13 września 1986 dr Janina Uchwał Hajduk-Nijakowska DZIAŁALNOŚĆ OŚRODKA DOKUMENTACJI INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ PTL W KADENCJI 198'2 - 1986 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łodzi prowadził działalność statutową zgodnie z planem pracy zatwierdzonym przez Prezydium ZG PTL. W okresie sprawozdawczym podstawy obszar tematyczny w planach pracy Ośrodka związany był z działalnością bibliograficzną. Przy współpracy Komitetu Nauk Etonologicznych P AN i przy jego finansowym poparciu ukończono prace nad bibliografią etnografii polskiej za lata 19'61 - 196'9. Bibliografia wydana została przez Ossolineum w latach 19'82 (cz. 1) - 1983 (cz. 2). W toku są prace nad bibliografią e'nograficzną bieżącą (do druku przygotowywana bibliografia za lata 1976 - 19.35) oraz retrospektywną (za lata 1'912'6- 1939). Tradycyjnie opracowuje się selektywną bibliografię etnograficzną dla Międzynarodowej Bibliografii Nauk Społecznych wydawanej przez Comite IntenYationale pour Documentation des Sciences Sociales i Internationale Volkskundliche Bibliographie oraz kontynuuje współpracę z Redakcją DEMOSU, przekazując abstrakty polskich publikacji. W ODiIE mieści się polska Redakcja DElVIOSU. Zakcń2zono bibliografię zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1937 - 1982 Coraz bibliografię za warto,ś,ci "Ludu" za lalta 1895 -1985 (obie- praice ukażą się drukiem w ramach "Archiwum Etnograficznego"). Bibliografie te są realizacją uchwały WZD w Łomży o ukierunkowaniu prac ODiIE na bibliografie zawartości czasopism o treści etnograficznej. W ramach współpracy Ośrodka z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN kontynuowano prace nad słownikiem ludowej kultury materialnej do celów dokumentacji muzealnej. W okresie sprawozdawczym prace koncentrowały się nad tema. tarni: budownictwo, strój, rolnictwo, wnętrze, pożywienie i ceramika. Do tematów tych zgl"cmadzon'} hasłc z wypi,-ami z libatUicy i tablice hie.ra'rclhiczno-tematycZ'ne. Ponadto Ośrodek prowadzi stałą działa'ność dokumentacyjno-informacyjrq. Y.' ra,mach której na bieżąco uzupełni'lnc s,! kartoteki o:ćo'Jowa, muzea'na i instytucji etnograficznych w kraju i za granicą. Na podstawie danych przygotowywane są materiały do kronik i "Ludu", obejmujące wykaz prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii, krajowych spotkah i wystaw etnograficznych. W ramach działalności informacyjnej ODiIE prowadzi wymianq bibliografii z zagranicznymi instytucjami etnograficznymi oraz udziela informacji na zapytania z zakresu etnografii. Rozsyłane są też komunikaty o konferencjach międzynarodowych. �400 KRONIKA Ośrodek koordynował także pracę Sekcji Korespondentów Terenowych rozsyłając ankiety (prZ1echowywanie i konserwacja mięsa i wędlin, pożywienie robotników łódzkich, doroczna i rodzinna obrzędowość żydowska, demonologia, życie i praca w Łodzi) a następnie materiały włączając do archiwum Sekcji. W okresie sprawozdawczym zorganizowany został IV Zjazd Korespondentów Terenowych w Łodzi. Maria Niewiadomska DZIAŁALNOŚC REDACJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZNANIU W OKRESIE OD 1.07.1'!l'l'2DO 30.06.1986 Sytuacja wydawnicza W roku 1983' Redakcja DWOK wydała t. 62 Pisma muzyczne cz. II, o obj. 51,5 a.w. W roku 1985 ukazał się kolejny tom DWOK, mianowicie I część Materiałów do etnografii Słowian Południowych i Zachodnich Łużyce, o obj. 21,3 a.w. Był to tom nr 5911. Redakcja DWOK wznowiła 7-tomową monografię Wielkie Księstwo Pf)znańskie, tj. tomy 9 - 15 DWOK. Tak więc łącznie Redakcja DWOK wydała do czerwca 19.&6r. 63 tOlY'y Dziel Wszystkich (nr-'y tomów: 1- 36, 39 -'4'13, 48 - 57, 5fW, 60 -66), w tym 21 tomów z rękopisów, o łączne objętości 1844,3 a.wyd. Doliczając do tego wszystkie wznowione przez Redakcję tomy DWOK {t. J - 6, 9 - 15 i 60 a obj. łącznej 324 ark. wyd.) wydano ogółem 2168,3 ark wyd. Powyższe syntetyczne wyliczenie należy uzupełnić informacją, że poza przygotowaniem danego tomu redakcyjnie i merytorycznie zespół redakcyjny musi do każdego tomu wykonać 4 pełne korekty tekstów i tyleż korekt zarówno kalek ozalidowych z nutami, jak i wydrukowanych nut oraz prowadzić stałe konsultacje z drukarnią i Wydawnictwem (w w/w przypadkach było to PMW w Krakowie) celem wypracowania odpowiedniego kształtu DWOK. Te niezwykle czasochłonne czynności muszą być wykonane terminowo, dlatego też każdorazowy spływ do Redakcji korekt całkowicie odrywa pracowników od. bieżących prac merytorycznych. Nie trzeba tu dodawać, że taka sytuacja nie sprzyja systematycznemu przygotowaniu dalszych materiałów do druku. W okresie sprawozdawczym, po odpowiednim przygotowaniu, przekazano do PWM kompletnie zestawione materiały do druku nast. tomów: - t. 62.12 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. 2, - t. 68 Kompozycje wokalne i instrumentalne O.K., zawierający partytury i lihretlta 'Olper skomponowcunycl1 'przez Kolberga - malterial n:iez'wykle trudny w opracowaniu. W PWM znajduje się ponadto t. 6'9/1 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu Jortepianowym cz. 1. Redakcj~ wykonała do tego tomu wszystkie korekty i tom ten (podpisany d,o druku czeka !tylko na wy'ClrukowaEl1ie.Tom 69/'1 jeS!t poważnie opóźniony i mimo naszych wielu monitów PWM nadal zwleka z wydrukowaniem tej pozycji. Redakcja DWOK aktywnie uczestniczy także w innych akcjach wydawniczych Towarzystwa. Pracownik Redakcji DWOK zorganizował i przeprowadził wydanie reprintu 3 tomików pracy A. Fischera pt. Polabianie, Łużyczanie i Polacy, a w roku �• 401 KRONIKA bieżącym nadzorował wydanie kolejnego tomu z serii "Prace etnologkzne", Język a kHltura w myśli etnologicznej W. Burszty. Na zakończenie tej części sprawozdania dodać należy, że w latach 1"9'8,2- 1983 Redakcja uruchomiła we własnym zakresie sprzedaż komisową wydawnictw własnych jak i innych PTL-u za pośrednictwem antykwariatu w Poznaniu. Akcja ta przyniosła w wyniku wymierne wpływy finansowe oraz umniejszyła zapasy magazynowe o kilkaset pozycji. Tomy w opracowaniu W okresie 1982 - 1986 prace zespołu Redakcji DWOK koncentrowały SIę głównie na tomach: t. 37 - 38 Komentarze Do tomów Lubels.'de (1'6- 17) przygotowano komplet materiałów (w maszynopisie). zawierający: - wstęp - z omówieniem źródeł, badań i podróży Kolberga, współpracy z informatorami, wykazem dawnej literatury i zachowanych rękopisów, - przypisy źródlowe do poszczególnych tomów i rozdziałów monografii, a także katalog melodii i tekstów pieśni, - wykaz zachowanych źródeł rękopiśmiennych, - zestawienie bibliografii cytowanej i odnotowanej przez Kolberga, - indeks geograficzny. Tuk więc do monografii Lubelskie dysponujemy obecnie kompletem danych niezbędnych do ostatecznego sformułowania "komentarzy" do tych tomów. Po ustaleniu i wydzieleniu materiułu do części suplementowej Lubelskiego, który musi być opracowywany równolegle z komentarzem, będzie można przystąpić do sformułowania ostatecznej wersji komentarza (do druku) do Lubelskiego. Zgodnie z decyzją Komitetu Redakcyjnego będzie to model, wg którego opracowane zostaną wszystkie pozostałe części DWOK wydane przez Kolberga. Do tomów Krakowskie: opracowano dokumentację źródłową dla t. 5 i 8 DWOK Kra/;ows:cie w postaci: - przypisów źródłowych do w/w części monografii oraz odniesień do układu systetematycznego Polskiej Bajki Ludowej oraz zestawienia bibliograficznego prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga. Do tomów Kujawy (t. 3 - 4 DWOK) zebrano i opracowano dokumentację źródłową. Zestawiono tę dokumentację już w postaci maszynopisu zawierającego: - bibliografię prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga w tomach 3 i 4, przy czym w pracach do których udało się dotrzeć (lub dostępnych) określono sposób wykorzystania ich przez OK, - wykaz zachowanych źródeł rękopiśmiennych do materiału publikowanego z określeniem autorstwa i rodzaju rękopisu, - odesłania do typów bajkowych. t. 47 Chełmskie, cz. III Opracowano kompletny materiał do wszystkich rozdziałów budowanego uzyskując jednocześnie komplet materiałów do suplementu "chełmskiego". - Przygotowano do druku (w ostatecznej (z tekstem i bez), łącznie 151 pozycji - przeprowadzono szczegółową klasyfikację materiału pieśniowego wg kryteriów i zasad praktykowanych przez OK a stosowanych dla całości DWOK. Poprzedziła ją analiza poszczególnych wariantów i wątków. W efekcie wyodrębniono pieśni 26 "Lud" - t. 71 wersji) wszystkie melodie tomu, do tego tomu �402 KRONIKA obrzędowe doroczne i weselne a także zespół pieśni z rkp. Andrzeja WOjtasa, przewidując publikację tego zespołu jako zwartej całości, - zweryfikowano ostatecznie komentarz do wszystkich rozdziałów i zredagowano przypisy żródłowe (odniesienia bibliograficzne oraz rękopiśmienne) i interpretujące, - Zgromadzono materiał do wstępu omawiającego źródła kolbergowskie, badania i podróże terenowe, współpracowników (np. Hemplów i ich archiwalia), zachowane rękopisy itp. Zebrany materiał zawiera zrąb źródłowy (bez wstępu, bibliografii i indeksów) z przypisami. Znajdują się w nim wybrane i przygotowane w s z y s t k i e materiały źródłowe dotyczące Chełmszczyzny nie opublikowane wcześniej (w cz. I i II) a kwalifikujące się do wydania w III części jako suplementy. Przebieg i wyniki dotychczasowych badań i prac nad przedstawionymi powyżej komentarzami do monografii regionalnych wydanych przez Kolberga oraz suplementami, zwłaszcza cz. III Chełmskiego przemawiają za koniecznością rewizji dotychczasowego profilu edytorskiego w zakresie wydania komentarzy i suplementów, tj. za opublikowaniem ich łącznie dla każdej monografii w postaci odrębnego zeszytu (tomu) - z wspólnym dla całości wstępem, zestawieniami bibliograficznymi, indeksami, wykazem źródeł. Analiza opracowanego już przez nas materiału wskazuje wyraźnie na celowość takiej koncepcji ze względu na to, że zarówno komentowane przez nas, wydrukowane wcześniej materiały kolbergowskie, jak i pozostałe w rękopisach, a przygotowywane obecnie do wydania jako suplementy bazują na tych samych dla każdej monografii źródłach (zespoły rękopiśmienne Kolberga i współpracowników), pochodzących z tychże samych badań (chronologia, autorstwo, literatura). Kilkuletnie badania pozwalają twierdzić, że prace nad komentarzami oraz suplementami wymagają jednego i wspólnego warsztatu badawczego. Łączne potraktowanie suplementów i komentarzy da pełniejszy i bardziej zwarty obraz prac i dokonań Kolberga oraz jego metod badawczych i edycyjnych w zakresie poszczególnych monografii regionalnych. Stąd też rysuje się koncepcja wydania cz. III Chełmskiego (suplementu) łącznie z komentarzami do 2 pierwszych części jako edycyjnej całości z jednym, wspólnym wstępem, bibliografią, wykazami źródeł i indeksami. Projekt powyźszy wymaga jednak przeanalizowaniu przez Komitet Redakcyjny. t. 76 - 80 Indeksy Problematyka indeksowania DWOK od wielu lat stanowi najtrudniejszy bodaj temat badań, nad którym pracuje zespół redakcyjny DWOK. Obecnie prace nad pełnym opracowaniem i wydaniem całości spuścizny Kolberga doprowadzone zostały do takiego momentu, w którym prawidłowe skonstruowanie zespołu indeksów do DWOK jest niezbędne. Mimo, że do opracowania i wYdania pozostało jeszcze szereg tomów źródłowych, już teraz trzeba problem ten ostatecznie rozstrzygnąć. Indeksy DWOK obejmować będą olbrzymią liczbę haseł i opracowanie ich będzie trwało wiele lat. Sprawa jest zatem nader pilna. Zgodnie z decyzjami Komitetu Redakcyjnego dokonano ponownej weryfikacji wcześniej rozpoczętych indeksów pod kątem dalszej przydatności. Opracowano przegląd najnowszych koncepcji indeksowania i budowy tezaurusów oraz wydzielono zespół indeksów, na podstawie których weryfikuje się przydatność budowanych obecnie koncepcji szczegółowych. Do tomu 80, Indeks muzyczny, posiadamy koncepcję kodowania incipitów melodii i wg niej wykonany został pełny zestaw fiszek z zakodowanymi incipitami melodii publikowanych w DWOK (uzupełniany w miarę ukazywania się kolejnych �KRONIKA 403 tomów). Prowadzona jest stała weryfikacja tych zapisów oraz układanie i numerowanie kart. Licz·ba haseł (fiszek) rośnie j<ednak systematycznie i jak wydaje się, ostateczne opanowanie tego materiału ze względów czysto technicznych chociażby zmusi Redakcję do wykorzystania technik komputerowych. Z powodu braku gotowych i sprawdzonych metod indeksowania materiałów zbliżonych choćby do zawartości DWOK, koncepcje indeksowania należy wypracować specjalnie dla tego zbioru. Podejmowane wielokrotnie próby pozyskania do współpracy naukowców z innych ośrodków naukowych uwieńczony zostały powodzeniem. Redakcja nawiązała ścisły kontakt z zespołem doc. Jerzego Bartmińskiego z Zakładu Języka Polskiego UMCS w Lublinie. W roku 1984 udało się nam doprowadzić do 2, bardzo dla nas cennych spotkań roboczych a w listopadzie 1985 zorganizowaliśmy w siedzibie Redakcji DWOK konferencję nt. Problemy klasYfikacji i indeksowania całości edycji DWOK. Szczegółowe sprawozdanie z tej konferencji zamieszczone zostało w t. 70 "Ludu". Wspomnieć tu jednak należy, że zespół redakcyjny w całości przygotował to spotkanie i przedstawił na nim szereg referatów, w których zapoznał grono naukowców z wielu ośrodków naukowych w kraju z całym naszym dotychczasowym dorobkiem w tym zakresie. Najważniejszym efektem tego spotkania było włączenie się Redakcji do ogólnopolskiej dyskusji nad systematykami i klasyfikacjami materiałów folklorystycznych i etnograficznych oraz zawiązanie trwałej współpracy z ośrodkiem lubelskim przy tworzeniu podwalin teoretycznych pod przyszły system indeksów DWOK. W styczniu 1986 roku do współpracy z Redakcją pozyskaliśmy kilku specjalistów-informatyków z Ośrodka Informacji Naukowej UAM w Poznaniu, którzy podjęli się budowy systemu programowania i porządkowania materiałów w oparciu o komputer typu RIAO. Współpraca ta rokuje stworzenie technicznych przesłanek opanowania tak szerokiego materiału źródłowego, jakim jest dzieło Kolberga. Kolejnym forum dyskusji stało się otwarte zebranie naukowe Komisji d/s Folklorystyki, działającej w ramach Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN. Zebranie przygotował zespół redakcyjny DWOK, w dniu 26 maja 1986 przedstawiając 4 referaty prezentujące: - podstawowe problemy tworzenia koncepcji systemu informatycznego OWOK, - miejsce folkloru w OWOK, - problemy warsztatu folklorystycznego Kolberga w świetle rękopisów, - zagadnienia kolbergowskiej dokumentacji materiałów muzycznych. Zaproponowana przez nas problematyka stała się podstawą szerokiej dyskusji, której stenogram liczy ponad '50 stron maszynopisu. Najważniejsze wnio~ki z tej dyl"'kusk mo.7t:1a ująć .na5tępują'co: 1. Przyjęcie dość głębokiej a zarazem bardzo pracochłonnej formy indeksowania zakładającej, że wszystkie wybrane materiały zostaną opublikowane w indeksach. Informacje takie, bardzo obszerne, stanowiłyby niezwykle cenny materiał w obiegu naukowym - koncepcja ta wymaga jednak technik komputerowych (dyskietki). Za powyższą koncepcją przemawia jednak fakt, iż przy szczegółowym potraktowaniu OWOK łatwiej jest dokonać krytycznego wyboru materiałów do druku niż "dokładać" informacje, które wymagałyby ponownego przeglądania całości zbioru. 2. Konieczność odciążenia indeksów od roli komentującej i interpretującej. Niezwykle potrzebne są więc osobne opracowania poruszające takie kwestie jak: metoda pracy Kolberga, zakres i sposób zbierania materiałów, zasady postępowania z wariantami (melodii) itd. ~. �404 KRONIKA 3. Należy założyć pewne typy działań na indeksach - sprawdzić je można na małej cząstce materiału kolbergowskiego i na niej zrobić indeks rzeczowy. Na wąskim bowiem materiale można by już dość dokładnie sprawdzić czym będzie indeks rzeczowy i jakie fasety należałoby w nim umieścić. P,:Jiwyżze l'nf,orma,cje, dOltyczą,ce zarówno kom€lnt"u'zy, slu;pl€lmentów jak li indeksów, wyraźnie określają obecne ukierunkowanie prac w Redakcji DWOK. Rozwikłanie zasygnalizowanych tu zaledwie problemów jest na obecnym etapie niezbędU1IC .stą'j też pE'lwne zWoo,J.nieniew przelkiazywanuu ,k'oliejll1ych(omów DWOK do druku. Inne prace - przy udziale muzykologów w Redakcji nadal prowadzona jest ostateczna weryfikacja i inwentaryzacja materiału muzycznego zawartego w rękopisach O. Kolberga. Zestawiony na fiszach materiał stanowi bazę do ostatecznego zakwalifikowania nieopublikowanych jeszcze źródcł do tomów: ]{ornentarze-sll)Jlementy - Czterech pracowników Redakcji prowadzi własne badania naukowe. Efektem tych prac są zaawansowane prace doktorskie. Przygotowano i wygłoszono 11 2-godzinnych wykładów dla studentów muzykolog'i i etnografii z DAM (w ramach współpracy z odpowiednimi Katc:Jrami), przygotowano sesję kolbergowską w Przysusze oraz konsultowano film o Kolbergu, zrealizowany przez Wytwórnię Filmów Oświatowych w Łodzi. przygotowano i przeprowadzono wysyłkę i rozliczenie tomów 62 oraz 59/1. i Miscellanea. - - B a d a n i a p r o b l e m o w e MR III. 5 Zgodnie z umową zawartą z IS P AN Redakcja DWOK uczestniczy w badaniach nad tematem: Pomniki kultury narodowej. Ich dokumentacja i interpretacja. Okres sprawozdawczy pokrywa się z terminem drugiego już etapu współpracy z IS P AN {trwającego zwykle 4 lub 5 lat. Rozpoczęte w 1982 roku prace pokrywają się w pełni z ogólnym planem prac w Redaklcji i przewidują opracowanie części materiału do Chełmskiego (t. 47), Kompozycje cz. I (t. 68) oraz wstępne prace przy Komentarzach. W 1985 roku zakończyliśmy trwający 4 lata etap badań, przedstawiliśmy IS PAN szczegółowe sprawozdanie oraz wyniki prac - ocenione jako b. dobre. Przygotowywany w ramach tej umowy materiał w całości będzie wykorzystany do DWOK (np. tom 68 Kompozycje wokalne i instrumentalne po opracowaniu redakcyjnym przekazaliśmy już do drukarni). Współpraca z IS PAN przyspiesza ukończenie całości edycji oraz pozwala na częściowe finansowanie naszych prac naukowo-badawczych z funduszy zewnętrznych. W styczniu 1986 r. podpisaliśmy kolejną umowę, która obowiązywać będzie 5 lat. Sytuacja finansowa Przez lata 1982 - 1985 sytuacja finansowa Redakcji była na ogół ustabilizowana, choć wysokość przyznawanych nam środków umniemożliwiała np. przyjęcie nowych pracowników, dokonania zakupu czytnika do mikrofilmów, wykonanie remontu naszego lokalu, nie mówiąc już o ew. zakupie najprostszego komputera - niezwykle Redakcji teraz potrzebnego do wielu prac tak redakcyjnych jak i naukowo-badawczych. Poza wpływami z tytułu stałych dotacji z PAN ratowaliśmy się częściowo wpływami z tytułu prac wykonanych w ramach badań problemowych (były to kwoty w granicach 550 - 650 tys. rocznie) a także sprzedażą wydawnictw. Rok bieżący, 1986, jest jednak dla Redakcji nadzwyczaj trudny, gdyż stale lawi- �405 KRONIKA rujemy na krawędzi całkowitego wyczerpania konta. Na preliminowaną na rok bieżący kwotę ponad 6 mln zł (w tym planowana zapłata za prawie już gotowy tom 67/1 Pieśni i melodie Lndowe w opracowaniu fortepianowym) otrzymaliśmy dotychczas, po wielu monitach kwotę zaledwie 800.000,- zł. Sprawy osobowe ReJakcj'l Redaktor Naczelny, prof. dr Józef Burszta. 12 osobowy Ko·fU.:1kcję rody n-c.'ukowcj ,dla DWOK kierowany jest przez :Jl'Ur. Ur. Gl'l'arLia Labudę. Wymienieni powyżej Profesorowie nie pobierają z Iytulu ~wej pracy dla DWOK wYI1<JgroJzenia, jedynie Hedakl:or Naczelny oLrzyICJ'..ljC hO~lor;.irjurn \V crl\\/i,i ukaz~lnia siG kolejnego ton1U. Pracownicy etatowi: Hcdak:;ja zatrudnia 6 pracocvników naukowo-badawczych, w tym 2 osoby na półetatach. Księgowo,';ć~ i pracownik gospodarczy zatrudnieni są na lącznie 1,5 etatu. j',,: ,(l kieruje Hr,j,.,;,cy jlly. j)('i,;:i'lcy Sekretarz mgr KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ŁUŻYCZAN Redukcji Jan Palka PTL W R. 1986 W r. 1986 działały, oprócz Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Poznaniu, dwa następne koła: w Warszawie i Szczecinie. Kolo przy Oddz. PTL w Poznaniu w drugim roku swej działalności miało 29 członków. Tematami referatów na zebraniach plenarnych Koła były: Ludowa muzyka wokaLna Łużyczan, Charakterystyka języków górnołużyckiego i doLnołużyckiego, Jakub Bart-Cisinski, wybitny poeta h.życki, FoLkLor łużycki jako kryterinm identy- oraz informacje o życiu kult. Łużyczan. Członkowie Koła publikowali artykuły na temat życia kulturalnego działaczy łużyckich w prasie polskiej i górnołużyckiej. Koło utrzymuje kontakty z naukowcami i pisarzami ora~ działaczami kulturalnymi Łużyc. Czyni się przygotowania do wycieczki członków Koła do Budziszyna. Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Warszawie rozpoczęło swą dzialalność 15 I 1986 1'. Przewodniczącym Koła jest płk. Stanisław Marciniak, zast. przewodn. doc. dr Ewa Siatkowska, sekret. Sławomir Wiatrak. Koło ,,';\ :~O ('/1';;1,(,(;,1/. 1\'a lO zl'lxani~lchlVy,glo'3Z:CI"1J() następujące <referaty: Etymologia fikacji narodowej nazwy etnicznej rzeń narodów Łużyczan Serb, Stosunki słowiańskich, językowe na Łużycach, Reminiscencje z wędrówek Południca mi), Udział II Armii Wojska PoLskiego w wyzwalaniu Łużyczan - naocznych świadków wydarzeń, Życie i twórczość leTja, Łużyczanie kLor lnżycki a Republika w perspektywie Weimarska, narodowej Przegląd i szerszej, w systemie wie- po Łużycach (z przeźroczaŁużyc, z lekturą wspomnień Jana kinematografii Istoty mityczne Arnosa Smo- łużyckiej, Fol- U. Serbów Łl.- życkich. Niektórzy członkowie (płk. St. Marciniak, doc. S. Siatkowska i in.) wykazali aktywność, rozwijając również bogatą działalność naukową, publicysŁyczrią i kulturalną w dziedzinie sorabistyki. Koło Zainteresowań Kulturą Łużyczan przy Oddz. PTL w Szczecinie liczy 104 członków i sympatyków. Przewodniczącym Koła jest Aleksander Walczak, zastępcą przewodniczącego inż. Jan Kurpiewski, sekretarzem mgr Zyta Kruk. �406 KRONIKA W r. 1986 odbyło się 12 zebrań, w tym 6 zebrań plenarnych z następującymi tematami referatów: Serbowie Łużyccy - ich przeszłość i teraźniejszość, Szkolnictwo łuźyckie, Sytuacja językowa współczesnych Łużyczan; wyświetlaniem filmów: "Kongres Domowiny", "V Festiwal Kultury Łużyckiej" i przeźroczy "Wesele łużyckie". Poza tym Koło organizowało spotkania z pisarzem łużyckim Kreśćanem Krawcem, działaczami Domowiny (Jurij Grós i Herbert Funka), z łużyckim nauczycielem Ludwikiem Nowakiem, oraz dwie wycieczki, do Dolnych i Górnych Łużyc. Zarządy kół wypowiadają się zdecydowanie za utworzeniem Sekcji Kultury Łużyckiej niezbędnej dla zacieśnienia współpracy kół w doborze tematów zebrań, wzajemnej pomocy i wymiany doświadczeń. Kazimierz Fedyk KOŁO ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ PRZY ODDZIALE PTL W POZNANIU Wiedza o współczesnych Asyryjczykach jest w Polsce nader znikoma. Pomimo rozległych badań ludoznawczych polskich etnografów nikt jeszcze dotąd nie zajmował iSię Asyryjczykami. Wciąż trzeba udowadniać, że taka społeczność naprawdę jeszcze żyje, i po dziś dzień posługuje się w mowie i piśmie asyryjskim językiem z alfabetem aramejskim, który od początków chrześcijaństwa jest też językiem bardzo bogatej liturgii według szkoły antiocheńskiej. Publikacji o Asyryjczykach w Polsce w okresie dziesięciolecia 1975 - 1985 to kilka zaledwie pozycji. Choć nie były to opracowania ściśle naukowe, jednak budziły pćwne, chwilowe zainteresowanie. Ich zasięg był dość szeroki, bo ukazały się w "Trybunie Ludu", "Perspektywach", Widnokręgach" i "Rodzinie". Obok tego gatunku materiałów konieczne są kompleklSowe badania przez etnografów całokształtu kultury dzisiejszych Asyryjczyków. Interesujące jest również, czy folklor, obok Języka, wiary i - w mniejszym stopniu - imion może stanowić d~datkowy elemenit identyfikacji ll'alrodawej? Te zagadnienia legły u podstaw szukania dróg do założenia "Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską". Dużą zachętą były tu pozytywne podejścia nieliczmego grona zainteresowanych, w tym dwu etnografów, kilku dziennikarzy i przyjaciół. Po kilkumiesięczmych staraniaGh zaczęły s:ę stopn'owo zary.sowywać szanse na powołanie takiego koła przy poznańskim oddziale PTL. Dużą pomocą w tym byla budująca opinia Zarządu Głównego PTL i przychy~ny stosunek pracowników Instytutu Etlnologii UAM oraz recenzenta całego przedsięwzięcia, doc. dr habił. L. Dzięgiela. Zanim jednak doszło do powołania koła, zorganizowano w Instytucie Etno:ogii DAM pierwsze spotkanie z kulturą asyryjską w dniu 14 grudnia 1985 r. Przybyło na nie okola 50 gości z Poznania, Krakowa, 'Warszawy i Szczccina, w tym członkowie PTL. Po wygłoszonym referacie i obejrz'eniu przeżroczy wykonanych przez doc. dr habił. L. Dzięgiela podczas jego pobytu w Iraku i w dwóch ośrodkach: Augsburgu (W HFN) i Berlinie Zachodnim, gdzie przebywa ob2cnie kiika tysięcy imigran·· tów a.syry jskich z Tun:ji, Syrii, Iraku i Iranu, goście degustowali tradycyjne danie asyry jskh:. Ostatecznie koło povistało w dniu 28 lutego UH16 1'. Na dotychczasowych pięciu zebraniach omówiono m. in. sytuacjqAsyryjczyków w krajach Bliskiego Wschodu, ich obiekty sakralne, kuchnię i obyczaje kulinarne, przedstawiono także �~07 KRONIKA sylwetkę św. Efrema (IV w.n.e.) i uczonego Bar Ebraja (XIII w.n.e.). Doc. dr habil. L. Dzięgiel podzielił się z członkami Koła swoimi refleksjami z pobytu u asyryjskich imigrantów w Londynie, a redaktor Z. Suchar - u LĄsyryjczyków w Związku Radzieckim. Ill1formacje o tych spotkaniach wydrukowano w kolejnych ll1umerach asyryjskiego miesięczmika "HUJADA", który od 10 lat ukazuje się w Szwecji. WłaŚiIlie redakcja .,Hujada" jest zainteresowana rozw{)jem współpracy z naszym Kołem, w tym również wymianą przedstawicieli. Być może pierwsza robocza wizyta l - 2 członków naszego Koła w Szwecji nastąpi już w czerwcu 1987 r. W perspektywie przewiduje się również zrealizowanie 1,5 miesięcznego wyjazdu 2 członków Koła do Turcji, do regionu "Tur Abdin", zamieszkałego jeszcze dotąd przez ll1ieliczne, niestety, już dziś grupy Asyryjczyków. W zaplanowalnym cyklu spotkań w sezonie zimowo-wioselilllym 1986,1987, poświęconym folklorowi Asyryjczyków, zostaną omówione obyczaje pogrzebowe, weselne i współczesne sztuki teatralne. Koło przygotowuje się też do czynnego udziału w 63 Walnym Zjeździe Delegatów PTL w Poznaniu. Jesteśmy gotowi realizować, w miarę naszych możliwości, każde zaproszenie na prelekcje, jakie otrzymamy z ośrodków PTL-owskich w Polsce, chcących usłyszeć o dniu dzisiejszym Asyryjczyków, ich obyczajach, kulturze i wierze. Pierwszym ośrodkiem, który nas zaprosił, jest Muzeum EtnograficZlne w Toruniu, gdzie od styczmia do kOl1ca maja 1937 r. zostanie zorganizowanych 7 spotkań. Michael ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE WOJEWOnZTwo ZORGANIZOWANE STOŁECZNE W AbdaHa 1984 ROKU WARSZAWSKIE MUZEA Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Chińska grafika ludowa z kolekcji Sstanisława Tworzydły" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Latusek, S. Tworzydło. Ekspozycja: 30.09.83eksponatów. Katalog, plakat; Ekspozycja: 15.01. - 29.02. w Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu, 47 eksponatów. Plakat. Współorganizator: Muzeum Sląska Opolskiego w Opolu - 10.01.84, 47 "Grafika lamajska z Nepalu" Scenariusz: A. Latusek, oprawa plastyczna: M. Antoniak. Ekspozycja: 25.11. 83. - 30.01. 84. w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy, 95 eksponatów (grafik oraz liturgicznych sprzętów lamajskich. Współorganizator: Okręgowe Muzeum Miedzi w Legnicy "Impresje nepalskie" - wystawa fotografii Jacka Kubieny Scenariusz: J. Kubiena, oprawa plastyczna E. Kossakowska-Nowicka, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 4.01 - 31.01. w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki - galeria "Sciana Wschodnia" w Warszawie, 75 fotogramów, 16 grafik. Współorganizator: galeria K.M.P.iK. "Sciana Wschodnia"; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kornocki. Ekspozycj'1: 15.(f2' - 10.03. w Biurze Wystaw Artystycznych w Krosnie, �408 KRONIKA 75 fotogramów, 16 grafik; Scenariusz: J. Kubiena, oprawa plastyczna: R. Gancarz, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 15.03. - 31.05. w Biurze Wystaw Artystycznych w Tarnobrzegu z siedzią w Sandomierzu. Katalog. Współorganizator: B.W.A. w Tarnobrzegu; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 7.06. - 29. 06. w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki w Radomiu. Współorganizator: K.M.P.iK. w Radomiu; Scenariusz: J: Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 4.07. - 31.07. Galerii Miejskiego Ośrodka Kultury w Pionkach. Folder. Współorganizator: M.D.K. w Pionkach; Scenariusz: J. Kubiena, konsultacja: J. Kamocki. Ekspozycja: 3.08 - 31.08. w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy w Gliwicach. Współorganizator: K.M.P.iK. w Gliwicach. "Nepal - kraj i ludzie" wystawa fotografioi. Miłosława Petruszki. Scenariusz: M. Petruszka. Ekspozycja: 6.01. - 31.01. w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy w Gliwicach "Galeria Rozmaitości". 88 fotogramów. Współorg;mizator: K.M.P.iK. w Gliwicach; Scenariusz: M. Petruszka. Ekspozycja: 2.03 - 1.04. w Biurze Wystaw Artystycznych w Szczecinie. Współorganizator: B.Vl.A. w Szczecinie; Scenariusz: M. Petruszka, oprawa plastyczna: J. Czerniewicz. Ekspozycja: 10.04- 1.05. w Biurze Wystaw Artystycznych w Gorzowie Wlkp. Wspólorganizator: B.W.A. w Gorzowie Wlkp. "Ikonografia malarstwa Orisy" Scenariusz: J. Szelegejd, oprawa plastyczna: T. Sawa-Borysławski. Ekspozycja: 26. 01 - 10.04. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 118 eksponatów. Katalog. plakat. "Afgańska czajchana" Scenariusz: Z. Ananicz, oprawa plastyczna: P. Łęski, M. Bero. Ekspozycja: 26.04.- 31.07. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 125 eksponatów. Katalog, plakat; Scenariusz: Z. Ananicz, oprawa plast.yczna: Z. Ananicz, M. Bero. Ekspozycja: :'::5.10.81- 28.02.85 w Muzeum Archeologicznym w Gda!'lsku, 144 eksponaty. Wspólorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. "Dawna rzeźba i malarstwo Wietnamu" Scenariusz: pracownicy Muzeum Sztuki Wietnamskiej w Hanoi, oprawa plastyczna: A. Latusek, konsultacja: Vuong-Nhu Chiem, Nguyen Bich. Ekspozycja: 19.06.- 10.07 w Łazienkach Królewskich w Warszawie (Gmach Podchorążówki), 180 eksponatów. Plakat. Współorganizatorzy: Muzeum Sztuki Wietnamskiej w Hanoi, Muzeum Narodowe w Warszawie. "XI lat Muzeum Azji i Pacyfiku w 40 leciu PRL" Scenariusz: A. Wawrzyniak, A. Latusek. oprawa plastyczna: A. Latusek. EkSpozycja: 24.08. - 10.11. w Galerii "Nusantara" w Warszawie, 120 eksponatów. Plakat. Warszawa, Muzeum Narodowe - Oddział w Łowiczu "Sztuka ludowa w 35-lecie "Cepelii" i 40-leeie PRL" Scenariusz i oprawa plastyczna: Sz. Szkup. Ekspozycja: 23.06. - 24.07., ok. 200 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia "Sztuka Łowicka". �409 KRONIKA "Rzeźby Józefa Grzegorego w 50-lecie twórczości" Scenariusz: H. Swiątkowski, oprawa plastyczna: Sz. Szkup. Ekspozycja: 29.07 -17.09., 54 eksponaty. Katalog. Współorganizator: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum w Łowiczu, Ministerstwo Kultury i Sztuki. Warszawa, Państwowe Muzeum Etnograficzne "Z dziejów ceramiki na ziemiach polskich" Scenariusz: M. Bero; P. Szacki, oprawa plastyczna: H. Gałązka. Ekspozycja: 16.12. 83. - 31.05.84., ok. 700 eksponatów. Przewodnik, plakat. Współorganizator: Państwowe Muzeum Archeologiczne w \Varszawie. "Kultura Scenariusz: M. Sztrantowicz, -15.01.84., ok. 190 eksponatów. ludowa Afganistanu" oprawa plastyczna: Informator. R. Garyga. "Czeskie ludowe rękodzieło artystyczne" Ekspozycja: 20.12.83- Scenariusz: A. Vondruśkowa, oprawa plastyczna: H. Gałązka. Ekspozycja: 20.01. __ - 1.04., 354 eksponaty. Folder, plakat. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki PRL, Ministerstwo Kultury CSRS, Vstredi Lidove Umelecke Vyroby, Mu-. zeum Etnograficzne w Krakowie. "Ludy cedru - sztuka Indian północno-wschodnich wybrzeży Kanady" Scenariusz i oprawa plastyczna: współorganizatorzy kanadyjscy. Ekspozycja: 24.01.- 1.04. Folder kanadyjski z polską ułotką informacyjną. Współorganizator: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Kanady. "Indianie Kiczua - górale Boliwii" Scenariusz: T. Walendziak, oprawa plastyczna: E. Prus. Ekspozycja: 25.02. - 24.06. w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, 158 eksponatów, 21 plansz fotograficznych. Informator. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Wrocław; Scenariusz: T. Wałendziak, oprawa plastyczna: W. Bogucki. Ekspozycja: 28.10. - 18.12. w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 158 eksponatów. Informator. Współorganizator: Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. "Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie" (Wystawa reklamująca działalność PME) Ekspozycja: szawie. 14.05. - 20.05. w gmachu Szkoły "Rękodzieło Scenariusz: Pile. M. Sztrantowicz. Gl. Planowania i Statystyki w War- ludów Magrebu" Ekspozycja: 16.05.- 30.06. w Muzeum "Na afrykańskim Okręgowym w targu" Scenariusz: J. Koziorowska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski, A. Olechowski. Ekspozycja: 7.08. - 30.10. w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce, 130 eksponatów. Informator. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. �410 KRONIKA "Rzeźba ludowa w 40-leciu PRL" Scenariusz: H. Olędzka, oprawa plastyczna: H. Gałązka. 668 rzeźb oraz warsztat L. Kudły. Ulotka informacyjna. "Indianie Panare z dorzecza Orinoko - Ekspozycja: 10.07- 30.09., Wenezuela" Scenariusz: J. Jaskulski, oprawa plastyczna: A. Geppert. Ekspozycja: 24.07.- 31.10., 230 eksponatów (część eksponatów została zgromadzona przez Studencką Wyprawę Etnograficzną z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu). Folder, ulotka informacyjna. "Trony i insygnia wodzów w dawnej Afryce" Scenariusz: Woli. J. Koziorowska. Ekspozycja: "Panorama 20.10. - 2,2.11. w Domu Kultury w Stalowej polskiego stroju ludowego" Scenariusz: B. Kazanowska, oprawa - 3.03.85. Folder, ulotka informacyjna. plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 23.11.84.- "Rzeźba Wacława Skirzyńskiego" patrz: Płock, Muzeum Mazowieckie. "Kultura .scenariusz: M. Sztrantowicz. nym w Toruniu. ludów Afganistanu" Ekspozycja: WOJEWODZTWO 6.12.84.- 31.03.85. w Muzeum Etnograficz- BIALSKOPODLASKIE MUZEA Biała Podlaska, Muzeum Okręgowe "Twórczość Franciszka Sadownika" Scenariusz: C. Wrębiak, oprawa plastyczna: K. Witkowska. Ekspozycja: 2.03. - 4.05. w Oddziale Muzeum Okręgowego w Łosicach, 30 eksponatów. Informator. "Sztuka ludowa południowego Podlasia" Scenariusz: C. Wrębiak, oprawa plastyczna: J. Gajewska, K. Witkowska. Ekspozycja: 3.05 - 10.06., ok. 250 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łosicach; Scenariusz: C. Wrębiak. Ekspozycja: 18.09.- 20.09. w Akademii Wychowania Fizycznego Białej Podlaskiej, 45 eksponatów. w "Podlaska Scenariusz: C. Wrębiak. Ekspozycja: w Łosicach, 35 eksponatów. wycinanka ludowa" 12.07.-12.10. w Oddziale Muzeum Okręgowego �411 KRONIKA WOJEWODZTWO BIAŁOSTOCKIE MUZEA Bialystok, Muzeum Okręgowe "Z badań etnograficznych na terenie budowy zalewu Siemianówka" Ekspozycja: otwarcie 25.04. w Ratuszu w Białymstoku. WOJEWODZTWO BIELSKIE MUZEA Cieszyn, Muzeum "Cieszyński strój kobiecy" Scenariusz: M. Makowski, M. Dembiński, oprawa plastyczna: M. Makowski, konsultacja: Zespół Etnograficzny Muzeów Województwa Katowickiego. Ekspozycja: lipiec w Cieszyńskim Centrum Kultury, 100 eksponatów. Folder. WOJEWODZTWO BYDGOSKIE MUZEA Tuchola, Muzeum Borów Tucholskich "Kaszubska Scenariusz i oprawa plastyczna: natów. porcelana artystyczna" M. Gierszewska. Ekspozycja: 18.05. -10.07., 30 ekspo- "Haft Heleny Grabowskiej" Scenariusz ponatów. i oprawa plastyczna: A. Gierszewska. WOJEWODZTWO Ekspozycja: 15.07- 3'1.09., 30 eks- GDAŃSKIE MUZEA Kościerzyna, Kaszubski "Wdzydzkie rękodzieło Park Etnograficzny we Wdzydzach ludowe w zbiorach Kaszubskiego Parku Etnograficznego" Scenariusz: A. Kwaśniewska, oprawa plastyczna: Z.iR. Nałęcz-Jaweccy, W. Błaszkowski. Ekspozycja: 15.05.- 30.09., 75 eksponatów. "Ochrona tradycyjnego budownictwa ludowego Scenariusz: T. Sadkowski; oprawa plastyczna: Ekspozycja: 1.07.- 30.09., 68 eksponatów. na Kaszubach L. Smerek, konsultacja: i Kociewiu" konsultacja: J. Habela. �412 KRONIKA INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Gdańsk, Wojewódzki Ośrodek Kultury "Ludowe dywany dwuosnowowe" Scenariusz: K. Turska, oprawa plastyczna: A. Szablewska. Ekspozycja: 9.02. - 29.02. VI Galerii Sztuki Ludowej WOK, 16 eksponatów. Wspólorgalliz:ltor: J\1uzeum Etnograficzne w Toruniu. "Współczesna sztuka ludowa Kaszub" Scenariusz: K. Szalaśna. Ekspozycja: 20.03. - 31.03. w Zasadniczej Okrętów Stoczni im. Lenina - Gdal1sk- Wrzeszcz, 82 eksponaty. "Hafty kaszubskie Szkole Budowy Marii Kopeć z Kęsowa" Scenariusz: K. Szalaśna, oprawa plastyczna: Z. Chylarecki. Ekspozycja: 26.03. - 23.0·1., 37 eksponatów. Katalog. Współorganizatorzy. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy. "Twórczość rodziny Hińców z Wdzydz" (hafty, plecionki z korzenia sosny, rzeźba, malarstwo na szkle) Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: A. Szablewska. Ekspozycja: 06., 48 eksponatów. "Rzeźba Włodzimierza Scenariusz: K. Szałaśna, 30 eksponatów. "Twórczość oprawa Stanisława Scenariusz: K. Szałaśna, 51 eksponatów. Folder. Ostoi-Lniskiego plastyczna: oprawa plastyczna: oprawa A. Szablewska. plastyczna: WOJEWODZTWO Ekspozycja: (1895 - 1984) - "Szopka i obrzędy Bożego Narodzenia Scenariusz: K. Szałaśna, - 31.01.85., 52 eksponaty. z Czerska" A. Szablewska. Rekowskiego" 24.05. - 24. 28.06. - LOB., pośmiertna Ekspozycja: 8.08 - 30.09., w plastyce ludowej" A. Szablewska. Ekspozycja: 20.12.84- GORZOWSKIE MUZEA Gorzów Wlkp., Muzeum Okręgowe "Pokonkursowa wystawa pisanek i palm wielkanocnych" Scenariusz: W. Sadowski. Ekspozycja: 4.05. - 10.05., 52 eksponaty. "Pokonkursowa wystawa rzeźby funkcjonującej w obejściu i krajobrazie Scenariusz: W. Sadowski. Ekspozycja: 9.11. - 20.11., 19 eksponatów. Międzyrzecz, Muzeum wiejskim" "Pokaz pisanek i palm wielkanocnych" Scenariusz: J. Patorska, 82 eksponaty. oprawa plastyczna: R. Patorski. Ekspozycja: 13.09.- 29.09., �413 KRONIKA "Wyroby wikliniarskie Scenariusz: J. Patorski, 94 eksponaty. oprawa plastyczna: "Współczesna R. Patorski. Ekspozycja: 25.09. --21.10., szopka ludowa" Scenariusz: J. Patorska, 85., 35 eksponatów. oprawa plastyczna: Scenariusz: J. Patorska, 85., 39 eksponatów. oprawa plastyczna: "Staropolski regionu" A. Kowalski. piernik WOJEWODZTWO Ekspozycja: 23.12.84.- 17.02. Ekspozycja: 23.12.84.- 17.02. świąteczny" A. Kowalski. JELENIOGORSKlE MUZEA Bolesławiec, Muzeum Ceramiki "Gwiazdkowe tradycje ludowe" Scenariusz: H. Słomska, oprawa plastyczna: T. Wolanin. Ekspozycja: 22.12.84.- 8.02. 85., 19 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze. Kamienna Góra, Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego "Czepki dolnośląskie" Scenariusz: Z. Turza. Ekspozycja: styczeń 83. - czerwiec 84., 50 eksponatów. "Ludowe meble dolnośląskie" Scenariusz: Z. Turza. Ekspozycja: styczeń 83. - czerwiec 84., 12 eksponatów . •Telenia Góra, Muzeum Okręgowe "Najcenniejsze kolekcje ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Jeleniej Górze" Scenariusz: H. Słomska, oprawa plastyczna: W. Sierka. Ekspozycja: 20.0684 - 4.04. 85., 220 eksponatów. Katalog. "Gwiazdkowe tradycje ludowe" patrz: Bolesławiec, Muzeum Ceramiki WOJEWODZTWO KALISKIE MUZEA Kalisz, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Sztuka ludowa Ziemi Kaliskiej" Scenariusz: M. Ścisła, oprawa plastyczna: pień 84. - sierpień 85. w Izbie Regionalnej tów. Katalog, plakat. Z. Baranek, w Cekowie J. Pawlak. Ekspozycja: sier(woj. kaliskie), 100 ekspona- �414 KRONIKA WOJEWÓDZTWO KATOWICKIE MUZEA Będzin, Muzeum Zagłębia "Niegowonickie palmy wielkanocne" Scenariusz: A. Szymczyk, oprawa - 20.05., 40 eksponatów. Bytom, Muzeum Górnośląskie plastyczna: Cz. Haczkiewicz. Ekspozycja: 17.04.- "Malarstwo, grafika i rzeźba nieprofesjonalna województwa katowickiego" Scenariusz: K. Kaczko. Ekspozycja: 21.02. - 11.03. w Domu Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" w Krakowie, 81 eksponatów. Folder. "Strój cieszyński i jego zdobnictwo" Scenariusz i oprawa plastyczna: 1. Białas, M. Kuczyńska. Ekspozycja: 12.05. - 30.07. w Muzeum Hutnictwa i Odlewnictwa Metali Kolorowych w Głogowie, 293 eksponaty. Przewodnik. "Powstania śląskie w plastyce nieprofesjonalnej" SCelna,riusz: K. Kam:ko. Ek'lpJizycja: IZ3.05.- 31 08. w MuzeUlm Wsi Opolls'kiej w Bierkowicach, 72 eksponaty. Katalog, afisz. "Malarstwo twórców nieprofesjonalnych województwa katowickiego" Scenariusz: K. Kaczko, oprawa plastyczna: E. Inglot. Ekspozycja: Biurze Wystaw Artystycznych w Bytomiu, 68 eksponatów. 31.05. - 13.06. w "Muzeum Górnośląskie. Dzieje i działalność w latach 1927 - 1939" (część dotycząca działalności i zbiorów etnograficznych) Scenariusz: K. Kaczko, 1. Białas, M. Kuczyńska, oprawa plastyczna: A. Adamczyk, R. Chruściel. Ekspozycja: 20.12.84. - 9.03.86., 607 eksponatów. Katalog, plakat. Chrzanów, Muzeum "Szopki krakowskie" Scenariusz: Z. Lipiarz, oprawa plastyczna: D. Szpak, konsultacja: ryczne w Krakowie. Ekspozycja: grudzień 84 -luty 85. WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE Muzeum Histo- KIELECKIE NIEMUZEALNE Kielce, Towarzystwo Przyjaciół Górnictwa, Hutnictwa i Przemysłu Staropolskiego "Twórczość ludowa Kielecczyzny" Scenariusz: K. Ściwiarska, oprawa plastyczna: M. Wójcik. Ekspozycja: 8.09.- e.09. w Nowej Słupi w plenerze (Dymarki Świętokrzyskie), 25 eksponatów. Współorganizator: Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach. Kielce, Wojewódzki Oddział Stowarzyszenia PAX �415 KRONIKA WOJEWOOZTWO KOSZALIŃSKIE MUZEA Szczecinek, Muzeum Regionalne "Zabytki Scenariusz: natów. kultury jamneńskiej J. Sienkiewicz, ze zbiorów Muzeum Okręgowego konsultacja: J. Dudź. Ekspozycja: WOJEWOOZTWO w Koszalinie" 1.06. - 31.08., 60 ekspo- KRAKOWSKIE MUZEA Kraków, Muzeum Etnograficzne "Kultury Scenariusz: Ekspozycja: M. Zachorowska, J. Kamocki, 14.03.- 4.06., ok. 900 eksponatów. "Afrykańska Scenariusz: Ekspozycja: czarnej Afryki" kolekcja Stefana oprawa Katalog plastyczna: Szolc-Rogozińskiego M. Zachorowska, J. Kamocki, 14.04.- 4.06., ok. 300 eksponatów. 1882 - 1890" oprawa plastyczna: Katalog. "Rosyjska zabawka H. Trzebiatowska. H. Trzebiatowska. ludowa" Scenariusz: W. Stwora, oprawa plastyczna: J. Jeleński. Ekspozycja: 18.04.- 4.06., ok. 250 eksponatów. Plakat. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki PRL, Ministerstwo Kultury ZSRR. "Dzieło i twórcy ludowi w 40-leciu PRL" Koncepcja i założenia: E. Waligóra, scenariusz: A. Spiss, I. Łopuszańska, A. Jacher-Tyszkowa, H. Bittner-Szewczykowa, E. Pobiegły, E. Krasińska, oprawa płastyczna: J. Trzebiatowski. Ekspozycja: 20.07.84.- 1.04.85., -ok. 700 eksponatów. Katalog, plakat. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki. Kraków, Muzeum Historyczne "Szopki krakowskie Scenariusz oprawa 85.. 122 eksponaty. plastyczna: T. Petryk, WOJEWOOZTWO 1984" A. Szałapak. Ekspozycja: 9.12.84.-12.02. KROSNIEŃSKIE MUZEA Jasło, Muzeum Regionalne "Ludowe malarstwo na szkle i rzeźba z kolekcji Stanisława Ekspozycja: 1.04.- 31.05., 79 eksponatów. Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego Kadyiego" �416 KRONIKA "Dom naszych dziadków" Scenariusz eksponaty. i oprawa plastyczna: Informator. "Władysław Scenariusz i oprawa naty. Informator. R. Grządziela. Chajec - plastyczna: Ekspozycja: 27.05.84.- 30.09.86., 733 rzeźbiarz ludowy z Kamienicy" J. Malinowska. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 27.05. - 30.09., 72 ekspo- LEGNICKIE MUZEA Legnica, Okręgowe Muzeum Miedzi "Sztuka Nigerii" Scenariusz: Katalog. S. Firszt, oprawa plastyczna: K. Łyba-Janus. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 21.07.-14.09. LESZCZYŃSKIE MUZEA Leszno, Muzeum "Rzeźba ludowa w 40-leciu PRL" Scenariusz: A. Błaszkiewicz, oprawa plastyczna: lowski. Ekspozycja: 20.07. - 26.08., 60 eksponatów. "Rzeźby Mariana Scenariusz: B. Błaszkiewicz, oprawa plastyczna: ski. Ekspozycja: 20.07. - 26.08., 80 eksponatów. WOJEWÓDZTWO Ciechanowiec, Muzeum Rolnictwa "Tkanina G. Noga, konsultacja: Mureka" G. Noga, konsultacja: patrz: Warszawa, im. K. Kluka dwuosnowowa Państwowe S. Chmielow- ŁOMŻYŃSKIE północno-wschodniej Scenariusz: K. Uszyński, T. Romanowska, oprawa plastyczna: cja: M. Pokropek. Ekspozycja: 14.04. - 31.05., 60 eksponatów. "Indianie S. Chmie- Kiczua - Polski" W. Bogucki, konsulta- górale Peru i Boliwii" Muzeum Etnograficzne �417 KRONIKA WOJEWODZTWO ŁODZKIE MUZEA Łódź, Muzeum Archeologiczne "Nowe nabytki i Etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego (etnografia, numizmatyka) Scenariusz: T. Łaszczewska. Ekspozycja: 27.02. - lS.05. "Słowackie ludowe matryce Scenariusz: A. Twardowska, Łódzki Dom Kultury. Z. Maik. "Wielkanoc Scenariusz: Z. Maik. Ekspozycja: "Tradycyjne do druku na tkaninach" Ekspozycja: 14.03.- 9.04. Współorganizator: w sztuce ludowej" 20.04. - 20.05. meksykańskie Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: "Narzędzia instrumenty muzyczne" 5.06. - 24.06. do obróbki lnu w kulturze Scenariusz: K. Pisera. Ekspozycja: w Łodzi" ludowej" 20.07. - 31.12. "Rzeźba czarnej Afryki" Scenariusz: W. Nowosz, B. Wiluś, oprawa plastyczna: W. Janiak. Ekspozycja: 10.0S.- 20.10. w Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu, ok. 150 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Ziemi Wieluńskiej. "Przeszłość i teraźniejszość Japonii" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 20.11. - 10.12. w Domu Kultury organizator: Towarzystwo Polsko-Japońskie. "Lutnia". Współ- INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Łódź, Dom Kultury Ludowej "Ludowa plastyka Ekspozycja: otwarcie: papierowa województwa 12.01. w Domu Kultury miejskiego łódzkiego" Ludowej. "Malarstwo prymitywne" prace Henryki Hakowej Ekspozycja: 15.11.- 15.12. w Domu Kultury Ludowej, 11 obrazów. Łódź, Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Sztuka "Kobieta" - wystawa Ekspozycja: otwarcie 6.04. w sklepie firmowym 27 "Lud" - t. 7I rzeźby Spółdzielni. Ludowa" �418 KRONIKA WOJEWODZTWO NOWOSĄDECKIE MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Łemkowie" Scenariusz: A. Kroh, M. Brylak-Załuska, oprawa plastyczna: B., M. Magierowie. Ekspozycja: 30.01 -15.04. w Galerii "Dawna Synagoga" - Oddział Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, 830 eksponatów. Folder. "Wystawa stroju lachowskiego" Scenariusz: Z. Szewczyk, oprawa plastyczna: B. Magiera. w Sądeckim Parku Etnograficznym, 160 eksponatów. "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Scenariusz: Z. Wolanin. Ekspozycja: nym, 278 eksponatów. Katalog. "Malarstwo Scenariusz: P. Piotrowski, eksponatów. Katalog. Ekspozycja: plastyczna: Par- Piotrowskiego" S. Gał. Ekspozycja: 21.07. -14.09., 80 ludowej" S. Gał. Ekspozycja: "Zbójnictwo Etnograficz- 26.12.84. - 17.02.85 w Sądeckim "Demony w plastyce Scenariusz i oprawa plastyczna: tów. Plakat. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie Parku kolędnicze" na szkle Piotra oprawa 5.05. - 30.09~. Polskich" 8.08. - 30.09. w Sądeckim "Akcesoria Scenariusz: M. Kroh, B. Koczwara. ku Etnograficznym, 123 eksponaty. Rabka, Muzeum Im. Wł. Orkana Ekspozycja: 15.09.84. - 02.03.85., 60 ekspona- góralskie" Scenariusz: W. Polakiewicz, S. Zurowski, oprawa plastyczna: J. Czech. Ekspozycja: 6.07.84. - 13.06.85. w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki w Muzeum Zamku w Niedzicy, 39 eksponatów. "Zdobienie skóry i metalu na Podhalu" Scenariusz: S. Zurowski. Ekspozycja: 13.08. -15.11. w Muzeum Pomorza Srodkowego w Słupsku, 144 eksponaty. Katalog. Współorganizator: Muzeum Pomorza Srodkowego w Słupsku. "Czas stroju podhalańskiego" Scenariusz: H. Błaszczyk-Zurowska, oprawa plastyczna: J. Czech. Ekspozycja: 3.09. 84. - 15.02.85. w Galerii Sztuki im. Rodziny Kulczyckich - Oddział Muzeum Tatrzańskiego, 678 eksponatów. Katalog. �419 KRONIKA WOJEWÓDZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, Muzeum im. Jana Dzierżona "Sztuka Nigerii" Ekspozycja: 9.12.83. - 29.02.84., 96 eksponatów. "Plecionkarstwo Scenariusz: M. Gołubkow, E. Próchnicka. Opole, Muzeum Sląska Opolskiego "Grafika na Sląsku" Ekspozycja: lamajska 5.10. - 2.12., 82 eksponaty. z Nepalu" patrz: Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Elementy zdobnicze kobiecego stroju ludowego na Opolszczyźnie" Scenariusz: E. Wijas-Grocholska, oprawa plastyczna: M. Goc, E. Wijas-Grocholska. Ekspozycja: 1.02. - 28.02. w Muzeum w Grodkowie, 143 eksponaty. "Opolska ceramika malowana" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Wijas-Grocholska, M. Goc. Ekspozycja: 1.02.- 28.02. w Muzeum w Leśnicy - Oddział Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, 121 eksponatów. Ekspozycja: 1.05. - 31.05. w Muzeum w Raciborzu. "Wiano panny młodej" Scenariusz: E. Wijas-Grocholska, M. Goc, oprawa plastyczna: R. Kowal, M. Mikulski. Ekspozycja: marzec-wrzesień w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, ok. 500 eksponatów. Informator; Ekspozycja: wrzesień-grudzień w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Opole-Bierkowice, Muzeum Wsi Opolskiej "Wielkanocna Scenariusz: E. Bęben, oprawa eksponatów. plastyka plastyczna: obrzędowa" L. Bokła. Ekspozycja: 15.04. - 31.05., 260 "Wystawa koron żniwnych" Scenariusz oprawa plastyczna: L. Bokła. Ekspozycja: WOJEWÓDZTWO 30.09. - 31.10., 82 eksponaty. OSTROŁĘCKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa Krakowiaków i Górali" Scenariusz: B. Kazanowska, oprawa plastyczna: A. Olechowski, S. Krzyżewski. Ekspozycja: 25.01. - 2502., 115 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Warszawie. 27* �420 KRONIKA "Mazowiecka rzeźba ludowa" Scenariusz: G. Grzelińska, oprawa plastyczna: G. Grzelińska, S. Krzyżewski. Ekspozycja: 25.01. - 27.04. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. "Palma Oprawa plastyczna: ponatów. S. Krzyżewski, kurpiowska" A. Olechowski. Ekspozycja: 17.04.- 30.06., 30 eks- "Kurpiowska sztuka ludowa" wystawa pokonkursowa Scenariusz: B. Sokołowska, T. Konopka, zycja: 4.06. - 30.07., ok. 200 eksponatów. oprawa "Na afrykańskim patrz: Warszawa, Państwowe plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspo- targu" Muzeum Etnograficzne WOJEwOnZTWO PILSKIE MUZEA Trzcianka; Muzeum im. Wiktora Stachowiaka "Sztuka ludowa i amatorska województwa wystawa pokonkursowa pilskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Niedźwiecki. Ekspozycja: 26.01. - 10.04., 140 eksponatów. Katalog. Współorganizator: Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica w Pile. "W kręgu pasieki" Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Cybulska. Ekspozycja: natów. Informator. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne 18.04. - 27.06., 200 ekspow Poznaniu. WOJEWOnZTwO PIOTRKOWSKIE MUZEA Opoczno, Muzeum Regionalne "Wy.stawa pokonkursowa sztuki ludowej z okazji 40-lecia PRL" Scenariusz: Z. Rafalska, oprawa plastyczna: M. Ocetek, konsultacja: ski. Ekspozycja: 27.04. - 18.05., 565 eksponatów. "Wybrane elementy J. P. Dekow- sztuki ludowej opoczyńskiego" Scenariusz: J. Łuczkowski, oprawa plastyczna: Z. Rafaiska. w Stowarzyszeniu PAX w Opocznie, 30 eksponatów. Ekspozycja: 20.05.- 30.05. �421 KRONIKA "Elementy sztuki ludowej" Scenariusz: J. Łuczkowski, oprawa plastyczna: Z. Rafa:lska, konsultacja: J. P. Dekowski. Ekspozycja: 10.06.- 30.06. w Miejskim Domu Kultury w Opocznie, 150 eksponatów. Folder. "Wybrane dziedziny sztuki ludowej" Scenariusz: S. Dłużewska, oprawa plastyczna: L. Karbowiak. Ekspozycja: 19.06. - 29. 06. w Zbiorczej Szkole Gminnej w 2arnowie, 200 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła ludowego i Artystycznego "Opocznianka". "Opoczyńska sztuka ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Rafaiska. Domu Kultury w Opocznie, 160 eksponatów. Piotrków Tryb., Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa województwa Ekspozycja: piotrkowskiego Scenariusz: J. Piwońska, oprawa plastyczna: pień, ok. 150 eksponatów. Katalog, afisz. Tomaszów Maz., Muzeum 28.09. - 30.10. w Miejskim w 40-1eciu PRL" E. Stankiewicz. Ekspozycja: lipi'ec-sier- "Szopka krakowska" Ekspozycja: 12.01.- 26.02., 15 eksponatów. ryczne w Krakowie. "Folklor w malarstwie Ekspozycja: Opocznie. 1.04.-12.04., 50 obrazów. "Ludowa tkanina Afisz. Współorganizator: Muzeum Histo- Marii Wąsowicz-Sopoćko" Współorganizator: Muzeum Regionalne w rawska i brzezińska" Scenariusz: E. Putyńska. Ekspozycja: 11.08.- 26.08., ok. 50 eksponatów. Współorganizator: Spółdzielnia Pracy "Twórczość Mazowiecka" w Tomaszowie Maz. WOJEWODZTWO PŁOCKIE MUZEA "Rzeźba ludowa rejonu łęczyckiego" rzeźby plenerowe Scenariusz: A. Sobczak. Ekspozycja: 20.01. - 5.03. w sklepie "Sztuka Ludowa" w Łodzi, 24 eksponaty. "Boruta firmowym Spółdzielni i inne diabły polskie" Scenariusz: W. Grąbczewski, A. Sobczak, oprawa plastyczna: Ekspozycja: 26.03. - 0.7., ok. 500 eksponatów. Katalog. L. Downar-Zapolski. �422 KRONIKA "Rzeźba Andrzeja Dębowskiego z Piątku w 25-lecie pracy twórczej" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Sobczak. gminnej w Piątku, ok. 100 eksponatów. Afisz. Płock, Muzeum Mazowieckie "Len w kulturze Ekspozycja: 3.05. - 20.06. w Bibliotece ludowej Mazowsza" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 16.12.83.-11.03.84., 105 eksponatów. Informator. Współorganizatorzy: Muzeum i Park Etnograficzny w Cierpcu, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Mazowiecka rzeźba ludowa' Scenariusz: G. Grzelińska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 1.03.- 20. ()4. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu Oddział Muzeum Okręgowego w Ostrołęce ,80 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Historyczne w Przasnyszu. "Rzeźba Wacława Skirzyńskiego" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plaseyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 14.09.-11. n., 78 eksponatów. Informator, plakat; .Ekspozycja: 23.11.84.-15.01.85. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. "Malarstwo Scenariusz: G. Grzelińska, 01.85., 77 eksponatów. na szkle Krzystofa oprawa plastyczna: Okonia" T. Zaremba. Ekspozycja: 30.n.84. - 9. WOJEWODZTWO POZNA:lIl"SKIE MUZEA Poznań, Muzeum Etnograficzne "Między Starym a Nowym Rokiem" obrzędy ludu wielkopolskiego Ekspozycja: otwarcie 9.06. w sali wystaw nych, Zamek Przemysława. Szreniawa, Muzeum Narodowe Rolnictwa czasowych Oddziału Rzemiosł Artystycz- "Polskie wiatraki" Scenariusz: M. Sierszyńska, oprawa plastyczna: M. A. Hańca, konsultacja: F. Klaczyński. Ekspozycja: 10.06.-16.06. w pawilonie na terenie Międzynarodowych Targów Poznańskich, 42 modele. WOJEWODZTWO PRZEMYSKIE MUZEA Przemyśl, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej "Zimowa plastyka obrzędowa wsi przemyskiej" Scenariusz: T. Burzyński, oprawa plastyczna: T. Burzyński, J. Kotula. Ekspozycja: ·20.03.- 10.04., 148 eksponatów. Katalog. Współorganizatorzy: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Przemyślu. �423 KRONIKA WOJEWODZTWO RADOMSKIE MUZEA Radom, Muzeum, Wsi Radomskiej "Rzeźba ludowa Grzegorza Szewczyka" Scenariusz: S. Rosiński, M. Jurecka, oprawa 1.04.- 30.06., 80 eksponatów. Katalog, plakat. "Dzieło Oskara Kolberga plastyczna: A. Włodarz. Ekspozycja: w sztuce ludowej" Scenariusz: S. Rosiński, M. Jurecka, oprawa plastyczna: A. Włodarz. Ekspozycja: 1.06.- 30.06. w Miejsko-Gminnym Komitecie PZPR w Przysusze, ok. 200 eksponatów. Katalog, plakat. "Zycie i twórczość Jana Kochaowskiego" w malarstwie, ceramice i tkaninie dwuosnowowej Scenariusz: S. Rosiński, 207 eksponatów. Katalog. oprawa plastyczna: A. Włodarz: Ekspozycja: 1.07. - 31.07., WOJEWODZTWO SIERADZKIE MUZEA Sieradz, Muzeum Okręgowe "Nabytki Muzeum Okręgowego w Sieradzu w latach 1981 - 1983" Scenariusz: (fragment wystawy dotyczący etnografii) M. Dziurowicz-Kaszuba, wa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: 2.01. -12.02., 97 eksponatów. Informator. "Sztuka opra- ludowa dla dziecka" Scenariusz: B. Olszewska, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: eksponaty. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. 7.04 - 20.05., 142 "Dziecko w sztuce ludowej" Scenariusz: A. Hernacka, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. Ekspozycja: eksponatów. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Muzealnictwo i ochrona zabytków w Sieradzkim w 40-leciu 7.04. - 20.05., 69 Polski Ludowej" Scenariusz: A. Kufel-Dzierzgowska, oprawa plastyczna: T. Hołówka. Ekspozycja: 20. 07. - 21.10., 35 eksponatów. Informator. Współorganizatorzy: Wojewódzki Konserwator Zabytków w Sieradzu, Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu. "Początki współpracy twórców ludowych w sieradzkim Scenariusz: M. Dziurowicz-Kaszuba, oprawa plastyczna: Neymanowa. Ekspozycja: 11.11. - 2.12., 331 eksponatów Wieluń, Muzeum Ziemi Wieluńskiej Muzeum" Z. Fiszer, konsultacja: Z. �424 KRONIKA "Dawna i współczesna Scenariusz: B. Wiluś, 300 eksponatów. oprawa sztuka ludowa regionu wieluńskiego" plastyczna: W. Janiak. "Rzeźba ludowa Czarnej patrz: Łódź, Muzeum Archeologiczne Ekspozycja: 8.07. -1.08., ok. Afryki" i Etnograficzne WOJEWOOZTWO SKIERNIEWICKIE MUZEA Rawa Maz., Muzeum Ziemi Rawskiej "Rzeźba Mieczysława Scenariusz: J. Sienkiewicza, oprawa - 30.021,8'5.,94 eksponaty. Katalog. plastyczna: WOJEWOOZTWO INSTYTUCJE Zeglińskiego" M. Cąpala. Ekspozycja: 19.12.84- SUWALSKIE NIEMUZEALNE Giźycko, Miejski Dom Kultury "II Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Zatorski, ska. Ekspozycja: 12.01. - 24.01., 300 eksponatów. "Doroczna wystawa konsultacja: Plakat. twórczości B. Graziewicz-Chludziń- amatorskiej" Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Zatorski, konsultacja: Ekspozycja: 15.12. - 23.12., ok. 600 eksponatów. Plakat. WOJEWOOZTWO Okresu Zimowego" B. Graziewicz-Chludzińska. SZCZECIl'IrSKIE MUZEA Stargard Szczeciński, Muzeum "Swiat dzieci" Scenariusz. zespół pracowników Muzeum w Martinie. Oprawa plastyczna: Muzeum w Stargardzie Szczecińskim. Ekspozycja: 21.01. - 6.03., 150 eksponatów. Współorganizator: Czechosłowacki Ośrodek Kultury i Informacji w Szczecinie. WOJEWOOZTWO TARNOBRZESKIE MUZEA Sandomierz, Muzeum Okręgowe "Rumuński strój ludowy i tkanina z okresu Bistrita i Nasaud" Scenariusz: I. Godyń, oprawa plastyczna: I. Godyń, J. Krzemiński. Ekspozycja: 1.10._ - 31.10., ok. 100 eksponatów. Plakat. Współorganizatorzy: Muzeul Judetean de Istorie (Rumunia), Biuro Wystaw Artystycznych w Sandomierzu. �425 KRONIKA WOJEWÓDZTWO ·TARNOWSKIE MUZEA Bochnia, Muzeum im. prof. Stanisława "Panare - Fischera Indianie Scenariusz: 1. Zawidzka, J. Jaskulski, dziesiąt fotogramów. Współorganizator: kiewicza w Poznaniu. Tarnów, Muzeum Okręgowe "Indianie Amazonii wenezuelskiej" M. Kairski. Ekspozycja: 1.04. - 30.04., kilkaInstytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mic- Ameryki Południowej" Scenariusz: J. Kamocki, oprawa plastyczna: J. Kocioł. Ekspozycja: - 12.05.85., 250 eksponatów i fotografii. Katalog, plakat. Współorganizator: Etnograficzne w Krakowie. "Sztuka ludowa Scenariusz: A. Bartosz, oprawa 100 eksponatów. 26:11.84.Muzeum rzeźba i malarstwo" plastyczna: J. Kocoł. Ekspozycja: WOJEWODZTWO 26.11.84.- 30.06.85., TORtffl"SKIE MUZEA Grudziądz, Muzeum "Ludowe malarstwo na szkle ze zbiorów Muzeum Etnograficznego Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: 24.11.83.-11.04.84., 85 ekspnatów. Toruń, Muzeum Etnograficzne w Toruniu" A. Błachowski, J. Mrotek. Ekspozycja: "Sztuka ludowa" zbiory i działalność Muzeum Etnograficznego w Toruniu Ekspozycja: otwarcie: 21.07. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury warzystwo przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu WOJEWODZTWO Sztuki, To- WAŁBRZYSKIE MUZEA Wałbrzych, Muzeum Okręgowe "Ludowe i artystyczne rękodzieło" ScenariUls'Z: J. !Jis, oprawa plasityczna,: M. WaleIlalk, M. RobaczyńJsika. Ekspozycja: :26.04.-25.05., ok. 100 ek'sponaltów Wislpółoll'ga'nizalt,o'r:Wojewódzki DQm Kulttury w Wałbrzychu. �426 KRONIKA WOJEWODZTWO WŁOCŁAWSKIE MUZEA Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawłslkiiej i Dobr,zyńskiej "Sztuka ludowa Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej" wystawa pokonkunsowa Scenariusz: J. Swięch, oprawa plalstycZlna: J. NoWItersiki. Bk1s(pozy,cja: 8.08. - 30.09., :250 ekSIPOtl1atów.KaJtiaJlog,plalmJt, WOJEWODZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA \Vrocław, Mu'Zeum Elmograf.kzne "Indianie patr,z: Wal'szawa, Państwowe Kiczua - górale Boliwii i Peru" Muzeum EtinQgra:fiiczne "Wiano panny młodej na Sląsku" Scenariusz: M. HOSltwoTowska, M. G'ołubkow, M. Goc, E. Grocho1ska, L Biał,a,s. Oprawa pla'Stycma: E. Prus. Ekspozy,cja: H.03. - 2.09., 521 ekspoo<J1tów. Kataldg, W<SIpółorganizaJborzy: Muzeum SląSlk:a Opolskiego w Opolu, Muzeum GÓl1Jlośląskie w BytomliJu. "XVIII Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej" SC€inarr'iuStz:M. Fyda. E.k!~()zY'cja:2J2.09 - 14.10., 2,63 prace. Ka>taJ.og Współorganizator: Wojewódzki Dom KuJltury we Wrocławiu. "Wieńce i korony Żiniwne" Scenariusz ~ oprawa plalsityczniGt:E. Prus!. Bkspoz)'lcj'a: 18.10. - 11.11., 100 eksponatów. WspółOlrganjlzaJt'or: Związ~k Kół~k Holniczy,ch "Tatry w dawnej fotografii" Scenar'ius.z i oprawa plasityczna: J. Olek. Ekspozy,cj1al: 15.11. - 9.12., ok. 200 fotografii. Inf.orJrJ.altoo". Wspólorgani'zaJtor: Galleria Foto - Medi'um - Art. "Hej kolęda, kolęda" Scenariusz' M. Gołubkow. E,k:spozy.cj'a': 15.12 - 31.12., 49 ekaponat6w. WOJEWODZ'I'WO ZAMOJSK,IE MUZEA Biłg01l'iG\1j, Muzeum R:zemiosł Ludowych "Zdobnictwo stroju ludowego 'I1a Lubelszczy:bnie" fragment wystawy zorganizowanej przez Muzeum Okręgowe w Lublinie Scenariiusz: E. Kępa, J. p.etera. Ek&pozy,cja: 128.05.- 2,0.09.,'OIk.90 eklsipona<tów. Lnformatol'. WISp6łorg.amizator: Muzeum Okręg.owe wIJubILnie �427 KRONIKA WYSTA WY ZAGR'ANICZNE ZORGANIZOWANE W 1984 ROKU CZECHOSŁOWACJA Bratysława "Nikifor Krynicki" Scenar1uS1z: W KawiolrlS'ki. Effislpozy,cja:25.09. - 6.10. w Ośrodku Lnformacji i Kultury Polskiej w Bra,t~sławie, 158 e kSiPolnatów. Orgalnizatolf: Muz;eum Oi~ręgowe w Nowym Sączu. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Erfurlt "Sztuka ludowa Ziemi Kaliskiej" Sc'elnlalriusz: M. SCliisła, oprawa plastyczna: Z. Bal1alnek. EI\.'!spozY1cja:maj -Hpiec w Stealtl'iohes Heimalt Uind SdhIoslsmuseum w 8on;dershaU'sen (okręg Erfurft), 134 l"kisrpolnalty.Kata}og, pJak:alt. Organizaitorzy: Muzeum Okręgowe Ziemli Kalisk1ej, Urząd Wojewódzki w Kaliszu - Wydział KuUury i SztUlkii,RJaltd~ BeziI1kes Erfwt Mitglied des RateIs filr Ku~tur Z materiałów opracowała Iwona ODiIE Grzelakowska ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWAiNE W 1985 ROKU WOJEWODZTWO STOŁECZNE WARSZAWSKIE MUZEA War'szawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Malarstwo Madhubani ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariiusz: J. Szelegejd, o,prlawa pla:sltyczlna: E. K,oS'sa:kowska, J. 8relegejd. Eikspozycja: 22.01.- 27 01. w Klubie Międzynairoidowej Ksli'ążki i P'rasy W WarszaWie (Ga,leria "Sciana \Vschodinia") 38 effislpolnatów. WspółoI1gaIlli'zator: KMPiK w Warszawie "Sciana Wschodnia". "Maski z Mongolii, Nepalu, Indonezji i Republiki Vanuatu" Scenariusz: A. D<:lltusek. 8lmlpozy'cj'a: 2J2.02.- 3008. w Ur;sy:nov..1SkimDomu w Walrszawie, 8 ma'sek, 10 grafik Ws.półorgan'i:zabor: Ursyno:wskii Dom w Warszawie. "Batiki Szltuki Szltuki jawajskie" Scenari'us'z: K. Olgyyay-Slawiikowska, oprawa pl,asity,czna: R. S:i'JClZJepańskiEkspozycja: 19.02.- 16.04. w Galerii "Nusall1ltara" w W'arsz<lWlie,91 ekJSIponaltów. Katalog, plakat, �428 KRONIKA "Grafika lamajska z iN"epalu" Scenariusz: J. Szelegejd, Qprawla plasJtyczna: J. Szelegejd, W. Sierka. 1.04. - 15 06. w lVIu.zleumOkręg()iwym w JeJ.€L'liej Górze, 6'1 eksponatów. niml1Jor: lVIuzeum Okręgowe w Jeleniej Górze; Sc.elnariusz: A. La,tws€ik, oprawa plasltyczlna: A. Laltusek, B. Rzeczy'cka, E.k3pozycja: 3110.- 30.11. w lVIuzeum Okręgowym w Ży,:ardowie, 70 Vv,3póło,:ganizator: Muz'eUJmOkręgowe w ŻYI1a1I1dowie. "Afgańska EklSlpozycja: WlSlpólorga1VI.Cąpała. eikJSlPonaltów. czajchana" Sce.nayjiusz: Z. Analnilc'l, oprawa pla'S1tycz;na:Z Ananilcz, M. Bero. Ekspozy'c'j.a: 23.04.- 31.08. w Muzeum Okręgowym w ŻyJ1aJI1dowie,145 elkspclInia-lów.W'SiPólorganiz'a,tor: Muzeum Okręgdwe w Żyrardowie. "Afgańska sztuka i rękodzielo - dary dla Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariu;S'z: T. KamińJSiki, Qprawa plasty,cZJna: 1VI.Goebel. Bkspozy.cja: w Ga'1e.rii "NuSlanJbara" w Wal1s.zawie, 1512ekSipOlnalty.Ka1alog, pJakaJt. "Z dawnej Scenarius'z i qprowa plastyczna.: Okiręgowym w Słu~s:lrn. A "Radżasthan Mongolii' Latusek. - 26M. - 5.08. sztuka Ekspozycja: 5.07. - 30.08. w Muzeum i rękodzieło" Scena,ri'llsz: B. BUiCzek-Plachitmva, opraWia pla1flt)"czma:Ą. Chęcińska-ŁUJkaJSik EkS(pOzy,cjal: 15.08. - 5.11. w Galerii "NUlSanita'ra" w WClIrszawie, 195 ekspolnJaltów. Katalog, ••.pltatkai; Scenari'usz: M. Bucze'k-Pla<i"Jltowa, op-raWla,plaSlty-C'zma:J. Koco!, K. Nowak. Ekspozycja: 20,1285. - 15.0286., alk. 200 e'kISlPonatów. Katalog, plakat. WS!pól()i;"galniiIZoClltar: Muzeum Okręg'owe w Tamncw,lIi,e. "Nepal, kraj i ludzie - wystawa fotografii Miloslawa Petruszki" Scena'riusz: M. Petrulszka'. Eikl3ipOizycja: 1.09. - 30.09. w MiejSlkim Domu w Hawie, 88 £'oltogramów. W~póło~galr]j,zat-or:MDK w Ua'wie. "Halarntwo i grafika lamajska. Paty z Orisy. Z kolekcji Kultury IAndrzeja Strumilly" Scenariusz i oprawa plals1iycZlna: A. Sitrumill,o S:kISipozy'cja:14.11. - 151!2. w Muzeum Okręgowym w Sll'walka'ch,ok. 90 eks,panaltów. KaialQg, plakalt. Ws:pólorgCllnizart.or: Muzeum Okręgowe w Suwalk'a.ch. "Miedź w kulturach _> Azji" Scenariusz: M. Maj,ka, Q]J'r1a'Wapla'51tY'czna:M. Kilian. Ekspo:zy,cja: 15.11.85.- 15 01.86. \V gale~j'i "Nusalrlta'ra" w Wa,rszawie, 170 ekspcln,<litów K,altalog, plak'at. "Indianile Kiilczua .z Pe.ru" Scenaruusz: T. Walendziak. Ekspozy.cja: malrzec -,kwie,cień w Muzeum Sląska Opa,ls<kiego w Opolu; ok. 160 ek.Slpcma,tów; Ekspozycja: crerwliec -!.slier'Pień w Muzeum im. J. DzierŻlona w Kluc2Jbo'rku; Ekspl(}zyoja: wrzesień -lisitopa,d w Muz,eu:m Ziemi Bruc1ni'okiej w Prudnikiu. ,.Arabowie ScenatrUlUt:;z:M SztrantowiJcz. Mrągowskiej w Mrą'gowie. i Berberzy" E!ffipozycja: kwie.cień -'w;r,ze.si'cń w Mu.zeum Ziemi �429 KRONIKA "Rzeźba Stanisława Zagajewskiego" Sce<DIarius,z: E. Lils~ka:, oprawa p1lasty,czlna: J. NclVViierskJi.EkSipozy'cj1a: 23.04. - 30 06., 80 eksponatów. K'atalog, ulo~lka informa,cyjnCl. Współorganizaltor: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we WłocłaWku. "Rzemiosło i sztuka Lndolnezji" Sce:nal'ilU'Slz:M. Nowik Ek:Slpozycj1a: 15.06 - 11 5.08.w MuzeUlm HiisltorY'cznym w Przasnyszu, 105 eksponatów WSipółoll1g1auri:zatorzy:Muz'eum Okiręgowe w Osltrołęce, Muzeum Hi!story'czne 'w P,rzaISlnyszu. 1 "Barwy ziemi mazowieckiej" Scenariusz: :H. Brandys. Ek:spozylcja: 19.06. - 30.07. Uloltka iJnfoI1macyj!lla. (Wy,sitJa'wa malariSlka poplenerowa członków Mazowie'clkie:go T,owarzySitwa Kultury). "Na afrykańskim Scenalriusz: J. KOZJiorowska targu" E ks;pozycj a: lipiec~sierpi:eń w Muzeum Ziemi Waiłeckiej w Wałczu. "Fotograf wiejski i jego świat - Scenariusz: M. Parno1vvlsilm,oprawa Folder, ulotka i,nformacyjlna. Wojciech Migacz 1874 - 1944" pla:sltyczna,: T. Bochen ,,90 lat po1skiego ruchu EkisIPOlzycja:2:.07. - 30.09. ludowego" Scenariusz: J. Gmitru:k, H. Raczyńlslka, J. Sałkows.kli,OIpraWQI pla9tycz!lla: H. Glaiłązka .Łkis,pozycja: 29.07. - 30.09. Ka,talog, ulotka infm:macyjll1Ja·. WSiPółorgani:z.artm: Muzel\lm H!iJst,oriiPolskiego Ruchu Ludowego w WaI'szawie. "Mqja pr,zygoda w Nluzeum" Scenariusz: K Ambroziak, OtpI1a!waplasltyczmJaJ: R. Koch. Ekspolz.y;cja: 15.10 -22:.1.1. (Wysitawa pokonkursowa prac rysunkow)'lch i malarsildch llJIa:desła!llY;cIh przez dzieci w latach 1984 - 1:985). "Malarstwo etiopskie XVI - XVIII wiek" Ekspozycja: 26.11. - 31.1!2., 40 obrazów li 40 ek:sjpon1atów. UloJtkJa linformacyjna. orgalnizaJt'or: Min:i'sters'two Kultury Etiqpii. "Wieś polska Ekspozycja: In(erprcS's. Wlslpół- w obiektywie" wystawa pokonkursowa 29.11.85 - 5 01.96. Uld1Jka iinforma'cyjna. W,spółOlrgaJnizatorzy: NK ZSL WOJEWODZTWO BIELSKOPODLASKIE MUZEA Biala Podlaska, Muzeum OI~ręgOlwe "Sztuka Scenarvusz: C. Wrębiak. Ekspozycja,: '\\ Białej PodlaiSkiej, 60 ekspolI1altów. ludowa" 23.02. w Akadernj,i WychowalTh'iJa:Fizycznelgo �430 KRONIKA "Zdobnictwo strojów Scenariusz: J. Petem, E. Kępa, oprawa 1.03. - 3 05., ok. :350eJki'>ponatów. InfDrmator. "Sztuka ludowych" pl'a's'ty'czma: K ludowa południowego Scenariusz: C. W:rębi'alk, oprawa plalstyczna: ok. 200 ek:spoll1aitów. Ulo!tka 1nformacyjna. ~iJtk()lwska. Ekspozycja. Podlasia" K. Wi1J~owSika.Ek:Sipozycja: 28.04 - 30.05 , "Szopki ludowe" ScenariJUsz: C. Wlrębi'a:k, oprawa pla:styczl1Ja: K. WiI1Jlwwska. EJkspozyc}a: 412.85.- 31 01.86. w Oddziale Muzeum OkJręgowego w ŁOjsicach,25 eksponatów. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE ŁOlsice, Łosicki Dom Ku'Hury "Wystawa Oprawa tiJlog plastyezma: wieńców dożynkowych" R. MikoszewsiBJi. Ekspozyeja': WOJEWÓDZTWO 29.09. - 30.10., 12 eiksponatów. Ka- BIAŁOSTOCKIE MUZEA Bialystok, Muz'eum Okręgowe "Współczesna patrz: rzeźba ludowa" To,ruń, Muzeum Etn-ograficZJne "Białostocka wieś w starej fotografii" Scen2Tiusz: H. J2rkubawski, W. Ko:walczuk. Ekspozycja: wrzesueń - październik w Klubie Międzynarodowej Pralsy i Książki 'w Białymsitoku, 1130ekspoll1altów. WspółoJ1ganiza'tor: KMPiK w Białymstoku. WOJEWODZTWO BIELSKO-BIALSKIE MUZEA Cie5zy!~, Muzeunl "Na szkle malowalDie" Scenariusz: M. MakoWlslk:i.,M Dembiński, oprawa plastyczna: M. Makowski, konsultacja: Zeslpół EtmiograIiczny Muzeów Województwa Katowickiego. EkspQ;zycja:: lipiec w Cieszyńskim Cenikum Ku]tury, 50 eksiponaitów. Wisła, MUZleu:rnBeskidzk,;e im. A. P:odżorskiego, Oddział Muzeum w Cieszynie "Malarstwo Scenariusz: J. 50 eksponatów. Krop, na szkle Marii Gatnar-Guzy" Qprd'Wa plas'tyc.zma: M. Mak{lwiSki Ekspozycja: 2.01. - 30.01., �431 KRONIKA "Portrety górali beskidzkich Scena<riusz: J. Krop, oprawa 30 eksponatów. Folder, plalkat. INSTYTuCJE - malaretwo pl1alS1tyezma:B olejne Jana Wałacha" Walach. Eklspozycja: 2.01. - 30.01., NIEMUZEALNE Sucha BesI~~dZJka,T'Owarzystwo Miłośn!ilków Ziemi Suskiej "Wystawa wieńców dożynkowych" Scenaf1iu:s:z:J. HarasLmczyrz, oprawia plasltYClZJna: K. Włoch Bkspozylcja: 30.01.- 30.03. na wystawie 40 lalt Suchej Beskidzkiej w sali Miejskiej Rady Narlodowej, 742 I€I~slPoll1aty. Plakat: Ekspozycja: slicrpień - wrzeslień Rynek w Suchej BeSlkildZlkiej. WOJEWODZTWO CHEŁMSKIE MUZEA Chełm, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa Ziemi Chełmskiej" Scenariusz i oprawa plasltyczna: J. Barczyńsilm. Ekspoizycja: szawskim Ośrodku Ku~tury w Warszawie, 146 e~sipolnatów. WOJEWODZTWO 1801 -!1l5.01. w War- ELBLĄSKIE MUZEA Kwi·dzyń, Muzeum Zannkowe w Mzilborku, Oddział w K'Wlidrzynie "Wyroby z trzciny i wikliny Technikum Wikliniarsko-Trzciniarskiego w Kwidzynie" Scenarl'usz: H. Sampławs:ka, oprawa plastyczna: B. Malinowska. EkJsrpo:zycja: 10.04 - 11.11., 205 eksponatów. "Pisanka regionalna" wystawa pokonkursowa Scen;lriusz: H. SamplawskCl, oprawa plasty.czrna: B. Malinowska. Ekspozycja: 1304.- 15.05., 172 ekspoln<1ty Ws'półorganiza:tor: Wojewódzki Zarząd Kółek Rolniczych w Elblągu. "Twórczość ludowa regionów nadwiślańskich" Sc:eaariusz: H. Sa,mpbwska, oprawa plasltyczna: B. Mali!nowslm. Eklslpozycja: 1.06.- 15.08., 200 ckspGlnatów Wspólorganizatomy: Komitet Obchodów 750~leCia Kwidzynia, Miejski Ośrodek Kultury w Kwidzynie. �432 KRONIKA WOJEWODZTWO INSTYTUCJE GDAŃSKIE NIEMUZEALNE Gdańs!k, Wojewódzki Ośrodek ~ul1Jury "Rzeźba Antoniego Bartara" Scenar:iuslZ: H. OSltrow.s!ka-Wójdkowa, ·oprawa pI8My.ezmJa: A. SZaiblewska EkiólpOzycja: 25.02. - 15.04., 11210 ~kslponatów. KaJtalog. Współo,rgalnli'zaitor: Muzeum Pomorza Slfl()ldkoweg"Jw Słupsku "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" Scenariusz: K. Szałaśna. ~kisIPozycja:20 05. - 2.06. w Galerii "S" IW Bydigoszczy. 166 ekSlponctltów Wspólorglalniz.aitorzy: Kujawsko-Pomorskie Towa'l1zystwo Kul!tumlne. Klub Senilora Zakładów Clhemi!czmych "OI'gaJniJkia- Zachem" w BydgosZiczy. "Zabawki ludowe" Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczma: A. Szablew:slkia.· EksIPozycja:31.05. - 28.06., 147 eksponatów. W.sjpółor:galnizaitor: Regionailne Biiiuro SprZiedaży w GdYil1Ji. "Współczesna sztuka ludowa Kaszub Srodkowych" Scenariusz: K. SZałaŚl1'3, opm!wa plalslty'cz.na: A Szablew:ska. EkspiOlzycja: '17.07 - 4.09. w Miejskim Domu Kul'tury w Kairtuzach, 76 ekspo!l1Ja'tów.WlspółQ'r.gamizat'or: Miejski Dom Kulitury w Kartuzaloh. "Współczesna sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" Scenariusz: K. Szałal.Ślna,Oiprawa plas'tyezma: A. SzablewSlkia. ~kspozy'cja: 14C e'ki.-lpolna1tów. WOJEWODZTWO 24.07. - 17.08., GORZOWSKIE MUZEA Gorzów Wlklp, Muzeum Okręg1dwe "Rz·eźba ludowa województwa gorzowskiego" Scenariusz: W. Sati<owls:ki,opra'wlat pIa:SltY'czna: M. Golemski Ekspozycja: 9.01. - 3.02,. w Klubie "Kierunki" StowalI1zyszenia P AX w Gorz·owiie W1kp., 29 eksponatów. P1!a!ka t.Współorgalnii!zaltor: StClwarzys.zenie PAX w Gorwwile Wlkp. 1 "Oleodruk religijny w zbiorach Muzeum Okręgowego w Gorzowie Wlkp." Sl'lena,riusz: W. Sadowski, Qlprawa plalstyezna: M. Golemski. Ekspozy'cja: 14.03 - 16.0ł. w K'lubiie "Kieruniki" Stowarzy!sizenia P,AX w Gorzowi1e WIlkp., 312ekspcmaity. Plakat. Współorganizator: St,owarzy'slzenie PAX w Gorzowie WlkJp. "Pokonkursowa wystawa r"eźby funkcjonującej w obejściu i krajobrazie wiejskim" Sc€'.nar~UiS(z:G Kostkbewicz, M. Golemsikii" oprawa plials1tY'oZlna: M. GOIlemsIki. Ekspozycja: 22.11. -120 12. w ~lubie "Kierunki" Stowa·rzyszenia PAX w Gorzowie Wlkp. 14 eksipcmartów. Międzyrzec.z, Muzeum �433 KRONIKA "Współczesna Scenariusz: J. Paltorska, - 16.02.86., 39 eksponatów oprawa "Staropolski Scenariusz: J. Patol'ska, '16.02.86., 41 eksponatów. szopka ludowa" .plalStyc.zma: A. Kdwa1:slki. Ekspozycja: piernik świąteczny" opriaIWa .plas:tycz.nJa>:A WOJEWÓDZTWO 22.1'2/.85.- Kowalsiki. Ek!sipozyc-ja: 22.12.85.- JELENIOGÓRSKIE MUZEA Bolesł'awiec, Muzeum CeramJilki "Gwiazdkowe patr,z: Elt.l1ograficzne wystawy tradycje ludowe" ozasowe zOll"ganizowame w 1984 roku. LUD WOJEWÓDZTWO KALISKIE MUZEA Kalisz, MuzeUJrr.Okręgowe ZJi,e,miKa~iJsIki~j "Wybrane elemelIlty wystroju chałupy wiejskiej w regionie kaliskim XIX - XX w." SCelIlariusz: A. Jabłońska-Walmy, oprawa plastYl~a: dziernik - grudzień, 50 e.kspOI1JaJtów. Katalog, plakatt. KI"'Q/tJooz}'ln, Muzeum Reg:il()na~ne "Obrzędowy ScenariUi)·z; H. Lawniczak, natów. Katalog J. Pawlak. Ek!$ozycja: paź- rok krotoszyński" Ł. Długiewicz-Paszek. WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: 21.03. - 8.05., 50 ekspo- KATOWICKIE MUZEA "Ludowe zwyczaje doroczne n.a Słąsku w malarstwie Il'lieprofesjonalnym" Scenariusz: K. Ka,czko. Ekspozycja: 4.01. - 12.06. w Zasadnli'Czej SlJkQle Zawodowej w Tychach, 58 obm.zów. "Powstania śląskie w plastyce nieprofesjonalnej" Scenariusz: K. Ka'czko. Ek:slpozy'cja: 4.03. - 19.111. w MUZI€um w Bria5zce; Eikspo.zYCia: 19:11.85. - 11.02.86. 'W Muzeum .w Oleśnicy. 72 eksponaJty. Ka'talog, afislZ. 28 "Lud" - t. 71 �434 KRONIKA '"Drogi do zwycięstwa" plasty~a nieprofe:sjonalna Scenariusl: Ekspozycja: af,l5z. K. Kaczko, oprawa pla:lty,czna: D. ChnJJ:eaarska. Ekspozy{:ja: 9.05. - 30.08.; 6.09. - 4.112.w Muzeum w T:a:l1nowskich Górach. 142 eklsponalty. Kaltalog, "Z dziejów kultury na Górnym Śląsku w latach część pt. "Rodzina śląska" 1848 - 1945;' Scenariusz: I Bi'ałas, oprawa 'pla.s'ty,ozna: M. Z'awi:.'lla. EkSIPo,zycja: 14.06.-1.10. w C€'flI~,um KulJtury w Kał1;Jowicach,ok. 400 ekspo!l1.<ljtów.Folder, plakat. Ws!półorgTa.nizatorzy: Wy.dział K:u1'1.uryUrzędu WojewódZJkieg,o w KaJtowicta1oh,Śląski IlnStytut Naukowy w Kawwica{:h. "Działalność Muzeum Górnośląskiego w 40-leciu PRL" (w tym prezentacja zbiorów i działań eWlOgrafic7Jl1ych) Sceml'riu:.>;z:K. Kaczko, M. Kuczyńska, I. Białas, opralWa plasltY{:;Zll1Ja: K. Adamczyk, R. Chru.ściel. EkJ5Ipazycja: 22.06.85. -:22.06..86., 1083 eikJs!pona1y. PlaJkat. "Wyroby Cepeliowskiej Spółdzielni ARW w Katowicach" ScenlalriUJSZ:H. Nieświa.ltowsika, M. K:uczyńs'ka, 'ClIP,rawapla~tyczna: H. Niieświlalta\Vska. Ekspozy'cja: 10.12.85.- 22.06.86., 368 eksą}OO1tatów.WlSIPółoI"gallliza1tor: SpółdZiielnia Arw w KatOlWictalch. Chrzanów, Muzeum "Rzeźba ludowa Małopolski" Scenariusz: H. OczlrowsKa, opraWIa plastyczna: w GliwicaCh. Ekispo:zycj'a.:pa,wziernik - grudzJień. ,.Plastyka D. S2Jpak, k011JSultacja: Muzeum ludowa Krakowiaków Zachodnich" SOenariusz: Z. Li:PI'arz, Olgrawa pIasltyc7Jl1a: D. Szpak. EkStPozycja: IW'I'lZJeS'ień - grodzień w Nadwi:ielańskr.I:11Papku Etinograficmym - Oddział Muzeum w OhrzanOlWie. WOJEWOOZTWO INSTYTUCJE KIELECKIE NlEMUZEALNE "Współczesna ludowa sztuka sakralna" Ekspozycja: 1·606. otwarcie w K:lubie Wojewódzkiego Stdwa['zyszem'a PAX. Kielce, TOWia:r:zystW3Pr:zyjaciół Górnictwa, Hultni0twa i Przeymsłu Sltaropolskliego. WOJEWOOZTWO KOSZALIŃSKIE MUZEA S2.czecinek, Muzeum Regionalne "Las W źyciu człowieka Scenariusz: M. F'i'jalkQW1.Ski. Ekspozycja: - 85" 5.11. - 1.112.,50 ekspol1Jalt6w. �435 KRONIKA INSTYTUCJE NIEMUZEALNE K>osza~im,Wojewódzki Doon Kultury "Rękodzieło ludowe i twórczość pamiątkarska" wystawa pokonkursowa Scenariusz; R. Kozłowska, {)(prawa plastyczna,: H. Ma'Cliejew:ski. EkJs·po.zycja: s.ty-ereń.. grudzień, 194 (,ks/pOJlaiy. Ka'talog. WOJEWOOZTWO KRAKOWSKIE MUZEA K:I'aków, Muzeum Hiisltorycz,ne m. Kra,kowa "Szopki krakowskie Scena.riusz: A Szalapak, opra'wa plas.t~c=a: 8.112.85.- 16.02.86., 166 ek.<;,polnaiów. WOJEWOOZTWO 1985" A. SzalIalpak, B. JaroslZ. EkJsIIx>zycja: KROSNIEŃSKIE. MUZEA JasIo, Mureum RegiOll1al!l1e "Szopki ludowe ze zbiorów Muzeum RegiOU'lalnego w Jaśle" Scenariusz; A. Sep1oł, oprawa plastycZlna: 49 eksponatów. S<'lUok,Mu.zeUlmBud·owniCitwa Ludlorwego "Koncert Scell1arius,z i oprawa nuty. Informato.r. plastyczna; K. Madejczyik. Ekspozycja: 1.02. - 28.02'., na szkle malowany" J. M!all.ilUoW\Slka Ekspozycja; WOJEWOOZTWO li2.05.- 30.09., 74 e.kspo- ŁOMŻYŃSKIE MUZEA Ciechanowiec, Muzeum Rolnicitwa im. KrzyszitJofa Klulm "Malal1Stwo na szkle Krzysztofa Scenl<lJrius!Z:K. Uszyńs·ki, oprawa 78 eksponatów. "Kowalstwo OkOU'lia" :plastycZll1Ja:'W. Boguoki. Ekispozycja: Mieczysława Zaniewskiego" Scenariu.'iiz: I. Kreal, {)(prawa plastycma: W. Bogucki, 21.06. - 212.07.,44 ekspona'ty. Prr.zewoclnik, plakat. 28· 17.01. - 28.0Q\., K Uszyński. Ekspozycja: �436 KRONIKA ŁODZKIE WO.TEWODZTWO MUZEA' Łódź, Muzeum wOhoologticme i mbnoglraflicme "Morawska kultura ludowa" Scenariusz: E. Većerkova. Ekls'Pozycja: 18.0l!.- 30.a3. PI<JJkaJt,fro1der. Współorganizator: MorawSkie MUZieum w Brnie. "Bałuty w linorytach J. Filipskiego" Soen'<lII"iusz:E. Wliady,kowa. Bklspo;zycja: 8.02. - 17.04. w Dzie1Jnieowej Bibliotece blicznej Łódź-Śródmieście. Pu- "Maski afrykańskie" Scenariusz: W NowOS'Z.Ekspozycja: onej L6dź-Sr6dmieklie 8.02. - 17.04. w Dzielnicowej "Narodziny BilbltcrtJecePub1iicz- chleba" Scenalrii.l!s'z: J. Olech, OlPDawa plaslty.c.ma: J. Wieczorek. Ekspozycja: 5.06. -7.11. P1akart. Współorga.ni'zator: Wojewódzki Komitet Zjeclinocronego Stronnidwa Ludowego w Lodzi. "Rumcajs i Colargol zapraszają" Sl'€naJl'iUSfL:A. Woźn~l3.k. Ekspozycja: w STadzie Sląskiej. 1.07. - 31.08 w Muzeum "W stronę Kraju Scenarliusz: M. Ekte:r1. Ekspozycja: "Ar1ekiL'lI"w Łod zi. "Korzenie Rzemiosł Rad" 18.11. otwar<:rie w Paiultwowym teatru Drzewnych Tealbrze Lalek lalkowego w Polsce" Scenariusz: A. Woźnlila!k.Ekspoz.j"cja: otwarcie "Ar lekin" w Łodzi. 18.1!1\w Pańlstwowym Teatrze Lalek "Polskie obrazy ludowe w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Ebnograficzmego w Łodzi" Scenariusz: B. Wr6blew~a. EkS/pozycja: 17.12.'1985- 9.0U986 w Biurze WY'Staw Arlysty'cZ'IlYch w Łodzi. Katalog, pla:kat. "Boźe Narodzenie po polsku" ScenadU!S'z: M. Ltbersk<a" oprn:wa plasity,czma: W. Adalmiak - 16.03.96. Plakalt. WO.TEWOOZTWO Ekspozj"cja:. 23.1'2.85.- NOWOSĄDECKIE MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Rzeźba ludowa i malarstwo Sądecczyzny" Sce:nan-i:uS'z:Z. Wolanin. E'kspo.zy·cja: 1.05. - 30.09. w SądeCktm Pa'rum EtnQg'rafi'czmym. 242 eksponaty. �KRONIKA "Współczesne Scenaruusz: M. Kroh Ekspozy.cja: wieńce dożynkowe" 18.09., 00' ekStp<Jll1atów "Rzeźba ludowa Karpat Polskich" Scen<lJriusz: M. Kroh, Z. Tohl. Ekspozyoja:2.112.85. -:10.01.86. w BliUJl':zeWystaw Artytsltyczny,ch w Gorli.cach, 192 elc,piOIIliaity.WSlpółortganizaltor: BWA w Gorlicach. "Szopki ludowe" Scenarliusz: M. Kroh, B. Koczwara Ek!sIPo,zycja: 26.12.85. - 16.02.86. w Sądeekim Etnograficz.nym, 168 ek9ponatów. Rabka, Muzeum im. Władysława Orkama "Działalność ,scenariusz: Paxku wystawiennicza MU2)eum im. Wł. Orkallla w okresie 40-lecia PRL" Z. Raik, Z. Koch<alllowi.cz.Ekspozycja: "Rzeźba i malarstwo 25.03. -;27.05.,26 na szkle Piotra Plakat. Piotrowskiego" Scenariusz: Z. Rak, Z Kocl1anowicz, opnaJwa plastyczna: Eks'[Xlzycja: 29.05. - 4.11.,41 eksp<matów. Plakat. "Malarstwo plaikat6w. A. Wańkowicz-Bajka. na szkle Jan~ny Sierosławskiej" SCen<lJrJlUbz: Z. Rak, Z. KochanQwicz, QlpTawa pLastyczna: pozycja: 15.11.85.- sity,czeń 86, 42. eiks,polllaty" Zakopmne, Muzeum Ta'br:zańskie "Rzeźba Jana Scenariusz: S. ŻurowSJkU, oprawa 13 eksponaJt6w. A. Wańkowicz-Bajka. Eks- Cachry" plasltycz.na: Czecl1. Ekspozy,cja: 1.04. - 30.04., SCEnal"LUsz: S. Żurowski, opraw,a pl<a!s1ty.cz.na:J. Czech. Ekspoizycja: w Związku PodhalalI1 -- Oddział w Ludźmierzu, 54 ekspOlI1aty. 406. - 30.12. "Sztuka "Sztuka J. podhalańska" górali podhalańskich" Scenariusz: S. ŻUl"owskii, orpra\Vla plastyczna: J. C~h, konsultacja: S. Czech. Ekspo'lycja: 15.08. - 30.12. w Muzeum Okręgowym w Wałhrzy'chu, 241 eksponalt6w. Współorg:mizat'Or: Muzeum Okręgowe w Wałbrzychu. WOJEWODZTWO OLSZTYŃSKIE MUZEA Mrągowo, Muzeum Olsztynie ,v Ziemi MrągoW"skiej - Oddział Muzeum W,alrmii Mazur "Ludowa rzeźba ceramiczna Włady:s'ławy Prucnal ze zbiorów Walentyny i Marii Dermackich" Sc<',nar.iU.':z:A Wierzbi'cka, oprawa maj 86, 56 eksp<matów. plastyczna: T. Juszk'iewicz. EkSlPOzycja: 22.10.85.- �438 KRONIKA WOJEWOOZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, MUZJeumlim. J,alna Dzie.riJona "Indianie patrz: Warszawa, Kiczua, górale Peru i Boliwii'~ Pańs<twowe Muz€'Um Etnograficzne "Współczesne ule figuralne" wystawa plenerowa Scenariusz: R. PaJSltw\iń:ski.EkJspozycj'a: dtiwarde: 11.06., 10 eksponatów. Opale, Muzeum Sląska Opolskiego "Opolska sztuka ludowa" Scena'riusz: E. Boczańs.ka-Kuhl, oprawa plastyczna: R. Kowal. Eksipozycj<lJ: 14.09.-16.09. w Glogówk:u w 'budynku B~nku, ok 200 eksponatów. Opole-Bierk<JWice, Muzeum Wsi Opo~kiej "Wielkanocna plastyka obrzędowa" Scenarius!z i oprawa plastycz.na: E. Bęben. Ekspozycja: 31.03. - 31.05., 210 eksponatów. "Wystawa koron imiwnych" ScenaJriu:sz oprawa plastyczna: L. Bolkła Eksipozycja:2'9.09. - 31.10., 63 eksponaity. WOJEWOOZTWO OSTROŁĘCKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum Okręgowe "Jak to ze lnem było - len w kulturze ludowej Mazowsza" patrz: Płock, Muzeum Mazowieckie .••• "Mazowiecka rzeźba ludowa" Scenariusz: G. Grzelińska, opl'awa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 1.03.- 24. Eksponaty. Informator. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. 04.84. "Kul'piowska sztuka ludowa" Scenariusz: B. Sokołowska, T. Konopka, oprawa chowski. Ekspozycja: 1.05 - 25.07., 70 eksponatów. plastyczna: S. Krzyżewski, A. Ole- "Sztuka ludowa Indonezji" paltrz: W'arsZJawa, PańStwowe Muzeum EtnograficzJlle "Haft kurpiowski" Scenariusz: B. Sokolow.ska, oprawa plastyczna: S. Krzyżewski. Ekspozycja: 20.06.- 30.08. IV Muzeum Mk~.i:skim w Wyszkowie, 30 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Miej;;'kie w WyszkO\vtie. �439 KRONIKA "Palma Oprawa pla1styczna: A. Olechowski, ponatów. kurpiowska" S. Krzy1Ż€wskli.E~s[pOlzycja: 17.04 - 30.08., 30 eks- WOJEWODZTWO PILSKIE MUZEA "Kultura ludowa mieszkat'lców południowo-wschodniej Polski na Ziemiach Zachodnich" Scenariusz: J. Niedźwiecki, ,oprawa plastycz.ua: Z. Ka:walec-ŁusIZlczew,s~a. Ekspozycja: 20.11.85. - 26.01.86. w Muzeum Ziemi Wałeckiej w Wałc7JU, 112 eksponatów WspółorgaJI1j~zator:Muzeum Ziemi Wałeokiej w Walczu. Trzcianka, Muzeum im. Wikltor'aJSta,chowiaka "Sztuka ludowa HucuLszczyzny" Scena,ni'uszioprawa pOm'tów Informator. plastyczIJIa: R. Lewandowski. Ekspozycja: Qi2,02.- :2J2.03.,,240 eksWspółorganl~zator: Muzeum Et:niograf1czne w Poznaniu. SC€nariU5Z na~ów. plasityczna: "Oby na szumiały bory, lasy ... " 'oprawa G. Cybullsl~a. Ekspo,zy,cjlaJ:,28.03. -215.06., l!80 ekispo- WOJEWODZTWO PIOTRKOWSKIE MUZEA Opoczno, MUZlEumRegionalne "Wybrane dziedziny sztuki ludowej - haft i rzeźba" Scenariusz i oprawia plaSltyczma: Z. Rafalski, kOtłlSiUltacja: J. P. Dekow:slk:i.Ekspozycja: 5.07. - 30.08 w Miejskim Domu KuLtury w Opocznliie, 80 eksponaltów. "Z wypraw etnograficZJI1ych w OpoczyńJskie" S,cenariusz i opr1awa plastyczna: M. GałąZJka, konsultacja: zycja: 8.07. - 31.08., 150 eksponatów. pj,otrków Tryb., Muzeum Okręgowe "Kobieta wiejska i jej warsztat Scenariusz: G. Szczepan1iak, oprawa plia~tyczna: E piel1-wrzesień, ok. 40 eksponatów. Informator, afisz. J. P. DeJoowski. Ekspo- pracy" StaJll!kliewkz. Ekspo,zycja: sier- "Rzeźba ludowa Polski środkowej" Scenariusz: G. Szczepaniak, oprawa plalsltyczna: E. Stankiewicz. Ekspozycja: październ:!k-listopc1d w Muzeum Łowiecko,-Przylrodniczym w Piotrkowie Tryb., ok. 80 eksponató",v. Afisz. Współorganizator: Izba Ludowa w Przedborzu. �440 KRONIKA "Szopki ze zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego w Kielcach" Scenariusz: G. Szczepaniiak, oprarwa plastyczna: dzień 85 - styczeń 86, 56 eksponatów. Afisz. Tomas'zów Maz., Muzeum "Kultura Ekspozycja: rardowie. K. Mysrtkowska Ekspozycja: gru- ludowa okolic Lipiec Reymontowskic.h" 6.02. - 28.02., 97 ek5ponaitów. Współorgainizaltor: Muzeum Okrę.gowe w Zy- "Dorobek Spółdzielni "Twórczość Mazowiecka" w 35-leciu jej istnienia" Oprawa pliastyczna: J. Morweg. Ekisrpozycja: 15.U -15.1:2., 89 ekspo.nJat6w. A1lisz. Współorganizator: Spółdzielnia Ptratcy "Twórczość Mazowieoka". WOJEWOnZTwo PŁOCKIE MUZEA Łęczyca, Muzeum "Kobieta w łęczyckiej rzeźbie ludowej" Scenariusz: A. Sobczak i pra.cownicy Muzeum w Wieluniu, oprawa plasltyczna: pracownicy Muzeum w Wieluniu. Ekspozy.cja: 12.04.- 15.05. w Muzeum Ziemi Wieluń-",kiej \V Wieluniu, ok. 80 eksponatów. Afisz. Współorganlizator: Muzeum Ziemi WiJeluńskiej w Wieluniu. "Bolesław Grabski - łęczycki rzeźbiarz ludowy" Scenariusz: A SQbczak, opmwa plastyczna: D. Dudek. Ekspoo:ycja: w Gminrnym Ośrodku Kultury w L€śmierzu, ok. 80 ekJsponaJtów. Afisz. Płock, Muzeum MazOtw<ie,okie. 3.05.- 30.05. "Jak to ze lnem bylo Len w kulturze ludowej Mazowsza" Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa pla:s1ty.ezna:S. Krzyżewsk!i. Ek!spozyeja: 10.01.- ,2'3.04. w Muzeum Historycznym w Pr21a:snyszu Oddział Muzeum Ok'ręgowego w Ostrolęce, 86 eksponatów. Informator. Wspólorganizaltor: Muzeum llis'toryczme w PrzaSlnyslZu- Oddział Muzeum Historycznego w Ostrołęce. "Stare i nowe Mazowsze w rzeźbie i malarstwie Scenari'usz: W. Dowlatszewic.z, opraw.a; plasityczna: - 8.09., 86 eksponatów. Plakat. ludowym" T. Zaremba:. Ekspozycja: 27.06.- "Współczesny fajans włocławski" ScenariUlSz: J. Dąbr·owska, OitpI1awaplasltyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 2Z.U.a5.- 10.01.86., 313 eksponatów Współorganizator: Muzeum Ziemi Dobrzyftstkiej i Kujawskiej we Włocławku. Sierpc, Muzeum ii Patr,k Etmografiiczny �44i KRONIKA "Produkcja chleba na Mazowszu północno-zachodnim" ScenaTiusz i oprawa p1astyczoo: J. Dowlaszewicz, zycja: 18.10.- 1.12., 54 ekSlponaty. "Mleko i jego przetwórstwo 'kOlllSulitacja: T. Cz.erwińskIi'. Ekspo- w tradycyjnej kulturze Scenariusz i opro.wa plasltY'czua: B. ~d1a:mczewska, Ekspozycja: 10.12.85.- 15.01.86., 68 ek.sponaltów. WOJEWÓDZTWO wiejskiej" Imnsultacja: T, Czerwiński. POZNAŃSKIE MUZEA Szren:.awa, Muzeum Narodowe Ro1lllictwa "Modele wiatraków wielkopolskich" Scenadusz: M. Sierszeń:s,ka, oprawa plas1tyczna: R. Fabianowski, kionsuIitacj1a: F. KIaczyński. Ekspozycja: '119.06. -11.07. w Muzeum Pielrwszych Rilast6w 00 Ledniiicy. Wiel~polsk1i Park Etnograficzny, 15 eikspolnatów. Września, Muzeum Regionalne im. Dzieci W,rzeŚiIlieńskich "Wystawa amatorskiej twórczości artY5tycznej Leona i Konrada Mertków (ojca i sYllla)" Scenarius.z 'i <Jprawa p!:<J.<Sity,czna: K. MeI'tka, tkonsuJltacja: T. Brombor-Kołod'ziejska. Ekspo,zycja: 25.11.85. - 28.02.86., 90 obrazów, WOJEWÓDZTWO PRZEMYSKIE MUZEA Przemyśl, Muzeum Narod<Jwe Ziemi Przemyskiej "Sztuka huculska" Scenariusz ~ cpl'awa plastycZina: T. Burzyńsk1v, konslUl:talCja: A. KarczmarzewskL Ekspozy,cja: 8.06. - 30.09. w Muzeum w Brzeworsku, 150 ekispona't6w. WOJEWÓDZTWO RADOMSKIE MUZEA Radom, Muzeum Wsi Rad,omskiej "Skarby Scenaniusz: Ekspozycja: w skrzyni M. JUIf'ecka, oprawa plastyczna: 20.03. - 20.06., ok. 300 eksponatów "Nestorzy sztuki ludowej malowanej" A. Włoda[',z, k1onsultacja: Folder, plakait. Ziemi Radomskiej" Scenariu<;z: M, Jurecka, opr:awa pla.styczma: A. Włodarz, Ekspozycja: 10.06., '(lik. 100 eksponaltów. Folder, plakaJt. "III Ogólnopolskie Biennale S. Rosiński Kowalstwa konsultacja: S. Rosiński. Ludowego" Scenariusz: M. Jurecka, op'mwa plaStyczna: A. Włodarz, konJsultacj.a: Ekspo,zycja: Q8.06.- 20.11., ok. 300 ekspiQlI1aitów,Ka'tal<Jg, pla:kiat. S. Rosiń:ski. �442 KRONIKA "Życie i twórczość Jana Kochanowskiego w sztuce ludowej" Scenariusz: M. Jurecka, oprawa plalStyczma: A. Włodarz, ,konsultacja: S. Rosiński. Ekspozycja: 18.07. - 18.08. w Galerii "SltaI'laJ KQI'ldegaJI'lda"w WIarszawie, ok 200 e'k"ponatów. Ka'talog. WOJEWODZTWO SIEDLECKIE MUZEA Siedlce, Muzeum Okręgowe "Stroje ludowe regionów województwa siedleckiego" Scenariusz: J. Kjaszutska. Eksporzycja: 1\11.12.- 30.1IZ. w Centrum Kulitury i Sztuki w Siool1cacih, ok. 100 e'ksponaltów Kaltalog, plakat. WSlp6łorganizatorzy: Centrum Kultury i Sz1;'uk,iwoj. lS'iedl,eckieglO,Muzeum Regionalne w Łulwwie. WOJEWODZTWO SIERADZKIE MUZEA Sieradz, Muzeum Okręgowe "Sztuka zdobnicza i rękodzieło ludowe regiOlrlu sieradzkiego" ScenariuSlz: Z. Neymall1owa, oprawa 240 eksponatów. Wieluń, Muzeum Z'iemi Wieluńskiej plastyczna: Z. FLsrzer. Ekspozy,cja: 7.06. - 6.10., "Kobieta w łęczyckiej i wieluńskiej ScenaI'l~usz: S. Bakalarczyk, uk. 120 ekspOll1a1;ów. oprawa plastyczna: WOJEWODZTWO rzeźbie ludowej" W. Jlaniak Ekspozycja: 19.04.- 15.05., SKIERNIEWICKIE MUZEA Rawa Maz., Muzeum Zienti Rawskiej "Boile Narodzenie w sztuce ludowej" Scenariusz: J. Midgał. Ek:slpozycja: 20.12.85.- 28.02.86., 59 eksponatów zator: Pańs:twowe Muzeum BtnogI'1aficZJnew Wa'rszawie. Zyra'rdów, Muzeum Okręgowe "Afgańska czajchana" p;rtrz: Warsrzawa, Muzeum Az.jlii Pacyfiku "Grafika lamajlska z Nepalu" patrz: Warszawa, Muzeum Azji i Pa,cyfiku WS'półorgani- �443 KRONIKA WOJEWOnZTWO INSTYTUCJE SUWALSKIE NIEMUZEALNE Giżycko, Miejsk~ Dom Kulitury ",III Wojewódzki Konkurs Plastyki Obrzędowej Okresu Zimowego" Scenariusz i oprawa plaJSltyczna: L. Zart;brskJi, konsUltac)a: ska. Ekspozycja,: 16.11 - 25.1h, ok. 600 e:ksponatów. Plakat. WOJEWOnZTwo INSTYTUCJE B. Graziewliicz-Chlud,ziń· SZCZECIŃSKIE NIEMUZEALNE Szczecin, Wojewódzki Dom KuLtury "Wojewódzka wystawa plastycznej twórczości ludowej i amatorskiej" Scenariusz i ·oprawa plasltyczna: H. Drska, kolnsuUacja: M. KJampinska-Mielnicka. Ekspozycja: 8.1:2.3';;. - 13.01.86., 375 ekstpona!tów. FoLder, plakat. WOJEWOnZTwo TARNOBRZESKIE MUZEA Sandamierz, Muzeum O~ręgowe "Muzeum w 40-leciu" część etnograficZlna tej wystawy na temat: "Sztuka ludowa regionu sallldomierskiego" Scenariusz: L Godyń, oprawa plaslty'cznJa!: I luty - kwiecieil, 213ekspOOlJa1y.PLakaJt. Godyń, J. Krzeminski. EkSlpozycja: "Lasowieckie ~erce Zycie i twórczość Marii Kozłowej z Machowa" Scenariws'z: L Godyń, J. KrzemJiński. E!kslpo,zycja: 15.10. - 13.1~., ok. 270 eksp<matów. InformaJtor, plakalt. Współorganizator: Wojewódzkri; Dom Kul'tury Za!gł~bia Siarkowego w Tarnobrzegu. lło;STYTUCJE NIEMUZEALNE Tarnobrzeg, Wojewódzki Dom Kultury "Twórczość Scenariusz: J Myjak. Ekspozycja: "Motyw kania Zagłębia, Sial'kJowego plastyczna Marii Kozłowej" 3.01 - 30.01'., 35 ekspoIlla!tów. we współczę~slnej sztuce ludowej" .scenariusz: J. Myjak, oprawa plasty<czna: B B. Nakielnik, T. Staszewskti. Ekspozycja: 7.05.- 30.05. w Rejonowym Ośr·odku Kultury w Opaltowie, 30 eksponatów. Współorganizator: RejoIllowy Ośrodek Kultury wOpaltowie. �444 KRONIKA ,,10 lat plastyki w województwie tarnobrzeskim" SceIlJalriusz: (częśCi wystawy !PQŚwlięOOl!1ej szJtuce ludowej): J. Myjak, oprawa plas'tytC.Zl1a:S. Dziubak. ~SIpOzycja: czerwiec - wrzesień, 120 ekisponat6w.. Katalog "Wieńce dożynkowe" Sc{"nariJu5Iz: W. Słapek. w Opatowie. Ekspozycja: 1.09. - 30.09. w Rejonowym "Drewno w kulturze ludowej Ośrodku Kultury Grębowszczyzny" Scenariusz: J. Myjak, opra!Wa plas,tyczna: T. Staszews.ki, konsultacja: S. Dąbek, A. K:ura:s'. Ekspozycja: 3.10. - 30.10., 45 eksponait6w. Wsp6łorganizator: Towa['Zystwo Regionalne w Grę:bowtie. "Lasowieckie serce Zycie i twórczość Marii Kozłowej z Machowa" patrz: Sandomierz, Muzeum Okręgo!We WOJEWODZTWO TARNOWSKIE MUZEA BochJnia, Muzeum im. prof. Stanisław:a Fischera "Sztuka Scenariusz: 1. Zawidz:ka. Ekspozycja: 'Ta:rnów, Muzeum Okręgowe Chiin" 14.07. - 8.09. ok. 180 ekspo.nalt6w. "W babcinej Srenal,jusz: A. BaTitosz, oprawa ok. 190 eksponatów. plastyczna: "Twarze Scenariusz: J. TUOl'a, opraWia plastyczna: fik, Katalog, plakalt. "Radża stan pa1trz. Warszawa, izbie" J. Koool. Ekspozycja: 11.06.85. - 30.09.86., i bużki" J. Kocol. Ekspozycja: 9.08. - 6.10., ;230 gOO'- sztuka i rękodzieło" Muzeum Azji li Pacyfiku WOJEWODZTWO TORUŃSKIE MUZEA Gil'udziądz, Muzeum "Polska wycinanka ludowa ze zbiorów Muzeum EtmograficZJnego w Toruniu" Scenariusz: L. Tyczyńska, oprawa 73 eksp<lil13l'ty. Toruń, Muzeum E1mograficzne plastyczna: J. Mrotek. Ekspozycja 18.04. - 24.06. �445 KRONIKA "Kultura materialna Pałuk" Scenariusz i oprewa pla&tyczna: l. W["onkowska. Elmpozycjar: 1.01. - 3L1~ w Muzeum w Bliskupilnie, 108 ekslpon~t6w. "WiJsła w sztuce ludowej" Scenariu.s'z: L Tyczyńslm, QPrawa plastyczna: R. Rebelka. Ekspolzy,cja: 1.Ql2,- 3.04. w Muzeum Ziemi Kociewskiej w Stargal'ctzie Gdańsikim, 51 elkspormtów; Ekspiozycja: l.06. -14.06. w Towarzystwie Naukowym Płookim - Oddział w Wy'szo.grodzie, oprelwa plaSltyc.zna: S. Pacholski. "Polskie hafty ludowe" Scenariusz: K. Turska-SkOWlronek. EmsipOzycja: 9.02. -128.02. w T-oruniu, 37 eksponaltów; Ekspozy'cja: 27.03 w Klubie "Rwblin" w Torundu; Ekspozycja: :?17.03.-14.04. w Klubie "P,rząśinkzka" w Toruniu; Eko;P0,zy,cj.a:30.05. - 20.06. w Klubie "KaJllwleon" w TorunJiu; Ekspozycja: .20.06. - 4.07. w W O.P ,R. w Tmuniu; Ekspozycja: 15.10. - 30.10. w Klubie "Pegaz" w Toruniu; Ekspozycja: 4.1l. -18.12. w Klubie "Sobótka" w To:runiu. "Współczesna w Klubie "Skarpa" rzeźba ludowa" Scenariusz i oprawa plas1ty,cmm: A Błachowsiki. Ekspozycja: ~.02. - 22,04. w Muzeum Okręgowym w BiaJ1YIln:~toku.1\20 ekspo:naltów. Wsp6lorgarnzatm: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. "Twórcy ludowi i ich prace" wystawa fotograficzna Scenarliusz. T. Neme.re. Ekspozycja: 27.02. -.212.03., 32 foto~aIffiY. "Praca Muzeum Etnografic~nego w Toruniu" wystawa fotograficwa ScenaTiusz: T. Nemere. Dks;pozycja: 30.03., 120f<Jltogramów. "Ludowe kowalstwo artystyczne" Scenaduse;: J. ŁukasieWliJcz, oprawap1asty,czna,: - 10.11., 165 elkspiOlnatów.Folder, plakat. M. Hoffman. Ekspozy,cj,a: 10.04.- "Zwyczaje i obrzędy ludowe" (wio:senne i zimowe) Sceoo,musz: J. Oleksy, opI1awa plaslty,czna; R. Rabelka w Muzeum Ziemi KocieWislkiej w Stal'gardzie Gdańskim, "Ceramika Dolnej Saksonii" wystawa z Getyngi S ceJI1ariusz: J. Łukasiewicz, oprawa plasitycma: - 15.09., 1:28 eksponatów. Katalog, plakat. "Twórczość ludowa województwa Scenariusz: A. Błachowski, 127 ekspOlllait6w EkspoZy',cja: 111.04.- ~9.07. 1'33 ekspon~y. opIlawa plaStycmJai: B RFN M. Hoffman. Ekspozycja: 8.06.- toruńskiego" K,atka. Ekspozy,cja: 8.06. -15.09., �446 KRONIKA "Mikołaj Sce'riaritisi.:L. KopeJ."lIlikW rzeźbie ludowej" Ty,czyńs:ka. Ek:spru:ycja: 8.06. - 1~.06. W Domu w Nakle, Kultury 512 ek!sPQl!'laJŁy. "Intarsje Edmunda Scenau;iusz: A. Błachow~lci'. Ekspozycja: w Żnin'ic, 32 eksponalty. "Ludowa Kapłońskiego" 3.10. -122.10. w· Żnmski:m Domu Kultury rzeźba ceramiczna" Scena,riusz: A. Błoohowslki, oprawa otwarcie. 315ekspol1JatÓw. rplasltycma: WOJEWÓDZTWO M. Hof:DmaJIl. E'k:s!Pozycj-a:rlJ1.ll. WAŁBRZYSKIE MUZEA Wałbrzych, Muzeum Okręgowe "Sztuka pa1;rz: Zakopane, górali podhalańskich" Muzeum TatrzańSkie WOJEWÓDZTWO WŁOCŁAWSKIE MUZEA Włocławek: Muzeum Ziemi Kujawskiej "Motyw pracy Scenariusz: K. Pawłowska, W Urzędzie Miejskiilm w Miej!slki W Ciechocmku. i Dobrzyńsikiej W rzeźbie ludowej" oprawa plasitycma: R Magier. Ekspozycja: 8.06. - 16.06. Oi:echocliU1iku,35 ekslponatów. Wsp6łorgall1Ji7Jaltor: Urząd WOJEWÓDZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA Wroclaw, Muzeum EtArHlgraficzne "Kiermasz wielkanocny" Scena.riusz: Zespół pracOWilllików Muzeum EtrrograJJi.cZJnego, oprawa E. PrusI. EkiSpozycja: 1.04. - 8.04., ok. 2500 eksponatów. ,,xX Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej" Scena'riIusz: M. Fyda. EkspO!zycja: H. 09. - 30.09., 259 eksponalt6w. WspółorgalI1lilZJator:Wojewódzki Dom Kulltury we Wrocławiu. "Stare plaSitycqjna: Katalog, plakalt. i nOwe wsi do:nośląskiej" .Scena-riusz:M .. GołUJbikow,; M. Ros.'tworowSka, ,E. Berendt, E. PJ'Ws. Eks,pozycja: 6.1:2.- otwatrcie, 586 eksporua1ów. ~awa !plastyczna: �KRONIKA WYSTAWY ZAGRANICZNE ZORGIANIZOW,ANE W 1985 ROKU CZECHOSŁOWACJA BrJaJtysława "KrakoWlskie stroje ludowe" Scenariusz: A. KaczanO'wska, M. Długos.z Ekspozyoja: 17.02. - 15.03. w Ośroidku Informacji i Ku]tury PotLslkiej w Braty:slŁawie, )28 eksponart;ów. Foldeo:-. O~ganizatolrzy: Muzeum Etnogra:ficzne w Kirakowi,e, Ośrodek Irnfotrmacji ~ KultUlI'Y Polslciej w Brntysł.a'Wie, MiJniS'terSltwo Spraw Zagrankznych, MiiJnis beI1Sltwo Kult<ury i S:zJtuki. 1 "Zwyczaje i obrzędy zimowe i wiosenne w Polsce" Scenariusz i oprrawa plasltycz:na: J. Oleksy. E.mspozycja: 27.03. -11.04. w Ośrodku linformacji i KultUlI'Y Polskiej w iBiratysłaWlie, 90 ekls(pOlIlalt6w.Orrgan.lLzaltor:Muzeum Etnograficzne w TOirun;iu. Brno "Polskie stroje ludowe" ScenariuslZ: E. Królrikowska, IQpraWlaplastyczna: S. MaIltinkOva!. Eroslpozy,cja,:1J2.112.85.- l'3.a2.86. w Morawskim Muzeum w Br~iIe. Plakat OrganiZla\tor: Mu'z'eum Archeologiczne l Etnog:raf'i,czne w LodziL N iJtra "Współczesne zabawki ludowe" Scenariusz: A. Karczmarzewski. Ekspozy,cja: 14.06. - 8.08. w Oblasltne Nitmnske Muzeum w Niltrze, 114 eksporna'tów. OrganizaJto.rzy: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Oblas:tne Nitnanske Muzeum w Ndlbrze, Ośrodek Inforlmacji i Ku1Jtury Pollslroiejw Bratysławie. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Drezno "Zima i Boże Narodzenie w Polsce" Scenarriusz: J. Oleksy, E. Arszyńska, O'P'rawa plastyczna: E. AXiSlZyńska,E. Bajraszewska. Ekspozycja: 31.11. otwaI1cie w Muzeum Sz't'uki Ludowej w Dre,źnJie, 290 eksp'onatów. Katalog, plakat. OrgamJirotor: Muzeum Btnograficzne w Toruniu. Lipsk "Polskie wiatraki" Scenariusz: M. Sierszeńslka, O'P'raIWaplastyczna: R. Fabianowski, konlsultacja~ F. Klaczyński. Ekspozycja: 14.07. -26.07. w Ośrodku Informacji li!Ku~tury PoJ.skiej w Llipsku, 27 modeLi (skaLa 1: 40). Organizator: Muzeum Nalrodowe Ro[nicltwa w SzrenliaWlie. �448 KRONIKA PORTUGALIA Lizbona "Wyc~nanka ludowa Mazowsza" Scen<l!I'iusz i opoowa plaslty,czna: W. Dawlaszewicz. Ekspooycja: w Ambasadzie Połskiej w Lizbonie, 6'2 ekslpOna,ty. Organiza!tor: MuzeUlm MazJolwieClkie w Płocku na zlecenie Mitruis~eJ"SltwaKultury i Sztuki. REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC HannowelI" "Sztuka ludowa Polski Południowej" Scenariusz: >A. Ba'rtos,z, oprawa plastyeLna: A. BarItosz, A. Bartosz. Ekspozycja: l1Q.- 22.12. w N1iemieolro-Polskim Towarizyst.wie w Hannowerze, ok. 300 eksponatów. PLaumt. Ol"gatIllizator: MU:lJeum Okrę.g<llWew Tarnowie - Oddział E>ttnJo,graficzny. SZWECJA Skaro "Polska sztuka ludowa" SC€:nariusz: E. KrasińSka, oprawa plas<ty'czna: J. Trzebiaitowski. E,kspozycja: ,15.12.85. - 31.03.86, w Lansmusset w SlmI1a, 237 eksponaitów. Folder, plakalt Org3JIlizator:zy: Muzeum EtIlografdiozne w Krakowie', Lansmusset Skara. WĘGRY Pees "PoLska wycinanka ludowa" Scenariusz i oprawa plas'ty,czna: T. N~mere. Ekspozycj,a: 1.10. - 31.12~ w Muzeum w Pees, 185 eksponatów. Organizator: Muzeum E1mKJgra:fiicznew TorumIiu. WŁOCHY Turyn "Szopki krakowskie" 8cenarius'z: A. Kacmmowskai, M Długosz. Ekspozy,cj1a: '16.12.85. -12.01.86. w Assessorato alIa Gioventi w Turynlie, 17 eksp oU'1atów. FoLder. Or;ganizaltorzy: Muzeum EitU'1ograiicme w Krakowie, ASises~orato alla Gioventi w Turynie, Ministerstwo KulItury i SZltuki 1 Z materiałów opracowała Iwona ODiIE Grzelakowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/594f7bd4d132bba00f3e5d21a4d93ef4.pdf a26198a5077213c7b5c6ffcfc32be919 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3351 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3140 Title A name given to the resource Obrazy Rozalii Barańskiej-Dzięciołowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.39-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY ROZALII BARAŃSKIEJ-DZIĘCIOŁOWSKIEJ N a Powiślu Dąbrowskim m a l u j e wiele k o b i e t . Zdobią zawszo ściany d o m o s t w , pieC3, k a r t o n y w i e s z a n e n a d ł ó ż k i e m ; p o o s t a t n i e j wojnio tylko takżo ściany zewnętrzne, Ba-rańska-Dzięciolowska budynki malowała gospodarskie. święte o b r a z y , a t a k i e , które miały n i o t y l k o cieszyć o c z y , ale i sprzyjać łaniu przeżyć r e l i g i j n y c h . Alo więc wywo­ P ó k i Barańska malowała ściany była taką j a k i n n o . C e n i o n o obrazów Barańskiej-Dzięciołowskioj akceptowało i nio a k c e p t u j e . pytanie trzeba zwrócić różnicę m i ę d z y t y m i świętych obrazach. P u n k t e m o d n i e s i e n i a s t a j e się o c z y w i ś c i e f o t o g r a f i a . Tolerancja dla środowisko nie obrazów dwoma przodo wszystkim typami malarstwa: na istotną dekoracyjnego malarstwa odczuwane są z n a c z n i e rodzajami s i l n i e j n i ż w n a s z e j . Są k a t e ­ g o r i a m i m o d e l o w y m i , p o d c z a s g d y w sztuce współczesnej swój w y r a z i s t y k o n t u r , z d o m i n o w a n o organizacji przestrzeni czy tracą przez inne f o r m y , czy t o działania na emocje, wyobraźnię, M a l a t u r y w Z a l i p i u i o k o l i c z n y c h w s i a c h należą d o porządku obraz-wizerunek odbiegający od p r e s j i . D a w n a w i e ś m u s i a ł a g o d z i ć się n a r z e ź b ę c z y o b r a z grafia A l o już w latach międzywojennych wypa,rła d a w n e obrazy „pry­ kolorowa lito­ wyobrażenia,. D e k o r a c j ę ścian postrzega, natomia,st ocenia się w k a t e g o r i a c h się w zależności estetycznych, o d tego kogo i jak przedstawiają. T a d e u s z S e w e r y n zwrócił uwagę, że l u d w y s t r z e g a wartościowania każda estetycznego rozmowa n i e umieją pośrednie próby na ten wyizolować uzyskania świętych temat obrazów. wywołuje k a t e g o r i i estetycznej opinii wydają Jeszcze 4 konsternację. się ocen, bez­ ingerowaniem w s p r a w y n i e podlegające l u d z k i e j ocenie. N i e znaczy t o j e d n a k , że f o r m a o b r a z u j e s t obojętna, istnieją t y l k o o p o r y w uświado­ m i e n i u sobio t o g o f a k t u a zwłaszcza w jego w e r b a l i z a c j i . testowe: na intelekt. na mitywny". Ludzie obu tymi więc np. refleksy różnico m i ę d z y jest eks­ teraz religijnego. konwencji normy się światopoglądu o d przyjętej cechach i n f a n t y l n y c h , p r y m i t y w n y c h , o i n n y m rodzaju zach m o ż n a znaleźć e l e m e n t y d e k o r a c y j n e , a w z d o b i e n i u d o m ó w k u l t u r z e chłopskiej odbiegających na przystania i r e l i g i j n e g o . Są t o w i s t o c i e d w a r ó ż n e z j a w i s k a , c h o c i a ż w o b r a ­ W wizerunków konieczność Dlaczego ? A b y odpowiedzieć n a t o 2 uwagę podobieństwie z n i k o m a . Często żadna. Zwłaszcza, że n i e występuje o 1 t o co r o b i , być możo n a w e t b a r d z i e j niż prace i n n y c h m a l a r e k . Ale tycznym Pytanie „ k t ó r y z t y c h obrazów chciałaby P a n i kupić, powiesić ścianie" pozwala przy właściwym doborze pokazywanych i l u s t r a c j i wniknąć w niczwerbalizowaną hierarchię o c e n . Okazuje 5 d e k o r a c y j n e g o . W p r o w a d z a j ą nastrój o d ś w i ę t n y , cieszą o k o , dają się w ó w c z a s , ż e w i z e r u n e k m a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y , p o d o b n y d o zadowolenie utrwalonego i to wielorakie: estetyczne, ambicjonalne, presti­ w pamięci stereotypu (o r y s a c h i w y r a z i e twarzy ż o w e . K i e d y w i e l e o s ó b m a l u j e w y t w a r z a się n a s t r ó j r y w a l i z a c j i , " u z n a n y m z a o d p o w i e d n i e d l a d a n e j p o s t a c i ) , „ ł a d n y " a d o t e g o m o ż l i w i e e f e k t o w n y (złocenia, z d o b i o n a r a m a , e l e m e n t y z d o b n i c z e r o d z ą się p y t a n i a : k t o m a p i ę k n i e j p r z y s t r o j o n y d o m , k o g o n a szatach, w tle itd.). środowisko wyróżnia, p o d z i w i a . O b o k s a t y s f a k c j i estetycznej pojawia się więc pracowitością, motyw zaimponowania sprawnością, fantazją sąsiadom talentem, (a w i ę c n i e t y l k o zamoż­ nością). już Satysfakcję dania W wyłącznie estety czną i w y n i k ł ą r przedmiotu sąsiadów, dają wywołującego makatki a uznanie, takżo — a z faktu czasem posia­ zazdrość n i e występujące zrosztą Z a l i p i u oraz znanych z w i n n y c h wsiacłi zachowanej Powiśla tradycji zdobienia u schyłku ubiegłego w i e k u wyraźnie Dąbrowskiego, wnętrz m a l a t u r a m i występowały te d w a porządki: estetyczny i r e l i g i j n y . Święte o b r a z y n a b y w a n o w m i a s ­ t a c h , n a o d p u s t a c h , w c e n t r a c h k u l t o w y c h . N a t o m i a , s t już własnym zakresie z b u k i e t a m i . Zaczęto też wycinać k w i a t y z p a p i e r u i umieszczać przedstawiające (jak w dawnych t a o h " ) n p . g ó r y , soenę l e ś n ą , s t a t e k n a w z b u r z o n y m morzu itp, Zarówno m a k a t k i j a k i „ w i d o k i " zaspakajają przede potrzeby estetyczne. dekoracyjnymi O c z y w i ś c i e są r ó ż n i c e m i ę d z y „lanszafwszystkim malowidłami n a ścianach, m a k a t a m i t e m a t y c z n y m i i „wido­ za n a wyobraźnię i zdolności b u d z e n i a „ o b r a z y " —• a więc wyobrażenia treści ideowe skojarzeń. odwołują się do skojarzeń. służące c e l o m innego kręgu kultu, kultem poprzez emocji, przeżyć, 3 należała do malowanymi święty sprzyja charakter przemian związanych zachodzących w nawy­ na wizerunek. Podobnie najbardziej znanych i cenionych w środowisku malarek. Barańską „odkrył" w latach międzywojennych Tadeusz S e w e r y n , k t ó r y przyjechał do Z a l i p i a , znając już a r t y k u ł H i c k l a . Zafascynowany wiole do kolorowych inwentarza „zębów", prostokątnych Muzeum Etnograficznego ustalić, że było t o już w 1928 r . W y d a j e i dekoracyjnych w p i s u t y c h obiektów w Krakowie poświęconych Barańskiej ( w książce i k a t a l o g u w y s t a w y r y t u , rzeźby i m a l a r s t w a ) o d c h o d z i się o d f o r m p r o s t y c h , geometrycz­ n y c h i t p . (wskazują n a t o wyraźnie w y p o w i e d z i k o b i e t z Z a l i p i a ) . Ale i takie dawne bodźce w postaci zdobnictwo konkursów można tolerować, skoro i odpowiedniej polityki 7 pozwala się, sądząc p o n o t a c h jest t o l e r a n c j a n a dekorację niż obraz święty, chociaż i w nictwie zdecydowanie zachęcił d o prób m a l o w a n i a uzasadnione. obrazów. W Wyróżnienie istnieją było n i e zawodziła Seweryna i n t u i c j a i wrażliwość. B y ł przede artystycznych nigdy wszyst­ I n a c z e j j e d n a k r e a g u j e się n a „ o b r a z y " . S ą t o p r z e c i e ż w i z e r u n k i kim ś w i ę t e , w i ę c d o p o d o b i e ń s t w a p r z y w i ą z u j e się d u ż ą w a g ę . I s t n i e ­ i n n y w t a m t y c h l a t a c h . Pedanterią j e d n a k n i e grzeszył, zdarzały ją z a k o r z e n i o n o m u się p o m y ł k i w y n i k a j ą c e z n i e d o k ł a d n e g o z a p i s u l u b n i e u w a g i , s c h e m a t y t w a r z y M a t k i B o s k i e j , C h r y s t u s a , św. był rzeczy a n i o p r z y p a d k o w y kształt k o n k r e t u . N i e miał więc z b y t ­ świętych, nich twarzo znane są z f o t o g r a f i i (np. Andrzeja czy skrupułów takim w roztargniony. Ważna „podrasowywaniu" przedstawieniu faktów, była dla niego nikt t y c h schematów n i e b y w a k w e s t i o n o w a n a a powoływanie n o w y c h których dość znał i rozumiał j a k c h y b a F r a n c i s z k a , Św. A n t o n i e g o , Św. J ó z e f a , ś w . T e r e s y . W i a r y g o d n o ś ć B o b o l i , O. M a k s y m i l i a n a K o l b e g o ) sprzyja p r z e k o n a n i u o a u t e n ­ bowiem a sztukę ludową sprawach właśnie Barańskiej nagród. artystą, drzewo­ że właśnie j e j t a l e n t zwrócił szczególną uwagę S e w e r y n a . W s k a z u j e n a t o jeszcze i n n y f a k t — ją napewno 6 m a l o w a n k a m i k o b i e t z Powiśla wydostał o d n i c h k a c h e s t e t y c z n y c h i u p o d o b a n i a c h społeczności w i e j s k i e j . W i ę k s z a zdob­ ścianie Barańska, która w t r z y d z i e s t y c h l a t a c h kartonów z m o t y w a m i k w i a t o w y m i . D a t a Zróżnicowaniu o d b i o r u dekoracji i przedmiotów z Natomiast otaczano szybą o b r a z u , t a k że otaczały czyniła także R o z a l i a k a m i " , ale różnice t o występują w s t o p n i u umowności, w działa­ niu obrazów we jedliną, k w i a t a m i i obrazy Ramy je, zdobiono w Z a l i p i u — „ w i d o k i " czyli konwencjonalne w s w y m charakterze tematyce papieru. przystrajano muzealnych które nie istota eksponatów zmieniając ich 39 T �istoty wyglądałyby efektowniej. 8 Pisząc p o raz pierwszy o Barań­ s k i e j n a s t r . 33 i 3 4 książki o m a l a r s t w i e t r z y r a z y n a z y w a Zofią, c z t e r y — Rozalią. P o d o b u i m i o n a m i figuruje w inwentarzowej Muzeum. W katalogu wystawy 1948 — z której później czerpali i n f o r m a c j e i n n i a u t o r z y — Barańską konsekwentnie — Zofią. Choć jest w t e d y w m a l o w a n i u , j a k teraz, bo ją koło księdze w Wtedy, nocie, nazywa Rozalią. 1928 — już (Za obrazów kwiaty z bibuły. m n i e się w y d a j e , wyglądało źle. że t o b y l r o k 3 2 — 3 3 (był A . J . ) d o w i e d z i a ł się o Z a l i p i u p a n p r o f . to 0 Barańskiej (w k a t a l o g u ) przedstawiał jej o b r a z y j a k o n i e dając żadnego w y n a g r o d z e n i a malarstwa 1885 — ludowego zerwana nagło p o j a w i e n i e p o s i a d a szczególne znaczenie (s. 4 4 , 4 5 ) . S e w e r y n w w tych zjawisko sztalugowego t y m , że miało Etnograficznego w i zabierał te rzeczy do m u z e u m , a resztę z a m a w i a ł n a Mówił m i P a n Seweryn aby były dawniej­ sze k w i a t y m a l o w a n e , t o m t a k n a jego słowo robiła.. Barańskiej to miejsce pierwszo z a k u p y obrazów d l a ówczesnego Muzeum t o się s p o d o b a ł o przy'szlość. (...) okolicach ok. r. talentu w historii polskiej sztuki l u d o w e j " stwierdza przy 1935 r . T y m c z a s e m Państwowego została się s a m o r o d n e g o Seweryn malowałam różno k a r t o n y , b y ł y też ząbki, j a k n a półki, jemu , , Z u w a g i n a t o , że ciągłość t r a d y c j i nie z K r a k o w a i zaczął do n a s przyjeżdżać. J a w t y m czasie C u r y l o w o j z m i e n i ł i m i ę z F e l i c j i n a R o z a l i ę ) . G o r z e j , żo w n o c i o samorodne. t y l k o r o b i l i n a ściany To Krakowie zostały d o k o n a n e , j a k w y n i k a z księgi i n w e n t a r z o w e j , w 1933 r. D o tego Kiedy Seweryn pojawia Po raz pierwszy się w Zalipiu jej malowaniem Barańska interesuje ma 21 l a t . się, i t o p o w a ż n i e , ktoś z m i a s t a , a u t o r y t e t . P r z y j a z d Seweryna oznacza d l a Z a l i p i a , a zwłaszcza d l a naszej m a l a r k i wejście w n o w ą fazę sztuki egzystencji ludowej. t r z e b a dodać, że Barańska w c a l e n i e z własnej i n i c j a t y w y zaczęła malować uwagi obrazy. na szkoda Zapewne ciągłość tylko, Sewerynowi tradycji zależało ludowych. że chcąc ją unaocznić Miał na zwróceniu oczywiście posłużył rację, się a r g u m e n t o m nioprawdziwym. Spróbujmy Dotąd malowała Starzy kontynuowali dawne wzory, szło już z a n o w ą m o d ą . P r z y b y c i e w i ę c , o p i e r a j ą c się n a d o k u m e n t a c h i l i s t a c h o d m a l a r k i o d t w o r z y ć , n a i l e się d a , j e j ż y c i o r y s a r t y s t y c z n y . tosza w czasu Barańska k r a k o w s k i m m u z e u m , sytuację c o n y już przez braci. Trzech wyjechało później do Stanów, inni p o z o s t a l i p r z y o j c u , k t ó r y gospodarował n a 10 h e k t a r a c h z i e m i . Wszystkio dzieci — pisze — ukończyły 4 klasy ale pokolenie Seweryna, wchodzi w nowy tę etap Barańskiej ówczesnego zmieniło. — kus­ Od togo sztuki ludowej dla o b c y c h . W c h o d z i p i e r w s z a . Z m i e n i a sposób m a l o w a n i a n a z a r z u ­ U r o d z i ł a się w Z a l i p i u 2 8 k w i e t n i a 1 9 0 7 r . M i a ł a d w i o s i o s t r y 1 dziesięciu d l a siebie, d l a środowiska, w n i m tkwiła i w j e g o r a m a c h się r e a l i z o w a ł a . J e j g u s t b y ł g u s t e m r ó w n o l a t k ó w . szkoły chce d l a w i e j s k i e j d z i e w c z y n y , żo t a k i P a n — a c h c e m i e ć j e j m a l u n k i ! P r z e c i e ż n i e c z u j e się a r t y s t k ą , n i e w i e n a w e t c o t o z n a c z y , bez sprzeciwu p o d s t a w o w e j , j a k i j a . Ojciec n i e dał żadnego d z i e c k a d o Seweryn". w y ż s z e j s z k o ł y z t e g o p o w o d u , żo d z i e c k o z o w s i c h o ć b y znajduje się w y u c z y ł o n a z d o l n e g o wie. człowieka, t o b y w t y m czasie rówieśniczki, n i e m o d n y ; z m i e n i a , ponieważ t e g o S e w e r y n . K l i e n t , k t ó r y n a w e t r u e p ł a c i , a l e c ó ż t o za. z a s z c z y t godzi się Siedemnaśeio się w zbiorach t a k malować, jej j a k sobie malowanek Muzeum „w więc życzy „Pan dawnym Etnograficznego stylu" w Krako­ r o b o t y n i e d o s t a ł o . T y l k o się m o g ł y u c z y ć d z i e c i m i a s t o ­ we (...)Tylko my dwie byłyśmy specjalnie uzdolnione, j a i ś r e d n i a z m o i c h s i ó s t r , T o s i a . T r u d n i ł a się w y s z y w a n i e m d a w n y c h koszul,różnych k r y z o k oraz zapasek i miała duży popyt i odbiorców. T o co zrobiła szlo n a w e t za granicę. J a pracowałam u ojca w do muzeum gospodarce Po paru w propozycję W nowa Malowa­ do malowania dużej sali w czasie n i e było m a l a r e k w Z a l i p i u wej, sama. też robiłam szkole Tar­ Seminarium Żeńskiego i m . Bł. K i n g i , n a L i p o w e j , w T a r n o w i e . W t y m rozrobioną m l e k i e m i n a proszku. Pędzelki idącą, 1 9 3 4 r o k u n a m ó w i ł m n i e k s . J ó z e f Chrząszcz z k a r t o n i e rozrabiałam k l e j e m , b o n i o szlo kupić f a r b y g o t o ­ tylko w dalej i od m a l o w a n i a różnych k o p i i i wzorów n a papierze. była jeszcze mieście. s z k o l n e j ł a w y m i a ł a m zdolności d o rysunków, a później d o ł a m n a ścianaołi farbą k l e j o w ą latach, otrzymała w y m a l o w a n i a ścian w s z k o l e , a d o t e g o już n i e w Z a l i p i u , lecz sama i z włosia o g o n a końskiego. W d o m u zdobiłam ściany, s u f i t , Malowałam do dwunastej w przez jeden i musiałam tydzień pojechać czasu, w dzień nocy. piec. D a w a ł a m różne k o l o r y i ślicznie t o w y g l ą d a ł o . Z a w s z e m o i m m a r z e n i e m było piękne m a l o w a n i e w mieszkaniu. M a l o w a ł a m w i ę c l u d z i o m u n a s i w sąsiednich piece, ściany, sufit}'. Sufit, co go 50 l a t t e m u u w Z a l i p i u wymalowała w a p n e m i utraliną j e s z c z e się d o b r z e trzyma. wioskach ojca Wiem z Pytani więc, książki czy Seweryna, malowała że Barańska również święte zdobiła kaplicę. postacie. Zdziwie­ nie... (ultramaryną?) C o ś się p e w n i e P a n u S e w e r y n o w i 9 p o m y l i ł o ! T o byda sala n i e k a p l i c a , więc j a k można w szkole święte o b r a z y robić 1 M a l a r s t w o Z a l i p i a istniało już w czasie, g d y Barańska zaczęła zdobić ściany swego d o m u , o d 2 0 — 2 5 l a t . T o n i e w i e l e , ale i dużo, upodobaniach ludności ciężkości z t r a d y c j i wiejskiej, przesuwanie lokalnej na wzory innych się punktu warstw społecz­ n y c h . S y m p t o m e m t y c h p r z e m i a n , które w efekcie doprowadzą do przejęcia przoz wieś w z o r ó w k u l t u r o w y c h „ n i ż s z y c h " środo­ w i s k m i e j s k i c h jest przechodzenie na roślinną, coraz młoda dziewczyna ornamentem Ewolucja u jej zdobi bliższą zna dawne „zęby" upodobań z o r n a m e n t y k i geometrycznej wzorom przyrody. wzory, prostym przyczepiane następuje w do Barańska, jako geometrycznym krawędzi t y m samym półek. czasie, co i n n y c h k o b i o t . N a l e ż y d o środowiska i j a k w y n i k a z j e j włas­ n y c h r e l a c j i o d g r y w a w n i m r o l ę , j e j z d o b i e n i e p o d o b a się, n a j ­ lepszy d o w ó d , że proszą j ą sąsiadki, a b y p o m a l o w a ł a i m ściany mieszkania, sufit i piec. O d d a j m y W i 40 jej głos: w sioni, n a ścianach. Namalowałam tę salę w t o stwierdzić n a stylu krakowskim. styl k r a k o w s k i . Wielkie zdziwienie czyna Zapytuję, doszło. z wiochy kiedy Barańska tak potrafi zaczęła malować przypomina i sensacja, wyszedł że dziew­ malować. święte sobie, obrazy, i j a k do kiedy t o było... tego Pewnie, p i s z e w l i ś c i e , w 1 9 3 5 r . D a t ę tę m o ż n a j e d n a k n a p e w n o p r z e s u n ą ć conajmniej wpisano w 1933 r . usilnie o dwa lata, pierwsze do inwentarza M u z e u m 1 0 zakupione w obrazy Krakowie S e w e r y n przyjechał wówczas do Z a l i p i a i namawiał Barańską, uczyć w „Szkole gorycznie bowiem Etnograficznego aby przyjechała do Krakowa i zaczęła S z t u k P i ę k n y o h " . Odmówiła, ojciec Zalipie nie słynęło się się k a t e ­ sprzeciwił. N i e wierzył, żo d a sobie radę, że znajdzie sobie pracę gdzieś, w o b c y m mieście. Została w d o m u . Seweryn poprosił ją wówczas b y m u namalowała o b r a z . Tłumaczyła, t a m t y m c z a s i e m a l o w a ł o się n a p a p i e r z e r ó ż n e k w i a t y przybijało t a szkoła jeszcze j e s t , m o ż n a M a l o w a n o w t e j szkole różne style, ale n a j l e p i e j j e ś l i z w a ż y m y , żo w ł a ś n i e n a t e n o k r e s p r z y p a d a i s t o t n a z m i a n a w Przecież miejscu. n i e u m i e . że n i e d a s o l n e r n . d y . a l e w k o ń c u u l e g ł a i n a m a l o w a ł a m u j a k p i s z e „ o b r a z Św. T e r e s y że namowom w bardzo ładnym �II. s t y l u '. Tadeusz Seweryn zabrał go do m u z e u m . ' zów. W s z y s t k i e 1 1. R o z a l i a przyjechał i Barańska-Dzięciolow-ska j a k mówi Barańska, N a m a l o w a ł a później jeszcze k i l k a o b r a ­ oczywiście d l a Seweryna. ne s w o i m drobnomioszczańskiej. tkanin, malowanek. jednak mało wyszłam bowiem za maż w 1935 r . n a gospodarkę d o w s i L u b i c z k o za Dzięeiołowskieg o . T r z o b a b y ł o d o m b u d o w a ć , więc n a jakiś czas o d m ó ­ 1 2 w i ł a m m a l o w a n i a . D o p i e r o j a k d o m stanął, z n o w u zabrałam się z a p r a c ę . T o b y ł o obory zrobiło t a k , gospodarka, budowa domu, i s t o d o ł y , d z i e c i , n o i m a l o w a n i e , a l e się w s z y s t k o n a czas, b o j a k jest W Nikt nie malował ścian, dekoracyjnych Z a l i p i u n a w e t n i e wiedzą, że t a k a wieś i s t n i e j e . Z a p o m n i a n o więc o Barańskiej, a i o n a w n o w y m środo­ w i s k u n i e miała Malowałam podwórzu t a l e n t t o ciągnie. bodźców do m a l o w a n i a . A n i ścian, a n i o b r a ­ zów. Ale rodzina Dzięciolowskich w Stanach Zjednoczonych pamiętała o j e j sławie m a l a r s k i e j . P i s a l i , p r o s i l i b y i m przysłała swe m a l o w a n k i , t a m n a obczyźnie chcieli mieć pamiątki z r o ­ d z i n n y c h miejsc. W r ó c i ł a więc d o m a l o w a n i a . B y ł o t o w l a t a c h sześćdziesiątych. J e d n a k n i e poświęciła t e m u zajęciu z b y t w i e l k i e j uwagi. Otoczenie n i e stwarzało konkursów n a m a l o w a n e wami zachęty, w L u b i c z k u n i e było d o m y . B ą d ź m y ściśli. O z d o b i ł a k w i a t o w y m i przedpokój. T a m te dawne ludowo moty­ dekoro­ K i l k a obrazów z łat p r z e d w o j e n n y c h zakupiło M u z e u m E t n o g r a - w a n i e w y d a ł o się j e j n a m i e j s c u . A l e j u ż n i e w p o k o j u . N a t o m i a s t g r a f i c z n e w K r a k o w i e . O s t a t n i , w p i s a n y d o r e j e s t r u już w 1948 r . budynki pochodził m o d ą , t a k a b y się t o p o d o b a ł o , , l u d z i o m " . S a m a zapewne także Barariska-Dzięciołowska pisze t r z y o b r a z y z l a t 1937—1938. malujo nadal, jednak Po wyzwoleniu niewiele. przedstawiła, n a k o n k u r s i e w P o d l i p i u gospodT.rcze i obejście wymalowała zgodnie z nową o t y m pisze: Jak (1948) Stodołę i stajenkę oraz garaż pomalowałam na kolory, i dostała za n i e nagrodę pieniężną. B y ł t o j e d n a k j e d y n y k o n ­ n a g a r a ż u p i k a s o , c o się l u d z i e n i e m o g ą n a p a t r z y ć , s z t a ­ kurs c h e t y o g r o d z e n i a w p i ę k n ą k r a t ę , j e s t się n a c o p o p a t r z e ć ! obejmujący następnego r o k u obszar całego Powiśla. 1 3 konkursy przeprowadzano Już poczynając jedynie W p ł y n ę ł o n a t o s k u p i e n i e właśnie w t e j w s i największej malarek, a także energia od w Zalipiu. liczby Ale o t o p o w y s t a w i e „ I n n i " w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " (1965 г.), i a u t o r y t e t F e l i c j i Curyłowej, która n a której pokazano p r z y c z y n i ł a się d o t e g o , i ż w ś w i a d o m o ś c i o g ó ł u m a l o w a n e domy jej zaczyna z a c z ę ł y s i ę k o j a r z y ć t y l k o z Z a l i p i e m . O n o t e ż s t a ł o się o ś r o d k i e m uwagi etnografów, turystów, prasy i dziennikarzy. Natomiast Czy PAN maluje? 4 obrazy Barańskiej-Dzięciołowskicj budzić zainteresowanie. N a listy wysłane do F e l i c j i Curyłowej Gdzie mieszka? osoba Czy żyje? przeze m n i e z I n s t y t u t u S z t u k i i K s . Proboszcza Parafii w Z a l i p i u L u b i c z k o było z b o k u . W odróżnieniu o d Z a l i p i a , gdzie t r a d y c j e p r z y c h o d z i i c h w s p ó l n a o r l p o w i o d ź -— z d n i a 14 l i p c a 1!M'7 r . - - l u d o w o wciąż b y ł y ż y w e , w o d l e g ł y m o kilkanaście adres kilometrów L u b i c z k u oddziaływały w z o r y k u l t u r y , n a z w i j m y ją u m o w n i e — m a l a r k i . Interesuje się nic, B i u r o Handlu Zagranicznego „ D e s a " . D l a n i c h m a l u j e w 1 9 7 2 r . n o w ą wersję M a t k i Boskiej 41 I �I I . 2. Sw. Kinga (1.7), obraz dany we Włoszech w na falach morza, f a r b a k l e j o w a na p a p i e r z e , w y m . 0 3 x 5 0 cm, 1937 p o k a z a n y następnie n a w y s t a w i e w Spoloto i sprze­ r o k później (przez Galerię L a F e l u c a ) . Ludwig Dociera do niej Z i m m e r o r , k o m p l e m e n t u j e , zachęca do początku w i e k u , t e r a z Z i m m e r e r prosił, a b y m u malowała obrazy, j a k i e sprzedawała p r z e d wojną do muzeum. W radził, b y obejrzała sobie d a w n e m a l a r s t w o w książce takie listach Seweryna, m a l o w a n i a . K u p u j e o d t e g o czasu stale j e j o b r a z y , aż d o c h w i l i , wysłał jej n a w e t n u m e r „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " z r e p r o d u k ­ gdy cjami w 1981 r. p a n i Barańska-Dzięciolowska z żalem, że już o c z y o d m ó w i ł y j e j zawiadamia go posłuszeństwa. starych Malarka obrazów. próbowała nawiązać do s w y c h d a w n y c h p r a c , ale t o już n i e b y ł y t a k i e same o b r a z y . N i e łatwo powrócić d o czasów N a p o z ó r s y t u a c j a s t a j e się p o d o b n a d o t e j z c z a s u , g d y d o p. Rozalii przyjechał Seweryn. Ale podobny jest tylko fakt młodości, odnaleźć w sobie spontaniczną naiwność. P r z e d malowała j a k mogła, j a k umiała. B y ł y t o o b r a z y z n a l e z i e n i a r e z o n a n s u p o z a w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m . I n n a j e s t cała szczere. T e r a z musiała powtarzać o t o c z k a . P a n i Barańska-Dzięciołow ska działa,, m a w c h w i l i swego po­ r w r o t u d o m a l a r s t w a 6 1 l a t . J e j u p o d o b a n i a d a l e k o już od tych z l a t dzieciństwa, zmieniły się ambicjo odeszły artystyczne, że tamte twarze śwdętych samą siebie, były wojną w t y m sensie a przecież niedoskonałe, wie­ j a k na o b r a z k a c h d z i e c i . A l e w i ę k s z a ś w i a d o m o ś ć b y n a j m n i e j n i e szła w parze ze s p r a w n o ś c i ą r y s u n k o w ą . J e s z c z e n i e z n a l a z ł a nowej środowisko. G d y W 1973 r . prosił ją o o b r a z y L u d w i g Z i m m e r o r , f o r m u ł y , w k t ó r e j b y się m o g ł a w y p o w i e d z i e ć a p r z y t y m z a d o ­ malarka wolić w y m a g a n i a przesłała m u „Słoneczniki", malowane n a wzór Van G o g h a . Z i m m e r e r kupił j e ( i l . 17), ale prosił, a b y namalowała, m u t a k i e o b r a z y j a k i e robiła d a w n i e j , l u d o w o . 1 4 N i e w i e m co p o m y ś l a ł a p a n i Barańska-Dzięciołowska,, alo musiało ją c h y b a z d z i w i ć , że l u d .do z m i a s t a c i ą g l e p r o s z ą o t o , c o b y ł o , c o p r z e s z ł o , o o j u ż n i e jest modno. Kiedyś Seweryn 42 d o m a g a ł się w z o r ó w , j a k i e b y ł y n a klientów. Otoczenie w niczym n i e mogło jej pomóc, p o d z i w i a n o „Słoneczniki", alo n i e l u d o w o o b r a z k i . Wieś b y ł a j u ż n a i n n y m e t a p i o , p o d o b a ł y się k o l o r o w a n e reprodukejo w pismach, idealizowane fotografie, o b r a z k i świętych. W p i e r w s z y c h l a t a c h nawiązuje do d a w n y c h p r a c . Pochodzą­ c a z 1 9 7 2 r . Matka Boska stojąca na globie ( i l . 7) w y r a ź n i e przy- �I I . 3. Śtr. pominą schemat św. B a r b a r y ryna. Widać jednak wania t e m a t u . Co p r a w d a ornamentalny, chęć ~ Matką z obrazu, bardziej dolny farba klejowa Boską, r a p a p k rze. w y m . 47 5 ; < 3 6 zrobionego d l a Sewe­ potrakto­ k i e r u n k a c h — r o z b u d o w y ra,my o b r a z u ( b o r d i u r y ) oraz wyłącznie w pozostałym p o l u zminiaturyzowanego pas m a charakter s u g e r u j e p r z e s t r z e ń , g ł ą b . P o j a w i a się h o r y z o n t , f a l i s t a l i n i a s u g e ­ wyraz w tych roślinno-kwiatowych rująca obraz są coraz Tło postaci staje się partia obrazu że dekoracyjnego krajobraz. górna przypuszczenie, zróżnicowane, t o już n i e u m o w n a , płaska k u r t y n a n a której p r z e d s t a w i o n a jest powierzchnię postać lilii, podnosi świętej. P r o s t o t a , rysunku i umowności rozbudowania obrazu. widoczna w atrybutów, W innej kompozycji, ustępuje wersji rytmie miejsca Matki bardziej realistycznie potraktowane lwie próbom Boskiej l i l i e tworzą już w istocie rozwibrowaną płaszczyznę. się 11)37 realistycznego płasko, alo już zaryzykowaJbyin cm Doświadczenie odległy malowany Анна (ił. 8) Pojawiają paszcze. Zanika ciekawsze. wysiłki na obrazu, idą w dwóch osadzenia w i z e r u n k u świętej osoby. malarstwa Kwietny przeznaczoną atrakcyjność jej artystki znajduje bordiurach. Z obrazu otok zmniejszyć rysunek tworzy z pozwala postaci niego a przy radosną, tym bujną a r a b e s k ę l i ś c i , k w i a t ó w , w i j ą c y c h się g a ł ę z i . Są t o k w i a t y z t e j samej konwencji, drobno, bardziej którą spotykamy w" malowidłach naturalistycznie traktowane lizowanych kwiatów z przedwojennych Zalipia, o d dużych, obrazów. s t a r a się ł ą c z y ć w j e d n ą w i ć r ó ż n e k w i a t y . L i n i e f a l u j ą c e , tła s u g e r u j e kiedy s p o k o j n y m , w i r o w y m r u c h u gałęzi. D r z e w o z zupełnie już konwencji innej malarskiej. rzut odzyskuje prześledzić przypomina poczucie harmonii, renesansowy ciężaru nie­ motyw. Malarka kompozycji, sumujo doświadczenia sprzed ćwierć w i e k u . Z n ó w jost z n a k o m i t a , znów m a własny Trudno gałązki styli- Dzięciolowska p r o s t o t a i celność k o m p o z y c j i p i e r w s z y c h o b r a z ó w . Górna p a r t i a pejzaż, pagórki, wśród n i c h w i e l k i e drzewo o nie­ na t o k myślenia i działań malarki. Sama o t y m n i e m ó w i , ale n a p o d s t a w i e k i l k u obrazów z l a t 1 9 7 2 — 1 9 7 5 1 4 styl. Początkowo postacie. Zarzeka jakby się w .nio ufała swojej l i s t a c h , że n i g d y wyobraźni, malując nie przyglądała się 43 \ �II. 4 . Matka farba Boska, r e p r o d u k c j o m c u d z y c h obrazów, alo być może n i e pamięta p r ó b , a m o ż e s ą d z i , ż e t a k i e p o m ó w i e n i e m o g ł o b y ją tować? W serii pierwszych nawiązuje do l u d o w e g o wybiera te wzory, Powiśla Dąbrowskiego. inspirowanych z sceny. krzyża, stylistycznie To najbliższe do prac lecz już takiego przez właśnie artystkę zdjęcia czy bardziej własnych, Dodajmy treści — wy­ przedstawia­ dzieła jest „Ukrzyżowaniem'' Zdjęcie ( i l . 12). Obraz Ukrzyżowanie nie jest Starego T e s t a m e n t u , pana ja malowałam list jak mi od pana kto kazał Zimmerora i do a że rzymianie księdza, krew 44 drzewo się ożywiło ? Poszłam i p r o s z ę a,by m i w y t ł u m a c z y ł , suchym. do parafii co t o znaczy, o n m i m ó w i , że C h r y s t u s j a k zawisł n a k r z y ż u t o wałam zo to proszę wytłumaczył. i pisze, niegdyś m a l o w a l i n a krzyżu Chrystusa n a drzewie Dlaczego polała i 1o d r z < w n jakem słojami. moślała. Nikodem sio ożywiło, Zrobiłam ciało z krzyż Krzyża Chrystusa Drzewo, które a aniołowie było suche z boleścią odbijają ożywiło ręce się, oczekują Chrystusa. liście i kwiaty tożem sama wymyśliła i jest ładnie... Kiedy zapytałem, malarkę wiec się o obrazy, n a k t ó r y c h się w z o r o w a ł a , mając n a myśli zbieżność m i ę d z y j e j w y o b r a ż e n i e m M a t k i a wiele nicznej razy reprodukowanym z Otfinowa 1 5 tego obrazu, nio zna w zaczerpnęła ikonograficzny obrazem Nigdy, ogóle wzór. czy prac, w też uznała, że każdym razie dotknięta Seweryna Oczywiście, i kompozycyjny, wiem, której, j a k tylko czy zawiedła t a k i e nawiązanie i że nie­ ją, p a ­ obniża, w a r t o ś ć stwierdziła, jej wszystkie t e m a t y obrazów obmyśliła sama. Rzeczywiście, wiele z n a n y c h m i , zwłaszcza dziełom z lat 1974—1981 jest już całkowicie oryginalnym malarki. ja wymalo­ J a o k a ż d y m obra,/,io m a m d u ż o d o p o w i e d z e n i a , , dębowy, j a k się co r o b i , a o osoby schemat kolorystykę piękny, zdejmuje Grom­ i rozżalona z przejęła zmieniając kategorycznie Boskiej Boskiej napisała m i , n i c widziała książki które szczegóły o b r a z u ( i l . 10). N i e mięć, Matki p o c z u ł a się g ł ę b o k o posądzeniem, że p r z e r y s o w u j e . sądziłem Przyszedł cm święto M a r i a , J a n i M a t k a J e z u s o w a wyraźnie zupełnie wyobraźnią. wym. 43x51 są m a l a r s t w u mniej lekturą, przemyśleniem Przykładom nazwane tych dyskredy­ bordiurą" naśladowanie, odskocznię nie wzorem obraźnią pobudzoną nej ,,z n a papierze, m a l a r s t w a M a ł o p o l s k i ( i l . 1 0 ) , bezbłędnie, któro świadome, stanowi obrazów klejowa jakimś obrazie l o m u s i sio ro/umioć. t o m pożyczyła ponieważ X i , , mając książkę Starego wiedzy Testa- �1 �10 9 m e n t u , musiałam ją przeczytać a później wziąć do głowy i dopiero malować — wszystko a n i e z, ż a d n y c h pojęć, dzaniem Inny Oświęcimia) a odległymi s c e n a m i z dziejów jest stopień j a k P a n m i p i s z e . J a się n a t o d e n e r w u j ę . J a n i g d z i e n i e лл-szelkich r o z m y ś l a ń s c e n y widziała wano potopu lub raju a obrazy powstawały, a K o l b e . B y ł a m w Oświęcimie i widziałam w s z y s t k i e też domy raczej biblijnych. j e j zaangażoлvania. l ^ v i e d z i a l b y m , że m i m o ,,ze S t a r e g o u n ^ v n i e , podczas gdy T e s t a m e n t u " są t r a k t o ­ postać Ojca Kolbego — ekspresyjnie. o r a z b l o k ś m i e r c i , p r o s z ę P a n a , a ż e m się z t e g o r o z c h o r o ­ wała. B y ł o t o d l a m n i e w i e l k i m s z o k i e m i zrobiłam z tego obraz Kolbego, Pana j a k o n b i e d n y za d r u t a m i s t o i . J a proszę wszystkie narodzenie obrazy Pana robiłam Jezusa mogło być. Namalowałam naukowo. wyobraziłam 12) zaliczam Kompozycja łów. W do 1 9 8 1 г. ролл^аЬу I też (...). świętych najlepszych, Przypominają księgach, misternie miniaturę. znanych m i prac naśлл-ictla] i artystki. się iluminacje cyzelowane w i znów miniatury w pozwala a,rtystce z drugorzędnych elementów. K o m p o z y c j a na рггуглл-ус7» ^опа tylko lampy otoku oczyszczenie sceny W do elektryki, bo паглл'а „ s z t u k ą l u d o w ą " . P o łzawowy. Coś na лл-si j e j nio było, та1олл-а!а t a k j a k umiała, t a k 1 9 6 8 r . g d y ś w i a d o m i e лл-róciła d o l u d o w e j s t y l i s t y k i , uczyniła t o n i e z własnej p o t r z e b y , lecz p o d лургулл-от zaskoczeniu, d u ż y m f o r m a c i e , płasz­ woreczek naftowe. młodości Dzięciołowska w a n a u m o w n i e , płasko. N i e w i e l k a przestrzeń tła w t e j s y t u a c j i W spalili n i c z e g o n i e лл-idzę i m a m лу1о1ка j a k i n n i . N i e лл-iedziała j e s z c z e , ż e t a k i e m a l o w a n i e l u d z i e z m i a s t a w y d a j c się m a l a r c e n i e d o p u s z c z a l n a . T gdym miała b i e d ę o j e d n y m o k u . A t o się p r z e z t o s t a ł o , ż e n i e b y ł a m proporcjo jest z w a r t a , p o t r a k t o ­ mi p o m o g l i , alo już teraz dawnych, d o w i z e r u n k u s p r a w i a j ą , że o d b i e r a m y g o j a k Format газлу1есНа l a m p ę , k t ó r a m i się b a r d z o ł z a w i ć . P o j e c h a ł a m d o K r a k o w a , t a m m i j e Ukrzyżowanie b a r w n y c h , roślinno-kwiatowych ornamentów. Właśnie części d e k o r a c y j n e j Barańskiej- s i l n ą гаголуке i t o o k o o d t e j l a m p y się z e p s u ł o , z a c z ę ł o jest wyważona, n i e zakłócona n a d m i a r e m szczegó­ historii. Rozalii n i c b y n i e b y ł o , ż e b y m j a o k a n i o zepsuła. W i ę c malowała s u f i t t o m sobie o b r a m i e n i u r o ś l i n n o - k w i a t o w y m s t a j e się j a k b y c y t a t e m boskiej obrazy лл' c z a s i e , g d y та!олл-а!а salę w t a r n o w s k i m s e m i n a r i u m . 0 z ostatnie tam (baranka), dałam O c z y w i ś c i e są t o p r a c o j a k n a j b a r d z i e j o r y g i n a l n e . (il. przykład jak pastuszków j a k g r a l i n a pisz­ czałkach, i n n i p r z y n o s i l i p r e z e n t y piękną choinkę Na sobie W Dzięciołoлл-skiej. O d лл-ielu l a t m i a ł a k ł o p o t y z o c z a m i . Z a c z ę ł y się inspiracji że z zcAvnatrz. лл-łaśnie tego Niewątpliwie chcą klienci po pierwszym zaczęła odczuwać c z y z n a r a z i ł a s w ą p u s t k ą , t o t e ż m a l a r k a u s i ł o w a ł a ją, z a b u d o w a ć satysfakcję d e t a l a m i l u b potraktować j a k o przestrzeń, w której t r z e b a n a b r a ł o полуе^о s e n s u . S t a ł a się p o t r z e b n a , лл-ażna. W i e , żo j e s t było z uznania d l a słvych prac. J e j życie i o p r a c o w a ć d a l s z e p l a n y . T a k w ł a ś n i e p o s t ę p u j e лл- o b r a z a c h , k t ó r o jedną z o s t a t n i c h k o b i e t , które n i e naśladują l u d o w e j t r a k t u j e b a r d z i e j r e a l i s t y c z n i e , b ą d ź ze лл-zględu na, i n t e r e s u j ą c ą а j ą a n e g d o t ę , ( j a k t o m a m i e j s c e лл' Xarodzcniu dzieciństwa i młodości. N a jej oczach — • i l . 13, bądź też ^л-огга, sięgając do własnych doświadczeń, malarstwo stylistyki, do pamięci z r e a l i z o w a ł się c a ł y lat cykl d l a t e g o , że t e m a t p r z e ż y w a s z c z e g ó l n i e g ł ę b o k o . P r z y k ł a d e m —• malarstwa o b r a z y p r z e d s t a л v i a j ą c e O j c a K o l b e g o ( i l . 1 5 ) . Z n a m k i l k a , луа,г1ап- лvcześniojszych, tów togo t e m a t u , w n i e лл-ystępuje k w i e t n a b o r d i u r a . o b e c n y e t a p m a l a r s t o v a n a p ę d z a n e g o k o n k u r s a m i , mode]oлл-anego I n s t y n k t o w n i e wyczuлл-a, a r t y s t k a r ó ż n i c e m i ę d z y o b r a z o m ze z n a ­ o c e n a m i j u r y , a лл-ięc l u d z i , k t ó r z y w i o d z ą l e p i e j o d i n n y c h , j a k ą n e j j e j r z o c z y w i s t o ś c i ( p r z e ż y c i a w o j n y , s z o k s p o w o d o ł v a n y /Avio- „ролущпа" 46 żadnym zalipiańskiego. któro O d pierwszych jeszcze być sztuka l u d o w a widziała 1 6 . kartonów, będąc form naj- dzieckiem, po �I I . 9. D e k o r a c j a o b r a z u M a t k i B o s k i e j t y p o w a d l a Z a l i p i a , 1 9 6 4 ; i l . 1 0 . R o z a l i a B a r a ń s k a - D z i ę c i o l e w s k a , Matka Boska z Dzieciąt­ kiem, tempera n a kartonie, w y m . 5 3 x 4 2 , 5 om. 1973; i l . 1 1 . Matka Boska z Dzieciątkiem,, t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 53 X 43,5 o m , 1977 Z l i s t ó w 70 l e t n i e j m a l a r k i p r z e b i j a d u m a i r a d o ś ć z t e g o , że j e j p r a c e cieszą, się u z n a n i e m z a r ó w n o w k r a j u j a k i — nawet, Z d a n y c h , d o k t ó r y c h u d a ł o m i się d o t r z e ć , w y n i k a i ż się i n . i n . n a n a s t ę p u j ą c y c h znalazły wystawach: za granicą.Pisze o w i z y t a c h p a n i W e i n h o l d z B e r l i n a Zachodniego oraz i n n y c h miłośników sztuki ludowej: 1948 M o j e p r a c o z n a j d u j ą się z a g r a n i c ą i w e W ł o s z e c h , b o m i ę powiadomiono i r a d i o m ó w i ł o , ż e b ę d ą się c i e s z y ć dzieci włoskie, b o mają je p o d choinką i t e n W ł o c h (p. Querel A . J . ) b y ł u m n i o osobiście kupić coś. Z "Niemiec dużo bardzo Pan Ludwig Zimmerer, który jest zadowolony. i Wystawa domu Barańskiej-Dzięciołowskiej n i o m a żadnej jej pracy. N i o sądzę. Malowała przecież utrwalania zawsze d l a l u d z i , n i e d l a swego śladu, n i c p o t o , a b y przelać w p . n . Sztuka do Łodzi, 1956 Exhibition 1959/60 Poljski Sopotu, Polish Royal-Water 1907 Inni. Powiśla ludowa Kraków, P i ę k n y c h . (4) ( W y s t a w a Dąbrowskiego w Sztuk i Poznania). L o n d o n , Galleries o f the Art, Colour Society Primitivni Malarstwo, Przyjaciół p r z e n i e s i o n a została następnie Wrocławia Folk Polsce. Tow. (1) Belgrad, Zagrzeb, Maribor, Umetnici, (!) Od Nikifora Warszawa. do Głowackiej, „Zachęta" (4) Czy t o t y l k o p r z y p a d e k , n a t r ę c t w o gości, k t ó r z y z a b r a l i o s t a t n i obraz? malarstwa obrazy) drzeworyt, Rjeka W wystawa P o d l i p i u (3 rzeźba, Federal­ Bardzo kupił 1948 — n y c h t e ż p r z y j e c h a l i i k u p i l i , b o i m się p o d o b a ł y . Konkurs w 1907 Naive Kunst aus Polen, Schlossplatz te kartony Art cząstkę swego j a . Naif Stuttga,rt, Kunstgebaude am (3) Polonais, N e u c h a t o l , Musóe des Art Poland, Beaux-Art (3) 1968 (...) Otóż m i a ł a m św. J a n a , stał w rzece i p o l e w a ł b a r a n k a . Był to obraz bardzo Chrystus. Bardzo naukowy, bo t y m barankiem był 1972 ładna b y ł a p o l a n a koło r z e k i J o r d a n , były piękno d r z e w a , krzewy i k w i a t y , t o wszystko j a k b y 1974 mają. Gallery Naifs delia Naive from 1978 Polonia. n a d t y m , zwłaszcza że już n i e m o ż o m a l o w a ć . ,,Starość' wia" — 15 Festival w Krakowie, obrazów m a M u z e u m Etnograficzne 33 p o w s t a ł e p o 1 9 7 3 r . są w k o l e k c j i Z i m m c r c r a . P r a c o m a l a r k i w i e l o k r o t n i e p o k a z y w a n o w k r a j u i za granicą. Spoleto, dei due Mondi, der Gegenwart in Regensburg, Polen, (4) Weinachtsmarkt Wystawa 1 9 7 9 — 8 1 Kunst zdro­ des Sammlung p i s z e zc s m u t k i e m . N a s z c z ę ś c i e n i e w s z y s t k i e j e j p r a c e uległy rozproszeniu. Siedem London am Berlin Funkturm, Zachodni (4) 1979 ciśnienie, s t a w y oraz w z r o k , t o j o s t e a l y k o m p l e t m o j e g o South (2) prac z kolokoji L . Państwowo M u z e u m Boleje London, (3) Kunst Museum skończyło, co n a w e t d z i e c i m o j e p a m i ą t k i p o s w o j e j m a m u s i nie Art Palazzo Collicola p r z e m a w i a ł o , a l e się t o s p o d o b a ł o j e d n e m u k s i ę d z u , co m u J a n b y ł o n a i m i ę i z a w s z e l k ą c e n ę z a b r a ł m i i n a t y m się Primitive Zimmerera, polnischen Volks. Zimmerer, Kolonia, 999 K l o p p e n b u r g , Essen, Munster, 1982 Malowanki Powiśla Etnograficzne w Warszawa, Etnograficzne. Dąbrowskiego, Warszawie Arbeiten Brema, aus der Hamburg Getynga Państwowe M u z e u m (3 o b r a z y oraz 8 malo­ wanek) . 47 i �T l . 1 2 . Ukrzyżowanie, tempera n a kartonie , w y m . 5:1,6x43,5 1 cm P R Z Y P I S Y Pojawiło się co p r a w d a n a k o n k u r s a c h parę k a i t o n ó w 0 t e m a t y c e „ ś w i ę t e j " ale wyraźnio w celu z d o b y c i a przychylności j u r y . Same a u t o r k i wyrażają się n e g a t y w n i e o t y c h p r a c a c h . Wypowiedzi malarek przytoczone w artykule A . Jackowskiej, Poglądy Zalipianek na sztukę, w s k a z u j ą d o b i t n i e n a r o l ę j u r y 1 konkursów w u t r z y m y w a n i u t r a d y c j i Z a l i p i a i kształtowaniu c h a r a k t e r u m a l a r s t w a t e g o ośrodka, a także n a eoraz większy rozdźwięk m i ę d z y t y m , c o się r o b i ( n a s k u t e k b o d ź c ó w z zew­ nątrz) a t y m co się l u b i i c o n i . 1 r Por. wypowiedzi kowskiej. 2 W kategorię 3 c y t . wyżej „obrazu". T . Seweryn, s. 6 7 , 6 8 4 mahuek w c y t . wyżej artykule Jac­ 48 Władysław H i c k o l , Malowanki ludowe w Powiślu Dąb­ „ L u d " , 12, 1900,s 113—121 T . S e w e r y n , o p . c i t . s. 3 2 , 3 3 ; t e n ż e : Sztuka Ludowa w Polsce. Malarstwo, rzeźba,, grafika,. K i a k ó w 1 9 4 8 , s. 4 4 , 4 5 , jest t o k a t a l o g w y s t a w y w T o w a r z y s t w i e Przyjaciół S z t u k Pięk­ n y c h , opracowany przoz T . Seweryna S t w i e r d z a m t o na p o d s t a w i e rozmów a takżo faktów, z a o b s e r w o w a n y c h w czasie współpracy p r z y organizacji w y s t a w s z t u k i l u d o w e j , oraz p i z y o p r a c o w y w a n i u t e k s t ó w n a d e s ł a n y c h przez Tadeusza Seweryna do r e d a k c j i „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ( n p . w j e d n y m t y l k o , o g r a f i c e l u d o w e j , b y ł o p o n a d 100 nieścis­ łości w w y p i s a c h a r c h i w a l n y c h ) . 6 rowskim, 7 8 artykule Polskie malarki Malarstwo wyraźnie Ludowe, odróżniają Kraków 1937, O c e n a p i ę k n a t w a r z y l u d z k i e j n i e z a w s z e p o k r y w a się z oceną t w a r z y n a ś w i ę t y c h o b r a z a c h . I n t e r f e r u j e w treść t y c h ocen m o d a ( w p r z y p a d k u o c e n y t w a r z y chłopca c z y d z i e w c z y n k i ) i przyjęta k o n w e n c j a M a t k a B o s k a p o w i n n a być piękna, ale 5 w r a m a c h t y p u u r o d y , k t ó r y J e j p r z y s t o i . Z n a m i e n n e , że p a r a ­ f i a n i e jeszcze p o k i l k u l a t a c h n e g a t y w n i e oceniają Madonnę, wymalowaną przez Jerzego Nowosielskiego w Weselej, p o d Warszawą (w konwencji bizantyjskiej ikony). P r z y g o t o w u j ą c t e k s t o B a r a ń s k i e j z w r ó c i ł e m się d o n i e j z prośbą o p o d a n i e swego życiorysu. Szczegóły sprzeczne z dotąd p u b l i k o w a n y m i w e r s j a m i wyjaśnialiśmy w korespondencji p r o ­ w a d z o n e j w 1982 r . L i s t y z n a j d u j ą s i ę w a r c h i w u m P r a c o w n i 9 �II. 1 3 . Narodzenie, tempera, S z t u k i Nieprofesjonalnej I S P A N . Cytująe l i s t y , w p r o w a d z a m w nie niewielkie p o p r a w k i ortograficzne W k r a k o w s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m z n a j d u j e się 7 obrazów m a l a r k i : Ostatnia Wieczerza, i n w . GG17, z a k u p 1 9 3 3 r . Św. Katarzyna, i n w . 6 0 1 8 , z a k u p w 1933 r. Św. Barbara, i n w . 8863, z a k u p w 1937 r. Matka Boska Żniwna, i n w . 8867, z a k u p w 1937 r. Św. Anna z Matką Boską, i n w . 8 8 6 8 , z a k u p w 1 9 3 7 r . Św. Kingu na falach, i n w . 13040, z a k u p w 1936 r. Św. Anna z Matką Boską, i n w . 2 2 3 0 5 , p o z y s k w 1 9 4 8 r . Brak n a t o m i a s t i n n y c h obrazów, w y m i e n i o n y c h w książce Seweryna, przedstawiających m . i n . św. Stanisława, M . B . P o c i e s z e n i a , św. A n t o n i e g o , św. F r a n c i s z k a . Obrazu takiego w zbiorach M u z e u m n i e m a . Być może m a l a r k a n i e pamięta dokładnie tytułu, być może też obraz t e n 1 0 1 1 Fot.: D. Alverman, wym. 53x42 cm S e w e r y n zaohował d l a siebie. Córka o b r a z u t e g o n i e pamięta, n i e było go p o śmierci Profesora. W i n n y m liście pisze m a l a r k a : „ M ó j mąż b y ł z z a w o d u s t o l a r z e m , p r o w a d z i ł w a r s z t a t w d o m u . M i e l i ś m y 2,5 h a z i e m i Mieliśmy 3 synów, jeden jest górnikiem w T u r o s z o w i e , d r u g i s t o l a r z e m w C i e p l i c a c h , a t r z e c i objął p o nas gospodarkę". P o r . Z d z i s ł a w S z e w c z y k , Konkurs na malowanki dą­ browskie, „ P o l . S z t . L u d . " , R . 2 , 1 9 4 8 n r 1 1 — 1 2 s. 4 2 — 4 6 o r a z t e n ż e : Malowanki Powiśla Dąbrowskiego, katalog wystawy w Pań­ stwowym Muzeum Etnograficznym w W a r s z a w i e , 1 9 8 2 г., s. 6 . K o r z y s t a m z d o k u m e n t a c j i znajdującej się w k o l e k c j i L . Z i m m e r e r a . Dziękuję za i n f o r m a c j e p . K a r i n i e Z i m m e r e r oraz p. Wolfgangowi Rederowi 1 2 1 3 1 4 Z e s t a w i e n i e p u b l i k u j ę w a r t . Obrazy na płótnie „ P o l . S z t . L u d . " , R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 4 , s. 1 9 7 Por. A. Jackowske, op. c i t . 1 5 i papierze, 1 6 i l . 1; J . Świderski, i l . 2 - 1 7 49 T �I I . 14. Maksymilian Kolbe, t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 47,5 X 36,5 c m ; i l . 1 5 . Nauczanie Błogosławionego Ojca Maksymiliana Kolbe, t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 38 X 5 0 , 5 c m 17 I I . 1 0 . Potop, 50 t e m p e r a n a k a r t o n i e , w y m . 5 1 , 5 x 4 3 c m ; i l . 1 7 . Sio eczniki, 1947- - 1 9 7 2 tempera, w y m . 5 0 x 4 0 c m . Malowane po wojnie, w latach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ed74c55abb7128fc9d2884fddf697bf.pdf e7f3fb5409d662663703b79371f2eff3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5720 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5318 Title A name given to the resource Obserwowane "ruchy" słońca w dni świąteczne/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.45 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Obserwowane „ r u c h y " słońca w dni świąteczne Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy opowiadali, że słońce tańczy, skacze? Kiedy? Objaśnienia znaków: 1—słońce tańczy; 2—skacze; 3—„gra"; 4—biega; 5—kłania się; 6 — kąpie się; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/880c150f371a2af2b78fa44d734b8dfa.pdf ad7f9d000ef1cf7a5a16280866aa4003 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5721 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa księżyc - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5319 Title A name given to the resource Postaci występujące na księżycu/ Komentarze do Polskiego Atlasy Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.57 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co mówili o plamach na księżycu (Twardowski, kobieta, inne postacie; co tam robią)? Objaśnienia znaków: 1 — Twardowski; 2 — kobieta; 3 —chłop; 4 — Kain i Abel; 5 — Adam i Ewa; 6 — Dawid; 7 —święty Jerzy; 8 — święty Izydor; 9 — święty (brak dokładniejszych danych); 10 —człowiek; 11 — czarownice (na księżycu odbywają zloty); 12 — brak tradycji; 13 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f33558d4851f8d2919b9ad88691756e6.pdf f557875c44f606668013c5c34719f371 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5717 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ziemia - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5314 Title A name given to the resource Ludowe wyobrażenia o ziemi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego(mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.30 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Ludowe wyobrażenia o ziemi Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — na czym trzyma się ziemia? Jak wygląda? Objaśnienia znaków: 1 — ziemia stoi; 2—ziemia się obraca; 3—brak tradycji; 4—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41f32decde9e6285365ef251fd97c3cd.pdf ded5827205e2c872cc75741c4c955377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5718 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5315 Title A name given to the resource Miejsca wschodu i zachodu słońca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.23 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Miejsca w s c h o d u i z a c h o d u słońca Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — czy słońce wschodzi i zachodzi w tym samym miejscu w lecie i w zimie? Jak nazywali te najdalsze punkty? Objaśnienia znaków: 1 — słońce wschodzi i zachodzi w tym samym miejscu w lecie i w zimie; 2 — słońce wschodzi i zachodzi w różnych miejscach w lecie i w zimie; 3—brak tradycji; 4—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff24c9176ce3a5cd0154e9c1672091af.pdf 562eee76a8080a4aafdecc5a361e73e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5719 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5317 Title A name given to the resource Witanie wschodzącego słońca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.40 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Witanie w s c h o d z ą c e g o s ł o ń c a Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy witali dawniej słońce wschodzące? Objaśnienia znaków: 1—modlono się; 2—żegnano się; 3—klękano; 4—kłaniano się; 5—całowano ziemię, 6—zdejmowano czapkę; 7—witano słońce (brak dokładniejszych danych); 8 — brak trady­ cji; 9 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a641502a1acd5743d5bfb52439e1f2f.pdf 9ac612735741f7833f05b07f12786213 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5713 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource kosmologia ludowa Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5310 Title A name given to the resource Ludowe wyobrażenia o niebie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego(mapy) Folk images of heaven / Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.20 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Ludowe wyobrażenia o niebie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — jak wygląda niebo? Na czym się trzyma? Objaśnienia znaków: 1 — niebo stoi; 2—niebo się obraca; 3—brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e85435748ef608f73fe6f4c20cf2d4f.pdf 3e3a80c4b6ea9a960e8df094532664a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne Polski Atlas Etnograficzny kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5311 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na los człowieka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.23 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Wpływ gwiazd na los człowieka Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy gwiazdy, pod którymi urodził się człowiek wpływają na jego charakter i los? Objaśnienia znaków: 1 — gwiazda wpływa na los człowieka; 2 — człowiek urodzony pod „dobrą gwiazdą" ma dobre życie; 3 — człowiek urodzony pod „złą gwiazdą" ma złe życie; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0262904146c59e8c222786640c4b642d.pdf 2ec22176eecb30d520da05852cd33e3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5715 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5312 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na życie człowieka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe, s.25 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Wpływ gwiazd na życie człowieka, I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy gwiazdy, pod którymi urodził się człowiek wpływają na jego charakter i los? Objaśnienia znaków: 1 — każdy człowiek dostaje w momencie urodzin swą gwiazdę; 2 — człowiek umiera, gdy gwiazda spada; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/007c381b6d89272ef965cba804865eb1.pdf ed75c423ca83be2bca86388525c23163 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5716 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5313 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na życie człowieka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe, s.26 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Wpływ gwiazd na życie człowieka, II Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy można gwiazdy palcem pokazywać? Czym to grozi? Objaśnienia znaków: 1 — pokazywanie palcem grozi śmiercią pokazującego; 2 — liczenie gwiazd grozi śmiercią liczącego; 3 — inne odpowiedzi; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ad7b7f1bfbaef72daad52fc54bc1268.pdf 350e60de5c07fb58315ea01d32b7f25f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2347 Title A name given to the resource Kurt Vonnegut: Portret antropologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.158-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kurt Vonnegut Portret antropologiczny Wojciech J. Burszta Krzysztofowi Jeszcze stosunkowo niedawno wskazywanie na powinowac­ twa między antropologia kulturową, jakby nie było nauką empiryczną, a fikcją literacką, kojarzoną ze sferą wyobraźni i twórczej inwencji, przyjmowane było wśród badaczy kultury z dużą rezerwą. I tak właściwie jest do dzisiaj, a racje przeciwników jakże modnego obecnie tekstualizmu antropolo­ gicznego można zrozumieć. Nie po to wszak przez sto pięć­ dziesiąt z górą lat badacze obcych kultur pracowali nad skomplikowanymi technikami badań terenowych, stworzyli model antropologicznej teorii kultury i zdobyli zaufanie filozo­ fów co do wiarygodności własnych analiz, żeby teraz spokojnie przyjąć do wiadomości, że ich działalność ma wiele wspólnego z pisarstwem i jest równie subiektywnie nacechowana. Zdarzało się wprawdzie wielekroć w przeszłości, że antropologowie dawali upust swoim literackim pasjom, jak choćby Ruth Benedict czy Edward Sapir, ale do głowy im nic przychodziło, aby traktować je jako część zawodowej działalności. W po­ wszechnej świadomości metodologicznej naukowe badania nad kulturą i literaturą piękną w zupełnie odmiennych sytuowały się rejonach: te pierwsze, opierając się na terenowych ustaleniach etnograficznych, zajmować się miały F A K T A M I , aby w rezul­ tacie docierać do P R A W D Y , podczas gdy druga tworzy fikcyjne światy zaludnione równic fikcyjnymi postaciami i sytuacjami, których źródłem jest fantazja i artystyczna inwencja. Świat przedstawiony w literackich dziełach i rekonstrukcja obrazu badanej przez antropologa kultury, zwykle obcej, odwołują się do zasadniczo różnych strategii poznawczych. Przede wszyst­ kim to, co pisze o kulturze badacz daje się jakoby zawsze zweryfikować, gdyż każdy taki opis posiada swoje przed­ miotowe odniesienie, podczas gdy fikcyjne sytuacje literackie są kwestią samego dyskursu, a powieści nie roszczą sobie przecież pretensji ani do prawdopodobieństwa (w zwykłym sensie), ani do zestawiania ich z realnym światem, choćby właśnie wybranej kultury opisanej onegdaj przez antropologię. Antropologia odtwarza tedy różne kulturowe prawdy społe­ czeństw uwikłanych w partykularne formy życia, a literatura kreuje właściwe dla siebie prawdy artystyczne. Jednakże zarów­ no jedna, jak druga pragną w rezultacie powiedzieć nam coś istotnego i niebanalnego o człowieku i jego kulturze. Czynią to jedynie we właściwym dla siebie trybie. A . Owen Aldridge ujmuje to w taki oto sposób: „Zarówno literatura, jak antropologia opowiadają o działal­ ności człowieka, podobnie jak czynią to historia i filozofia. Przedmiotem antropologii jest człowiek jako taki, podczas gdy literatura ucieleśnia pisanie o człowieku i stanowi przedmiot historii literatury i krytyki literackiej. Antropologia usiłuje w sposób naukowy sportretować gatunek ludzki, natomiast literatura przedstawia ludzkie charaktery i działania poprzez subiektywną perspektywę innego człowieka. Literatura egzys­ tuje jako residuum działalności kulturowej, podczas gdy ant­ ropologia jest metodologią, czy też procesem badawczym." Zostawiając rozwinięcie tego niewątpliwie fascynującego problemu na inną okazję , w niniejszych rozważaniach propo­ nuję coś o wiele skromniejszego: zajęcie się postacią Kurta Vonneguta, znamienitego pisarza i wykształconego antropologa w jednej osobie. Spróbujmy prześledzić na tym jednostkowym 1 2 Kubaczewskiemu przykładzie, w jaki sposób refleksja antropologiczna przenika nieustannie świat przedstawiony w powieściach Vonneguta i jak formuje tak charaterystyczną dla tego pisarza moralizatorskoironiczną utopię społeczną, której dał on wyraz w trzech autobiograficznych książkach, a której źródłem jest antropolo­ giczne zadziwienie nad światem. Istnieją pisarze, którzy niesfornie wymykają się wszelkim zakusom do jednoznacznego zaklasyfikowania. Należy do nich, sędziwy j u ż obecnie, niegdysiejszy guru młodego pokolenia przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, autor Kocie] kołyski. Nalepek przydawanych jego twórczości oczywiście nie brakuje i sam Vonnegut naigrawał się z nich niejednokrotnie, zwłaszcza z zaszeregowania go przez Bruce'a Jay Friedmana do grona american black humorists. Powszechnie twórczość jego nadal bywa odbierana jako inteligentny rodzaj science-fiction, taki mianowicie, który nie tyle epatuje czytelnika technologicz­ ną stroną przedstawionych wizji, ile pokazuje kulturowe i psy­ chologiczne ich konsekwencje. Krytycy przez lata bardzo nieufnie odnosili się do Vonnegutowskich książek, widząc w nich co najwyżej wyraz pisarstwa popularnego tworzonego dla ludzi myślących. Rzeczywiście recepta pisarska Vonneguta jest prosta: trzeba pisać zrozumiale, gdyż ogromna większość ludzi ma trudności z czytaniem, tedy trzeba im to ułatwić poprzez intrygę, krótkie zdania i odwołania do znanych nar­ racyjnych schematów. Ale książki Vonneguta wcale proste i łatwe nie są, a ich ostateczny wydźwięk nie jest wcale jednoznaczny, stąd dają się one odczytywać na różnych pozio­ mach interpretacyjnych. Słusznie powiada William Rodney Allen, iż jego pisarstwo jest w istocie „metapowieściowe", a postawa samego Vonneguta przypomina jako żywo postawę antropologa: tak jak ten drugi implicite krytykuje swoją własną kulturę badając inną, tak Vonnegut skupia naszą uwagę na sztuczności i konwencjonalności tradycyjnej narracji powieś­ ciowej. Wydaje się jednak, że postawa owego klasycznego „antropologicznego zwątpienia" przenika o wiele głębiej spo­ sób widzenia świata przez tego pisarza. T y m bardziej, że Vonnegut ma za sobą studia uniwersyteckie na tym kierunku; w latach czterdziestych był bowiem słuchaczem kursów an­ tropologii na uniwersytecie w Chicago, uważa się za ucznia Roberta Redfielda, a w roku 1947 sformułował nawet projekt pracy dyplomowej, wówczas odrzucony. Jej tytuł brzmiał „Fluctuations Between Good and Evil in Simple Tales". Jak dzisiaj się ocenia, można j ą potraktować jako pionierską próbę powiązania teorii literatury i teorii antropologicznej. Niestety, wyglądała ona dla ówczesnych autorytetów naukowych zbyt niepoważnie (np. zestawienie mitu biblijnego z opowieścią o Kopciuszku), a sam Vonnegut nie znalazł przekonywających argumentów na obronę własnej koncepcji, poza stwierdzeniem, że wykresy są równie obrazowe, jak garnki i przekłute włócznią ludzkie czerepy. Ostatecznie jednak pisarz otrzymał M.A. z antropologii w roku 1971 (!) za... powieść Kocia kołyska. 1 4 5 11 Kurta Vonneguta można nazwać najbardziej konsekwentny' wyrazicielem tezy kulturowego relatywizmu na gruncie litera­ tury. Relatywizm ten, odnoszący się przecież do świata lud/kie.1 konwencjonalności poczytywanej przez różne społeczeństwa za uniwersalizm, ma swój pierwowzór w fizycznej teorii wzgled' ności. Wszechświat - powiada niejednokrotnie pisarz powstał na człowieczą miarę i nie było jego przeznaczeniem by domem dla istot ludzkich - on istniał i będzie istniał niezależnie 1111 c * Fragment k s i ą ż k i Czytanie Kultury. wkrótce w wydawnictwie Opus, Ł ó d ź 158 Pięć Szkiców, która u k a ż e s i ę �od naszych o nim wyobrażeń: pojęcia czasu i przestrzeni są same w sobie względne. To jedynie ludzki punkt widzenia każe nam traktować go w sposób kulturowy, przypisywać mu intencjonalność i poszukiwać w nim nieustannie boskiej obe­ cności, a czas i przestrzeń traktować na modłę absolutystyczną. W Palm Sunday Vonnegut wyraźnie zaznacza, iż. studia i lektury antropologiczne ugruntowały jego wcześniejszy 'przyrodzony' ateizm będący wynikiem zarówno tradycji rodzinnych, jak i opowiedzenia się za klasyczną teorią względności. T y m razem jednak argumenty były czysto kulturowej natury: konfrontacja Z niebywałą odmiennością ludzkich sposobów na życie powo­ duje, iż rodzi się przekonanie o zasadniczej niemożności wskazania którejś z istniejących kultur jako tej prawdziwej, jedynej, najbardziej racjonalnej. W ten sposób antropologia uczy właśnie nieufności w stosunku do wszelkich uniwersalistycznych roszczeń, a dla Vonneguta staje się wyrazem najbar­ dziej idealistycznego spojrzenia na świat, a wręcz 'jedyną religią', do której wyznawania jest skłonny się przyznać. Jakże charakterystycznie powiada o tej nauce pisarz: najpierw, w Wampeters, Foma and Granfalloons, że jest to „poezja, która chce być naukowa", a ostatnie) już. otwarcie zrównuje obie te twórcze dziedziny: „Otrzymałem stopień z antropologii na uniwersytecie w Chi­ cago. Studenci tej d z i e d z i n у p o e z j i (podkr. W.J.B.) uczą się poszukiwać wyjaśnień dla ludzkiego zadowolenia lub przykrości - z powodu wojen, obrażeń, spektakularnych chorób i naturalnych katastrof - w kulturze, społeczeństwie i historii. A ja właśnie pokazuję owe czarne charaktery w moich książ­ kach i one nigdy nie są jedostkami ludzkimi. Są to znowu: kultura, społeczeństwo i historia." Zycie człowieka jest dla Vonneguta życiem w podwójnej iluzji: że wszechświat ma sens uwzględniający ludzką w nim obecność oraz że możemy tu na ziemi żyć w „ p r a w d z i w e j " kulturze, tej najświętszej, bo naszej. Jesteśmy przypadkiem w świecie nie do pojęcia, a dodatkowo przypadkiem w morzu przypadków społecznych form organizacji ludzkiego bytu. Jak to podwójne uwarunkowanie ujrzeć? Oczywiście: przyjmując pozycję zewnętrznego obserwatora, i to w najszerszym sensie oraz patrząc na rzeczywistość poprzez pryzmat ironii. Bowiem przeznaczeniem pisarza, podobnie jak zadaniem prawdziwego antropologa, jest agitacja na rzecz zmiany społecznej, ale specyficznie rozumianej, bo jest to zmiana poprzez przypomi­ nanie mnogości kulturowych tradycji i wskazywanie na ich warunkowy charakter. W Wampeters, Foma and Granfalloons czytamy: „Pierwszoklasista powinien zrozumieć, że jego kultura nie jest racjonalnym wymysłem: że są tysiące innych kultur i one działają całkiem dobrze: że wszystkie kultury opierają się raczej na wierze niż prawdzie: żc istnieje wiele alternatyw dla naszego społeczeństwa (...) Oczywiście, dzisiaj relatywizm kulturowy jest modny i ma to prawdopodobnie związek z moją popularno­ ścią wśród młodych ludzi. Ale on jest więcej niż modny - on jest usprawiedliwiony i atrakcyjny. Jest także źródłem nadziei. Oznacza, że nie musimy iść tą drogą, która nam się nie podoba."" Kulturowy relatywizm w wydaniu Vonneguta staje się także źródłem metody pisarskiej, prowadzi bowiem do konfron­ towania w jego poszczególnych powieściach różnych wizji świata. Praktycznie we wszystkich z nich powtarza się analogi­ czny schemat. Oto widzimy różniące się formy kulturowego życia, rzekomo uniwersalne i prawdziwe, w które wkracza jakaś Postać „z z e w n ą t r z " po to tylko, aby odwrócić utrwalony Porządek widzenia rzeczy. Takie osoby, śmiem twierdzić, "ferują antropologiczną krytykę ludzkiej wiary poczytywaJ za racjonalność, a mogą nimi być zarówno tradycyjni "goście z kosmosu", jak sławni Tralfamadorianie z Rzeźni ^ bunier pięć, albo z innej kultury, bądź. jednostki znajdujące się S odmiennym stanie świadomości z powodu doświadczeń . Wojennych lub kontaktu ze złem. Vonnegut powtarza dokładnie I * sposób kongenialny) zdanie Claude'a Levi-Straussa, iż. °bserwator z zewnątrz, albo znajdujący się na styku dwóch *iatów, zawsze widzi więcej niż ten, który tkwi w centrum ydarzeń. Tylko taki obserwator widzi naprawdę, iż wszystko 7 n e s w 4 jest względne. U Vonneguta wielu z. takich obserwatorówbohaterów pojawia się wielokrotnie w różnych powieściach. Najważniejszym z nich jest Kilgore Trout, rozbitek życiowy, pisarz science-fiction, którego fabuły opowiadań przywołuje Vonnegut tylko po to, aby pokazać nam, iż antropocentryczny sposób widzenia świata posiada istotne ograniczenia. Ale o tym fakcie w sposób szczegółowy dowiemy się w jednej z później­ szych książek Vonneguta, Galapagos, w której pisarz wyraźnie opowie się za biocentryzmem. a przeciwko destrukcyjnemu antropomorfizmowi. Świadomi biochemiczno-antropologicznych uwarunkowań naszego bytowania są jednak tylko nieli­ czni, tacy właśnie jak Trout (alter ego wczesnego, niedocenia­ nego Vonneguta). Duch syna Trouta - Leon Trotski Trout, który będzie narratorem Galapagos w A . D . 1.001.986. nie ma już komu przekazać swojej opowieści. Pora jednak na bliższą prezentację antropologicznej obecności w prozie Vonneguta. Zacznijmy - a jakże - od Kociej kołyski. Dzisiaj zwykło się wspomnianą powieść odczytywać w mod­ nej formule postmodernistycznej, bo jest to zaiste klasyczna pozycja tego typu literatury, jako że czytelnik nieustannie jest uświadamiany, że forma jest sztuczna i wymyślona, następstwo czasu nieistotne, a pojęcia prawdy i fałszu - oczywiście - względne. Fałsz może być bowiem, w głębszym sensie, najbardziej oszukańczą formą prawdy i o tym właśnie traktuje Cat's Cradle. Jest to powieść o micie, którego podstawą jest kłamstwo wymyślone przez niejakiego Lionela Boyd Johnsona i propagowane przezeń na karaibskiej wyspie San Lorenzo pod nazwą religii Bokokonizmu. Narrator powieści, patrząc z punk­ tu widzenia chronologii, cytuje z „Księgi Bokokona", wyjaś­ niając czytelnikowi kluczowe pojęcia i terminy tej religii, a ponadto poucza go, że jeśli nie zrozumie on, jak użyteczna może być religia oparta na kłamstwie, powinien książkę odłożyć, gdyż nic z niej nie zrozumie. " W Bokokonizmie istotną rolę odgrywają cztery po jęci a:/oma, karass. granfalloon i wampeter. Pierwsze z nich oznacza użyteczne albo nieszkod­ liwe nieprawdy powodujące, iż ludzie czują się odważni, mili i szczęśliwi. Przykład: „Powodzenie czeka na nas tuż za rogiem".Karass i granfalloon oznaczają z kolei dwa sposoby zorganizowania istot ludzkich w różnorodne wspólnoty idei - pierwszy ich typ realizuje jakoby W o l ę Boga bez świadomo­ ści, co właściwie czyni, drugi jest karass fałszywym, czego przykładami są partia komunistyczna, organizacje społeczne w rodzaju Ligi Kobiet, sztucznie tworzone „zespoły pracow­ nicze",ale nade wszystko „każdy naród, zawsze i w s z ę d z i e . " " . Wreszcie pojęcie wampeter albo sedno karass - obiekt, wokół którego członkowie danej grupy obracają się „w majestatycz­ nym chaosie m g ł a w i c y " i który usensawnia ich byt oraz powoduje, iż mają poczucie wspólnoty. Takim wampeter narratora jest najnowszy produkt nauki „ L ó d - 9 " , wynaleziony przez dra Feliksa Hoenekkera. On to właśnie ostatecznie zniszczy życie na ziemi przy końcu powieści, bowiem jego zdolności „ z a m r a ż a n i a " nie dają się pohamować. Nie będziemy, oczywiście, streszczać znanej doskonale książki, zwróćmy jedynie uwagę na jej aspekt antropologiczny. Wyspa San Lorenzo jest w niej najwyraźniej metaforą Haiti, włączając w to charakterystykę okrutnego dyktatora Papy Monzano, alter ego rzeczywistego Papy Doc Duvaliera. Na tym fikcyjno-realnym podłożu prezentuje Vonnegut, jak działa jego idea kulturowego relatywizmu. Wyznawcy Bokokonizmu wie­ dzą, iż inne religie i inne narody popełniają ten błąd, iż uzurpują sobie prawo do wyłączności w posiadaniu prawdy. Bokokonista wie, że prawd jest wiele, a być może nie ma żadnej, stąd „ p r a w d a " jest dlań prawdą tymczasową, zawsze możliwą do podważenia. Jeśli Bokokonizm ofiaruje głębszą od innych religii prawdę, to tylko dlatego, iż daje pełną możliwość wymyślenia dowolnej jej postaci, co udo wodniają dwaj protagoniści - Johnson i McCabe, dopasowując j ą do zmieniających się warunków życia na San Lorenzo. Prawda Bokokonizmu jest użytecznym kłamstwem. Jak powiada sam Bokokon, ożywiony przez Vonneguta w scenariuszu telewizyjnego przedstawienia: „Jeśli prawda o twoim życiu jest zbyt okrutna, wówczas sama prawda staje się twoim w r o g i e m " . 1 12 Nie jest jednak tak, że religia, w przeciwieństwie do nauki. 159 �nawet w tak oświeconej postaci J a k Bokokonizm, jest zbawie­ niem dla świata. W Cat's Cradle zarówno jedna jak druga prowadzą ostatecznie do upadku ludzkości. No, ale czytelnik został już na wstępie poinformowany, iż „nic w tej książce nie jest p r a w d ą " . To jeszcze jeden - już klasycznie ironiczny - wymiar Vonnegutowskiego relatywizmu: pisarz jest przy tym w pełni świadom logicznego paradoksu zawartego w tym twierdzeniu. Jeśli nic w książce nie jest prawdą i powyższy sąd znajduje się w niej, stanowi jej część, wtedy również on sam prawdą nie jest, a stąd „ c o ś " w książce prawdą jest. Pojęcie kulturowej względności nie jest jedynym antropolo­ gicznym tropem w twórczości Vonneguta. Można nawet powie­ dzieć, iż. pojawia się ono zwykle w kontekście dwóch innych, którym pisarz przydaje mityczne wręcz znaczenie: The Folk Society oraz rodziny rozszerzonej (extended family). Pierwsze z nich jest autorstwa Roberta Redfielda, a było przedmiotem szczególnie intensywnej analizy w antropologii chicagowskiej pod koniec lat czterdziestych, czyli dokładnie za bytności tam młodego Vonneguta. Dla Redfielda „folk society" stanowiło typ idealny w sensie socjologicznym, pomocny w rozumieniu rzeczywistości bytu i myśli społeczeństw nieliterackich. Jed­ nym z jego (przybliżonych) odpowiedników może być tradycyj­ na kultura chłopska, znana nam doskonale z opisów rodzimej etnografii. Niezbywalnym składnikiem takiej społecznej or­ ganizacji były ujednolicone sposoby zachowania i wielka rola więzi rodzinno-rodowych. w których - jak poucza nas z kolei Maurice Godelier - zawarte były specyficzne wyznaczniki gospodarki. Jednak nie taki pierwotny sens „folk society" interesuje Vonneguta, pozbawia on bowiem to pojęcie jego temporalnych i geograficznych uwarunkowań oraz nadaje mu indywidualną wykładnię: jest ono dlań utopią pożądanej we­ wnętrznej jakości życia każdej wspólnoty ludzkiej opartej na więzi społecznej różnego typu, z których każda jednakże eliminuje w efekcie stan osamotnienia, tak charakterystyczny dla współczesnej cywilizacji. „Folk society" może być wspól­ notą artystów, grupą sąsiedzką, typową grupą religijną, klasycz­ ną rodziną, związkiem korporacyjnym itd. „Folk society" to ponadczasowy mit, do którego pisarz odnosi się z istnie religijną atencją, co nie przeszkadza mu zachować jednocześnie ironicz­ ny dystans co do możliwości spełnienia się go w realnym życiu. Jednakże Pierwszą Zasadą Życia jest: „Istoty ludzkie stają się szczęśliwsze wówczas, gdy znajdą się w pierwotnych, braters­ kich warunkach folk society." Vonnegut uważa, że przekleńst­ wem Ameryki, a nie jest w tym sądzie odosobniony, jest odpersonalizowanie i powierzchowność stosunków między­ ludzkich: nikt nikogo tak naprawdę nie zna i nie chce znać, nie słucha i nie chce słuchać oraz nie zauważa, choć uśmiecha się szeroko do wszystkich. Dlatego - pisze autor Hocus-pokus: 11 I4 „Jestem oczywiście wielkim admiratorcm Anonimowych Alkoholików. Anonimowych Hazardzistów, Anonimowych Kokainistów, Anonimowych Żarłoków i tak dalej i tak dalej. Takie grupy sprawiają mi zadowolenie jako osobie, która studiowała antropologię, ponieważ dają Amerykanom coś tak istotnego dla zdrowia, jak witamina C, coś. czego wielu z nas nie posiada w tej szczególnej cywilizacji: rozszerzoną rodzi­ nę." Wypowiedzi na temat znaczenia „folk society" i rodziny rozszerzonej w kulturze znajdziemy w książkach Vonneguta co niemiara, a jedna z jego powieści, niezbyt zresztą udana artystycznie, ma za główny swój przedmiot nie co innego, jak właśnie mit pokrewieństwa i wspólnoty. Powieścią tą jest Slapstick. Rzecz dzieje się w bliżej nieokreślonej przyszłości, kiedy to za sprawą zminiaturyzowanych Chińczyków zachwia­ na została grawitacja ziemska, a ostatni prezydent Stanów Zjednoczonych, niejaki Wilbur Daffodil-II Swain, zarazem narrator, prezentuje swoją wizję właściwych stosunków mię­ dzyludzkich w Ameryce. Hasło jego wyborczej kampanii brzmi ..LONESOME NO M O R E " . b o w i e m właśnie samotność c y w i ­ lizacyjna przywiodła do zguby jego naród. Pomysł powiązania wszystkich żyjących obywateli sztuczną siatką terminów po­ krewieństwa, tworzących w rezultacie z zatomizowanego społe­ czeństwa jedną wielką rozszerzoną rodzinę, jest bardzo prosty. System opiera się, jak łatwo się domyślić, niemal dokładnie na 15 160 zinstytucjonalizowaniu chińskiej zasady nadawania imion włas­ nych, oczywiście w wymiarze karykaturalnym. Prezydent przy­ dziela rodakom „odgórnie, za pomocą komputera, dziesięć tysięcy tzw. middle names, opartych na kombinacji przed­ miotów ożywionych i nieożywionych oraz liczb. Każda osoba legitymująca się tym samym drugim imieniem należy automa­ tycznie do tej samej „ r o d z i n y " , co pociąga za sobą określone obowiązki wobec innych jej członków. Ale przynosi także ułatwienia, gdyż ktokolwiek podróżujący akurat po kraju może błyskawicznie odnaleźć swoich krewniaków: wystarczy ot­ worzyć książkę telefoniczną i poszukać - powiedzmy - wszyst­ kich o imieniu „ D a f f o d i l " , a już ma się opiekę i towarzystwo „ n a j b l i ż s z y c h " . j u ż działa zasada „nigdy więcej samotności"! I znowu bardzo wyraźne widzimy tu wpływy antropologicznej kompetencji Vonneguta, wszak wie on, że pojęcie „grupy krewniaczej" opierać się może na zróżnicowanych zasadach, z których większość nie ma nic wspólnego z biologicznym pochodzeniem liczonym w ramach cywilizacji nowożytnej. Pokrewieństwo jest mitem wspólnictwa i praktycznie można sobie wyobrazić dowolną jego postać. Ludzie pragną być świadomi więzi z innymi; prezydencka utopia zaczyna więc rzeczywiście działać - rodzą się błyskawicznie klany rodzinne, schemat powiązań, traktowany nieufnie na początku, honoro­ wany jest z całą powagą. Trudniej o wojny, bowiem wszyscy postrzegają wszystkich wyłącznie na zasadzie przynależności rodzinnej, a członkowie rodzin nie chcą się nawzajem zabijać. Dotąd było tak - powiada narrator, że „narody nie traktowały swoich wojen jako tragedii, ale dla rodzin one nie tylko mogą, ale w istocie są tragedią"" . Rozszerzona rodzina eliminuje także środki policyjnego „ładu i p o r z ą d k u " , jako żc reguła stanowi jasno, że jeśli członek rodziny „ O r ł ó w " popełni przestępstwo, ktokolwiek się o nim dowie powiadamia dziesię­ ciu innych „ O r ł ó w " o tym fakcie, a ci j u ż robią z nim porządek. 1 Najbardziej poruszająca i zastanawiająca część Slapsticku opisuje „spotkanie rodzinne" Daffodiolow w Indianapolis, skąd notabene wywodzą się zarówno fikcyjny „ ż o n k i l o w y " prezy­ dent, jak i sam Vonnegut. Toż to klasyczne spotkanie plemien­ nych przywódców, jakie znamy z etnograficznych opisów! W książce rozwój ludzkości jakby na nowo się rozpoczynał, gdyż na nowo uświadamia sobie ona potęgę krewniacznej więzi. Opowiada dalej narrator: wprawdzie sama idea sztucznej rodziny rozszerzonej nigdy całkowicie nie zamarła w Ameryce (prawnicy garnęli się do prawników, politycy do polityków, homoseksualiści do lesbijek itd.), ale były one źle pomyślane, gdyż wykluczały dzieci, ludzi starych, gospodynie domowe i tych wszystkich, którzy wymykają się jednoznacznej klasyfi­ kacji. Dopiero destrukcja cywilizacji stwarza warunki, by zacząć dzieło od początku: „Idealna rodzina rozszerzona winna oddawać proporcjonalna reprezentację wszystkich rodzajów Amerykanów, zgodnie z ich numeracją. Stworzenie dziesięciu tysięcy takich rodzin dostar­ czy Ameryce dziesięciu tysięcy parlamentów, które będą mogły szczerze i fachowo dyskutować o tym, o czym dziś tylko niewielu hipokrytów dyskutuje z pasją: o dobrobycie całej ludzkości." Jak to u Vonneguta bywa, także i wizja folk society opartego na rodzinie rozszerzonej jest tyleż ironiczna, co sentymentalna Z jednej bowiem strony mamy u niego tak typowy dla amerykańskiego postmodernizmu ironiczny stosunek do świata, polegający na mówieniu o nim w sposób niezobowiązującybyłoby świetnie gdyby Amerykanie byli mniej samotni, ale nie jest to praktycznie wykonalne, więc cieszmy się z Anonim ' wych Alkoholików, którzy są namiastką prawdziwej rodziny Z drugiej jednak strony, zwłaszcza w trzech przywoływanych książkach autobiograficznych, Vonnegut uparcie nawraca do tego tematu, traktując go bardzo osobiście. Miał on swego czas" okazję zetknąć się z realiami afrykańskiej Biafry, przez kro№ czas niepodległości tego państwa, opatego na niebywałej wiC^ rodowej. W pięknym tekście-reportażu Biafra: a people be raved *. Vonnegut portretuje ten naród (uważany przez rza. Nigerii za plemię ledwie) głównie z punktu widzenia ro budowanych związków rodzinnych, pozwalających danej os " bie znać do trzech tysięcy innych członków rodziny. Nieuda . 0 1 0 �literacko Slapstick pisany był już po doświadczeniach wojny biafrańskiej, w szczególnym momencie życia Vonneguta, kiedy to rozpadło się jego dotychczasowe życie rodzinne i odczuł on - po raz kolejny - pustkę życia i własną samotność w świecie, w którym z ledwością może wymienić kilku krewnych, ale na których nie może jednocześnie liczyć. Stąd ,,lonesome no more" staje się hasłem nostalgicznego powrotu do dzieciństwa w Indianapolis, pobytów rodzinnych nad pobliskim jeziorem - tylko ono pozostało niezmiennie takie samo, jak w tamtych latach szczęśliwych, a Vonnegut - jak powiada - nie ma już miejsca, gdzie jest łóżko zarezerwowane wyłącznie dla niego i gdzie ktoś czeka zawsze gotów do rozmowy. Jest charakterys­ tyczne, że z biegiem lat ów osobisty wątek pojawia się w rozważaniach Vonneguta coraz częściej, a antropologiczna krytyka cywilizacji staje coraz bardziej przede wszystkim krytyką społeczeństwa amerykańskiego. Może najdobitniej widać to w Bluebeard, czyli Sinobrodym, powieści nazywanej wręcz „feministyczną" (!), gdzie problem samotności człowie­ ka ukazany jest w kontekście życia artysty. Jest to książka wskazująca na nieuchronny konflikt, w jaki popada każdy twórca: to rozdarcie pomiędzy potrzebą akceptacji w ramach rozszerzonej rodziny takich samych, jak on sam, a samotnością procesu twórczego, dokonującego się zawsze poza tym krę­ giem. Nieco później, w Fates Worse than Death przytoczy Vonnegut fragmenty okolicznościowego artykułu, jaki napisał był o Jacksonie Pollocku i w którym pokazał jego znaczenie dla kultury amerykańskiej. Jednakże - jak wiemy - życie tego malarza, jakże tragiczne, było przykładem nierozwiązywalności konfliktu, o którym wspominałem. W twórczości wszystko rozgrywa się pomiędzy twórcą a jego dziełem i każda ingerencja osób trzecich, kimkolwiek by one nie były. jest już. gwałtem na artyście (i dziele). Stąd na grohie Pollocka winno być napisane jedynie: T R Z Y T O J U Ż T Ł U M . ' ' ' Niestety, kultura i cywilizacja są bytami zbiorowymi, a stąd sztuka nigdy nie nadąży za życiem. Jedyne zatem, co jest w stanie zrobić artysta, pisarz w pierwszym rzędzie, to być ewolucyjną komórką w społeczeń­ stwie, być owym ..agentem zmiany" poprzez nieustannie podejmowane przypominanie tradycji. W jednym z licznych wywiadów Vonnegut powiedział, żc jedyny sposób, w jaki pisarz może osiągnąć uniwersalność to bycie prowincjonalnym. " Ten sąd daje się dokładnie przełożyć na realia postawy antropologa, a ponadto idealnie oddaje dzisiejszy klimat postmodernistycznego zanegowania rozdziału świata na „ c e n t r u m " i „peryferie". W dyskursie filozofów i antropologów przede wszystkim wyczytamy, że świat składa się z wielu kulturowych monad, a każda z nich uważa się za najważniejszą i położoną w centrum społecznego świata. Tymczasem takie centrum obiektywnie nie istnieje, mamy wyłącznie prowincje borykające się z podobnymi problemami, niektórym można przypisać walor uniwersalności, innym nie. Literatura i antropologia są może najlepszymi przykładami, jak te dwa porządki: lokalność i uniwersalność, współbrzmią zc 2 sobą. Rodzaj pisarstwa i wizja świata proponowane przez Kurta Vonneguta znajdowały zawsze wdzięcznego odbiorcę w Ame­ ryce, ale także gdziekolwiek tylko przetłumaczono jego książki na lokalny język. W byłym Związku Radzieckim był on chyba najpopularniejszym pisarzem zachodnim, choć ze zrozumiałych względów funkcjonował tam jako twórca science-fiction. Podobny sukces czytelniczy towarzyszył i towarzyszy mu nadal w Polsce. Daje się on wytłumaczyć na sposób kulturowy przede wszystkim. Uczynił on bowiem z wielkiej prowincji zwanej Stany Zjednoczone Ameryki teren uniwersalnej refleksji nad formami życia, gdyż ta prowincja zmuszona jest ciągle konfron­ tować swoją rzekomą oczywistość z wielością innych moż­ liwych form usytuowanych na ziemi, teraz lub dokładnie za lat milion (Galapagos), albo w kosmosie, ale zawsze jest to konfrontacja obnażająca względność tego, co jakoby ostatecz­ ne. 21 Książki Vonneguta, podobnie jak mądrze czytane dzieła antropologiczne, rodzą zawsze pytania o miejsce nas samych w wielobarwnym świecie ludzkich możliwości. Koniecznością jest nasze życie czy przypadkiem jedynie'.' K i m właściwie jesteśmy? To ostatnie pytanie zostało postawione przez pisarza w sposób najbardziej jaskrawy w najsławniejszej z jego książek. Rzeźni numer pięć. Również i ona wyrasta z doświadczeń - nazwijmy to teraz - wielokulturowości. Jej źródłem było bowiem tragiczne bombardowanie przez lotnictwo alianckie Drezna w dniu 13 lutego 1945 roku. w trakcie którego śmierć poniosło przynajmniej 135 tysięcy ludzi, głównie cywilów. Vonnegut przeżył je na zasadzie paradoksalnej: jako jeniec wojenny został umieszczony w budynku starej rzeźni, który wytrzymał naloty bez większych szkód. Był jednak Vonnegut - o czym wiedział - jeńcem szczególnym, ze względu na swoje niemieckie pochodzenie. Jako kto się zatem uratował - jako żołnierz amerykański czy współziomek ofiar drezdeńskich? Z kim czuć się solidarnym: z samolotami pilotowanymi przez żolnierzy-Amerykanów czy ofiarami bombardowania, niewin­ nymi eywilami-Niemeami? Dylemat ten nie został przezeń właściwie rozwiązany do dzisiaj, a miarą jego trudności może być fakt, iż. Rzeźnia numer pięć ukazała się w roku 1969. wiele lat po fakcie bombardowania, gdyż z wcześniejszych prób „zmierzenia" się z problemem tożsamości, okrucieństwa i spra­ wiedliwości nic nie wyszło. Billy Pilgrim, bohater wspomnianej powieści, zostaje zmuszony do przeniesienia się w inny wymiar rozumienia czasu, aby „ z r o z u m i e ć " , c o wydarzyło się w Dreź­ nie feralnego dnia i jak widzieć sens życia, jeśli on w ogóle daje się ustalić. Powtórzy zatem zaTralfamadorianami, że wszystkie momenty z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości istniały zaw.sze i będą istnieć równocześnie. Ludzkie życie kieruje się zasadą nieoznaczoności. Jedyne, co jest pewne na tym świecie, to mity i szlachetna utopia, one również były, są i będą. W Ameryce mitem stał się sam Vonnegut i jego życie. Zadaniem pisarza jest ten fakt przypominać, a zadaniem antropologa dodatkowo próbować zrozumieć. So it goes. P R Z Y P I S Y 1 A Owen Aldridge. Literature and the study of man, (w:) Literature and Anthropology, P A . Dennis and W Aycock ( e d s ) . Lubbock: Texas Tech University Press 1989, s. 41 O / w i ą z k a c h literatury i badań nad kulturą, widzianych w postmodernis­ tycznej perspektywie dzisiejszej antropologii, p i s a ł e m w k s i ą ż c e Wymiary WUropologicznego poznania kultury. Poznań: Wydawniclwo Naukowe UAW 1992; zob. także W . J . Burszta, K . Piątkowski, O czym opowiada ""ropologicznu opowieść. Warszawa: Instytut Kultury 1994 Owe trzy książki autobiograficzne to: Wampeters. Fonia and GranfalloJ«J. Dell Publishing: New York 1989 (I wyd. 1974), Palm Sunday. Dell "Wishing: New York 1984 (1981) oraz najnowsza. Fates Worse than Death. "ttkley Books: New York 1992. Żadna z nich, w p r z e c i w i e ń s t w i e do p o w i e ś c i i z b i o r ó w o p o w i a d a ń , nie byta dotąd t ł u m a c z o n a na teyk polski. Np. J.D. Bellamy. Vonnegut for President, (in:) The Vonnegut StateI**". J Klinkowitz and J . Somer ( e d s ) . New York: Delacorte/Lawrence J»73, s. 81 , W.R. Allen. Understanding Kurt Vonnegut. Columbia: University of ^"th Carolina Press 1991. s. 8 , K. Vonnegut. Palm Sunday, s. 99 , K. Vonnegut. Fates Worse than Death, s. 31 k. Vonnegut. Wampeters. Fonia and Granfallooons (Opinions}, s, 276 ' Conversations with Kurt Vonnegut. W . R Allen ( e d ) , Jackson and London: University Press of Mississippi 1988, s. 299. Z a u w a ż m y przy okazji, iż Q u i n e ' o w s k i e o k r e ś l e n i e 'kosmicznego oddalenia' badacza od przedmiotu analizy, ś w i e t n i e o d d a j ą c e sedno d z i a ł a l n o ś c i Levi-Straussa, uzyskuje w p o w i e ś c i a c h Vonneguta literalne znaczenie. "' K . Vonnegut, Cat's Cradle, New York: Delacorte/Lawrence 1971, s. 16. Pierwsze wydanie u k a z a ł o s i ę w roku 1963 " Ibidem, s. 82 K . Vonnegut, Between Time and Timbuktu or Promeleus-5. New York: Delacorte/Lawrence 1972, s. 83 " Por. R. Redfield, 77ie Fidk Society, „ T h e American Journal of Sociology'' 52:1947, ss. 293—308 Wampeters. Foma and Granfalloons. s. 179 " Fates Worse than Death, s. 34 '* K . Vonnegut,Slapstick, New York: Dell Publishing 1989 (I wyd. 1976). s. 214 Ibidem, s. 157 '* W ł o m i e Wampeters. Foma and Granfalloons. ss. 139—158 " Fates Worse than Death, s. 48 " Conversations wall Kurt Vonnegut. op.cit.. s. 289 Por. J . Klinkowitz. D . L . L a w l e r (eds ). Vonnegut in America, New York: Delacorte/Lawrence 1977 12 14 17 : : | 161 �