23 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08dc276414a39c828ef5f99e67aebf0c.pdf fba7211608477f8ed7434a9a40c3897d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5047 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Turner, Victor (1920-1983) antropologia symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4681 Title A name given to the resource Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.13-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 I. STUDIA I MATERIAŁY MARCIN ANDRZEJ KAFAR Łódź ROZWAŻANIA O ANTROPOLOGII VICTORA WITTERA TURNERA Dotychczas, o ile wiem, przetłumaczono na język polski tylko jeden tekst wybitnego brytyjskiego antropologa - Victora Tumeral. Wszelako czytając literaturę z zakresu nauk społecznych i nauk o kulturze, dostrzegamy rosnące na przestrzeni kilku ostatnich lat zainteresowanie ideami brytyjskiego symbolisty. Rzeczowe odwołania do koncepcji dialektyki struktury i communitas, liminalności czy dramatów społecznych znajdujemy w pracach Jerzego Sławomira Wasilewskiego, Rocha Sulimy, Marka Czyżewskieg02• Choć wymienieni autorzy - ze względu na obszary interpretacyjne, w jakich się poruszają - odnoszą się jedynie do niewielkiego skrawka bogatego dorobku Turnera, to ich rozważania zasługują na uwagę przede wszystkim dlatego, że podbudowane są znajomością oryginalnych tekstów autora The Ritual Process, co stworzyło szansę (moim zdaniem w dużej mierze wykorzystaną) na wystarczająco wnikliwą egzegezę jego myśli. Etnolog, folklorysta i socjolog pokazują także, co równie ważne, jak inspirujące i twórcze mogą być dziś pomysły Turnera dla różnych dyscyplin wiedzy. Tę niewątpliwie interesującą, ale wymagającą dalszych badań kwestię pozostawiam do rozwinięcia przy innej okazji. l Chodzi o fragment książki Tumera From Ritual to Theater. Human Seriousness of Play, PAJ Publications, New York, 1982, wydany pt. Teatr w codzienności, codzienność w teatrze (Turner, 1988). Wiem, że obecnie redakcja kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" przygotowuje do druku dwa inne szkice Tumera. Obok nich prawdopodobnie ukaże się artykuł amerykańskiego uczonego, Mathieu Deflema, do którego sięgałem, pisząc niniejszy szkic (Zob. Deflem, 1991). O zamiarze publikacji tekstu Deflema dowiedziałem się po zakończeniu pracy nad moim artykułem. 2 Jerzy Sławomir Wasilewski jako pierwszy z polskich badaczy odwołał się do koncepcji wypracowanych przez Tumera, wykorzystując je w kontekście etnologicznych rozważań o kulturowych tabu (Wasilewski, Tabu... , 1989). Roch Sulima w interesujący sposób zastosował nośne pojęcia struktury i communitas w analizie lokalnego fenomenu młodzieżowej subkultury operującej imieniem publicznym "Józef Tkaczuk" (Sulima, Józef .. , 1995). Tumerowskim duchem przeniknięta jest również inna praca tego autora (Por. Sulima, 2000). Marek Czyżewski wykazał dużą wartość analityczną innych Tumerowskich kategorii, mianowicie dramatu społecznego i rytuału, włączając je w zaproponowaną przez siebie teorię dyskursu publicznego (Czyżewski, 1997). �14 W tym szkicu będzie mnie natomiast interesował proces wyłaniania się najważniejszych koncepcji teoretycznych Victora Tumera, które postaram się zaprezentować w powiązaniu z wątkami biograficznymi. Sądzę bowiem, że aby odczytać Tumerowskie idee we właściwym im kontekście, musimy mieć na uwadze także jego doświadczenia osobiste, można rzec, swoiste dramaty życiowe, jakie były udziałem tego wybitnego brytyjskiego antropologa, by użyć języka stosowanego przez niego samego. Punktem wyjścia moich rozważań jest przyjęcie stanowiska wypracowanego przez Mathieu Deflema, który w tekście syntetyzującym naukowe dokonania autora Rytualnego procesu mówi wprost o zbieżności zwrotów intelektualnych ze zwrotami w życiu prywatnym Tumera, słusznie, moim zdaniem, upatrując w tych ostatnich także źródeł zmian sposobu jego antropologicznego myślenia (w którym mieściło się również myślenie o antropologii) (Deflem, 1991). Przygoda Tumera z nauką o kulturze w jej wymiarze akademickim zaczęła się po II wojnie światowej, kiedy to podjął on studia antropologiczne na University College w Londynie. Był to moment ponownego rozpoczęcia nauki w szkole, do której uczęszczał jeszcze przed wojną, wówczas studiując język angielski i literaturę. Kiedy dwudziestokilkuletni Turner (ur. w 1920 roku w szkockim Glasgow) wstępował na powrót w progi uczelni, miał w pamięci traumatyczne doświadczenia czasu wojny (ze względu na swe przekonania antymilitame "przeczekanej" w siłach pomocniczych armii angielskiej) i dzieciństwo spędzone z matką - Violet Witter, aktorką Szkockiego Teatru Narodowego, w domu jej rodziców. Ten fakt w biografii Tumera zasługuje na podkreślenie, gdyż, jak zgodnie uznają badacze i komentatorzy jego myśli3, późniejsze koncepcje dramatów ; społecznych narodziły się pośrednio właśnie dzięki wciąż żywej w pamięci Tumera atmosferze teatru, gry i aktorstwa doświadczonych w domu dzieciństwa, a praktykowanych jeszcze długo potem, także w czasie akademickich dysput i wykładów4. Należy wspomnieć o jeszcze jednym ważnym wydarzeniu w życiu Tumera, jakie miało miejsce podczas wojny. Oto w 1943 roku poznaje i żeni się z Edith Davis - kobietą będącą nie tylko żoną J Piszą o tym m.in. Roger D. Abrahams (1995, s. V), Mathieu Detlem (1991), a także Beth Barrie (notatki ..., www.indiana.edu). 4 Dla przykładu Roger Abrahams, wspominając Tumera, nazwał go nie tylko wspaniałym wykładowcą ipedagogiem, ale także "akademickim showmanem", potrafiącym z równą swobodą wcielać się podczas wykładów w role mistrza ceremonii, klowna czy mędrca (Abrahams, 1995, s. V). �15 i matką ich pięciorga dzieci, ale również muzą, twórczym natchnieniem podejmowanych przez niego wyzwań naukowych, krytykiem jego prac, a nierzadko też ich współautorem, nieraz, co charakterystyczne, współautorem kryjącym się za licz- . nymi aluzjami i niuansami esejów sygnowanych nazwiskiem jej męża. W wymiarze osobistym była wreszcie Edith dla Turnera dobrym duchem, filarem, na którym mocno wspierał się przez całe swoje życie. Pierwsze lata ich wspólnego życia cementowa- . ły przeciwności losu wojny, narodziny dwóch synów i - już po ogłoszeniu przez Niemcy kapitulacji - wędrówki z cygańskim taborem w okolicy miasteczka Rugby Town. To właśnie wtedy Turner w jednej z publicznych bibliotek trafia na książkę Margaret Mead Dojrzewanie na Samoa oraz The Andaman Islanders Roberta Radcliffe-Browna, i to właśnie wtedy antropologia zaczyna zapuszczać w nim, jak się dziś okazuje, głębokie korzenie. Grunt dla nich przygotowują wykłady i seminaria odbywane z tuzami ówczesnej antropologii brytyjskiej: Meyerem Fortesem, Daryllem Fordem, Edmundem Leachern, Raymondem Firthem, aby wspomnieć tylko kilka postaci z szerokiej plejady ówczesnych znakomitości intelektualnych napotkanych w University College. Tytuł BA (Bachelor of Arts), będący odpowiednikiem polskiego licencjatu, trafia do rąk Tumera w roku 1949, a rok później -już w Manchesterze - po obronieniu pracy u Maxa Gluckmana Turner otrzymuje stopień MA (Master of Arts). Wkrótce potem Gluckman, przewodzący wówczas katedrze antropologii na Manchester University, składa mu propozycję otrzymania grantu na badania w Afryce. Korzystając z nadarzającej się okazji, Turner wyjeżdża w 1950 roku do Północnej Rodezji, by w ramach projektów realizowanych przez Rhodes Livingstone Institute prowadzić własne badania. Jego prace w Mukanza i innych wioskach zasiedlonych przez plemię Ndembu odbywały się w dwóch cyklach: pierwszy przypada na okres od grudnia 1950 do lutego 1952 roku, drugi zaś od maja 1953 do czerwca 19545• Ich wynikiem jest obfity materiał etnograficzny przedstawiony w pierwotnej postaci jako monografia kultury 5 Detlem (ł 991) za Edith Turner zwraca uwagę na dość interesujący szczegół związany z wyjazdem Turnera do Afryki, mianowicie pierwotnie obiektem jego eksploracji miało być plemię Mambwe, ale w ostatniej chwili do Instytutu w Lusace, gdzie Turner przygotowywał się do rozpoczęcia pracy terenowej, dotarł telegram od Gluckmana, w którym sugerował on zmianę wcześniejszych planów i wyjazd do Mwinilunga,jednej z prowincji położonej w północno-zachodniej części Rodezji, zamieszkiwanej przez ludność Ndembu. Swoją drogą ciekawe, jak rozwinęłaby się myśl Turnerowska w przypadku zetknięcia z kulturą plemienia Mambwe, znacznie "uboższą" w rytuały niż kultura Ndembu. �16 Ndembu, za którą w 1955 rokujej autor otrzymuje doktorat. Dysertacja opublikowana jako Schism and Continuity in African Society. A Study oj Ndembu Village Life (1957), gdy wziąć pod uwagę jej zawartość merytoryczną, mieści się ściśle w problematyce konfliktu społecznego, tematu na różne sposoby podejmowanego przez badaczy z kręgu szkoły manchesterskiej, do której głównych przedstawicieli zwykło się zaliczać także Turnera (Kuper, 1987, s. 197). W Schism and Continuity pokazuje on, w odniesieniu do przykładu systemu pokrewieństwa społeczności Ndembu, w jaki sposób grupy radzą sobie w sytuacjach sprzeczności interesów, pojawiających się w sferze ekonomicznej i hierarchiczności struktury społecznej, np. w postaci walki o władzę. Analizy zebranych przez siebie danych dokonuje, budując schemat dramatyzacji zachowań społecznych, które, jego zdaniem, mają charakter procesualny6. Dramat społeczny rozgrywa się niejako w czterech aktach. Pojawiający się konflikt daje się rozpoznać jako naruszenie ogólnie obowiązujących w danym systemie społecznym norm i zasad, regulujących obszar współżycia między członkami społeczności. Jest to pierwsza, inicjacyjna faza procesu, który następnie może rozwinąć się w dwóch kierunkach: konflikt daje się bardzo szybko zażegnać na poziomie "ograniczonego pola społecznej interakcji" lub następuje jego eskalacja obejmująca szerokie pola ważnych dla grupy obszarów społecznych działań. Turner nazywa tę fazę "fazą narastającego kryzysu" (phase oJmounting crisis; Turner, 1978, s. 39). W przypadku zaistnienia sytuacji, gdy rozwój wypadków podlega scenariuszowi narastającego kryzysu, kolejną odsłoną dramatu jest faza uruchomienia różnorakich mechanizmów mających na celu ograniczenie jego rozprzestrzeniania się. W zależności od skali postępujących rozłamów mogą to być zarówno indywidualne wystąpienia osób uznawanych za autorytety o różnej proweniencji, ale zadziałać mogą także instytucje prawne. Na tym etapie społeczności tradycyjne często sięgają również po rytuały, których "uzdrawiająca" siła okazuje się niekiedy nie do przecenienia. Zdarza się, że rytuały odgrywają niepoślednią rolę także w czwartej, zarazem końcowej, fazie procesu, która zakończyć się może na dwa sposoby: następuje reintegracja społecznej struktury lub ostateczna legitymizacja rozpadu grupy, czyli po prostu schizma. W przypadku badanych przez Turnera Ndembu schizma przybierała zazwyczaj postać przestrzennego odłączenia części wsi, a w sferze symbolicznej wyrażano ją na przykład 6Podkreślane wielokrotnie przez Turnera przekonanie o procesualnym charakterze zjawisk społeczno-kulturowychjest punktem wyjścia właściwie wszystkich podejmowanych przez niego rozważań. Na wykrystalizowanie się takiego poglądu początkowo miał zapewne wpływ silnie oddziałujący na "młodego Tumera" Max Gluckman, optujący za dynamiczną perspektywą analizy zjawisk (Kuper, 1987, s. 186-217), później zaś (po wyjeździe do Ameryki w 1963 roku) zetknięcie z tendencjami szkoły chicagowskiej, przedkładającej ujmowanie rzeczywistości w kategoriach procesu nad posługiwaniem się perspektywą strukturalną. Na temat strukturalnego i procesualnego podejścia w naukach społecznych pisze m.in. M. Czyżewski (Czyżewski, 1997, s. 42-43). �17 przez ustanowienie nowego rytuału. Taką wymowę ma rytuał Chihamba, opisany w Schism and Continuity. Pomimo tego, że odprawiany jest w głównej wiosce - Mukanza, to bierze w nim udział kilkanaście innych wiosek, z których część związana była kiedyś ściśle terytorialnie z Mukanza, ale wskutek różnego typu społecznych konfliktów zostały od niej odłączone. Chihamba jest dla Turnera narzędziem radzenia sobie Ndembu z nową, kłopotliwą sytuacją wyrosłą w obrębie ich struktury społecznej; sytuacją wymagającą podjęcia zdecydowanych działań, w wyniku których społeczność na powrót będzie zdolna osiągnąć stan equilibrium (Turner, 1978, s. 41). Wykazując takie podejście do kwestii rytuału, Turner ograniczał się do wskazania jedynie jego funkcjonalnego charakteru. Tym samym nie odbiegał od ogólnej tendencji panującej wówczas w szkole manchesterskiej, jeśli chodzi o te zagadnienia. Były one zresztą traktowane przez to środowisko naukowe, mówiąc łagodnie, po macoszemu. Po latach sam Turner odnosi się do tych spraw w sposób bardzo wymowny, stwierdzając: Kiedy zaczynałem badania terenowe wśród Ndembu, szedłem ścieżkami wyznaczonymi przez moich poprzedników zatrudnionych w Rhodes-Livingstone Institute for Sociological Research, mającym swą siedzibę w Lusace, administracyjnej stolicy Północnej Rodezji (teraz Zambii). Był to naj wcześniej założony instytut w Afryce Brytyjskiej (1938). Aspirował do roli centrum, w którym problem ustanawiania i utrzymywania poprawnych kontaktów między ludnością miejscową a przybyszami wyznaczał podstawowy obszar badawczy. Pod przewodnictwem wpierw Godfreya Wilsona i Maxa Gluckmana, a później Elizabeth Colson oraz Clyde'a Mitchella, wyższych rangą badaczy terenowych (research officers), instytut prowadził badania nad plemiennym systemem politycznym, instytucjąmałżeństwa, systemem pokrewieństwa rodzin, a także nad pewnymi aspektami urbanizacji, migracji zarobkowej, struktury wsi oraz ekologicznych i ekonomicznych systemów plemiennych. Pracownicy instytutu zrobili też wiele w zakresie sporządzania map i klasyfikowania wszystkich plemion obszaru Północnej Rodezji, przyjmując podział na sześć grup i opisując je z użyciem stosowanego pierwotnie nazewnictwa. Jak zauważyła Lucy Mair (1960), rola Rhodes-Livingstone Institute w kształtowaniu polityki - podobnie jak miało to miejsce w przypadku innych instytutów z Afryki Brytyjskiej - polegała nie na "zaleceniu działań w odniesieniu do konkretnych sytuacji", ale "raczej na takiej analizie sytuacji, w wyniku której tworzący politykę (policymakers) (mogli) widzieć bardziej wyraziście, zjakimi zmagają się siłami" (...). Gdy zaczynałem prowadzić własne badania, rytuał zajmował wśród tych "sił" miejsce mało znaczące. Co więcej, zainteresowanie tymi kwestiami w środowisku badaczy Rhodes-Livingstone nigdy nie było duże: profesor Raymond Apthorpe (1961) zauważył, że wśród 99 publikacji wydanych przez instytut na przestrzeni około trzydziestu lat tylko w trzech ich autorzy poświęcają uwagę rytuałowi. Także teraz, pięć lat później, pomiędzy 31 krótkimi monografiami na temat życia plemiennego Centralnej Afryki wydanymi przez Rhodes-Livingstone, tylko cztery czynią rytuał wiodącym zagadnieniem, z czego autorem dwóch jest piszący te słowa (Turner, 1995, s. 5-6). �18 Jeśli już badacze z kręgu instytutu decydowali się na podjęcie problemu rytuału, to ograniczali się jedynie do wskazania jego kompensacyjnej roli, jaką pełnił on ich zdaniem w kontekście powstawania i rozwiązywania społecznych konfliktów. Idea była czytelna: oto dzięki rytuałom grupy utrzymują cały czas względną równowagę we wszystkich sferach życia, a ta przyczynia się z kolei do budowania i podtrzymywania społecznej spójności. Ta swoista siła grupowej konsolidacji wyłania się w procesie nieustannego rekapitulowania wartości wyznaczających normy współżycia społecznego. Przykładem wzorcowego stosowania się do tych założeń jest stanowisko ojca antropologii manchesterskiej - Gluckmana, który w jednej ze swych prac w sposób następujący wypowiadał się na temat rytuału: Nie jest to po prostu wyrażanie spójności i wpajanie ludziom poczucia rangi wspólnoty oraz uczuć społecznych, jak było to ujęte w teoriach Durkheima i Radcłiffe-Browna, lecz jest to spotęgowanie rzeczywistych konfliktów pomiędzy regułami życia społecznego oraz utwierdzanie przekonania, iż jedność istnieje pomimo owych konfliktów7. Podporządkowany paradygmatowi szkoły Gluckmana stosunek Turnera do kwestii rytuału daje się zauważyć właśnie w Schism and Continuity, gdzie traktowany jest, jak mówi Deflem, jako rodzaj ,,«społecznego kleju» (social glue) spajającego społeczność Ndembu" (Deflem, 1991). Swoje rozważania poświęcone tym zagadnieniom zawiera w rozdziale, któremu nadaje charakterystyczny tytuł: The Politically Integrative Function of Ritual i który to rozdział stanowi - co równie wymowne - jedynie niewielką (1/12) część całej pracy. Wiedząc dziś, jak znaczącą rolę odegrała w późniejszych koncepcjach Turnera problematyka związana z samym rytuałem, szerzej zaś z religijnością w ogóle, można zadać w tym miejscu zasadne, jak sądzę, pytanie: co wpłynęło na zmianę jego nastawienia do tych zagadnień? Odpowiedź na to pytanie jest z pewnością złożona i zdaję sobie sprawę, że przyjęta przeze mnie argumentacja jest jedną z możliwych. Otóż uważam, że zasadniczą rolę odegrały tutaj dwa powiązane ze sobą czynniki, a mianowicie: (i) pojawienie się w jego horyzoncie badawczym intelektualnych narzędzi, które umożliwiły mu przejście od zewnętrznego (funkcjonalno-strukturalnego) badania rytuałów do analizy ich morfologii (w tym badań nad symboliką); (ii) racje światopoglądowe. Zanim skupimy się na tych kwestiach, zastanówmy się, co spowodowało, że Turner w ogóle zainteresował się problematyką rytuału. W tym wypadku rozsądne wydaje się zwrócenie się ku tropom związanym z badaniami terenowymi. Odnajdujemy je w pracy The Ritual Process, gdzie Turner dokonuje retrospekcji badań prowadzonych w Afryce, ukazując pewne 7 M. Gluckman, Seven-year research plan o/the Rhodes-Livingstone Institute ... , w: Human Problems in British Central Africa, 1945, s. 9; cyt. za: Kuper, 1987, s. 192. �19 ich aspekty niejako od kuchni, opisując między innymi swoje doświadczenie przełamywania niechęci do rytuału: Przez pierwsze dziewięć miesięcy pracy w terenie gromadziłem znaczne ilości danych na temat systemu pokrewieństwa, układu przestrzennego wioski, małżeństwa i rozwodu, budżetu rodzinnego i indywidualnego, polityki plemiennej i wioskowej oraz cyklu wegetacyjnego. Zapełniałem mój notatnik genealogiami, odtwarzałem topografię wioski i przeprowadzałem spisy ludności; grasowałem wokół, wychwytując rzadko stosowane terminy lineaży. Jednak wciąż czułem8, że przyglądam się wszystkiemu z zewnątrz. Uczucie to nie zniknęło nawet wówczas, gdy zacząłem sprawnie posługiwać się językiem tubylców. Jednocześnie przez cały ten czas byłem świadom łomotu rytualnych bębnów, rozbrzmiewających w sąsiedztwie mojego obozu, i ludzi, o których wiedziałem, że opuszczają mnie, aby spędzać dni na odgrywaniu rytuałów o tak egzotycznie brzmiących nazwach jak: Nkula, Wubwang 'u czy Wubinda. Ostatecznie pojąłem, że jeśli rzeczywiście chcę wiedzieć, co jest rdzeniem kultury Ndembu, muszę przełamać moją antypatię do rytuałów i zacząć je badać (...). Aby doznać oświecenia, sięgnąłem wpierw po Dziennik Dystryktowy (District Notebook), który jest kompilacją luźnych notatek z codziennych zdarzeń i zapisem obyczajów, sporządzanych na bieżąco przez urzędników administracji kolonialnej, których coś zainteresowało. Znalazłem tam krótkie opisy wierzeń Ndembu w Najwyższego Boga, duchy przodków i różne rodzaje obrzędów. (...) Ujmując różne zjawiska, opisy te nie dawały mi co prawda satysfakcjonujących wyjaśnień w kwestii rozbudowanych i złożonych rytuałów dojrzewania, które widziałem, aczkolwiek rzuciły pewne światło na rytuały, z którymi nie miałem wcześniej styczności. Moim kolejnym krokiem było przeprowadzenie cyklu wywiadów z wyjątkowo uzdolnionym wodzem, Ikelenge, który posługiwał się angielskim. Wódz Ikelenge natychmiast zorientował się, o co mi chodzi, i dał mi spis nazw najważniejszych dla Ndembu rytuałów z krótkimi opisami każdego z nich. ( ...) Wkrótce potem Ikelenge zaprosił mnie do wzięcia udziału w jednym z rytuałów związanych z kultem łowców broni palnej, zwanym Wuyang 'a. To właśnie w czasie trwania tego obrzędu uświadomiłem sobie, że przynajmniej jeden z obszarów ekonomicznych Ndembu, mianowicie łowiectwo, nie może być zrozumiany bez odniesień do idiomów ukrytych w rytuale związanym z pościgiem (...). Przeniosłem mój obóz ze stolicy, gdzie rezydował wódz, do miejsca zasiedlonego przez zwykłych mieszkańców. Z biegiem czasu moja rodzina stała się w mniejszym lub większym stopniu integralną częścią społeczności i właśnie wtedy moja żona ija zaczęliśmy spostrzegać to, co wcześniej było zaciemnione przez nasze teoretyczne okulary (Turner, 1995, s. 7-9). W przytoczonym wyżej fragmencie na uwagę zasługuje dość szczególny zabieg, którym posłużył się Victor Turner. Oto swoje własne intuicje, przeczucia i doświadczenia bycia w kulturze, którą badał, potraktował na równi z innymi źródłami wiedzy etnograficznej - kwerendą archiwalną, przeprowadzaniem wywiadów, obserwacją. Co ważniejsze, nie jawią się owe doświad8 Wszystkie podkreślenia w powyższym cytacie pochodzą od autora niniejszego szkicu. �20 czenia tylko jako dodatek do uznanych za podstawowe sposobów zdobywania materiałów empirycznych, ale przynajmniej dla samego Turnera urastają do rangi niezbędnego czynnika, dzięki któremu doznał on swoistego oświecenia metodologicznego. Pozwalając niejako sobie samemu stać się na moment uczestnikiem zdarzeń, a nie tylko ich obserwatorem (choćby i uczestniczącym), przekroczył to, co wydawało się nieprzekraczalne, to, co jego kolegom badaczom jedynie migało przed oczyma, gdy w pośpiechu pędzili w poszukiwaniu strukturalnej prawdy skrytej w genealogiach. Można się zastanawiać, czy autor The Forest of Symbols odkryłby, jak sam mówi, "rdzeń kultury Ndembu", gdyby, mówiąc metaforycznie, nie uległ rytmowi rytualnych bębnów. Można się też zastanawiać, czy napisałby tyle uznanych dzisiaj przez rzesze antropologów za genialne tekstów o symbolu, religii, sacrum ...9• Zapis wyników przeprowadzonych przez Turnera badań dokonany został początkowo w znanych mu wcześniej kategoriach, które w tekstach (m.in. w Schism and Continuity) pojawiły się jako rama analizy o charakterze strukturalno-funkcjonalnym. Trzeba było zaistnienia szczególnych okoliczności, aby uczynił on kilka kolejnych kroków w kierunku zmiany swego podejścia do zagadnień rytuału. Wiele w tej kwestii wyjaśnić może spojrzenie na perspektywę czasową, w jakiej ukazywały się pierwsze ważne prace poświęcone motywom religijności, symboliki i rytuału. The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual - najbardziej znane dzieło, w którym Turner wykłada swoją teorię symboli, ukazuje się w 1967 roku, a więc z górą 12 lat po zakończeniu badań nad Ndembu. Jest to o tyle godne podkreślenia, że dane empiryczne wykorzystane w Turnerowskich analizach pochodzą właściwie w całości z tych badań. Między 1957 (data wydania Schism and Continuity) a 1961 rokiem nie opublikowano Turnerowi żadnych prac na ten temat, choć takowe powstają i zapełniają jego biurko. Oto na przykład w 1964 roku zostaje wydany artykuł Symbols in Ndembu RituallO , w którym jego autor przedstawia podstawowe założenia analizy symbolicznej. Tekst ten, który jednocześnie można uznać za otwartą deklarację opowiedzenia się Turnera za nową formułą interpretacji antropologicznej, był gotowy już w roku 1957 i od tego momentu przez siedem lat po prostu leżał w szufladzie w oczekiwaniu na przysłowiowe lepsze czasy. Napisanie Symbols in Ndembu Ritual zyskuje dodatkową wymo9 Retrospekcja doświadczenia terenowego przedstawiona przez Tumera w The Ritual Process może być ciekawym przyczynkiem do toczącej się w kontekście refleksji postmodernistycznej dyskusj i na temat roli, jaką odgrywa osoba samego badacza w procesie budowania wiedzy antro· pologicznej. W odwołaniu do motywów doświadczenia i pamięci wnikliwie rozważa te problemy Katarzyna Kaniowska w pracy Opis - klucz do rozumienia kultury (1999, tam też podana jest bogata literatura przedmiotu). 10 Symbols in Ndembu Ritual, w: Closed Systems and Open Minds. The Limits of Naively in Social Anthropology, ed. by M. Gluckman, Edinburgh, Oliver and Boyd, 1964. Podaję za: Deflem, 1991. �21 wę, gdy zwrócimy uwagę na inne wydarzenia, które miały miejsce w 1957 roku. Wtedy to właśnie Turner rezygnuje z członkostwa w Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii, porzuca ideologię marksizmu i decyduje się na przystąpienie do Kościoła katolickiegolI. Nawrócenie na katolicyzm (bez względu na to, jakie motywacje stały za podjęciem takiej decyzji), oznaczało dla Victora Turnera, jak przypuszczam, nie tylko krok milowy w sferze duchowej, ale także radykalne zmiany w sferze mentalnej. Nie mogło to oczywiście pozostać bez wpływu na dziedzinę dociekań naukowych, otwierając przed brytyjskim antropologiem nowe pola wiedzy i jej rozumienia. Zanim jednak znalazł on obszary, w obrębie których mógł swobodnie prezentować swoje stanowisko, przez pewien czas pozostawał jeszcze w kręgu oddziaływania szkoły manchesterskiejl2. Wiadomo, że grono współpracowników Gluckmana tworzyły osoby mocno zaangażowane politycznie, w przeważającej większości o poglądach lewicowych. Praca w środowisku, w którym, jak mówi Kuper, powszechne było powiedzenie "wszyscy tu jesteśmy marksistami" (Kuper, 1987, s. 168), narzucała określoną konwencję myślenia, znacznie różniącą się od tego, co interesowało w tym czasie autora The Forest of Symbols. Zrozumiałe staje się zatem, że rozwijające się w takim klimacie intelektualnym Turnerowskie idee krążące wokół tematyki religii siłą rzeczy nie mogły być w pełni (jeśli w ogóle) akceptowane w Manchesterze. Sytuacja Turnera zmieniła się na początku lat 60., kiedy to złożono mu propozycję współpracy z Center for Advanced Studies in the Behavioral Sciences w Kalifornii w Stanach Zjednoczonych (Deflem, 1991). Przygotowując się do wyjazdu, w związku z kłopotami wizowymi zmuszony był zatrzymać się na dłużej w Hastings w Anglii. Czas potrzebny na załatwienie niezbędnych formalności spędzał zaś w bibliotece, gdzie nadrabiał zaległości w czytaniu lektur. W jego ręce wpadła wówczas praca The Rites ofPassage Arnolda van Gennepa. Jak się okazało, tworzące teoretyczną oś Les Rites de passage (wydanej po raz pierwszy we Francji w 1909) rytualne koncepcje przejścia znakomicie uzupełniły Turnerowi wcześniejsze odkrycia, a także, jak sądzę, pozwoliły mu zwerbalizować wiele intuicji, stając się zaczynem dalszych poważnych studiów (mam tutaj na myśli przede wszystkim rozszerzone znaczenia kategorii liminalności i związanej z niącommunitas, o czym będę mówił dalej). Pomimo tego, że podstawowe założenia, w oparciu o które zbudowany jest schemat przejścia van Gennepa, są dość dobrze znane, to myślę, iż warto poświęcić im kilka słów w kontekście niniejszych rozważań. 11 Detlem (1991) wspominając o rozbracie autora The Ritual Process ze światopoglądem marksistowskim, upatruje w tej decyzji protestu skierowanego przeciwko interwencji wojsk radzieckich na Węgrzech. Wydaje mi się, że taka argumentacja przynajmniej częściowo jest słuszna, gdy spojrzymy na nią choćby w świetle pacyfistycznej postawy Turnera z czasów II wojny światowej. 12 Po uzyskaniu doktoratu Turner pracował w Manchesterze do czasu wyjazdu do Ameryki. �22 Tak więc ryty przejścia dla belgijskiego badacza to zespół ściśle określonych działań towarzyszących sytuacjom wszelkich przełomów w życiu społecznym. Van Gennep wyróżniał je zarówno w odniesieniu do cyklu obrzędów dorocznych, jak i cyklu życia jednostkowego. W grupach plemiennych - na materiale, z obrzędów których została stworzona teoria rites de passage - wyrazistymi przykładami takich przełomów są między innymi momenty wchodzenia w dorosłość, w których - podobnie jak dzieje się to w przypadku każdej innej zmiany społecznego statusu czy pozycji (np. narodziny, dzieciństwo, narzeczeństwo) - inicjowani, zanim zostanie uprawomocniony ich nowy społeczny stan, muszą przejść przez trzy wyraźnie zaznaczone, następujące po sobie w czasie fazy: a) zostają wykluczeni ze społeczności poprzez szereg czynności znoszących wszelkie oznaki ich społecznego przypisania; b) znajdują się w stanie marginalnym czy też liminalnym (z łac. limen, próg), kiedy to symbolicznie lub wprost podkreśla się ich pośredniość, bycie pomiędzy tym, co już było, a tym, co dopiero będzie; c) zostają na powrót włączeni do starego świata jako osoby o swoistej, odmienionej społecznej tożsamości13• W oparciu o ustalenia van Gennepa, Turner mógł zrewidować swój dotychczasowy sposób postrzegania rytuałów. Belgijski folklorysta dostarczał mu przede wszystkim narzędzi konceptualnych, z pomocą których dało się odejść od statycznego modelu rytuału (włączonego jedynie w społeczne działania dramatyczne) na rzecz ujęcia go w kategoriach swoistej, społecznej akcji, rozgrywającej się w konkretnym miejscu i czasie. Tak rozumiany rytuał sam jest procesem (składa się bowiem z wyodrębnionych faz), w którym grupa zaczyna posługiwać się symbolami. "Rytuał - powiada Turner - jest sekwencyjnym układem działań (obejmujących gesty, słowa i przedmioty), które podejmowane są w odosobnionym miejscu, a ich celem jest wpłynięcie na istoty nadprzyrodzone lub inne siły w taki sposób, aby zadziałały one na korzyść aktorów biorących w nich udział" (Turner, 1972). W odniesieniu do kultury Afryki Turner wyróżnia dwa zasadnicze typy rytuałów: okresowe (seasonal) i sytuacyjne (contingent), związane z sytuacjami przełomowymi zarówno dla jednostek, jak też grupy. Rytuały okresowe zaznaczają moment zmiany pory roku (przejścia: zima/wiosna, wiosna! lato, jesień/zima); w tej grupie mieszczą się także rytuały cyklu wegetacyjnego. W grupę rytuałów sytuacyjnych włączone są: a) rytuały, czyli ceremonie krytycznych momentów życia (life-erisis ceremonies), tzn. narodzin, małżeństwa, śmierci etc.; b) rytuały cierpienia (rituals of affliction), odprawiane w celu zneutralizowania wpływu sił nadprzyrodzonych, sprowadzających różnego rodzaju nieszczęścia w postaci choroby, niepowodzenia w polowaniu, 13 O koncepcji van Gennepa i jej recepcji w antropologii obszernie piszą Michał Buchowski i Wojciech J. Burszta w pracy O założeniach interpretacji antropologicznej (1992). W kontekście teorii rytów przejścia nawiązują również do pomysłów wypracowanych przez Victora Turnera (por. tamże rozdział "Rites de passage"). �23 groźnych urazów fizycznych itp.; c) rytuały zapewniające powodzenie (divinatory rituals), wykorzystywane np. w sytuacjach wstępowania do tajnych stowarzyszeń czy obejmowania urzędów politycznych14• Powołując do życia nowy czy odgrywając wcześniej ustanowiony rytuał, społeczności posługują się symbolami, czyli właśnie "gestami, słowami i przedmiotami", które posiadająjuż przypisane (lub którym dopiero nadaje się) znaczenia. Symbole - zawsze występujące w rytuale w ściśle określonych układach - dzielone są na dwie kategorie: dominujące i instrumentalne, zwane również podległymi. Rozróżnienie dokonane przez Turnera wynika z założenia, że dana społeczność operuje ograniczoną liczbą rytuałów (ta oczywiście może ulec zmianie zgodnie z zasadąprocesualności wszelkich zachowań społecznych), które pozostają ze sobą w związkach. W ramach danego systemu pewna grupa symboli wykorzystywana jest częściej niż pozostałe. Pojawiają się one w cyklach rytualnych (takie tworzą np. powiązane ze sobą rytuały okresowe-wegetacyjne siewów i zbioru plonów) lub innej konfiguracji działań rytualnych i określa się je mianem symboli dominujących. Charakteryzują się one skrajną wieloznacznością (extreme multivocality), co znaczy, że skrywają w sobie różnorodne kulturowe sensy, których są nośnikami (symbol vehicles). Dzięki temu zajmują zazwyczaj centralne miejsce w każdym z rytuałów, w którym się pojawiają. Symbole podległe natomiast rozpoznawane są w określonym kontekście symboli dominujących, niejako je dopełniając. W przeciwieństwie do dominujących, symbole podległe sąjednoznaczne (univocal), odznaczają się tym samym ograniczoną wartością semantyczną w stosunku do dominujących (Turner, 1972). Ze względu na szkicowy charakter tego tekstu nie będę dalej rozwijał złożonej teorii wyróżniania pól semantycznych symboli, ani też metod badawczych służących określaniu przypisywanych im własności, co wnikliwie w kilku pracach czyni sam Turner (Turner, 1972)15. Na uwagę natomiast zasługuje w tym miejscu fakt, którego dostrzeżenie pozwoli nam przejść do dalszych rozważań nad Turnerowskimi koncepcjami. Oto wszystkie pomysły teoretyczne i interpretacyjne dotyczące symboliki i rytuału zostają w pełni rozwinięte dopiero po jego wyjeździe do Stanów Zjednoczonych. Opublikowane zostają wówczas: wpierw The Forest ofSymbals, następnie The Drums of Affliction i wreszcie The Ritual Process. Wśród wyżej wymienionych na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, właśnie Rytualny Proces. Książkę tę - złożoną z cyklu wykładów wygłoszo14 Podział zgodnie z klasyfikacją dokonaną przez Turnera w latach 70. (por. Turner, 1972). We wcześniejszych swoich pracach (m.in. w Schism and Continuity oraz The Forest ofSymbols. Aspects ofNdembu Ritual), odnoszących się do kultury Ndembu stosował analityczny podział na rytuały krytycznych momentów życia i rytuały cierpienia. 15 Do najważniejszych prac Tumem na temat rytuału należą: The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual (1967), The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu ofZambia (1968) oraz The Ritual Process. Structure and Anti-8tructure (1995). �24 nych przez Turnera w 1965 roku w Rochester University - można bowiem odczytać, jak sądzę, jako jego ostateczne pożegnanie się z paradygmatem manchesterskim. W tejże pracy zostają podsumowane stare i wyznaczone nowe (niektóre rozbudowywane aż do śmierci ich autora16) tematy dociekań antropologicznych. Do bodaj najciekawszych z nich należą - cieszące się do dziś dużym interpretacyjnym powodzeniem w kręgach badaczy społecznych kategorie communitas i struktury oraz liminalności. Jak już wspomnieliśmy wcześniej, pojęcie liminalności zostało zaczerpnięte przez Turnera z koncepcji rites de passage Arnolda van Gennepa, który określa za jego pomocą stan środkowej fazy przejścia. Odwołując się do teorii przejścia, autor Rytualnego procesu zwraca szczególną uwagę na atrybuty liminalności (jako stanu społecznego zawieszenia przed- i porytualnych praw) i cechy przypisane przechodzącym inicjację. Turner nazywa takie postacie "ludźmi progu" (threshold people lub liminal personae) i wskazuje na ich czasowe rytualne znalezienie się pomiędzy (betwixt and between) "pozycjami wyznaczonymi i porządkowanymi przez prawo, zwyczaj, konwencję" (Turner, 1995, s. 95), organizujących ekonomiczno-techniczną przestrzeń społecznego życia codziennego (strukturę). Każda społeczność dla wyrażenia liminalności posługuje się wieloma symbolami zaznaczającymi moment przejścia. W rytuale pojawiają się one w postaci przedmiotów (np. masek, ubrań, instrumentów), gestów (np. tańca, procesji) i formuł językowych (np. mitycznych opowieści), które splecione ze sobą tworzą rodzaj symbolicznej całości, ogniskującej różnorodne sensy kulturowych działań człowieka. Oprócz symbolicznego, faza liminalna mieści w sobie także istotny komponent społeczny, widoczny jako odejście od skomplikowanych stratyfikacji wyznaczających układ pozycji strukturalnych, obowiązujących na co dzień każdego członka grupy, na rzecz uproszczonych relacji międzyludzkich. Jedyna dystynkcja, jaka pojawia się w obrzędzie, dotyczy podległej roli inicjowanych w stosunku do autorytetów czuwających nad ścisłym przestrzeganiem kanonu wymaganych zachowań. Absolutna równość wszystkich neofitów podkreślana jest na różne sposoby: mogą oni być pozbawieni wszelkiego okrycia czy insygniów zaznaczających ich społeczne pochodzenie, muszą wykonywać bez żadnego sprzeciwu wszystkie wydawane polecenia, a także z pokorą przyjmować nakładane na nich kary. Stosunki, jakie tworzą się wówczas między samymi inicjowanymi, przypominają rodzaj silnego zbliżenia, przechodzącego momentami w stan totalnego zbratania, rodzącego się we wspólnym doświadczeniu. Aby określić ten szczególny typ więzi międzyludzkiej, Turner sięga po pojęcie communitas. Zastosowanie terminu łacińskiego uzasadnia potrzebą określenia specyficznego pola semantycznego dla opisywanych przez siebie zjawisk. Podstawowe znaczenia communitas to: 16 Turner zmarł w Stanach Zjednoczonych w 1983 roku. �25 "łączność, więź, obcowanie, poczucie łączności ogólnoludzkiej", a także "wspólne posiadanie, wspólnota czegoś, wspólny udział w czymś". Etymologicznie communitas wiąże się z communis ("wspólny, ogólny, powszechny, bezpośredni, przyjacielski") i communio ("otoczyć, zamknąć, obwarować, ochraniać, osłaniać, wzmacniać") (Słownik. .., 1959)17. Turner był przekonany, że dostrzeżona przez niego w liminalnej fazie rites de passage "modalność społecznych stosunków" ufundowana jest na zupełnie innych podstawach niż stosunki społeczne pojawiające się w "obszarze życia codziennego". O ile codzienność, w której operuje społeczeństwo, zdominowana jest przez strukturę18, rozumianą jako układ "pozycji polityczno-prawno-ekonomicznych", wyznaczających dość ściśle granice działań jednostki, o tyle stan liminalny sprzyja ujawnieniu się communitas, w której człowiek wyłączony czasowo spod wpływu społeczeństwa - ciąży ku bezinteresownej, pełnej obecności z drugim człowiekiem. Pojęcia struktury i communitas określają dwa przeciwstawne typy związków, w jakich pozostają względem siebie członkowie społeczności. Z jednej strony mamy do czynienia z silnie zhierarchizowaną konfiguracją pozycji zajmowanych przez jednostki (struktura), z drugiej zaś strony dochodzi do przełamywania na różne sposoby struktury i tworzenia się communitas. Owo przełamywanie struktury Turner określa jako działanie anty-strukturalne. W fazie liminalnej pojawia się ono właśnie jako communitas (stan powszechnej równości i silnego zbratania inicjowanych) i występuje w powiązaniu z innymi własnościami, które przedstawione są przez autora The Ritual Process w postaci szeregu opozycji m.in.: równość/ /nierówność, całkowite podporządkowanie/podporządkowanie tylko wyższemu w hierarchii społecznej, wstrzemięźliwość seksualna/swoboda seksualna, nagość lub jednolite ubranie/zróżnicowanie ubioru itd. (Turner, 1995, s. 106). Działania anty-strukturalne Turner odnosi nie tylko do środkowej fazy obrzędów przejścia, ale - rozbudowując teorię liminalności - odnajduje je również w kulturowych fenomenach, pojawiających się w społeczeństwach postindustrialnych. Zjawiska, które - dla odróżnienia od liminalnych nazywa on quasi-liminalnymi czy liminoidalnymi, pojawiają się w takich obszarach społecznej aktywności, jak np.: współczesne widowiska masowe (mecze, koncerty rockowe itp.), sztuka (w tym teatr, balet, film, literatura) i różnego typu inne formy spędzania wolnego czasu. Wskazując na powiązania między zachowaniami liminalnymi a liminoidalnymi, Turner zauważa, że "poważne" gatunki symbolicznych działań - rytuał, mit, tragedia i komedia (u źródeł ich narodzin) - są głęboko wplecione w cykliczno-repetycyjny proces Patrz hasła: communitas, communis, communio. U Turnera znajdujemy wiele prób zdefiniowania pojęcia "struktury", wszelako wszystkie one przeniknięte są duchem brytyjskiej antropologii społecznej, postrzegającej jednostkę jako wplecioną w sieć powiązań społecznych. 17 18 �26 społeczny, podczas gdy gatunki, które rozwinęły się od czasu rewolucji industrialnej (współczesna sztuka i nauka), pomimo tego, iż w oczach ogółu jawią się jako mniej poważne (czystość badań, rozrywka, interesy elity), w istocie wykazują większy potencjał, jeśli chodzi o zmiany w sposobie relacji międzyludzkich. Silne outsiderstwo tych gatunków przejawia się w tym, że operują one poza areną bezpośrednich działań ekonomicznych, i jako takie konstytuują "liminoidalne" analogie liminalnych procesów i fenomenów społeczeństw plemiennych i wczesnoagrarnych, co odłącza je od bezpośrednich funkcjonalnych działań, jakie podejmują członkowie społeczeństwa. (...) Brak przymusu i ograniczeń narzucanych na nie z zewnątrz nadąje im niezobowiązujący charakter, co sprawia, że są łatwiejsze do przyswojenia przez świadome jednostki (Turner, 1978, s. 16). Liminoidalność - mimo swego substancjalnego pokrewieństwa z liminalnościądość znacznie różni się jednak od tej ostatniej. Liminalność ściśle wiąże się z działaniami skierowanymi na utrzymanie status quo społeczności plemiennych i wczesnoagrarnych, które w momentach przełomów (rytuały sytuacyjne i okresowe) podejmują zbiorową aktywność. Pomimo tego, że owa aktywność jest wynikiem swoistej społecznej i kulturowej konieczności (i jako taka wiąże się z przymusem uczestnictwa w niej), zawiera w sobie również pierwiastek "nowego" - może powołać do życia wcześniej nieznane symbole i idee, służące często odbudowywaniu społeczno-kulturowego porządku. Liminoidy natomiast wyłaniają się w sferze działań społeczeństw przemysłowych, w których mamy do czynienia z silnymi stratyfikacjami, powstającymi ze względu na ekonomiczny podział pracy. Proces społeczny ma tutaj charakter otwarty i jego przebieg często zależy od działania jednostek, mających dużo większą niezależność niż w przypadku społeczeństw plemiennych. To właśnie jednostki o dużym potencjale "progowości", czyli outsiderzy i ludzie marginesu (Turner zalicza do nich m.in. pisarzy, filozofów, poetów), a także okupujący niski status w strukturze (biedacy, ułomni itp.) często stoją "na straży" wartości ogólnoludzkich (są reprezentantami communitas), na różne sposoby poddając krytyce społeczne normy współżycia (Turner, 1995, s. 108-112). Przedstawione przeze mnie w ogólnym zarysie pojęcia communitas, anty-struktury i liminalności zostały po raz pierwszy zastosowane jako narzędzia analityczne i interpretacyjne w The Ritual Process. Turner wykorzystuje je, pisząc m.in. o współczesnych ruchach millenarystycznych, doktrynie franciszkańskiej, kontrkulturze hipisów i systemach pokrewieństwa w społeczności Tallensi i u Nuerów. Wiemy, że Rytualny Proces był jedynie wprowadzeniem do późniejszych wnikliwych analiz, które przez samego Turnera nazywane były "symbolizmem porównawczym" (comparative symbology), a których przedmiotem stały się np. communitas w historii religii, pielgrzymki, rytuały i ceremonie w chrześcijaństwie. To tylko kilka z szeregu tematów, które Turner podjął, aby silnym, pełnym przekonania głosem mówić o uprawianiu "autentycznej antropologii", rozumia- �27 nej jako transdyscyplinarna "nauka o człowieku". W przedmowie do wydanej w 1974 roku Dramas, Fields and Metaphors stwierdza: W moich analizach sięgam do geografii i historii Indii, Afryki, Europy, Chin i Mezoameryki, odwołuję się do społeczeństwa antycznego, dotykam wieków średnich i współczesnych rewolucyjnych czasów. Wiem, że niejednokrotnie przekroczyłem granice kompetencji wyznaczone przez moją dyscyplinę. Usprawiedliwieniem takiego postępowania jest moje (podkr. M.A.K.) widzenie rodzaju ludzkiego jako jednego w swej istocie, mimo cechującej go różnorodności w sposobie wyrażania siebie, aktach twórczych, a nie jedynie zwykłej adaptacyjności. Każde poważne studia nad człowiekiem muszą podążać za nim, gdziekolwiek się udaje, i uwzględniać to, co Florian Znaniecki nazywa "współczynnikiem humanistycznym", za pomocą którego systemy społeczno-kulturowe zależą (...) od istnienia opartego na uczestnictwie świadomych humanistycznych reprezentantów i wzajemnych relacjach międzyludzkich. To właśnie czynnik owej "świadomości" powinien doprowadzić antropologów do poszerzonych studiów nad złożonymi kulturami, w których najbardziej wyrazisty i świadomy głos wartości należy do "liminoidalnych" poetów, filozofów, dramatopisarzy, prozaików, malarzy itp. Książka ta jest niejako z konieczności programowa, ponieważ błąka się po granicach dyscypliny. Jej podstawowa niedoskonałość wynika właśnie z przebijającego w niej zawłaszczającego nomadyzmu. Wszelako zwracam się z prośbą do moich kolegów, aby nabyli humanistyczne umiejętności, które pozwolą im czuć się bardziej komfortowo w obszarach, gdzie mistrzowie myśli ludzkiej i sztuki rezydują od dawna. Musi się to zdarzyć, jeśli uprawianie połączonej nauki o człowieku, autentycznej antropologii, miałoby być kiedykolwiek możliwe (podkr. M.A.K.). Nie jestem zwolennikiem porzucania metod nauki behawioralnej, ale dostosowania ich do zachowania nowatorskiej, liminalnej istoty, do gatunku, którego przedstawicielami są: Homer, Dante i Shakespeare, a także Galileusz, Newton i Einstein (Turner, 1978, s. 17-18). Turner rozumiał antropologię na swój własny, oryginalny, można rzec "niepopularny", w jemu współczesnych czasach, sposób. Gdy postuluje uprawianie nauki o człowieku, to w jego zamyśle leży badanie wielowarstwowe, docierające do głębokich sensów wszelkich działań człowieka, który - w co, jak myślę, sam głęboko wierzył - poszukuje możliwości pełnego wyrażenia siebie w tym, co robi. Poszukuje też możliwości porozumienia się z drugim człowiekiem. Antropologia pełna to jednocześnie antropologia otwarta także na człowieka, wchodząca z nim w dialog i ten dialog podtrzymująca. Myślę, że antropologia turnerowska, bo o takiej można mówić, dobrze rozumiana i mądrze uprawiana, ma spore szanse na to, by być pożytecznym sposobem badania zarówno współczesności, jak i historii. Z powodzeniem mogą z niej korzystać ci, którzy lubują się w chadzaniu głównymi traktami (Turner bowiem jest już klasykiem), jak i czerpiący przyjemność z zaglądania w zaułki, w których bije tętno kultury. Niniejsze, z założenia wstępne, rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera zakończę słowami wypowiedzianymi przez amerykańskiego folklo- �28 rystę B. Babcocka, który po śmierci Victora Wittera stwierdził: "Jeszcze wiele pokoleń badaczy będzie się zmagać z tym, co zrobił Turner, zanim zdołają ogarnąć różnorodne i wzajemnie powiązane ze sobą implikacje wielkiej sieci idei, którą on zaplótł"19. BIBLIOGRAFIA Abrahams R.D. 1995 Foreword to the Aldine paperback edition of The Ritual Process, w: The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, New York. Barrie B. b.r.w. notatki o życiu i koncepcjach teoretycznych Victora Wittera Tumera, bez tytułu; źródło: strona internetowa http://www.indiana.edu/~wanthro/tumer.htm. Buchowski M., Burszta W.J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa. Czyżewski M. 1997 W stronę teorii dyskursu publicznego, w: Rytualny chaos. Studium dyskursu społecznego, red. M. Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski, Kraków, s. 42-115. DeflemM. 1991 Ritual, anti-structure, and religion: a discussion of Victor Turner s processual symbolic analysys, "Journal for the Scientific Study of Religion" vol. 30 (I); źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.sla.purdue.edu/people/soc/mdeflem/ztum.htm. Dziekan J. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, w: Ojczyzny słowa, red. WJ. Burszta, W. Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 167-191. Graham St J., b.r.w. Alternative Cultural Heterotopia: ConFest as Australia s Marginal Centre; źródło: strona internetowa: http://www.angelfire.com/pq/edgecentral/ twopartone. htm 1. Kaniowska K. 1999 Opis - klucz do rozumienia kultury, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XXXIX, Łódź. Kuper A. Między charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. 1987 Sui ima R. Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek 1995 do etnografii miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 2, s. 52-64. Antropologia codzienności, Kraków. 2000 Turner V. The Forest ofSymbols. Aspects ofNdembu Ritual, Cornell University Press, 1967 Ithaca. 19 B. Babcock, Obituary: Victor W Turner (1920-1983), "Jurnal of American Folklore" vol. 97,1984; cyt. za: Graham St John, www.angelfire.com. �29 1968 The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu of Zambia, Clarendon Press, Oxford. 1972 Symbols in African Ritual, "Science" vol. 179, March 16; źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.coas.drexel.edu/humanities/faculty/thury /turner2htm I. 1978 Dramas, Fields, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cornell University Press, Ithaca and London. 1988 Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, "Dialog" nr 9, s. 97-115. The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New 1995 York. Wasilewski l.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Marcin Andrzej Kafar DISCUSSION OF THE ANTHROPOLOGY OF VICTOR WITTER TURNER (Summary) The author is interested in how the most important theoretical concepts ofVictor Turner emerged. These are presented in connection with biographic stories. The author assumes that in order to read Turner's ideas in the right context, one must take into account his personal experience and life dramas of this eminent British anthropologist. The author starts with the adoption of a position developed by Mathieu Deflem who in The Ritual Process: Structure and Anti-Structure, aliterary piece which synthetically describes Turner's scholarly achievements, speaks about the convergence of intellectual turns with turns in Turner's private life, seeing in the latter sources for the changes in his anthropological thinking. Turner understood anthropology in his own way, "unpopular" at his times. When he postulated to practice the science of man, he postulated thorough research reaching to the deep senses of all human doings. Turner believed that man is looking for ways to completely express himself in what he is doing. He is also looking for ways of communicating with another man. Complete anthropology is also anthropology open to man, starting and maintaining dialogue with man. In Andrzej Kafar's opinion Turner's anthropology, well understood and wisely practiced, stands a chance to be a useful way of research both modem times and history. It can be successfully used by those who love going along the main roads and those who derive pleasure from visiting small streets where the heart of culture is beating. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2e1406008428c262eb9f82bf8a72a7c.pdf bfac7fbdd93a26e7a53a77ae47f5ef28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5579 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5188 Title A name given to the resource Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.86-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamiński, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Kamiński Ur. w I 978 r. we W r o c ł a w i u . Jest absolwentem Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , k i e r u n k ó w filologia angielska oraz filozofia - komunikacja społeczna, jak r ó w n i e ż podyplomowych s t u d i ó w psychologii w biznesie przy W y ż s z e j Szkole Bankowej we W r o c ł a w i u . Obecnie jest studentem s t u d i ó w doktoranckich na Wydziale Nauk Społecznych UWr. Jego zainteresowania skupiają się w o k ó ł filozofii nauki (szczególnie filozoficznych konsekwencji współczesnych nieklasycznych teorii naukowych), filozofii umysłu (relacja umysł - materia to planowany temat doktoratu) oraz szeroko rozumianego języka, w k t ó r y m zanurzone jest nasze spekulatywne myślenie. język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego T ematem artykułu będą pewne wątki filo­ zofii Alfreda Korzybskiego - polskiego fi­ lozofa i naukowca społecznego, który jest mało popularny w literaturze polskiej. Znany był, i wciąż jest, jako twórca semantyki ogólnej (SO), będącej wówczas pierwszą syntezą poja­ wiających się j u ż nieco wcześniej głosów wska­ zujących na niekompatybilność paradygmatu arystotelesowo-euklidesowo-newtonowskiego w stosunku do opisywanej przezeń rzeczywi­ stości (włączając w to człowieka i miejsce, które w niej zajmuje). Dzięki sformułowaniu systemu BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego niearystotelesowskiego Korzybski był jednym z pierwszych, którzy w sposób spójny metodolo­ gicznie dokonali krytyki zastanej wizji świata. W sytuacji zmiany paradygmatu daleko idą­ cemu przeformułowaniu ulega werbalna tkanka teorii zorganizowanych wokół podstawowych pojęć dotychczas panujących struktur myśle­ nia. Na gruncie fizyki pojawiła się perspektywa kwantowa, która w sposób gruntowny przepoj celowała mechanicystyczną fizykę Newtona. Najbardziej zauważalnej reorganizacji uległy takie pojęcia, jak czas i przestrzeń, które zaczę­ to postrzegać j u ż nie tak absolutystycznie, jak to było u Newtona, lecz relatywnie - zamieniono je w czasoprzestrzeń u Einsteina, dzięki czemu ujawniły się związki do tej pory niezauważane. W tym duchu, w swojej pierwszej książce Manhood of Humamty (1921), Korzybski po­ dejmuje próbę sformułowania nowej holistycz­ nej definicji człowieka (organizm-jako-całość-w-środowisku), według której człowiek przy­ należy do wiążącej-w-czasie klasy życia wy­ r ó ż n i o n e j przez Korzybskiego na drodze matematycznych rozważań spośród świata m i ­ nerałów (procesy nieorganiczne), roślin (wiązanie-związków-chemicznych) i zwierząt (wiązanie-w-przestrzeni). Człowiecza umiejętność wiązania-w-czasie polega na posługiwaniu się symbolami i językiem - to one właśnie służą do międzypokoleniowej transmisji wiedzy, która sprawia, że każde pokolenie może korzystać z osiągnięć poprzedniego bez potrzeby powta­ rzania tych samych błędów. Podobnie jak Tomasello Korzybski uważał, że umiejętność ta ma podłoże biologiczne. Zależy bowiem od budowy i pracy układu nerwowego, a przede wszystkim jego filogenetycznie najmłodszej części - kory mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie abs­ trakcyjne czy język. 1 Z dziedzictwa pozytywizmu logicznego Ko­ rzybski przyjął, że wiedza dociera do nas po­ przez zmysły z zewnątrz. Na podstawie badań neurologicznych doszedł do wniosku, że abstra­ howana jest przez nasz układ nerwowy z docie­ rającego do zmysłów chaosu informacyjnego. Układ nerwowy j u ż wówczas był domeną neu­ rologii, ale dopiero teraz aspekt jego funkcjono­ wania w kontekście zdobywania przez człowieka wiedzy stał się domeną nowej epistemologii na­ ukowej - to, co wiemy i jak wiemy, jest zdetermi­ nowane funkcjonowaniem układu nerwowego w organizmie-jako-całości-w-środowisku. Dzię­ ki temu Korzybski przekwalifikował epistemolo­ gię z działu filozofii na dział nauki posługującej się ścisłym językiem i metodami naukowymi. Polski naukowiec uważał, że działanie nasze­ go układu nerwowego ma charakter elektro-koloidalny , z czego wynika, że każda część mózgu połączona jest z inną, jak i z resztą układu ner­ wowego jako całością. Docierające do naszych zmysłów bodźce poddawane są procesom ewaluacji dokonywanym przez nasz układ nerwo­ wy. Naturalny przepływ informacji ze zmysłów poprzez układ nerwowy podlega zmianom re­ prezentacji z poziomu na poziom. W którymś momencie wiedza (reprezentacja środowiska zewnętrznego) jest przekodowana na język z re­ prezentacji neuronalnej. Na tym etapie procesu kończy się epistemologia naukowa, a zaczyna językoznawstwo naukowe. Aby dokładniej zro­ zumieć owo zjawisko, należy zwrócić uwagę na to, co się dzieje w układzie nerwowym, gdy po­ strzegamy daną sytuację czy zdarzenie. Gdy upuszczamy pudełko zapałek, mamy do czynienia ze zdarzeniem pierwszego rzędu, które występuje na niewerbalnych lub tak zwa­ nych milczących poziomach. Wówczas odbite od przedmiotu światło dociera do oka, wywo1 Por. A. Korzybski, The Role of Language in Perceptual Processes, New York 1951. W) PD08 BARBARZYŃCA 87 �Paweł Kamiński 88 Tabela: Proces abstrahowania z ele\tro-\oloidalnego, mearystotelesowsĘego II WYDARZENIA zewnętrzne lub wewnętrzne MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy III pun\tu widzenia 3 IV Natychmiastowe fizyczno-chemiczne, elektto-koloidalne pobudzenie nerwowe I . Elektto-koloidalne reakcje organizmu na II. Uczucia, myślenie itd. Reakcje językowe na III, najbardziej złożone procesy elektto-koloidalne. Prymi­ tywny, arystotelesowski itd. system językowy angażuje i skłania do utożsamiania wartości I , I I , I I I i IV. MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy WERBALNE poziomy łując tym samym w mózgu pewnego rodzaju elektro-koloidalne konfiguracje. Tomasz Maruszewski w Psychologii poznania o procesie tym pisze następująco: „Światło wpadające do oka wywołuje w siatkówce zmiany fotochemiczne w fotoreceptorach, czyli w czopkach i w pręci­ kach. Następuje tam rozpad substancji światło­ czułych i barwoczułych (...). Rozpad substancji światłoczułych powoduje powstanie impulsu nerwowego, który przekazywany jest kolejno przez komórki dwubiegunowe i zwojowe siat­ kówki, a dalej przez ciała kolankowate boczne i wzgórki czworacze w strukturach podkorowych do płatów potylicznych, gdzie znajdują się pola wzrokowe (...). W y r a ź n i e widać, że proces kodowania fizjologicznego (...) jest pro­ cesem wieloetapowym, złożonym i musi trwać pewien czas" . Z kolei na owe konfiguracje możemy - wciąż na milczącym poziomie - re­ agować różnymi uczuciami, ewaluacjami itd. O tych reakcjach naszego organizmu możemy mówić dopiero na końcu, na poziomie werbal­ nym. Wszelkie nasze uczucia, myśli, miłości, nienawiści itd. zdarzają się na poziomach m i l 2 2 T. Maruszewski, Psychologia poznania, Gdańsk2001, s. 37. Personality red. R. Blake, G. Ramsey, New York 1951 3 Tabela za: A. Korzybski. The Role of Language in (przeklad wlasny). Perceptual Processes, [w:] Perception: An Approach to BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego czących, nie-wypowiadalnych. Mogą one jed­ nak podlegać wpływowi poziomów werbalnych dzięki istnieniu między nimi stałej współzależ­ ności. Owa stała współzależność możliwa jest dzięki strukturze przenikającej rzeczywistość i język. Eksperymenty wykazały, że w naturalnym porządku poznawczym pobudzenie zmysłowe jest pierwsze i jest ono j u ż pewnego rodzaju abstrakcją, natomiast idea, abstrakcja abstrakcji [OK???], którą możemy formułować dzięki ist­ nieniu kory mózgowej, jest następna. Nie należy zapominać, że abstrahowanie to wiąże się z re­ dukcją czy selekcją już na najniższych, nieuświa­ domionych poziomach odbioru rzeczywistości. Tak tłumaczy ów proces psychologia kognitywna: „Poznawanie zawsze obejmuje proces schematyzacji i upraszczania. Wynika to z ograniczo­ nych możliwości przetwarzania informacji przez umysł człowieka" . Spowodowane jest to faktem, że przetwarzanie informacji percepcyjnych przez nasz układ nerwowy wiąże się z kodowaniem. To właśnie dzięki kodowaniu informacje uzyskują taką postać, że nadają się do obróbki na wyż­ szych piętrach układu nerwowego. Naturalny przepływ informacji z zewnętrznych bodźców podlegać miał zmianie reprezentacji (kodu) z po­ ziomu na poziom. Dla Korzybskiego zachowania na poziomie językowym były formą wyrazu za­ kodowanej reakcji na rzeczywistość. Zgodziłby się on zapewne z Gregorym Batesonem, który w Steps to an Ecology ofMind napisał o języku jako cyfrowym zakodowaniu informacji, które ze swej natury są analogowe. O różnicy między kodem cyfrowym (werbalnym) a analogowym (niewerbalnym) pisze on tak: „(...) w komuni­ kacji cyfrowej grupa konwencjonalnych zna­ 4 4 Ibid., s. 30. 5 G. Bateson, Steps to an Ecology ofMind, Chicago 1972, W) PD08 ków (...) uporządkowana jest względem reguł zwanych algorytmami. Znaki same w sobie nie mają prostego powiązania (na przykład zgod­ ności siły) z tym, co oznaczają. Liczba «5» nie jest większa od liczby «3» (...). Słowo «duży» nie jest większe od słowa «mały» i ogólnie nie ma niczego we wzorze (tj. w systemie powiązanych z sobą wielkości), w słowie «stół», co korespon­ dowałoby z systemem powiązanych z sobą wiel­ kości w obiekcie oznaczanym. Z drugiej strony, (...) w komunikacji paralingwistycznej wielkość gestu, natężenie głosu, długość pauzy, napięcie mięśni itd. - te wielkości korespondują (bezpo­ średnio lub w sposób odwrotnie proporcjonalny) z wielkościami w związku z przedmiotem dys­ kursu" . Poziomy werbalne stanowią o ludzkiej wyjątkowości, ponieważ umożliwiają człowie­ kowi abstrahowanie na coraz to wyższych pozio­ mach. Poziom ostatni stanowi w życiu człowieka zasób środków koniecznych do międzyjednostkowej i międzypokoleniowej komunikacji oraz transmisji skumulowanych doświadczeń rasy ludzkiej. Właśnie ten etap umożliwia człowie­ kowi to, co Tomasello nazywa „kumulatywną ewolucją kulturową" . Skoro nie możemy i nie postrzegamy elek­ tronu, zjawisk w skali mikro, ale obserwuje­ my rezultaty ostatecznych procesów elektrono­ wych, wniosek jest taki, że cała nasza wiedza submikroskopowa jest z natury hipotetyczna. To, co widzimy, słyszymy, czujemy, mówimy lub o czym wnioskujemy, nigdy nie jest „tym", a jedynie abstrakcją „tego". Ważne zatem jest, w j akiego rodzaju formy językowe wrzucona jest nasza wiedza inferencyjna. Świat jawi nam się, jak gdyby kierowały nim mechanizmy, w jakie każą nam wierzyć nasze abstrakcje najwyższego 5 6 6 s. 373 (przekład własny). BARBARZYŃCA 89 Por. M . Tomasello, Kulturowe źródła poznawania, Warszawa 2002. ludzkiego �Paweł Kamiński 90 rzędu. Wciąż tworzymy nowe teorie opatrzone odpowiednią terminologią, by móc wyjaśnić wewnętrzne mechanizmy świata, w którym ży­ jemy, nas samych w to włączając. Nasze wnio­ skowania, jako abstrakcje z innych poziomów niż same dane zmysłowe, mogą także brać udział w niższych lub wyższych porządkach abstrakcji. Struktura naszej obecnej wiedzy jest taka, że projektujemy na procesy poziomów ci­ chych, submikroskopowych wyższe abstrakcje, nasze hipotezy, wnioski itd., zamykając w ten sposób inherentną cyrkularność ludzkiej wie­ dzy, bez której nasze rozumienie natury jest niemożliwe. Rezultatem poszukiwań teorii najbardziej zgodnej z rzeczywistością było powstanie teo­ rii kwantowej, która, jak pisał sam Einstein w Moim obrazie świata, była reakcją na niekompatybilność dających się zaobserwować zjawisk z pojęciowością perspektywy zarysowanej przez mechanikę Newtona: „(...) Newton zdawał so­ bie sprawę z tego, że pojęcie bezwzględnego spoczynku zdaje się nie mieć swego odpowied­ nika w zakresie doświadczenia. (...) Dokładne zrozumienie błędności tego poglądu przyniosła dopiero ogólna teoria względności; wykazała ona bowiem, że opierając się na fundamencie, znacznie odbiegającym od newtonowego, moż­ na objaśnić odpowiedni zakres faktów doświad­ czalnych w sposób bardziej nawet zadowalający i doskonały, niż było to możliwe na fundamencie newtonowym" . Problemy, jakie napotykamy przy próbie sformułowania teorii kwantowej, dręczyły fizyków j u ż od około 70 lat. Dostrzeżo­ no potrzebę nowego języka, który byłby bardziej zgodny z faktami współczesnej nauki. Źródło tej lingwistycznej konsternacji dostrzega Korzybski w założeniach zakodowanych w gramatyce typo­ wej dla języków indoeuropejskich. 7 7 A. Einstein, Mój obraz świata, Winowajcą miał tu być niewłaściwie stoso­ wany czasownik „być". Zdaniem Korzybskiego największą nieadekwatnością była poarystotelesowska wiara w unikatowość podmiotowo-predykatywnych form reprezentacji, która zakładała, że każdy rodzaj relacji w świecie może być wyrażony za ich pomocą. Dla polskiego myśliciela stało to w sprzeczności z faktem, że o wiele ściślej od­ zwierciedlające rzeczywistość metody opisu owych relacji w świecie wypracowywane były przez ma­ tematykę, która korzystała z innego języka zapisu niż naturalny. Powołując się na prace Bertranda Russella i Alfreda Whiteheada, doszedł on do wniosku, że struktury podmiotowo-predykatywne wynikają z przypisywania naturze cech i jakości, które nie istnieją w niej samej, tylko generowane są przez nasz układ nerwowy. Za Russellem Korzybski wskazuje na cztery różne użycia czasownika „być": 1. Jako czasownik posiłkowy: „Pada deszcz". (Itisraining). 2. Jako jest istnienia: „Ja jestem". 3. Jako jest predykacji: „Róża jest czerwona". 4. Jako jest tożsamości: „Róża jest kwiatem". Z użyciem czasownika „być" w dwóch pierw­ szych przypadkach nie ma żadnych problemów. Jednak dwa ostatnie użycia mogą być źródłem wielu nieporozumień, mówiąc bowiem: „Róża jest czerwona", zaprzeczamy wszystkiemu, co wiadome było (w okolicach roku 1950) o układzie nerwowym i strukturze świata empirycznego. W naturze nie ma czerwieni. Są tylko różnej dłu­ gości fale promieniowania, a nasza reakcja na owe fale jest reakcją indywidualną. Daltonista dostrzec może zamiast czerwieni zieleń, a ślepy na kolo­ ry - odcienie szarości. Dlatego właściwiej byłoby powiedzieć „Widzę różę jako czerwoną". Z drugiej strony: „jest tożsamości" zepchnie nas na prymitywny poziom ewaluacji, jeśli nie Wydawnictwo M . Fruchtmana, Warszawa 1935, s. 195. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego uświadomimy sobie identyfikacji, jakich doko­ nujemy, używając tego czasownika. Struktural­ nie poprawniej należałoby powiedzieć: „Kla­ syfikuję różę jako kwiat". Zgodne byłoby to z faktem, że klasyfikacja dokonana została wła­ śnie przez nasz układ nerwowy. Korzybski był przekonany, że „jest tożsamości" w znacznym stopniu wpływa na nasze reakcje neuro-ewaluacyjne i prowadzić może do tragicznych w skut­ kach rozpoznań czy identyfikacji. Z omawianych wcześniej procesów abstrak­ cji wiemy, że to, co stwierdzamy o procesach z poziomów milczących, nie-wypowiadalnych, w rzeczywistości „tym" nie jest. Możemy usiąść na obiekcie zwanym krzesło, ale nie możemy spocząć na dźwiękach, które wydajemy z siebie, ów przedmiot nazywając. Jednym z ważniej­ szych celów systemu niearystotelesowskiego jest rozróżnienie owych poziomów, które w systemie arystotelesowskim zostały utożsamione między innymi poprzez użycie „jest tożsamości" . Jeżeli zgodzimy się, że słowa nie są rzeczami, które opisują, to ich stosunek do rzeczywistości wyrazić można za pomocą metafory mapy od­ wzorowującej terytorium (mapa nie jest nigdy terytorium, które stara się odwzorować). Z tego wynika „(...) że jedynym ogniwem pomiędzy obiektywnym i werbalnym światem jest struktu­ ra, co prowadzi do wniosku, że jedyny składnik wszelkiej «wiedzy» jest strukturalny" (Mapa jest użyteczna tylko wtedy, gdy między nią a teryto­ rium występuje podobieństwo struktury). Gdy istnieje podobieństwo między strukturą rzeczy­ wistości a jej opisem, wówczas dla potencjalnie racjonalnej jednostki świat empiryczny staje się racjonalny, co oznacza, że projektowana przez 8 9 8 Zainteresowanych dokładnym omówieniem strukturę mapy charakterystyka da się zastoso­ wać do świata empirycznego. Skoro więc język nie odzwierciedla dokładnie rzeczywistości, traci swoją ważność opozycja prawda - fałsz jako opi­ sująca relację, która zachodzi między realnością a językiem. Jednak między mapą a terytorium musi istnieć jakiś związek. Korzybski przyjął, że jedynym stałym elementem w rozważanych kwestiach może być struktura łącząca mapę i terytorium. Właśnie ta strukturalna zgodność języka i świata pozajęzykowego stanowi jedyną zawartość ludzkiej wiedzy. O adekwatności mapy do terytorium mówimy wtedy, gdy potwierdzona jest ona poprzez działanie, eksperyment. Tak o empirycznej weryfikowalności systemu newtonowskiego pisał Albert Einstein: „Podsta­ wowe zasady Newtona były tak zadowalające z punktu widzenia logiki, że impuls do ich zmia­ ny musiał powstać dopiero pod presją faktów uzyskanych w drodze doświadczenia" . I dalej: „(...) chciałbym zaznaczyć, że teoria ta [teoria względności] nie powstała w drodze spekula­ cji, lecz że odkrycie swe zawdzięcza całkowicie dążeniu do możliwie najlepszego dostosowania teorji fizycznej do zaobserwowanych faktów. (...) Jednym z najistotniejszych w ogóle rysów teorji względności jest jej dążenie do ostrzejszego uwy­ datniania stosunków zachodzących pomiędzy pojęciami ogólnemi a faktami, których możemy doznawać" . Wydaje się, że to właśnie o ten mo­ ment chodziło Francisowi Baconowi, gdy zarzu­ cał Arystotelesowi zbyt szybkie przechodzenie od twierdzeń postrzeżeniowych do ogólnych. Sam Bacon postulował tworzenie twierdzeń o średnim stopniu ogólności, umieszczając się niejako w orientacji ekstensjonalnej i występując 10 11 9 A. Korzybski, Science and Sanity, New Jersey 1933, s. 20 konsekwencji związanych z użyciem form podmiotowo- (przekład własny). -orzecznikowych odsyłam do Science and Sanity, 1933. 10 A. Einstein, op. cit., s. 215. 11 Ibid., s. 230. W) PD08 BARBARZYŃCA 91 �92 Paweł Kamiński przeciwko intensjonalności Arystotelesa. Wła­ śnie Baconowskie idolafon miały być rezultatem oddalenia się w myśleniu od faktów, od świata empirycznego. Dokładny opis tego mechanizmu znajdujemy u Korzybskiego w teorii procesów abstrakcji. Podsumowując jednym zdaniem, dla Korzybskiego wiedza ma charakter formalny, nie treściowy, i zawarta jest w relacji pomiędzy językiem a rzeczywistością. Formułując swoje prawa, które później stały się podstawami teoretycznymi semantyki ogól­ nej, Korzybski zorientował się, że przypominają one w formie arystotelesowskie prawa gramatyki myśli i są jednoczesnym ich wchłonięciem oraz rozbudowaniem. Owe założenia niearystotelesowskiego systemu mogą być przytoczone za pomocą analogii relacji między mapą a teryto­ rium: 1. Mapa nie jest terytorium. 2. Mapa nie reprezentuje całego terytorium. 3. Mapa jest samozwrotna. Mapa jest tworem symbolicznym, zakodowa­ ną reprezentacją terytorium, które jest faktycz­ ne, dlatego statusy ontyczne mapy i terytorium są różne, nieprzystające do siebie w sposób tak oczywisty, jak przewidywał to system arystotelesowski. Mapa jest przybliżeniem, z konieczności pomijającym wiele szczegółów terytorium, za­ wiera symboliczne skróty wyrażające uogólnie­ nie wiedzy. Nie ma w niej nic z kompletności, a można mówić o niej jedynie w kategoriach operacyjności, sprawdzalności. Między mapą a te­ rytorium nie istnieje żaden konieczny, fizyczny związek. Oznacza to, że można tworzyć różne mapy tego samego terytorium, korzystając z róż­ nych zestawów symboli, uwzględniając często odmienne szczegóły . Założenia te zastosowane do języka brzmią następująco: 12 12 1. Słowo nie jest tym, co reprezentuje. 2. Słowo nie reprezentuje wszystkich faktów. 3. Język jest samozwrotny w takim sensie, że w języku możemy mówić o języku. Pozostanie przy terminologii klasycznej w ję­ zyku oznacza dla Korzybskiego zachowanie jej również konceptualnie. Uniknięcie tego za­ pewnić miały między innymi narzędzia ekstensjonalne, a wśród nich szczególnie ważną rolę odgrywać miał łącznik, który spajał językowoempiryczną wielorelacyjność obecną w naszej rzeczywistości. W tamtych czasach wyrażał on wiele ważnych strukturalnych implikacji repre­ zentowanych przez ostatnie odkrycia w nauce i innych gałęziach wiedzy. Na przykład einsteinowski łącznik tworzący czaso-przestrzeń zre­ wolucjonizował współczesną fizykę, powodując, że przyjęła ona wizje rzeczywistości, w których czas i przestrzeń są z sobą ściśle splecione w nie­ ustannie realizującym się kosmicznym kontinu­ um. Zmieniło to całe nasze spojrzenie na świat i stało się fundamentem dla nienewtonowskiego systemu, który współtworzy, wraz z semantyką ogólną i geometrią nieeuklidesową, paradygmat krytyki klasycznego paradygmatu arystotelesowskiego. Łącznik w terminie „psycho-somatyczny" oznacza przełamanie klasycznego, kartezjańskiego dualizmu ciało - umysł. Między innymi dzięki niemu medycyna patrzy na człowieka jak na zintegrowaną całość, w której manifestuje się zależność pomiędzy procesami mentalnymi a fizycznymi. Łącznik w sformułowaniu organizm-jako-całość-w-środowisku wskazuje, że nie tylko organizm-jako-całość nie może istnieć bez środowiska, ale i jest on fikcją, gdy rozważa się go w absolutnej izolacji. Dzięki tej scalającej, holi­ stycznej perspektywie Alfred Korzybski de facto Por. A. Skibiński, Symboliczne ramy poznania - rzecz o semantyce ogólnej Alfreda Korzybskjego, Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego rozszerzył granice semantyki poza jej dotych­ czasowe zainteresowania skupiające się jedynie na znaczeniu słów, wprowadzając ją na obszar nowego rozumienia ludzkiego zachowania. Jak twierdził sam Korzybski, semantyka ogólna zaj­ muje się życiem, myśleniem, mówieniem i ca­ łym królestwem ludzkiego doświadczenia. Dzięki SO Korzybskiego wiemy, że w gra­ matyce języków indoeuropejskich nie ma ni­ czego, co wymagałoby od użytkowników roz­ różnienia pomiędzy słowami a ich desygnatami. Wyrażając to w kategoriach analogii do mapy i terytorium, m o ż n a powiedzieć, że nie ma w gramatyce języków indoeuropejskich niczego, co wymagałoby od użytkowników rozróżnienia pomiędzy mapą a terytorium. Są one utożsa­ miane, a owo ciche założenie przylegalności mapy do terytorium stanowi podstawę przeko­ nania, że nasze neuro-lingwistyczne mapy są obiektywną, doskonałą wiedzą o terytorium. Jednak - przynajmniej na poziomach, których jesteśmy świadomi - zdajemy sobie sprawę, że żaden człowiek nie ma dostępu do absolutnie pewnej czy doskonałej wiedzy. Innymi słowy, założenia charakterystyczne dla mówionego czy pisanego języka eliminują ze swych roz­ w a ż a ń obserwatora nieświadomego swojej roli w procesie kształtowania się wiedzy obiektyw­ nej. Gdy jednak zdecydujemy się odrzucić owo utożsamienie, wraz z gramatyką języków indo­ europejskich upadają również obecne formy na­ szej indoeuropejskiej logiki, matematyki, nauki, fdozofii oraz religii. Recepcja SO Korzybskiego Semantyka ogólna (SO) była ruchem na¬ ukowo-społecznym zainicjowanym i skupio­ nym wokół jednej postaci, a oddziałującym 13 Por. Ch. Schuchardt, Alfred Habdan\ S\arbe\ Korzybski-A nu BARBARZYŃCA 93 szczególnie silnie w latach 40. i 50. na różne sfery amerykańskiego życia intelektualnego. W Polsce o Korzybskim niestety słyszy się dość rzadko. Tym, którym jego nazwisko nie jest do końca obce, kojarzy się ono najczęściej (mgliście) ze słynnym powiedzeniem: „Mapa to nie terytorium". Skądinąd wiadomo, że nie Korzybski był autorem tego zdania, a znany matematyk Erie Bell (1883-1960), natomiast Korzybski przyczynił się jedynie do rozprze­ strzenienia i utrwalenia w stworzonym przez siebie systemie idei kryjących się za tym właśnie twierdzeniem. W 1921 roku w druku pojawia się pierwsza książka czterdziestodwuletniego wówczas Ko­ rzybskiego Manhood ofHumamty: The Science and Art of Humań Engineering. Cały nakład sprzedano w ciągu pierwszych sześciu tygodni. Książkę szybko okrzyknięto najlepszą książką stulecia, a głosy entuzjastów (być może nieco nad wyraz) przyrównywały jej przełomowość do teorii Einsteina . Trzy lata później pojawił się artykuł Korzybskiego Time-Binding: The Gene­ ral Theory, w którym nadaje on wyraźny kształt teoretyczny swojej teorii wiązania-w-czasie. Ko­ lejne uzupełnione wydanie tego artykułu trafia do druku w 1926 roku. Jednak pierwsza książka nie wywołała takiej re­ akcji, jaką w 1933 roku spowoduje wydanie w No­ wym Jorku głównej pracy Korzybskiego Science and Samty. An Introductwn to Non-Anstotelian Systems and General Semantics (S&S). Projekto­ wi temu, ze względu na jego interdyscyplinarny charakter, autor poświęcił ponad dziesięć lat pracy, o czym sam pisze: „Przyznaję, że rozpoczyna­ jąc swoje dociekania, nie uświadamiałem sobie w pełni tkwiących w nich trudności, jak i tych, do których owe rozważania miały mnie doprowa­ dzić. I m dalej brnąłem do przodu, tym bardziej 13 Biographical S\etch, www.time-binding.org. �Paweł Kamiński 94 specjalistycznej wiedzy to ode mnie wymagało. Musiałem więc sięgać do źródeł i w pewien sposób specjalizować się w wielu gałęziach nauki, które nigdy wcześniej nie były z sobą łączone. Postęp był wyjątkowo powolny; w rzeczywistości napisanie tej książki zajęło mi dziesięć lat" . Na poparcie tego niech świadczy fakt, że pierwszą wersję S&S Korzybski miał już napisaną w 1927 roku. Wstrzy­ mywał się jednak z oddaniem materiału do druku do czasu, kiedy nie upewnił się, że synteza nauk, której dokonał, i terminologia, którą się w tym celu posłużył, były zgodne z obserwacjami naj­ nowszej nauki. Świat intelektualny Ameryki tamtego czasu zareagował na S&S sporym zainteresowaniem. W latach 1933-1938 sprzedano tysiąc dwieście egzemplarzy książki, a do 1950 roku liczba ta wzrosła do siedemnastu tysięcy . Pierwszą po­ zycją, która zwróciła uwagę większej publiczno­ ści na prace polskiego naukowca, była wydana w 1937 roku The Tyranny ofWords Stuarta Chase'a. Na początku lat 40. pojawiły się inne prace dotyczące SO, w 1941 roku książka S.I. Hayakawy, jednego z największych kontynuatorów rozważań nad SO, Language in Thought and Action . W tym samym roku pojawiła się po­ zycja Irwinga Lee Language Habits in Humań Affairs, a zaraz po niej światło dzienne ujrzało dzieło People in Ouandnes Wendella Johnsona, które do dzisiaj jest jedną z najbardziej poszu­ kiwanych książek na temat SO. W tamtym czasie na Uniwersytecie w Chi­ cago wykładali Lee Hayakawa, Anatol Rapoport, Douglas Campbell (studenci i późniejsi kontynuatorzy prac Korzybskiego). Korzybski 14 15 16 kierował utworzonym przez siebie w 1938 roku Instytutem Semantyki Ogólnej, gdzie organizo­ wał i sam prowadził seminaria z SO. W druku pojawiło się drugie wydanie S&S. W magazynie „Time" czytano artykuły na temat polskiego naukowca, a lista sprzedawanych książek i pu­ blikowanych artykułów dotyczących SO rosła. Prowadzone przez niego wykłady odbywały się w największej sali budynku instytutu, a studen­ ci na czas trwania seminariów zatrzymywali się w pobliskich hotelach. Sprzedaż S&S rosła i szczyt swój osiągnęła w latach 1949-1950. Trze­ cie wydanie pojawiło się w 1948 roku. W tym też czasie Korzybski rozpoczął pracę nad drugim wydaniem Manhood of Humamty, które dru­ kiem ukazało się j u ż po śmierci autora, w lipcu 1950 roku. Reakcje na jego myśli były przeróżne. Niektó­ rzy nie dostrzegli w nich nic nowego, inni z kolei uznali je za zbyt radykalne. Dla jednych był za­ nadto naukowy - ci chcieli, aby spopularyzował S&S dla człowieka z ulicy - dla innych zbyt dy­ letancki i prostolinijny w swoich prezentacjach - ci chcieli, aby zmodyfikował swoją teoretyczną postawę i poszedł na kompromis z ówczesnymi akademickimi i naukowymi ortodoksjami, by ubiegał się o akceptację uniwersytetów i pomoc fundacji. Dla Korzybskiego cena kompromisu byłaby zbyt wysoka. Oznaczałaby bowiem nara­ żenie integralności jego nauki, eliminację możli­ wości jasnej, klarownej wyrażalności naukowych wartości metodologii SO, która kontrastowała z zastanymi podejściami klasycznymi. Jak sam mawiał: „Gdy zabieramy się do rozwiązania problemu geometrią nieeuklidesową, nie się- 14 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 43n. 27 czerwca 1988 roku na konferencji poświęconej 15 Por. M . Kending,^! memoir. Alfred Korzybski & His semantyce ogólnej na Uniwersytecie w Yale w 50. rocznicę Work, Lakeville 1950, www.time-binding.org. 16 Por. referat Ch. Schuchardt, The Institute of General założenia Instytutu Semantyki Ogólnej, dostępne na www.time-binding.org. Semantics; A brief historical survey, zaprezentowany BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego gamy po postulaty euklidesowe. Narobilibyśmy wówczas bałaganu" . O Korzybskim rzadko kiedy mówiono neu­ tralnie. Uznawano go za świetnego i wpływo­ wego oratora-nauczyciela albo nawiedzonego przywódcę pseudonaukowej sekty. On sam za­ biegał o to, aby jego nauki były dostępne dla wszystkich - na seminaria bowiem zapisać się mógł każdy. Ogólna metoda ewaluacji powinna się sprawdzać i działać u każdego niezależnie od wykształcenia czy zainteresowań, inaczej nie jest wystarczająco dobra. Profesorowie, doktorzy, psychiatrzy, artyści, badacze, młodzi studenci, biznesmeni, pracownicy społeczni itd. uczęsz­ czali na jego wykłady. Niektórzy uczyli się SO intelektualnie, znali reguły, terminologię i tech­ niki, ale nie potrafdi wdrożyć ich w praktykę życia, natomiast wielu poznanie przychodziło powoli, z czasem. Za Kendigiem pozwolę sobie zacytować list od pewnego psychiatry wysłany do Korzybskiego w kwietniu 1950 roku, j u ż po jego śmierci: prawie trzyletniego dziecka, które zapytane, dlaczego zrobiło to czy tamto, odpowiada: «Po prostu to zrobiłem» (...). Piszę, by powiedzieć, że czasami niektórym rzeczom zajmuje trochę czasu, nim zaskoczą" . 17 „Drogi Hrabio Alfredzie: Wydaje mi się, że winny jestem przeprosiny, głos wdzięczności i wyjaśnienie. Jak może so­ bie przypominasz, w lecie 1939 roku po raz pierwszy usłyszałem o Semantyce Ogólnej. (...) Załapałem kwestię «korowego» aspektu [werbalnego] teorii, ale z jakiegoś powodu ta «wzgórzowa» część [zmiana w życiu, czuciu] całkowicie mi umknęła. Jednak w ostatnich miesiącach coś się stało. Dopiero teraz Zciczy«odczuwać», że SO nici \y sobie coś, potrzebuję i co może pomóc. Jakie jest tego tłumaczenie, nie wiem - wszystko, co mo^c powiedzieć, to przytoczyć odpowiedź mojego 17 M . Kending,^! memoir: Alfred Korzybski & His Work, 18 Oprócz słów uznania i pochwał zdarzały się i opinie krytyczne. Kwestionowały one stworzo­ ny przez Korzybskiego system z różnych stron. Jedne rozbijały się o złe zrozumienie jego postu­ latów i nieodpowiednią interpretację twierdzeń, inne natomiast celowały trafnie i stawiały inte­ resujące pytania. Do ciekawych głosów należy opinia R.E. Kenyona , który zauważył pewne skrzywienie systemu. Zwrócił on uwagę na fakt, że jednym z głównych celów Instytutu Semanty­ ki Ogólnej jest prowadzenie kursów metodologii SO, aby uczyć ludzi myślenia zgodnego z teorią. Nie wprost zawiera się tu założenie, że SO dys­ ponuje lepszą metodą ewaluacji niż inne zastane systemy. Skrzywienie teorii polega na tym, że promując współpracę, dzielenie się wiedzą (co usprawnić ma wiązanie-w-czasie), dyscyplina formułuje pozytywne postulaty, mówiąc, jak być powinno. Dalej, kładąc nacisk na współpracę i interakcję międzyludzką, wkracza w obszar rozważań etycznych i skaża ją preskryptywnością swoich postulatów. Co w sytuacji, gdy ktoś nie zechce współpracować lub dzielić się wiedzą i zaneguje tym samym wiązanie-w-czasie? We­ dług SO takie osoby „kopiują zwierzęta", po­ wstrzymują postęp wiązania-w-czasie, działają „niezgodnie ze zdrowym rozsądkiem" (unsane) . Niebezpieczna jest nauka, która swoim językiem odbiera status człowieczeństwa tym, którzy nie chcą myśleć podług jej reguł. I po­ mimo to, że nie można zarzucić Korzybskiemu 19 20 19 Por. R.E. Kenyon, Some „biases" Lakeville 1950, www.time-binding.org (przekład własny), 1973, www.xenodochy.org. 12.02.2008. 20 18 Ibid. W) BARBARZYŃCA of General Semantics, Por. A. Korzybski, Manhood of Humanity, New Jersey 1924. PD08 95 �Pawet Kamiński 96 jakiejś merytorycznej ekstremalności, to jednak gdzieś między wierszami daje się wyczuć meto­ dologiczną nachalność SO. Krytykowano go również za nieuprawomocnione rozszerzenie znaczenia słowa „natural­ ny", gdy pisał o naturalnym porządku ewaluacji. Kenyon uważał, że tylko o „połowie" teorii Korzybskiego można powiedzieć, że była natu­ ralna - chodziło o aspekt abstrahowania, jednak zboczył z drogi nauki, gdy zaczął uczyć swojej teorii w kontekście usiłowania poprawy naszego „naturalnego" porządku abstrahowania poprzez rozwinięcie orientacji ekstensjonalnej kosztem orientacji intensjonalnej. Przyjął on tym samym pewną teorię „prawdy", a następnie uczył, jak „usprawnić" nasze funkcjonowanie. Dzisiaj wie¬ my j u ż i postęp w badaniach nad sztuczną inteligencjątez to potwierdza że ludzkie poznanie wymaga skoordynowanego balansu procesów zachodzących na linii góra — dół (intensja) i dół - róra (ekstensia) Wiadomo tez ze zmienny charakter wiedzy wymaca nawet l e k k i e g o prze wazania nrocedur myślenia intensionalne.ro 7wiazane to ,est z sytuacami nrzvimowania nowvch informacii które zmieniaia nosiadana dotvchczas wiedze 'nrzekonanie Natomiast adv K o L b . k i a r a ł , L v ć nrientarii rk.trJJ rvorzyosKi zaczai uczyć ^orientacji ekstensjonaine jako „naturalnego porządku ewaluacji, przestał Dyc obiektywny, opisowy, a tym samym i naukowy, omyst ze orientacja ekstensjonalna jest lepsza od intensjonalnej, to z pewnością dziedzictwo pozytywizmu logicznego, zakła­ dającego ze jedyną dobrą wiedzą jest ta, która przyszła do nas przez zmysły. Najbardziej znaną krytyką SO jest praca filo­ zofa Maksa Blacka z 1949 roku Korzybski's Gene­ ral Semantics, wydrukowana w jego książce Lan¬ guage and Philosophy: studies in method (1949). 21 7 7 Wielu krytyków Korzybskiego czerpie z niej inspiracje nawet dzisiaj, dając tym samym wyraz i dowód wpływu, jaki SO wywarła na życie inte­ lektualne Ameryki. Martin Gardner w 1993 roku w liście do wydawcy magazynu „ Skeptical Inqu­ irer" tak pisze o skutkach, jakie przyniosła kryty­ ka zawarta w książce Blacka na rozumienie SO: „Niewiele pozostaje z teorii Korzybskiego poza hipotetyczną neurologią podpartą dogmatyczną metafizyką" . Korzybskiemu zarzucano sekciar­ stwo i pseudonaukowość. Słuchaczy omamiał z pozoru naukowo brzmiącymi terminami, dając nadzieję i obiecując receptę na zdrowe myślenie. Prawdą jest, że oparł on większość twierdzeń swoiei teorii na zagadnieniach psychiatrycznych i psychologicznych Miał tez okazję w latach dwudziestych X X wieku pracować z chorymi psychicznie w Szpitalu św Elżbiety w Waszvnotonie pod nadzorem psychiatry Williama Alan sonaWhitea. Wtedv to zaproponował SO iako 22 orólna teorie zdrowia psychiczne™ co miało ia czynić teoria nsychoteraneutyczna R v l i e d n a k n a tvleostroznv hvnodkreslic iz SO nieiest nodei ś L m medvr J L a iedvnie . a n n h i L J ™ sciem medycznym a jedynie zapobiegawczym edukacyjnym . jednak po śmierci korzybskie­ go w i y u roku i n e American journal ot i sycniatry opublikował jego nekrolog, w którym nazwano go „wielkim nauczycielem , w pełni uznając jego status jako naukowca. Inny głos zarzucający Korzybskiemu scjentyzm i dyletanctwo pochodził spod pióra Anatola Rapporta . Wskazywał on jako problem sformu­ łowania dotyczące neurologii, gdzie źle używane terminy miały jedynie stwarzać wrażenie nauko­ wości. Poglądy Korzybskiego dotyczące koloidów (a o to właśnie chodziło w powyższej krytyce) zbadał jednak naukowiec Jeffrey A. Mordkowitz i doszedł do wniosku, że mimo iż w dzisiej 5 24 25 21 Por. ibid. 23 Por. A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit. 22 B.I. Kodish, Contra Max Black: An Examination of „The 24 Patrz: A. Rapport, Semantics, Nowy Jork 1975. Definitive Critique" of General-Semantics, [w:] ..General 25 Semantics Bulletin", 1997, nr 64. logy, [w:] ..General Semantics Bulletin", 1990 (55), s. 86-89. Patrz: J. Mordkowitz, Korzybski, Colloids and Molecular Bio­ BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego szej biologii nie używa się j u ż pojęcia koloidów, to twierdzenia Korzybskiego na ich temat wydają się zgodne ze stanem wiedzy w tamtym czasie (1933). W ocenie Mordkowitza strukturalny punkt widzenia Korzybskiego, pomimo zmian w terminologii i postępu nauki, nie wymaga re­ wizji. Jak zauważa on dalej: „ ( . . . ) nowe dyscy­ pliny biologii molekularnej (...) są rozwinięciem i rozbudowaniem chemii koloidalnej lat 20. i 30., a nie zaprzeczeniem danych, na których Korzybski oparł swoje sformułowania" . 26 Korzybski popełnił błąd, nazywając stworzo­ ną przez siebie teorię semantyką ogólną. Krytyka wielu osób związana jest ze złym zrozumieniem terminu „semantyka". Na przykład niewłaściwie interpretuje się SO jako formę semantyki skupia­ jącej się na znaczeniu językowym. Korzybskiemu chodziło o coś innego. Chciał on stworzyć fundament „nauki o człowieku". Sformułował SO jako ogólną teorię ewaluacji, a użycie ter­ minu „semantyczny" na przykład w „reakcjach semantycznych" wydaje się synonimiczne ze słowem „ewaluacyjny". Ewaluacyjne czy semantyczne reakcje (wiązane przez Korzybskie­ go z neurologicznymi odpowiedziami organizmu-jako-całości-w-środowisku) me dotyczyły jedynie słów CZ V innych symboli. Reakcje se mantyczne iako reakcie znaczące wiaza sie z wv darzeniami psychologicznymi Zaangażowane sa w to aspekty intelektualne emocionalne f, ztlomczne i fizvko chemiczne k t ó r e sa n i e r o z dzielne D l a t e g o SO m a do c z y n i e n i a z czvmś w i e c e , n i z tvlko ,ezvkowvm niedostosowaniem c z v i e z v k o w v m „ s n r a w n i a n i e m Z a i m n i e sie ona r a ł v m L . a r e m Ind.kieao . a r h o w a n i a łaLie caiym ooszarem ludzkiego zacnowama łącznie z nauką matematyką, jako studium reakcji ewa­ luacyjnych natomiast usprawnianie nawyków językowycn wydaje się dobrym, ale mejedynym, sposoPem umożliwiającym zmiany reakcji seman tycznych. 26 Ibid., s. 88. W) PD08 Następna, często spotykana, linia zarzutów związana jest z przekwalifikowywaniem niearystotelizmu S O na antyarystotelizm. Przytacza się tu krytykę teorii sylogizmu Korzybskiego. Jednak zapomina się, że wcale nie postuluje on odrzucenia logiki sylogizmu. Odrzuca tylko „po­ stulat unikatowości reprezentacji podmiotowopredykatywnej" , na której oparta jest logika sy­ logizmu. Uważał on, że pewne decyzje niższego rzędu wymagają dwuwartościowej orientacji. 27 Korzybski zwrócił uwagę, że prawo tożsamości, A jest A, może być interpretowane, jak następuje: wszystko jest identyczne lub takie samo pod każ­ dym względem z samym sobą. Arystoteles i jego uczniowie twierdzili, że gdy coś podlega zmia­ nie, jakaś podstawowa „substancja" tego czegoś musi pozostać bez zmian . Z arystotelesowskiego punktu widzenia proces gromadzenia wiedzy to odnajdywanie „esencji" natury tej podstawo­ wej substancji, którą m o ż n a wyrazić definicją. Korzybski zaprzeczył sprawdzalnemu istnieniu takiej niezmiennej substancji. Interpretował on odkrycia nauk przyrodniczych jego czasów jako sugeruiace procesualny charakter wszechświata w którym zviemv. Tak wiec mc me iest z momen ' tu na moment identyczne pod każdym względem nawet z samym soba. W tvm herakliteiskim orzepływie wiecznych zmian poiawiaia sie jedynie obserwowane regularności Istnieie podobieństwo struktur nie iednakowość. Wiedza z kolei iestem 28 nirvcznvm odna,dvwaniem teao nodohieństwa Zanrzeczenie idei tożsamości nrzez Korzvhskieao zwiazaneiestwiec z rozhieznościami z teoria Arv _ . t o t l . a w noH,tawowvrh .a W n i a r h K o r i h l i stoteiesawpodstawowycnzaiozeniacmrvorzyDSK. uznał, ze tożsamość jaKo aosoiutna jednaKowosc pod Każdym względem me istnieje, w tym sensie, mimo ze m o ż e m y traktować je jako równowarto­ ściowe, A me jest A. INapisane na kartce papieru drugie A rozm się od pierwszego koordynatami czasoprzestrzennymi i rizycznym make-upem. 27 BARBARZYŃCA 97 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 92. �Paweł Kamiński 98 To nie oznacza, że Korzybski odrzuca A = A lub 1 = 1, traktując je jako jakieś iluzje. Postrzegając logikę i matematykę jako formy ludzkiego zacho­ wania angażującego reakcje semantyczne, inter­ pretuje on „ = " jako wskaźnik równowartości, który jest wyrazem umowy ludzkiej - zgody na ignorowanie różnic. Tak więc prawo tożsamości zastąpione jest w systemie niearystotelesowskim prawem równowartości. Korzybski odrzucił nie logikę dwuwartościową, a jedynie dogmatyczną, nieelastyczną dwuwartościową orientację, do któ­ rej ona prowadziła. Natomiast przyszłość widział w logice wielowartościowej Łukaszewicza wyrażo­ nej w kategoriach kontinuum i stopniowalności, w których i logika dwuwartościową miała swoje miejsce, stanowiąc pewien moment systemu. M . Kending w A memoir: Alfred Korzysta & His Work uwaia, że najciekawsze sformułowa­ nia Korzybskiego dotyczą neuro-lingwistycznych i neuro-semantycznych środowisk (oraz zaanga­ żowanych w nie mechanizmów neurologicznych) wyprowadzonych z teorii wiązania-w-czasie, co wprowadza podejście psycho-kulturowe na inny poziom rozważań, ukazując wyraźnie mechani­ zmy warunkowania kulturowego. Miało to dopro­ wadzić do uproszczenia i ujednolicenia założeń antropologii kulturowej, psychiatrii, empirycz­ nych nauk społecznych itd. Niezależnie od tego, j ak potoczą się dalej spo­ ry wokół SO, wiele z tego, o czym pisał Korzyb­ ski, przeniknęło do naszej kultury myślenia. W pewnym sensie zaczynamy rozumieć twierdze­ nia z 1933 roku. Niech świadczy o tym chociaż­ by wzmagające się zainteresowanie problemem relacji ciało - umysł (ogólniej funkcjonowaniem mózgu) czy rosnąca świadomość tego, że wszyst­ kie aspekty naszego życia są o wiele głębiej z sobą powiązane, niż nam się z początku wydawało. Charakter kontaktu ze środowiskiem, atmosferą, powietrzem i wodą, innymi formami życia, na­ szym środowiskiem chemicznym i jeszcze wie­ loma innymi zjawiskami, które ujawnienia ocze­ kują, stał się obiektem skupienia naszej uwagi. W swojej książce The Moral Collapse of the University: Professionalism, Purity and Aliena­ tion Bruce Wilshire opisuje szkolnictwo wyższe w Ameryce X X wieku. Jego analiza wskazuje na możliwe powody akademickiego ostracyzmu, na który skazany został Alfred Korzybski. Po pierwsze, teorię swoją rozwinął on jako „wolno­ myśliciel", nie wyłaniając się z żadnego ośrodka naukowego, który mógłby mu udzielić instytu­ cjonalnego wsparcia. Po drugie, nadając swojej pracy charakter interdyscyplinarny, skazał się na wizerunek intruza-dyletanta czerpiącego bezczel­ nie z zainteresowań i specjalizacji naukowców akademickich, stojących na stanowisku tradycyj­ nych podziałów dyscyplin. Wyłaniające się z tego wnioski dotyczące struktury, ewaluacji, abstra­ howania itd. były w pewnym sensie wezwaniem do autorewizji, które rzucone zostało zastanym tradycyjnym podziałom. Negatywny odbiór no­ watorskich teorii w historii nauki nie jest rzadki, szczególnie jeśli ma się do czynienia z myślą nową, weryfikującą tło, na którym przyszło jej zaistnieć. Dla stojących na barykadach myślenia klasycznego, krytykujących a priori semantykę ogólną, Korzybski miał ulubioną radę: „Nie mów, a zrób" . Jest to jasne ukazanie niewerbalnego charakteru pracujących mechanizmów dyscypliny Korzybskiego - zarówno jej siłę, jak i trudności, z którymi się borykać musiała. 19 30 28 Por. B.I. Kodish, op.cit. 3 0 29 B. Wilshire, The Moral Collapse of the University: Lakeville 1950, www.time-binding.org. M . Kending, A memoir: Alfred Korzybski & His Work, Professionalism, Purity and Alienation, Albany 1990. BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1fe6f925f8421999a68e2b0f73ad40d.pdf 8575d644254fe761f2c216494719c268 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5653 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5255 Title A name given to the resource Strój sandomierski /Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.7 ;62 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T L A S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N U S Z S T R Ó J P O L S K I E S A K A M O C K I N D T O W A R Z Y S T W O ll,,t// l O M I E R S L U D O Z N A W C Z E K I �A T L C Z Ę Ś Ć A S P O L S I C V T H S R Ó A J N U S S Z R O K A W R 1 N A K Ł A D E M T J Ó W L U D O M A Ł O P O L S K A J S K P O L S K I E G O N A M D O O C M K I C 9 T O W A R Z Y S T W A Ł 5 A Y C H Z E S Z Y T 7 I E PIL O W R S K Zakład I Kuituroznawsrwa B ib 1¡o t Nr I n w e n t a r z o w y W 7 L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U f u c , ....^.aPP.J.Kfif c �A T L A S W Y D A W P O L S K I C H r A N Y S T R O J Ó W P R Z E Z P O L S K I E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M I T E T A D A A D A M M R E D A K C Y J N Y : G L A P A, A M Ł O D Z I A N O W S K I , R O M A N R E I N F U S S , N N J Ó Z E F A K A Z I M I E R Z PIETKIEWICZ, T A D E U S Z S E W E R Y N , K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z R E D A K T O R N A C Z E L N Y : R E D A K T O R O K Ł A D K A P L A N S Z E U K Ł A D I M . M . A D A M S K A J Ó Z E E J Ó Z E F J E R Z E G O G R A F I C Z N Y D R U K A R N I A J E D N O B A R W N E K A S P R Z A K A - G A J E K G A J E K M Ł O D Z I A N O W S K I E G O B A R W N E P O Z N A Ń S K A K L I S Z E Z E S Z Y T U : A D A M A G A J E K , K U T R Z E B A , W K A R O L A K A A D A M A G L A P Y N A U K O W A P O Z N A Ń Z A K Ł A D Y P O Z N A N I U G R A F I C Z N E — K L I S Z E W I E L O B A R W N E D R U K A R N I A N a k ł a d 6 2 0 0 egz. N A R O D O W A A r k . w y d . 6, d r z e w n y 100 g 6 1 x 8 6 / 8 . d o d r u k u 30. V I I I . 1957. ark. W \ K R A K O W I E d r u k . 8,5. P a p i e r i l u s t r a c y j n y O d d a n o d o s k ł a d a n i a 29. V I . 1957. Druk bez- Podpisano u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1957. Z a m . 211/231 C e n a z ł 26 — . K-20 �W S T Ę P P o ł o ż e n i e już nie nocną i istnieje; i c h a r a k t e r y s t y k a obszar środkową na część powiatu wsch. część stopnickiego w skład części rdzennej Ziemi którym W X I X w. sandomierskiego p o k r y w a ł dnia granica Pqd względem mierskiej, wo — z jego się terenem, kiego w noszono Ludność oddawna ziemi p o w o d o w a ł a mniejsze, nad już na niż uprawą tomiast w w lnu świadczą Wielka żyzność najwyżej obszar'ten się lasami. się leżał szej w ł a s n o ś c i się znacznej między lub sobą ilości jak przede i wszystkim a a dodatkowymi domierzanie rozwój ziemia pochodzi. Niestety co za dawna w tym Większe idzie wsi zbóż. północnej a buraków Poza stopnic­ wielka były żyzność tu na k a ż d y m ogół pracy cukrowych. Na­ gospodarstwie, dziś jest owiec; tak więc np. stroju haftu Liczba nietylko, nie kto dóbr własnej 7°/ gęstość z a Ten wełny do szamerunku, była tak parafii, naszych duża, ale dogodną 2 się , o dobra stan zaludnienia do i stare szlachty jedno tworzyły się kościelne Zdobienia składały ich więk­ wytworzenia te czasem b a r w ą że na na pokry­ rozdrobnienia przyczyn czasem ar­ czym Sandomierzem. nieurodzajnymi, głównych sandomierskim. tak pod prywatnych wsi, 0 3 czy jakiej przetrwał nad osiedlania Złotej terenami wiosek . jedną odmian z do w znaczna tylko niewątpliwie w położona sandomierskich należała kompleksy obejmowały zdobin ten w gospodarstwa zachęcała neolityczne, motywami ozdobami. oraz gleby skłaniała ludność do hodowli porozrzucanych był odmian strój sando­ częścio­ sandomierskiej, uprawę rolnictwem, że sandomierska, od większość pojedynczo rozróżniali Galicji. diecezji wyżynie pod zwłaszcza nieodzowna wykopaliska że lub Wscho­ i krakowski. zamożność, mimo jest Wisła, ziemi, kolorem Królestwa skład san­ stroju mieli. Żyzna jaką ziemskiej, w na sandomierskiego przemysłowych, nie Królewszczyzny z powiatu zasięg zawichojskiego i — wykorzystanymi pow. dawniej parowioskowej. przeważnie część sandomierskiego. wchodził pograniczu Sandomierszczyzny lessowej z sąsiednimi tymi wchodził lewobrzeżnej zwarty granicę sandomierskiego, uniemożliwiał osadnictwo, powodowało, lub stanowiącej sandomierski, i roślin bogate granicach lewobrzeżną 1 r e g i o n u . komunikacyjną, on regionach . Duża urodzajność Sandomierz acy H i s t o r i a najlepiej ubiór łąk płn.- Kongresowego, sandomierskiego części i konopi, Brak pół­ opatowskiego, oraz w z granicami obwodu lessami zajmowała innych uprawa zaniku. stroju stosunkowo dużą pszenicy ubrania terią zasięgu urodzajnymi równi sandomierski obejmował krakowskiej. południowej na stanowił Wiśle, archidiakonatów: diecezji zwartego odznaczającej tym na administracji kościelnej, dawnych strój występował, położony Królestwa częściowo się Tradycyjny zwarcie w. był X V I w. czasów się w. okresie wczesnohistorycznym region ten XII-XIII W urywała kieleckiego, Obszar w za o b s z aru. X I X sandomierskiego, większość ( m a p a 1). W Małopolski; Sandomierskiej. domierskiego. w różniły się materiału, podstawie nawet i z jakiej Sanwsi czasów. 3 �Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o S a n d o m i e r z a ) — f o t . ' J. K w i a t k o w s k i Sandomierzanie ograniczało byli grupą ruchliwą się t y l k o do t e r e n ó w i sprężystą. najbliższych t. j . d o Osadnictwo podnóża 1956 r . sandomierskie nie G ó r Świętokrzyskich czy w i d e ł W i s ł y i Sanu, ale w d z i e r a ł o się w g ł ą b L u b e l s z c z y z n y , S ą d e c c z y z n y a ż p o K a r p a t y . O d skąd X V w . t. j . o d spławiano hutnictwo. chwili słynną Zamożność odzyskania pszenicę tej ziemi podnosił się p o z i o m gospodarczy. Koprzywnicy, Rakowie, a darkę Sandomierszczyzny steczka zresztą granicznego. głównie Niezależnie wołało gach w do od chwilowego Wracając swych oddziałów. Rozwiązujące miejscowej te nie pozostały rozwoju w związku stały pewna dzała z bez do czym latach w p ł y w u podnosi daje manufaktury wytwarzające w ludności tradycyjnej jej rozkładu. degradujące 1831 r. odżywa Sandomierskiej szczególnie szwedzkie, po których Staszowie. zabory, ożywienia żywy po powoli sukno w Bogorii, rujnują gospo­ Całkowicie zarazem jej stolicę do roli chwilowo przemysł, mia­ dostosowany gospodarczego, oddźwięk. klęsce do domów, 4 odzieżowych . na ubiór Należy ludowy 1863 r. R z ą d oraz kultury Między listopadowe licznie brali udział w przynosili ze sobą przypuszczać, i znalazły swe że Odbija w rozdrobnienie wsi nowe gospodarstw. pracy po elementy, Ten miastach, które i n n y m i z a z n a c z y ł o się to w stały a stan W jedną na­ Powodem spowodował, powracając się dalszym włościan, stroju. znaczne zbiednienie wsi sandomierskiej. sezonowej ludności wydarzenia odbicie się to m . inn. i w wy­ szere­ mundury Narodowy ogłasza uwłaszczenie się i c h z a m o ż n o ś ć . szukała powstanie Wieśniacy się na t y m terenie jednostki w o j s k o w e r o z d a ł y się z a u w a ż y ć się z a d ł u ż e n i a część przyczyn 4 materiałów stroju regionalnego. W stępnych tego zapasy Ziemi przemysł, Powstały wszystkim w wojny się wojennych. Sandomierszczyźnie powstańczych. rola jednak przede potrzeb wzrosła Rozwinął podcięły dopiero Dopiero Pomorza, „sandomierkę". że wprowa­ z głównych zarzuceniu stroju ludowego. �C e c h y s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o . odrębny ubiór, pewnymi elementami W ubiorze „fartuch", należący męskim rakterystycznym Okrycia w w była granatowa użyciu W stroju i „kotką". W sukmaną, wścieklice, rogatywka, z tak swym lniane ze s ą s i a d ó w . obszarze dawnej zapinane na od grup sąsiednich, z m a z o w i e c k i e j (tab. I I . ryc. czasach także i zwieszającym suto 1 1 , 17). maciejówki Wyłącznie sandomierską „kucotkiem", był Ponadto p ł ó t n i a n k i , z w a n e j t u kamizielą, do się X I X w. czapką s i ę ze środka bądź sobne gdyż Ubiór sięgał kroju wypustkami. grup gładko, i sąsiednich, bez w Nie mężczyźni posiadały a odznaczające rogatywki, odznaczał z fałdami się w się po bokach, wielkim klapki. o suto Głowę W plecach trójkątnym kaftanów były z t. j . d r e w n i a n ą ornamencie się w i ę k s z ą je „oberkami" tabaczkową takimż z rogach oraz lub brązowe formie zapaski szamerowane, przed- jedną brązowe wyłożoną, szwów naramiennymi i ozdobną czerwonymi przedsobnymi, o sukmana bez kobiecym układzie nosili gładkich, lub zapaski pionowym. brązowe sukmany kroju ma­ nieprzecinanych. Sukmany zwanym „suką". stanowiły Ponadto czerwone barwnością i te, używano rogatywki. bogactwem pogranicza sandomiersko-krakow- uważany kroju brązowej, niesłusznie za małopolskiego, sukiennej przodu. Kobiety 5 sandomierski , oraz furażerki, nosiły na czapką zwaną obszytej głowach od­ czer­ chamełki haftem Sandomierzankom. Lubelskiego cechowały kiście. ozdób rzadziej występowały siatkowym czepeczkiem. Koszule w y s z y w a ł y stanowiły wełniane zapaski z nieznanym głowy „wściek­ naramienne. sukmaną frędzlem Powiśla suk­ stebnowań strój ten b y ł stosunkowo wzdłuż niż u Sandomierzanek rodzaj obręcz, obciągniętą Okrycie po B y ł to wolutowym, mężczyzn łopolskiego. Zdobiły lub z 2). okrywano „wścieklicą" Okrycie głowy Tarnobrzeskiego kukurudzą". po szwach, w sfałdowana stroju kołnierzem, bez r ę k a w ó w . niekiedy zapaski Powiśla się c z a r n ą szare Puszczy krakowskim, paski. brązowa, „kucotków". tylko zapaskami czarne, l u b pasiaste, kobiecy odznaczał męski (mapa ozdób czerwono zdobione pionowe, czarne z tyłu bez i przedsobne noszone nosili one z Kobiety nosiły wełniane zdobin, z w ł a s z c z a na gorsecie i kaftanie. N a obszarze Ubiór się Sandomierzanek południu białe prążki. Ponadto charakteryzowały cechowała zaopatrzona ozdabiano znaczał „na zwieszającą kolan. męski kobiecy „kucotków". poziome niżej kielecki powszechnie „magiera i głowy noszone ubiór Tarnobrzeskiego regionie w s c h o d n i o - k r a k o w s k i m m ę ż c z y ź n i łopolskiego, Strój łokłuszki, rogiem i kieleckim, na i Powiśla Radomskiej granatowe rogatywką naramienne ale czarne, czerwonymi w ubiór granatową skiego to jest okrycie lniane haftowanym kobiet haftki. małopolskiego, Strój lub Męski często oraz zdobiły sukmany sandomierskie. O k r y c i e m głowy były nieco ,,siekacem" czarnymi z świętokrzyskim lub świętokrzyski sukmany klapą głowę strojami Puszczy też rogatywki, i naramienne, krótki, na mitrę, U b i ó r s a n d o m i e r s k i g r a n i c z y ł n a p ó ł n o c y ze s t r o j e m pętle szamerowań, jakie lice", o go połowie i świątecznego. c h a r a k t e r y s t y c z n y m b y ł kap, z ubiorem lubelskim Na wono swój barwny. wschodzie Ubiór zwanym posiadała charakteryzujący n a ń w późniejszych kształtem chusty porównaniu many, tu magiery a w kobiecym najbardziej U b i o r y W krojem a się odróżniającym stroju weselnego zbliżoną Radomskiej, na zachodzie —ze lub do małopolskich, nawarstwiły również i u niektórych grup sąsiednich. duże, mniej lub typowym, młodzież przypominające odziew" a na które sandomierska ( r y c . 28 B 29). mężatek, jest strojów było współistnienie małopolskiej jak były denka przez pasie głowy, grupy mazowieckimi, najbardziej używany fałdowaną do Ludność sukienne Kobiety niebieskie rogatywki, nie nosiły pasiaste sukmany obszywane kroju ma­ barankiem. spódnice, czepki zwane naramienne. 5 �R o z d z i a ł O B E C N Y Proces i trwał wały S T A N zanikania aż do się po STROJU L U D O W E G O sandomierskiego pierwszej nim tylko wojny I W S A N D O M I E R S K I E M stroju ludowego rozpoczął światowej. nieliczne relikty, Obecnie ubiór ten takie j a k sukmana, się p o d koniec X I X w . j u ż nie gorset, istnieje, zacho­ haftowana koszula kobieca i kilka kapot. Obecnie ludność wiejska u ż y w a już całkowicie ubioru miejskiego. W T stroju dziennych męskim współczesnym wpuszczanych na do b u t ó w uwagę zasługuje i opadających na sposób noszenia cholewy. Starsi też jeszcze czasem czapki baranie, rzadziej spotyka się granatowe ostatnie wojny w swej obecnej światowej poprzednio noszone „polskimi" Na formie rozpowszechniły i dotrwały były sztywne podobne obszarze troskliwie tylko je chłopów idąc okaz pomniejszony Druga kaszkiety do W model wojna Muzeum znajduje do k a s z k i e t y ( r y c . 27). T e dopiero w czasie drugiej wojny. „moskiewskimi". się jeszcze Właściciele Należy tutaj w pierwszej Wyparły Nowsze się do obecnie ogół czapki one zwane kilka że kapota chłopa znajduje całkowitego spod prze­ czasem stanowiła Etnograficznym w przez kapot, ich nie używają, Sandomierzu Muzeum wykonany przyczyniła na podkreślić, Regionalnym w ( r y c . 17), a stroju męskiego, światowa zwane starców. kościoła. sukmany się zresztą użyciu co­ noszą maciejówek. przez do bogatszych. zachowany powszechnym Sandomierszczyzny chowywanych ubierają w spodni wieśniacy się strój jedyny Krakowie jest Sandomierza. prawie zniszczenia prze­ c h o w y w a n y c h przez w i e ś n i a k ó w resztek stroju; n a s t ą p i ł o to n a skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h , większość inne bowiem Sandomierski nie wykazuje niały od cym w, a ludność Na we wsi Ruda zanik z gospodarcze. kolei skich panów. Rozwijający duży uprawy zbyt lnu przesiedlona 6 konopi. Przy Sandomierszczyźnie Około wego zresztą bluzki zapaskę, 1950 stroju od z spódnicę. się p r z e m y s ł ludność na jedwabiu Należy Spódnice tak całkowitym po kraciastą. z oraz zaniku oraz się w inspirowane szereg przyczyn; bogatszych przy naj­ chłopów czysto i materiałów; z drugiej uprawy braku ziemi, co sandomier­ własnych p o g a r d l i w y stosunek owiec stroju do ludowego, trady­ kobiety sąsiadek czarną, noszą. Koła próby Gospodyń stroju sandomierskiego białego płótna, wyszywane kwiatki, sięgały do pół do kupować. własnego Sandomierskiem przez połowy haftowana i dążenie intensywnej że san­ 53). od swych świętokrzyskich dzisiejszy okry­ na ten stan m i a ł y w z g l ę d y do była nieco Z dawnego pierwszej Warszawie tanich ubrań podkreślić, przejęły dzień tradycyjnego w tu zmuszona wyodręb­ przykrywają­ niezbyt opłacalnej na urodzajnych glebach zachodniej lub dostarczył często gorset się stroju miejskiego, p o w o d o w a ł a którą kobiecego, złożyło w p ł y w miejskiego, go barchanowe, ryc. sezonową rolnych zachęcał wiejska r. r o z p o c z ę ł y dawnego jeden L u d o w y c h w również by czasie c h ł o d u i niepogody, najczęściej tylko stroju które fartuchem, Sandomierszczyzna Niemały produktów nabywania ubioru . naramienną się się o d cech, kaftany nie też w stroju ludowego zarzucanie i materiały Łatwość cyjnego bądź chustą, zachował (południowa na nich należy zaliczyć emigrację powodowało wełniane miasta, Muzeum Kultur sandomierskiego naśladownictwa strony w ubierają nałożonym wełnianą odróżnia specyficznych kobiety z do dużą, stroju kobiecego, ważniejszych w spalona, niż męski jakichś Starsze „półkę". Idąc przechowywany koszula z została bardziej obecnie spódnice, i ramiona domierskiego XIX mieście zwaną głowę kobiecy jednak sąsiednich. niż w tak wają zaś sandomierskich ubiór on grup dłuższe do wsi tereny. tworzenia nowego Wiejskich. Zaczęły krzyżykami łydki; szyto je więc i z ludo­ Odbiegał kobiety wypuszczane czterech on nosić na brytów, w dolnej części posiadały ozdobne dwie pliski. Strój ten uzupełniał krótki fartuch i chustka 6 �wiązana w z tyłu czerwone głowy. i zielone Niekiedy pionowe Sandomierzanki pasy, wyrabiane w narzucały na Częstochowie ramiona lub w zapaskę Sandomierzu. W D w i k o z a c h w p r o w a d z i ł y kobiety m o d ę noszenia chust tureckich z „ ł o w i c k i m " Obecnie jest strój reprezentacyjnym kobiecym strojem ZARYS HISTORYCZNY Wiadomości początków mością o 7 Polski'' , jakie mamy o jednakże czapek rysunku z w obszytą cięcia nym dane w szyi Głowę on garncarza i wypust", wzdłuż roz­ szerokim, tka­ okrywa czapka Ubiór gdyż jakkolwiek wprawdzie noszono go lub wiadomości o stroju pochodzą z wzmianki I tylko dotrwał wyłącznie kożuchach. R y c . 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z e ­ na w i ą z a n e j pasem d z i a n y m . R y s u n e k na pucharze cecho­ Dalsze w y m z 1644 r o k u sandomierskim połowy o A . Patkowski, Sandomierskie Poznań 1938 r . s t r . 46. X I Xw . s ą to ludzie „Obrazkach sandomierskim Wiejskich" pisanych przez Jana Kantego G r e g o r o w i c z a z Bilczy 8 w pow. sandomierskim . Roboczy był a często wykonany ze spodni conej w Noszono i świąteczny z płótna zwanych na wierzch ozdobami z końcu d o I I poł. X I Xw . — sukmanach on taki anachronizmem byłby niemniej wiado­ na 1644 r o k u „wścieklicy". tkany, on najdawniejszą na z nie z d z i w i ł b y n a t y m terenie i w pas do X I X dowolną „ n a przepasaną XIX w.— historyków się głównie umieszczonym koszulę pasem. rodzaju odnoszą czer­ znajdujemy cechowym dokoła a niektórych S A N D O M I E R S K I E G O „Dziejach dość 2). P r z e d s t a w i a ubranego w jest STROJU jest przypisywanie Łagowa, pucharze (ryc. terenie tekstu. Najstarsze na szlakiem. omawianym I I sandomierskim według sandomierskim Długosza interpretacją w stroju podstawie Sandomierzanom wonych R O Z W O J U X X w . Wprawdzie, stroju wzmianka tej na krakowski. R o z d z i a ł i ludowym sukmany nymi W były zimie Okryciem parciakami, oraz z posiadających kamizieli, bure kołnierzem 9 noszono głowy krojem rozporek, X I Xw . Składał z koszuli nabitymi i czerwonymi się wyrzu­ nieco w y ż e j mankietami czarnych małopolskich pasami, kółkami sięgające i 1 0 . (tabl. lub białych, one r o z m a i t o ś ć z d o b i n stroju. do sukman wełnianymi sukmany, o sukmanach sznurkami . Podkreślają zdobione z boku z początku stroju". parafiach. wspominają zbliżone „białego różniącej się przypuszczalnie w t y m okresie lub rzadziej stojącym źródła sukman były nazwę modre, lub granatowymi ostatnie sandomierskiego i nosił poszczególnych również ówczesne szywaniu chłopa spodni charakterystycznym które ubiór samodziałowego pasami II). oraz Nie­ o w y ­ Sandomierskie Przewiązywano lub brązowymi kolan, je czerwo­ skórzanymi. T e sprzączkami. kożuchy. były „zawściekłe" czapki, granatowe lub czerwone rogatywki, 7 �czasem z pawimi piórami, rozpowszechnienia a w okresie się czerwonych lata słomiane rogatywek kapelusze. miało Według się przyczynić tradycji do powstanie koś­ ciuszkowskie. Sandomierzanie zazwyczaj wkładali do pracy Sandomierski strój ludowy R a d z i k o w s k i e g o wia chłopa woną w czerwonym, okrywa jego czątkach na Wprawdzie w W ó j c i c k i e j którego jednakże ż e jest w lecie chodzono X I Xstulecia. Niestety, nazwa ryciny ilustracja W . E. przedsta­ oraz jest w pasie czer­ przewiązana s i ę l u ź n o p o l e w e j stronie. barankiem. Spodnie w Głowę biało-czerwone paski fabryczny. weselnego męskiego „fartucha'" z tego stroju okresu również weselny" danych, — tylko sandomierskiego b y ł — jednakże reliktu pozwala w n i o s k o w a ć brak „fartuch barwne i mankietami przodu. Sukmana to materiał opisu kołnierzem końce zwieszają uzupełnieniem brak dwie ( r y c . 3,5). T a o s t a t n i a z z białym I I poł. X I Xw . j u ż jako to wskazywała z cholewami, z czerwonym na rozcięciu pasem, Charakterystycznym nie J. „wścieklica" wnioskować, „fartuch". buty z I poł. X I Xw . ilustrują sukmanie widoczną tkanym czerwona pozwalają i brązowej podszewką na nogi boso. czy b y ł on używany — podczas wesela, dość prawdopodobne inne uroczystości. Biały i strój wśród lnianej, występowa­ o istnieniu jego w po­ jakby c z y też, co jest wkładano go, na przeważał w X I X w . także kobiet. Składał t. j . z koszuli, się on z odzieży spódnicy, kaftana, łoktuszki i Niekiedy wkładały kobiety chustki zapaski, na głowę. kamizielę, nie różniącą sięniczem o d męskiej. Biały ubiór ożywiał krajka, a haft, u panien barwny sznury — gorset, korali kwiaty ten kolorowa na szyi, kap, za chu­ zatknięte steczkę. Oprócz samodziałów płóciennych siły t e ż kobiety odzież szytą z kupnych, czyli z tak zwanego J. G r e g o r o w i c z w s p o m i n a o w swoim a Z . G 1 o- opisie ubiorów ludowych grubej, czarnej spódnicy informuje o wełnianej, zwanej przepasywały towaru. świątecznych koszulach szytych z „kartonu", ger sorcem, czerwoną kobiety używały którą kobiety zapaską. Starsze różnobarwnych spódnic płócienkowych obszytych niekiedy u galonkami. Wymienia gorsety noszone mężatki i na były na również święta dołu kolorowe przez młode dziewczęta". Najdawniejszym w no­ materiałów łapcie z kory, obuwiem rzadko p o ł . X I Xw . ( r y c . 14). onuce i rzemieniem. 1 2 j u ż używane Wkładano przymocowywano W I połowie kobiecym do X I X je nogi wieku R y c . 3. U b i o r y S a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e ­ dług E. Radzikowskiego 8 �weszły w powszechne wiki, które XVIII w . 1 3 . W w y w a n y m Na z I połowie wonymi trzewiki i przedstawione nosiły niebieskimi białe i pantofle. „okrężne'' kryzy u oraz rowane kap. Około 1 3 i wycięte kobiety wyglądają podczas wały palonej przetrwał końca 1 6 w . N a gło­ rutą w wigilię ubierały się (ryc. 51). — 1 7 Wolnego Zwyczaj Sandomierskiem do R y c . 4. C h ł o p s a n d o m i e r s k i z X I X w . u b r a n y w „ k a i n i ziele", z d o b i o n ą zowsza co Około W Wpłynęło małopolskiego, z kolei doprowadziło okresie się znacznie ten zszedł do roli d z i a ł y ( r y c . 12, 25). D a w n ą k r ó t k ą szara sukmana sukmany ubożsi z wyłożonym krojem zwane sukmany burochami, chłopi. Natomiast do poddało wzdłuż je pod rozbicia sobą znaczne typem zmiany dominował ubioru kołnierzem, Teka Grabowskiego przyłączenie i oderwanie silniejsze do Austrii Sandomierskiego w p ł y w y idące jednolitego z M a ­ obszaru na stroju. w ludowym ubiór biały, stroju lub granatową przecięta codzień. w sandomierskim.. płócienny. Po kupne uwłaszczeniu wyparły sukmanę wyparła pasie, suto niej pojawiają O d święta długa sfałdowana, się także wkładali i samo­ białoprzy­ brązowe burochy tylko nie zmieniły się. lecie mężczyźni nosili konopnego, świąteczne z płótna lnianego. Najubożsi, k t ó r y c h lub kożuch chodzili kamizielach lub trzy. w w na głowy i roboczego, a materiały brązową używane Wisły się dawnego, mazowieckie. O b o k okrycia szamerowaniem. A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-"54 n r 1161 to na rozluźnienie a między pańszczyźnianym ubiór w Archiwum austriacko-rosyjskiej 1863 r. n a s t ą p i ł y pominająca , w lu­ było obszaru różniące chłopów granicy Miasta Krakowa. centrum W cza­ opasy­ •»•1. i i JNie b e z w p ł y w u n a z m i a n y d o w y m stroju sandomierskim dwa ś w całko­ X I Xw . przeprowadzenie czer­ Wyjątkowo Kochanowskiego się bylicą i przyramkach „ma­ biało i podobnie j a k za Jana na kołnierzu ludowy wskazują, różno­ ozdobione wstążkami. sobótki na gorsety" chustki dziewczęta haftowane sandomierski strój kobiece. I l u s t r a c j e te sznu­ sukmanki z łymi pelerynkami, spod których nosiły postacie wkładały z białych wkładały kolorowymi ofiaro­ takież baranów. wach podarunkiem N a ry­ podszyte k o ż u c h e m barwne trze­ połowie . 1850 r. Dziewczęta w wią­ sukmany od nieodzownym oraz Polsce marszczone kobiecych głęboko gorsety palce, całej ciem­ ua święta niebieskie sukienne ten w przedstawia­ widać koszul mankiety sów tylko j a k i niebieskie N a głowie J. L e w i c k i e g o , jącym wicie były również koszule nićmi, chustki lub wkładały sunku Jana okrywające . spódnice, jasne fartuchy, pończochy i pantofle wspomnianych ilustracjach barwnych, obrazujących Sandomierzanki zały płytkie się w Sandomierskiem, X I Xwieku 1 4 narzeczonej poł. X I X w. są że ne użycie rozpowszechniły dalszym także ciągu i w kamiziełe, zimie, zwykle robocze nie stać było nakładając dla na ciepła z płótna sukmanę po dwie 9 �Wełniane żuchach; w a u wąskie W stych to ubiorze też ubiór W a chustki strój na zimie ubierały ogóle u biedniejszych także w ubiorze Około Proces nej 1880 a strój dzono granatowe zaznaczyły Przykładem cienkiego pod lub wyłącznie skórzane, noszone szerokie u na ko­ bogatych, zaszły t y m sztuczne nie do roli okresie czarne Wola z lat ubiorze czterdzie­ częściej wełnianą żałobnego. chustą Zanika również stroiły ludowego białe zaznacza się do stroju ślubu się i da­ w ru­ sandomierskiego. sukmany Nastąpiła i zmiana miejskiej. Zarzucono wysokhn, pod zwana chusty. rutą. i bardziej uprzemysłowionej Małkowska, i ślubu w „strojniku" uboższe zanikania z do tylko tam, gdzie l u d n o ś ć w y j e ż d ż a ł a w s i jest stroju konserwatyzm; szły kwiatki — mody kamizelki coraz większy dziewczęta fabrycznego. w p ł y w e m zmiany, j a k w się od ubioru gospodarze zastępowali sukna wielkie i tołuby, a biedniejsze — kamiziele czapki drużbów proces tak różnił fabrycznym. szybciej w bogatszej się, z w ł a s z c z a takiej w się Bogatsi „surdutowy" i to pasy zastępowano zszedł Bogatsze zdobiły rozpoczął ten przebiegał szytymi z widać kawalerom druhny r. łoktuszkę ustępują weselnym. Sandomierskiego. potami się druhny wianek, to Sandomierzanki futra W jako nie I I poł. X I X w. kobiecy głowę to ciany gdzieniegdzie weszły kobiecym kobiecy biały użycie chłopów. X I X w . ( r y c . 59). M i m o Lniane wały się tylko zaś biedniejszych „odziew", kap- utrzymały powszechne sandomierskim męskim, na pasy t szyję na części północ­ granatowymi kroju pojawia spancery, a wprowa­ zapięciem. Zmiany sezonowe roboty do przez ka­ — sąsiadów te miasta. „przedmieściem Warszawy." Wprawdzie ności zdarzały sandomierskiego się w stroju t y m okresie, ludowego, sporadyczne jednakże próby akcja ta rezultatów, zanika strój na . magiery lub i 1900 dłużej młodzieży w zamienione tylko zarzucono noszono przerabiane zarzuca koszuli na ostrego sprzeciwu w woj­ starców Czajkowa. się „wypust", ka­ utrzy­ ubiór okolicach częściej z Kamizele jako za­ szerokie czym płaszczy. r. pełny zostały wścieklice Po szynele, się Coraz około Najpierw czasem skowych mały że „fartuchy" weselne, sukmany, i 1 S kaszkiety. poty żywot­ poważniejszych Sandomierskiem ludowy pasy, dała tak w rzucone przywrócenia nie noszenie mimo dość społeczeństwie wiejskim. Na przełomie mierski mal nalne. zki, ubiór całkowicie swoje Wyszły z użycia haftowane Pierwsza ostatecznie stroju X I X i X X w. kobiecy koszule wojna kres czepce, i światowa nie­ regio­ kry- kamiziele. położyła odrębnego sandomierskiego. poglądowa J. W ó j c i c k a K r ó l e s t w a Polskiego, s z a w a 1885 r . 10 cechy istnieniu R y c . 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e . Mapa sando­ zatracił — War­ �R o z d z i a ł ZASIĘG Mimo, że w latach 1947—1954 r. sandomierskim, zdobyte rzenie zasięgu granicy STROJU tą drogą I I I S A N D O M I E R S K I E G O były prowadzone materiały poszczególnych badania terenowe nie zawsze p o z w a l a j ą elementów stroju ubiór zaginął X X w . 1 sięgać o d linii ciągnącej Ożarów, tów, R a k ó w i Staszów (mapa 2.). W obejmował stroju północną w się o d Ostrowiec, ostatnich zasięg na po­ O . K o l b e r g a miał chostu przez zwarty odtwo­ ponieważ całkowicie sandomierski XIX w. ubiorem 9 Na podstawie opisów strój nad dokładne sandomierskiego, ten czątku na — do poł. Zawi­ Opa­ Połańca latach X I X w. sandomierskiego i środkową część powiatu sandomierskiego, pow. opatow­ ski z wyjątkiem jego części północno- zachodniej, tudzież skrawka na oraz północno-wschodnią stopnickiego Niektóre elementy tego ru miały niejednokrotnie sięg nieco stroju za­ męskiego sandomierskiego suto marszczona z tyłu Sukmany w Puszczy Szydłowa. ubio­ charaktery­ częścią mana. okolicach pow. inny. Najbardziej styczną w północy część była suk­ noszone Radomskiej były podobne krojem, ale nie zdo­ biono ich szamerunkiem stebnowaniem. tych dwóch ani Pogranicze odmian — mię­ dzy O ż a r o w e m a TarRyc. 6. Strój Gerson. sandomierski. Mai. W. „Lud Polski" Ł. Gołębio­ łowem, gdzie w s k i e g o , W a r s z a w a 1850 r . f i g . 20. Z d o ­ obszar biona ,-kamiziela" przepasana sów — było dzianym. Archiwum pasem Muzeum Lud. w Warszawie. Kult. N r . i n w . 2544. wane leżał dawnych równocześnie z północy i południa, to też na terenie znalazła zatarcia many, się l u d n o ś ć wyraźnej ale i części Przyczyniło zasięgu stroju nie tylko o do suk­ sandomierskiego. którą występowały biodrach, t y m się to s u k m a n y nie p r z e k r a c z a ł y na dzie linii Wisły, poza na granicy innych Suto marszczone fałdowane mieszana. la­ kolonizo­ charakterze już wscho­ sukmany małopolskim. R y c . 7. S t r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . Mai. W . G e r s o n o k . 1850 r . A r c h i w u m M u z e u m K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2541. 11 �Na zachodzie sięgu sukmany ta biegła granica zasięgu świętokrzyskiej, od Ostrowca sukmany Świętokrzyskiego R y c - 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e prawdopodobnie na podstawie Archiwum ludność robotnicza, łudniowy-zachód, święte, żącą Rożków, dziś sukmany między do nie w krojem którego stykała się z obszarem sukmanę okolicach małopolską. mieszkała (stroje sandomierskie p o l e w e j strome). r y c . W . E. Radzikowskiego. Pocztówka zachowująca stroju zostawiając p o stronie całą d a w n ą p o w . kieleckiego można oraz Bardem a Ociesękami sandomierskiej parafię większą było spotkać odrębnego część granica — na po­ Bodzechów, wraz z wsią parafii t a k ż e i w parafii przebiegała ludowego parafie: łagowską przeważnie przez F r . K a r p o w i c z a . N r . i n w . 2539. tradycji Wszech- Lechów Waśniów. Pawłów. za­ Granica M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i . wydana Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie Mominę, tego t y p u sandomierskiej przypominającej nale­ Pojedyncze Nieco k u południowi sukmany sandomierskiej i kieleckiej. S u k m a n a k i e l e c k a o k r o j u z b l i ż o n y m d o s a n d o m i e r s k i e j r ó ż n i ł a s i ęo d n i e j b r ą z o w y m kolo­ rem i typem ozdób, inny typ sukman kieleckich posiadał tyłgładki, z naszytymi klapkami. Na teren południe o d pasa przejściowy, nio-krakowskie, noszone można Płótnianki nek, 12 a w miarę spotykało od Sukmany posuwania się także się brązowe miasteczka w zaczynał się sukmany którym sandomierskie sięk u południowi je wschod- kupowano, noszono raczej zwiększały się sukman zasięg granatowej rogatywki sukmany, a ponadto zwane t u kamizielami „fartucha sporadycznie, zwane częściej po Łoniów, w za­ w p ł y w y sandomierskich j u ż spotkać. także i na terenach Zasięgu coraz się od Szydłowa „pacanowskimi" sandomierskimi. zaznacza on z zasięgiem tylko tu ciągnących to t e ż n a linii R ą c z y c e — C z y ż ó w — K o m o r ó w było Wyraźnie lecz z wsiach, krakowskie, nie na którym zwane na równi możniejszych lasów kapem. weselnego" Według pokrywa się obejmuje parafie C i s ó w i Ociesęki z pow. kieleckiego. noszono sąsiednich. Jedynie podobnie z kucotkiem; nie udało j a k i powszechnie nietylko w Sandomierskiem, b r a k i c hn a obszarze Puszczy się wyznaczyć, ślady charakterystyczne O. Kolberga zasięg kapu gdyż nakrycie urywał Radomskiej. jego głowy występują Sandomierza- się n a zachodzie w oko- �licy w Opatowa i Ostrowca. środkowej grup Obecnie tradycja jego istnienia p r z e c h o w a ł a i wschodniej części obszaru w y s t ę p o w a n i a stroju sąsiednich poza terenem Powiśla R y c . 9. U b i o r y z p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o z poł. X I X w. Na podstawie rys. Tarnobrzeskiego nakrycia pogranicza regionu sandomierskiego. W . Gersona — reprodukowanego się wyłącznie sandomierskiego. przez tego nie Wśród noszono. D z i k ó w pow. Tarnobrzeg O. Kolberga (Lud - Sando­ m i e r s k i e , 1865 r . str. 20 (21). Cechą różniącą zachodu wyraźnie i południa, zapasek naramiennych. chodzie stykała ona przez wszechnie ki w w Na i Staszowem. części wschodzie brzegu „chamełki" lub stroju występowania zasięgu na sandomierskim skręcała obszarze Sporadycznie stroju ubioru świętokrzyskiego. sandomierskiego „oberki", nieznane oraz hafty o stroju kobiecego ornamencie O G Ó L N Y spodni wonym dano 7 w . letni ściągniętych skrawkiem. słomiany OPIS roboczy ubiór Przepasywano kapelusz. Ten prosty ją wąskim ubiór przy np. zapas­ leżących Wisła; głowy, po­ między Brzeziu; jest wyznaczała nakrycia się wsiach w biegła czym na takie to jej jak wolutowym. STROJU Sandomierzaka na północnym-za- zachodzie I \ S A N D O M I E R S K I E G O trokiem i wypuszczonej i Na i we sandomierskiego, Sandomierzankom północy, Niekiedy używano zapaski zasięgu granicę ATA spotkać zwartego występowały północy od lasów ciągnących elementów R o z d z i a ł Z koncern łagowskiej. z samodziałowych południowy-zachód, południe można na sandomierskiej. na parafii sąsiednich wełnianych, zapaski sukmany i w e wsiach leżących na przenikania prawym Granica granicą zapaski Osiek zachodniej w p ł y w w Modliborzyce skąd noszono parafii Rakowem się z parafię kobiecy strój sandomierski od strojów był brak nie koszuli pasem uzupełniała M Ę S K I E G O składał się związanej rzemiennym. zgrzebna ze pod N a zgrzebnych szyją głowę kamiziela i czer­ wkła­ buty. 13 �Rozpowszechniające zepchnęły" białe się gacie ciemne do roli spodnie kalisonów, do niedawna służyły one j a k o spodnie a i W obecnie jeszcze niedzielę jest i święta zielę często z d o b i o n ą nano przeważnie W lub ubiór o r a z spancer. bursztynową zimie zamiast domowy. lnianą kami- Koszulę spi­ spinką. kamizieli noszono burochę kożuch. Biedniejsi chłopi, których nie stać było w i to wkładano choć robocze, na kożuch, lecie, lecz ubierali wkładali się podobnie j a k po 2 lub 3 pary spodni Sandomierzacy wdzie­ kamiziele. W dni świąteczne wali i sukmany; wyglądały czyny były dostojnie sąsiadujący uważali, one długie, i bogato. Z tej to na południu że „Sandomierzaki checku". Najbogatsi sfałdowane, nosili zamiast przy­ krakowiacy się po śla- sukman ubierali kapoty. Należy dodać, ż ebezwzględu na rodzaj okrycia wierzchniego było ono nawet w silnych na mrozów przysłowie a Żyda rozpięte „pana grzeje ucho, chłopa ściekłe, głowach noszono baranice, magiery l u b rogatóioki. czasem oznaką godności Kawalerowie czyźni starsi zaw- Posiadanie od­ nosili kuski, przypuszczalnie przed ślubem. W a r s z a w a . N r . i n w . 2543. wolno pan było młody występować odziany został zarzucony. nie stać „lepsza woną nym było bukietem ze U noszono Ślub w brał a po mieli mieć przy tylko zamiast j u ż u okolicach w sukmanie, kapoty, pożyczali kaszkietach starszy bukietów pawie j a k weszły b y ł bardziej Świątnik a później ozdobny potem pióra. w swaty, I Pan młody — od którym nie poł. X I Xw . jednak ten Ci, których sąsiadów, kaszkiet szedł zwyczaj kapocie. wkładał błyskotkami się nieco to też na głowę czer­ z kup­ dużym, i barwnymi baniecz- czapki. mniejsze Przy w Później się kaszkietów strony różniły w je od zamożniejszych ozdobionych drużba. podobnie które idących i białą. obleciała". lewej piórami, w e s e l n e osób pan młody z kra­ ułożonych. modrą rozpowszechnieniu przypiętymi lub dużą w kwiatów czarnych czerwone „har- W wesel Zamiast pawimi strój m ę ż c z y z n sukmany dwadzieścia męż­ przeważ­ żonatych, szczególnie się to kożuchu. dwie sprawienie i ze szkła, mógł w ze sztucznych Drużbowie bukiet tach na kapota rogatywkę, kami zaznaczało j a k wkładali kaszkiety, S t r o j e świątecznych: że wagę przywiązywano do butów pięknie w monije" ubiorów różnicą, modę, Strój kawalera niż w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m M u z e u m K . i Sz. L u d . zdobione granatowe w . się podobnie z tą tylko g r a n a t o w y c h rogaiówek R y c . 10. — S t r ó j s a n d o m i e r s k i 2 0 bywało nie posiadali sukman, które k u p o w a n o do­ piero z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . pierś, czapki miennej czapki o d reszty m i e s z k a ń c ó w i stąd pięta". Na nie czasie piersiach, bukiety lub pojedyncze rogatywkach Jeśli ślub brał kwiaty, a niekiedy i przy wdowiec — duży kaszkie­ bukietów do �czapki nie przypinał. Biedniejsi zamiast tów używali małych wianeczków pinanych do biały charakterystycznym strojem drużbów był płócienny fartuch, C z ę s t o ubierał go t a k ż e O z n a k ą a nawet do niektórych bowie trzymali w nóżce (tab. Inni dzili w zwykłych Mężczyźni czas, gdy w izbie w za selnych Ubierali pasywali a to dokoła kańczug na ręki. druż­ sarniej przycho­ odświętnych strojach. starszy z dalszym ciągu dopiero drużba tańców. w Zwykle tej oni k o ż u c h y w e ł n ą na się s ł o m i a n y m i po prze­ odzieży wśród „targujących" wów­ Przebywanie lub trzej m ę ż c z y ź n i kupców lub szał weselni jednego dwaj wstążka niekiedy owinięta goście lub kolan. miejscowościach rękach uchybienie. dowskich była zdejmowali sukmanę uczynił tańczeniu żano I). do młody. ubrania druga sukmana w obowiąz­ nakrochmalony sięgający i pan starszego d r u ż b y chusta p r z y p i ę t a Ponadto przy­ czapek. Najbardziej k o w y m bukie­ z ruty, uwa­ gości we­ udawali ży­ pannę młodą. wierzch i prze­ powrósłami. Ryc, 11. T y p c h ł o p a z okolic Sandomierza. „ O p i s ziem zamieszkałych przez P o l a k ó w " (Z. Gloger — u b i o r y l u d u ) . W a r s z a w a 1904 r . T . I I str. 233. Do w trumny ubranie choć zazwyczaj odzienia kę, ubierano świąteczne, na 2 1 nie mężczyzn nieraz wkładano podeszwie buty a w strój chrztu zrobionych W okresie się zwyczaj szek Mali kapotę, drogiego lub czap­ trzewiki — na rodzaj Kawalerów ubie­ drużby. niesiono ze dziecko starych obszywania chłopcy w pieluchach k a w a ł k ó w międzywojennym niebieskimi rzadziej zbyt biednym białych p ł ó c i e n n y c h skarpet. Do w . Przy boku zmarłego kładziono nogi wkładano papierowej rano żonatych nawet dla płótna. rozpowszechnił chłopców pielu­ wstążkami. chodzili konopnych w długich, koszulach lnianych przepasanych R y c . 12. U b i ó r c h ł o p c a s a n d o m i e r s k i e g o . M a i . W . Gerson o k o ł o 1850 r. Muzeum w y d . Daziaro. Archiwum Kult. i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e . N r . i n w . 2540. 15 �krajką ( r y c . 25). ich ubiór nie. Na W aż do Starsi osiągnięcia początku dziecka lecz b y ł o też trochę z tyłu na tyczniejszy. w wieku dzieci w na odzież po bosaka biegające do kostek 3 guziki. Odzież zaś przyjęły samą zszyte Rozpowszechniły południowej ponadto kamizielę. tę się koszulą OPIS choć w one z tylko świąt. 1938 r. w e urągały światu" burego barchanu. głównie latach spod­ z okazji wsi Łukawice poniektóre miało sukienkę lub w 2 2 Kolor północnej . lub bez majtki, Majtki były rękawów, ten części cały pierwsze najczęściej ze s t a n i k i e m z r ę k a w a m i szyto się w spodnie starszych, po śniegu, był to zapi­ najprak- Sandomierskiego, 1900—1910. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y Pierwotnie b y ł to kawalerskiego, k i e d y to o t r z y m y w a l i takich,które spodenki sięgające nane wdziewali X X w. rodzice sprawiali chłopcom zimie ubierano „zastano chłopcy V S A N D O M I E R S K I E G O STROJU M Ę S K I E G O K o s z u l a Koszulę a na męską święta „kartonu", szyto cienkiego później Koszule więciu z miały z używała krój prostokątów. W lnianego płótna płótna białego. ich również samodziałowego, Bogatsi prawie nosili cała do na roboty święta ( r y c . 1311). N a j s t a r s z e miarę pojawiły się p r z y / / ' / przez \ z składały rękawach oszewki, przy \ zgrzebnego, kupnego młodzież. p r z y r a m k o w y ich rozwoju ze koszule dzie­ dłoni zastąpione koszulach później odświętnych szerokie mankiety. k i e t y te w ó w się z naokoło przyszywano prostych lub ręka­ marszczo­ nych. Szyto też koszule A Man­ do o kroju p o n c h o p o d ł u ż n e g o , łatwiejsze do wykonania. podszywano drugą stwą materiału, naśladującą na D a w n y m koszule noszono wypust, spodnie war­ ( r y c . 131). zwyczajem wyrzucano i je przepasywano do \ \\\ \ \\ \ na pa­ s k i e m ( r y c . 12, 25). S i ę g a ł y / / Ra­ miona przyramki 'ii naj­ one kolan. 1 y Ryc. 13. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I . Koszula kroju p o n c h o Gołębice szono pow. do podłużne. Sandomierz. okresu 1939 No­ roku A. — w i d o k z przodu. B. — z t y ł u . A C. — k r ó j : d. — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , ćwikieł, h. — f. — m a n k i e t , g. — kołnierz. I I . Koszula k r o j u p r z y r a m k o w e g o , Mściów, pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do dzisiaj. A . — w i ­ dok z przodu, B. — z tyłu, C. — k r ó j ; d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w , f. — m a n k i e t , g. — h. — kołnierz. 16 S k a l a 1 : 30. ćwikieł, �Tablica STRÓJ I SANDOMIERSKI mai. J. Karolak �Z chwilą sięgają zaprzestania zaledwie stępowaną kości. ogół przez używali sem przeważnie je dotąd Koszule otwarte świąteczne ujęte Obecnie koszula czerwonego, k a w a l e r o w i e z a ś— s p i n e k zapinano Około ożydle czyli haft guziki początkowo przód i tak, źe oszewkę, rzadziej i dziś powoli należy tasiemką do za­ rzad­ zawiązywane. modre. Starcy na bursztynowych lub krwaw­ lub też zostawiano 1900 r. koszule niebieskie, zdobił na się one w z oszewką przeważnie koloru białych, niekiedy były przeciągane tasiemkami. białe, skróciły p o d szyją obdziergane, Oszewki u r ę k a w ó w wiązano spinający były wstążek „ n a wypust", kołnierzyk. na końcach c z y l i skrawki, nikowych. koszul uda. Koszule w y k ł a d a n y Oszewki były Tasiemki, noszenia połowy świąteczne tylko na wolne; zapinano jeden, cza­ na guziki i drugi potem koszuli. zakładki. S p o d n i e Najdawniejsze prawie zupełnie. rozporkami, dości spodnie Niektórzy większym spodni, posiadały rozporek ze starych informatorów wiedzą o spodniach zaginęła z dwoma z przodu i mniejszym z boku. Informatorzy ci używali składających ten z boku, jednak tradycja o nich sposób, się z dwóch że szew płatów zszywano w W krocze wstawiano kwadratowy kawałek spodni wszywano d w a kliny (ryc. biegł płótna po płótna. (szer. 60—64 wewnętrznej Czasem zamiast w mło­ cm). Płaty stronie te nogawek. jednego kawałka 14). R y c . 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . S p o d n i e starego t y p u , z p o l . XIX w . A . — widok z przodu, B. — z tylu, C. — k r ó j : d . — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z k l i n a m i z k o ń c a X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z t y l u . C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , d l . — k l i n y . Górny oszewka, kiem, brzeg przez służącym przewleczoną W do XX końcu oszewki. spodni którą zaszywano przeciągano do zapinania. krajkę. Zapięcie do środka, trok, Często Rozporek w . zaprzestano 2 Strój Sandomierski zakrywała nosić t e ż spodnie wypadało X I X w . rozpowszechniły koszule na skutek zakończony zawsze siękupne pętlą czego zawiązywano pośrodku powstawała i werblikiem, z to jest wprost na trok szeroka kołecz­ lub na przodu, guziki, które przyszywano po 2 w wypuszczona „ n a wypust", w na wierzch związku koszula. W pasie początkach z czym dokładniej zaczęto i : �wykańczać a górna, Spodnie z kupnych, wych. płótna na a więc łomie psiej mówi skóry. Materiał n a spodnie przeważnie spodni przez były Kalesony z płótna pasie były używane one guziki, parciakami, świąteczne b y ł biały, rzadziej szyto r ó w n i e ż z drelichowych lub początkach w perkalojednak, X I X w. zimie i na far­ materiałów święta, Począt­ na prze­ samodziałowe. owczarzy tradycja je ściśle ustalić, w i a d o m o j u ż w tylko spodni i zapinano barwione ludności, Sandomierskiem w przez Spodnie trudno używano one całkowicie pasku zwano sukiennych, kupne były kupnych je na grupy szyto cajgowych, materiały o noszeniu świąteczne inne wiązano lub zielony kolor. i perkalowe Noszono Spodnie albo i użycie na pasek. zgrzebnego X I X i X X w. wyparły szenie. w w na płótna z „wigowych", z materiałów Tradycja z z granatowy sukienne spodni wprowadzono przy rozporku kryte zapięcie „szlufkami" lnianego. weszły materiały kowo szyto czarny, Kiedy spodni, zastąpiono robocze cienkiego bowany że część oszewki i troki skórzanych, na guziki. w y k o n y w a n y c h Posiadały na kolor czerwony. nie wspomina, O po bokach noszeniu mimo, że kie­ podobnych prawdopodobnie używane. lnianego l u b k o n o p n e g o . Z a p i n a n o j e n a icerbliki l u b g u z i k i , sznurkiem. S p a n c e r Spancerami rzadziej z — „towaru" czarne, 2 3 a nazywano Szyto j e na zimowe czerwone, ciemnych. W l u b spancyrami bioder. najczęściej bure Czerwone i wyjątkowych nosili wypadkach N a szyto kawalerów z Starsi gospodarze zapinali spancery Spancery podobnym pominały Zapinały męską kamizelkę, się z przodu zazwyczaj guziki i pętelki. małą miały gładkie, guzików Guziki spancery czarną różnicą, młodzi były rogowe na tasiemki. w w w były kolorach kratę, np. ozdobne 2 4 koł­ wąskim kołnierzykiem, oszewkę. Krojem doszyte r ę k a w y czasem zaś, j a k w lub skórzane. Niektóre albo Spancery nosili j e z w y w i j a n y m wszywane że miały lub też „lanego" dni świąteczne. kratę. się m a ł y m , l u b haftek, pasa płótna spancerów w z materiałów w kończyły z watowane. używano p o d szyją, z tą jednak na rząd zawiązywali stronie czerwone sięgające letnie kawalerowie spancery p o d szyją do oszewki. R ę k a w y niowa — na prawej zapinane były kurtki, niekiedy codzień głównie spancery nierzem. Sobótki wolue l u b bez niej, z barchanu, zielone. spancery krótkie, podszewce spancery z przy­ ćwikłami. parafii Starsi Wiś­ gospodarze miały na dole po kieszonkę. Spancery odświętne r ó ż n i ł y sięo d c o d z i e n n y c h zdobinami oraz oszewkami wach, szerszymi przy ręka­ przypominającymi mankiety. Jedynie w Świąt­ nikach spancerów nych odświęt­ nie noszono. Span­ cery wyszły z użycia czas I wojny pod­ światowej. R y c . 15. Z r e k o n s t r u o w a n y krój ..kamizieli". A . — w i d o k z przo­ du. B. — z tylu, C. — krój: d.—przód, d l . tył, e—kliny bo­ c z n e , f , — k l i n i k i , g, g l . — r ę k a w y , h.—kołnierz. 18 Skala 1 :30. �K a m i z e l a Najstarszym rzadko zwana do k o l a n , bez miennym" różnią 2 5 . się szyją bez „Kamiziele", o opisanej. kryto wierzchnich Sandomierzaków żadnego których Pojawiły podszytej zapinania, jeszcze się w haftki Starsi białym w zachowała nich listwie. tylko pasie się lnianego. była Wyjątkowo spiętego żywa zwane gospodarze kamiziela, długiego pasem tradycja afłkami, rze­ niewiele rzadziej zawiązywali guziki kamizele pod skrawkiem. codzienny użytek szyto kamizele z płótna zgrzebnego z płótna teriałów można było spotkać t. j . k o n o p n e g o , kamizele „świętalne" „kartonowe" z ma­ kupnych. Przeważnie podstawie spotkałem na na okryć G r e g o r o w i c z podaje, ż e jest to „ r o d z a j surduta, czerwonym, niebieskim lub Na zaś znanych kołnierza, od umieszczane spośród t e ż płóciennicą. gospodarz informatorów już jednak podłodze, p o n c h o każdy relacji bo miał nikogo, kto cała sztuka p o d ł u ż n e g o , dwie zgrzebne odtworzony umiałby płótna nie zszywanego z krój ją skroić, mieściła boków, i jedną kamizeli wiedziano się z lnianą podano na tylko, stole. kamizelę. na ryc. że Nie krajano Kamizela miała doszytymi rękawami Na 15. i m a ł y m ją krój sto- R y c . 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . „ K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u B. —z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c y , e . — k l i n s p ó d n i c y , r . — p r z ó d , g.—pacha, h . . i . — p l e c y z p o ł a m i , j . — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z . I I . S u k m a n a z M u z e u m Regionalnego P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u p o c h o d z ą c a p r a w d o p o ­ d o b n i e z o k o l i c y w s i Z ł o t e j p o w . Sandomierz, z d r u g i e j p o ł . X I X w . A . — w i d o k z p r z o d u , B,—z t y ł u , C. — k r ó j : jącym Czasem d.—przód „ s p ó d n i c y " , e.—klin. (zszycie na r y s . B. jest nie w i d o c z n e ) , i.—tył, h.—plecy, j . — r ę k a w . 1 — p r z ó d . S k a l a 1 : 30. kołnierzykiem z tyłu wpuszczano gospodarze Drugą, z doszywano dwie nosili rzadko proste widywaną sobą były zdobiny wyszły z użycia jeszcze w początkach w boków Górną ukośne odmianą, końcu X X w. X I X w w. nosili były przykryte na a pod wzór kamizele nieraz pachami poszczególnych w „ćwikle". płótnem. Z klapami. boków Niektórzy sukman. spotykane kolorowego. Główną wyjątkowo je kliny, część do pasa podszywano szyte z płótna odrębne dodawano kieszenie fałdziste, wykonane między Z klapki. lub też kamizele Sandomierszczyźnie, 2« oszewką. tylko w południowej cechą różniącą parafiach ( r y c . 20). Sandomierszczyźnie kamizele Kamizele południowej, kawalerowie. 1<) �S u k m a n y Najbardziej biała, lekko sowanego Część z się czyli Czasem kawałki miał nowo do bokach od stronę. Znaczne sukman, Ryc. zakładek dla trzech Część k a w a ł k ó w dolną jest ze większej ongiś zróżnicowanie się dwie spódnicą. na guziki, ozdoby materiałów sukmany i (ryc. (około bywały też na zaopatrywano śladu. Różniły sukmany ciągnących zbiorach 21 cm) w one Muzeum rozcięte zakończone afłki i kunie, dwa rzędy się one między pio­ guzikiem. zawsze na lewą guzików. dużą sobą ilość odmian głównie 1 7 . — S u k m a n a z o k o l i c y ' Z ł o t e j , p c w . S a n d o m i e r z . Z e z b i o r ó w M u z e u m R e g . P. T . T . K . w 1954 r . dwóch tworzyły brzeg w stroju sandomierskiego p o w o d o w a ł o zaginionych bez i 17). kieszenie bądź dopa­ klapki. jednoczęściowe spódnicą, dolny się i pleców dwa zwaną klinami, z była płaszcza, kołnierz u pasa b y ł szereg z a k ł a d e k , Czasami fot. M . M a ś l i ń s k i 20 wełnianego znajdującym pięćdziesiąt znajdowały się b ą d ź okazie sandomierskiego wykładany kołnierz sukiennymi obwodu. Z tyłu Na ona doszywano dwoma tych stan pasa. M i a ł a których ćwikle. i pół metra zapinała niestety się z do drugiej kieszeni. sukmany Sukmanę poniżej poszerzone szwu łączącego Sukmana ( r y c . 16 I I ) ,r o d z a j d ł u g i e g o składał sukna, dodawano trzy jednej Sandomierskiego Po stan, sukna, przeszło od sukmana odzieniem wierzchnim chłopa piersiach, a luźnego podwójnego rękawy. trzy szarawa na górna, ozydli reprezentacyjnym zdo- Sandomierzu �binarni, c h o ć w zamiast 1900 r. zarzucono Sukmana była zadawalali sobie południowej wykładanego, burochą. tak do jak był pierwszej sukmany, i na nie wojny jeszcze chłopów „od do — zamożniejszych, wielkiego także nie deszczu stać zdobiono. sztywniał. było na mające stojący. wojny którzy i biedniejsi zwano Sukno z Około światowej. na codzień sprawiali burochami którego Zamożniejsi sukmanę sukmany, je dzwonu". też i brązow ych, które lecz także kołnierz pierwszej T używano których je użyciu się j e d n a k niekiedy, że informatorzy twardy Biedniejsi, dotrwały Ryc. je materiał codzień. odzieniem sukman występowały powszechnym donaszano Zdarzało twierdzą białych Wykonywano w s u k m a n y , lecz i nosili, j a k tańsze, był uroczystym się Oprócz Sandomierszczyźnie który nosili je je nosili do (ryc. szyto burochy kościoła. 33). było na Burochy światowej. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B.—z t y ł u , C — K r ó j : d . e. i . i i — s p ó d n i c a , f . — p r z ó d , g.—pacha, h — p l e c y , j , j l — r ę k a w , k . — k o ł n i e r z , 1 — k l a p a . Skala Zwolnieni durowych, bego szarego tańsze, z wojska zwanych gdyż lub żołnierze szinełami- często Biedniejsi chłopi brązowego wymagały chodzili 1:30. sukna. mniej Szynele w swych szyli te sobie dawnych na zastępowały ich płaszczach wzór burochę. okrycia Były mun­ z gru­ od niej materiału. K a p o t y Z końcem bogatych tak jak XIX w. gospodarzy sukmany. czarnego sukna sprawiali sobie rozpowszechniły kapoty, szyte Wykonywano fabrycznego. zamożni się je z cienkiego, Kapoty zazwyczaj kawalerowie do ślubu. Przypuszczalnie pierwsze kapoty były ne podobnie, po 1900 r. jak były i sukmany. krótsze ozdób, mniej fałdziste u dołu posiadały starców do nego niewiele Późniejsze, i sięgały za Z je 16 I ) . J e s z c z e o b e c n i e kościoła już szyte kolana, rozcięcie. W y k o n y w a n o (ryc. pocie, zdobio­ i czasem watowane. botą surdutową" chodzi wśród początkowo w różniącej od „ro­ paru starodawnej się bez tyłu ka­ współczes­ płaszcza. K o ż u c h y kożuchy noszono długie przypominającym kapotę i fałdowane, (ryc. 18). : sandomiersko-świętokrzyskim Dawniejsze kożuchy były o w y p r a w i o n e j s k ó r y . Po Na były k o ż u c h y krótkie, noszone pod odzież o kroju pograniw użyciu wierzchnią robione z z m o k n i ę c i u na 2 6 . białej, Ryc. desz- pow. 19. — W i d o k k o ż u c h a z t y ł u , G o ł ę b i c e Sandomierz — fot. J. K a m o c k i 1952. 21 �czu, sztywniały wrócenia one tak, że dla przy­ i m dawnego nacierać je mąką. były powszechnie, rub.; w wielu wiał z sobie stanu, musiano Kożuchy używane 2—5 kosztowały wsiach parobek za w y s ł u g ę wyma­ kożuch wraz butami. Na w przełomie modę kożuchy z żółtej one o d 15—20 sztowały czego X I X i X X w. weszły nosili j e t y l k o skóry. K o ­ rub., wobec zamożniejsi go­ spodarze. W y t w a r z a n o je w Ć m i e l o w i e , s k ą d przyjęła się n a z w a kożuchów" R y c . 20. — W z o r y z d o b i e n i a s u k m a n ( u g ó r y ) i k a m i ziel ( u d o ł u ) s a n d o m i e r s k i c h z X I X w . R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . mocy wkładano w szwy „kant", wąski pasek znajdował pasa. były skóry. Z tyłu się rozpór, Płaty skóry nany płat aż do szerokości, zakrywał połowa krywała kożucha sięgający nie jednakowej pasie czyli doszyte do rozporu ż e jeden, szerszy, W „ćmielowskich ( r y c .19, 26). D l a w i ę k s z e j płatu szerszego węższy. Rozpór te robiono ze nych baranów. Były na­ zapi­ b y ł n a g u z i k i z r o b i o n e ze Kożuchy tak rozcięcie skóry skór czar­ one nie pokryte. Zapinano je na haftki i koniki l u b na „sznurowane" t e ż łebkami, pętlice w posiadały przód i dolny rankiem. zwane obszytymi skórą. wykonywane wie i kołecki i kołnierz, kieszenie, brzeg Szyte Kożuchy Staszowie Ćmielo­ wykładany z a ś przez kuśnierzy z Bogorii i z innych miasteczek, nie miały nierza. skórę sie nawet deszcze kożucha, kładziono słoty często wykładanego Ponieważ ba­ koł­ niszczyły n a ń w cza­ burochę. Kawalerowie dla większej elegan­ cji nosili k o ż u c h y w y s z y w a n e . O p r ó c z nich używano cych też kożuchów., zaledwie do połowy pinanych jeszcze na pętelki. d w a inne sięgają­ uda, a za­ Znane rodzaje też 21 a m i a n o w i c i e : koprzyWnickie , Pierwsze nierzu lub czarnego zów — Ryc. 21. — M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u tradycyjnym, z pocz. X X w i e k u . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 22 były kołnierz kryte towym, Górna białe, wykładanym zapinały ozdobiona. W osłaniał i bondy. dużym futrem barana. suknem, część o z czasie głowę. s i ę n a aftki u koł­ białego mro­ Drugie przeważnie rękawów były kożuchów, grana­ i kunie. bond była �Przy „bondach" materiału, co Oprócz szono nosili chłopi kożuchów Bidzin, w północnej z byłej części pamiętają kożuchy przywożone z Galicji. oszewka weselny była Fartuch szyto krótsza u — Zrekonstruowany fartuch Sandomierszczyzny o g ó l n y , B . — p i a t p ł ó t n a , C. — oszewka: Sądecczyzny m. R y c . 22 drużby z X I X w. i X X w. A. — widok z płótna (1,20—2 obszywano no­ Miesz­ F a r t u c h Fartuch samego w y k o n y w a n y c h na miejscu, też k o ż u c h y przemycane kańcy pasy z tego okrycie. 8 i d. — m e a n d r o w e . obszycie tasiemką. w e s e l n y (szer. 6 0 — 6 4 dł.), przeto dołu'tiulem 2 cały kolorowymi cm płat a długości 4 - 5 m). przed szyciem był wstążkami, czasem Ponieważ marszczony. wyszywano nazwisko właściciela. Stanowił on o b o w i ą z k o w y strój drużbów, toteż zwracano n a ń do stopnia uwagę siadający że fartucha proszony w go młody. i pan dwu nie drużby. Fartuchem a nawet wiązano kawaler go troczki. zaginął Opowiadają, na zarzucono przez pewien pasie przodu Archaiczny przełomie że w czas X I X czasie noszenie „na wypust", młodzież w być nosił się w i trzykrotnie; z na i kiedy mógł okręcano tego po­ Czasem ten ubiór X X w. nie koszul przychodziła do kościoła pasa zwanego fartuchu. P a s y Typ trzosem szerokiego wyszedł formatorzy tylko niaki" starzy 2 n . w tylko z opisów początkach nimi znajdujemy o tym wzmiankę kółeczkami wielkości kabzli w. zna­ Już musiały Zdobiono R y c . 23. — M ę ż c z y z n a go być Gregorowicza od w 3 0 . mosiężny­ buta. gały one w d w ó c h lub trzech XX te i opowiadań. u In­ sukmanę, Pasy X I X w. skoro nosili „pańszczyź- lub koszulę. zdobione, mi z użycia. że ludzie, Opasywali kamizielę my dawno twierdzą, kapocie Obie­ rzędach z pocz. P r z y b y s ł a w i c e , p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . 23 �cały pas Pasy z dookoła te były dwoma lub mosiężnymi się rzędów pinano. Po służące kierowano, a końcu pasy rodzaju, t.j. Fot. T. Mańkowicz, 1954 opasać wszyscy, Wąskie czarne, lub dwukrotnie, one Były towe, na dwukrotnie i tyłu to (ryc. obcięte do 33). czy toteż (ryc. łowie X I X w. garnka włożonego dzielę, aby włosy mgliło". zacze­ zazwyczaj uszy. włosy na po­ na zachowały przy głowę, że włosy w miało Na błyszczały i leżały ? w ze koś­ spadające toteż jednokrotnie przewiązywano je cienką paską nie­ gładko, „aż pracy, się pomo­ co włosów. „sperką ", tak, przeszkadzały „na powszechnie w obcięcie Długie Ucze­ lub mieli przystrzyganiu równe je g ł o w y spadające Gdzieniegdzie zapewnić smarowano lub się 5). włosy równo, ucha, tych można kacapkę", M o d a ta p a n o w a ł a o zielone. Długość Kawalerowie połowy wspomnienia grana­ n a k r y c i e „na weł­ lub okręcić kark. oczy, łukiem. pasach chłopi nosili zwano kędry" ciele szerokim o i przycięte było drugim sposób, że p r z y k r y w a ł y sanie lakie­ się za frędzlami. Sandomierscy do Pasy można buraczkowe, U c z e s a n i e lakiero­ mosiężny­ czym 2 m., no­ dwoja­ też czerwone przekraczała ten że m a m y pasów nimi były bądź biodra ozdabiano cy więc biedniejsi nabijane przy one rzadziej sane naj­ a zaczęli pasy tak, Końce w obijano i gwoździami. wiadomości było la­ je kapotach, później dłuższe, spadały nianych. suto Używano nieozdobne, były Mniej znaczy paradne, lub się pieniędzy. to młodzież śklane, blaszkami razem T i w s p ó ł c z e s n y m u b i o r z e . S z c z y t n i k i , pow . Sandomierz. a wane nimi za­ znajdowały w. węższe. rowane Ryc. 24.—Chłop w tradycyjnej rogatywce X I X kiego mi je reprezentacyjnym. gospodarze, sić równała które chowania sukmanach cm) czterema ich na pasa bardziej stroju W kabzli, do połowy. rzadziej Ilość gwoździkami. przy do 18 — 2 0 „pośkliwiano", błyszczącymi przy a bokach często tylko (około trzema kaletki, dłużej też przłączkami. ilości Trzosy lub szerokie na nie prze­ słomy.. W ą s y b y ł y rozpowszechnione aż do pierw­ szej wojny światowej. Najbardziej R y c . 25. — M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u d z i e n n y m 'z I I [pół. X I X w. (około co­ 1860—1870) z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A . Pat­ k o w s k i S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1958~r. str. 24 41 u ż y w a n y m tych, Brody typowym głównie nie noszono. okryciem przez mężczyzn były „siwe" t . j . granatowe lub ..rogatówki", zwane też „czapką na głowy, żona­ czarne cztery �_ ernije", Szyto je tylko z z cztery sukna. sobą w ten je sposób, na że — wyjątkowo zwieszał wony a w czapek dl. i inne drużbów, 15 cm. W T Rogatywki świętnego. Gęsie z Ozdoby je choć 7 Były szyte one takie nosiła jak podobne do otokiem. Na środku denka na na czerwone siwym denku sznurki. szych gospodarzy, skiem W na 3 2 także w , Sądecczyźnie zimie głowę to obszytym futrzany wścieklice, lała się wysokie dookoła był ku 3 3 czyli czapy górze. tak, Czapki 3 1 jeśli otok od ciosów, to 1925 r. czerwone, używała otok lub na barankowy zabawę się p a m i ę ć lub i na w o do stroju od­ niższy (2—6 czerwonym latach je cm.) pawimi 1885—1890. czerwonych tych czasie zbliżone do przystrajano stosowany używane bardziej ich raczej W Sandomierzu. rogatyw­ terenach. denkiem sukiennym. do takie m a ł y m denkiem, czapa Otok rozchy­ związywano wykonany z też do wstążek barankiem. 61 czapy, chętnie czer­ a w y ­ baranka watowane na nad zwane białego, szyto je z sukna głowę przystrój kładli popielatego lub duże przy terenach. nego. Te czer­ też noszono , Limanow­ lub niebieskiego, był sznurek środka dwa c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . D e n k o szyto z sukna jątkowo, która siwym Ze czarny, przypominający sporadycznie ten był papuzami . Rozcięcie wonego, granatowego a rogatywki lub że cm). ob­ podobne czarnym barankiem. rozcięty, 12 Kutos, był baran­ star­ zawściekłe, z z się gospodarze, jałowicami (6 d o czarnym okolicach i na innych zamożniejsi t e ż c z a s e m jałówkami, Były mniejsze. r., również informacji Olkuskiem wyższe umieszczony c z a p k i te b y ł y kozackich, tylko były występują W y k o ­ znacznie brązowym krzyżowały Według czerwony wesele r y c . 4., lub miały „kwiatek", zachowała one czarny „kutos" j a k na rogatywce. W Bogorii na okrągłe czapki czarnym (ryc. 39). były najczęściej łułasek. zszytych uroczystości, p ę k kolorowych i granatowe, nie były też czapki barankowym też przystrój północnej przypuszczalnie krzyż szerzej lub podczas młodzież, się, ż e Łagowa lub je odtworzyć materiału, zielonym paciorku. Często 1900 noszono zdarzało okolicach Młodzież do czapki „Rogatówki" ( r y c . 29). dziś b y ł o jeszcze d o s t a ć je na j a r m a r k a c h w przeważnie miały kucoł stanowił pospolicie Sandomierszczyźnie kach, ozdobę siwymi Nosiła dłoni Gnieszowicach światowej, można Niejednokrotnie W w Przybysławicach noszono Równocześnie krakowskich. w wierzchu kutos, „rogatką" k a w a ł k ó w Obszywano szerokość zielony na ozdoby: a okolicy pierwszej wojny piórami. na rogi. wełniany okolicach Łagowa rogatywkach na watując. albo że krój ich m o ż n a tworzyły większe ucho tak się one z 4-ch zwykle grubo białym, się na „konfederatką" zupełnie, Składały szwy podszewce, czapy lub rzadziej i opowiadań. krakowskich i posiadały kiem W światy" Rogatywki zaginęły ilustracji nywano od „na z czar­ chroniły brano je zabawy. R y c . 26. — G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e , p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 25 �R y c . 27. — polskiej Gospodarz ze S t o b i c w B. B a z i e l i c h ó w n a „A\ ś c i e k l i c a " spolita na w — fot. 1951 r . ongiś po­ Sandomierskiem, była j a k to wskazują (ryc. maciejówce pow.Opatów liczne ilustracje 28 a). D o o k r y ć g ł o w y , o k t ó r y c h na­ wet tradycja nie wszędzie chowałarowki należą l u b magiery chami. Były sięza magierki, zwane one magie też częścią sadłostroju paradnego. Zazwyczaj białe, z oz­ dobnymi centkami, nie różniły się niczym i od magierek prawdopodobnie krakowskich były też w y ­ rabiane p o d Krakowem. Kupowa­ no j e na jarmarkach. Magiery za­ przestano okrągła, dnem w nosić około wywijana, czapa północy dzie raczej Sandomierskiego; nie udało stwierdzić się j e j nig­ — należy przypuszczać, tam szerokim występowała połud. części na 1890r. T a z że używana. nie Jeżeli raczej była powała, to prawdopodobnie nad Wisłą, gdzie D a w n y m stępnie lekko okryciem filcowe którzy nich zdobili pawie kapelusza u lerowie Siwe wykonywano Kania ze s ł o m y pszenicznej otaczano kawalerów. Przy przypinali czyli czarne, tylko flisacy. pierwotnie Gregorowicz. kwiatów ozdabiano ( r y c . 2 8 ef). w kapelusze się jako wełniane, o ubiorze a na­ parobków, l u b ,j a k w J a k u b o w i c a c h p r z y p i n a l i wstążką czarną lub czerwoną. Kanię do noszono górze. słomiane robiono przyczynili o nich pęczkami Kapelusz k u — z płaską wyrabiano są również je na święta wzniesioną koczami, głowy ( r y c . 21). W s p o m i n a pióra. Kapelusze inne do j e j rozpowszechnienia ona zaś wystę­ cztery szeroką pawie dwóch rzadziej czarną odmianach: szerokości l u b żytniej. „dudki", wstążce w była dłoni Zazwyczaj w sześć, lub granatową umieszczano „fontaź", a plecionki czy wstążką w jedne z l u b nieco osiem główką szersza. d o nich, zwane war­ (ryc.28g). G ł ó w k ę u starszych, okolicach okrągłą, Kapelusze a czerwoną Sandomierza kawa­ pióra. ciemno-niebieskie kaszkiety widywało siępospolicie jeszcze d o ostatniej w o j n y , a i o b e c n i e m o ż n a j e s p o t k a ć . D a w n i e j s z y t y pk a s z k i e t u , w z o r o w a n y n a w o j s k o w e j czapce rosyjskiej, stąd t e żz w a n y „ruskim'' l u b„moskiewskim", miał szeroki denko, a p r z ó d w y s o k i (ryc. W czasie kaszkietowi, względów pierwszej patriotycznych dzali, ż e te b y ł y 2b wojny o węższym otok i duże 10).W s t a w i a n o d o n i e g o d l a u s z t y w n i e n i a d r u t l u b s p r ę ż y n ę . światowej otoku — czapka i mniejszym podobne ta denku. kaszkiety ustąpiła Zmiana nosili znanemu ta nastąpiła legioniści. „polskie". T e n ostatni t y p czapek n a z y w a n o j u ż wcześniej częściowo Informatorzy „maciejówkami" ze stwier­ ( r y c , 27). �R y c . 28. — O k r y c i a -głowy mężczyzn, wścieklica zrekonstruowana [a. — na podstawie r y ­ s u n k ó w St. L a t a n o w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j ­ cickiej, oraz z Łagowa, pucharu cechowego Zrekonstruowana w oparciu kiewicza, szechnie garncarzy b. — r o g a t y w k a n o s z o n a d o 1914 r . c. — czapka używana, o fot. F . M a ń k i e - barania dotąd d. — m a g i e r k a , pow­ noszona w p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y ź n i e d o 1890 r . Zrekonstruowana na p o d s t a w i e fot. A . F a ł k o ­ w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " , ej. — k a p e l u s z e miane. Sporadycznie raszowice pow. sło­ spotykane i obecnie. Gie- Sandomierz, „w cztery dudki. g. — p l e c i o n k a ^ Stobice pow. O p a t ó w . R y c . 29. — K r ó j r o g a t y w k i p o w s z e c h n i e d o 1914 r. A . — w i d o k noszonej o g ó l n y , B. — k r ó j : c. — d e n k o , d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — „ k u c o t " . Oba rodzaje kaszkietów miały guziczkami rzemienny pasek. małe lakierowane Kaszkiet przyjął po daszki czerwonej i przymocowany rogatywce weselnej, w y s t ę p o w a ł w n i m p a n m ł o d y i d r u ż b o w i e . N a wesele, ubierano kaszkiety Rzadziej one je na zanikania sześć wciąż jest szanujący z odmianą lub osiem ż y w y m wypierane brak czaste. U c h ł o p ó w jest piórami lub czapki święta, kwiatami wystającymi maciejówki zaszewek, funkcję a miejscami i w a były nad zielone, ponad aksamitne denko. kaszkiety. otokiem żółty sznurek. Miały N a ogół nosili kawalerowie. Jedynym, baranice pawimi spotykaną denku tylko z dwoma się przodu i do obecnie przez czapników. nie tyłu „w ( r y c . 11). Z a l e ż n i e o d g a t u n k u „barankowe". naśladujące Ponadto oryginalne skóry noszono czapki a kółko tak na wacie szpic załamanie jak szło donica", rozróżniano zwane noszonym typem miejskie. Jednym o swój wygląd czapki, lub czapki powszechnie W y k o n y w a n o je dbających załamywali do niedawna czapki były z głównych p o w o d ó w ich i podszewce. B y ł y one spi­ b y ł w i d o c z n y ( r y c . 2 8 c) b a r d z i e j ; „bez gdy baranice środek czub głowy" wciskano ( r y c . 26), do to wewnątrz droższe — karakułowe i tańsze „papużki" czyli wełniane czapki fabryczne, baranie. O b u w i e O. o Kolberg wywiniętych podaje, że w cholewach 3 3 . lecie chodzili Buty szyte z Sandomierzacy boków miały boso, długie zimą zaś w cholewy, butach, sięgające po 17 �wyprostowaniu swobodnie wami, kolana. opadające Drugim stronie, poza typem poczem takie można było nosić wywinięte, bądź też (ryc. 30II.) obuwia były wywracano nie kołkowano, wały tak na lewą, Cholewy wywrotki, na prawą. to też łatwo jak i na prawą dlatego Cholewy tak zwane, miały się rozchodziły. nogę. Ponieważ gdyż szyto je po lewej szyto drat- proste. Buty takie O b a buty były jednakowe, „wywrotki" były słabe kawałka skóry. paso­ mało ich używano. Buty ich „przodowe" sięgały do kolan usztywniający W końcu Miały t. j . szyte z i miały góry kawałek skóry skóry. tem wycinano Prawidła części biono rzących z półtoracalowej rodzaj przodu. Dla on ułatwić „pieska". D owciągania butów ale miały obcas chwalono sobie, przy obcasach kowali. Niektórzy z tyłu wstawiano nabitych zdejmowanie wysoki Były na one niezbyt bo „jak kto wlazł szerokie mosiężne kawalerowie trzy w kilka butów nabijali cale, gnój, to buta podkówki górną wykrojone miały krawędź two­ tak zwanego cholewy. środku, „chód nie uwalał". buta pasek skóry wewnątrz w wycięcie wąski kawałków wyrabiane pożądany takie szwy przy pomocy gdyż po­ (ryc. 3 0 I I j). pod kolanami, ro­ „wybierany" wygodne, w z jednego obijano Przy niskich cholewach i. j Staszowie. wałkowauiem, na prawidła służyły d w a„ucha", wszyte po bokach obcas francuski. je siadały b y ł uncwot, w tak długo, a ż przyjęły W cholewach mocy, Cholewy naszywano cholewy przed Po tej czynności w ruchu. większej napiętku pazura. Miał buty deski. prosto. twardym pominający częścią moczono cholewy aby nie przeszkadzały się z Juchtowe z przednią je rękoma i młotkiem krajano pięcie naszyciem. i ugniatano część wycięcie, N a lub na białe buty juchtowe, wykonane przeznaczony na to obuwie wycięte Tylną skóry. tyłkiem za najlepsze z jednego (ryc. 301). Z tyłu przyszwę wraz z cholewą, a następnie naciągano były znajdowało krojono wycięcie przyszwę", wyciętą wraz Jucht gwoździkami kształt. przodu zwany X I Xw . uchodziły one „jednostalną kawałka u przez drobnymi przy­ paskudny", Buty te p o ­ miejscowych metalowymi kółeczkami. Nowe buty były koloru sadzą w i tłuszczem, okresie Około letnim te części stójką, nej w nosili i z takie początkowo na prawidłach. spełniały smołą wykonane z się właściciel (dziegciem). cienkiej sztylpa układa­ gwoździkami ozdobę. Wyszły Kanty „Uncwoty" przy mosiężnymi nich rolę błyszczącymi — stanowiły z użycia około r. R y c . 50. — O b u w i e o buty miękkiej, później, nabite 1905 gdy przybrudziły nasycając 4—8 ..kantów". praktyczną, tylko zimę górnej, zwanej dolnej, harmonijkę układano już białego, na zrekonstruowane w oparciu dane uzyskane o d s z e w c ó w z I w a n i s k i Staszowa I. Buty „przodowe" z poł. X I X w . A. — widok z b o k u , B. — k r ó j . II. „Babskie b u t y " zszywane z boku z poł. X I X w A . — widok z boku, B.— tył cholewy, C.—przód tworzący częściowo zarazem przyszwę, obciągnięte skórą d. — p r a w i d ł o (zakreskowane). I I I . B u t y „ c h l j p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z tyłu A . — w i d o k z^bsku, B. — c h o ­ lewa, C.— przyszwa. 28 L A 0 czernił Zamożniejsi je, smarując gospodarze „gimzy". 1 8 8 0 r . w e s z ł y w m o d ę u k a w a l e r ó w b u t y w harmonije. ze s z t y w n e j lub a Cholewa i c hskładała się �Kawalerowie Te z ostatnie przybijali szczególnie piosenek często podwójne nadawały się hasaj ze starsy Podkówecka a pierwszej miastem, W one choć zimie nogi na od wieś wykonywali nadal Dla jest iskier większej mosiężne podczas W jednej 9 f ze" ' ' butów różnice w z luźnymi tak zimna je dawano starymi, wyjątkowo tylko między do zszywanych środka podeszwami kupowano wsią cholewami. zwane „słomiaki". z warkoczy słomianych, ochrony od obuwiu je. plewy. Chroniły przy po­ Częstokroć, skórzanymi. Słomiaki Używali przeważ­ N o g i p r z e d w ł o ż e n i e m d o b u t a o k r ę c a ł c h ł o p w i e c h c i e m , c z y l i kłocią zimy w ich wano tylko mocno (ryc. onucek. drugą okręcano nią nogę Słomę kładli na a je na wiecheć „przybierając łydkę, za k a ż d y m pozostałe zimie do pracy źdźbła na wsi na wsadzał z kory rzemyku zwyczaju chłopi materiału, ręce uzupełnieniem zazwyczaj wieszone wkładali kawałka rękawic, Koniecznym biona owiniętą onucą, a następnie w rękach i łamano razem wąskie pasma starannie rozkładali na uży­ owijali wpół, poczem słomy", którymi wszystkie strony 32). z jakiegokolwiek miał nogę ścierano R ę k a w i c e W onucą okresie „klocie", nawet w tych wsiach, gdzie p r z e w a ż n i e Najczęściej onucką. sznurowali 31, ze s ł o m y l u b p ł a c h t y lnianej. Zamożniejsi nosili w zimie ciepłe onuce „ b a j o w e " . W powszechnym użyciu były wiecheć się tańca. stalowe. furmani. z gałgana czy nie i ze, ksesaj Sandomierzacy podbijano sami, a hasaj zasadnicze częściej czasem Robiono je słomiaków, włościanie zniknęły używała i śniegu. drużba w podkówecke światowej zakładali mrozu wzmocnienia nie wojny buty m o c y szpagatu. dla krzesania to śpiewano: „A O d do podkówki, w d o d a t k i rękawice wyjątkowo z jednym i z palcem, uszyte Jeśli powożący kożucha. w domu końmi rękawy. stroju brzozowej. u i męskiego Oba te pasa. T a b a k i e r k a palenia papierosów. był n ó ż , t. j . k o z i k przedmioty wyszła z mody Dzisiaj u ż y w a n a nosili wraz jest oraz tabakierka chłopi z w kieszeni, zro­ za­ rozpowszechnieniem tylko przez nielicznych starców. Częstokroć ,,krzesany Ryc z starzy jedlaka", gospodarze z otworem chodzili przez z laską. który Był nią przewlekano najczęściej rzemień. prosty Parobcy, kij, idąc j 1 - 3 2 — O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a r n o e k i 1952. 29 �na zabawę tyki Na lub do stawały karczmy, się palcu u wnikową na lub miasteczek, Na granatowy bractw one noszono lub nosili na do lub oprócz Spinki „kłónnice", jaką na takie X X medaliki, które kogo było jarmarkach wstążką, w roznosili po stać: najczęściej w duży końcu koszuli, zwykle przykrytej z przodu boso, X I X w. 1958 r. str. a podłużonej zapaską, półkę bogatsze W oraz wyszywany zimie nadołkiem, z widoczny wdziewały lekkie okrywały Kobiety buty z pole Na tylko w chustkach m ę ż c z y ź n i w suk­ O p a t ó w , A. Patkowski, 60. STROJU kobiecy kaftana był do i składał szerokiej wąski pas głowie wiązano u K O B I E C E G O się z krótkiej płóciennej jednobarwnej dołu. chustki. spódnicy, Spódnice posiadały Biedniejsze chodziły cholewami. chodziły w w kaftany zastępowały dużymi wełnianymi koszulach i spódnicach 3 7 , mężatki okrywały a się biedniejsze po dwie lub trzy cieplejszymi, czasem chustami. Zamożniejsze kamizele, jedna na obszytymi barankiem niewiasty drugą. Na nogi wkładały wciąga­ buty. Strój 30 że ubiór sukienny, Wpisani chustką. kożuchy, no tak z gorszego materiału. Sandomierzanki głowę codzienny krwa­ małych V I S A N D O M I E R S K I E G O letni z różaniec. R o z d z i a ł W bija­ srebrna spinano Żydzi odpustowych. sandomiersko - świętokrzyskiego. Sandomierskie, P o z n a ń OPIS złota, zaś wsiach duży, miejscach sandomierskich, trzeci (prawy) w burosze, Szumsko, pow. O G Ó L N Y czasie pierścionki. święta w i ą z a n y c h w czepiec i w ś w i ę t o k r z y s k i c h zapaskach n a r a m i e n n y c h . D w a j manach w w. a kupowany szkaplerza, R y c . 33. — C h ł o p i z p o g r a n i c z a na czerwoną początków szkaplerz, szyi rzemyku zakupione zwykle spinką. krzyżyki czarny na obrączka, nosili wiązano bursztynową dotrwały szyi błyszczała kawalerowie codzień niekiedy bronią. żonatych tombakowa; Koszulę nosili groźną odświętny stanowiły haftowane koszule z kryzkami, spódnice zdobione aksa- �mimymi plisami i kobiet. Ponadto częta, wdziewały stycznym był tami obcisłe którego chusteczki, zatkniętymi strojnością gorsety, Kobiety szły ciemne były bądź też chodziły za upięty kolorowymi mężatek, widoczne na z tyłu 11 s t a r s z y c h , kaftany, a młodsze sznurowane młodszych ząbki i jaśniejszymi Niezbędnym zapaski, niewiasty wkładały przystrojeni głowy czepek, głowach jednobarwne starsze a także czole u wstążkami. młodszych dziewcząt dziew­ Charaktery­ wiekiem chusteczki. nie zakrytymi, Ubiór jasne starszych spod z włosami warkocz. a podobnie j a k i gospodyń Panny miały ozdobionymi odznaczał się na kwia­ większą barwami. do kościoła boso, uzupełnieniem oczyszczone świątecznego H y c . 34 — S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h trzewiki ubioru wkładały były korale, przed kościołem. niekiedy okuwane z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z , L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1003 str. 1 3 1 . srebrnymi z matki zadowolić sze obrockami. na córkę. Stanowiły Ilość one część sznurów korali się drobnymi koralami bądź kolorowymi paciorkami. Świadczy Bardziej kap charakterystyczne noszony tylko przez dziewczyny i przechodziły też nawet o zamożności. sztucznymi o t y m również „Korale, obrocki, a my sierotecki, czy posagu świadczyła miały siwe części zaginęły stroju zdejmowano czepkiem. Około okresu nie U podczas biedniejszych 1890 r. z a c z ę ł y „strojnikiem" często w po obcięciu miejsce rozpowszechniać międzywojennego. okrytą oczepin, W d o w y do włosów „strojnika" się welony, które ślubu a najbiedniej­ Goźlic: sandomierskiego, z końcem P a n n ę m ł o d ą ubierano do ślubu biało, a na rozpuszczone który z spadku musiały bogocki, paciorecki''. kobiecego mężatki, .Jakami", piosenka w Biedniejsze szły w j a k łoktuska, X I X w . warkocze kładziono strojnik, uroczyście zastępowano nakładano wianek zapanowały ubraniu w z go ruty. początkach świątecznym, z głową ani welonem. 31 �Druhny jaki i stroiły mieli dziewcząt W dożynek trumny nakładano okrywano zmarłe uczestniczące Małe ze niewiasty ślubny, kobietę Przez zasłaniając w W zwykle z sukienkę Reszta 3 wieniec w 8 taki kobiet ( r y c . 59). „kościelne po zarzuceniu młodsze smaty". „łoktusek", kobiety chustką. ubrania. D o niekiedy nawet pieluszkach, i Kobiety połowy X I Xw . twarze. przeważnie uszytych pieluszki, ozdobione r ó ż o w ą ze wstążką, w samych koszulkach, nieco d ł u ż s z y c h n i ż krajką, czasem haftowano, dni nakładały do niej staniczka resztek „kwiatek", ruty. międzywojennym. do niedawna chłodniejsze czas ciemne zwykłych okresie a pewien płachtami, tak zwaną zapinanego materiałów dziewczynki chodziły w sukienkach dziewczynki pszenny nakładały się w z na głowę prześcieradłem, przepasywano i doszytego wykonywano strój wianuszki świątecznych. żałobnym się dopiero Koszulki spódniczki w czepek. chrztu nosiło bogatszych. Starsze głowę dziewczynki biegały chłopców. strojach wkładała na piersi sztuczny to Specjalnie szyte n a t ę u r o c z y s t o ś ć rozpowszechniły u na przypinały zwykłych dziewczynę orszaku do i Niekiedy były przodownica się one białymi Niemowlę się w starsze w starych płócien. u wiankiem czapek. ubierano Mężatkom okrywały u występowała czasie Do głowę drużbowie z tyłu codzieó. ze spotykało składającą n a guziki. l u b przerabiano na co raczej sukienkę, zniszczonej D o pierwszej się S u k i e n k i te odzieży. Komunii kładły białą. R o z d z i a ł S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS V I I S A N D O M I E R S K I E G O STROJU K O B I E C E G O K o s z u l e Koszule kobiece składały doszywanej, sięgającej wykonywano bego płótna z cienkiego zgrzebnego. czasem letnie robocze XX w . zaczęto lekko marszczone zachowała posiadało i koszul W siętradycja wiązania ostatnich latach wykonywane dość wycięcie duże w okresie Do zaś na majtki tylko zimowym, okresu kobiety. kobiece. oszewka wzdłuż płótna Nosiły zwana Dopiero Koszule dolnej, koszuli szyto z w gru­ początkach szyto oszewkami zapiętymi koszule starsze na guziki. wsiach się koszule bez się w z przodu jak i oszewkę ( r y s . 5 3 , 54). r ę k a w ó w o kroju (ryc. 361). M i a ł y one dziewczęta. uszyta były się one z d w ó c h podobnie haftem l u b stebnowaniem z barchanu nie posiadała jedyną kobiety nosiły gładkie, tylko w niektórych rozcięcia, je głównie halka krojem (ryc. 35). R ę k a w y lnianego l u b kartonu bioder, X I Xi X X w . pojawiły Składały w były zdobiono sięgająca międzywojennego tylko na zimę. w o k ó ł szyi, w y j ą t k o w o Zakłady szyi. tak i część k r e t o n u . Nadołek p o d ł u ż n e zakończone z cienkiego krótka, Wyjątkowo przełomie p o n c h o świątecznych była d o pasa Górną j e j na białe lub czerwone tasiemki. Rozcięcie guziki. dookoła koszuli nadołek X I Xw . r o z p o w s z e c h n i a ł y p o n c h o Rodzajem lub z kupnego doszywano ramionach, przyramki w koszulach sięgającej l u b nadolkiem. długich pozbawionych „nadołka". oszewkę biegnącą trzy z górnej, świąteczne b y ł y krótkie, bez ..nadołka", podobnie j a k l u b rzadziej d w a lub części, nadstawkę lnianego, do których na zapinano płótna Koszule używać p r z y r a m k o w y m Podobnie się z d w ó c h do kolan, zwanej częścią w okresie i używana bielizny zimowym noszoną przez męskie gacie. północnej Sandomierszczyźnie długich głównie „nadołka". nie zszytych nogawic, specjalne łączyła je pasie. C i a s n o c h y Ciasnochą dano nazywano ją pod cienką, rodzaj muślinową białej, lnianej spódnicy, spódniczkę, która w spełniającej ten sposób rolę lepiej halki. się Zakła­ układała. �Tablica STRÓJ II SANDOMIERSKI m a L j K i r o U k �Ponieważ obcisłej czać, na niektórych koszuli że dawniej w podobne terenach kobiecej — Polski, a nazwa Sandomierszczyźnie do używanych po dziś dzień Śląsku — a po ich zaniknięciu nazwa nochy" przeszła na inny rodzaj pod nazwą ta m a swoje kobiety „ciasnochy* uzasadnienie nosiły jest — znany należy prawdopodobnie rodzaj przypusz­ ciasnochy, na „cias­ bielizny. S p ó d n i c e Najstarsze spódnice, o których zacho­ w a ł a s i ęt r a d y c j a , b y ł y w y k o n y w a n e z czte­ rech l u b pięciu półek, samodziałowego one w półn. czyli płótna w białego ( r y c . 37). Zanikły Sandomierszczyźnie 1880 r., a w p o ł u d n i o w e j cze brytów, pocz. X X w . używano około Szyto też spódnice- szorce z w e ł n i a n y c h s a m o d z i a ł ó w oraz z t a k zwanego czyli „towaru" brycznych. a w Najczęściej zimie flanela, szone przez spódnice dy z młode siedmiu w y k o n y w a n o było na ogół czasem brytów „rozpór" saniu gdyż z przodu się dookoła. węzeł Po na letnie niekie­ ; c No­ R y c . 35. — wąskie, d 0 Koszula kroju poncho podłużne. G r y z i k a m i e ń pow. O p a t ó w . A. — widok z przodu, rękaw, f. C. — krój: g. — d. — przód, dl. — tył, mankiet, i . — ćwikieł, j . — o s z e w k a , k . n a d o ł e k . S k a l a 1 : 30. spódnicę obwód j e j w y ­ b y ł a w pasie silnie l u b rzadziej z boku, sfałdowana wiązano i ujęta j ą n a trocki, w oszewkę, posia­ po uprzednim opa­ zawiąza­ zazwyczaj wypadał n a p r z o d z i e . Z c z a s e m trocki stały ;// '/' B. — z tyłu, były ( o k o ł o 3,5 m . ) S p ó d n i c a dała niu lub barchan. kobiety i panny kupne t e ż trzeba nosił \v. :; fa­ muślinu. stąd Iz l a t e m b y łt o k a r t o n , baja świąteczne Materiały do materiałów d. jh i c h jesz­ w y p a r t e przez ajtki, zo­ a na nowo zostały wprowadzone do­ piero XX w latach trzydziestych w., kiedy podjęto próby z m i e r z a j ą c e d o odrodzenia stro­ ju ludowego. Z przodu „ n apo- dołku" płat w s t a w i a n o półką, tańszego, riału. W gorszego latach krojone w kliny. i były spódnice Na teriałów fałdowane Panny choć używano ma­ jedno­ czasem rzały sięi w kwiaty. zda­ Te ostatnie zwano „krakowskimi". Świą­ teczne szyto łów często z „przybiorem", 3 Strój Sandomierski E 3 rn l! u no­ krótsze. przeważnie barwnych, E3h spódnice Podobnie, j a k one nieco spódnice mate­ światową się sięgały do kostek. siły jest poprzedzają­ cych pierwszą wojnę rozpowszechniły uprzednie, to z materia­ czyli tka- Dl Ryc. 36. — K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I X w . I . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i t y ł jedna­ kowy C. — krój: I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w : Sandomierz. A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, C. — krój^ d. — p r z ó d , e. — t y ł , f. — r ę k a w y , g- — m a n k i e t y g \ szycie m a n k i e t ó w , h. — przyramki, k . — ż a b k a , 1. — z s z y c i e pod­ i . — ćwikle, j . — kreza, rękawa. 33 �nych we wzory część spódnicy ząbków cm.), lub a w t y m zdobiono falbanki. także Pamięć jednak W okresie zimy niekiedy nawet pomocy spodu o o nich podbite w parę niż tło spódnicy. t. z w . spódnic. c 1 ozdabiano kupną spódnicach szczoteczki, listwą falbanką Dolną (szer. 25 lub ząbkami. wyszywanych białymi zaginęła. bogate k o b i e t y starsze nosiły Było też w — podołek, Nieraz plisek, nakrochmaloną spódnice zwyczaju, że na d. — oszewka. wieśniaczki w Skala czasie watowane uroczystości spódnica z X I X w. z pięciu pólek A, — widok c, — p ó ł k a , po wstążek płóciennych terenie się, że odcieniu spódnicę świąteczne kożuchem. R y c . 57, — Z r e k o n s t r u o w a n a wkładały innym kolorowych białych zdarzało ale podszywano Spódnice wspomina nićmi. kolorze, przy O d szczotką. Gregorowicz a samym kobiety z p r z o d u . B. — krój. 1 :30. procesji, miały na sobie sześć spódnic. Z a p a s k i Zapaski wały czyli fartuchy były Szyto z całkowicie. wszywano w szeroką je nieco krótsze półtorej oszewkę. lub Z tyłu i węższe dwóch zapaskę od spódnic, których „półek" wiązano materiału. na nie ich brzeg R y c , 38. — Z a p a s k a świąte­ troki Górny zakry­ (ryc. 38). c z n a z pocz, X X w. Szcze- glice pow. Sandomierz. A . — widok B. — ogólny, krój. C . — oszewka; d' — p o ł ó w k i . ó- — półka, część Około jeszcze 1880 do r. szyto zapaski lniane zapaski farbowano się p e r k a l o w e starsze Pod nicy, oraz — nazwą fartucha gospodynie dole amarantowe, U obszywano no dołu ząbki czym np. 34 lub była w koronkę. ona lub obszyte znano też po W świąt. W dwoma lub brzegach Koronkę Tego eważnie fartuchy używały codziennym z perkalu. X X w. alpakowe rodzaju użyciu kolor „pliskami", stosowano •— d o l n a zapaski ich użyciu Płócienne rozpowszechniły pionowe paski. N a białej, sfałdowanej, jasno-granatowego obszywano lub kobiety w 3 a panny święta i młode ziemi spód­ koronką. powszechnym trzema najczęściej one jasne w satynowe rodzaj starsze początkach Były czerwonymi tasiemkami. zazwyczaj Nieskurzowie, kupnych, zapaski a koniec X I X w. były czarny. siwe lub czarne; prz je zgrzebnego, Pod kieszenią. czarne podczas zwykle siwy z naszytą batystowe, na płótna z materiałów kolor wdziewały białe obszytej które na z światowej. robione fartuchy kobiety mężatki zapaski pierwszej w o j n y d głównie a do koloru. sznurkami. \\ sięgającej „fartuch" były nie­ zapaski wełniane, dobierano do koloru spódnicy. wzdłuż zapasek też wkładały dolnego brzegu amarantowych, niektórych dawa­ przy miejscowościach �R y c . 39, — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w sznurowanym T gorsecie i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o . , L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a Ze względów oszczędnościowych, z w a n e dwunitkami, wzmianka lub zapaskami z Truskolasów z na codzień błokitnymi. zamiast 1847 r . wełnianych, O zapasce sukiennej noszono białej jest zapaski tylko jedna 1 8 2 4 r. G o r s e t y Gorsety zwane Składały przody, Całość duży, d w a boki łączyły czyli pinane na były w powszechnym zszywanego części ramiączka, wstążkę, pleców częstokroć sześciu z zszywane z użyciu. Krajano je z kawałków, luźnej baskinki, drobnych klinów. stanowiących złożonej skrawków. aksamitu. Z przodu zawiązywano przeciągano przez z d w a kaletek. Dekolt b y ł druciane staniki składały się z pięciu kawałków, „aftki". Były go n a „skraw­ t e ż gorsety za­ guziczki. skrojonych z jednego p o d koniec i „tackami" aksamitny 3" oraz brzeg fartucha i spódnicy. X I Xw . , z a c z ę t o W gorset kawałka to jest z dwóch przodów, (ryc. 40 II). Starsze gorsety je haftować w kwiaty dwóch nie lub wyszywać były „siuta- t. j . c e k i n a m i . Gorsety w y k o n y w a n o z różnych z z którą oraz p l e c ó w ozdabiane; żem" i dwie przykrywał na Nowsze boków stanikami stanu, k w a d r a t o w y ( r y c . 40 I , 41). Gorset ki" czasem się z obcisłego dobie upadku materiałów, stroju najczęściej regionalnego miejsce z wełny. Najbogatsze sandomierskiego szyto zajmuje krakowski. 55 �K a f t a n Na koszulę klinów". D w a „pachy". proste, lub wkładano z Dość nich guziczek. R y c . 40. - stanowiły często zwężające zazwyczaj kaftan przody, wykonywano się ku dołowi, Wyjątkowo zapinany dwa plecy, też plecy ujęte wszywano w a oszewkę w pozostałe sposób, resztek. A. — w i d o k p r z o d u . B. — z t y ł u , z pow. Sandomierz. bufy, jącą wtedy część bufy kołnierzyk. czano sztukowano nazywano Kaftan na zapinał doszytej. krytej noszono luźne, górną część zwane doszywano tworzyły na haftkę przy ramie- Lu­ kaletki. na podstawie 7 p r z o d y , e. p a c h y , zachowanych f. — p l e c y , g. — ramią­ kaletki. rękawa kawałkiem „grzebieniem". Wokół szyi jeden rząd w by sześć tak R ę k a w y przeważnie Zrekonstruowany się z p r z o d u na listwie; tworzyły „w Sandomierz. W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r C. — k r ó j : d. czka, h. — niu go z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. k r ó j : d. — p r z ó d , e. — p a ­ c h y , f. — p l e c y , g. — r a m i ą c z k a , h . — w. Wilczyce Krojono zapinaną ten I Gorset w pierwszej poł. X I X w. M a ł a W i e ś p o w . I I . Gorset z k o ń c a X I X szyją. z jednego kawałka, rękawy d o w y c h w W a r s z a w ę , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k pod tym wypadku materiału. Wysoką, sto­ biegła oszewka lub m a ł y okrągły guzików. umiesz­ Naogół guziki po dziurki zapięciu nie były widoczne. Kaftany z reguły dłuższe, z wpuszczano mające Tradycja wspomina wyłącznie kreton, perkal t o w a n o je Tak białej (ryc. wcięte po dwie a Po w I pasie. wojnie rzadziej po Sięgały one światowej trzy fałdy. bioder, noszono przy kaftany Nazywano je czym trochę „kaftanem alpaki, o istnieniu Zimowe bajową kaftanów robionych kaftany płóciennych. już z Ż y w a materiałów wykonywano z pamięć kupnych, barchanu lub zachowała jak flaneli p o d s z e w k ę . Bogatsze gospodynie o b s z y w a ł y alpaka, oraz nadto wa­ kaftany 43). kwiatki. sposób codzienne. 36 też zapaskę. o kaftanach świąteczne, jak drobne sam i t. p. i dawano barankiem z tyłu bądź pod Jadwigą". się j e d n a k w z je i robocze kaftany Młodsze świąteczne kobiety nosiły zdobiono charakterystyczne dla tej szyto z k o l o r o w y c h kaftany obszywkami. okolicy materiałów barwniejsze, W okolicy „lachmusowe" ślubne Goźlic czyli wzorzystych wykonywano zdobiono niebieskie w ten kaftany �Ł o k t u s z k a Najstarszym zwana znanym Tańtuchem „Łoktuszka" materiału ramiona, okryciem wierzchnim Sandomierzanek l u b podwiką. Dotrwała ona do końca b y ł to lniany rzadziej (długości 3 m t r . szer. albo złożoną Ryc. 4 1 . — Gorset w zielony łoktuszka, kretonowy lub barchanowy 1,20) z s z y t y ukośnie była z dwóch sztuk. „róg" spadający tak zwany rzadziej X I Xw . z p o l o w y X I X w . Ze z b i o r ó w prostokątny Zarzucały j ą na plecy, Muzeum płat kobiety albo na wzdłuż Kultur Ludowych w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . zszycia i okrywały tuszka również Zazwyczaj rogach łoktuszka i wzdłuż Pamięć Nazwy się n i ą , j a k szalem. b y ł brzegów o łoktuszce te p o c h o d z ą chowywane, W a biała, W przechowała z okresu łoktuszki d w u dziesięcioleciach kwadratowe chłodów odziewano noszono cienkie jednobarwne Przed wzdłuż o bokach okryciem przekątnej, Podczas widać spod się składano niej łok­ chustę wzdłuż lub niepogody podobnie kobiety okrywały tylko brzeg chusteczki. Chusta była w okresie prze­ chusty po brzegach wełniane. Były frędzle. "W c i e p l e j s z y c h najczęściej Podczas okresach bywały ciemne lekko tą na róg, to krzyżowano chustą i znaczy na głowę, W obu wypadkach nie związaną pier­ tak że chustę nieodzownym okryciem. a m i z i e l a n o s i ł y S a n d o m i e r z a n k i kamiziele użyciu jeszcze celów. j a k łoktuszkę po czym ręką. „prześcieradle". kiedy „tureckie". długości, było one w kupne Chusty lub lub stroju, c h u s t a m i , jesionkami. lewą X I X w . powszechnie ją na w m , posiadające w kwiaty K W o płachcie do innych o d z i e l u b szalinówki. rzadziej jako zanikania X I Xw . noszono 1,5 — 2 każmirówki względnie zimna podtrzymywano (ryc. 15). B y ł y okrywały bogatsze k o b i e t y w y s z y w a ł y używano n a się grubymi ciepłymi lekkie l u b kraciaste, siach. kobiety nićmi. się po dziś. przypuszczalnie ale j u ż nie noszone ostatnich chusty zimowym czasem jednak kolorowymi C h u s t a to okresie głowę. letnim. nie różniące W zimie nosiły j e raczej sięo d męskich kobiety,k t ó - 37 �rycli nie nieraz zielę stać po było na dwie lub kożuch. trzy. na kożuch, dla Zdarzało biety, były były kostek, one w do pasie, brzegi W i rozcięcie rzadko spotykany bawiony wcięcia Kożuchy w w swej glądem Było swoim kożuch ono czarnymi lub jasnym. Do oraz ozdabiane od przypuszczalnie z póln. granicza. Zapaska na prążkowana jednolity po­ stąd naramienpoprzecznie żą. — podobna do n o s z o n y c h dziś na obszarze Puszczy Radom­ Archiwum Muzeum i Sztuki L u d . w dała Kultury w z n r i n w . 2542. do a Nie on był sznurkami. na je na haftki rzadziej lub zdobiony, Wyjątkowo np. i tylko w z od drugim z odzie­ stanika i zaś w X X w. Długość kolan,a miały mały kołnierz się k r y t e pokrywano podszewkę obszywano wyszywano taśmą go luź­ gładkiej, spódnica niżej brzegi upodobań, obcisłego fałdy. Wiśniowej, był rodzaju lub Pod nie tego trzy suknem. przyja­ prawdopodobnie „Tołub"' wypadku, znajdowały kobiet. okryciem lokalnych związanych one kieszeni angierą, przejęty miasteczkach. werblikami; burym polką, kolana, bokach pętelki czasem nad co p o k r y c i e ; b y ł y bogatych wciętego oraz szerokimi kobiety zamożne zależnie je fu­ guziki okrycie ten ręka­ Jeżeli wykładano lub w y ­ pod­ kołnierzu, i koło Strój czar­ i Futra rękawach fałdowanej, tym Tołuby Po albo przez się z Na haftki zwany się W to lub przepasywano tołub, dwie, rzadziej kostek. zielonym Futra po dawniej sięgały 7 Zapinano służyły Było nazw składał kliny. kładany . czarnym ilość tyłu różna, Warszawie był zmieniał spódnicy, szytej szubą. szyty „Tołub" jak nowo­ lisa l u b z a j ą c a . czarnego, piersiach, sukienny lub znaczna nej s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. i na noszonym był szlachty, one, fałdowane sukmanę. skórką sukna galonami. Powszechuie gurmaną poz­ bioder. bogatego pasie sukiennymi, z tegoż materiału zimowym Ryc.42.— Strój sandomierski do dawniej ten był Stanowiły baranami. je tasiemek. wyszywane ciółką, z w męską białymi zapinania pętelki z czarnych nieraz obszyte kożucha, Kożuch pokryty granatowym długie, wykładano pokrycie było zrobione pasami typ jarmarkach. przypominało i klapach trem do żony. suknem. bijano na długie haftki. się n o w y pasie i sięgał zaledwie Futrem nazywano wach na ko­ ..spódnicą". barankiem, którym informatorzy , pierwszy sprawunek dla nym męskich, Sandomierskiem, kupowano one kami- bogatsze się szeroką 7 twierdzą żeńca nakładano przez kożuchów zapinane 7 t o ł u b odznaczały X X w. rozpowszechnił wkładały zmoknięciem. przeważnie Kołnierz miały długi, w y k ł a d a n y były się, że f u t r a , noszone podobne wcięte ciepła ochrony tegoż przed K o ż u c h y , Kożuchy Dla posia­ łołubów była jeszcze inne isiojący lub w y ­ kieszenie. granatowym wkładano lub lub watę. kolorowymi siwymi „kttcotkami" piersiach. W tecznie niektórych zostały wsiach zarzucone, noszono a tołuby ich miejsce do I wojny światowej, zajęły płaszcze podczas której pochodzenia osta­ miejskiego. O b u w i e Najstarsze znane obuwie, które Kolberga, to łapcie plecione z kory 58 już wyjątkowo ( r y c . 44). można było spotkać za czasów �R y c . 43. — I . Z i m o w y z pocz. XX w. kaftan obszyty kobiecy barankiem. N a s ł a w i c e pow. Sandomierz. A. — w i ­ dok z p r z o d u , B. — z t y ł u , C . — k r ó j : d . d ' . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e ­ cy, g . — r ę k a w , h. — kołnierz. x, — m i e j ­ sca I I . Kaftan sławice przyszycia haftek k o b i e c y z pocz. X X . w . N a ­ pow. Sandomierz. Ze zbioru M u z e u m Etnograficznego w Krakowie n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z przodu, B. — z i y ł u , C. — k r ó j ' : d . d ' . — p r z o ­ dy, 1 g . — klapka, Skala Około na rodzaj jących w y palce. Na jak nosiły one niż nazwa obcasy, wybitnie W Do lub lub połowie pończochy butów, buty pantofli. XIX w. słomiane wiechcie. trzewiki boków dawna; Wspomina modne brązowe jak o były lub nogi łapcie Reprodukcja tyłu. wysokich Wysokie guziki. W cienkich cholewki, zimie dla obcasach, sięgające większego pod­ do pół ciepła nich ich tylko Gregorowicz pończochy czarne, w nie błękitne wiązano stroju je 3 8 . pod podaje W świątecznym jednak końcu kolanami X I X ich w. skraw­ mężczyźni, R y c . 44. — O b u w i e k o b i e c e z p o ł . X I X w . : pantofle. na z tasiemkę. lub i na kowalskiej. szyte używano onuce łykowe na i buty podkówkami. z od kupne podobnie kobiety roboty słomiaki. były zastępującym zakładały były stalowymi zapinano na podkówki wywrotkami kobiecym znane materiału, wy­ mosiężne zwane lub nakładały noszono kiem buty sznurowano trzewików zaci­ oraz mosiężnymi koloru. buty czasem nosiły Pończochy do tego „babskich 30, U ) . T a k i e Obuwiem kobiety szyte dla ćwieczkami kutych Po­ mężczyźni się środku, Kobiety uży­ takich cholewy wysokie w bijane łydki kobiety utarła obuwia nane podesz­ mężczyźni. dłużej miały z zupełnie nieważ b u t ó w " (ryc. ko­ składa­ ochraniających ogół boków, jak roz­ wśród jedynie butów; samych, typu był nosków wały w., ryciny, pantofli, się i kołnierz X I X to powszechniony biet h. — 1 : 30 połowy wskazują z jj e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę ­ kawy, z O. ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. Kolberga 19) 39 �R y c . 45. — „ K a p " n a k r y ­ cie g ł o w y k o b i e t nych. zamęż­ Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 U c z e s a n i e Panny do spuszczane Również częstym Dziewczyny kocze. też jeszcze w na święta nosiły włosy śpiewano w czesały się w jeden włosy też z obecnym kobiet Nieodzowną noszono były rzadkości. Chustki te z wiązania kobiety warkocze ńa zwyczaj strojnisie. u p i ę t e w t y l e ,,na k u p k ę " l u b w „ósemkę". z „polkę" lub „na lub w war­ 39). kędry" (ryc. 43). włosów został lub pod rogiem używane zimą zarzucony, a większość tyłu. była różniły wiązano wiązały chustkę (ryc. kędry". obcinania upięte szalinówkami, były pod główkami chustka okrywająca chustki kretonowe lub wełniane. jednym najczęściej Węgły, obcinali świąteczne najczęściej nosiły dziewczyna się trzęsły gdy jej warkocze zwane warkocze, tylko ucięte na tak z w a n ą częścią ubioru mężatki Chusty „kuper" sposoby starsze nosi kupne barwne wykonane, zwany stuleciu dwa codzień oczepin: aż W łub na błyszczącymi „Płakała starszych którą g ł o w y kwiatami, wsuwanymi szpilki krótko czasie wstążką, były warkocze zdobiły były n a k r y c i e święta uczesaniem Przystrojem Mężatki Stąd niedawna i zawiązane i r. str. 19). każmirówkami. się od W okresie swobodnie tak panny, chustki plecy brodę, szyję. W by je (ryc. i.przez w tak 49). Oba mężatki, jak t y m tylko najszczelnie j celu krzyżowały z przodu jej końce, następnie owijały dooko­ ła szyi i p r z e w i ą z y w a ł y pod b r o d ą (ryc. W czasie „wywiązane w tyle głowy a następnie i związanie chowano, świąt w mężatki czapę" nosiły przez R y c . 46. - Szkic czepka z początku Rys- J. K a m o c k i , 1956. 40 X X w. skrzyżowanie rogów złożonej na pół chustki, przeciągnięcie na (ryc. chustki Gregorowicz wie 48). chusty ich przodzie; po bokach sterczące rożki 50). Należy przypuszczać, że dawniej i nosiły do frędzle. wiązano na którego należały tym, że miały jak pod ochraniać Najczęściej „tureckie" letnim spadającym przez wełniane Chusty codziennych brodą. głowę. Zależnie od materiału z wiązane w podaje, X I X w. chustka że podobny w panny sposób. pierwszej panieńska była poło„zwią- �zana sztucznym w ę z ł e m warkocz dziewiczy Czepek mężatki, kładły gdzieniegdzie w i był spotkać nie do i z innych czołeni, a się w on materiałów, 46). i w spadającym mężatki końcu czepku przed na obszywały I wojną na plecy, końcu je one z były białej kryzką kobiet krył w. się Według robione co młode było nicianej lub, były XIX można światową. Czepce tiulową starszych W Wyjątkowo głowie. W y k o n y w a ł y Czepki i wdowy. wywodu. dobrze i wsiach. (ryc. przez oczepin kobietę trzymał „siutażem" samym wyłącznie czepek miasteczkach jątkowo cym nad ". noszony formatorek, karki 3 9 jeszcze opinii przez siatki, rzadziej, przeważnie in- czepa wy­ błyszczą­ bez kryzki „siutażu". Czepki noszono czepców typu Zakrywały one Czasem prawie zdobiono Najbardziej był kap capka towym; z szczona ksiendza przodu i zawiązka 4 z słrojnik. dwa wesela ruty W minał go biegły z nad tyłu, s k ą d nano tami i a a miał czoła, od rzadko. głowy sztucznymi zamężnych latach X I X w. Informatorzy w był niebieską Sandomierzanek (ryc. 45). podawali, wykonany okolicy kwiatami. z tył wyglądał tektury, Koprzywnicy wypustkę, że — którą amaran- ściągała zmar­ występowały przypo­ na mleko. obszy­ i w poprzez fałdy, całą zwisały. które głowę Wstążki Drugi dość nadto typ do upi- szpilek, zdobionych zwykle odróżnieniu głowę następnie trefionym galonami. w młoda Jeden łebkami, przybierano stanowiła półcypkami kupnymi „Kap" perkalem, panna skopek tektury, pomocy mitrę. nizsa'". d r u h n y k ł a d ł y na swobodnie przy lorowymi je ostatnie noszono bardzo . wyglądem wano wstążkami ino podstawy „strojników". z jest nakryciem czerwonym Sandomierskiem swym Robiono to osiemdziesiątych biskupa i kwiatów, rodzaje brodą. Te włosy. przypominał dookoła 0 i nazywano pod „dzirlandą", kształtem najczęściej Podczas wianki chustką całkowicie czepce zarzucony w swoim obszywano pod charakterystycznym całkowicie „Kap" .jak zawsze miejskiego, z a w i ą z y w a n y c h ko­ kwia­ „strojnika", wśj^oka przepaska t e k t u r o w a p r z y b r a n a r u t ą , g a l o n a m i i sa^ucz nymi kwiatami. niej wstążki, Z K W pod stroju tyłu które przyszywano sięgały rzyka z kiedy nawet „kryzki" białego płótna i białej pasa. noszono na t. j . rodzaj lub kartonu, koronki o Z tyłu kryzkę Ozdabiano obszywano wycinano ją zapinano białym tiulem w lub ząbki koronką, (ryc. 36 I ł j , a nie­ szerokości na haftem, szyi kołnie­ (3 — 10 c m ) , z m a r s z c z o n e g o i u j ę t e g o w kę. do k r y z świątecznym koralami niżej oszew- guziczek. brzegi zaś względnie R y c . 47. — 39). Kctieta z dzieckiem w stroju co­ d z i e n n y m z I I p o t o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r . ) Z czasem k r y z a przekształciła się w bny kołnierzyk u koszuli (ryc. 53). ozdo­ z pogranicza krakowsko-sandomierskiego. A. Pat­ kowski, Sandomierskie, Poznań 1938 r. str. 4 1 . 41 �K l e j n o t y Najczęściej klejnotami związane i noszonymi, na karku. które równo ilość rodzaj, były do w Przeważnie na srebrne, na po nie 1 matce, . koral Korale posagu, to a nie było też ich jej wielki wydatek, kupowała były środ­ mosiężne otrzymywała korale p r a w d z i w e , b ą d ź też Laki 4 ząbki. częścią ich dochodziła l u b okówki w i zamożności największy dziewczyna tak od Za­ jak rzędów wycinane niezbędną spadku korali, uzależnione k o w y n a b i j a n o obrocki były sznurów kokardę. Czasem ilość ich grubych skoro w korale dziewczęta końca wiązały kilkunastu lub były Czasem sznurków właścicielki. do ulubionymi Sandornierzanek przymocowywały wstążki, d o d a t k i stać drobne sztuczne„laki". noszone czasem i do stroju ro­ H y c . 48. Kobieta boczego. Czasami korale bursztynowe wspomina o zwane 4 2 Kobiety bieską W a ż n y m Do też dodatkiem z kramach r. na z płócienny krajkę do włosy drobnych udekiem pospolicie używały kolorowych srebrny medalik, a jarmarku. Posiadały prawdziwym one koralem, szklane oczka złote stroju lub opasywały zast^ewal często należały d«Łv'częcego do pąsową rzemienny były chusreczki. przedmiotów wkładano się czarny k w ^ t j ^ i j f l służyły dużych lub rzadziej szpilki z Rstka. i pize^BBmo I na na specjalistki, zapaski wania użytek które i fartuchy była na Większe Kobiety R y c . 49. — K o b i e t a w c h u s t c e G o ł ę b i c e , 42 r. do w szeroko którego Płótno się używały na do lnu było 4 3 po wsiach szyły gorsety, umiejętność w wyszycia swoje gotówce mniejszą gospodarstwie skroić i uszyć były rozpowszechniona. w y n a g r a d z a j ą c je trudniły k a ż d y m choć wynagrodzeniem gatsze g o s p o d y n i e o d d a w a ł y hafciarkom ciężary MATERIAŁY weselne. T a k ż e ogół kolorowymi VIII domowy, za nie­ plecy. Prawie k a ż d a Sandomierzanka umiała bieliznę Sandomierz rzad­ Ł koszyki • płacht W Y T W Ó R C Y pow. czasem do pasek. R o z d z i a ł f o t J. K a m o c k i 1952 pa- Kolberg rzadko. strój Czasem ale ddoo k o r a l i m o s i ę ż n y l u b pierścionki noszono zdobiące noszenia bańki Były noszące krajką. główkami np- wiązanej z tyłu . Piercionki kupowano w Kolczyki • n nk ki a m i " p r z y m o c o>ww^t Ę | K ) szkaplerzu widoczkiem. kości. chustce Sandomierzanki ciorków. Niekiedy z w f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 i skalę konopi lub hafto­ Bo­ stroje naturze. tkactwem, uprawianych . podstawowym surowcem stroju san- �doinieiskiego. było stąd zapotrzebowanie tak duże,że obok powstała osobna grupa czy tkactwa zawodowych z w a n y c h płóciennikami. dzy dostarczanej byli tkacze nie ze mogącej klientów. Świątnik, wyżywić mieszkańców. wodowi nie wsi z Na cieszyli się Tkactwo przę­ Słynni ludnej, ale roli wszystkich ogół tkacze za­ opinią, nie dobrą dopuszczano ich np. do u r z ę d ó w części tka­ Tkali oni z przez swoich nań domowego miejskich przetrwało dłużej w 4 1 . zachodniej Sandomierskiego. „Strój wany biały" na wsi. był całkowicie Dodatki wykony­ wytwarzano w mia­ steczkach. W końcu XVIII sukiennictwo. tury w Staszowie, montowie, a pod staszowscy głównym i w Bogorii, koniec ności Rakowie Staszów Liczni jego Sando- niemal wyłącznie zajmowali się w Szczególną oni po rolę wsiach gospodarzy tych pierwszym sławą cieszyli odegrali krawcy i należało Zdobili był również też oni do R y c . 50. — K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w tam­ f o t . M , M a ś l i ń s k i 1955 każda okucia nie z się Płótno robocze kobiecą wyrabiano rzadziej farbowanie miarę aajDi, WĘ ZydzLmieszkający i czapę" r. do z W niekiedy płótna, lecz o i uprawa ta w niewielkich wtedy znany krawiectwo spośród skończyło ręcznie a potem się ubrania maszynowo. Żydzi. traktowali płótno płótna płótno się Mieszkali Kowale jako do wykonywali kowali, pracę podkówki szewcy dodatkową. rekruto­ Przeważ­ butów. w było płótno konopne na paski lub z rozmiarach Na ok. Było spodnie kratki w czarnym. tkanin materiałów (szer. zgrzebne. koszule i świąteczne konopnego. wyjątkowo drukowaniu rozpowszechniania je i szewca. materiałem a dni. Najbardziej przeciwieństwie swój starych czerwonym, 5 wędrowali Zdobienie uszytych części stebnowali kowala i zawód z ciągu W ę d r o w n e szycia. wyłącznie pasów. cienkie w miasteczkach; sznureczkami. swego wykonywano rodzinę po wyżywienie. Ożarowa. którzy u ż y w a n y m lniane, z maszyn się do wiejskiej jedną lniane-/ane p r z e z n a c z o n e b y ł o ubranie łym, miała łataniem płótno się zajmowali i klamry Najpowszechniej Wyrabiano kie. Kogut krawcÓAv, wieś biedoty zajmowali — otrzymywali tasiemkami czapek butów, się Mojżesz odzież Prawie wali zapłaty rozpowszechnienia Wyrobem W i szew­ się obszywalUprzeciętuie i oprócz k r a w c ó w okresie do lud­ szewcy . Poważną w do z T tejsi u był rzemieśl­ rzędzie sukiennictwem, kuśnierstwem stwem. Kli­ się w p r z e c i w i e ń s t w i e miasteczek, polskiej, i sukiennicy zaopatrywania odzież. się manufak­ X I X w. sandomierscy. rekrutujący innych rozwinęło dostarczały ośrodkiem mierzaków nicy, i XIX w. .Sukna nie posiadamy fabrycznych przetrwała w cm. t. j . grube kamiziele. lub kolorze Znano 64 ono też części łokieć). szorst­ Codzienne wierzchnią granatowym odzież z bia­ „malowanie" dostatecznych zarzucano i uprawę zachodniej i czyli informacji. lnu i ko- południo- Sandomierskiego. Sandomierzacy kach. zaopatrywali Rozwożeniem wfeiy się w zajmowali w e ł n ę na j a r m a r k a c h , gdzie się pp r z^ ^ ^ wwss z y s t k i m kupowali mieszkańcy ją w Rakowa moti 3 . 43 �Innym nej rodzajem i wątku ,,Dwunitki" miały i tkaniny były wełnianym. lnianą d w u wełnianych. mian lnianych i Sukna tkanin osnowę i wątek Materiały burcane- b y ł to samodział burcanych były z naprzemian ..górcane" miały dwunitki biegnących osnowę lnianą i o osnowie i materiały lnia­ górcane. d w u nitek lnianych wątek z nici naprze­ wełnianych. używano przywnickich" materiały Odmianą na i na sukmany, czapki, czasem Ryc. 51. — S o b ó t k a w Bilczy burochy, także kapoty, i na tołuby, pokrycia kożuchów spodnie. W y r a b i a n o d w a rodzaje „kosukna: p o w . Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865 r . s t r . 123). iańsze, brązowe droższe z wełny z wełny białej czarnej, zrudziałej z domieszką czarnej. w czasie u ż y w a n e najchętniej na sukmany. Kapoty natomiast D u ż y m — popytem z którego Aksamit kaftany W otoki rogatywek Obuwie ty 7 z gorsety, zaopatrywano najczęściej było lisich i na odświętne fartuchy drelich na weselne spodnie, po miastach i się w miasteczkach wykonane były ze s k ó r e k szyto z cienkiego sukna głównie spodnie, i sukno z kożucha jasnoszare, uchodziło sukno a a staszowskie, fabrycznego. koszule, czasem baja i perkal kaftany- i barchan — na miasteczkach. i na jarmarkach. baraniego, Kożuchy, obszycia tołubów a czę­ zajęczych. juchtowe, tylko bogatsi gospodarze kupowali na lato b u ­ giemzy. Osobno w b y ł na skórzane — zapaski, T k a n i n y te k u p o w a n o wyroby i wścieklice się karton u ż y w a n y koszule, przeznaczony i spódnice. tołuby, sto szyto cieszył przerobu Za najlepsze celu należy wspomnieć o psiej wyprawienia zakopywali ją w skórze, z której owczym gnoju. R o z d z i a ł owczarze szyli sobie spodnie; I X Z D O B I N Y Pospolile już w I stosowano 44 wśród odzieży poł. X I Xw . W b.aly, zdobią a warstw koszule późnie, wyższych chłopek w e j g g n n e , XVIII w. kolory sandomierskich. rzadsze, j a k c z czerwony i niebil Równorzędnie ^ l u b zielony. z nimi �Ludowe nym w hafty jest południowej spotkać się dotąd w Sandomierszczyźnie można końcu było proste białe zdobiły ścieg motywy na (ryc. n a przodzie w Dość duże 6—12. sukmany i na zachowała nitkę poczym n o w y m z ze nićmi rozpowszechniły wnioskować, płaskiego Hafty koszul badań najczęściej oraz dziurkowane kobiecych. Znano męskich 4 6 . Koszule męskie haf­ oszewce. sobą na na jednym rogu i po bokach W z nicią stebnowaniu linie faliste, i obramowane z t. j . n a s z y t y m granatowym pozwalał rozeznać pochodził. okolicę, naszywano kratkę, w czarną tasiemką nierzu i mankietach. linie łamane parafii od podobnie 52. — Międlenie. sukmany w niektórych wzdłuż rękawach. z wzdłuż ( r y c . 20). obrzucano sukmany właści­ biegł i na prosto zie­ sznurków Kamiziele, kaftany, świąteczne tołuby czerwo­ z której Szamerunek rozcięcia od pasa k u górze Sznurki maszy­ szamero­ lub czarnym. Kolor i układ Przykładem Góry okolicach rozcięcia na mogą koł­ b y ć Wysokie. Różniły stebnowanych sukman Panna w stroju roboczym i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m kaftanie. O b o k pak w rogatywce. Okolica K o r z y w n i c y pow. chło­ Sando­ mierz. Reprodukcja z O. Kolberga (Lud Sandomierskie 1865 r . str. 169). a rozcięcia wyjątkowo noszone przy i przez pomocy i odzieży oszewce. na i gor­ szwów, czarnymi. kawalerów haftu k u miało krzyżyko­ rozcięcia na lewą — płótna: zwykle mankiet. Prawą pasa. wypruwano z po­ było klapach, tylko do Steb- koszule, których kołnierzu, imitowało dołowi, stebnowanie. Paradniejsze zakładkach, stebnowaniu t y m rzadziej na stebnowanie aż stron l i ­ sznurkiem („siwym"), j nadto ( r y c . 55). i kamiziele zdobiono Kożuchy bielizny krzyżujące obu zielonymi rozcięcia wzdłuż ręcznym wzdłuż czerwonym. rozcięcia których igłę sukmany, kamiziele, spancery, kołnierz. wzdłuż rozcięcia o jak granatowymi, zdobiono się p a m i ę ć śladem. wierzchnią stebnowano wzdłuż przeciągano ciągłymi waniem, przodu natomiast stosowano Sukmany Ryc. świątecznych czarnymi zdobieniu wzdłuż rękawach, dycji się one roślinnych. w koszulach niebieskim i w koszule stebnowano wyprutym i które konkret­ czasie źródeł można krzyżykowego, i kamiziele haftowano przodzie zastosowanie Sukmany w haftów: na dekorowano na czarnym, zakładki kieszeniach lub roślinne, i rzadziej i czerwonymi, spancerów ozdabiano siadające Sukmany zdobione kolorach n ó w k ą ciel rozcięcia haftem odzież nićmi starannie lonym i w sandomierskich podstawie motywach i kołnierzyki czerwonymi i kożuchy. świątecznych nym, w zastosowanie wzdłuż również różnobarwnymi się swoje wyszywano nawet niami stosowano jedynym okładce). a wego haftach geometryczne używały zarzucone, koszula, znaleziona W I I poł. X I X w. N a mankiety również Zdobiono były płaski kryzki, miał Chusty sety w całkowicie łańcuszkowy. Haft towano Haft już haftowana ( r y c . 53). X I X w. Sandomierzanki dziurkowanego. też zostały zachowana przypuszczalnie dopiero że U sandomierskie przykładem przy stronę W tra­ materiału �ze w s i na południe biono odświętne Aplikacje od Sandomierza spancery występowały R y c . 53. — posiadaniem czerwoną lub przeważnie czarną na brązowej plecionką oblamówki. z Podobnie zdo­ grubych kolorowych k a m i z i e l a c h . B y d a to o z d o b a nici. charakterysty- Haftowany kołnierz koszuli z p o ł u d n i o w e j Sandomierszczyzny z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z f o t . J. K a m o e k i 1952 r . czna dla służby dworskiej, np. furmani kawach, ziele czarny miały Kobiety których lorze kami. kolor różnił spódnicy — Także i sznurek się od zapaski a czyli Buty z i pasy zdobiono czasem na kamizielę. — Obręb spódnice pliskami. a Literatura cenniejszych Zapaski weselnych powszechnie brzeg etnograficzna, G r e g o r o w i c z a, 46 obszywały plisy rę­ kami- czarną kupną świąteczne w okolicy — lub falbanką były rzadziej w lub ko­ ząb­ Nieskurzowie środkowy wykańczane wstążkami ząb­ ( r y c . 22). czerwone Wiśniowej. 1—3), (od zapaska posiadała zdobiono granatowe, sukmany wybijano przeplataniem stroju należą na rogatywki. 7 Granatow e „kucotki" tołuba. obijano sandomierskim wyłogi Przybysławicach aksamitne zdobiono Czarna mosiężnymi buta, z k a b z l a m i t. j . k ó ł e c z k a m i ćwieczkami taśm. R o z d z i a ł X prace żywo jakkolwiek ludowym O. i obrazujące Ponadto lub ćwiecz­ szerokie pasy r Ź R Ó D E Ł obszerna stosunkowo K o l b e r g a i wiernie „huncwot". rzemiennych C H A R A K T E R Y S T Y K A o W czarne niekiedy sznurkami: w sznurków. czerwone. drużbów nimi różnokolorowe spódnicy. rzędami zdobiły skórzane Kabzlami spódnice ozdabiano boczne przodu naszyty Świąteczne Fartuchy kucotki na koloru pot. X I Xw . zdobiono naszywano kami. często zapaski trzema fioletowy, pasek nosili klapę. „szczotką". lub koronką. Frędzle, Około oraz czerwoną naszywały np. obszywano kami kołnierz jedną w okolicach Łagowa mało zawiera Z. G l o g e r a , życie niestety wartościowych wsi a dla monografii pozycji. także Do obrazki sandomierskiej w naj­ J. K. poł. X I X w. �Krótkie, zwięzłe, urzędowych korzystać w w rejonie skie jednak zostały kieleckie przez dotyczą W. dziennikacli Z i e m a c k i e g o , często zbiegów lub włóczęgów. mówiąc sandomierskim nie noszony. gdzie był sandomier­ mają niej np. o dokład­ zwykle w berg uważał strój za strój ,Powiśla histo­ a nawet korzysta­ np. O. Kol­ sandomierski Tarnobrzeskiego i Puszczy Radomskiej, zaś do te­ jej uniemożliwione jest niekiedy tak dość tego zasięgu, utrudnione, także stroju Wobec nazwy nie z takiego m a t e r i a ł u ; Inne wartość precyzują interpretacji rozumianej włącza licznych R e i n - łącznie. prace przyczynkarską; renu, są w terenowe i omówione opublikowane rycznym zebrane ostrożnie, gdyż R. „Badania rozrzucone kielecko-sandomierskim'"; stroje szerokiej materiały i gubernialnych, należy okres omawia artykule niestety wiarogodne wojewódzkich z nich Późniejszy t u s s lecz a A.Patkowski Sandomierskiego i R y c . 54. — A . — H a f t Opo­ na przodzie koszuli z X I X w . R u d a p o w . Sandomierz. B C . — haft czyńskie. k o s z u l z p i e r w s z e j p o l . X I X w . o d t w o r z o n y na Wyzyskane prace St. w niniejszej Arnolda, J. St. Bystronia, K i e n i e w i c z a , J. K i t o w i c z a , gera, K. Moszyńskiego, monografii T. A. opracowaniu Nieliczny nosi się głównie zachował charze do Pawińskiego W. z rzaka w w w na pasem Atlasie głowie z z A. 1903 r.; P a t k o w s k i cowej fazy i kołnierza, f. K a m o c k i , w haftowanej d b — — rękawa, kieszeni. Rys. 1956 r. w stroju w ilustracyjny dają J. \\ Z tego okresu p o c h o d z ą ó j c i c k i e j koszuli, ciemnej brązowej 5). — spódnicy sukmanie Ilustracja ta rysunki Z a k r z e w s k i e j , z fartuchem, przepasanej była czerwo­ reprodukowana a. sceny 1864r. pozycję typy rysunki grupowe z rysunkach p. L e w i c k i e g o wsi t. W. Gersona ilustracja strojach ..Sandomierskie" (ryc. sandomierskiej. z w parę i S. też Sandomierszczyzny Tygodniku ludowych 59) Należy pogranicza a także o rycinach z pracy O. stanowi Sandomierzan w książce J. życia strój roboczy z p o ł u d n i o w e j o G r a b o w s k i e g o , ona rogatywce. Polskiego (ryc. w jedyną daje zanikania poły ka­ przedstawiającej przedstawia brzegu — głowie obrazujące w. 55. — D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : c i czerwonej na Ilustrowanym X X Ryc. Sandomierzaka materiał mierszczyzny i rysunku początku w Królestwa oraz w s p o m n i e ć o ilustracji Z ry­ sandomie- B a z e w i c z wierny Tygodniku i wścieklicą L a t a n o w i c z a , w naj­ należy Sandomierzankę j . M . Bardzo pu­ 2). D o sukmanie Poglądowej chustce nym (ryc. łoktuszkę granatowej Mapie na przedstawiający sandomierzankę przedstawiające w rysunek R a d z i k o w s k i e g o , odzianą na w. poł. X I X w. E. przedstawiającą pie, teoretycznych. od­ Łagowa ciekawszych autorowi X I X w.; z XVII się j e d y n i e z St. ilustracyjny cechowym, garncarza cina części materiał podsta­ w i e r y c . I . W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o Ladenber- i St. P o n i a t o w s k i e g o p o s ł u ż y ł y w końca z ramion (ryc. fotografii Sando­ K o l b e r g a . Ilustrowanym 24). Ponadto z okresu koń­ ludowego. 47 �Przy opracowywaniu renowych z trwających powiatów: monografii 1947—1954 sandomierskiego, tarnobrzeskiego, janowskiego wania i stroju sąsiedni Niestety zeum też P.T.T.K. męskiego są to w ze w opatowskiego, wypada zbiorów — muzeum pojedyncze T zaw dzięczam Z około dr czenie prof. prof. riałów, a wsi Romana z liczbie badanich 182 stopnickiego, na teren na te­ miejscowości mieleckiego zwartego teren występo­ przejściowy T informacji panu strojach i doc. F. w przez B. model Instytutu Bazielichównę i M u z e u m N a r o d ó w Z.S.R.R w cennych informacji udzieliła Regio­ Warszawie. stroju w mu­ Zawdzięczam Państwowego sąsiednich Kotuli uzyskałem i dyr. J. od Świeżego. K.. je Sztuki Szczapę. Leningradzie mi Regina mgr. osobom przy i wszystkim prowadzeniu Reinfussowi składam w czym tym, badań i serdeczne którzy podczas Bujakowa na dożynkach — A. gór) rys. St. Latanowicz 1938 r. Cieśli-Reinfussowej, trudne wiele było udzielili pisania (Wśród nich, Patkowski. ozna­ dopomógł mi koło Sandomierskie, mi mate­ pracy, podziękowanie. R y c . 56. — S a n d o m i e r z a n i e w s ł r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , z Z. Zwłaszcza przodownicy, „bandos" Muzeum Ludowej pośrednie. krakowsko-sandomierskiego, pomocy R. Krakowie, s a n d o m i e r s k i m i gorset dane z ramienia w w Sztuki muzeum Reinfussa Wiele Wymienionym prof. w i kobiecy i pomniejszony uzyskałem Poznań 48 własnych Sandomierza. przejściowego Sew eryn. zwłaszcza o Seweryna, terenu T. na miejscowości, Kultury prowadzonym p r o f . J. G a j k o w i . danych T. tej 94 Kaftan sukmana 45 terenowym rodzina J a k u b c z y k ó w Szereg się przebadałem Etnograficznego okazy. krakowskim, warszawskim. kierownictwem prof. w i Muzeum I n f o r m a c j ę o s a n d o m i e r s k i m stroju l u d o w y m i tym kieleckiego, około Muzeum Sandomierzu tylko głównie badaniom pod oparłem okresie miejsc. Korzystałem nalnego W i iłżeckiego sandomierskiego 88 niniejszej r. — �P R Z Y P I S Y 1 T a k n p , w 1859 r . p r z e c i ę t n a p o w i e r z c h n i a g o s p o d a r s t w a chłopskiego w dobrach prywatnych w y ­ n o s i ł a o d 3—9 m o r g ó w (42,3°/°)» l u b o d 9—15 m o r g ó w ( 3 4 , 9 % ) , p o d c z a s , g d y t a k i e ż g o s p o d a r s t w a w całym Królestwie Kongresowym 2 4 , 7 % oraz 28,5%. Gospodarstw d o m i e r s k i m b y ł o t y l k o 2 , 1 % , g d y w t y m czasie w K r ó l e s t w i e p r z e c i ę t n a wzięto z S t . tworzyły p o n a d 30 m o r g ó w w p o w i e c i e s a n ­ wynosiła 6,1%. Powyższe dane K i e n i e w i c z a „ S p r a w a w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m " — W r o c ł a w 1953 r . s. 5 1 . D o t y c z ą one p o w . sandomierskiego. Odpowiednie cyfry dla pow. opatowskiego i stopnickiego wynoszą: 3—9 m o r g ó w — 10,4„/° i 5 1 , 6 % ; 9—15 m o r g ó w — 4 5 , 2 % i 3 4 , 3 % p o n a d 30 m o r g ó w 5 , 7 % i 0 , 2 % . 2 T . Ladenberger, „ Z a l u d n i e n i e Polski na p o c z ą t k u panowania Kazimierza Wielkiego" — Lwów 1930 r . 3 A. P a w i ń s k i , „ W P o l s c e X V I w . " — W a r s z a w a 1886 r . — p o d a j e l i c z b ę w s i k o ś c i e l n y c h w p o w i e c i e s a n d o m i e r s k i m n a 125 n a o g ó l n ą i l o ś ć 609, ale p r z e w a ż n i e l e ż ą o n e p o z a o m a w i a n y m o b s z a r e m ( n p . k l u c z biskupi Bodzentyn w dzisiejszym pow. 4 kieleckim). O s t a t n i o d d z i a ł p a r t y z a n c k i na terenie Sandomierszczyzny, d o w o d z o n y przez gen. Samuela R ó ż y c k i e g o , r o z w i ą z a ł s i ę 26. I X . 1831 r . p o r o z d a n i u l u d n o ś c i z a p a s ó w s u k n a i p ł ó t n a . 5 O. 6 Ś w i a d c z ą o t y m takie wypowiedzi, Kolberg, dziady b y ł y ; u b r a ć „ L u d " Sandomierskie. Warszawa 1865 r . s. 19. j a k : „ T e r a b y się wstydzili takie chaby się, to c h o ć w k o n o p i e postawić. Dzisiejszy jeszcze przez n i e l i c z n y c h s t a r c ó w w k a p o t a c h do k o ś c i o ł a , ubiór wywołuje to D ł u g o s z , „Historia polonica liber sextus" p. 179. A nosić" lub niezadowolenie ziemia Sandomierska, wielką z m ł o d z i e ż y za s z c z ę ś l i w ą (po 1205 (w przekładzie naszemu szczygiełków), k t ó r e przyleciawszy liczbę p o j a d ł y . G d y t e n sen dziś wśród dziadzie c h o d z i ć ? " . D. „ B y ł o p o d a n i e , ż e R o m a n p o p r z e d n i e j n o c y m i a ł sen w r ó ż ą c y m u n i e s z c z ę ś c i e : w i d z i a ł ptaków z czerwonymi główkami „wszystko innego". Chodzenie zazwyczaj i c h d z i e c i . T w i e r d z ą one, ż e „ S i a ć o j c a n a l e p s z e p a l t o . P o co w t a k i m %T. co przyjaciołom z rana od polskim): małą tej gromadkę strony, kędy lubo wielu opowiadał, go w r ó ż b ę u w a ż a ł o , s t a r s i j e d n a k i r o z u m n i e j s i t ł u m a c z y l i go n a z ł e , w i e s z c z ą c z niego P o l a k o m p o m y ś l n o ś ć , R u s i n o m z a ś n i e p o w o d z e n i e i k l ę s k ę " . 8 Z. G l o g e r podaje czych mieszczan p o d h a s ł e m „ U b i o r y " w- E n c y k l o p e d j i S t a r o p o l s k i e j (t. I V str. 405): „ U r o l n i ­ sandomierskich wczasach Z y g m u n t a Augusta z n a j d u j e m y : k o ż u c h y otworzyste, koszule trojakie: lniane, konopne i zgrzebne obok s u k n i b a r w y m a k o w e j z sukna żek, f a r t u c h ó w z r ę k a w k a m i , tuniki dobami lundyszowej myślenickiego, rąbków, podwi- c z e r w o n e j z k i t l i k i e m b r u n a t n y m c z a m l o t o w y m i oz­ aksamitnemi złotemi, w które się u b i e r a ł a żona Wojciecha Wilgi, obok „załogi (zakładki) białego f u t r a " , l e t n i k a p ó ł f o r s z o c h o w e g o , s u k n i m o d r e j l u ń s k i e j z k s z t a ł t e m (gorsetem) a k s a m i t n y m w a r t o ś c i sześciu, sukni b a r w y dzikiej w a r t o ś c i marek trzech, z sukni nakrapianej z sukna morawskiego marek trzech, z „ S z u b k i m o d r e j wemi bramami, wartości albo błękitnej luńskiej, k r ó l i k a m i podszytej z lisim koszulek k o l e ń s k i c h pierzem i bobro- m a r e k o ś m i u , s z u b k i z szarego s u k n a s z o d z k i e g o b a r a n k a m i p o d s z y t e j " , tości marek trzech, czapki aksamitnej podszytej k u n a m i marek wartości wartości marek dwunastu, p a s ó w war­ aksamitnych, (kolońskich), koszul odziennych lnianych i konopnych. . . " F a k t , ż e u b i o r y t e p o s i a d a l i m i e s z c z a n i e — r o l n i c y , p o z w a l a w n o s i ć ż e p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć tego r o d z a j u o d z i e ż y m o g ł a się r ó w n i e ż z n a l e ź ć w posiadaniu c h ł o p ó w — niestety, j a k dotychczas b r a k jest na to d o w o d ó w . s List goóezy, poszukuje chłopa umieszczony w D z i e n n i k u U r z ę d o w y m Województwa z w Kochowa (koło Opatowa) ubranego sukmanę K a l i s k i e g o z 1852 r . (s. siwą, oblamowaną 1037) niebieskim sznurkiem koło k o ł n i e r z a , z k l a p k ą zieloną, s u k i e n n ą w y ł o ż o n ą , na plecach w y s z y t ą sznurkiem". D z i e n n i k Urzędowy Gubernii S a n d o m i e r s k i e j N r 17 z „w sukmanę chłopską 4 Strój Sandomierski 13/2 I V . 1841 r. donosi o ucieczce aresztanta, ubranego czarną". 49 �Dziennik U r z ę d o w y Gubernii Sandomierskiej N r 47 z 26 X 7 X I 1841 r . s. 515, r w si Z d a n ó w , u b r a n e g o w „ . . . s u k m a n ę n i e b i e s k ą , s p o d n i e s u k i e n n e i c z a p k ę Dziennik Urzędowy Województwa na m o s i ę ż n e guziki. Cytuję za W. 1 0 — „ M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865, A. — Opis Gospodarstwa w Garbaczu. Roczniki s. 79 — t a k p r z e d s t a w i a u b i ó r c h ł o p s k i : „ S t r ó j j e g o kapota, czyli sukmana granatowa, sznureczkami przepasana". S ł o w a „ b e z stanu" w s k a z u j ą 1 1 Z. Gloger, ze po­ 917. T J. donosi o zbiegu barana". M a z o w i e c k i e g o s. L . 4 7 6 z 1828 r. m ó w i o s u k m a n i e b u r e j , z a p i n a n e j Z i e m a c k i m z y c j a 919, o r a z p o z y c j e 269, 718, 914, z kolorowymi na k r ó j T Gospodarstwa powierzchowny Krajow ego. W a r s z a w a 1846 r. p o d o b n y do m a z o w i e c k i e g o jest to obszyta, bez stanu pasem skórzanym małopolski. „ U b i o r y l u d u " zamieszczone w „ O p i s i e Z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " , W a r s z a w a 1904 r . s. 252—254. 1 2 O. 1 3 K s. 1 4 Świadczy o tym Kolberg, J. „ L u d " Sandomierskie. Warszawa K i t o w i c z, „Opis obyczajów 1865 r . s. 20. r i zwyczajów za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I " . piosenka: A j jesce, jesce trzewicki w mieście a na m o j e wesele s i ą d ź na konicki j e d ź po nie 1 5 I p r z y ubiorach k o b i e c y c h trzeba ż e w 1825 r. M a r i a n n a trzewiczki cekaj niedziele. (O. Kolberg, s i ę g n ą ć do D z i e n n i k ó w Swistakowa z Iwanisk w Truskolasie Barbara Kwietniowa 75) U r z ę d o w y c h . D o w i a d u j e m y się z była , . „ubrana w miała „kaftan o p . c i t . s. kamizelę po wiejsko", a w 1 6 Z. 1 7 G. 1 8 kap skórzane. Cytuję M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y z l a t 1818—1865 — p o z . N r 711 i 717. G l o g e r , o p . c i t . str. 252—254. Paszkiewicz, Niektóre „ O b c h ó d S o b ó t k i " . W i s ł a t . X I I I . s. dwory, wyposażając 662. w y c h o d z ą c e za m ą ż d z i e w c z ę t a w i e j s k i e d o d a w a ł y i ż ą d a ł y o d n i c h n o s z e n i a go p o ś l u b i e . M e r a z z d a r z a ł o się, ż e k s i ę ż a n o w o ż e ń c o m , nie u b r a n y m w strój l u d o w y . S t ą d też kawalerowie nie odmawiali posiadający im do posagu udzielania sukmany, a ślubu chcący się żenić, musieli ją p o ż y c z a ć od i n n y c h . C z ę s t o jedna sukmana m u s i a ł a s t a r c z y ć dla wszystkich ż e ń c ó w z całej wsi. D o dziś w s p o m i n a j ą nowo­ w parafii K o n i e m ł o t y proboszcza, k t ó r y panu m ł o d e m u u b r a n e m u p o m i e j s k u u d z i e l i ł ś l u b u t y l k o w s u t a n n i e — co u c h o d z i ł o za w i e l k i w s t y d d l a n o w o ż e ń c ó w — m ó w i ą c : m a s z p r a w o n i e u b i e r a ć s i ę d o ś l u b u w s u k m a n ę , ale i j a m a m 1 9 P o n i e w a ż „Strój sandomierski" został napisany przed P. T . L . s ą p o d a n e w g . p u j ą c e obecne p o w i a t y : północną część cały staszowskiego starego p o d z i a ł u . sandomierski, wprowadzeniem Zwarty zasięg o p a t o w s k i , (z oraz p ó ł n o c n o - w s c h o d n i ą nowego podziału admini­ się w A r c h i ­ stroju sandomierskiego o b e j m o w a ł w y j . części nastę­ północno-zachodniej i północnej, chmielnickiego. M i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h z b i e r a n o m a t e r i a ł do n i n i e j s z e j Pow\ „Ty p r a w o n i e w ł o ż y ć szat k o ś c i e l n y c h " . stracyjnego — w s z y s t k i e m i e j s c o w o ś c i w y m i e n i o n e w p r z y p i s a c h oraz w t a b e l i z n a j d u j ą e e j wum r. sukienny, granatowy, z w y ł o g a m i sukiennymi, czerwo­ n y m i . C h u s t k a na g ł o w i e b i a ł a w czerwone k w i a t y . F a r t u c h s u k i e n n y , b i a ł y . T r z e w i k i za W . Z i e m a c k i m " . nich, 1824 monografii: Sandomierz: — Bogoria, Bogoria Skotnicka, Chobrzany, C h w a ł k i , C z a j k ó w , D a r o m i n , Dmosice) Dobrocice, D w i k o z y , Gieraszowice, G ł a z ó w , Gnieszowice, Gołębice, G o ł ę b i ó w , G ó r y Wysokie, Gorzyczany. Goźlice, Jurkowice, K a m i e ń Nowy, Mała Wieś, Męczennice, Osieczko, Konary, Koprzywnica, Lipnik, Łoniów, Ł u k a w i c a , Malice Mokoszyn, Mostki, Mściów, Naslawice, Osiek, Osolin, P e c h ó w , P ę c z y n y , Piekary, Kościelne, Niekrasow, Niekurza, O b r a z ó w , Pielaszów, Połaniec, Ruda, Ossala, R y t w i a n y , Samborzec, S a n d o m i e r z , S k o t n i k i , S ł a b a s z o w i c e , S n i e k o z y , S t a s z ó w , S t r ó ż k i , S u l i s ł a w i c e , Ś w i ą t n i k i , Szczeglice, Szewce, Trzcianka, Tursko Wielkie, Wiązownica Duża, Wilczyce, Winiary, Włostów, Wola Wiśniowa, Wiśniowa, Zagrody, Zawichost, Zimnowoda. P o w. 0 ; p a t ó w : — B a ć k o w i c e , Bardo, B o d z e c h ó w , Boria, B r o n i s ł a w ó w , Brzezie, Brzozowa, Ć m i e l ó w , Czerwona G ó r a , C z y ż ó w (k. Ł a g o w a ) , C z y ż ó w T (k. Zaw ichosta), D ę b n o , D u r a n ó w , G i e r c z y c e , G r o c h o c i c e , r G r o c h o l i c e , G r y z i k a m i e ń , I w a n i s k a , J a k u b o w i c e , J a n i k ó w , J u l i a n ó w , Karsy , K a r w ó w , K i e ł c z y n a , K r a s z k ó w , K r y n k i , K u n ó w , Lasocin, L e c h ó w e k , Linów, N o w y , N i e s k u r z ó w Stary. Nietulisko, Łagów, Małkow-ice, Nikisiałka Duża, Nikisiałka Ostrowiec, O ż a r ó w , P i ó r k ó w , Pisary, P ł u c k i , Podole, P o r ę b a bysławice, Radwan, R a k ó w , Ruda Kościelna, Ruszków, Miłoszewice, Modliborzyce, Mała, Olszowica, Nieskurzów Opatów, Orłowiny. Kiełczyńska, Prusinowice, Przełuszyn, Rzuchów, Sadków, Sędek, Przy- Słupia Nadbrzeżna. S o b ó t k a Szlachecka, Strupice, Szewna, Szumsko, Teofilów, T o p o r ó w , U j a z d , W ą w o r k ó w , W o l a Kiełczyńska, T Wola Łagowska, Wola M a ł k o w s k a , W ó l k a Lipowa, W ó l k a T a r ł o w s k a , W s z a c h ó w , Wygiełzów , W y s z m o n t ó w , Zagrody, Żerniki, Po w. Podłysica, Po w. 50 Zwoła. Kielce: — Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Cisów, Huta Nowa, Lechów, Ociesęki, Widełki. Stopnica: — C h a ń c z a , Gnojno, Grabki D u ż e , Koniemłoty. Korytnica, Osówka, Piestrzec, �P o l o k , Solec, S z y d ł ó w , T u k l ę c z , W o j c z a , W o l a O s o w a , Pow. M i e l e c : Po w. Zborów. — G a w ł u s z o w i c e , K ę b ł ó w , Padew T a r n o b r z e g : Narodowa. Wielowieś. Pow. K r a ś n i k : Pow. I ł ż a : — Czekarzewice, j a b ł o n n a , K r z y ż o w a Styków, — — Annopol. Wola. Michałów. Pawłów. Radkowice, Rzepin, Tarłów. Badania terenowe u z u p e ł n i o n o d a n y m i z n a s t ę p u j ą c y c h Pow. S a n d o m i e r z : — Bilcza, miejscowości: Gałkowice, Garbów, Kichary, R u s z c z ą (k. Osieka), R u s z c z ą (k. P o ł a ń c a ) , U s a r z ó w , Z d a n ó w , Złota, Pow. O p a t ó w : — Bidziny, Lipniki (k. Garbacz, G ę s i c e , Grzegorzewice, Jankowice, k u ł o w i c e , O b r ę c z n a , P i o t r ó w , Radostowa, Rcmbów, Skała, Osieka), Pliskowola, Żurawica. Stobiec. Szeligi. Jałowęsy, Truskolas, Łopatno, Zamkowa MiWola, Zbielutka. Pow, K i e l c e Pow. S t o p n i c a : — Brzeziny. Drugnia, Grabki D u ż e , K o m o r ó w , Korzenno. Kotuszów, — Słupia Nowa. t.ubnica. Potok, Rataje, S i c h ó w , T u c z ę p y , Zabiec, Ż e r n i k i , Pow. T a r n o b r z e g : Pow. I ł ż a : — C h y b i e , D ł u g a W o l a , L u b i e ń , Solec, Z a m b o r z y n . : '° J. cyjnie K. — — Dzików, Grębów, G r e g o r o w i c z, do trzeciego granatowej lub Tomasz podaje, ż e dziesięciolecia w. — modrą w o d n i e s i e n i u do w s i N i k i s i a ł k a D u ż a posiadania gospodarstwa b y ł a wielka barania „ A b y go c z a r c i p o ś m i e r c i n i e t y r a ł y " , A . 2 2 R. 2 3 We Koseła, nesił powszechnie trady­ używanej podaje, ż e w rodzinie B o r y c k i c h Patkowski, „Sandomierskie". Poznań „ S a n d o m i e r s k i e s t r o n y " . W a r s z a w a 1939 r. s. Złota pod Sandomierzem, noszono czarne b a d a ń t e r e n o w y c h B. B a z i e l i c h ó w n y z m a t e r i a ł ó w B a d a n i a t e r e n o w e K . S z c z a p y — z m a t e r i a ł ó w P. I . S. J. 2 6 K s. G r e g o r o w i c z, „ O b r a z k i W i e j s k i e " . „Monografia 1938 r. s. 50. 214. spancery 2 1 B a s t r z y k o w s k i, oznaką z wykładanym kołnierzem — wg. P. I . S. 2 5 A. zamiast czapa. 2 1 K. Sierpniów w Świątnikach, rogatywkę, czarnej. D ę b s k i , wsi Stale. najstarszy z r o d z i n y XIX Kurozwęki, Żuków. B i b l . W a i s z . 1850 r. t. I I I . s. historyczna parafii Ruda 502. Kościelna nad Kamienną". O s t r o w i e c 1947 r. s. 8. 2 7 Nazwa k o ż u c h ó w „koprzywnickieh"' pochodzi od miasteczka gdzie je w y r a b i a n o . O . K o l b e r g ( L u d . Radomskie, K r a k ó w „ i r u d n i ą się r z e m i o s ł a m i , 2 8 1952 R. Reinfuss, mianowicie szewstwem i „Badania 1887 Koprzywnicy w pow. sandomierskim, s. 35) p o d a j e , ż e m i e s z k a ń c y Koprzywnicy kuśnierstwem". terenowe w rejonie kielecko-sandomieiskim". Polska Sztuka Ludowa r. N r . 1, s. 5 3 — 4 7 . 2 9 3 Z powyższego wynika, " j . K. ż e o k o ł o 1900 r. s t a r c y n o s i l i j e s z c z e „trzosy". G r c g o r o w i c z. op. c i t . t. I I I . s. 505: „Mam ci ja kółeczek P a r ę k o p e k w pasie, Kiedy jeden kocha. T o d r u g i e m u zasie'*. 3 1 O. 3 2 Z. Kolberg, „ L u d . " Krakowskie. Warszawa. Szewczyk, 3 3 M. 3 1 Pod C z. z materiałów C h o 1 e w a, „ S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j " . L u d . X X X V I L u b l i n 1946 r . s. 256—279. n a z w ą jałówka nastąpiło jako w t ó r n y 3 3 O. Kolberg, 3 0 O. Kolberg, 3 7 J. K. 1871 5 r. rękopiśmiennych. często rozumieją także magierkę. skutek zarzucenia obu typów P r z y p u s z c z a l n i e to p r z e s u n i ę c i e s i ę „ L u d . " S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 18—19. o p . c i t . s. 6 ó. G r e g o r o w i c z, w W i e j s k i c h Z a r y s a c h , W a r s z a w a 1864 t. I I I s. 18 p o d a j e „ . . . p r z e w i ą ­ zana w pasie p o n s o w ą k r a j k ą , k t ó r a ś l i c z n i e o d b i j a ł a od zgrabnej k i b i c i o k r y t e j t y l k o Poza tą 3 8 wzmianką O. K o l b e r g , Polskiego. Warszawa brak jednak innych d o w o d ó w , że kobiety c p . c i t . s. 20. J . W ó j c i c k a z pracowały Z a k r z e w s k i c h w b i a ł ą k e s z u ł ą . . ."' samych tylko koszulach. — Mapa Poglądowa Królestwa 1885, 3 9 J. 10 P o d o b n e o k r y c i e g ł o w y k o b i e c e j w y s t ę p o w a ł o r ó w n i e ż w E s t o n i i i na U k r a i n i e 1 1 „ C h l u b ę n i e w i a s t y s t a n o w i znaczna i l o ś ć k o r a l i zawieszona na szyi, a na w i e l k i e u r o c z y s t o ś c i o k o ­ K. G r e g o r o w i c z, op. c i t . t. I . l i c z n e , j a k n a o d p u s t y d o S a n d o m i e r z a na przywdziewają A. J a n o w s k i a J. 1865 r. s. 4« nazwy, czapek. K. na się n a j p i ę k n i e j s z e — Wycieczki s. 7. Męczenników, lub stroje i c z ę s t o s z n u r y do p o k r a j u . W a r s z a w a 1900 r. t. I I . s. G r e g o r o w i c z. op. cit. I . s. 155 — O. Sulisławic korali gęsto na spadają Kijowskiej. święto na Matki szyi aż do Boskiej, stanu". 52. Kolberg. , Lud." Sandomierskie. Warszawa 19. 51 �4 3 H e i l i g H e l e n a — Sprawozdanie z b a d a ń patrz t e ż : A . P a t k o w s k i . ..Sandomierskie". P o z n a ń . 1958 r . s. 110. H O stosunku do t k a c z y ś w i a d c z y c h o ć b y ta O. 4 5 u Kolberg, J. piosenka: . , O j w e ź ze t o r b ę na c h l i b O j w l a z c e l a d n i k na a drugi na k a s ę da m a j s t e r p o d ł a w o , d a p r o ś c i e d o tego oj ino ci majstrowa a jaką okrasę. udaje tę s p r a w ę . A o b i e c u j ze p ł ó t n o O j n i m a majstra, na p r z y s z ł ą N i m a majstra w domu niedzielę piec nima da j a k p r z y j d ą p o p ł ó t n o da z r o b i ł w a ł ę gdzie ja się p o d z i e j ę . A l e nie w i e k o m u . płótna „ L u d " . S a n d o m i e r s k i e . W a r s z a w a 1865 r. s. 225. M . B a z e w i c z, A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o , W a r s z a w a 1907 r . We wsi Złota pod Sandomierzem wyszywano koszule męskie w kwiaty czerwone i zielone. W / g b a d a ń t e r e n o w y c h B . B a z i e l i c h ó w n e j . Z m a t e r i a ł ó w P. I . S. W Y K A Z L I T E R A T L K Y A r n o l d S t a n i s ł a w — Geografia Historyczna Polski. W a r s z a w a 1951 r. A r n o l d S t a n i s ł a w — T e r y t o r i a plemienne w ustroju a d m i n i s t r a c y j n y m Polski Piastowskiej ( w . X I I — X I I I ) P r a c e K o m i s j i d l a A t l a s u H i s t o r y c z n e g o P o l s k i . Z e s z y t I I . K r a k ó w 1927 r, B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii G ó r y Wysokie Sandomierskie. Sando­ m i e r z 1956 r . B a s t r z y k o w s k i Warszawa Aleksander - Monografia historyczna parafii Jankowice Kościelne Sandomierskie 1927 r. B a s t r z y k o w s k i Aleksander — Monografia historyczna parafii Ruda K o ś c i e l n a nad K a m i e n n ą . Ostro­ w i e c 1947 r . B a z e w i c z J. M . — A t l a s G e o g r a f i c z n y I l u s t r o w a n y K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a . B y st r o ń Jan S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . P o z n a ń 1947 r . C h ą d z y ń s k i Jan N e p o m u c e n — W s p o m n i e n i a sandomierskie i opis miasta Sandomierza. Warszawa 1850 r. C h o ć iszewski C h o l e w a D ę b s k i Józef — M a l o w n i c z y opis Polski czyli geografia ojczystego k r a j u . I n o w r o c ł a w 1907 r . M . C z . — S t r o j e l u d o w e z i e m i s ą d e c k i e j — L u d 1946 r. s. 256—279. T o m a s z — C z a p k a b a r a n i a . W i s ł a I V . 1890 r. s. 981—982. D ł u g o s z Jan — H i s t o r i a p o l o n i c a l i b e r s e x t u s . D y b c z y ń s k i T a d e u s z — K r a i n a p u s z c z y j o d ł o w e j . L w ó w 1959 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y W o j e w ó d z t w a K a l i s k i e g o , K a l i s z 1852 r. D z i e n n i k U r z ę d o w y G u b e r n i i S a n d o m i e r s k i e j , R a d o m 1841 r. Gajek Józef — I n s t r u k c j a dla G l o g e r w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „Atlasu Polskich Strojów L u d o w y c h " Poznań Z y g m u n t — E n c y k l o p e d i a Staropolska Ilustrowana — Warszawa 1952 r. 1900-^- 1903. Gloger Z y g m u n t — Geografia historyczna d a w n e j Polski. K r a k ó w Gloger Z y g m u n t — U b i o r y l u d u : z „ O p i s u z i e m z a m i e s z k a ł y c h p r z e z P o l a k ó w " . W a r s z a w a 1904 r . G r e g o r o w i c z Jan K a n t y — G a w ę d y k s i ę d z a p r c b a s z c z a p o d l i p a m i , dzielnej ogłosił G r e g o r o w i c z 1905 r . dla czytelników Czytelni Nie­ — w y d a u i e I I . W a r s z a w a 1861 r . Jan K a n t y — O b r a z k i W i e j s k i e . B i b l i o t e k a Warszawska 1850 r. t . I I I . s. 497—529, t . I V . s. 189—257: 1851 r . t . I . s. 1 — 4 4 : s. 215—268. G r e g o r o w i c z G r y n w a s e r Jan K a n t y — W i e j s k i e Z a r y s y t. I I I I . W a r s z a w a 1854. H i p o l i t — P i s m a t . I M . W r o c ł a w 1951 r . J. A . — O p i s G o s p o d a r s t w a w G a r b a c z u . R o c z n i k i G o s p o d a r s t w a K r a j o w e g o . W a r s z a w a J a n o w s k i Aleksander — W y c i e c z k i po K r a j u t. I I . Warszawa K i e n i e w i c z K i t o w i c z K o l b e r g Stefan — Sprawa w ł o ś c i a ń s k a w p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m . W r o c ł a w 1955 r. J ę d r z e j — O p i s o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w za p a n o w a n i a A u g u s t a I I I . O s k a r — K r a k o w s k i e . K r a k ó w 1871/5 r . K o l b e r g O s k a r — R a d o m s k i e . L u d . K r a k ó w 1887 r . K o l b e r g O s k a r — S a n d o m i e r s k i e . L u d . W a r s z a w a 1865 r. K o s e ł a Roman — Sandomierka. Legendy ziemi Sandomierskiej. Poznań K o s e ł a R o m a n — S a n d o m i e r s k i e s t r o n y . W a r s z a w a 1939 r. L a d e n b e r g e r 1950 r . 52 1846 r . s. 72—122. 1900. Tadeusz — Zaludnienie Polski na początku 1957 r. panowania Kazimierza Wielkiego. Lwów �Latano w icz L e w i c k i Stanisław — Dożynki w Sandomierskim (rycina). J a n — O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i m ( r y c . d o L u d u P o l s k i e g o . J. Z i e m k o w i c z a ) , S t r a s s b o u r g . M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży l u d o w e j w Polsce. Kalendarz I . K . C. na r o k 1958 s. 68—78. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura L u d o w a S ł o w i a n , cz. I . K u l t u r a materialna. K r a k ó w Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego. K r a k ó w P a s z k i e w i c z G u s t a w — O b c h ó d S o b ó t k i w o k o l i c y S a n d o m i e r z a . W i s ł a X I I I . 1899 r. s. 662—667. P a t k o w s k i Aleksander — Sandomierskie. „ C u d a Polski" P o z n a ń P a w i ń sk i A d o l f — P o l s k a X V I w . M a ł o p o l s k a . W a r s z a w a 1886 r . P o n i a t o w s k i 1938 r. S t a n i s ł a w — E t n o g r a f i a P o l s k i . W i e d z a o Polsce, t . 5 / I I I . s. 101—534. R a d z i k o w s k i W a l e r y Eliasz — Sandomierzacy i L u b l i n i a c y . czajach l u d u Reinfuss 1929 r. 1863 r . polskiego". K r a k ó w Roman — Badania R y c . do „ O p o w i a d a n i a o u b i o r a c h , z w y ­ 1863 r. terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa W a r s z a w a 1952 r. N r , 1 s. 55—47. T y g o d n i k I l u s t r o w a n y , W a r s z a w a 1864; 1905 r. W i e r z c h o w s k i Kraków Z y g m u n t — M a t e r i a ł y etnograficzne z p o w i a t u Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicji 1890 r. Z a k r z e w s k i c h J. — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W a r s z a w a 1885 r . W ó j c i c k a z W ój cieki Kazimierz W ł a d y s ł a w — Pieśni ludu Biało-Chrobatów, Mazurów i Rusi z n a d Buga. War­ s z a w a 1836 r. Z i e m a c k i W ł a d y s ł a w — M a t e r i a ł y do h i s t o r i i o d z i e ż y z lat 1818 — 1863. A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e N r 10. Wrocław 1956 r. Z i e n k o w i c z Jan — L u d Strassbourg Pelski. albo dokładne Ź r ó d ł a B u j a k o w a Gerson Regina — obyczajów, u b i o r ó w jego i t d . nie d r u k o w a n e : Archiwum Muzeum Kultur L u d o w y c h w Warszawie. — T e k a z A r c h i w u m A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E . 34 N r 1161. Helena — Sprawozdanie z b a d a ń Opatowskiego. A r c h i w u m Przemysłu Chałupniczegi i Ludowego na terenie Zdzisław — Materiały terenowe. terenowe. SPIS I L U S T R A C J I Ryc. 1. K r a j o b r a z s a n d o m i e r s k i (z n a d W i s ł y k o ł o Ryc. 2. G a r n c a r z z Ł a g o w a w k o s z u l i „ n a w y p u s t " p r z y w i ą z a n e j p a s e m d z i a n y m . R y s u n e k n a Sandomierza). c e c h o w y m z 1644 r. A . P a t k o w s k i — S a n d o m i e r s k i e P o z n a ń 3. U b i o r y s a n d o m i e r s k i e z p o ł . X I X w . w e d ł u g E . R a d z i k o w s k i e g o . Ryc. 4. C h ł o p sandomierski ubrany w „kamizielę", zdobiona pucharze 1938 r . str. 46. Ryc. w Archiwum powiatu M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e N r 642. P a ń s t w o w y Instytut Sztuki — Materiały S z e w c z y k zwyczajów, Pamiętnik. Wojciech — rysunki, G r a b o w s k i e g o H e i l i g opisanie 1847 r. szamerowaniem. Teka Grabowskiego A k t D a w n y c h w K r a k o w i e E-54 n r . 1161. Ryc. 5. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e Ryc. 6. S t r ó j s a n d o m i e r s k i . M a i . W . G e r s o n . „ L u d P o l s k i " I . W ó j c i c k a — M a p a p o g l ą d o w a K r ó l e s t w a P o l s k i t g o W a r s z a w a 1885 r. Ł . G o ł ę b i o w s k i e g o , W a r s z a w a 1830 r . f i g . 20. Z d o b i o n a „ k a m i z i e l a " przepasana pasem d z i a n y m . A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i Sz. L u d . w W a r ­ s z a w i e . N r i n w . 2544. Ryc. 7. S t r ó j sandomierski — przypuszczalnie z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r. Archiwum M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e . N r i n w . 2541. Ryc. 8. S t r o j e s a n d o m i e r s k i e i l u b e l s k i e ( s t r o j e s a n d o m i e r s k i e p o l e w e j s t r o n i e ) . M a i . St. W y c z ó ł k o w s k i — p r a w d o p o d o b n i e na podstawie r y c . W . E, Radzikowskiego. P o c z t ó w k a w y d a n a przez F r . K a r p o ­ wicza, A r c h i w u m Ryc. 9. U b i o r y M u z e u m K u l t u r y i Szt. w W a r s z a w i e N r i n w . 2539. z południowo-wschodniego z poł. X I X w. Na podstawie pogranicza regionu sandomierskiego. D z i k ó w p o w . Tarnobrzeg rys. W . Gersona — reprodukowanego przez O . K o l b e r g a (Lud — S a n d o m i e r s k i e . 1865 r. str. 20) 2 1 . Ryc. 10. S t r ó j s a n d o m i e r s k i p r z y p u s z c z a l n i e z p ó ł n . p o g r a n i c z a . M a i . W . G e r s o n o k . 1850 r . w y d . D a z i a r o . Ryc. 11. T y p c h ł o p a z okolic Archiwum M u z e u m K . i Sz. L u d . W a r s z a w a , N r i n w . 2545. Sandomierza. „ O p i s z i e m z a m i e s z k a ł y c h przez P o l a k ó w " W a r s z a w a T . I I str. 235) Z G l o g e r — u b i o r y Ryc. 12. U b i ó r chłopa 1904 r. ludu). sandomierskiego. Mai. W . Gerson 7 o k . 1850 r. w y d . D a z i a r o . A r c h i w u m Muzeum K u l t . i Szt. L u d . w W a r s z a w i e . N r i n w . 2540. Ryc. 15. K r o j e k o s z u l m ę s k i c h . I. Koszula kroju p o n e h o p o d ł u ż n e . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . N o s z o n a do o k o ł o 1939 r. A . — �widok z przodu. B. — z tyłu, C. — k r ó j : d. — przód, d l . — tył, e. — r ę k a w . f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . II. Koszula kroju p r z y r a m k o w e g o. M ś c i ó w , pow. Sandomierz. Noszona sporadycznie do d z i s i a j . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . — t y ł , e. — r ę k a w f. — m a n k i e t , g. — ć w i k i e ł , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 14. Z r e k o n s t r u o w a n e s p o d n i e z S a n d o m i e r s z c z y z n y . I . Spodnie starszego typu, z poł, X I X w. A. — widok z p r z o d u , B . — z t y ł u , C. — k r ó j : d. — n o g a w k i , e. — ć w i k i e ł . I I . Spodnie z klinami z końca X I X w. A. — widok z przodu, B. — z tyłu, C. — krój: d. — nogawki, dl. — kliny. Ryc. 15. Z r e k o n s t r u o w a n y k r ó j „kamizieli". A. — w i d o k z przodu, B. — z tyłu C. — k r ó j : d. — przód, d l . — t y ł , e. — k l i n y b o c z n e , f. — k l i n i k i , g. — r ę k a w y , h . — k o ł n i e r z . Ryc. 16. I . K a p o t a z W y s z m o n t o w a p o w . O p a t ó w z p o c z . X X w . . , K r ó j s u r d u t o w y " . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — s p ó d n i c a , e. — k l i n s p ó d n i c y , f. — p r z ó d , g . — p a c h a . h . — p l e c y z połami, j . — rękaw, k. — kołnierz, Linia L — R — rozpór. II. Sukmana z Muzeum Regionalnego z okolicy wsi Złotej pow. Sandomierz, C. — k r ó j : d. — p r z ó d „ s p ó d n i c y " , P. T . T . K . w S a n d o m i e r z u pochodząca prawdopodobnie drugiej poł. X I X w . A . — w i d o k z przodu, B. — z tyłu, e. — k l i n , ( z s z y c i e na r y s . B . j e s t nie widoczne), i . — t y l . h . — p l e c y , j . — r ę k a w , f. p r z ó d . R y c . 17. S u k m a n a z okolicy Z ł o t e j , p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r ó w M u z e u m Reg. P T T K w Sandomierzu, f o t . M . M a ś l i ó s k i 1954. r . Ryc. 18. K o ż u c h ć m i e l o w s k i z k o ń c a X I X l u b p o c z . X X w . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u . B . — z t y ł u , C . — K r ó j : d . c. i . i l . - s p ó d n i c a , f. — p r z ó d , d . — p a c h a , h . — p l e c y . j . j . — rękaw, k . — k o ł n i e r z , 1. — k l a p a . Ryc. 19. W i d o k k o ż u c h a z t y ł u . G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i R y c . 20. W z o r y z d o b i e n i a sukman sandomierskich z X I X wieku. 1952. R e k o n s t r u k c j a J. K a m o c k i e g o , 1956 r . Ryc. 2 1 . M ę ż c z y z n a w kapocie o k r o j u t r a d y c y j n y m , z pocz. X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — fot. S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . R y c . 22. Z r e k o n s t r u o w a n y fartuch drużby z X I X i X X w. A. — widok o s z e w k a : d . •— m e a n d r o w e o b s z y c i e o g ó l n y , B. — płat płótna, C. — tasiemką. R y c . 23. M ę ż c z y z n a w k a p o c i e z p o c z . X X w . P r z y b y s ł a w i c e p o w . O p a t ó w — f o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951 r . Ryc. 24. C h ł o p w tradycyjnej Fot. T . M a ń k o w i c z , rogatywce i współczesnym ubiorze. Szczytniki, pow. Sandomierz. 1954. R y c . 25. M ę ż c z y z n a z d z i e c k i e m w s t r o j u codziennym z I I poł. X I X w. (około krakowsko-sandomierskiego. A. Patkowski, Sandomierskie, P o z n a ń 1860—1870) z p o g r a n i c z a 1938 r . str. 4 1 . R y c . 26. G o s p o d a r z w k o ż u c h u i w c z a p c e b a r a n i e j — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 — R y c . 27. G o s p o d a r z w m a c i e j ó w c e p o l s k i e j ze S t o b i c p o w . O p a t ó w — f o t . B . B a z i e l i c h ó w n a Ryc. 28. O k r y c i a g ł o w y m ę ż c z y z n . A . — w ś c i e k l i c a z r e k o n s t r u o w a n a w i c z a , J. Z i e n k o w i c z a , J. W ó j c i c k i e g o , o r a z p u c h a r u tywka noszona do 1914 r . Z r e k o n s t r u o w a n o barania d o t ą d w powszechnie w 1951. r . na p o d s t a w i e r y s u n k ó w St. L a t a u o - cechowego gancarzy z Ł a g o w a . B. — roga­ oparciu u ż y w a n a . D . — magierka. o fot. F. M a ń k i e w i c z a . C. — noszona w p o ł u d n i o w e j Sandomiersz- czapka c z y ź n i e d o 1890 r . Z r e k o n s t r u o w a n a n a p o d s t a w i e f o t . A . P a t k o w s k i e g o „ S a n d o m i e r s k i e " . E F . — kapelusze słomiane. Sporadycznie spotykane i obecnie. Gieraszowice p o w . S a n d o m i e r z , g. — pleciouka w cztery d u d k i . Stobice p o w . O p a t ó w . R y c . 29. K r ó j rogatywki powszechnie d . — o t o k b a r a n k o w y , e. — n o s z o n e j d o 1914 r . A . — w i d o k R y c . 30. O b u w i e z r e k o n s t r u o w a n e w o p a r c i u o d a n e u z y s k a n e od s z e w c ó w z I w a n i s k i I . Buty „ p r z o d o w e " z pol. X I X w. A. — widok z boku, B. — II. „ B a b s k i e buty" zszywane o g ó l n y , B . — k r ó j : c. — d e n k o , „kucot". z boku Staszowa. krój: z poł. X I X w. A. — widok z boku. B. — t y ł c h o l e w y C. — p r z ó d t w o r z ą c y zarazem p r z y s z w ę . d. — p r a w i d ł o , c z ę ś c i o w o o b c i ą g n i ę t e s k ó r ą (zakreskowanie). I I I . B u t y „ c h ł o p s k i e " z k o ń c a X I X w . i pocz. X X w . zszywane z t y ł u , A . — w i d o k z b o k u , B. — cholewa, C. — przyszwa. R y c . 5 1 . O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . S z n u r o w a n i e ł y d k i — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952_ R y c . 52. O w i j a n i e n o g i w i e c h c i e m . R o z p r o s t o w y w a n i e k o ń c ó w s ł o m y . G o ł ę b i c e — p o w . S a n d o m i e r z , f o t . J. K a m o c k i 1952. R y c . 55. C h ł o p i z p o g r a n i c z a s u n d o m i e r s k o - ś w i ę t o k r z y s k i e g o . K o b i e t y w c h u s t k a c h w i ą z a n y c h w i w świętokrzyskich zapaskach naramiennych. Mężczyźni w sukmauach czepiec sundomierskich, trzeci ( p r a w y ) w burosze, Szumsko p o w . O p a t ó w . A . P a t k o w s k i . Sandomierskie P o z n a ń 1958 r. str. fcO. R y c . 54. S a n d o m i e r z a n i e w u b i o r a c h o d ś w i ę t n y c h z p o c z . X X w . R e p r o d u k c j a z p r a c y : J. K a r ł o w i c z L u d . R y s l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . Warzsaw~a 1905 (?) r . str. 151. R y c . 35. K o s z u l a k r o j u p o n c h o p o d ł u ż n e . G r y z i k a m i e ń p o w . O p a t ó w . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u . C . — k r ó j : d . — p r z ó d , d l . t y ł , f. — r ę k a w , g. — m a n k i e t , i . — ć w i k i e ł , j . — o s z e w k a , h . — n a d o ł e k . 54 �R y c . 56. K r o j e k o s z u l k o b i e c y c h z k o ń c a X I Y w . Zrekonstruowana koszula d z i e w c z ę c a . A B . — p r z ó d i tył j e d n a k o w y , C. — k r ó j : I I . Ś w i ą t e c z n a koszula o k r o j u p r z y r a m k o w y m . Ruda p o w . Sandomierz. A . — w i d o k z przo­ d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . p r z ó d , e. — t y ł . f. — r ę k a w y , g l . — m a n k i e t y , g2. — p o d s z y c i e m a n k i e t ó w , h . — p r z y r a m k i , i . — ć w i k l e , j . — k r e z a , 1. — ż a b k a , k . — z s z y c i e r ę k a w a . R y c . 37. Z r e k o n s t r u o w a n a s p ó d n i c a z X I X w . z p i ę c i u p ó ł e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — k r ó j : c. — p ó ł k a , c l . — p o d o ł e k . d. — oszewka. R y c . 38. Z a p a s k a ś w i ą t e c z n a z poez. X X w . S z c z e g l i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k o g ó l n y , B . — k r ó j , C . — o s z e w k a ; d l . — p o ł ó w k i , d.2 — p ó ł k a , d.3 — d o l n a c z ę ś ć z a p a s k i . R y c . 39. O k r ę ż n e w S a n d o m i e r s k i e m . P r z o d o w n i c a w s z n u r o w a n y m g o r s e c i e i w k o s z u l i z o z d o b n ą k r y z ą . M ę ż c z y ź n i w k a m i z i e l a c h . W g . r y c . J. L e w i c k i e g o „ L u d P o l s k i " J. Z i e ń k o w i c z a 1847 r . R y c . 40. G o r s e t w p i e r w s z e j p o ł . X X , w . M a ł a W i e ś p o w . S a n d o m i e r z . W ł a s n o ś ć M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w W a r s z a w i e , n r . i n w . 4416. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . I I . Gorset z k o ń c a X I X w . W i l c z y c e p o w . Sandomierz. Z r e k o n s t r u o w a n y nu podstawie zacho­ w a n y c h r e s z t e k . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y f. — p l e c y . g. — r a m i ą c z k a , h . — k a l e t k i . Ryc. 4 1 . Gorset z i e l o n y z I p o ł o w y X I X w . Ze z b i o r ó w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie N r i n w . 4416, f o t . M . M a ś l i ń s k i 1953 r . R y c . 42. S i r ó j s a n d o m i e r s k i — p r z y p u s z c z a l n i e z p ó l n . p o g r a n i c z a . Z a p a s k a n a r a m i e n n a p r ą ż k o w a n a p o ­ przecznie — podobna do n o s z o n y c h dziś n a obszarze Puszczy R a d o m s k i e j . M a i . W . G e r s o n , o k . 1850. A r c h i w u m M u z e u m K u l t . i S z t u k i L u d . w W a r s z a w i e N r . inw . 2542. R y c . 45. I . Z i m o w y k a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X w . o b s z y t y b a r a n k i e m . N a s ł a w i c e p o w . S a n d o m i e r z . A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y ł u , C . — k r ó j : d — p r z o d y , e. — p a c h y , f. p l e c y , g. — r ę k a w , h . — k o ł n i e r z , x . — miejsca p r z y s z y c i a haftek. T R y c . 44. R y c . 45. R y c . 46. R y c . 47. R y c . 48. R y c . 49. R y c . 50. I I . K a f t a n k o b i e c y z p o c z . X X . w . N a s ł a w i c i e p o w . S a n d o m i e r z . Ze z b i o r u M u z e u m E t n o g r a f i ­ cznego w K r a k o w i e n r . i n w . 13463. A . — w i d o k z p r z o d u , B . — z t y l u , C . — k r ó j : d . — p r z o d y , e. — p a c h y , f. — p l e c y , g. — r ę k a w y , g.l — k l a p k a , h . — k o ł n i e r z . O b u w i e kobiece z p o ł o w y X I X w . : ł a p c i e ł y k o w e i pantofle. Reprodukcja z O. Kolberga ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s. 19) „ K a p " n a k r y c i a g ł o w y k o b i e t z a m ę ż n y c h . R e p r o d u k c j a z. O . K o l b e r g a ( L u d — S a n d o m i e r s k i e 1865 r. s i r . 19). S z k i c c z e p k a z p o c z ą t k u X X w . R y s . I . K a m o c k i , 1956 r. K o b i e t a z d z i e c k i e m w s t r o j u c o d z i e n n y m z I I p o ł o w y X I X w . ( o k o ł o 1860—1870 r.) z p o g r a ­ n i c z a k r a k o w s k o - s a n d o m i e r s k i e g o . A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1<<58 r . sir. 4 1 . K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j z t y ł u . — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. K o b i e t a w c h u s t c e — G o ł ę b i c e p o w . S a n d o m i e r z — fot. J. K a m o c k i 1952 r. K o b i e t a w c h u s t c e w i ą z a n e j „ w c z a p ę " — f o t . M . M a ś l i ń s k i 1955 r. Ryc. 51. S o b ó t k a w Bilczy 1865 r . s i r . 125) pow. Sandomierz — Reprodukcja z O. Kolberga (Lud — Sandomierskie R y c . 52. M i ę d l e n i e . P a n n a w s t r o j u r o b o c z y m i m ę ż a t k a w l u ź n o n a r z u c o n y m k a f t a n i e . O b o k c h ł o p a k w rogatywce. O k o l i c a K o r z y w n i c y p o w . Sandomierz. R e p r o d u k c j a z O. Kolberga ( L u d — San­ d o m i e r s k i e 1865 r . str. 169). R y c . 53. H a f t o w a n y k o ł n i e r z k o s z u l i k o b i e c e j z p o ł u d n i o w e j S a n d o m i e r s z c z y z n y z X I X w . — R u d a p o w . S a n d o m i e r z — f o t . J. K a m o c k i 1952 r . R y c . 54. A B . — h a f t z r a m i o n k o s z u l i z p i e r w s z e j p o ł . X I X w . o d t w o r z o n y n a p o d s t a w i e r y c . J. W ó j c i c k i e g o i W . E. R a d z i k o w s k i e g o . C . — H a f t n a p r z o d z i e k o s z u l i z k o ń c a X I X w . R u d a p o w . S a n d o m i e r z . R y c . 55. D e t a l e z d o b i e n i a s u k m a n y : b — r ę k a w a , c — b r z e g u p o ł y i k o ł n i e r z a , d — k i e s z e n i . R y s . J. K a m o c k i , 1956. R y c . 56. S a n d o m i e r z a n i e w s t r o j a c h ś w i ą t e c z n y c h , n a d o ż y n k a c h ( W ś r ó d n i c h , k o ł o p r z o d o w n i c y , „ b a n d o s " z g ó r ) r y s . St. L a t a n o w i c z , A . P a t k o w s k i , S a n d o m i e r s k i e , P o z n a ń 1938 r . M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r . T M a p a IJ. Z a s i ę g u b i o r u s a n d o m i e r s k i e g o i jego w a ż n i e j s z y c h s k ł a d n i k ó w . W y k . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a Analityczne rysunki k r o j u . W y k . Barbara T a b l i c a 1. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . T a b l i c a I I . S t r ó j s a n d o m i e r s k i , m a l . J. K a r o l a k . SPIS 1957 r. Meissnerówna. T R E Ś C I W s t ę p , str. 5, — R o z d z i a ł I . — O b e c n y stan s t r o j u l u d o w e g o w S a n d o m i e r s k i e m , str. 6 — R o z d z i a ł I I . — Z a r y s h i s t o r y c z n y r o z w o j u s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 7 — R o z d z i a ł I I I . — Z a s i ę g s t r o j u s a n d o m i e r s k i e g o , str. 11 — R o z d z i a ł I V . — O g ó l n y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 13 — R o z d z i a ł V . — S z c z e g ó ł o w y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u m ę s k i e g o , str. 1 6 — R o z d z i a ł V I . — O g ó l n y o p i s s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 0 — R o z d z i a ł V I L — S z c z e g ó ł o w y opis s a n d o m i e r s k i e g o s t r o j u k o b i e c e g o , str. 3 2 — R o z d z i a ł V I I I . — W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 43 — R o z d z i a ł I X , — Z d o b i n y , str. 4 4 . — R o z d z i a ł X , — C h a r a k t e r y s t y k a ź r ó d e ł , str. 4 6 . — P r z y ­ p i s y , str. 4 9 . — W y k a z l i t e r a t u r y , str. 52.—Spis i l u s t r a c j i , s t r . 53. —Spis t r e ś c i , str. 55. 55 �C ñ H A O M E P C K H f í B H ñ P O f l H b l H KOCTrOM OKpeCTHOCTH OflHOrO H3 CTapeHLLiHX rOpOflOB LieHTpaAbHOH riojlbLUM AeccoBbix 3eMJi5ix, o6pa30Bajicsi Hapop,Hbití THOH o r coceflHHx TeppHTopHH. (KapTa 3anafle H rare, Sojiee H A H pena 3ja Bncjia. XII—XIII B B . 1). TpaHHua n n o T H o r o CaHflOMewa, oTAeAsieT npeAena STOTO Ha n^OAOpOflHblX STHorpacpHnecKMH STOT flaHHbie MeHee c rpaHHuaMH apxHAnaKOHCTB X 1 Y — X Y I B B . , a Ha BOCTOKe onpeAe/iaeT e ë TeppmopHsi U C A H K O M B X O A H A 3 cocTaB B Ca O . H .rio Me pe 3eMJiH, KO H ee B rpaHHuax nosBAsnoTCs B 1644 H3BecTH3 o caHflOMepcKOM KocTiOMe flaTHpyíOTCs HananoM X I X Bexa r o f l y (pac. (TaÖJi. 1). r i o c A e paCKpenoLueHHsi 2.); nepBbie n o a p o - KpecTbsiH B nonoBHHe X I X Bena B KOCTKDMe n p o H 3 0 m j i H 6oJibLune H3MeHeHHsi (ja6n. 2). H a p y S e w e X I X M X X BeKOB HaHaAOCb MHTejibHoe HCHe3aHHe B Hacrosimee BpeMH H A-Til o6uj,He TaKtfíe npepBaHbl pe- c o B n a n a n a Ha ceBepe, KOCTK)M3 (KapTa H o . 2). flpeBueHLiiHe ÖHbie KOTopbiñ neTKO KOCTHDM, SToro KOCTHDMB. CMeWHblX TeppHTOpHH. IlonblTKH O T CTpe- H e r o ocTanncb TOAbKo oTflejibHbie 3/ieMeHTbi, B03pOp,MTb perHOHanbHblH WíeHCKHH HapSiR 6blAH BTOpOH MHpOBOH BOHHOH. CymecTBOBaBU-iee HeKorna B yKpameHHH M H o r o o ó p a 3 H e BapnaHTOB caHAOMepcKoro Hapsfla 6bino BbI3B3HO pa3JlHHHbIMH CpaKTOpaMH, HanpHMep, BAHSIHHeM COCeflHHX paHOHOB, 3H3MHTeAbHbIM n o TorAaLUHHM BpeM6H3M pa3BHTHeM npOMblUMAeHHOCTH, OTCyTCTBHeM KpynHblX nOMeCTHH H T . A- Pa3AHMHSl B HMyiuecTBeHHOM nOAOHíeHHH CKa3bIBaAHCb HdpHASX B H63HaMHTCAbHOM CTeneHH BCAeACTBHe AOBOAbHO ÖOAbLUOH Ha 3a>KHTOMHOCTH HaceAeHMH CaHAOMepCKOM 3CMAH. B npeACTaBAeHHOM TpyAe aBTop ocHOBbiBaeTca Hbix B 1947—1954 r r . B AOBonbHO raaBHUM o 6 p a 3 0 M Ha MHoroHHCAeHHofí A H T e p a i y p e C B O H X HMeeTCsi HCC/ieAOBaHHsix, npoBeAeH- oneHb Mano ueHHbix p a ö o T n o 3TOMy B o n p o c y . MyWCKOH K O C T K 3 M . JleTOM. B paÔOHHH AeHb, CaHAOMepeu. OAeBaA KOCTIOM UeAMKOM H3rOTOBAGH- HblH H3 CaMOTKaHHOrO nOAOTHa. 3TOT K3HH), 3aBH33HHbIX BopoTHHKOM, BepeBKOH HoujeHHOH (pHC. HaBbinycK KOCTHDM COCTOSIA H3 14.) H py6aXM (pHC. H nepeTsmyToíí pe>Ke, XOAHAH H HO, 6 0 C H K O M . Ha mew 3TOT KOCTK3M HHOTAa OAeBa.HaCb pyóaxa canorn y o i e H siHTapHoñ H A H LUHAH H S T O H K O F O nbHsmoro Kopa.nAOBofl 3 a n o H K o ñ p y o a x y CHTueByio KypTKy, 3acTerHBarouj,yK)C5i Ha n y r o s H U b i LUeH KaHMOH. BepXKKDK) OAeWAy COCT3BASÎAa (pHC. 10.) CHHero H A H H A H , cyKMaHa, KopOTKHe, Hepa3pe3anHbie B cyKMaHbi, c r y c T o c ö o p r a T o f i HanaAH HOCHTb CHHHe naAbTo (pue. e. cyKoHHasi H T ^ Ô K O H O T B T O P O H H3 S H A H 30.) n o- Ha 3acTerHyTyK0 npocropHyio OÔUJHTasi B CTCHÎKOH 6 H A ynpa- U,BeTHbIMH UJHypaMH XIX BeKa cyKMaHbi ujHypoB. LUHAH CyKMaHbi ynoTpeÔAeHHe BOLUAH H3 6bmn ôeAbie (pnc. 17.). B KOHue X I X BeKa c p a ô p H H H o r o cyKHa Ha o6pa3eu, ropoACKHx nepenoacuBaA xo3sieBa oAeBajiH Mexosyro ( P H C . CLUHTaSi noKpoeM L U H P O K H M peMHeM c HaöHTbiMH Ha rB03AHK3MH H KOAeCHK3MH. TOAOBHblM yÔOpOM Mame BCerO 6blAa CHHHH 3a>KHTOHHbie KpacHoñ M M c n a H u e p , T . e. U B C T H U X noAOBHHbi XIX Eena K a n o T b i , H3roTOB.neHHbie H3 TOHKoro ma 15.). noAOBHHe H X O Ô U J H B K O H YKpameHbi H M n o K y r m u x MaTepnfi. KaMH3eiU, cepMsira. B n e p B o ñ nosica. 3aB93biBaAacb M a c r o BAOAb pa3pe3a e n a n u e p H A H K P K J H K H . yKpamaAH n o a c e . B HaMaAe H3 H caHAOMepeu, OAeBaA nOAOTHSIHaa 16.). B e p x H r o i o OAOKAy KpecTbaHHH MeTaAAHSeCKHMH 29.). T . peme, KopHMHeBoro cyKHa noAOTHa CaMOT- C HH3KHM CT05IMHM c r one KaMH3eA3, H3rOTOBAeHHaSI H3 TOACTOTO 6eAOrO CaMOTKaHHOrO nOJlOTHa (pHC. i1pa3AHHHHbiñ n a p s A (pHC. y OAeBanw H O T H T . e. C O UJ H B K O H, pe^eoiKOM. T e c e M K o ñ . H a r o j i o s y oAeBa/iH conoMeHHyio inAsiny, Ha HAH, LUTaHOB, (cAeAaHHblX H3 KOHOneAbHOH 13.) „ B e u e K A H u y " (pHC. 9.). I l a p H H H C M pOTaTblPKa H O C H A H KpacHbie poraTbiBKH, nacTo yKpaujeHHwe naBAHHbHMH nepbsiMH. B n o c A e A H e ñ ćpa3e cymecTBOBaHHsi HapsiAa B O B c e o ô meM ynoTpeÔAeHHH 3HMOÍÍ, B Ö H A H K a u i K e T b i (pnc, 10.). 6yAHH HocHAHCb , , 6 o p y x b i " , T . e. BepxHsia oAe>KAa T O T O Tasi H3 TOACToro KopHMHeBoro cyKHa. B noBceAHeBHOM y n o T p e ô A e H H H 56 we 6 H A H noKposi. H T O H cyKMaHa, C L U H - A-nHHHbie K o w y x H , rAaBHbiM �o ó p a 3 0 M H3 LUKyp MepHbix ö a p a H O B . K o w y x b i y n a p H e ñ B o6uj,eM 6bijiH yKpameHbi 6apaHHiiy HOCHAM (oapauiKOByi-o B o BpeMa CBafleÔHoro cpapTyKH (pwc. 22 ). >KeHCKHH copoHKH u H Ö H He HOCHJ1H. TOH, TaK>Ke „ c T p y aiacjjepa op,eBajiH Hanajie X I X B M3 nOKyriHOH („6enbiíí yKpaaieHHoñ xapaKTepHbie B. ACTHMM MaTepHH. K p M 3 K O U Ł A M K O M Hapafla MepsHOK. nonoAHaAM 3aMy>KHHe ujKH yKpaiLiajiH uiHypbi weHinnHti B O A O C H H KopaAAOB, 3anaCK0H (nepeflMHKOM), B HaMajie OH nonoTHa. (pwc. 53.), C L U H - X I X B. cocToaaA H3 3anacKH K>6KH, 6bi/in weHCKHñ flparoueHHOTaMH JIRDOMMUMH uBeTHyro manKy, T. njiaTKH imeTaMH. M o j i o f l b i e 3aMy>KHHe weHinHHbi B . (BopOT- H lIBeTHbie HyjlKH OWHBAaAH 3TOT HapaA- noaCOK KOTopwe T o r o UBeTHbie KopceTbi. Bo B T o p o ñ nojiOBHHe X I X H3 noAOTHa- C O C T O H A r o j i o B y n/iaTKOM. CanoT K0CTH3M0M aBAaAca, B O P O T H H H K O M ) noAOTHaHbie BbiujHBKH Ha nuaTKe, „AOKTyLUKe", KpbI3Ke xapaKrepHyio HOCHJIH roAOBe 9.) T . e. ô o u b m o r o HaKHflHoro nnaTKa. H a H O ™ o n e - H A M TyijjjiH. U,BeTHbie 6aiuMaKH K O C T I O M caMOTKaHHOro H S (rotJjpHpoBaHHbiM H roAOBHoro njiaTKa M , ,jiOKTyujKn" (pue. caHflOMepHHKH canAOMepiiiHHbi paôoHHÎi W C H C K H H npa3flHHHHbIM HHHKe) H COpOHKe (pHC. 54.), pa3H0IlBeTHblñ LUepCTSHOH UeflocTb flAa 3aMy>KHHe «eHiUHHbi noKpbiBanH HapaA"), cflexiaHHbiñ B U L L I H T O H BbiiiiMBKOH. H a poraTbiBKy (pHC. 8.). B o BTOpOH nOAOBMHe X I X B. 3T0T KOCTrOM 6bIA nOnOAHeH KSK H K)6Ka, (nepeflHHKa), Ba/iH Eme MAM 3aB5i3aHHofi TeceMKaMH. K)6KH, 6 a Ji bi " H copoHKH oôpaAa M. K O C K ) manny) Ha3. Kan (pHC. fleBy- AeByniKH HafleBajiH M pe3KO H3MeHnjica. KOCTKJM caHflo- 45.), KpoMe HapaA caHflo- MepaHOK COCTOajl TOrfla H3 BblLUMBHOM nOJlOTHaHOH COpOMKH (pHC. 35.), C BOpOTHHHKOM HAH Kpbl3KOH, LUHpoKOH (pue. KDÔKH 37.), n a u í e B c e r o aMapaHTOBoro (KpacHoro c cj^HoneTOBbiM ByujKH oneBa^H UBeTHbie KopceTbi, CTapuine weHuiHHbi 3biBajin caHfloMepaHKH B 3HMHee BpeMa oônJHTbiH 6apaujKOM LuepcTaHoii UBeTHbie nAaTKH (pHC on,eBajia TonCTyro Bcerfla OAeBajia canorw nna-roK, noKpbiBaromHH n o npa3flHHKaM Tojiyö. 3TO noHTH KacpTaHax (pue. B OÔLUHTOH MoHOflbie JKeHIUHHbl H fle43.). Ha roAOBbi noBa- 42.). HieHuiHHa H XOAHAM iiBeTa, OTTCHKOM) BHH3y UBeTHblMH TfcCbMaMH H llBeTHOBO (B MHHOM LIBeTe HeM K)ÔKa) nepeflHHKa. łOOKy, Ha3biBaeMVK) , , U J o p u , r c roAeHHinaMH. <j)nrypy (pHC BCKD 34.) BepxHeñ BaTHbiñ KacjnaH, Macro aBjra/ica O H O K R O H Kowyx. BoraTbie M A H 6uno cyKOHHoe najibTO, nonujHToe B a T o ñ ôapauuKOM, a VISWÍ oojibiuofi xo3afÍKH ofleBanH no 6eperaM o ô u j H T o e TecbMofi u JIM uBeTHbiMH uiHypKaMH. rioflBeHeHHbiH Hapafl 6bin ô e j i o r o uBeTa. H e B e c ï a Ha r o j i o B y oAeBa^a ôbiJio cfle/iaHHbiH C T P O Í Í H H K , B o BpeMa nocueflHen yHHHTOweHo. B O M H U H3 neHT, HCHTCHH riocjieAHHe, U B Ê T O B 6/ieCTKOB. H CaHJiOMepinHHbi HeMHoroHHCJieHHbie noflBepr/iHcb o6pa3Ubi nepeceJieHHto. Bo/ibiiiHHCTBO xpaHHMbix HaxoflHTca nHUJb HecKojibKo 3KCnoHaTOB, no3TOMy peKOHCTpyKUHa Hapa^oB n o r w ô / i H . B CaHHOMepcKoro Hapajia ce^ My3eax 6bi/ia CBa3aHa PncyHOK C MHOfHMH TpynHOCTHMH. c n n c o K h nn \o c t p ñ u, h h Puc. 1. CaHflOMepcKHH jiaHALua<})T (ripnBHc/iHHbe oKOjio PHC. 2. ToHMap H3 J l a r o B a B copoMKe „Ha BbinycK", n e p e B a 3 a H H o ñ BS3aHbiM („fl3aHbiM") noacoM. na uexoBOM KyÔKe H 3 1644 r . PHC. 3. CaHflOMepcKHe PHC. 4. CaimoMepCHHñ KpecTbaHHH, FpaôoBCKoro PHC. 5. B CaHjiOMepcKMe 6. ñ . flaTKOBCKHH, caHflOMepcKe, HapaAbi c cepeflHHbi X I X . B . n o 3. RpxMBe ofleTbiñ flpeBHHx rio3HaHb B 46. Pafl3HKOBcKOMy. B ,,KaMH3ejiK3'' (KaM3o/i), S K T O B 1938 r. d p . KpaKOBe. yKpauieHHyio KañMoñ. riopTcpe/ib E — 54 H o . 1161. Hapaflbi. H . ByHiiHu,Ka, M a n a norjieHAOBa Kpy^ecTBa floAbCKero (HarAaAHaa r i o A b C K o r o KopoAeBCTBa) PHC. CaHAOMewa). CaHAOMepcKHH HapaA- BapiiiaBa, 1885 Kapîa r. n n c a n B . T e p c o H . „ J I K S A noAbCKH" ñ . ToAeMÖeBCKoro, (j)Hr. 20. „ K a M H 3 e A a " c y Kpa L U eH Ha M M , n e p e n o a c a H H a a Ba3aHMM („A3HHbiM"') BapiiiaBa 1830 noacoM. M y 3 e ñ r., Ha- poAHoti KyAbTypbi M MCKyccTBa B BapujaBe. H H B . H o . 2544. PMC. 7. CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnoAOKMTeAbHü H3 c e B e p n o r o pyöewa. n Mea A B. TepcoH O K O A O 1880 r. M y 3 e ñ HapoAHOH K y j i w y p b i H MCKyccTBa B B a p n i a B e . H H B . H O . 2541. PMC. 8. H AtoOAMHCKHe H a p a A « (caHAOMepcKHe CaHAOMepcKMe KOBCKMM — npeAnOAOWHTeJIbHO Haa 0p. PMC. 9. P M C . 10. H3 rOro-BoeroHHoro B . H a ocHOBaHHH p n e CaHAOMepcKHH B. PaA3HKOBCKOrO. OTKpblTKa, H3A3H- K a p n o B H i e M . M y 3 e ñ HapoAHOH KyAbTypu H MCKyccTBa B B a p u j a B e . H H B . H o . 2539. O A O K A M XIX — n o A e B o ñ CTOpoHe). ÜHCaA C T . B b m y / i - Ha OCHOB3HHH pHCyHKa B . 3. TepcoH HapaA — O K . 1850 r. py6e>Ka caHAOMepcKoñ oÖAacTM. fl3MKyB, ye3A TapHoSwer, nOA. F e p c o H a — p e n p . O. K o A b S e p r o M (JliOA-CaHAOMepcKe, 1865 r. c i p . 20,21), npeAnoAOWHTeAbHO H3A- fla3Hapo. My3eñ M S ceBepHoro HapoAHOH pyöewa KyAbTypw CaHAOMepuiHHbi. M MCKyccTBa ÜMCaA B BapniaBe, H H B . H O . 2543. PMC. 11. THn KpecTbaHHHa M3 OKpecTHOCTeñ CaHAOMewa. „ O n n c 3eM 3aMeiiiKaAbix nuje3 n o A a K y ß " . ( O n H - caHHe 3eMeAb. 3aceAeHHbix nonaKaMH), B a p i u a B a 1904 r. T. II c i p . 233. ( 3 . T A o r e p — I I y ö e p b i AK>Ay). Puc. 12. Ofle>KAa caHAOMepcKoro KpecTbaHHHa. I l n c a A B . TepcoH OK. 1850 r. H3A, fla3napo. My3eñ Ha- p o f l H o ñ KyAbTypbi M MCKyccTBa B B a p m a B e , H H B . H O . 2540. 57 �PHC. 13. I. r i o u p o H My>KCKHX c o p o n e u : CopoHKa noKposi n p o A O A b H o r o n o H H O . To/ieMÓMLie, ye3A C S H A O M O K . 1939 r. A — cnepeAH, B —C3aAH, C — HOCHAH ee npHMepHO A O n o K p o ñ : d — nepeA, d , — 3aA, e — pyKaB, f HaHweT g — KAHH, h — BOpOT. II, P H C . 14. I, CopoMKa „ n i i i H p a M K O B o r o " nOKposi. M C T O B , ye3A CaH A O M O K . CnopaAHnecKH A — cnepeAH, B — C33AH, g — KAHH, h — BOpOT. PeKOHCTpynpoBaHHbie C — noKpoñ, d — nepeA. HOCHT ee e — pynaB á¡ — 3aA, H ceroAHM. — f HaHKeía, LUTaHbi H 3 CaHAOMepuiHHbi. LUTñHbi 6 o A e e ApeBHero THna, noAOBHHa X I X B . A — B H A cnepeAH, B — c3aAH, C — n o K p o ñ : d — LUTaHHHbl, e — „UBHKeAb" ( K A H H ) . II. LLlTaHbi c KAHHbsiMH KOHiia X I X B . A — cnepeflH, B — C3aAH, C n o K p o ñ ¡ d — oiTaHHHbi, d , — KA H H b 51. PHC 15. PHC. 16. ,.KaMH3eAH'" (KaM30Aa). A — c n e p e A , B — c3aAH, C — PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ n o K p o ñ d — nepeA, d j — 3aA, e — SoKOBbie KAHHbsi, f — K J I H H H K H , g K a n o T a (KanoT) M3 BbiiiiMOHTOBa, ye3A OnaTyB, Han. X X B . A — B H A cnepeAH, B — g — nOAMbiUJKa, hi — cnHHa c noASMH, j — CyKMaHa (cepMsira) H 3 PerHOHaAbHoro oKpecTHOCTeñ — B — i P H C , 17. C3aAH, AepeBHH C — 3-ioTa, ,,noKpoñ ye3A K>6KH" : My;esi H 3 oKpecTHocTeS Aep. 11TTK CaHAOMew, — d 3aA, h — cnHHa, j — pyKaB, f — CepMara pyKaB, k nepeA, — PHC 19. P H C . 20. 3AOT3. ye3A U,MeAeBCKHH K o w y x KOHua X I X H A H Ha^aAa pa3pe3. pHc. B — B H A cnepeAH. CUÍHBKH He BHAHO), CaHAOMew. H 3 co6paHHÍí pernoHaAbHoro My3esi r. X X B . ToAeMÓHiie, ye3 CaHAOMew. A — B H A c n e p e A H nepeA, d — noAMbiLUKa, h — cnHHa, j , — qacTb oTpe3Ka A O A H H H H nyroBHu, B H A K o m y x a C 3 3 A H . ToAeMÓHiie, ye3A CaHAOMew. O O T O H . KaMOUKoro, 1952. 06pa3iibi yKpaLUHBaHHS MywHHHa cyKMaH (Bepx. P H C ) H KaMH3eAb caHAOMepsm X I X B . PeKOHcrpyKLU-isi r. B Kanoie TpaAHiinoHHoro C . í l e n T H L u e B C K o r o , 1951 P H C 22. K>6KH, f — n e p e A , X I X B. A — nonoBHHa K A H H (Ha B O P O T , 1 — 6opT. Ü T p e 3 0 K TKaHH i l — 3aKpbiBaeT H . KaMOUKoro, 1956 P H C 21. KAHH nepeA, B — C3aAH. C — noKpoR : d. e. i , i¡ — r o ó n a , f — pyKaB, k — - AHHMH L — R B CaHAOMewe, npoHCxoAHt-uasi BeposiTHo H 3 n T T K B CaHAOMewe. B H A C3aAH. ^ O T O M . MacnHHbCKoro 1954 P H C . 18. e — BopoT. BTopaa e noKpoñ: BOPOT. ..cypAyTOBbiñ" (cropTyMHbiíí) n o K p o í í . C — n o K p o ñ : d — K¡6KV¡, B H A c3aAH, pyKaBa, h 2 PeKOHcrpyHpoBaHHbiH noKposi, Has. X X B . riLUHSbicAaBHue, ye3A OnaTyB. O O T O r. cfiapTyii HOCHMbiñ iuacpepoM B O BpeMsi cBaAbóu B X I X H X X B. fl-o6mHH BHA. B - K y c o K noAOTHa. C - n o a c o K na3 o u j e B K a : A-yKpaiiieHHe T e c b M o ñ . u P H C 23. M y w H H H a B KanoTe PHC KpecTbflHHH B TpaAHUHOHHOH w a n K e ,,poraTbiBKe" H coBpeMeHHOM napsiAe. LLIHTHHKH, ye3A CaHAo- 24. « e i K . $>OTO P H C 25. H a . X X B. riuJH6biCAaBHu,e, ye3A OnaTyB. <1>OTO flenTyujeBCKoro, 1951 r. MaHbKOBH", 1954. MywHHHa c pe6eHKOM B oobiAeHHOH OAewAe co BTOpoñ noAOBHHbi X I X B. ( O K O A O KpaKOBCKO-caHAOMepcKHñ py6e>K. ñ . F I S T K O B C K H H , CaHAOMepcKe. Flo3HaHb, 1938 P H C 26, KpecrbHHHH B K o w y x e MOiiKoro, 1952 r. P H C , 27. KpecTbsiHHH B n o A b C K o ñ m a n K e P H C . 28. M y w c K H e roAOBHbie y ó o p u A — n a 3 . ,,BciieKAHua", peKOHCTpynpoBaHHasí Ha O C H O B 3 H H H p n c y H K o s C T . JlHTaHOBHsa, H 3eHKOBwwa, M . ByñiiHLiKOH H Ha O C H O B 3 H H H uyÓKa uexa roHHapoB H 3 J l a r o E a . B — ,,poraTb!BKa", M 6apaiiiK0B0H uianKe. roAeM6Hiie, ye3A 1860—1870). r. CaHAOMew. CPOTO H. Ka- ,,MauerOBKe'' H3 C T O Ó M U C ye3A OnaTyB. <Í>OTO B . Ba38AHxa 1951 r- HoiueHHasi A O 1914 r. PeKOHCTpyHpoBaHHaa Ha O C H O B 3 H H H $oTorpacpMH M a H b - KeBHna. P H C 29. f l o K p o H ,,poraTbiBKH", HomeHHoH nOBceMecTHo A O 1914 r. A — OÓUHH BHA. B — noKpoñ : C — AOHblLUKO, d — 6apaUJK0BbIH OKOAblLU, e — ,,KyuoT". P H C . 30. O ó y B b , peKOHCTpynpoBaHHasi H Ha ocHOBaHHH AaHHbix, n o A y n e n H b i x OT canowHHKOB H3 PbanHCK CTaHOBa. ..nuiojoBe" cepeAHHbi X I X B . A — B H A C O CTopoHbi, B — n o K p o í í . I. Canorn II. . . B a ó b H c a n o r H " , ciuHBaeMbie n o cTopoHaM, cepeAHHa X I X B. A — B H A C O CTopoHbi, B — 3 8 A H S I S Í sacTb roAeHHLiia, C — n e p e A , cpopMHpyíoulHH nepeAOK, d — nacTHHHo oÓTaHyTasi K O H Í C H ( o 6 o 3 H a n e H o ) . III. MymcKHe c a n o r H HHUIC C — KOHLia X I X H Han. X X B . , C O LUBOM C33AH. A — B H A C O CTopoHbi, B — roAe- nepeAOK; PHC 31. OóMaTbiBaHHe PHC 32. OÓMaTbiBaHHe H O T H HOTH MOMBAOM. MOMBAKOW. ToAeMÓMue, ye3A CaHAOMew. CJJOTO H . K a M O L I K H H , PacnpüM/ieHne KOHUOB COAOMH. 1952. r o A e M Ó n n e ye3A CanAOMew. <Í>OTO H . KaMOUKoro, 1952. P H C 33. KpecTbHHe H3 caHAOMepcKo-CBeHTOKiiiH>KCKoro py6en<a. >KeHixi,HHbi B nAaTKax, noBa3aHHbix B n e neu H B CBeHTOKLUHHiCKHX 3anacKax (nepeAHHKax). MyHíHHHbi B caHAOMepcKnx (KpañHHH c n p a B a ) B , , 6 y p o x e " . 1938, CTp. 46. 58 IUyMCKo, ye3A OnaTyB. cepMSirax, ñ . I ~ l 3 T K O B C K H , ,,CaHAOMepcKe", TpeTHtí rio3HaHb, �Puc. 34. CaHflOMepsHe b npa3ffHHHHbix H a p s i p a x Han. X X b. PenpoAyKnna P u c jiK3flo3HaBCTBa nonbcKero. BapiuaBa, Puc. 35. Phc. 36- noKpoH : h — nono/i. d — I. PeKOHCTpyHpoBaHHaa AeBH"-:ba copo^Ka. ripa3AHHHHasi copoHKa ujHTbe i — MaHweia, j — kahh, C3ap,n, oÔLUHBKa, MaHiKeroB, ¿ (, OKOAonneneBoro") d — noKpoñ : h — ,,nmnpaMKn", nepeA, — i noKpos. e — 3ba, kam h ba, f — j — noKpoñ. Psab, yesft pyKaBa, Kpn3a. g Cshaomok, — t Maiwem, 1 — 3acie>KKa ł — pyioBa, PeKOHCTpynpoBaHHsa looks XIX b.. coc. HS n a ™ ,.nynoK" ( n o A O B H H O K ) . A — cnepeAH, B — n o K p o ñ , c — |. g — pyKaB, A B — nepeA h 3aA O A H H a K O B b i . C ,,niiiMpaMKOBoro' — cnepeAH, B — C3aAH, C — ; 37. f — 33A, II. g- — n o A K A a A K a 38 7, d, — nepeA. rioKpoR coponeK kohLia X I X b. A Phc. ye3A OnaTyB. A — cnepeAH, B — CopOHKa noKposi npoAonbHoro n o h h o. T p n 3 M K a M e H b C — h3 p a ô O T b i : 9\. KapnoBvm, J I k j a . 1905(7), c r p . 131. . . n y A K a " , c, — noAOA, d — o6u_iHBKa. ripa3AHHHHaa 3 a n a c K a LU,erAHue. ye3fl CaHAOMew. A — n o A B H H K H , o.j MaJieHbKaa nona. d d| 38 7. I I . PeKOHCTpyHpoBaHHbiñ ,.4>apTyx" LUanKa, b noBceMecTHOM apymna nepeflHHK" OÔLUHBKa. d — M O a H A p o B H A H a a C oóluhh n o K p o / , C — oÔLUHBKa' bha, B hhwhssi nacTb 3anacKH. ;! X I X b. A o ö l u h h bha, B KycoK x o A C T a . OÔLUHBKa TeCbMOH. ynoTpeÔAeHHH AOHbme, — „MarepKa", h o c h a h b kdh<hoh CaHAONiep- D uiHHe AO 1890 r. PeKOHCTpynpoBaHa Ha o c h o b 3 h h h cpoTorpacpHH R. ílaTKOBCKoro ,,CaHAOMepLU,HHa". E — coAOMeHHbie Phc. 39. yromeHne yKpaujaromen H. 40 8. CnopaAHnecKH BCTpenaeTca h ceroAna. T e p a m o s H u e ye3A CaHAOMew. nneTeHKa b „ e T b i p e nyAKH", d o ö e u floH<MHOHHoe c LUAanu. i — b b b mHypoBanoM KopceTe h b coponne naM30nax. Po pnc. H . JleBHUKoro, „ J I l o a IloAbCKH' r. BapmaBe. nepeA, e — XopoBOAHHua MywMHHH nepBOH noAOBHHbi X I X b. KyAbTyp ye3A OnaTyB. CaHAOMepniHHe. rotjjpHpoBKofi. 3eHKOBHMa, 1847 I. KopceT b MaAa Becb, HHBeHTapHbiñ noAMbiLUKH, f — ye3A H - p 4416. cnHHa, g — Ca h ao mchî. C o ô t b c h nocTb My3ea HapoAHbix A — cnepeAH, B — C3aAH, C — nneHHKH, h — ,,Ka/ieTKH" noKpoñ : d t. e. Mcluomkh A-na — xpaHe- HH5I AeHer. 8. II. KopceT KOHiia X I X b. Bhamhiic, ye3R CaHAOMew. PeKOHCTpynpoBaHHbiH Ha o c h o b 3 h h h o C T a T K O B . A . — cnepeAH, B g — n/ienHKM, h — Phc. 41. Phc. 42. B. JSfo 4416. „KaAeTKH" t. e. mcluomkh aah xpaHeHHa O o t o M. M a / i H H C K O r o , noAocKH, TepcoH h — noxomaa Ha 45. r. HOLueHHyto BopoT, k — ceroAHa H a TeppnTopHH b none- PaAOMCKotí nyuj,M. flncaA ,,Kan" — MepcKe, e - nosMtiuiKH, f — cnHHa, g — ye3A CaHAOMew. H3 c o ö p a H H 3THorpaq)HHecKoro cnepeAH, B — c3aAH, C — — pyKaBa, g, — 6 o p T H K , h — cnHHa, g /KeHCKaa o6yBb cepeAHHbi — — nepeA. X I X b. : JIbiKOBbie AanTH CaHAOMepcKe, 1865 noKpofi : d, d, — My3ea BopoT. h TycpAH. PenpoAyKLiHa h3 O. KoAbôepra r. C T p . 19). CaHao- r. CTp. 19). Phc. 46. S c k h x nenua c n a n . X X b. P h c . H . KaMouKoro, Phc 47. >KeHLUHHa c p e ô e H K O M b o ô b i A e H H o f i 1956. oAewAe co II n o n o B H H b i X I X b. (1860—1870 r.) KpsKOBCKo- CBHAOMepcKHH pyöe>K. fl. naTKOBCKHH, CaHAOMepcKe, no3HaHb 1938 Phc 48. >KeHLUHHa b n A a w e , no35i3aHHOM Phc 49. >KeHLHHHa b n^aTKe. O o t o M , MacAHHCKoro, r., CTp. 41. ,,b nany" (,,b manKy"). O o t o M. MacAHCKoro, 1953. 1953. Phc. 50. >KeHuj,HHa b nAaTKe, 3aBsi3aHHOM C3aflH. FoAeMÔHue, ye3A C b h a o m o k . O o t o H . KaMoiiKoro, 1952 Phc. 51. npa3AHHK KynaAbi b BwAbxe, ye3fl CaHAOMew, PenpoAyKuna Phc. 52. CKe, 1865 TpenaHHe. AeBymKa PenpoAyKiiHa 53. b paSoneft 54. OAe>KAe h 3ariy>KHaa w e H L U H H a n a p e H b b manne . . p o r a T b i B K e " . OKpecTHOCTH H3 O . K o A b ô e p r a (JIkda—CaHAOMepcKe, 1865 BbimnTbiñ bo])othhk weHCKoñ copoKH O o t o H . KaMOUKoro, 1952 Phc. r. h 3 O . K o A b ô e p r a (JIhda — CaHfloMep- v., CTp. 123). KacpiaHe. PaAOM — Phc — nepeA, e — noA- t o a o b h o h y6op 33My>KHHX meHmHH. PenpoAynuHa H3 O . K o A b ô e p r a (,,/1h<a" — 1865 A pyKaB, MecTa npnmHBKH neTe/ieK. >KeHCKHH KacjjTaH H a n . XX b. HacnaBHue, („JIioa" Phc. 1953 — C 3 a a h , C — nonpoti : d, d, MbimKH, f — 44. cnHHa, p.eHer ok. 1850 t. My3efí HapoAHOH K y A b T y p b i h H C K y c c T s a b B a p m a B e . H h b . Ho. 2542, b KpaKOBe. Mhb, h-a 13463. A — Phc. yueAeBLunx noAMbiLUKH, f — 3hmhhh weHCKHÍí KacjjTaH (Han. X X b.). oômnTbiH ö a p a m K O M . HacAaBHLie, ye3A CaHAOMew. cnepeAH, B I. nepeA, e — CaHAOMepcKHH HapaA — npeAnonołKHTeAbHO H3 c e 3 e p H o r o p y ß e w a . Ü A e q e B a a 3anacKa peHHbie 43. noKpoñ : d — 3ejienbiH KopceT, nepBaaa n o A 0 3 H H a X I X b. H 3 c o ö p a H H a My3ea HapoAHbix KyAbTyp b B a p m a B e . Hhb. Phc. — C3aAH, C — b cboôoaho Ko>khbhhllw, HaôpomeHHOM ye3A Cbhaomok. r., CTp. 169). H3 lo>khoh CaHAOMepmnHbi. X I X b. PyAa, ye3A CaHAOMew. r. BbimHBKa H a n e p e A H e ñ naCTH copoHKH, KOHeu XIX b. PyAa, ye3A CaHAOMew. B C — BbiuiHBKa Ha nAenax coponeK nepBOH noAOBHHbi X i X b. PeKOHCTpyKLiHa Ha ochob3HHH phc H . ByHU,HU,Koro. 59 « �Puc. 55. fleia/iH Koro, PHC 56. yKpaiiieHHH cyKMaHU. B . - p y n a B a , c - 6 o p T n o n u CaHiioMepHHe B n p a 3 A H H H H b i x HapsiAax, Ha AO>KHHKax (cpeflH r o p e u , ,,6aHAOC"). P H C C T . J l e T a H O B H M . fl. riaTKOBCKHH, Kapią H BOPOTHHKB, A-KapMaHa. pHc. H . KaMou- 1956. 1: PacnpocTpaHeHHe H H X psinoM c ,,xopoBOAHHueH"— CaHAOMepcKe, !~Io3HaHb, 1938 caHAOMepcKoro KocriOMa. rpac). H C H O A . K. B O 3 H H H C K 3 1957 r. K a p i ą 11: PacnpocTpaHeHHe caHAOMepcKoro K o c r i O M a H e r o r A a B H « x wacTefi. fpacp. HcnoA. RHaAHTHnecKwe p n c y H K H BbiKpoeK rpaab. H c n o A TaÓAHira I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C H . KapoAsw. Ta6AHiia I I . CaHAOMepcKHH HapsiA. P H C M . KaponsiK. r. K. B o 3 H H H C K a . B , MenccHep C O A E P W R H H E BBeAeHne, CTp. 3 — TnaBa I — CoBpeMeHHoe cocTOsiHHe ITiaBa II. HcTopHwecKHH OMepK pa3BHTH5i caHAOMepcKoro c a H A O M e p c K o r o HapsiAa, C T p . l l . — caHAOMepcKoro HapsiAa, d p . 7. HapoAHoro — TnaBa caHAOMepcKoro weHCKoro HapsiAa. cBp. 3 0 . — i"AaBa V I ! . FIoApoÓHoe o n n c a H H e l\naBa — l~AaBa VIII. I~IpoH3BOAHTenH H MaTepnanbi, CTp. 43. X. X a p a K T e p H C T H K a HapsiAa, crp.6. — PacnpocTpaHeHHe TAaBa. IV. O ó m e e onHcaHHe c a H A O M e p c K o r o M y n t C K o r o H a p s i A a , C T p . 13. TAaBa V . l l o A p o ó H o e onncaHHe caHAOMepcKoro MywcKoro HapsiAa, C T p . 16. — HapsiAa, C T p . 32 III. H C T O H H H K O B , C T p . 46. — 52. — PeecTp HAAiocTpaiiHw, C T p . 53 CoAepwaHHe, FlpHMeMaHHSi, C T p . C T p . 55. — ITnaBa V I . 0 6 i i i e e onncaHHe caHAOMepcKoro weHCKoro — I~AaBa IX. YKpaujeHHsi, C T p . 4 4 . — 49, — YKa3aTe.nb AHTepaTypbi CTp. �E N G L I S H S U M M A R Y On the fertile loess soil i n the vicinity of Sandomierz, which is one of the oldest towns in Central Poland, a folk costume developped that distinctly cuts off this region from its neighbouring areas (map. 1). The north- west and south boundaries of this costume's dense distribution are identical with the frontiers of the archdeaconships in the 14th century — the eastern one is fixed by the river Vistula. The whole area is situated in the old Sandomierz Land, i . e. in its boundaries from the 12th- 13th century. The most early information we have about the Sandomierz costume dates from 1644 (fig. 2) and the first more exact data come from the beginning of the 19th century (Table I). After the abolition of serfdom in the middle of the 19th century great changes took place (Table II). Towards the end of the 19th and the beginning of the 20th century this costume began to disappear rapidly, so that only few remainders have been preserved till now; they are common, for the most part, to other areas. The attempt to revive the regional women's dress was interrupted by World W a r I I . Numerous variations of the Sandomierz costume's ornamentation in past times were caused by different factors, such as the influence of the neighbourhood, the industrial development, which once was intensive in this area, the lack of great estates and so forth. The differences in the garment, caused by the economic conditions, were rather small in consequence of the relative welfare of the inhabitants of the Sandomierz Land. T h i s work is mainly based on the author's own fieldwork undertaken in the years 1947—1954. T h e literature, though abundant, contains few valuable positions. M e n s c o s t u in e As an everyday work-dress, in summer, a peasant of the Sandomierz region wore a costume made entirely of homespun linen. It consisted of hemp-cloth trousers, tied with a string (fig. 14) and of a shirt (fig. 13) (with a low, upright little collar, called ,,oszewka") — worn on the trousers and fastened with a leathern belt. The shirt was tied at the neck with a red tape. His headwear was a straw-hat and on his feet he wore top boots, or rather seldom — he walked bare-footed. Sometimes he wore also upon this costume a waistcoat, cut like a poncho, made of white, thick, homespun linen (fig. 15). The festive dress was made of thin liuen and of city-bought stuff. A peasant of Sandomierz Laud wore a shirt fastened with a coral or amber buckle, a spencer, that is a loose, knee-length coat, made of percale, buttoned or clasped (fig. 4), often embellished with trimmings along the slit. As an overcoat he used a linen jacket, trimmed with coloured galoous (Table 6) or a ..sukmana", that is a long coat of cloth. In the beginning of the 19th century these coats were made of dark-blue cloth and rather seldom of a brown one — embellished by trimmings of coloured galoons. They were short and w ere not cut at the bodice (fig. 17). Towards the end of the 19th century white coats with many folds in their lower part came into use. They were embellished with stitching (fig. 16). At the end of the 19th century people began to wear dark-blue cloaks of thin, factory-made cloth after the fashion of coats worn in the towns. A peasant tied the overcoat with a broad leathern belt, ornamented with little metal studs and round tinsels. The most common headwear was a dark-blue four-cornered cap. Well-to-do farmers wore a fur cap, called ..wscieklica" (fig. 9). Bachelors wore red, four-cornered caps often adorned with peacock feathers. In the last phase of this garment's existence ordinary caps were in common use. (fig. 10). T In winter people wore for everyday „boruchy", that is overcoats, made of thick, brown cloth, cut like „sukmana". Long sheepskin furs, made usually of black sheepskin were also in common use. People covered their heads with sheepskin or four-cornered caps (fig. 6). T h e bestmen put for wedding-ceremonies linen aprons, characteristic for the region of Sandomierz (fig. 22) 61 �W omen's dress S l i l l i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y w o m e n ' s w o r k d r e s s c o n s i s t e d i n s u m m e r of a l i n e n s h i r t a n d of a s k i r t b o u n d w i t h straps. M a r r i e d w o m e n c o v e r e d m o r e o v e r t h e i r h e a d s w i t h a k e r c h i e f . T h e y w o r e n o boots. T o w a r d s t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h i s c o s t u m e w a s c o m p l e t e d b y a n a p r o n ( „ z a p a s k a " ) m a d e l i k e t h e s k i r t o f f a c t o r y - m a d e stuff. A . . w h i t e c o s t u m e " m a d e e n t i r e l y of h o m e s p u n l i n e n w a s i n t h e b e g i n n i n g o f t h e 19th c e n t u r y a f e s t i v e g a r m e n t . I t c o n s i s t e d o f a s h i r t , an a p r o n , a k e r c h i e f o n t h e h e a d a n d of a „ l o k t u s z k a " . w h i c h w a s a large k e r c h i e f w o r n as u p p e r c l o t h . S a n d o m i e r z w o m e n ' s f o o t w e a r c o n s i s t e d o f b o o t s o r o f shoes. T h e c o s t u m e w a s a d o r n e d w i t h m a n y - c o l o u r e d e m b r o i d e r i e s u p : n t h e kerchief, the frill and the shirt, w i t h a coloured w o o l l e n girdle a n d coloured stockings. T h e w h o l e was c o m p l e t e d b y n e c k l a c e s of c o r a l beads w h i c h w e r e t h e m c s t f a v o u r i t e o r n a m e n t s o f t h e S a n d o m i e r z w o m e n . M a r r i e d w o m e n w o r e c h a r a c t e r i s t i c m a n y - c o l o u r e d caps, c a l l e d „ k a p " ( f i g . 45), — g i r l s a d o r n e d t h e i r h a i r a n d k e r c h i e f s w i t h f l o w e r s . Y o u n g m a r r i e d w o m e n a n d g i r l s w o r e also m a n y - c o l t u r e d stays. T o w a r d s t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y f u n d a m e n t a l changes o c c u r e d i n w o m e n ' s dress. I n t h i s p e r i o d w o m e n ' s f o l k c o s t u m e i n t h e S a n d o m i e r z r e g i o n c o n s i s t e d of a l i n e n e m b r o i d e r e d s h i r t ( f i g . 35) w i t h a c o l l a r o r a f r i l l , a l a r g e s k i r t ((fig. 37) u s u a l l y e m b r o i d e r e d or t r i m m e d w i t h c o l o u r e d tapes i n t h e l o w e r p a r t , a n d of a n a p r o n , d i f f e r i n g i n c o l o u r f r o m t h e s k i r t . Y o u n g w o m e n a n d g i r l s w ore m a n y - c o l o u r e d s t a y s a n d t h e T e l d e r ones — j a c k e t s ( f i g . 42). T h e i r h e a d - d r e s s c o n s i s t e d o f m a n y - c o l o u r e d I n w i n t e r a w o m a n wore a thick skirt, called „szorc", a wadded kerchiefs. jacket, often with sheepskin bor­ d e r i n g a n d a l w a y s t t p boots. T h e upper~clctb.es c o n s i s t e d o f a l a r g e w o o l l e n k e r c h i e f , w h i c h c o v e r e d a l m o s t t h e w h o l e f i g u r e , or o f a s h e e p s k i n f u r . W e l l - t o - d o f a r m e r - w i v e s w o r e o n f e s t i v e d a y s a „ t c i u b " . I t w a s a k i n d of a coat of c l o t h , w a d d e d or l i n e d w i t h a s h e e p s k i n a n d t r i m m e d w i t h tapes or w i t h c o ­ l o u r e d s t r i n g s . A b r i d e w a s i n a w h i t e dress f o r h e r w e d d i n g c e r e m o n y . O n h e r h e a d she p u t a „ s t r o j n i k " m a d e of ribbons, flowers and tinsels. D u r i n g t h e last W a r t h e p o p u l a t i o n of t h e S a n d o m i e r z L a n d was d i s p l a c e d a n d t h e v i l l a g e s m o s t l y d e s t r o y e d T h e last, f e w s p e c i m e n of t h e p r e s e r v e d dress d i s a p p e a r e d . I n m u s e u m s t h e r e are b u t f e w e x h i b i t s , so t h a t i t w a s v e r y d i f f i c u l t t o r e c o n s t r u c t t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e . L I S T O F P L A T E S rig. 1. L a n d s c a p e f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z (the V i s t u l a n e a r S a n d o m i e r z ) . Fig. 2. Fig. Fig. 3. 4. Fig. Fig. 5. b. Fig. 7. A potter f r o m Ł a g ó w in a shirt p u l i n a manner called „ n a w y p u s t " and tied w i t h a w o v e n b e l t . D r a w i n g u p o n a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d f r o m 1644. A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d f r o m E . R a d z i k o w s k i . Peasant f r o m S a n d o m i e r z i n w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " w i t h t r i m m i n g s . R e p r o d u c e d f r o m G r a b o w s k i , R e c o r d s o f A n c i e n t A r c h i v e s at C r a c o w E — 2 4 u r 1161. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z . J . W ó j c i c k a . M a p of t h e K i n g d o m of P o l a n d , W a r s a w 1885. F o l k c o s t u m e f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n , a c c o r d i n g to Ł . G o ł ę b i o w s k i e L u d P o l s k i , W a r s a w 1830 f i g . 20. O r n a m e n t e d . . k a m i z i e l a ' " f a s t e n e d w i t h a w o v e n b e l t . M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r . i n v . 2544. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confines. Painted b y W . Gerson Fig. 8. Fig. 9. a b o u t 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , 1. i n v . 2541. F o l k c o s t u m e s f r o m S a n d o m i e r z a n d L u b l i n (those f r o m S a n d o m i e r z at t h e l e f t ) . P a i n t e d b y St. W y c z ó ł k o w s k i , p r o b a b l y a c c o r d i n g to t h e d r a w i n g r,f W . E . R a d z i k o w s k i , c a r d p u b l i s h e d b y E r . K a r p o w i c z . M u s e u m o f F'olk C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2559 F o l k c o s t u m e s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n c o n f i n e of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . D z i k ó w , t h e d i s t r i c t of T a r n o b r z e g , 19th c e n t u r y . A c c o r d i n g to t h e d r a w i n g of W . G c r s o u , r e p r o d u c e d b y O . K o l b e r g ( L u d - S a n d o m i e r s k i c . 1865, p a g e 20—21). Fig. 10. Fig. 11. F o l k costume f r o m Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Painted b y W . Gerson about 1850, e d i t i o n D a z i a r o , M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t . W a r s a w n r i n v . 2545. Peasant from the n e i g h b o u r h o o d of S a n d o m i e r z . „Opis ziem zamieszkałych przez Polaków", W a r s a w 1904, v o l . I I , p . 255. Z . G l o g e r , U b i o r y l u d u . Fig. 12. A peasant's dress f r o m S a n d o m i e r z . P a i n t e d b y W . G e r s o n a b o u t 1850, e d i t i o n D a z i a r o . M u s e u m of F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 2540. Fig. 15. C u t of men's shirts I . S h i r t o f p o n c h o c u t . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . W o r n t i l l a b o u t 1959. A - v i c w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - f r o n t , d l - b a c k . e-sleeve, f - c u f f . g-gusset, h - c o l l a r . II. Shirt w i t h shculder-strap (cut called „ p r z y r a m k o w y " ) Mściów, Sandomierz district. Slill w o r n t o - d a y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : e - f r o n t , d l - b a c k , e-sleeve, f - c u f f , g-gusset> h-eollar. 62 �Fig. 14. Reconstructed I. t r o u s e r s f r o m t h e r e g i o n of S a n d o m i e r z . T r o u s e r s o f e l d e r t y p e , f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w o f t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C - c u t : d-legs, e-gusset. I I . Trousers Fig. 15. with gores from t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e C - c u t : d-legs, dl-gores. Reconstructed c u t of a w a i s t c o a t c a l l e d „ k a m i z i e l a " . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , d - f r o n t , d l - b a c k , e-side gores, f - l i t t l e gores, g,gl-sleeves, Fig. 16. I . Overcoat called „kapota" C-cut: h-eollar. f r o m W y s z m o n t o w a , the district of O p a t ó w . C u t for jakets, t h e b e g i n n i n g of t h e c e n t u r y . A - v i e w of t h e f r o n t . B - o f t h e b a c k , C - c u t : d - c u t o f t h e e-gore, f - f r o n t , g - a r m - p i t , h - i : b a c k w i t h c o a t t a i l s , j - s l e e v e , k - c o l l a r , L i n e II. Overcoat back called ..sukmana" f r o m the Regional M u s e u m P T T K from petticoat, L-R=slit. at S a n d o m i e r z , p r o b a b l y o r i ­ ginating f r o m the n e i g h b o u r h o o d of the village Z ł o t o w a , d i s t r i c t of Sandomierz, f r o m the second half of the 19th centuiy. A-view of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t of t h e p e t t i c o a t : d - f r o n t , e-gore ( t h e s e a m i n f i g . B is n o t v i s i b l e i . - b a c k , h - s h o u l d e r s , j - s l e e v e . f - f r o n t . Fig. 17. O v e r c o a t f r o m t h e n e i g h b o u r h o o d of Z ł o t a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e r e c o r d s nal Fig. 18. M u s e u m P T T K at S a n d o m i e r z . V i e w o f t h e b a c k . P h o t . M . M a ś l i ń s k i of t h e R e g i o ­ 1954. S h e e p s k i n f r o m t h e e n d of t h e 19th o r t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. A - v i e w of the front, B - o f the back, C - c u t : d,e,i,l-petticoat. f-front, d - a r m - p i t , h-shoulders, j . l - s l e e v e , k - c o l l a r , 1-flap. P a r t I I c o v e r i n g t h e p a r t t o t h e l i n e o f b u t t o n s . Fig. 19. V i e w of t h e s h e e p s k i n f u r f r o m t h e b a c k . G o ł ę b i c e . S a n d o m i e r z f o r o v e r c o a t s f r o m t h e 19th c e n t u r y . R e p r o d u c e d district. Phot. J . K a m o c k i Fig. 20. Ornaments Fig, 21. M a n i n garment b y J. K a m o c k i , Fig. 22. Reconstructed Fig. 25. M a n i n „ k a p o t a " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y b y s ł a w i c e , O p a t ó w 1952. 1956. c a l l e d „ k a p o t a " o f t r a d i t i o n a l c u t , f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . P r z y - b y s ł a w i c e , t h e d i s t r i c t o f O p a t ó w . P h o t . S. D e p t u s z e w s k i 1951. a p r o n o f a b r i d e s m a n f r o m t h e 19th a n d 2 0 t h c e n t u r y . A - g e n e r a l v i e w , B - p a r t o f the c l o t h , C - b o r d e r i n g , d - t a p e - b o r d e r i n g . district. Phot. D e p t u s z e w s k i 1951. Fig. 24. A p e a s a n t i n h i s t r a d i t i o n a l p o u r - c o r n e r e d cap c a l l e d „ r o g a t y w k a " a n d m o d e r n dress. S z c z y t n i k i , Fig. 25. M a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s g a r m e n t f r o m t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860—1870) Sandomierz from district. Phot. F. M a ń k o w i c z 1954. t h e c o n f i n e s of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e , Poznań 1958, s. 41. Fig. 26. L a n d o w n e r i n sheepskin fur and sheepskin cap. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z district. Phot. J . K a m o c k i 1952. Fig. 27. Peasant with cap called „ m a c i e j ó w k a " , from S t o b i c e , t h e d i s t r i c t of O p a t ó w , p h o t . B . B a z i e l i - c h ó w n a 1951. Fig. 28. M a n ' s h e a d w e a r . A - c a p c a l l e d „ w ś c i e k l i c a " , r e c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g s b y St. L a t a n o w i c z , J. Z i e n k o w i c z . J. W ó j c i c k i and f r o m B- four-cornered a t u m b l e r o f a p o t t e r ' s g u i l d at Ł a g ó w . c a p w o r n t i l l 1914. R e c o n s t r u c t e d from a photo b y F . M a c k i e w i c z . C - sheep­ s k i n cap g e n e r a l l y u s e d t i l l n o w . D - cap c a l l e d „ m a g i e r k a " w o r n i n t h e S i u t h o f t h e r e g i o n o f S a n d o m i e r z t i l l 1890. R e c o n s t r u c t e d f r o m t h e p h o t o of A . P a t k o w s k i „ S a n d o m i e r s k i e " E F - s t r a w - hats, still d i s t r i c t of S a n d o m i e r z , w o r n . Gieraszowice, the g- k n o t w o r k called „ c z t e r y dudki", Stobiec, O p a t ó w district. Fig. 29. C u t of a f o u r - c o r n e r e d cap w o r n g e n e r a l l y t i l l 1914. A - g e n e r a l v i e w , B - c u t , c - b o t t o m , d - l a m b - s k i n b r i m e-part called „ k u c o t " . Fig. 50. Reconstructed shoes, a c c o r d i n g to i n f o r m a t i o n s o b t a i n e d f r o m t h e s h o e m a k e r s at I w a n i s k a a n d 7 Staszow a. I. B o o t s c a l l e d „ p r z o d o w e " f r o m t h e 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m t h e s i d e , B - c u t ; II. Woman's shoes side, B - b a c k of t h e b o o t - l e g C - t h e f r o n t , d - b o o t - t r e e . p a r t l y c o v e r e d w i t h called „babskie I I I . Boots c a l l e d „ c h ł o p s k i e " f r o m buty" the end s e w n f r o m t h e side, 19th c e n t u r y . A - v i e w f r o m of the the leather. 19th a n d t h e b e g i n n i n g c f t h e 2 0 t h century sewn i n the back. A - s i d e - \ i e w . B-boot-leg, C-part called przyszwa. Fig. 51. W r a p p i n g of t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d t y i n g of t h e leg. G o ł ę b i c e , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . Fig. 52. W r a p p i n g o f t h e feet w i t h a w i s p of s t r a w a n d s t r e t c h i n g of t h e e n d s of s t r a w . G o ł ę b i c e , S a n d o ­ Fig. 55. Peasants Phot. J . K a m o c k i 1952. mierz district. Phot. J. K a m o c k i 1952. f r o m t h e c o n f i n e s of t h e r e g i o n S a n d o m i e r s k i e - Ś w i ę t o k r z y s k i e . W o m e n w i t h kerchiefs t i e d like a bonnet and w i t h apron u p o n their shoulder M e n i n overcoats c a l l e d „ s u k m a n y " f r o m the Sandomierz region, the t h i r d ( f r o m the right) i n ..burosza". Szumsko, the d i s t r i c t of O p a t ó w . A. P a t k o w s k i , Sandomierskie, P o z n a ń Fig. 34. Sandomierz peasants in festive 1958, s. 60. dresses f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . R e p r o d u c t i o n from J. Karlowicz's L u d . Rys ludozuawstwa polskiego, Warsaw 1905 (?), p . 131. 63 �F i g . 55. Shirt o f p o n c h o c u t . G r y z i k a m i e ń . O p a t ó w d i s t r i c t . A - v i e w of t h e f r o n t , B - o f t h e b a c k , C-eut: d - f r o n t - p a r t . d l - b a c k p a r t , f - s l e e v e . g-cuff. i-gusset, j - b o a r d i n g . h - l o w e r p a r t c a l l e d . . n a d o l e k " . F i g . 5b. C u t of w o m e n ' s s h i r t s f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y I. A girl's shirt, reconstructed. A B - front a n d b a c k i d e n t i c a l . C - cut I I . Festive shirt w i t h s h o u l d e r - s t r a p s . R u d a , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . A - \ i e w of f r o n t , B - o f t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t , e - b a c k , f-sleeves, g l - c u f f s , g 2 - l i n i n g o f t h e cuffs, h - s h o u l d e r - s t r a p s , i-gussets, j - r u f f 1-gore c a l l e d „ ż a b k a " , l - s e a m o f t h e sleeve. F i g . 37. R e c o n s t r u c t e d s k i r t f r o m t h e 19th c e n t u r y i n f i v e p a r t s A - v i e w o f t h e f r o n t , B - C u t : e - p a r t c a l l e d F i g . 38. Festive „pólka", el-lower part, d-bcrdering. a p r o n f r o m t h e b e g i n n i n g o f t h e 2 0 t h c e n t u r y . S z c z e g l i e e . d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . A - g e - n e r a l v i e w . B - c u t , C - t r i m m i n g , d l - p a r t s , d2- p a r t c a l l d F i g . 59. Leader-woman F i g . 40. I . Bodice f r o m in bodice and „ p ó l k a " , d3~ l o w e r p a r t of t h e S a n d o m i e r z r e g i o n . A c c o r d i n g to J. L e w i c k i , , L u d P o l s k i " b y J. Z i e n k o w i c z , Museum the first half apron. shirt w i t h o r n a m e n t e d ruff. M e n i n waistcoats. O k r ę ż n e i n the of the 1847. 19th c e n t u r y . M a l a W i e ś , S a n d o m i e r z d i s t r i c t . F r o m t h e o f F o l k C u l t u r e i n W a r s a w , n r i n v . 4416. A - v i e w of f r o n t , B - of t h e b a c k . C - c u t : d - f r o n t p a r t s , e- a r m - p i t s , f- s h o u l d e r - p a r t , g- s h o u l d e r - s t r a p s , h - k a l e t k i . I I . B o d i c e f r o m t h e e n d o f t h e 19th c e n t u r y . W i l c z y c e , t h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . R e c o n s t r u c t e d . A v i e w c f t h e f r o n t B - o f t h e b a c k , C - c u t : d- f r o n t - p a r t s , e- a r m - p i t s , f - b a c k , g - s h o u l d e r - s t r a p s , F i g . 41. G r e e n b o d i c e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19\h c e n t u r y C u l t u r e i n W a r s a w n r . i n v . 4416. P h o t . M . M a ś l i n s k i F i g . 42. Folk costume from s t r i p e d , l i k e those h-kaletki. F r o m the records of the M u s e u m of F o l k 1953. Sandomierz, p r o b a b l y f r o m the n o r t h e r n confine. Shoulder-apron diagonally worn n o w a d a y s i n t h e r e g i o n of P u s z c z a R a d o m s k a . P a i n t e d by W . Gerson ab nit 1850. M u s e u m o f F o l k C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w n r i n v . 2542. F i g . 43. I . Woman's winter garment c a l l e d . . k a f t a n " f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , b o r d e r e d w i t h lamb-skin. N a s ł a w i c e . Sandomierz district. A - \ i e w of f r o n t , B - o f b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n l - . p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r , g-sleeve. h - c o l l a r , x - p l a c e s o f f a s t e n i n g t h e h o o k s . I I . W o m a n ' s ..kaftan" from the beginning of the 20th c e n t u r y N a s ł a w i c e . Sandomierz district. F r o m t h e r e c o r d s o f t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at C r a c o w n r . i n v . 13463. A - \ i e w o f I h e f r o n t B - of t h e b a c k , C - c u t : d,dl- f r o n t - p a r t s , e - a r m - p i t s , f - s h o u l d e r - p a r t s . g-sleeves. gl- f l a p , h - c o l l a r . F i g . 44. Women's shoes from t h e 19th c e n t u r y . Reproduced from O. Kolberg's L u d — Sandomierskie. H e a d dress of a m a r r i e d w o m a n ( „ k a p " ) R e p r o d u c t i o n f r o m O . K o l b e r g ' s L u d — Sandomierskie 1865. p . 19. F i g . 45. 1865, p . 19. L i g . 46. P a t t e r n f o r a b o n n e t f r o m t h e b e g i n n i n g of t h e 20the c e n t u r y . D r a w n by J. K a m o c k i , 1956. F i g . 47. W o m a n w i t h c h i l d i n e v e r y d a y ' s dress f r o m t h e s e c o n d h a l f o f t h e 19th c e n t u r y ( a b o u t 1860— 1870) from Poznań the confines of t h e C r a c o w a n d S a n d o m i e r z r e g i o n . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . 1938, p . 41. F i g . 48. W o m a n with a kerchief lied i n a manner F i g . 49. W o m a n w i t h kerchief — phot. M . Maślinski F i g . 50. W o m a n w i t h a k e r c h i e f t i e d i n t h e b a c k . G o ł ę b i c e , t h e d i s t r i c t of S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i , 1952 Fig. 51. St. John's eve at Bilcza. Sandomierz c a l l e d ..w c z a p ę " p h o t . M . M a ś l i n s k i 1955. 1953. district. Reproduction f r o m O . Kolberg's L u d — Sando­ m i e r s k i e 1865, p . 125. F i g . 52. Hackling. Girl in working dress a n d m a r r i e d w o m a n w i t h a loose j a c k e t c a l l e d k a f t a n . N e a r t h e m a b o y w i t h f o u r - c o r n e r e d cap called r o g a t y w k a . N e i g h b o u r h o o d of K o p r z y w n i c a Sandomierz district. Reproduced from F i g . 53. E m b r o i d e r e d O . K o l b e r g ' s L u d — S a n d o m i e r s k i e . 1865, p . 169. c o l l a r of a w o m a n ' s s h i r t f r o m i h e s o u t h c f t h e R u d a , i h e d i s t r i c t o f S a n d o m i e r z . P h o t . J. K a m o c k i F i g . 54. S a n d o m i e r z r e g i o n . 19 (h c e n t u r y , 1952 A — E m b r o i d e r y u p o n f r o n t c f a s h i r t f r o m t h e e n d of t h e 19 th c e n t u r y . R u d a , t h e d i s t r i c t o f Sandomierz. B C - embroidery upon shoulder-straps f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e 19 th c e n t u r y , r e ­ c o n s t r u c t e d f r o m t h e d r a w i n g b y J. W ó j c i c k i a n d W . E . R a d z i k o w s k i . F i g . 55. O r n a m e n t s f o r o v e r c o a t s ; a-sleeve. e - c o l l a r . d - p o c k e t . D r a w n b y J. K a m o c k i F i g . 56. Peasants f r o m S a n d o m i e r z i n f e s t i v e dresses, h a r v e s t h o m e . ( A m o n g t h e m , n e a r t h e l e a d e r w o m a n , :• highland's F i g . 57. Maj). F i g . 58. Maj). „bandos"). Drawn by 1956. St. L a t a n o w i e z . A . P a t k o w s k i . S a n d o m i e r s k i e . Poznań 1938. C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. C h a p t e r 1. T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the S a n d o m i e r z f o l k H i s t o r i c a l d e v e l o p m e n t of t h e S a n d o m i e r z f o l k c o s t u m e , p . 7. C h a p t e r I I I . c o s t u m e , p . 6. C h a p t e r I I . T h e a r e a a n d d i s t r i b u t i o n of t h e i n v e s t i g a t e d c o s t u m e , p . 11. C h a p t e r I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n o f m e n ' s c o s t u m e , p . 13. C h a p t e r V . D e t a i l e d description of m e n s c o s t u m e , p . 16. C h a p t e r V I . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m e n ' s dress, p . 30. C h a p t e r V I I . D e t a i l e d deseription of Sandomierz women's dress, p . 52. C h a p t e r V E L Producers a n d m a t e r i a l s , p . 45. C h a p t e r I X . O r n a m e n t s a n d e m b r o i d e r i e s , p . 44. C h a p t e r X . S o u r c e s a n d t h e i r c h a r a c t e r i s t i c , p . 46. N o t e s , p . 49. B i b l i o g r a p h y , p . 52. L i s t o f plates, p . 53. C o n t e n t s , p . 55. ()4 �2V>oo' 21°30' P0D2IAIT > Krynki ~ ADMINISTRACYJNE •. ' ^ ' ' ' ^ • ^ ' ^ . ' " ^ N W ' ' ' —i '-.©Ostrowiec "~\ ' " 1 -, A- .iNietyllsko . .-. A.. Bona L S i * % * < ,.**-. Kunów -*wólka Tarłowska .Brzozowa Julianów * Słupia i | Wólka lipowa H.fl * m Teofilowf * 1 OSTROWIEC A A © - . „ R u d a Kościelna / *•» "-- ' A . K,.„ Bronisławów «".M Bodzechów J_ — < ^ •¿'A' •Ćmielów/ , Lasocin Prusmowice •/Skała .': ° A''. :.. . . II Annopol Garbacz ?" S" Orocholice * Wyśzmontów / Dfbno V DObreczna w Mikułowice • .Janików Czerwona Gora Jankowice Linów . YTruskolas ^ o z w o j ^ R u s z k ó w ^/przeuszyn SKOW5 ""YWOla IUISZKUW 4ff 13 Wola O K r a s z k o w ^ « t » OM 4 » • Bidziny A »Przybysławice . , \ * . Nieskurzów:ów-» m v. ^ Podoi Grochocice. .Jakubowice > Lechów,^ Piotrów S i a r y". £«»Jr?r-> OPATÓW rzezie Gierczyce Pisary. ZAWICHOST I 5> _ Plucki £. Piórków* •Olszowica Waworkow •, •lechóweko • » . « .Zerniki ? > « U i k i s i a . k a D.uza Sobótka arbow "'"Z* A y - i - " • ' ^ V . taoów Baćkowice"? • Karwów^_^Nik.Mł Daromin Szlachecka A V / : •Widełki Siad** Wola ł a g o w s k a . . ? Modliborzyce Malice KościellT^C. Pałaszów" GałkowiceA . •ł , # * Cisów A • GesiceV^<MeczenniceCŁ^—»Dobrp- i f ^ i ^ K / d H„I, N™* .Czyzow A -Wszachow „ • Słaboszewice~K4i"L^I^U^iS'!! Hu a Nowa .Sadków ( Ś t o b i e c ^ W.os.ow G o ł e b , ó w ? « 7 V - ^ C i ^ ^ / / t Ocieseki Bardo A • •••.«. \ . .Toporów Lipnik* Zagrody Mściow » f \ ^iKorzenno , . Zb.elutka ^ •ujazd Gożlice ^ Zdahów - w »* 'Makoszyj*|/ - Rebów 51 „ R a - m . łopatno • Radwan ; • . . • „ „ , Piekary .Gotebice. <ł^Kamień Szumsko. § ^ Ą . S™ekMr.OsoIm „ . ^ a z o S ^ N o w y kó? r 'i K % r c t ' a ^ ^ » » » ; • ' • . ' " • Bil ?za Zurawica®j ^Rakow I . 'i ^ ' Xf" r Nas.ow,ce»°Swia.n,k, ^SANDOMIERZ .B " ? Samborzec. « ; u Ghaócza A- ^ ^ Orugnia Jurków ceChobrzanyi S ewce # / APolok \ \ ,., , n V "C '" • ! Gorzyczany* . 9/ . Koryrnica\ ' »Zimnowoda .Vi BogorjaSkotnicka ^ ^ W i e l o w i e ś A '. « \ * 'i .• ^.Mn^lki '• • : 5 Dniosice •t y I 'Ossówka A / • Kotuszow « (Szydłów... ^ N ' . : Kurozweki Grabki Duze | .' Q • STASZÓW / / / Rytwiany Koniemłoty i ..\ ' T '"'•^Osieczko^-Ł: l a Tiiklećz^Kłoda *"\ Niekrasow Lipniki_g^ \ luczepy A • \ :.l A. Zerniki "'"Trzcianka* /l" ™ A 1 \ Sichów A-T » \ ; O s a l a » . . s i r ó ż k i i ] \ Z A S I Ę G UBIORU • Ruda \:Tursko W k . >| \ Niekurza Ł,^/^Keblów \ SANDOMIERSKIEGO .A i \ N Połaniec s^r Padew Narodowa" \ Granica zwartego zasięgu stroju Atubnica » /f Gawłuszowice • Zborów .wójcza N Ruszczą, ™ — — Granica peryferycznego zasięgu stroju Zuków Piestrzec /, Szewna , Strupice ł D 0 Z A R A W C r r , g J a t o w N l e s k u a ó w N 0 r 1 C 2 v ! aW0 2 0 W 6 o l , , w 7 l w a i s k a P l w a m s k a ł Gryzień Q D 5 , O W a a 0 r t a W i Pol baKietcz K M r 5 M -\ "r.T»V*r*' !«' W o l a 0 s o w a Ch # G ( a r o k W > K l l n a r ł M i | Q s 2 e w i c e K k o w D m O W , C a •\ U s a 9 h , < aMtt w pech P c h o w l lska A Z t o t 3 J u r k ( M c e A n < 0 A - : > D Solec ZaDiec pomorów / Podział ka 1 : 6 0 0 0 0 0 O Rataje^ nice • 1. Z A S I Ę G zwartego UBIORU zasięgu; SANDOMIERSKIEGO cienka — miejscowości, w których dane uzyskane d r o g ą p o ś r e d n i ą : OBJAŚNIENIA dotyczące granica w XIV—XVI z XVI w. — 10 15 Km 21°30' 21°oo' Mapa 5 Ziemi w. według linia autor H Gruba linia przerywana j . w . oznacza-gra­ przerywana j . w . — granicę peryferycznego — miejscowości, z których kartonu: Podziały Sandomierskiej I . Ladenbergera w dane z a c z e r p n i ę t e . z XII — XIII „Zaludnienie powiatów. literatury. administracyjne. w. . . . Polski'". granica — j — Rys. K r y s t y n a archidiakonatów — granice — | — g r a n i c a K r ó l e s t w a P o l s k i e g o i G a l i c j i w l a t a c h 1815—1914. współczesnych zasięgu. przeprowadza! badania: £ \ — miejscowości, z k t ó r y c h Woźnińska. ~ ~ powiatów granice �21°30 21°00 v v Z A S I Ę G UBIORU I JEGO W A Ż N I E J S Z Y C H SKŁADNIKÓW Granica zwartego zasięgu stroju ~~ — Granica peryferycznego zasięgu stroju 0 21°0D M a p a 2. 21 30 J ZASIĘG UBIORU SANDOMIERSKIEGO linia p r z e r y w a n a j . w . , szrafura zasięg sandomierskiego w e d ł u g granatowej wolutowego. W kartonie I JEGO WAŻNIEJSZYCH SKŁADNIKÓW. p i o n o w a , g ę s t a oznacza p r z e r y w a n a j . w . szrafura s k o ś n a , r z a d k a , oznacza zasięgu ubioru Podziatka 1^600000 5 10 15km rogatywki zaznaczono obszar z w a r t e g o z a s i ę g u u b i o r u : granice peryferycznego zasięgu ubioru. Oskara Kolberga: z ..kucotkicm": zasięg ubioru o-o-o- granica zwartego zachodnia granica zasięgu linia — granica sukmany: e h a m e ł k i i haftu sandomierskiego w stosunku do obszaru R Y S . K r y s t y n a W o ź n i ń s k a , 1957 r. Gruba cienka Polski. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski. Adam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze). 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. �ATLAS POLSKICH Zasięgi ubiorów [Podgórze), Białej, 12. S t r ó j w monografiach 3. Strój rzeszowski, 7. S t r ó j ł o w i c k i , pszczyński, opublikowanych: 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 13. S t r ó j STROJÓW pyrzycki, 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , 9. S t r ó j 14. S t r ó j 1. S t r ó j LUDOWYCH górali szczawnickich, 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , kujawski, 10. S t r ó j 2. S t r ó j dolnośląski 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y spiski, 11. S t r ó j łańcucki, 15. S t r ó j opoczyński, 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 19. S t r ó j sandomierski. piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/500a6f87831f541d446aea0d0deea195.pdf c44130289e9e82fc7c5412946087ed75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:539 Title A name given to the resource Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.475-486 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JANUSZ KAMOCKI ZBIORY AFRYKANISTYCZNE W MUZEACH POLSKICH Z b i o r y afrykanistyczne w Polsce grupują się przede w s z y s t k i m w pięciu muzeach: E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie, w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie, w M u z e u m w Pabianicach oraz w B o c h n i . Pozostałe po­ siadają nieliczne eksponaty, istniejące zaś kolekcje p r y w a t n e p o w o l i drogą z a k u p u bądź d a r o w i z n y przechodzą na własność poszczególnych muzeów. Zwłaszcza należy t u wymienić znane i często eksponowane zbiory p r y w a t n e S. Mycielskiego, które zostały zakupione w r o k u 1963 przez Warszawskie M u z e u m Etnograficzne. Również i u i n n y c h zbieraczy można spotkać cenne eksponaty, j a k n p . u J . Sagana z K r a k o w a , który posiada m . i n . berło szczepowe — o ile m i wiadomo — jedyne w Polsce. Nadto w niektórych klasztorach znajdują się z b i o r y m i s j o n a r z y p o l ­ skich, często pochodzące z terenów A f r y k i . 1 Z w y m i e n i o n y c h powyżej muzeów je d ynie warszawskie i k r a k o w ­ skie mają zorganizowane osobne działy e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej; w pozostałych zbiory afrykańskie wchodzą w skład działów etnogra­ ficznych. Pewnego rodzaju osobliwością jest fakt, iż stałą ekspozycję afrykańską posiadają j e d y n i e muzea mniejsze, oba zaś główne polskie muzea etnograficzne zadowalają się z konieczności w y s t a w a m i czaso­ wymi. Z b i o r y afrykańskie w poszczególnych muzeach nie zostały jeszcze należycie opracowane, toteż — j a k dotąd — b r a k j a k i c h k o l w i e k p u b l i ­ k a c j i omawiających je jako całość. Dotychczas ukazało się je d ynie k i l k a notatek w związku z całością zbiorów egzotycznych warszawskiego m u - 1 R e s z t k i afrykańskich zbiorów „Misji K a t o l i c k i c h " , z n i s z c z o n y c h w czasie w o j ­ ny, znajdują się częściowo w rękach p r y w a t n y c h , a częściowo w k l a s z t o r z e jezuitów w K r a k o w i e . Z b i o r y jezuitów zgromadzone w C h y r o w i e uległy z n i s z c z e n i u , losy zaś kolekcji arcybiskupa Godlewskiego n i e są m i znane. �476 JANUSZ K A M O C K I zeum oraz szereg katalogów w y s t a w prezentujących część zbiorów afrykańskich . Niestety katalog największej z ekspozycji p o w o j e n n y c h , w y s t a w y „Afryka nieznana a b l i s k a " , choć dużo mówi o k u l t u r z e A f r y ­ k i , mało o w y s t a w i o n y c h eksponatach. Obecnie p r z y g o t o w u j e się także wydanie a l b u m u poświęconego z a b y t k o m s z t u k i murzyńskiej w Polsce , który p o w i n i e n stanowić bardzo interesującą pozycję. 2 3 4 N i e m n i e j w tej s y t u a c j i zbiory afrykańskie w Polsce omawiać moż­ na jedynie na podstawie bezpośredniego zapoznania się tak z wystawa­ m i , j a k też i magazynami oraz księgami i n w e n t a r z o w y m i poszczegól­ n y c h muzeów. Dodatkową komplikację s t a n o w i trwający w c h w i l i obec­ nej remanent eksponatów afrykańskich w w a r s z a w s k i m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m , które posiada największe w Polsce z b i o r y egzotyczne, lecz jeszcze nie całkowicie uporządkowane. M u z e u m to dysponuje 12 253 eksponatami e g z o t y c z n y m i , z czego około 5 0 % , a więc blisko 6000 sztuk, pochodzi z A f r y k i . Na d r u g i m miejscu znajduje się k r a k o w s k i e M u z e u m Etnograficzne z 1245 eksponatami afrykańskimi . M u z e u m w Bochni posiada 127 sztuk, w Pabianicach 174 oraz około 50 depozy­ tów, w Szczecinie b l i s k o 200, łącznie z d e p o z y t a m i . Z pozostałych muzeów żadne nie posiada więcej w s w y c h zbiorach niż kilkadziesiąt sztuk afrikanów. 5 6 7 Poszczególne zbiory afrykańskie mają swą różnorodną historię, któ­ r e j zawdzięczają swe p r z y b y c i e do Polski. T a k też kolekcja bocheńska powstała dzięki polskiemu l e k a r z o w i w A f r y c e , Michałowi Czyżewiczowi, pabianicką zaś stworzył W i t o l d E i c h l e r — lekarz i entomolog. K . C z e r n i e w s k a , Collections extra-européennes du Musée de Varsovie. „Zeszyty E t n o g r a f i c z n e M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t. 1: 1960, s. 2 2 — 2 3 ; K . P i w o c k i , 75 tot Muzeum Etnograficznego w Warszawie, War­ s z a w a 1964. 2 Afryka nieznana a bliska, oprać. Z . S z y f e l b e i n - S o k o l e w i c z , w y d . M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , P o l s k i K o m i t e t do s p r a w U N E S C O i T o w a r z y ­ s t w o Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej, W a r s z a w a 1962; Kultura pierwotna Afryki Środkowej i Wschodniej, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e i Wydział K u l t u r y P R N m . st. W a r s z a w y , W a r s z a w a 1959; Sztuka Jawy i Kammerunu, oprać. J . K a m o c k i . M u z e u m w Częstochowie, Często­ c h o w a 1963; Sztuka Kamerunu, oprać. J . K a m o c k i , w y d . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e , K r a k ó w 1961; Sztuka murzyńska Afryki, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m w Białymstoku i M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , B i a ­ łystok 1962. 3 4 5 W y d a w n i c t w o „Polonia", t e k s t p r z y g o t o w u j e S t a n z końca 1864 r. W. Korabiewicz. S t a n z 8 m a j a 1965 r. ( n a dzień S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o w K r a k o w i e ) . S t a n z d n i a 1 k w i e t n i a 1965 г., ale w t y m o k r e s i e już płynęły do S z c z e c i n a n o w e e k s p o n a t y — w j e s i e n i 1965 r. M u z e u m P o m o r z a Z a c h o d n i e g o w S z c z e c i n i e posiada ok. 400 eksponatów a f r y k a n i s t y c z n y c h . 6 7 �ZBIORY A F R Y K A N I S T Y C Z N E 477 który swe a f r i k a n a przekazał częściowo Warszawie, a częściowo swemu r o d z i n n e m u miastu. Z b i o r y szczecińskie zapoczątkowali d y r e k t o r M u z e u m Pomorza Za­ chodniego W . F i l i p o w i a k i kustosz W. F e n r y c h , którzy w czasie s w y c h wyjazdów do A f r y k i rozpoczęli zbieranie eksponatów etnograficznych i pracę tę nadal kontynuują. M u z e u m w Szczecinie, dziś jeszcze posia­ dające skromną ilość eksponatów, m a duże szanse dalszego r o z w o j u działu egzotycznego j a k o znajdujące się w mieście p o r t o w y m , obsługu­ jącym l i n i e żeglugi łączącej Polskę z k r a j a m i A f r y k i Zachodniej. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest historia afrikanów w muzeach etno­ graficznych Warszawy i K r a k o w a . W obu przypadkach zaczątkiem zbio­ rów stały się d a r y uczestników polskiej w y p r a w y do K a m e r u n u w l a ­ tach 1883—1885, Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego. Z b i o r y Janikowskiego, wystawione początkowo w ogrodzie n a Bagateli w Warszawie, weszły w skład M u z e u m Przemysłu i R o l n i c t w a , którego j e d n y m z działów było późniejsze M u z e u m Etnograficzne. W r o k u 1939 zostały one zbombardowane i spalone przez Niemców. Rogoziński zbio­ r a m i s w y m i obdarzył Kraków. Eksponaty te przyjęło M u z e u m P r z e m y ­ słowe, następnie uległy one podziałowi pomiędzy M u z e u m Narodowe i M u z e u m Etnograficzne, obecnie zaś całość zbiorów Rogozińskiego jest gromadzona w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , któremu M u z e u m Narodowe przekazuje swe zbiory etnograficzne. D a r Rogozińskiego jest niewątpliwie najcenniejszą częścią a f r i k a ­ nów — n i e t y l k o zresztą k r a k o w s k i c h — dość powiedzieć, że pochodzi z l a t osiemdziesiątych X I X stulecia, w m u z e a l n i c t w i e zaś europejskim wysoko są notowane wszelkie eksponaty z Czarnej A f r y k i , przywiezione przed r o k i e m 1900. Poza kolekcją Rogozińskiego i w i e l o m a c i e k a w y m i , pojedynczymi okazami na większą uwagę zasługuje zbiór eksponatów hotentockich i buszmeńskich Romana Stopy oraz d a r y Rehmana Müldnera, Krycińskiego i i n n y c h , z najnowszych zaś czasów d a r y przekazane przez żołnierzy polskich bądź walczących na terenie A f r y k i w czasie I I w o j n y światowej, bądź też pozostałych n a j e j terenie po w o j n i e . Natomiast zbiory afrykanistyczne Państwowego M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w Warszawie zostały skompletowane na nowo, po zniszcze­ niach w o j e n n y c h . Pochodzą one z trzech źródeł: z eksponatów ponie­ m i e c k i c h , o t r z y m a n y c h j a k o e k w i w a l e n t za zniszczenie, ze zbiorów prze­ kazanych przez inne muzea polskie w r a m a c h centralizacji oraz z da­ rów i zakupów. Szczegółowe omówienie zbiorów a f r y k a n i s t y o z n y c h w Polsce roz­ poczynam o d działu e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej M u z e u m Etnograficz­ nego w K r a k o w i e j a k o posiadającego największą kolekcję zbiorów uważanych za u n i k a t y . Jak już wspomniano, najcenniejsze eksponaty �478 Ryc. JANUSZ 1. Rzeźba Kamerun, w zińskiego. Własność graficznego drzewie: z wyprawy fetysz. S . S. R o g o - Muzeum Etno- w K r a k o w i e , 1. i n . 18609 Fot. M. Maśliński K A M O C K I R y c . 2. Rzeźba w Kamerun, drzewie: z wyprawy skiego. Własność M u z e u m nego w marynarz. S . S . RogozińEtnograficz- K r a k o w i e , 1. i n . 28620 Fot. M. Maśliński pochodzą z w y p r a w y Rogozińskiego, k o n k r e t n i e z K a m e r u n u i z Fer­ nando Poo. Wartość zbiorów kameruńskich jest t y m większa, że Polacy b y l i n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w s z y m i Białymi, z którymi zetknęli się t u b y l ­ cy. W t y c h w a r u n k a c h cenny jest każdy przedmiot. Jednakże do n a j ­ cenniejszych należy zaliczyć niewątpliwie okazy rzeźby, t z w . łódź d u - �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 479 chów, fetysze czy pierwsze rzeźby przedstawiające białych l u d z i . Licznie również reprezentowane są i n s t r u m e n t y muzyczne, w t y m bębny żałobne i będen w o j e n n y , oraz broń. Ciekawą jest rzeczą, że właśnie wśród b r o n i można spostrzec w p ł y w y europejskie, t a k n p . d r e w n i a n a włócznia plemienia Pahuanów m a z jednej s t r o n y n o r m a l n e ostrze żelazne, z d r u g i e j zaś nasadzony bagnet europejski. Zbiór k a meruński uzupełniają kosze plecione, naczynia gliniane, drewniane sprzęty domowe oraz liczne k l e j n o t y i ozdoby. Zwłaszcza d r e w n i a n e grzebienie, naczynia z t y k w i szpile z kości słoniowej są bogato o r n a ­ mentowane. Również z b i o r y Rogozińskiego z Fernando Poo są cenne, aczkolwiek m n i e j liczne i o wiele skromniejsze niż kameruńskie. Reprezentują je głównie plecionki, broń i ozdoby plemienia Bubisów. Drugą większą kolekcję afrykanistyczną w k r a k o w s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m tworzą hotentockie i buszmeńskie z b i o r y R. Stopy, pochodzące z okresu międzywojennego. Przeważnie obejmuje ona dzieła sztuki (częściowo zresztą robione na eksport), rzeźbę i w y p a l a n i e w drzewie oraz klejnoty. W m n i e j s z y m stopniu reprezentowana jest k u l t u r a materialna. W okresie p o w o j e n n y m wzbogaciło się M u z e u m Etnograficzne o nowe eksponaty przekazane z i n n y c h muzeów względnie uzyskane j a k o dary. Niewątpliwie najcenniejsze n a b y t k i pochodzą z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , które przekazało m . i n . część swych zbiorów Rogozińskiego. Natomiast muzea śląskie, a więc muzea w Nysie, Ra­ ciborzu, G l i w i c a c h i B y t o m i u , przekazały przeważnie eksponaty z daw­ n y c h zbiorów poniemieckich, często bez m e t r y k , toteż ustalenie i c h p r o w e n i e n c j i jest nieraz niemożliwe. D a r y byłych żołnierzy polskich, których losy wojenne rzuciły do A f r y k i , przedstawiają się bardzo różnorodnie. Większość z n i c h repre­ zentuje w y r o b y afrykańskiego rękodzielnictwa pamiątkarskiego. Z n a j ­ dują się też okazy wyjątkowo cenne, zwłaszcza z d a r u S. Znatowicza, z terenów A f r y k i Wschodniej. D o n i c h zwłaszcza należy zaUczyć prze­ nośny t r o n szefa plemiennego ( w y k o n a n y w Zanzibarze, przeszło 100 l a t temu). Również cenna jest o r y g i n a l n a broń masajska, służąca ongiś do w a l k międzyplemiennych i do polowań na grubego zwierza. Podobną broń Masajowie i dziś wyrabiają dla turystów, jednakże z zasady nie odstępują n i k o m u s w y c h dzid i tarcz r o d o w y c h . O s t a t n i m n a b y t k i e m M u z e u m Etnograficznego jest ciekawa k o ­ lekcja t k a n i n , c e r a m i k i i klejnotów z terenów Sudanu. Omawiając zbiory k r a k o w s k i e nie można pominąć k o l e k c j i a f r i k a nów krakowskiego M u z e u m Narodowego, w p r a w d z i e już niezbyt licznej, ale bardzo cennej ze względu na z b i o r y t a k i c h podróżników, j a k Rogo- �480 JANUSZ K A M O C K I ziński, M i l l d n e r , Mieszkowski czy Safer Pasza-Kościelski. Jednakże zbiory te nie są samodzielnie eksponowane, lecz znajdują się w depo­ zycie muzeów etnograficznych — warszawskiego i krakowskiego, oraz M u z e u m w K a l i s z u , mieście r o d z i n n y m Rogozińskiego. R y c . 3. Stołek rzeźbiony. K a m e r u n , z w y p r a w y S . S. Rogozińskiego. Własność • Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e Fot. M. Maśliński Pod względem ilości eksponatów najbogatszy zbiór egzotyczny po­ siada Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Obecne, powo­ jenne z b i o r y afrykanistyczne tegoż m u z e u m pochodzą, j a k już wspomnia­ łem, z trzech źródeł. Niezbyt liczna kolekcja, o t r z y m a n a z centralnej składnicy muzealnej w Bożkowie, zaczęła gwałtownie powiększać się od r o k u 1950, g d y różne muzea przekazywały j e j swe eksponaty egzotyczne. Przekazy te były różnej wielkości i wartości, n p . M u z e u m w Słupsku przekazało 6 eksponatów, Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Wrocławskiego zaś ponad 2 tysiące. Kolekcję powiększały jeszcze z b i o r y prof. L o t h a oraz W . Korabiewicza. Na ogół znaczny procent tychże zbiorów pochodził z A f r y k i (czasem, np. w p r z y p a d k u M u z e u m w Bydgoszczy, całkowicie z A f r y k i ) . �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 481 Z a k u p y o d Korabiewicza, a częściowo także i jego dary, silnie o d ­ działały na rozwój afrykańskiej części działu e t n o g r a f i i pozaeuropej­ skiej M u z e u m warszawskiego; około 1500 sztuk pochodzi z k o l e k c j i Korabiewicza. N a skutek niezakończenia jeszcze prac i n w e n t a r y z a c y j ­ n y c h w dziale n i e podobna szczegółowo omówić całości zbiorów, t r u d n o też czekać na zakończenie i n w e n t a r y z a c j i . W każdym razie n a p l a n pierwszy wybijają się t u liczne maski, głównie zbierane przez K o r a b i e ­ wicza na terenie plemienia M a w i a z A f r y k i Wschodniej, lecz także z Kongo, K a m e r u n u , Gabonu, Sudanu, D a h o m e j u i Togo. Prócz masek M u z e u m posiada pewną ilość rzeźb, przeważnie f i g u r a l n y c h . Drugą bardzo cenną kolekcję tworzą p r z e d m i o t y k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej z K o n g a (zbiór prof. L o t h a ) , zbiór pucharów w kształcie głów l u d z ­ k i c h (również z Konga), i n s t r u m e n t y muzyczne, urządzenia wnętrz mieszkalnych, j a k również zespół obrzędowych toporków z D a h o m e j u . I n n e działy k u l t u r y reprezentowane są m n i e j licznie. Należy też wspomnieć o n a j n o w s z y m n a b y t k u tegoż m u z e u m — trzech łodziach m o r s k i c h z A f r y k i Wschodniej. W depozycie warszawskiego M u z e u m Etnograficznego znajdują się też zbiory egzotyczne M u z e u m Narodowego w Warszawie, wśród któ­ r y c h jest 10 okazów afrykańskich oraz 153 eksponaty przeważnie po­ chodzące z A f r y k i , a będące własnością M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Rewers niestety nie podaje p r o w e n i e n c j i t y c h eksponatów. Reszta egzotycznych zbiorów łódzkich (kolekcja afrykanistyczna, amerykanistyczna i azjatycka) została w y w i e z i o n a przez Niemców w czasie w o j n y i do dziś znajduje się w Grassimuseum w L i p s k u , j a k ­ k o l w i e k czynione są starania o i c h z w r o t . Mniejszą, ale bardzo żywotną, kolekcję, posiada M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. W p r a w d z i e na wiosnę 1965 r. liczyła ona wraz z depozytami j e d y n i e około 200 okazów, jednakże w y p r a w y a f r y ­ kańskie organizowane przez k i e r o w n i c t w o M u z e u m pozwalają sądzić, że prędko liczba eksponatów powiększy się. Ekspozycja zbiorów próbuje pokazać wszystkie działy k u l t u r y . Zwłaszcza zwraca t a m uwagę n a j ­ bogatszy zbiór c e r a m i k i afrykańskiej w Polsce oraz zespół kopaczek radłowatych, będących ciekawą formą przejściową pomiędzy kopaczką a r a d l e m , a więc pomiędzy powszechnie panującym w t z w . Czarnej A f r y c e systemem k o p i e n i a c k i m u p r a w y z i e m i a r o l n i c t w e m . C i e k a w y m przykładem połączenia starych f o r m k u l t u r o w y c h z n o ­ w y m i są niektóre z w y s t a w i o n y c h t a m t r a d y c y j n y c h instrumentów muzycznych, posiadające s t r u n y wykonane z żyłek n y l o n o w y c h , oraz zespół afrykańskich czółen r y b a c k i c h , w y k o n a n y c h z jednego p n i a 31 — Etnografia Polska, t. X �482 JANUSZ K A M O C K I drzewa, na b u r t a c h których widnieją n a z w y w europejskim s t y l u , czasem nawet poprzedzone l i t e r a m i H M S . Rzeźby przedstawiają bardzo różną wartość — obok niewątpliwie bardzo ciekawych f i g u r e k k u l t o w y c h z N i g e r i i , liczne pamiątki dla 8 Ryc. 4. Butla z wyprawy gliniana, ornamentowana. Kamerun, S . S . Rogozińskiego. Własność Etnorgaficznego w Krakowie Muzeum 1. i n . I V - C - 2 9 6 3 Fot. M. Maśliński turystów, j a k n p . duża kolekcja masek z M a l i . Na specjalną uwagę zasługuje k o m p l e t n a chata plemienia Su-Su, j e d y n y tego rodzaju okaz w Polsce. „His M a j e s t y ' s S h i p " , oznaczenie b r y t y j s k i c h okrętów wojennych. �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 483 M u z e u m w B o c h n i posiada dość jednorodną kolekcję, reprezentu­ jącą przemysł l u d o w y o charakterze w y b i t n i e pamiątkarskim, przezna­ czony na sprzedaż d l a Białych. Jedynie p r z y części wyrobów z sisalu, niektórych ozdobach i maskach można sądzić, że były one przeznaczone do użytku Murzynów. T a k więc z b i o r y bocheńskie mają wartość głów­ nie jako bardzo efektowna kolekcja rękodzielnictwa afrykańskiego. Przykładem mogą być w i e l o b a r w n e f i g u r k i z M o z a m b i k u , nie mające odpowiednika w żadnym z muzeów p o l s k i c h ; wśród rzeźb zasługują na specjalną uwagę f i g u r k i o chrześcijańskiej tematyce r e l i g i j n e j , j a k Chrystus na krzyżu czy M a t k a Boska z Dzieciątkiem. W znacznej mierze podobny charakter mają z b i o r y pabianickie, z t y m jednak, że o wiele większy procent eksponatów był przeznaczony do użytku własnego Murzynów, którzy o f i a r o w y w a l i j e d r E i c h l e r o w i j a k o h o n o r a r i u m za leczenie. Parę eksponatów wyróżnia się swą wartością, zwłaszcza zaś pełny k o s t i u m l e k a r s k i czarownika z U r u n d i , będący p r a w d z i w y m u n i k a t e m , j e d y n y m tego rodzaju w Polsce. Poza t y m do bardzo wartościowych przedmiotów należy zaliczyć zdobioną siekierkę z K o n g a (prawdopo­ dobnie oznaka władzy), maskę z Gabonu oraz ciekawą rzeźbę antropomorficzną — niestety bez m e t r y k i . 9 Kończąc t e n przegląd muzeów posiadających etnograficzne z b i o r y afrykańskie należy jeszcze wspomnieć o M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ znaniu, którego dział etnograficzny m a kilkadziesiąt afrikanów z ładną kolekcją noży r z u t n y c h , oraz M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z za­ czątkiem zbiorów afrykańskich przyrządów r y b a c k i c h . K o l e k c j a t a , jeśli się r o z w i n i e , będzie p i e r w s z y m zbiorem t e m a t y c z n y m , służącym myśli p r z e w o d n i e j danego m u z e u m ; dotychczas b o w i e m wszystkie z b i o r y — poza Bochnią gromadzącą j e d y n i e sztukę użytkową i rzeźbę — posiadają eksponaty z różnych działów k u l t u r y . Do celów porównawczych M u z e u m Archeologiczne w Krakowie przechowuje także n i e w i e l k i zbiór północnoafrykańskich naczyń g l i n i a ­ n y c h , a Zakład A r c h e o l o g i i Powszechnej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego — kolekcję b r o n i i narzędzi oraz sztuki buszmeńskiej i hotentockiej. Zestawiając poszczególne afrykanistyczne zespoły etnograficzne w Polsce należy stwierdzić, że są w n i c h reprezentowane wszystkie działy k u l t u r y , poczynając o d przedmiotów gospodarstwa codziennego użytku, poprzez broń, k l e j n o t y , insygnia władzy, dzieła sztuki, i n s t r u ­ m e n t y muzyczne do przedmiotów k u l t o w y c h włącznie. Stosunkowo n a j ­ słabiej reprezentowany jest dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j , n a co p o w i n n o się zwracać szczególną uwagę p r z y uzupełnianiu zbiorów. Należy t u 9 L . i n . 128. �484 JANUSZ K A M O C K I podkreślić, że kolekcje nasze zawierają w y r o b y wszystkich głównych ras, g r u p językowych oraz typów k u l t u r i gospodarki A f r y k i : Arabów, Abisyńczyków, Murzynów B a n t u , Sudańskich i N i l o c k i c h , Masajów i Hotentotów, Buszmenów i Pigmejów. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest sprawa pochodzenia geograficznego polskich afrikanów — w w i e l u b o w i e m przypadkach niepodobna do­ kładnie ustalić pochodzenia poszczególnych eksponatów. Ogólnie biorąc, najwięcej i c h pochodzi z terenów A f r y k i Wschodniej (Kenia, Tanzania, Uganda, U r u n d i , Rodezja, Zambia, M a l a w i a , M o z a m b i k ) oraz Zachodniej (Ghana, Sierra Leone, Fernando Poo, M a l i , Dachomej, Gabon, Gwinea, Togo, Nigeria, a zwłaszcza K a m e r u n ) . Oba te obszary łączy słabiej r e ­ prezentowane Kongo. Z A f r y k i Południowej posiadamy z b i o r y s z t u k i Hotentotów i Buszmenów, z północno-wschodniej zaś nieliczne okazy z E g i p t u , E t i o p i i i Sudanu. Z pozostałych terenów A f r y k i nie posia­ damy zwartych kolekcji; Na zakończenie należałoby się zastanowić, jakie są tendencje roz­ w o j o w e naszych zbiorów a f r y k a n i s t y c z n y c h . Niewątpliwie będzie i c h ciągle przybywało — przychodzą d a r y d l a k o l e k c j i już istniejących, robione są z a k u p y , być może wśród Polaków wyjeżdżających na dłuż­ szy p o b y t za granicę znajdą się l o k a l n i patrioci, chcący ufundować k o ­ lekcję dla swej miejscowości r o d z i n n e j . Tego rodzaju i n d y w i d u a l n e d a r y sprzyjają- jednak decentralizacji zbiorów — w i e l u l u d z i chętniej zdecyduje się na pewne wyrzeczenia d l a swego miasta aniżeli d l a obcego m u z e u m ; z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y występują tendencje z l i k w i ­ dowania m n i e j s z y c h zbiorów i włączenia i c h do większych muzeów. Tendencje te, ulegalizowane swego czasu decyzją przekazania wszyst­ k i c h zbiorów egzotycznych M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie (obecnemu Państwowemu M u z e u m Etnograficznemu), są do dziś żywe. N a t u r a l n i e tego rodzaju próby zmonopolizowania zbiorów są p o ­ trójnie niewłaściwe: nie liczą się z wolą ofiarodawcy, ubożą teren oraz narażają nas na utratę całości zbiorów egzotycznych w razie pożaru m u z e u m monopolizującego. Ż d r u g i e j j e d n a k s t r o n y istnienie małych k o l e k c j i , złożonych zaledwie z k i l k u czy k i l k u n a s t u różnych obiektów w muzeach p r o w i n c j o n a l n y c h , nie spełnia swego zadania — muzea te nie mają przeważnie możliwości a n i należytego konserwowania, a n i też opracowania naukowego s w y c h zbiorów, w y s t a w i a n i e p a r u zaś ekspo­ natów nie zobrazuje bogactwa k u l t u r afrykańskich. W t a k i c h przypadkach oczywiście słuszne jest przekazanie zbiorów większym placówkom m u z e a l n y m , które mogą j e racjonalnie ekspo­ nować, z t y m że wybór, któremu m u z e u m należy przekazać posiadane zbiory, należałoby pozostawić bezpośrednio zainteresowanym. Ze wzglę­ dów d y d a k t y c z n y c h należałoby dążyć do powiększenia ilości muzeów �ZBIORY A F R Y K 485 A N I S T Y C Z N E posiadających kolekcje afrykanistyczne — zbiory takie p o w i n n y istnieć we w s z y s t k i c h miastach u n i w e r s y t e c k i c h . Kraków i Warszawa mają muzea etnograficzne z działami pozaeuropejskimi. Poznań m a niewielką R y c . 5. H a r f a plemienna Bakundu. K a m e r u n , z w y ­ p r a w y S . S . Rogozińskiego. Własność M u z e u m graficznego w Krakowie Etno­ 1. i n . 28619 Fot. M. Maśllńskl kolekcję afrykańską, dojazd z Łodzi do Pabianic nie jest p r o b l e m e m , jednakże w pozostałych ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h p o w i n n y powstać zbiory, które b y ułatwiały s t u d e n t o m poznanie k u l t u r y k o n t y n e n t u , b u - �486 JANUSZ K A M O C K I dzącego dziś t a k w i e l k i e zainteresowanie i z którym łączy Polskę coraz więcej różnorodnych kontaktów. O ż y w y m i n t e r e s o w a n i u się społeczeństwa Afryką i potrzebie i s t n i e ­ nia tego r o d z a j u k o l e k c j i może świadczyć bardzo duża f r e k w e n c j a na objazdowych w y s t a w a c h s z t u k i afrykańskiej, organizowanych o d czasu do czasu przez warszawskie i k r a k o w s k i e muzea etnograficzne . 10 Przykładowo podaję, że w y s t a w a „Sztuka K a m e r u n u " z o r g a n i z o w a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e była e k s p o n o w a n a w 11 m i a s t a c h ; zwiedziło ją ok. 110 t y s . osób. 1 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cacb6592bb389ebaa98720143a0fb128.pdf e851cd5424f19c274bcfa94694369192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4420 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krakowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4112 Title A name given to the resource Przyczyny upowszechniania się stroju krakowskiego jak ostroju narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Kamocki mil orał iv ,tę, 2 PRZYCZYNY SIĘ U B I O R U Y W u Ą Y B K O K Ł f i ' R O Z P O W S Z E C H N I A N I A K R A K O W S K I E G O JAKO STROJU N A R O D O W E G O * Ubiór krakowski przyjęty z o s t a ł przoz s p o ł e c z e ń s t w o nie tylko dla swej e f o k t o w n o ś c i , b a r w n o ś c i czy t e ż z w i ą z k ó w , j a k i e łączyły go z ó w c z e s n y m c e n t r u m k u l t u r a l n y m kraju — Krako­ wem, lecz przede w s z y s t k i m dla t r a d y c j i k o ś c i u s z k o w s k i e j . S t a ł się on j a k b y synonimem p o l s k o ś c i . J e d n a k ż e , wbrew c z ę s t o s p o t y k a n e m u przekonaniu, nie dowodów na bezpośrednie oddziaływanie powstania ma kościusz­ kowskiego na ubiór l u d o w y . Możria jednak m ó w i ć o jego w p ł y w i e pośrednim. Przede w s z y s t k i m tradycje walk kościuszkowskich nic ograniczały się t y l k o do jednego zaboru — w p r z e c i w i e ń s t w i e do powstań p ó ź n i e j s z y c h , ale b y ł y ż y w e tak na terenie tzw. Galicji, jak i Kongresówki. P a m i ę t a n o o t y m , że K o ś c i u s z k o nazwa! ko- ciwnie, c z a p k ę t ę s p o t y k a się w wielu okolicach Polski, a t a k ż e -\ nierów spod R a c ł a w i c „ B a t a l i o n e m G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h " , innych 1 krajów E u r o p y i A z j i . R ó w n i e ż na terenie M a ł o p o l s k i nadając sukmanie c h ł o p s k i e j r a n g ę m u n d u r u . W przekazie t r a ­ czerwona r o g a t y w k a w y s t ę p o w a ł a znacznie częściej w ś r ó d dycji, armia Kościuszki jest a r m i ą c h ł o p s k ą — co starano się Krakowiaków później w y k o r z y s t a ć p r z y wszelkiej propagandzie n i e p o d l e g ł o ś c i o ­ w ó d z t w a sandomierskiego, aniżeli na terenach rdzennie k r a k o w ­ wej. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć p a r t y z a n t k a Zaliwskiego w r o k u skich . byłego tzw. woje­ 7 ls:i.'t. k t ó r a p r z y j ę ł a j a k o m u n d u r s u k m a n y krakowskie obu t y ­ 2 Wschodnich, a więc m i e s z k a ń c ó w R o g a t y w k a — w r ó ż n y c h swych f o r m a c h — b y ł a używana pów, białe i b r ą z o w e , p r z y c z y m o ile białe s u k m a n y kawalerii w całej n i e m a l Polsce, gdzie w y s t ę p o w a ł a co n a j m n i e j od X V w . mogły być t y l k o wzorowane na l u d o w y c h , to piechota w y s t ę p o ­ C z ę s t o u ż y w a n a nazwa „ k o n f e d e r a t k a " wała w oryginalnych sukmanach szlacheckiej", a w okresie n i e w o l i c z ę s t o ł ą c z o n o j ą z konfedera­ brązowych (zwanych w p a m i ę t n i k a c h czarnymi). Ś w i a d c z ą o t y m r a p o r t y zresztą nawiązuje do 8 tradycji agentów cją b a r s k ą , j a k o ruchem n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , m i m o że tzw. kon­ rosyjskich, d o n o s z ą c y c h , że do e k w i p o w a n i a p a r t y z a n t ó w oby­ federatka, u ż y w a n a przez regularne o d d z i a ł y konfederackio, nie watele ziemscy w Galicji kupowali po wysokiej cenie czarne, w ł o ś ­ miała kształtu kwadratowego . W ciańskie sukmany. b i o r o w y c h r o g a t y w k a w e s z ł a — z r e s z t ą nie bez o p o r u • — w pow­ 10 o s t a t n i c h l a t a c h przedroz­ 1 Należy t u zaznaczyli, że p a r t y z a n c i działali na terenach za­ szechne u ż y c i e w wojskach r e g u l a r n y c h . P o s p o l i t o ś ć używania, mieszkałych nie przez l u d n o ś ć k r a k o w s k ą (np. w L u b e l s k i e m ) , jej w Polsce nie pozwala na stwierdzenie, czy r z e c z y w i ś c i e pow­ a. więc, że nie może b y ć t u m o w y o przebieraniu się w odzież c h ł o p ­ stanie k o ś c i u s z k o w s k i e w p ł y n ę ł o na rozpowszechnienie się ską, w celu zmylenia wroga i n i e s p o s t r z e ż o n e g o przedarcia się s i ę g u tej części Marsze g ł ó w n y c h sil a r m i i K o ś c i u s z k i , w ś r ó d k t ó r y c h w głąb kraju, ale o uznanie s u k m a n y k r a k o w s k i e j za m u n d u r pow­ za­ ubioru. znaj­ stańczy. P o n i e w a ż w ś r ó d z a d a ń , j a k i e s t a w i a ł y sobie stowarzy­ d o w a ł y się o d d z i a ł y k o s y n i e r ó w k r a k o w s k i c h , o d b y w a ł y się na szeniu organizujące p a r t y z a n t k ę , b y ł o szybkie u w ł a s z c z e n i e włoś­ terenie w o j e w ó d z t w a krakowskiego ( K r a k ó w , R a c ł a w i c e , J ę d r z o - cian, niewątpliwie chodziło t u o zaagitowanie c h ł o p ó w . O p e w n y m j ó w , Szczekociny), sandomierskiego (Wiślica, P o ł a n i e c , S z y d ł ó w , pa­ P i ń c z ó w , Kielce, R a d o m ) i mazowieckiego ( W a r k a , G r ó j e c , W a r ­ miętnika jednego z p a r t y z a n t ó w : „ C h ł o p i w K r ó l e s t w i e , nie p r z y j ­ szawa), a n a s t ę p n i e ponownie w w o j e w ó d z t w i e sandomierskim — powodzeniu tej propagandy ś w i a d c z y n a s t ę p u j ą c y fragment — t y m razem w Z i e m i S t ę ż y c k i o j (Maciejowice). Czerwone r o g a t y w ­ Niech Bóg wam szczęści kochani k r a k u s y . A s k ą d e ś c i e się wzięli, k i noszono n a w s z y s t k i c h trasach przemarszu K o ś c i u s z k i w woje­ czy spod ziemi, bo t y l k o coś ludzie gadali, że k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y w ó d z t w i e k r a k o w s k i m oraz w p o ł u d n i o w e j części sandomierskie­ mując od p a r t y z a n t ó w p i e n i ę d z y za chleb, m ó w i l i do n i c h : biołyoh i cornych k r a k u s ó w Pan B ó g spod ziemi Strój krakowski 3 wyprowadzi!" . b y l t e ż c z ę s t o u ż y w a n y w okresie powsta­ nia styczniowego. N o s i ł y go r ó ż n e o d d z i a ł y , j a k np. kawaleria go ( i l . 5). Znano jo t a k ż e w o k o l i c y Kielc i Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s ­ 12 k i e g o , z n a j d u j ą c e g o się jeszcze bardziej na p ó ł n o c niż Langiewicza, u m u n d u r o w a n a w białe s u k m a n y krakowskie z czer­ wonymi wyłogami i krakowskie w stroju krakowskim Oprócz chodzili też oddziałów rogatywki''. Niejednokrotnie 5 oficerowie . partyzanckich, w ubiory Kielce i b ę d ą c e g o w znacznej odległości od trasy przemarszu. W p r a w d z i e A d a m C h ę t n i k w p r a c y o stroju k u r p i o w s k i m p i ­ sze: „ . . . n i e k i e d y noszono czapki z c z e r w o n y m denkiem i s i w y m b a r a n k i e m . M o d a ta m i a ł a p o w s t a ć w czasach, k i e d y K u r p i e w a l ­ krakowskie c z y l i pod K o ś c i u s z k ą i b y ł a podobno z a p o ż y c z o n a od „Kraku­ umundurowywano o d d z i a ł y regularnej a r m i i . Miało to miejsce jesz­ s ó w " . . . — j e d n a k ż e zaraz dodaje: „ C h o c i a ż czapki takie w y r a ­ cze w powstaniu l i s t o p a d o w y m . U b i o r y k r a k o w s k i e noszono więc biane b y ł y r ó w n i e ż w G d a ń s k u , s k ą d nasi oryle p o w r a c a j ą c z p ł y - między i n n y m i w 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j e w ó d z t w a krakowskiego w a n k i p r z y w o z i l i ze s o b ą w u p o m i n k u " ' . 1 (il. 1), a t a k ż e w specjalnych p u ł k a c h j a z d y k r a k u s ó w (ił. 6). N o ­ C h a r a k t e r y s t y c z n ą t a k ż e jest r z e c z ą , że podczas powstania siła je również w 1848 r. G w a r d i a N a r o d o w a ( i l . 7). T a k ż e polskie listopadowego, b y n a j m n i e j nie wszystkie p u ł k i k r a k u s ó w formacje za g r a n i c ą niejednokrotnie w z o r o w a ł y s w ó j u n i f o r m czerwone r o g a t y w k i — m i ę d z y i n n y m i sukmanie krakowskiej, na jak o t y m świadczy biała z czerwonymi wyłogami wołoszka m u n d u r u Legionu Polskiego na Węgrzech pułk miały „Kraku­ s ó w K o ś c i u s z k i " b y ł u m u n d u r o w a n y w czerwone p ó ł k o l i s t e cza­ k a ' «. 6 w latach 1848—49, u z u p e ł n i o n a c z e r w o n ą r o g a t y w k ą ( i l . 2 ) . Rogatywki te, zwane „ k r a k u s k a m i " , t r a d y c j a l u d o w a bardzo właśnie Podobnie i w r o k u 1794 nie u w a ż a n o widocznie za czapkę t y p o w o k r a k o w s k ą , skoro na sztandarze rogatywki słynnych często wywodzi od n a k r y c i a g ł o w y k o s y n i e r ó w k o ś c i u s z k o w s k i c h Grenadierów Krakowskich (il. 4), mimo że nosili oni o p r ó c z rogatywek t a k ż e kapelusze i ma- g i e r k ę ( i l . 1), a w otoczeniu Naczelnika podobne m a g i e r k i s t a ł y gierki. Świadczą o t y m w s p ó ł c z e s n e I n s u r e k c j i r y s u n k i Stacho­ się n a j m o d n i e j s z y m n a k r y c i e m g ł o w y - ' . M i m o to j e d n a k czerwo­ wicza i Norblina. Nie ma t e ż ż a d n y c h d o w o d ó w na t o , że czerwo­ na r o g a t y w k a , noszona przez d r u ż b ó w w czasie h u c z n y c h , t y l e - ne r o g a t y w k i k r o ć m a l o w a n y c h i o p i s y w a n y c h wesel k r a k o w s k i c h , z o s t a ł a uzna- b y ł y noszone j e d y n i e przoz K r a k o w i a k ó w . Prze­ umieszczono nie r o g a t y w k ę , lecz ma1 16 �na za W 3 I I . 1. Sztandar K o s y n i e r ó w K r a k o w s k i c h . B a t a l i o n G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h . (Repr. z: Żołnierz Polski, t . 2, Warszawa 1962, t a b l . 218). U . 2. Legionista p o l s k i w a r m i i w ę g i e r s k i e j , 1848/49 r. (Repr. z: R . K n o t t e l , Uniformenkunde, B a n d I X , n r 54, Rathenov 1898). I I . 3. Oficer i kosynier 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j . krakowskiego z r o k u 1831. Wojsko Polskie z czasów Kościuszki [ w : ] Wojsko polskie po r. 1700. Serya II. N a k ł a d e m W l . B a r t y n o w s k i e g o . R . Zadrazil na Czarnej wsi f o t o l i t o g r a f o w a ł . R y s . M i c h a ł Stachowicz (kopia K . W a w rosz): ił. 4. Z lewej — kosynier z okolic K r a k o w a , w ś r o d k u — z w o j . sieradzkiego, siedzi — z w o j . sandomierskiego. N a d r u g i m planie (z k a r a b i n a m i ) — g w a r d i a m u n i c y p a l n a m . K r a k o w a ; i l . 5. W kapeluszach — kosynierzy z w o j . sandomierskiego i z okolic K r a k o w a , w r o g a t y w k a c h — z w o j . sandomierskiego i z K u r p i . W ś r o d k u , na d r u g i m planie — Tadeusz K o ś c i u s z k o z a d i u t a n t e m . U . 6. 2 p u ł k „ K r a k u s ó w K o n n y c h " . (Repr. z: F r y d e r y k K . D i e t r i c h , Ubiory wojska polskiego z r. 1831. 30 a k w a t i n t b a r w n y c h ) . I I . 7. K r a k u s z p u ł k u j a z d y ( I l u s t r a c j a : K . S. W o l s k i , Wojsko polskie. Gwardie Narodowe w r. 1848, K r a k ó w 1906). U . 8. K o ł n i e r z s u k m a n y z Zaborowa, g m . Szczurowa, w o j . tarnowskie. 76 �na za c h a r a k t e r y s t y c z n ą część u b i o r u krakowskiego. Z n a j o m o ś ć zaś tego stroju rozpowszechniały utwory Władysława Anczyca Kościuszko pod sceniczne w Racławicami rodzaju oraz liczne obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e K o ś c i u s z k ę w sukmanie. Obrazy te, j a w ­ nie rozpowszechniane w Galicji, a potajemnie w p o z o s t a ł y c h za­ borach, d o p o m a g a ł y rozpowszechnieniu się przekonania, że s t r ó j chłopski, to przede w s z y s t k i m u b i ó r 1 6 krakowski . W szoregach k o ś c i u s z k o w s k i c h w a l c z y l i obok k r a k o w i a k ó w w swoich ubiorach t a k ż e i c h ł o p i z i n n y c h okolic ( i l . 4, 5), j a k np. regimont g r e n a d i e r ó w lubelskich czy b a t a l i o n grenadierów 17 sandomierskich — a i sami k r a k o w i a c y w y s t ę p o w a l i t a k w bia­ łych, jak i w b r ą z o w y c h sukmanach. Te ostatnio z o s t a ł y p r z y j ę t e w r o k u 1831 przez te p u ł k i pow­ stańczo, k t ó r e w z o r o w a ł y się w swoim u m u n d u r o w a n i u na ludo­ wym ubiorze k r a k o w s k i m . M o g ł o b y się więc w y d a w a ć , że obie te sukmany powinny b y ć jednakowo znane i popularno, tymczasem za s u k m a n ę kościuszkowską uchodzi j o d y n i e s u k m a n a biała. Dzieje się to dlatego, że m ę s k i s t r ó j zachodnio-krakowski, skła­ dający się z białej s u k m a n y z czerwonymi w y k ł a d a m i , jest — zwłaszcza po p r z y w d z i a n i u czerwonej r o g a t y w k i — w p e w n y m sensie d e m o n s t r a c j ą polskich b a r w n a r o d o w y c h . Dlatego na te­ renach i w okresach, w k t ó r y c h nie wolno b y ł o legalnie w y w i e ­ szać barw polskich, u b i ó r w t y c h kolorach b y ł manifestowaniem swych p r z e k o n a ń n a r o d o w y c h , z w ł a s z c z a że p r z y p o m i n a ł za­ razem strój k o s y n i e r ó w . T o t e ż u ż y w a n o go z a r ó w n o t a m , gdzie wśród chłopów b y ł a rozbudzona ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a polska, jak też i tam, gdzio ta ś w i a d o m o ś ć b y ł a r o z w i n i ę t a jedynie w ś r ó d księży i szlachty, p o n i e w a ż obie te w a r s t w y p r o p a g o w a ł y u b i ó r krakowski w organizowanych przez siebie procesjach, a z w ł a s z c z a 18 banderiach . R o s n ą c a p o p u l a r n o ś ć stroju krakowskiego w ś r ó d w a r s t w nieludowych nie zawsze szla w parze z o k s p a n s j ą tego s t r o j u w spo­ c z a ń s k i e g o a nawet szlacheckiego. W i ą z a ł o się to z rozwarstwie­ łeczności c h ł o p s k i e j . R o z s z e r z a ł on s w ó j zasięg t a m , gdzie sąsia­ n i e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m wsi i ze wzrostem p r e s t i ż o w e j - f u n ­ dował z i n n y m strojom c h ł o p s k i m , gdzie przeciw sukmanie kra­ k c j i stroju. P r z e j ę c i e u b i o r u bliższego m i e s z c z a ń s k i e m u , a zarazem tych kosztowniejszego (na s u k m a n ę s a n d o m i e r s k ą trzeba było. znacz­ zwłaszcza nie więcej sukna a n i ż e l i na k r a k o w s k ą ) — o d p o w i a d a ł o a m b i c j o m jako paradny s t r ó j d r u ż b ó w . W ogóle s u k m a n a b i a ł a zdecy­ gospodarzy, t o t e ż np. na toronie dawnego p o w i a t u staszowskiego kowskiej występowała inna sukmana chłopska. terenach biała sukmana k r a k o w s k a w y p i e r a ł a inne, Na 1 9 dowanie w k o ń c u w i e k u w y p i e r a ł a k r a k o w s k ą s u k m a n ę b r ą z o w ą 2 0 Tam jednak gdzio s t r ó j k r a k o w s k i z a m o ż n i c h ł o p i chodzili w s u k m a n a c h sandomierskich, podczas gdy (il. 8). s ą s i a d o w a ł ze strojem biedota — w k r a k o w s k i c h . A m b i c j e stanowe z n a c z y ł y więcej niż t r e ś c i narodowe, j a k i e w i ą z a n o zo strojem tu krakowskim. zbliżonym bardziej do m i e s z c z a ń s k i e g o , u s t ę p o w a ł m u , z w ł a s z c z a Z r e s z t ą — trzeba t u d o d a ć — nawot r u c h y ludowo nie b y ł y kon­ jako ubiór z a m o ż n y c h gospodarzy. W i d a ć to w y r a ź n i e na pogra­ sekwentne w s w y m stosunku do stroju krakowskiego. N i e k t ó r o niczu ze strojem sandomierskim, bardziej z b l i ż o n y m do miesz­ bowiem b u d z i ł y poczucie c h ł o p s k i e j d u m y i p o d k r e ś l a ł y g o d n o ś ć 77 �s t r o j u c h ł o p s k i e g o , inne z a ś w y r z e k a ł y się go j a k o s y m b o l u pod­ d a ń s t w a i niższości warstwy chłopskiej. K o n s t a t a c j a t a d o t y c z y przede w s z y s t k i m stroju męskiego, bowiem s t r ó j kobiecy r o z p r z e s t r z e n i a ł się na terenach pogranicz­ n y c h o wiele szerzej, z a s t ę p u j ą c strojo miastowe l u b — co stępowało częściej—występując r ó w n o c z e ś n i e obok s t r o j u gionalnego, z w y k l e z r e s z t ą w formie na­ reg- 2 1 skażonej . O wielo j e d n a k w i ę k s z y z a s i ę g t e r y t o r i a l n y niż sam w ł a ś c i w y ubiór krakowski osiągnęło określenie „ k r a k o w s k i e " , oznaczając wszystko co k o l o r o w e i ł a d n e . T a k się n a z y w a b a r w n o w s t ą ż k i w k w i a t y . Stare s u k m a n y ś w i ę t o k r z y s k i e do d z i ś m ł o d z i e ż nazy­ 2 2 wa „ k r a k o w s k i m s t r o j e m " , z p o w o d u n a s z y t y c h czerwonych o z d ó b , a wielobarwne zapaski naramienne, nie u ż y w a n e przecież na terenach k r a k o w s k i c h , n a z y w a się w wielu okolicach zapaskami 2 krakowskimi -'. Jak gandzie z powyższego wynika, strój krakowski, patriotycznej, wzrostowi uświadomienia d z i ę k i propa­ narodowego i t r a d y c j o m n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , u w a ż a n y b y ł , z w ł a s z c z a w od­ mianie zachodniej, o b i a ł y c h s u k m a n a c h , za w a r t o ś c i o w s z y spo­ łecznie aniżeli inno stroje; m a ł o p o l s k i e . C h o c i a ż — j a k j u ż m ó w i l i ś ­ m y — w a r t o ś ć ta nie b y ł a j e d n a k w oczacłi l u d u aż tak wielka, ż e b y p r z e w a ż y ł a urok s t r o j u w t y p i o m a z o w i e c k i m , j a k o bardziej „pańskiego", p o d n o s z ą c e g o niejako s p o ł e c z n i e posiadacza tego ubioru, W t y m przypadku chłop wyżoj stawiał wartości społecz­ ne, reprezentowane przez s u k m a n ę m a z o w i e c k ą , a n i ż e l i narodowe, k t ó r y c h wyrazicielom b y ł a b i a ł a sukmana k r a k o w s k a . PRZYPISY * F r a g m e n t V r o z d z i a ł u nie p u b l i k o w a n e j jeszcze p r a c y Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski północnej w dobie porozbiorowej 1772—1918. S. Zawierucha, Powstanie Kościuszkowskie, K r a k ó w 1911, s. 45. T . I s k r z y c k i , Ubiór partyzantów Zaliwskiego w 1833, „ A r s e n a ł " , n r 5, 1958, s. 137—139. Ze wspomnień partyzanta Wścieklicy, opublikowanych w pracy L . Zalewskiego, Z dziejów partyzantki r. 1833 w woj. lubelskim, L u b l i n 1934, s. 3 1 . J . K o z o l u b s k i , Notatki o mundurach z łat 1863—1864, „ B r o ń i B a r w a " , n r 3, 1937, s. 71. T a m ż e , n r 1, 1937, s. 15. T . I s k r z y c k i , Mundury formacji polskich na Węgrzech w latach 1848/49, „ S t u d i a i m a t e r i a ł y do dziejów dawnego uzbro­ jenia i u b i o r u wojskowego", cz. 1, 1963, s. 67—75; 1848—49 A szabadsdghare katoniiinak egyenruhai, Budapest 1950. K s i ą ż k a w y d a n a przez M u z e u m W o j s k a w Budapeszcie. W t ł u m a c z e n i u na j ę z y k p o l s k i : 1848—49 Uniformy żołnierzy wojny Wiosny Ludów. W rozdziale Legia polska — ilustracja na s. 127 pod­ pisana: „ L a n s j o r i piechur. N a czapce (lansjera — J . K . ) — g o d ł o " . Piechur m a w o ł o s z k ę w z o r o w a n ą na sukmanie k r a ­ kowskiej. Por. S. Udziela, Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 20: „ K r a ­ k u s k i niskie, ponsowe, opasane c z a r n y m barankiem, z p a w i m p i ó r e m n o s z ą po wschodniej s t r o n i e " . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Cz. 1, Kułtura materialna, K r a k ó w 1929, s. 409. J . Horoszkiewicz, Strój narodowy w Polsce, K r a k ó w 1900, s. 53. Ł ą c z y n a z w ę „ k o n f e d e r a t k a " z K o n f e d e r a c j ą W a r s z a w s k ą z r o k u 1773, j e d n a k ż e tezy tej nigdzie nie udowadnia. Raczej n a l e ż y się s p o d z i e w a ć , że nazwa t a jest o wiele w c z e ś n i e j s z a , z t y m , że niekoniecznie p o k r y w a ł a się ściśle z konfederatka w dzisiejszym tego s ł o w a znaczeniu; M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, L w ó w 1932, s. 95, pisze: „ C z a p k i o c z w o r o k ą t n y m wierzchu o t r z y m a ł y p ó ź n i e j n a z w ę konfederatok i w okresie Sejmu Czteroletniego b y ł y powszechnie u ż y w a n e " . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 J . Benda, O rogatywkach i czapkach ułańskich, „Arsenał", n r 3, 1957, s. 54: „ K o n f e d e r a t k i , k t ó r e K i t o w i c z zwie r u s k a m i , b y ł y zupelnio inne w formie. Szyto je z k i l k u t r ó j k ą t n y c h części, o k a l a j ą c w ą s k i m futerkiem. S t a n o w i ł y o k r ą g ł e i p ł a s k i e n a k r y c i a g ł o w y , podobne nieco do t a k z w a n y c h „ c z e r k i e s e k " u ż y w a n y c h p o t e m w formacjach k r a k u s ó w . " ; B . Gembarzewski, Żołnierz Polski. Ubiór uzbrojenie i oporządzenie, t . 2, od 1697 do 1797 r., Warszawa 1962, t a b l . 160—162. Przepisy z r o k u 1785, ogłoszono w r o k u 1789; B . Gem­ barzewski, op. c i t . , t . 2, t a b l . 108, 110 i i n n e ; J . Benda, op. cit., s. 55—56, c y t u j e list w tej sprawie m j r P e r o k ł a n o w s k i e g o do k s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego; K . G ó r s k i , Historya jazdy polskiej, K r a k ó w 1895, s. 233. 1 1 1 2 T . Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1960, s. 4 1 ; K . W . W i ś ­ l i c k i , Środa popielcowa w Sandomierskim, „ T y g o d n i k Ilustro­ w a n y " , n r 129, 1862 r., s. 103—116. A . C h ę t n i k , Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 25. K . K o z ł o w s k i , Wojsko Polskie z roku 1830J31, P o z n a ń 1908, t a b l . 16; J . C i s z y n a - W i l c z y ń s k i , Krakusi polscy [ w : ] Księga jazdy polskiej, Warszawa 1938, s. 283. S. Zawierucha, op. cit., s. 45. J . B y s t r o ń pisze na ten t e m a t w p r a c y : Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 388: „ F a k t , że K o ś c i u s z k o p o d k r e ś l a j ą c znaczenie elementu w ł o ś c i a ń s k i e g o , demonstracyjnie w k ł a d a b i a ł ą k r a k o w s k ą s u k m a n ę , jest niejako podniesieniem tego u b i o r u do g o d n o ś c i s y m b o l u narodowego i demokratycznego. Nie dziw w i ę c , że n a ś l a d u j ą c t a k dostojny p r z y k ł a d , z a c z ę t o k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y u w a ż a ć za l u d o w y par excellence i nosić go, oczywiście j u ż t y l k o j a k o u b i ó r reprezentacyjny nawet i t a m , gdzie n i g d y w p ł y w y krakowskie nie s i ę g a ł y . " S. P ł o s k i , Historia piechoty polskiej w okresie powstań narodowych 1794—1863 [ w : ] Księga chwały piechoty, Warszawa 1937—1939, s. 40. J.S. B y s t r o ń , op. cit., s. 389: „ W drugiej polowie X I X w i e k u w c h o d z ą w m o d ę w dawnej Galicji „ B a n d e r i e k r a k o w ­ s k i e " ; b y ć m o ż e , że o d d z i a ł y w a ł y t u tradycje lekkokonnych p u ł k ó w „ K r a k u s ó w " w a r m i i K s i ę s t w a Warszawskiego i K r ó l e s ­ t w a Kongresowego. J e ź d ź c y w k r a k o w s k i c h strojach towa­ r z y s z ą u r o c z y s t y m pochodom najczęściej z okazji witania biskupa przez p a r a f i ę , czasem t a k ż e p r z y oficjalnych przyjęciach dy­ g n i t a r z y , j a k c h o ć b y z okazji w i z y t c z ł o n k ó w d o m u p a n u j ą c e g o w K r a k o w i e , na k t ó r e t o u r o c z y s t o ś c i z a r z ą d miejski o r g a n i z o w a ł t a k ż e te w ł a ś n i e banderie, m a j ą c e d a ć barwny wyraz uczuciom lojalności m i e s z k a ń c ó w okolic K r a k o w a . Z K r a k o w a p r z e n i o s ł y się te banderie do i n n y c h miast i miasteczek; nawet t a m , gdzie n i g d y przedtem krakowskiego stroju nie widziano, przebierano walecznych j e ź d ź c ó w w uroczystej banderii w krakowskie suk­ m a n y i w k ł a d a n o i m czerwone r o g a t y w k i . " 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 F . B u j a k , Maszkienice, wieś powiatu brzeskiego, K r a k ó w 1914, s. 132: „ D r u ż b o w i e na wystawniejszych weselach u b i e r a j ą się czasom po k r a k o w s k u , czego przedtem b y ł y zaledwie po­ czątki". Badania terenowo M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 7 3 : „ C o do Podhalanek, to ich dzisiejsza odzież stoi p o d znakiem m o d y krakowskiej, szerzonej t a m — horresce referens! — przoz f a b r y c z n ą t a n d e t ę ! ! " M . i J . K a m o c c y , Strój świętokrzyski, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 21. T a m ż e , s. 7, 39—40; R . Reinfuss, Z badań nad sztuką łudową w Radomskiem. „ P o l . Szt. l u d . " n r 1, 1955, s. 39; Z wy­ stany pokonkursowej w Łukowie, „ P o l . Szt. l u d . " nr 1, 1952, s. 55. 2 0 2 1 2 2 2 3 Fot.: J. Świderski - i l . 8 �Zdzisław Szewczyk PRZEMIANY W OKRĘGU STROJU W O L N E G O L U D O W E G O MIASTA K R A K O W A * 1 Zagadnienie w p ł y w u barier gospodarczych czy granic p o l i ­ Według postanowień traktatu wiedeńskiego, K r a k ó w miał tycznych na k s z t a ł t o w a n i e się s t r o j u ludowego w X I X w . jest b y ć M i a s t e m W o l n y m , N i e p o d l e g ł y m i ściśle N e u t r a l n y m wraz widoczne m . i n . na p r z y k ł a d z i e Wolnego Miasta K r a k o w a z O k r ę - z O k r ę g i e m . S a m o d z i e l n o ś ć p o l i t y c z n a b y ł a j e d n a k mocno ogra­ I giem, istniejącego w latach 1815 do 1846. Ton m a l e ń k i organizm niczona przez d w o r y o p i e k u ń c z e . M i m o tego b y ł to j e d y n y skra­ państwowy z a w d z i ę c z a ł samodzielny b y t p o l i t y c z n y wi W i e d e ń s k i e m u , na k t ó r y m postanowiono Kongreso­ przyznać dawnej wek P o l s k i c i e s z ą c y się w o l n o ś c i ą , gdzie m o ż n a b y ł o k o r z y s t a ć z p r a w n a r o d o w y c h . S t ą d n i e p o ś l e d n i a rola m i a s t a j a k o ogniska stolicy Polski status wolnego miasta z n i e w i e l k i m o k r ę g i e m gos­ narodowej k u l t u r y polskiej. podarczym. s t o l i c ą Polski, a p o d k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y podniesiony z o s t a ł 1 Okręg ten o b o j m o w a ł 244 m i e j s c o w o ś c i , g ł ó w n i e po stronie zachodniej miasta i nieliozno po stronie wschodniej. C i ą g n ą ł się pasem, szerokim na o k o ł o 20 k m , w z d ł u ż lewego brzegu W i s ł y , od Przemszy po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i , na przestrzeni mnioj więcej K r a k ó w s t a ł się niejako duchową do rangi s t r o j u narodowego. K o ś c i u s z k o w s k a czerwona ł o g a t y w k a i b i a ł a s u k m a n a s t a ł y się s y m b o l e m w a l k i o narodowe w y z ­ wolenie. B i a ł a sukmana, o k t ó r e j m o w a , jest najbardziej r z u c a j ą c y m się w oczy p r z y k ł a d e m w p ł y w u na s t r ó j l u d o w y p r z e m i a n , j a k i e 05 k m . P r z y p a d k o w y , bo raczej narzucony w z g l ę d a m i m i l i t a r n y m i , obszar ten ani geograficznie, ani gospodarczo nie b y ł z a c h o d z i ł y w o b r ę b i e malej Rzeczypospolitej K r a k o w s k i e j . Ty­ jednolity. p o w y m p a r a d n y m o k r y c i e m K r a k o w i a k ó w zachodnich jest suk­ Po stronie zachodniej p r z e w a ż a ł y liche gleby piaszczyste, k t ó r y c h m a n a b i a ł a . .Tej obszar w y s t ę p o w a n i a jest bardzo r o z l e g ł y i sięga ubóstwo w y r ó w n y w a ł y w p e w n y m s t o p n i u bogactwa mineralno, mnioj więcej od J ę d r z e j o w a na p ó ł n o c y po d o l i n ę R a b y na p o ł u d ­ po stronie natomiast wschodnioj w y s t ę p o w a ł y urodzajno gleby n i u oraz, i d ą c z zachodu na w s c h ó d , od Przemszy po okolice Boch­ lessowe. W części zachodniej r o z w i j a ł się g ł ó w n i e p r z e m y s ł oraz n i i po części Proszowic. S p o ś r ó d k i l k u t y p ó w w y s t r o j u s u k m a n , rzemiosło i h a n d e l , we wschodniej d o m i n o w a ł o t r a d y c y j n e r o l ­ w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie, n a j w i ę k s z y z a s i ę g w y k a z u j e zdo­ nictwo. W s a m y m K r a k o w i e korzystne w a r u n k i r o z w o j u miało bienie sznurem, znane j u ż z X V I I I w., a stosowano r ó w n i e ż w ubio­ również r z e m i o s ł o a g ł ó w n i e handel. R z e m i o s ł o b y ł o z r e s z t ą j e d y ­ rach warstw w y ż s z y c h ( i l . 1, 2). W s p ó l n ą c e c h ą tego t y p u zdobnic­ 2 ną formą rozszerzenia p r o d u k c j i , g d y ż p r z e m y s ł s k r ę p o w a n y po­ t w a dla t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h na p ó ł n o c o d K r a k o w a oraz na po­ stanowieniami n a r z u c o n y m i przez p a ń s t w a o p i e k u ń c z e nie m i a ł łudnie i południowy wschód są m o t y w y pętłowe, wite w żadnych m o ż l i w o ś c i rozwoju. niewielkich k r z y ż y k ó w . R ó ż n i c e z a ś p o l e g a ł y m . i n . na t y m , że Nowy twór państwowy uznany został bowiem za s t r e f ę w o l n o c ł o w ą , do k t ó r e j m o ż n a b y ł o spro­ krzyżyki sukman, nazwijmy wadzać wszystkie t o w a r y z zagranicy bez b y ł y w i t e w p e ł n e , kolisto p ę t l o ( i l . 3, 4), n a t o m i a s t o d m i a n a po­ jakiegokolwiek cla. umownie — t y p u formie jędrzejowskiego, Stal się więc K r a k ó w g ł ó w n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla malej ł u d n i o w a , to znaczy s u k m a n y t y p u Rzeczypospolitej, j a k r ó w n i e ż p u n k t e m t r a n z y t o w y m z w ł a s z c z a ś c i ś n i ę t e , j a k g d y b y zgniecione na p ł a s k o ( i l . 5). Granica m i ę d z y w handlu m i ę d z y P r u s a m i a dobczyckiego, m a j ą pętle obu t y p a m i s u k m a n p o k r y w a się w zasadzie z k o r d o n e m austria­ Rosją. W a ż n y m wydarzeniem dla rolniczego w s w y m charakterze 3 Okręgu b y ł o p o w o ł a n i e K o m i s j i W ł o ś c i a ń s k i e j . Przeprowadziła ona z a m i a n ę p a ń s z c z y z n y na czynsze, k t ó r e b y ł y zdecydowanie korzystniejsze dla materialnej s y t u a c j i c h ł o p a . Reforma cko-rosyjskim, j a k i p r z e c i n a ł z i e m i ę k r a k o w s k ą na dwie części. N a l e ż y w i ę c p r z y p u ś c i ć , że p o w y ż s z o r ó ż n i c e m o g ł y p o w s t a ć po ostatecznym ustaleniu się zaborczych p o d z i a ł ó w Polski. objęła T y p trzeci, o k t ó r y m b y ł a m o w a na p o c z ą t k u , posiada zdo­ głównie dobra narodowe i duchowne, t y l k o w części p r y w a t n e , bienie s z n u r k i e m w formie prostej l i n i i c i ą g ł e j , wzbogaconej do­ ogółem około 5 0 % d a t k o w o j e d w a b n y m i chwastami ( i l . fi). Z a s i ę g tej s u k m a n y , zna- majątków. 79 �nej j a k o t y p chrzanowski, g d y ż w Chrzanowie b y ł a głównie Ą k o n y w a n a , miości się przede w s z y s t k i m w o b r ę b i e granic Okra Wolnego Miasta K r a k o w a i t u też c z ę s t o t l i w o ś ć występował tej s u k m a n y w ogóle jest n a j w i ę k s z a w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł m i , s ą s i e d n i m i t e r e n a m i ziemi krakowskiej. Ś w i a d c z y ć to m l z jednej s t r o n y o w z g l ę d n i e szybkiej poprawie w a r u n k ó w ł.yt w y c h c h ł o p a krakowskiego, z drugiej — o s t o p n i o w y m zanij feudalnej s t r u k t u r y wsi w n o w y c h w a r u n k a c h , w w y n i k u kra go sukmana p r z e s t a ł a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y m okryciem war.stu kmiecej, a s t a ł a się na wsi powszechnym i n i e z b ę d n y m okrycia wyjściowym. D r u g i z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e m e n t ó w narodowego strc polskiego — to czerwona r o g a t y w k a . N a k r y c i e to noszone w obi bie dawnego Wolnego Miasta K r a k o w a i O k r ę g u r ó ż n i się nie f o r m ą i sposobem w y s t r o j u od r o g a t y w e k w y s t ę p u j ą c y c h na tei nach s ą s i e d n i c h , j a k n p . w Miechowskiem, Proszowickiem czy dakł aż po P o w i ś l e D ą b r o w s k i e . R o g a t y w k i tamtejszo b y ł y niski z bardzo w ą s k i m , b a r a n k o w y m o t o k i e m i d u ż y m i rogami, o p a d a j ą c y m i w dół. R o g a t y w k i „ k r a k o w s k i e " s ą nieco wyższ denka m a j ą mniejszo i n a r o ż n i k i mniej zaznaczone, n a t o m i a b a r a n k o w y o t o k jest d o s y ć szeroki. N i e jest wykluczone, że pie I I . 1. S t r ó j k r a k o w s k i oficera ze ś w i t y K o ś c i u s z k i . F r a g m e n t m i e d z i o r y t u Thomasa Gaugaina w g A l e k s a n d r a O r ł o w s k i e g o Pa­ wel I uwalnia Kościuszkę z niewoli. M u z . Narodowo, Warszawa. Grafika Polska, i n w . 3206. I I . 2. R e p r o d u k c j a s u k m a n y „ P o l n i s ­ cher R o c k m i t faltigen Schoss, schwarzes T u c h m i t orange V e r s c h n ü r u n g " [ w : ] H a n s M ü t z e l , Kostümkunde für Sammler, B e r l i n 1919, s. 114. (Rys. A u t o r ) . I I . 3. S u k m a n a t y p u j ę d r z e j o ­ wskiego, M i r o s z ó w , g m . R a c ł a w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . Szyta w K r a k o w i e ok. 1910 r. U . 4. F r a g m e n t s u k m a n y t y p u j ę d r z e j o w s ­ kiego. U . 5. S u k m a n a t y p u dobczyckiego, F a ł k o w i c e , g m . G d ó w , w o j . k r a k o w s k i e . P o d s u k m a n ą czarny k a f t a n . I I . 6. S u k m a n a t y p u chrzanowskiego, R u d a w a , g m . Krzeszowice, woj. krakowskie. w o t n a forma, k t ó r ą z n a m y z ilustracji J a n a Kantego Wojnarom skiego, u l e g ł a m o d y f i k a c j i pod w p ł y w o m p o d o b n y c h n a k r y ć gł< wy „krakowskich" formacji wojskowych. Wpływ wojskowej m u n d u r u jest bardzo widoczny w sposobie przystrajania rogi t y w k i w i e c h ą p a w i c h piór. N a k r y c i a starszego, powszechniejszeg t y p u m i a ł y pawio p i ó r a u ł o ż o n o w formio d u ż e g o wachlarza, czyi z b l i ż a ł y się do d a w n y e ł i , szlacheckich n a k r y ć g ł o w y . R o g a t y w l „ k r a k o w s k i e " m a j ą n a t o m i a s t wiechy w ą s k i e a wysokie, na pc d o b i e ń s t w o s t e r c z ą c y c h k i t , znanych z w o j s k o w y c ł i n a k r y ć g ł o w k o ń c a X V I I I czy 1. p o ł . X I X w i e k u . �Z okresem istnienia Wolnego Miasta, K r a k o w a w i ą ż e się p r a w ­ wsi M o g i ł a : , , D o b r y b y t j a w i się szybko m i ę d z y n i m i , szkoda dopodobnie upowszechnienie się w s t r o j u l u d o w y m granatowego t y l k o że t o n l u d d a w n y . . . z b y w a ć zaczyna d a w n ą k r a k o w s k ą pos­ kaftana bez r ę k a w ó w , k t ó r y dziś u w a ż a n y jest za element t r a d y ­ t a ć , zmieniając swój ubiór. B y ł ż e b y cyjny i stanowi n i e o d z o w n ą część reprezentacyjnego u b i o r u k r a ­ teraz p e r k a l ó w , m u ś l i n ó w , w e ł n i a n y c h do o k r y c i a chustek, t a k kowskiego. O p i e r a j ą c się na pracach malarzy i r y s o w n i k ó w , j a k k r o j e m j a k i b a r w ą rozmaite stroje k o b i e t . M o ż n a rzec, że o d l a t Michał Stachowicz, Aleksander O r ł o w s k i , J a n K a n t y W o j n a r o w ­ k i l k u m a j ą swoje m o d y , tymczasem s t a r o ś w i e c k ą s p ó d n i c ę i boga­ t o skutek d o s t a t k u ? Pełno ski, Jan Piotr N o r b l i n i i n n y c h i m w s p ó ł c z e s n y c h , n a l e ż y p r z y p u ś ­ t y czepiec c h y b a j u ż w i e k i e m z g i ę t a nosi staruszka. U m ę ż c z y z n cić, że kosynierzy k o ś c i u s z k o w s c y k a f t a n ó w nie nosili. D o wsi pas z k ó ł k a m i i czerwona czapka p r a w i e nie widoczne za t o suk- podkrakowskich p r z e s z ł y ono prawdopodobnie dopiero w 1. p o ł . kienne granatowe k a f t a n y czerwono podszyto, granatowe p ł a s z ­ X I X w. z u b i o r ó w m i e s z c z a ń s k i c h czy podmiejskich, wzorowa­ cze... kapelusze wysokie z s z o r o k ą a k s a m i t n ą o p a s k ą , pasy nad­ nych na modzie francuskiej, k t ó r a z u p ł y w e m lat p r z e m i j a ł a wraz zwyczaj szerokie, z a s t ę p u j ą d a w n ą , czysto n a r o d o w ą o d z i e ż " . 4 z przechodzącą do h i s t o r i i e p o k ą n a p o l e o ń s k ą . Procesowi przeni­ R z e c z ą u d e r z a j ą c ą jest brak szerszego zastosowania w s t r o j u kania e l e m e n t ó w u b i o r u m i e s z c z a ń s k i e g o do w s i , co jest zjawis­ krakowskim materiałów samodziałowych, a zwłaszcza całkowity kiem historycznie z n a n y m , s p r z y j a ł o z jednej strony podnoszenio b r a k b a r w n y c h p a s i a k ó w w e ł n i a n y c h . W przeszłości się standardu ż y c i o w e g o c h ł o p a krakowskiego, o c z y m b y ł a mowa wie w y s t ę p o w a ł y one, j a k z r e s z t ą w całej Polsce. M u s i a ł y j e d n a k wyżej, z drugiej — r o z l u ź n i e n i e barier stanowych, w m y ś l z a i s t n i e ć j a k i e ś c z y n n i k i , k t ó r e w y r u g o w a ł y pasiak w e ł n i a n y t a k , jących wówczas zasad l i b e r a l i z m u , co p r o w a d z i ł o do panu­ niewątpli­ zacierania że p o z o s t a ł on t y l k o na peryferii ziomi k r a k o w s k i e j ; z jednej st ro- się nii równości s p o ł e c z n y c h m i ę d z y p r z e d m i e ś c i a m i a wsią. W ko­ n y w etnicznie odmiennej grupie w rejonie W i l a m o w i c i H a ł c n o - lorystyce i dekoracji kaftana krakowskiego u w i d a c z n i a j ą się toż wa ( w o j . B i e l s k o - B i a ł a ) , z drugiej — w grupie w p r a w d z i e p o l ­ wpływy mundurowe wojska polskiego z 1. p o ł . X I X w . skiej, j a k ą s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Spiszu, ale oddzielonej g r a n i c ą Równie widoczne z m i a n y z a c h o d z i ł y w s t r o j u k o b i e c y m . N i e były ono tak jednolite j a k w p r z y p a d k u u b i o r u m ę s k i e g o . Szcze­ gólnie w y r a ź n i e z a z n a c z y ł y się one w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części Okręgu (mniej więcej od Bronowie po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i ) , zwa­ nej potocznie w X I X w . „ Z a k r a k o w i o m " . Urodzajne ziemie i za­ możne gospodarki s p r z y j a ł y t u rozwojowi bogatego s t r o j u rep­ rezentacyjnego, k t ó r y zmodernizowany p o d w p ł y w e m mieszczańskich i w y z b y t y całkowicie materiałów ubiorów samodziało­ wych, p r z e t r w a ł do p o c z ą t k ó w X X w . ( i l . 7). p a ń s t w o w ą . N a z w i e „ k a n a f a s " , o z n a c z a j ą c e j b a r w n y pasiak spisski, przypisuje J ó z e f Grabowski pochodzenie czesłuo, n a t o m i a s t n i e k t ó r z y etnografowie węgierscy (Balasa, V a r g h a ) s k ł o n n i są p r z y z n a ć pasiakowi spiskiemu pochodzenie polskie. T r z e c i ś l a d w y s t ę p o w a n i a w e ł n i a n e g o pasiaka na ziemi k r a k o w s k i e j stano­ w i ą d w a s p o ś r ó d trzech osiemnastowiecznych c z e p c ó w , nie p u b l i ­ kowane jeszcze w l i t e r a t u r z e , a s t a n o w i ą c e w ł a s n o ś ć M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . P o c h o d z ą ono ze wsi W o l a R a d ł o w s k a w w o j . t a r n o w s k i m , a s ą podobno do wykopanego na grodzisku w Chrobrzu. O t o k p r z y d w ó c h czepcach s t a n o w i cienki I l u s t r a c j ą do tego m o ż o b y ć w y j ą t e k z p a m i ę t n i k ó w w s p ó ł ­ s a m o d z i a ł w e ł n i a n y , t k a n y w drobno p r ą ż k i ( i l . 8, 9). K o l o r y s t y c z ­ cześnie żyjącego Kazimierza G i r t l e r a . Pisze on w odniesieniu do nie z b l i ż o n y jest on do p a s i a k ó w w i l a m o w i c k i c h . N i e jest w y k l u - 81 �! I I . 7. K o b i e t y w d a w n y c h strojach k r a k o w s k i c h , Radwanowice, g m . Krzeszo­ wice, w o j . k r a k o w s k i e . I I . 8, 9. Czepce weselne z X V I I I w . , W o l a R a d ł o w s k a , g m . Zabawa, w o j . tarnowskie. M u z . E t n o g r . K r a k ó w , i n w . 186 i 9883. czone, że i w materiale i k o n o g r a f i c z n y m z n a l a z ł y b y się w y r a ź n i e j - k o w i e łokieć k o l o r o w y c h p o r k a l i k ó w po groszy p i ę t n a ś c i e . . . t i u l u sze ś l a d y istnienia pasiaka w e ł n i a n e g o w K r a k o w s k i e m . szerokiego łokieć k u p o w a n o . . . po groszy d w a n a ś c i e . . . " . 5 J e d n y m z c z y n n i k ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ę ł y na w y ­ Reasumując, wyjątkowa koniunktura gospodarcza, jaka rugowanie t r a d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w z omawianego terenu, b y ł a w 1. p o ł . X I X w. p o w s t a ł a na terenie Rzeczypospolitej K r a k o w ­ wspomniana już w y j ą t k o w o korzystna sytuacja handlowa, jaka skiej, s p o w o d o w a ł a szybszy r o z w ó j s t r o j u ludowego, z m i e r z a j ą ­ panowała w Wolnym Mieście K r a k o w i e . Współcześnie żyjący cy w k i e r u n k u szerszego w y k o r z y s t a n i a d o s t ę p n y c h materiałów A m b r o ż y Grabowski przedstawia j ą w swoich p a m i ę t n i k a c h w na­ fabrycznych, jak s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ N i e z n a l i ś m y ż a d n y c h ceł i k o m ó r i k a ż d y W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h teren ten s t a ł się o ś r o d k i e m , z k t ó r e g o s p r o w a d z a ł sobie s k ą d c h c i a ł , wszelkiego r o d z a j u towary również wzorów ubiorów warstw wyższych. bez nowe m o d y w l u d o w y m s t r o j u k r a k o w s k i m r o z c h o d z i ł y się z a r ó w ­ ż a d n e j o p ł a t y . . . W y r o b y wszelkie r ó ż n y c h k r a j ó w : t k a n i n y j o d - no w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m , j a k i przez k o r d o n graniczny w kie­ wabne, w e ł n i a n e , b a w e ł n i a n e , lniane i t p . p o c h o d z ą c e z fabryk r u n k u p ó ł n o c n y m . Jest to sytuacja podobna, j a k ą w sto lat póź­ francuskich, angielskich, c a ł y c h Niemiec, m i a ł y do nas wolny niej n o t u j e m y n a p r z y k ł a d w s t r o j u p o d h a l a ń s k i m . W e wzbo­ w s t ę p i bez ż a d n y c h o p ł a t . N a j p i ę k n i e j s z e t o w a r y paryskie, l o n ­ gacającym d y ń s k i e i wszelkie inne z n a j d o w a ł y się w sklepach do n a b y c i a . . . " o k r ę g u z a k o p i a ń s k i m r o z w i n ą ł się d o ś ć szybko s t r ó j l u d o w y i jego się p o d wpływem ruchu turystyczno-lotniskowego I s t n i a ł a nie t y l k o wielka p o d a ż , ale i n i e s ł y c h a n a t a n i o ś ć : „ ( . . . ( m a ­ zdobienie, a n a s t ę p n i e , j a k o gotowe w z o r y m o d y , objął on s p o r ą m y przeto w i e l k i n a p ł y w z f a b r y k niemieckich, francuskich i t p . , część N o w o t a r s z c z y z n y i sięgnął nawet na teren Z a g ó r z a n . Ana­ a nade wszystko w y r o b ó w b a w e ł n i a n y c h do u b i o r ó w kobiecych l o g i c z n ą rolę — c e n t r u m w y t w a r z a j ą c e g o nowe m o d y — pełniło t a k dalece, że t o przechodzi pojęcie j a k m o ż n a s p r z e d a w a ć w K r a ­ kiedyś również Księstwo Łowickie. PRZYPISY * O p r a c o w a n y t e k s t w y s t ą p i e n i a na O g ó l n o p o l s k i m Semi­ n a r i u m P o ś w i ę c o n y m Zagadnieniu S t r o j u L u d o w e g o , K r a k ó w , 9—10. X I . 1974 r. H . Meciszewski, Sześć lat politycznego bytu Rzeczypospolitej Krakowskiej, B e r l i n 1846, s. 3 1 . Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, K r a k ó w 1969, s. 156—158. Sz. W a c h h o l z , Rzeczpospolita Krakowska, Warszawa 1957, s. 63. * K . G i r t l e r , Opowiadania. Pamiętniki z lat 1803—1831, K r a k ó w 1971, t . 2, s. 174. 1 2 3 5 St. Estreicher, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego K r a k ó w 1909, t . 1, s. 129. Podobnie pisze w odniesieniu do roku 1827 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a w Opisy różnych okolic Królestwa Polskiego: „ W s z y s t k o t u p r z y n a j m n i e y o połowę taniey iak w Warszawie, t o w a r y , ż y w n o ś ć , r z e m i e ś l n i c y , po­ mieszkanie; d o r o ż k i n a w e t za p ó ł z ł o t k a ... P r z y c z y n a tey ta­ n i o ś c i i a k m ó w i ą iest w tern, że dostatek wszystkiego wielki, a l u d n o ś ć m a ł a ; p r z y t e m miasto wolne, ela n i k t nie o p ł a c a . . . " — Wybór pism Klementyny z Tańskich-Hoffmanowej, Wrocław 1833, t . 5, s. 161. Fot.: Autor — i l . 5; S. Deptuszewski — i i . 1; .T. Kubiena — i l . 8, 9; M. Maśllński — i l . 4; M . Przeżdziecka — i l . 6, 7; St. Stępniowski — ¡1. 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5f0e0878a64970dadecf7509bf29c78.pdf a6037bc1af092ee2ce9d65d018ca0ad8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5689 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5289 Title A name given to the resource Strój świętokrzyski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z 10;s.67 [2] Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH JANUSZ I MARIA KAMOCCY STRÓJ ŚWIĘTOKRZYSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H JANUSZ STRÓJ S T R O J Ó W I MARIA L U D O W Y C H KAMOCCY ŚWIĘTOKRZYSKI W R O C L A W Zakład Kuituroznawstwa Biblioteka. / Nr inwaritarzowy £d.gj../Jí£ £ ( 1 9 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 6 1 LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : J Ó Z E F GAJEK. ADAM GLAPA, ANNA KUTRZE BA-POJ NARÓW A. ADAM MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIE­ WICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN REDAKTOR NACZELNY: JÓZEF GAJEK R E D A K T O R Z E S Z Y T U : T A D E U S Z SEWERYN OKŁADKA: ADAM MŁODZIANOWSKI PLANSZE BARWNE: J A N KOS NO DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁAD CHEMIGRAFII POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ TABLICE WIELOBARWNE: DRUKARNIA NARODOWA KRAKÓW Nakład 3.500 cgz. Ark. wyd. 8. Ark. druk. 4,25 \-2 tabl. Papier bezdrz. lOOg 61X86. Oddano do skład. 12. V I . 1961. Druk w grudniu 1961 Zam. 338/61 Cena zł 30.— « iluslr. ukończono K-12 �WSTĘP P o ł o ż e n i e i charakterystyka obszaru: Strój świętokrzyski występuje zwarcie po obu stronach grzbietu Łysicy, głównego pasma Gór Świętokrzyskich. W okresie wczesnowiecznym region ten należał do rdzen­ nej Małopolski i wchodził w skład lewobrzeżnej części Ziemi Sandomierskiej. Od. roku 1138 był częścią Księstwa Sandomierskiego, a po zjednoczeniu ziem polskich — województwa San­ domierskiego. Od roku 1397 — należał do powiatu Sandomierskiego. W latach 1795—1809 znalazł się przejściowo pod panowaniem austriackim (wchodząc w skład tzw. Galicji Za­ chodniej), a następnie należał do departamentu Radomskiego Księstwa Warszawskiego. Po utworzeniu tzw. Królestwa Kongresowego wszedł w skład Województwa Sandomierskiego (późniejszej Gubernii Radomskiej). Po I wojnie światowej większość obszaru świętokrzy­ skiego wcielona została do pow. kieleckiego, częściowo iłżeckiego, a skrawek do opatow­ skiego. Pod względem administracji kościelnej Świętokrzyskie należało do archidiakonatu kie­ leckiego diecezji Krakowskiej. W początkach X I X w. weszło w skład nowoutworzonej diecezji Sandomierskiej. Północna część zasięgu stroju świętokrzyskiego obejmuje obszar dość żyzny, o urodzaj­ nych glebach lessowych. Ludność tu w znacznej mierze żyje z rolnictwa. Południowa część regionu ma gleby mało urodzajne, w związku z czym mieszkańcy jej poza rolnictwem zajmują się dodatkowo pracą w przemyśle oraz obróbką drzewa (np. wyrób gontów). Charaktery­ styczną cechą rolnictwa regionu świętokrzyskiego jest uprawa lnu. Liczne nieużytki, łąki i lasy sprzyjają też rozwojowi hodowli owiec; własna wełna i len przyczyniły się zaś do rozkwitu tkactwa. W związku z tym materiały fabryczne były tu mniej rozpowszechnione niż w sąsiednich okolicach, a sam strój ludności Gór Świętokrzyskich prawie w całości wykonywany był z samodziału. Historia regionu: Górzysty region świętokrzyski skoncentrowany koło Tarczka, a następnie Bodzentyna cechuje swoista zwartość i odrębność w porównaniu do nizinnych okolic ziem sąsiednich. Liczne wykopaliska, jak np. w okolicy Słupi, mówią o odwiecznym zamieszkiwaniu tych ziem i wykorzystywaniu bogactw naturalnych. Dowodzą tego liczne znaleziska śladów kuźnic, jak również częste występowanie w tych okolicach nazwy «Huta». Ludność skupiała się głównie na obszarach lessowych w pobliżu Tarczka, czy ewentualnie wokół ośrodków hutniczych . W średniowieczu większość ziemi regionu świętokrzyskiego należała do biskupstwa kra­ kowskiego (klucz w Bodzentynie), a po sekularyzacji tychże dóbr przeszła na własność rządową jako Dobra Górnicze. Następnym co do obszaru posiadaczem było opactwo świętokrzyskie. Biorąc pod uwagę, że wiele z pozostałych wsi należało do klasztoru w pobliskim Wąchocku czy też w Miechowie, zrozumiałym jest, że pojedyncze wsie prywatne tonęły w masie dóbr duchownych. Górzystość i niedostępność terenu powodowały, iż chłop świętokrzyski dłuższy czas niż w sąsiednich okolicach był wolnym, obowiązanym jedynie do daniny i służby wojskowej . 1 2 i* 3 �W dalszym ciągu dziejów los chłopa świętokrzyskiego był naogół podobny do doli poddanych innych dóbr. Żywszy rozwój regionu świętokrzy­ skiego rozpoczął się w XV wieku, w związku ze zmianą głównych szlaków komunikacyjnych w Polsce, spowodo­ waną Unią z Litwą, a następnie odzy­ skaniem Pomorza. W tym okresie je­ den z najważniejszych traktów biegnie przez Chmielnik — Bodzentyn — Iłżę, a Bodzentyn staje się rezydencją biskupów krakowskich. Rozwój przemysłu, choć mniejszy niż na obszarach sąsiednich, nie mniej stał się przyczyną, iż część chłopów odrabiała pańszczyznę w zakładach prze­ mysłowych. Najazdy szwedzkie spowo­ dowały zniszczenie przemysłu i ogólne zubożenie. Dopiero rząd Kongresowego Królewstwa Polskiego podjął poważ­ niejsze próby odrodzenia przemysłu, głównie jednak na północ od omawia­ nego regionu. W ramach podniesienia gospodarczego usiłował też wskrzesić hodowlę owiec, mającą tu starą tra­ dycję. Po upadku powstania listopadowego Ryc. 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A . Patkowski — Sando­ władze rosyjskie nie interesują się Swięmierskie, Poznań 1938 r., str. 49, fot. Photo-Plat Warszawa. tokrzyszczyzną, co przy równoczesnym rozwoju Zagłębia Dąbrowskiego pociąga za sobą, około połowy X I X wieku powolne zamieranie przemysłu na omawianym terenie. Sytuację gospodarczą chłopa świętokrzyskiego polepszyło uwłaszczenie dekretem Rządu Narodowego w czasie powstania 1863 r. Niemniej jednak nieurodzajność ziemi, zwłaszcza w południowej części regionu, przyczyniła się do poszukiwania zarobku poza rolnictwem. Istnienie dość silnego przemysłu tak na terenach sąsiednich (Kielce, Ostrowiec, Starachowice i in.), jak i w samym terenie świętokrzyskim — przykładem może tu być kopalnia «Staszic» w Rudkach — powodowało dalsze wytwarzanie się warstwy chłopsko-robotniczej, bardzo dziś licznej, zwłaszcza w"południowej i wschodniej części regionu. Budowa kolei WarszawskoWiedeńskiej, biegnącej przez Kielce, stała się ostateczną przyczyną żywszych kontaktów — zwłaszcza zachodniej części regionu świętokrzyskiego — z Mazowszem, co w konsekwencji spowodowało cofnięcie się elementów małopolskich w bardziej niedostępne pasma Łysicy. Cechy stroju ś w i ę t o k r z y s k i e g o : Ludność świętokrzyska posiada swój odrębny ubiór, należący do grupy strojów mało­ polskich. Świętokrzyski ubiór męski — mimo otoczenia go ze wszystkich stron przez regiony o odzieży z przewagą cech mazowieckich — był typowo małopolski. Od ubiorów są­ siednich odróżniała go brązowa sukmana o czerwonym szamerowaniu, z odwiniętą lewą klapą, koszula wyszywana czerwono, oraz płótnianka, zwana we wschodniej części obszaru świętokrzyskiego kamizielą, a w zachodniej — guńką. Podobnie jak sukmana, charaktery4 �zowała się ona odwiniętą lewą klapą. Typową była też czapka rogata granatowa, zwykle z czer­ wonymi wypustkami, a także wy­ soka czapa sukienna z kolorowym denkiem (ryc. 1, 7). W stroju kobiecym najbardziej charakterystyczne były gorsety z krótką baskinką, zdobione krzy­ żującymi się kolorowymi tasiem­ kami, kilimy, czyli rodzaj samo­ działowej płachty wełnianej, którą okrywały się kobiety w zimie oraz noszone do dziś czarne lub czerwone w czarne pionowe paski zapaski naramienne i przedsobne. Typową była też guńka płócienna, różniąca się od męskiej jedynie bogatszymi zdobieniami. Ubiory sąsiadów: Strój świętokrzyski graniczył na wschodzie z sandomierskim, a na północy z ubiorem robotni­ czym panującym na terenach by­ łego Zagłębia Staropolskiego; od zachodu i południa — ze strojem kieleckim (ryc. 9). Ryc. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Na obszarze sandomierskim nosili mężczyźni sukmanę fałdzistą, o kroju mazowieckim, szarawą, zastępowaną w lecie często przez płócienną kamizielę. Na głowę wdziewali rogatywki granatowe, z tzw. kucotkami, czyli frędzlami. Opa­ sywali się szerokimi pasami. W stroju kobiecym najbardziej charakterystycznym był kap, czyli rodzaj mitry, noszonej przez mężatki. Zapaski naramienne występowały w Sando­ mierskiem jedynie na pograniczach: północnym, zachodnim i południowym. Na obszarze dawnej Puszczy Radomskiej nosili mężczyźni szare lub brązowe sukmany, za­ pinane na pętle lub haftki. Okryciem głowy były wścieklice, bądź też rogatywki. Kobiety nosiły wełniane zapaski przedsobne i naramienne, czarne w poziome białe prążki, a dawniej i kilimy, które rozchodziły się również i po północnej części terenu świętokrzyskiego. Strój ten był stosunkowo krótki, gdyż sięgał nieco niżej kolan. Na północ od stroju świętokrzyskiego rozciągają się tereny o starej tradycji górniczoprzemysłowej. Na tych obszarach nie występował strój ludowy. Kobiety ubierały się na wzór miejski, mężczyźni zaś na codzień chodzili w stroju roboczym, na święta zaś wkładali ro­ dzaj munduru, często przez nich samych nazywanego frakiem . Kielecki ubiór ludowy posiadał kilka odmian. Najbardziej charakterystyczną dla stroju męskiego była sukmana czarna lub granatowa z małymi trójkątnymi klapkami, umieszczo­ nymi z tyłu, na wysokości pasa. Rzadziej noszono sukmany białe, suto fałdowane, typowo mazowieckie. Głowę okrywano wścieklicą lub rogatywką. Strój kobiecy cechowały zapaski, naramienne i przedsobne, przy czym dłużej niż w świętokrzyskim, utrzymały się tu zapaski półcate. Zapaski nosi się tu czarne — podobne do postnych świętokrzyskich, bądź pasiaste, o układzie pionowym, z przewagą kolorów bordowych lub amarantowych. 3 5 �Rozdział 1 OBECNY STAN STROJU LUDOWEGO W GÓRACH ŚWIĘTOKRZYSKICH Proces zanikania świętokrzyskiego stroju ludowego rozpoczął się na przełomie X I X i X X wieku. Ubiór męski przestał istnieć po I wojnie światowej — kobiecy jest jeszcze dziś używany (ryc. 2, 3). Szczątkowe formy regionalnego stroju męskiego przetrwały jedynie w roboczym ubio­ rze starych gospodarzy. Stanowią je lniane, samodziałowe koszule z oszewką, lejbiki oraz spodnie, wykonane z tkaniny samodziałowej wełnianej. Na uwagę zasługuje tu sposób no­ szenia spodni codziennych, wpuszczanych do butów i opadających na cholewy (ryc. 8). Zimą dość powszechne jest noszenie czapek baranich; wyjątkowo można napotkać i kaszkiety. Do dziś starsi chłopi często ubierają koszule bajowe, szyte na wzór rosyjskich, a weszłe w użycie w początkach X X wieku. Nosi się je wyrzucane na wierzch spodni. Nielicz­ nych kapot używa dziś jeszcze kilkunastu starszych wieśniaków, jako zimowych płasz­ czy, głównie do kościoła. Iłżeckie kożuchy nosi się jeszcze po całkowitym wypruciu z nich wszelkich ozdób. Świętokrzyski ubiór kobiecy utrzymał się przede wszytkim w okolicy Bielin oraz na północ od pasma Łysicy, koło Dębna i Bo­ dzentyna. Wyginęła jednak np. całkowicie angiera oraz noszony jeszcze do ostatniej wojny — co prawda już tylko w jednej wsi — pasiasty kilim. Sporadycznie tylko na­ potkać można kubraki, trzewiki sznuro­ wane, haftowane koszule, serdaki czy gor­ sety. Naogół kobiety chodzą w bluzkach, w zimie nakładając na nie ręcznie robione swetry. Nieco częściej występuje gorset świę­ tokrzyski, noszony przez dziewczęta do tzw. ubioru krakowskiego, składającego się nad to z plisowanej spódniczki, zwykle czerwonej, z naszytymi kolorowymi ta­ siemkami i z podobnie zdobionego, białego fartuszka. Spódnic z sorcu samodziałowego już prawie się nie spotyka, podobnie jak i ostrych. W powszechnym użyciu są zapaski przedsobne i naramienne, a na północ od Łysogór — czarne fartuchy alpagowe. W piątki i w ogóle w okresach postu na­ kładają Świętokrzyżanki zapaski czarne, za­ równo przedsobne, jak i naramienne. W świę­ ta jednak najpospoliciej ubierają zapaski czerwone, w czarne pionowe paski, przy czym często, zwłaszcza dziewczyny i młodsze Ryc. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu, mężatki, zarzucają tylko zapaskę naramienną Bieliny Kapitulne, pow. kielecki na ubiór miejski. 4 6 �Ryc. 4. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. Ryc. 5. Kobieta z Baszowie, pow. kielecki — rys. O. Kolberg. W świętokrzyskim za najmodniejsze uchodzą czerwone w czarne pionowe paseczki, za­ paski naramienne, zielone plisowane spódniczki, sięgające do pół łydki, oraz kwieciste, zielone chusteczki z frędzlami. Zwłaszcza przestrzega się tego ubioru podczas pielgrzy­ mek i oficjalnych wystąpień. Powszechnie jest przyjęte, że mężatki nie pokazują się publicznie z gołą głową; poza barwnymi wełnianymi chusteczkami i białymi płóciennymi największą popularnością cie­ szą się kwieciste chusteczki nylonowe. Młode dziewczęta coraz częściej noszą wielobarwne zapaski krakowskie. Należy przy­ puszczać, iż moda na zapaski przetrwa jeszcze długo. Wpływa na to hodowla owiec, dająca dobrą, własną wełnę, powszechna znajomość tkactwa, oraz nieskomplikowany krój zapaski, stanowiącej doskonałe okrycie przed wiatrem czy deszczem, trwałość, a nadto ciesząca oko jej barwność. Ilość posiadanych zapasek świadczy o zamożności; weszło w zwyczaj da­ wanie córce na wiano po 3—4 zapaski, w tym zgrzebna jedna, a reszta świętalne. Niemniej tu i ówdzie daje się zauważyć pogardliwy stosunek młodzieży, zwłaszcza męskiej, do ubioru ludowego. Tak np. w Rzepinie przyjęła się pogardliwa nazwa na dziewczęta noszące za­ paski —• Kucha z Rzepina. Na podtrzymanie tradycyjnego ubioru duży wpływ ma zwyczaj wdziewania stroju re­ gionalnego przez kobiety noszące podczas procesji feretrony czy obrazy. Z drugiej strony, przyjmowanie się zapaski naramiennej wśród ludności miejskiej, głównie za pośrednictwem C. P. L. i A., umacnia nieco prestiż stroju ludowego. 7 �Ryc 6. Kobiety z Tarczka, pow. iłżecki •— fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rozdział I I ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Źródła pisane, mówiące o rozwoju stroju świętokrzyskiego są bardzo skąpe. Niewątpli­ wie, jako strój typowo małopolski, rozwijał się w swej starszej formie analogicznie do kra­ kowskiego i staro-sandomierskiego . Pominąwszy uwagi o klejnotach ludowych, pochodzące z XVUI-wiecznego opisu wotów kościelnych , najstarsze wiadomości o stroju świętokrzy­ skim podaje «Dziennik Ustaw Województwa Mazowieckiego* z roku 1821 . Znajdujący się tam list gończy daje opis stroju roboczego z Mąchocic, zbliżony w zasadzie do letniego ubioru z końca XIXwieku. Męska sukmana świętokrzyska posiada krój typowo małopolski; stąd należy przyjąć, że musiała ona wejść w użycie jeszcze przed odcięciem świętokrzyskiego regionu od reszty obszaru występowania ubioru małopolskiego. Sukmana małopolska została zastąpiona ma­ zowiecką w środkowej części kielecczyzny w połowie XIX wieku . Na tej podstawie można przyjąć, iż występowanie sukmany na terenie świętokrzyskim przypada conajmmniej na I połowę XIX wieku, a przypuszczalnie jest o wiele starsze. Po odcięciu świętokrzyskiego od strefy pozostałych ubiorów małopolskich nastąpiło równoczesne cofanie się zasięgu sukmany świętokrzyskiej z zachodu na wschód. Nie bez znaczenia był tu rozwój Kielc, jako osiedla wielkomiejskiego, silnie oddziaływającego na okoliczne wsie. W miejscowościach należących do obszaru stroju kieleckiego, a graniczących ze świę­ tokrzyskim zachowała się ustna tradycja o istnieniu sukmany typu świętokrzyskiego. W Mass 6 7 8 8 �łowię, czy Dąbrowie, należących ongi do dawnej parafii św. Wojciecha w Kielcach — wystę­ pował strój świętokrzyski na równi z kieleckim, — ale w latach 70-tych XIX wieku, na południe od pasma Łysicy noszono też sukmany typu kieleckiego . Z roku 1874 posiadamy już dość obszerny opis męskiego ubioru świętokrzyskiego . Proces zanikania tego stroju rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku. W tym to okresie zarzucono płótnianki, dotychczas noszone na równi z sukmaną . Te ostatnie, w początkach XX wieku zaczęły wychodzić z użycia na rzecz kapot, przy czym obie te części ubioru po 1 wojnie świa­ towej, należały już do wyjątków. Po raz ostatni sukmanę użyto w 1950 r., na powitanie bis­ kupa. Po I wojnie światowej granatowe kaszkiety zostały zastąpione przez maciejówki; zanika także baszłyk kupowany od Rosjan. W okresie międzywojennym weszły w użycie czapki miejskie, używane zresztą od około 1910 r. Ostatecznym powodem zarzucenia kubanów, podobnie jak i kaszkietów, było wymordowanie w czasie ostatniej wojny przez hit­ lerowców czapników żydowskich z Kielc, a głównie z Bodzentyna. Najstarsze wiadomości źródłowe do świętokrzyskiego ubioru kobiecego, to przede wszystkim inwentarze kościelne z polowy XVIII wieku. W wotach składanych przez wieś­ niaczki powtarzają się sznury małych i dużych korali, często z przymocowanymi do nich krzyżykami . Zamiast oryginalnych, musiano nosić też i korale sztuczne , skoro i te za­ wędrowały do kościoła jako wota, podob­ nie jak korale dętkowe , oraz paciorki szklane . Następne hrformacje dotyczące stroju kobiecego pochodzą już z połowy XIX wieku (ryc. 4, 5); w tym okresie nie różnił on od noszonego wówczas w najbliższej okolicy Kielc. Niemniej rekonstrukcja kobiecego ubioru świętokrzyskiego, na podstawie tradycji ustnej przechowanej w pamięci nielicznych starych wieśniaczek, pozwala przyjąć, że w I-szej połowie X I X wieku występował tu starszy typ odzieży. Stano­ wiła go spódnica płócienna, często druko­ wana, gorset oraz biała, płócienna zapa­ ska przedsobna i naramienna. Zachowała się też pamięć o kobiecym białym ubiorze świątecznym, z płótna fabrycznego, noszo­ nym sporadycznie do początku XX w. Za­ znaczała się w nim naramienna zapaska płócienna z koronkową wstawką, będącą niewątpliwie śladem po dawnym białym ubiorze. Niepodobna dziś stwierdzić, czy w odzieży kobiecej I połowy XIX wieku omawianego regionu występowały hafty. Można jednak przyjąć ich istnienie na podstawie relacji ks. W. Siarkowskiego . Opisywany przez niego strój z okolic Kielc (bez bliższego określenia wsi) noszony był w Świętokrzyskim, w każdym razie w jego 9 10 u 12 1S 14 1S 16 Ryc. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 �południowej części. Opierając się na zda­ niu ks. W. Siarkowskiego, że: «Odmiana całkowita w tym ubiorze, według zdania starych ludzi, datuje się przeszło od 60 lat» opis ten odnosić wolno do okresu przed 1818 rokiem. W I połowie X I X wieku Świętokrzyżanki nosiły czarne spódnice wełniane, przykryte z przodu takiemiż zapaskami polnemi tzn. szytemi z dwóch «półek» tkanych na krosnach czteronicielnicowych, techniką drelichową. Na ramiona zarzu­ cały zapaskę również czarną. Według po­ dania ludowego czarny kolor zapasek upamiętnia żałobę po zarazie grasującej w Górach Świętokrzyskich (ryc. 6). Istnienie jednakowych gorsetów na te­ renie świętokrzyskim, jak i w okolicach Kielc, wskazuje na trądycyjność tego kroju. Opisywany tu ubiór dotrwał do I wojny światowej, na krawędziach stroju święto­ krzyskiego np. we wsi Barczy, czy w Górnie, a w Klonowie nawet do lat 1935—36. Jadąc do miasta lub idąc do kościoła kobieta na lnianą koszulę wdziewała gor­ set, na nogi kładła drewniane kurpie, na głowie wiązała czepiec. Na ramiona zarzucała kilim. Wyjątkowo, we wsi Michniów (pow. kielecki) kilim był w powszech­ nym użyciu, ażdo chwilipacyfikacji tejże wsi Ryc. 8. Męski ubiór letni. przez hitlerowców w czasie ostatniej wojny. Około połowy X I X wieku zapaski polne zostały zastąpione przez zapaski krótsze, wszyte do oszewki wzdłuż dłuższych boków. Były one o wiele cieplejsze, ponieważ długość płata materiału, z którego je wykonywano, znacznie przekraczała szerokość uzyskiwaną z szycia dwóch półek, a przez to pozwalała na lepsze okrycie. Zmiana szerokości zapaski była możliwa dzięki zastosowaniu szerszych krosien. Na dawniejszych można było tkać tkaniny o szerokości 1 łokcia. W Gazecie Kieleckiej z lat 70-tych X I X wieku posiadamy dość ogólny opis kobiecego stroju świętokrzyskiego . W drugiej połowie X I X wieku w stroju kobiecym występowały również i suknie, czyli spódnice wełniane, samodziałowe, zeszyte ze stanikiem. Wyszły z mody w końcu X I X w. W ostatniej ćwierci X I X wieku weszły w powszechne użycie zapaski czerwone w czarne pionowe paseczki. Najstarsze informacje o nich pochodzą z ok. 1867 roku z Kakonina. Określa się je powszechnie nazwą bielińskich zapasek, gdyż wykonywano je głównie w Bie­ linach. Zwano je też gidelskimi, dla podkreślenia ich kolorowości, cechującej zapaski widy­ wane w Gidlach. O żywotności stroju kobiecego w latach 80-tych X I X w. może świadczyć fakt, iż za­ można jedynaczka w Łącznej posiadała 5 gorsetów i tyleż sorców; zwłaszcza spódnic musiała mieć kilka, bo do kościoła panny kładły ich po parę, tak, aby każdą było trochę widać. Proces zanikania kobiecego stroju świętokrzyskiego rozpoczął się na większą skalę w okresie międzywojennym. 11 10 �Obecnie żywym elementem dawnego ubioru pozostała wyłącznie zapaska, ekspandująca na teren kieleczczyzny i Puszczy Radomskiej. Nadto ulega ona coraz to nowym przejawom mody. Tak np. zapaska czerwona w czarne pionowe prążki, których szerokość dla każdej parafii jest inna, współzawodniczy z krakowską, rozpowszechnioną w świętokrzyskim w la­ tach 40-tych X X wieku. Czynnikiem sprzyjającym procesowi powolnego zanikania świętokrzyskiego stroju kobie­ cego są dziewczęta, których duży procent kształci się w Ostrowcu, Kielcach czy Jędrzejo­ wie. Wstydzą się one swego regionalnego stroju i starają się naśladować modę miejską, ze znajomością której powracają potem do rodzinnych wsi i krzewią tam mową modę». Rozdział I I I ZASIĘG STROJU ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Zasięg stroju świętokrzyskiego cofnął się w X I X wieku na wschód, o czym świadczą zarówno wspomniane już relikty męskiego stroju świętokrzyskiego w dawnej parafii św. Woj­ ciecha w Kielcach, jak i mapa znajdująca się w zbiorach O. Kolberga, wykazująca m. in. jednakowość ubioru w okolicach Dymin (wieś na płd. od Kielc) i Bielin. Stąd też niektóre opisy stroju z okolic Kielc odnoszą się do ubioru świętokrzyskiego. Do cech charakteryzujących strój świętokrzyski zaliczyć należy przede wszystkim suk­ manę męską, brązową, rzadziej białą, z jedną tylko klapą odwiniętą (z drugiej strony często była naszyta dodatkowa mała klapka), oraz kobiecą zapaskę naramienną i przedsobną w ko­ lorze cynobrowym w czarne, pionowe paski. Pozostałe charakterystyczne szczegóły ubioru, jak granatowe rogatywki z czerwonymi wypustkami, pokrywają się niemal całkowicie z zasięgiem sukmany — poza okolicą Bielin, w której noszono rogatywki bez wypustek. Wysoka czapa sukienna została potwierdzona tylko w okolicy św. Krzyża. Zasięgu guńki, z odwiniętą klapą — stanowiącą odmianę płótnianki w stroju świętokrzyskim, a zaginionej na początku XX wieku —• nie udało się wy­ znaczyć. Mniej uchwytne są cechy stroju kobiecego. Ogólna sylwetka Świętokrzyżanki jest po­ dobna do Kielczanki . Gorsetów, czy zapasek czarnych niepodobna rozróżnić. Główną różnicę stanowi tu czerwona zapaska oraz starsze formy haftu na koszuli. Wspomniana powyżej, znajdująca się w zbiorach O. Kolberga mapa świadczy o występowaniu na po­ łudnie i wschód od Kielc ubioru świętokrzyskiego. Dominującą cechą jest tu zapaska — to też, gdy w okresie międzywojennym rozszerzył się jej zasięg, przyjęcie zapaski było równoznaczne z przyjęciem stroju świętokrzyskiego, mimo że nie łączyło się wcale z no­ szeniem pozostałych części tegoż ubioru. Natomiast poczucie przynależności etnograficznej, mimo że stosunkowo dość rozwinięte, nie może tu służyć jako kryterium, ponieważ także w części sąsiedniego terenu kieleckiego ludność określa siebie jako pochodzącą od Świętego Krzyża. W świadomości mieszkańców terenów świętokrzyskich, dość wyraźnie łączy się fakt pokrywania się grupy terytorialnej, świętokrzyskiej, z zasięgiem stroju, a zwłaszcza czerwonej zapaski. Poczucie tej odrębności podtrzymują także pielgrzymki do Częstochowy, wśród których kolor zapasek świętokrzy­ skich zwraca powszechną uwagę. Sukmany świętokrzyskie zajmowały żyzną ziemię lessową w okolicy Bodzentyna docho­ dząc do granic lasów starachowickich i suchedniowskich, którymi biegnie granica zasięgu od Radkowie do Łącznej. Na północ od tych lasów mieszka ludność nie zachowująca tradycji odrębnego stroju ludowego. Na południu i na południowym wschodzie graniczy sukmana świętokrzyska z kielecką o kroju mazowieckim. Lima graniczna biegnie między wsiami: Ka18 11 �jctanów a Brzezinkami, Masłowem a Mąchocicami i Cedzyną a Leszczynami. Od Leszczyn dąży łukiem w kierunku południowo-wschodnim do pasma orłowińskiego; dalej na wschód pasem orłowińskim i następnie graniczy z sukmaną sandomierską, również o typie mazo­ wieckim. Granica ta biegnie między wsiami Lechowem, a Lechówkiem w kierunku północnowschodnim do Słupi Starej, w której to jednak już w latach 80-tych X I X wieku strój ludowy nie był zbyt popularny , a następnie na północ, z lekkim odchyleniem ku zachodowi, ku Radkowicom. Poza wyżej opisanym terenem sukmany świętokrzyskie występują sporadycznie w Masło­ wie oraz w jego najbliższym sąsiedztwie, a także w okolicy Górna i Skorzeczyc. 19 ZAS!E G Ł U B I O R U ' Ś W I Ę T O K R Z Y S K I E G O opp. J.Kamocki SKALA 1 : 300000 , a s 11^— II""-M granica zasiągu ubioru granica zdartego zasiągu ubioru kobiecego granica obszaru pnzeiściowego w ubiorze kobiecym granica ubioru męskiego 0 0 O ^.asta i miasteczka miciscowości w których autorzy przeprowadzali badania miejscowości z których dane uzyskano z innych źródeł - Ryc. 9. Zasięg rogatywek świętokrzyskich, granatowych z czerwonymi wypustkami pokrywa się na ogół z zasięgiem sukmany. Czerwona, w czarne pionowe paski zapaska świętokrzyska w swoim starszym zwartym zasięgu pokrywa się z zasięgiem sukmany. Ponadto obejmuje na wschodzie parafię Grzegorzewice. Poza tym, na zachód od zwartego zasięgu występowały zapaski świętokrzyskie w parafiach Tumlin i Zagnańsk. W latach 1917—1940 przyjęły się w okolicach Górna i Skorzeczyc (na południowy wschód) oraz Pawłów i Chybice (na północny wschód). We wsi Masłów wpro­ wadził modę na nie tamtejszy zespół śpiewaczy. Granica gorsetów świętokrzyskich na północy i wschodzie pokrywa się z granicą za­ paski, natomiast na południowym zachodzie i zachodzie zlewa się z gorsetem kieleckim. 12 �Ryc. 10. Koszula męska. I : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tylu, C — krój: d — p r z ó d , dl — t y ł , e — listewki, f— ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 13 �R o z d z i a ł TV OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO W końcu X I X i w początkach XX wieku wieśniak świętokrzyski nosił w lecie na codzień zgrzebne spodnie ściągnięte w pasie trokiem i wypuszczoną na nie koszulę, związaną pod szyją płóciennym skrawkiem. Słomiany kapelusz lub stary kaszkiet, rzemienny pasek, a na nogach drewniaki zwane kurpiami uzupełniały ubiór. W okresach chłodu, często na koszulę nakładał lejbik, a nań guńkę płócienną, pacześną. Pod ciemne samodziałowe spodnie wełniane nakładano zimą płócienne kalisony, przy czym te ostatnie spełniały rolę ubioru domowego; na koszulę i lejbik wdziewano spancer, a na wierzch guńkę lub starą sukmanę. Obuwie noszono skórzane, szyte po bo­ kach, na wysokim obcasie, bądź też buty rosyjskie wojskowe, kupowane od żołnierzy. Na głowę wkładano baranicę. Wyjeżdżając końmi odziewano się kożuchem, głowę otu­ lano w balsznik, a na buty z cholewami zakładano słomiane kalosze. Ręce chroniły papugi czyli rękawice swojskiej roboty. Ubiór świąteczny różnił się od roboczego przede wszystkim lepszym materiałem i wy­ kończeniem. Koszulę świąteczną szyto z cienkiego płótna, zdobiono czerwoną nicią na oszewce i na przodach, a pod brodą wiązano na rzeszotkę. Bied­ niejsi kładli na codzienną koszulę haftowany kar cyk, zakrywając nim widoczne spod spancera części. Na lejbik przychodził spancer, który latem rozpinano, aby spod nie­ go wyglądał lejbik. Spodnie płó­ cienne, ukraszone na czarno lub granatowo, zastępowały zimą białe wyborowe z samodziału wełnia­ nego, względnie sukniaki, wyko­ nane z tegoż sukna co i sukmana. Odzienie zwierzchnie stanowiła płó­ cienna guńka zdobiona aplikacja­ mi, szamerunkiem i wełnianymi kucotkami, a przede wszystkim charakterystyczna dla regionu świę­ tokrzyskiego brązowa a rzadziej biaława sukmana (ryc 7, 15, 18). 20 Ryc. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego», w Bielinach, pow. kielecki). 14 Podobnie jak guńka, posiadała ona wyłożoną klapę z lewej strony. Tylko wyjątkowo biedni gospoda­ rze nie posiadali sukman, bądź też nosili je bez ozdób. Sukmanę czy guńkę przepasy­ wano szerokim pasem o ozdob­ nej sprzączce, nabitym kółkami mosiężnymi. Najbogatsi nosili trzosy z kieszeniami na pienią­ dze. Nogi obuwano w białe buty juchtowe, których cholewa zachodziła nieCO ponad kolano. Miały �one wysokie obcasy z szeroldmi podkówkami. Mniej zamożni nosili buty czarne, a naj­ biedniejsi — kurpie. Głowę okrywano granatową rogatywką z czerwonymi wypustkami i kucotkiem, bądź też brązową, wysoką czapą sukienną z czerwonym denkiem. Kawalerowie sukman nie nosili. Strój ich charakteryzowało bogatsze zdobienie i ja­ skrawość kolorów, w przeciwieństwie do ubioru mężczyzn żonatych. Szczególną uwagę zwracali na buty pięknie w harmonije ułożone. Czapki kawalerów zdobiły czasem pawie pióra, a słomiany kapelusz ożywiała kolorowa wstążka o swobodnie zwieszających się końcach. Ślub brał p. młody w sukmanie; przypięty do czapki bukiet z dużą białą kokardą czy szychem odróżniał go od drużbów. W miejscowościach, gdzie używano wysokich czapek sukiennych, czapkę p. młodego zdobiły upięte na niej kolorowe tasiemki (ryc. 12). Drużbowie mieli przy czapkach przypięte bukiety, czyli wionki; z czasem zaczęto je nosić na boku (na piersi). Robiły je druhny z ruty lub — kupowały sztuczne. Przy wionku umiesz­ czano małą, białą kokardkę. Starszy drużba nosił zwykle większą kokardę podwójną, białą i czerwoną. W nielicznych wsiach na płn.-wschodnim pograniczu stroju świętokrzyskiego przypinali drużbo­ wie, po prawej stronie czapek pawie pióra, tak długie że do chałupy nie wloz, bo się nie zmieścił. Takąż ozdobę z piór nosił zwykle komendant banderii, uczestnicy zaś banderii byli przepasani na ukos, przez pierś, szerokiemi wstęgami. Podczas zabaw, tańczący w sukma­ nie, lewą ręką obejmował tancerkę, a przez prawą przerzucał połę sukma­ ny. Należało to do szyku. Do trumny ubierano mężczyzn żo­ natych w ubiór świąteczny, najczęściej w sukmanę. Przy boku zmarłego kła­ dziono czapkę, a na nogi wkładano buty z cholewami. Kawalerów ubie­ rano raczej jasno, w guńkę lub spancer. Do chrztu niesiono dziecko w pie­ luchach, owinętych starą szmatą i na­ krytych chustką lub zapaską. Główkę dziecka okrywano białą chusteczką. W okresie międzywojennym rozpow­ szechnił się zwyczaj obszywania dla chłopców pieluszek niebieskimi wstąż­ kami. Małych chłopców ubierano w ko­ szule płócienne, sięgające kolan; nieco starsi chodzili w przepasywanych krajką sukienkach ze stanikiem zapina­ nym z tyłu na guziki. . Według wspomnień najstarszych gospodarzy, spodnie dostawał chłoGrabowski w latach 1880pak, dopiero gdy JUŻ myślał O Że1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnograficznego niaczce. Około 1900 roku, jeszcze gdziew Krakowie. R y c 1 3 C h ł o p w g u ń c e > f o t w 15 �niegdzie 17—18 letni parobcy po raz pierwszy zakładali spodnie. Przeważnie jednak w tym okresie dawano je już młodszym, 12—15 letnim, a czasem nawet 6—8 letnim chłopcom. Spodnie farbowano zwykle na ciemny kolor. W początkach XX w. chłopiec idąc do I Komunii Św. szedł już zawsze w spodniach, oraz guńce czy kapocie z siwego sukna. Kapotka ta sięgała kolan; zapinana na haftki, w pasie sfałdowana; miała kołnierzyk i klapki wykładane, nie ozdobione. Guńki dla dzieci szyto rzadko, starsi chłopcy donaszali zużyte po starszych, co zresztą od­ nosiło się i do innych części ubioru. Na głowę chłopcy nakładali kaszkiety. W okresie I wojny światowej nosili niskie, okrągłe czapki barankowe o denku sukiennym. Wyszły one w tym okresie z użycia u starszych. Podobnie i rogatywki noszone przez dzieci jeszcze po I wojnie światowej, starsi zarzucili już dużo wcześniej. Dla dzieci szyto je często z czerwonego sukna. V Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Koszula. Koszulę męską szyto z lnianego płótna samodziałowego, do roboty ze zgrze­ bnego, a na święta z cienkiego płótna lnianego. Bogatsi nosili na święta koszule z kupnego kartonu, które jeszcze do drugiej wojny światowej należały do rzadkości. W ostatnich cza­ sach większość koszul, a zwłaszcza świątecznych, szyto z materiałów kupnych. Koszule dawniejsze miały krój przyramkowy, marszczony. Starszy typ wykonywano z dwóch dużych, prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz dwóch mniejszych, z których szyto rękawy; ponadto uzupełniały koszulę dwa przyramki, dwa «kąciki» zabezpie­ czające przed wydarciem się pach oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Przód koszuli posiadał środkiem rozcięcie, zakończone tzw. pępkiem, czyli naszytym poprzecznie prostokącikiem. Wzdłuż obu stron rozcięcia biegły zakładki zwane przedsobkami lub listewkami. W rozcięcie przyramka na głębokość ok. 2—3 cm, w miejscu połączenia go z oszewką lub kołnierzykiem wszywano płócienne trójkąciki. Języczki te, inaczej zwane ćwikami miały na celu poszerzenie wycięcia szyi, aby zapobiegać obcieraniu się ciała (ryc. 10). Koszule odświętne często zdobiono haftem. Około 1900 roku szyto koszule także i krojem podłużnego poncho. Moda ta nie utrzymała się długo. W latach 1900—1905 zanikać zaczął zwyczaj chodzenia w koszuli wyrzuconej na spodnie czyli noszonej na wypust. Następstwem tego jest znaczne skrócenie koszuli. — W miejsce oszewki przy rękawach wszywa się mankiet, a oszewkę biegnącą dookoła szyi zastępuje coraz częściej wykładany kołnierzyk. Koszuli dawnego typu używa się jedynie do roboty na codzień. Końce oszewki biegnącej wokół szyi posiadały obdziergane dziurki, przez które przeciągano tasiemkę do wiązania. Tasiemki używano czerwonej tzw. rzeszotki, rzadziej czarnej z czerwo­ nymi brzeżkami—psiarki . Starsi gospodarze wiązali koszule nieraz tylko białym skrawkiem. Skrawkami wiązano też dawniej oszewki u rękawów. Z czasem coraz częściej miejsce tasiemki zastępowały małe guziczki, żółte lub niebieskie; były one podobno tak mocne, że nie pękały pod uderzeniem kijanki. Mankiety zapinano również na takie guziki. Zawsze dotąd otwarte rozcięcie koszuli — spina guzik. Odmianą koszul świątecznych były koszule z grubego płótna samodziałowego, z nakłada­ nym, względnie naszytym karcykiem, inaczej ślimakiem czy przedsobkiem z kupnego kartonu. Tworzył on rodzaj gorsu, bogato zdobionego haftem lub zakładkami; zapinał się na mały gu­ ziczek z tyłu, względnie — o ile był naszyty na stałe na koszulę — na parę guziczków na lewym ramieniu. Nakładane karcyki przypinano zatrzaskami, względnie przywiązywano je do krebla czy guzika u spodni. 21 16 �T a b l i c a I Stroje świętokrzyskie z końca X I X wieku Malował J. Komo �W okresie międzywojennym wyszło z mody haftowanie koszul świątecznych oraz nakła­ danie karcyków. Karcyki ciepłe, wykonane na wacie, noszone były przez starszych gospodarzy w zimie; na­ kładano je na lnianą koszulę. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. Między 1900 rokiem, a I wojną światową weszły w użycie ciepłe koszule bajowe. Szyto je z ciemnych materiałów, najczęściej kraciastych, na wzór rosyjskich. Krój miały zbliżony do poncho; zapięcie na lewym ramieniu. Noszono je wypuszczone na spodnie; sięgały kroku. Dziś jeszcze można spotkać starszych gospodarzy w takich właśnie koszulach, przy robocie w chłodne dni. Spodnie. Spodnie robocze letnie szyto z płótna samodziałowego, zgrzebnego, świąteczne zaś z pacześnego, zwykle ukraszonego na czarno czy granatowo — lub na jakiś inny ciemny kolor. Na zimę szyto spodnie z samodziału wełnianego; od święta najczęściej białe: wyborowe, a na codzienny użytek — ciemne. Noszono też sukniaki wykonane z takiego sukna jak suk­ many, siwe, czarne lub brązowe. Chorowici ubierali też w zimie spodnie płócienne kraszone, podbite od pasa do kolan psim futrem (ryc. 14). Najdawniejsze spodnie posiadały rozporek z lewego boku. Najstarsi z informatorów pa­ miętają już tylko spodnie z rozporkiem z przodu. W pasie posiadały oszewkę, przez którą przeciągano trok. Na końcu troka znajdował się kreblik inaczej lorcyk, czyli kołeczek długości ok. 5 cm, w środku zwężony. Kreblik pełnił funkcje guzika. Wyparte ze spodni przez guziki, utrzymały się krebliki dłużej w kalesonach, przy których używano je jeszcze w 1928 r. Strój świętokrzyski — 2 17 �Starsza forma spodni szyta była z dwóch płatów materiału, — nowsza z czterech. W kroku spodnie poszerzano romboidalnym kawałkiem tkaniny, względnie przez wszycie dwóch klinów. Nogawki, składające się z jednego (starsza forma) lub z dwóch płatów, sięgały do kostek. Ubierając buty z cholewami, wpuszczano nogawki do środka, by opadały na cholewę. Rozporek, dopóki w modzie było noszenie koszul «na wypust», nie był zapinany. Po­ czątkowo, zwłaszcza w ciemnych spodniach wełnianych, zaczęto go zasłaniać doszytą doń trój­ kątną klapką. Następnie w początku XX w. pod wpływem coraz silniejszej tendencji do noszenia koszuli wpuszczonej do spodni, zaczęto rozporki wykończać na wzór miejski i za­ pinać na guziki. Zarazem pasek przeciągnięty przez szlufki zastępował trok. Oszewka pozo­ staje nadal, lecz służy tylko do wykończenia górnej krawędzi spodni. Po bokach spodni znajdują się cięte pionowo kieszenie, wyjątkowo tylko wysunięte ku przodowi, nieco bardziej niż w spodniach miejskich. Ryc. J5. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz, pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — k l i n y , f—plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. W niektórych okolicach (np. w Siekiernie) spodnie wełniane białe zdobiono koło kieszeni czerwonymi sznurkami. Pod spodniami wełnianymi lub lnianymi podbitymi futrem, noszono kalisony czyli gacie. Te ostatnie zachowały najdłużej stare formy kroju. Około 1920 r. weszły w powszechne użycie szyte na wzór miejski spodnie zwężające się ku dołowi, zwane szportami. Spancer. Spancerkami, rzadziej spamerami nazywano kurtki sięgające do pasa lub nieco poniżej (ryc. 11). Letnie szyto na podszewce płóciennej, na wierzch używając płótna samodziałowego białego lub farbowanego na czarno, szaro czy granatowo. Zimowe wato­ wano i szyto z brązowego samodziału wełnianego lub z kupnego «towaru» białego, czerwo­ nego, zielonego, czarnego czy kraciastego. Zamożniejsi nosili spancery sukienne siwe (nie­ bieskie). Spancerki zapinały się na kobyły i kunie (haftki) względnie na kreble. Z czasem, gdy na­ stała moda na guziki, zaczęto je naszywać w jeden lub w dwa rzędy. Z guzików najczęściej używano tzw. kubanków w kolorze białym. Były to wypukłe guziki, z umieszczonym od spodu uszkiem, przez które przesuwało się nici. 18 �Spancery mogły mieć kołnierzyk stojący lub wykładany. W obu wypadkach zawsze zapi­ nano go pod szyją. Przody na dole miały kieszenie wpuszczone poziomo, względnie imitujące je obszycie ze sznurków, Rękawy zakończone zazwyczaj były «na okrągło» bez mankietu i rozcięcia. Brzegi spancerków dookoła obszyte były oblamówką czarną lub białawą, bądź też czer­ wonym sznurkiem kręconym z wełny. Czasem też obrzucone tylko czarną nitką «na okrętkę». Brzegi rękawów zdobiły, zresztą dość rzadko — czarne aksamitki. Najbardziej paradne spancery były czarne lub granatowe, miały przód, tył i rękawy — każde z innego materiału. Na plecy najczęściej używano materiału podszewkowego i spi- Ryc. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno, pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d—• przody, e — tył, f — ramiona, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. nano je sprzączkami. Przody sukienne. Rękawy szyto zwykle z materiału w laski (prążkowanego). Ten rodzaj okrycia zwano spamerem kamizelkowym. Poszczególne okolice różniły się kolorem noszonych spancerów. Tak np. w Łącznej były modne spancery w kratę czarną lub burą, w Górnie jedno-kolorowe, w zależności od upodobania, w Bielinach — niebieskie w czarne prążki z naszytymi na rękawach czarnymi aplikacjami. Spancery wyszły z mody około 1920 roku. W ich miejsce weszły w użycie kurtki trzyćwierciowe, podobne do spancerów, ale znacz­ nie dłuższe. Pojawiły się przed I wojną światową, a z powszechnego użycia wyszły ok. roku 1935. Szyte z samodziału wełnianego, zwykle granatowe, podszewkowane, posiadały wy­ kładany kołnierz i duże klapki. Lejbik. Lejbiki (ryc. 8) noszone były wprost na koszulę, bądź jako odzież zwierzchnia lub pod spancerkiem. Największą paradą było noszenie rozpiętego spancera w ten sposób, żeby spod niego wyglądał lejbik. Lejbiki szyto z materiałów wełnianych kupnych lub samodziałowych, w kolorach ciem­ nych. Najczęściej cały wykonywano z jednakowego materiału, choć zdarzały się i z ple19 �cami z tkaniny podszewkowej, spinanymi na sprzączki metalowe. W lejbikach przeznaczo­ nych do noszenia pod spancerem, plecy szyto z płótna samodziałowego. Do pracy używano lejbików całkowicie płóciennych. W bardziej zapadłych i zbiedzonych miejscowościach, np. w Klonowie, chodzili też w nich do kościoła, zwłaszcza starsi gospodarze. Lejbik składał się z pleców i dwóch przodów. Podszywany był płótnem. Dawniejsze miały małe wycięcie pod szyją z przyszytym wykładanym niedużym kołnierzykiem. Przody miały jedną, dwie lub cztery wpuszczane poziomo kieszonki. Zapinano lejbiki na kołeczki drew­ niane, przymocowane na czerwonych tasiemkach lub na guziki (np. w Bielinach). W Dębnie świetne lejbiki miały naszyte trzy rzędy guzików, przy czym tylko środkowy służył do. zapinania. W parafii chybickiej, a więc już na terenie pogranicznym, występowały lejbiki świąteczne, zdobione szamerowaniem. Starsi gospodarze nosili je uszyte z białego płótna, kawalerowie zaś z kupnego materiału zielonego lub niebieskiego. 1 Ryc. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne, pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny. B — sukienne płaty, C — otok barankowy. H I . Rogatywka (rekonstrukcja). A —widok ogólny. B — denko sukienne, C — otok barankowy. IV. Balsznik —• Mąchącice Zagórne, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. Lejbiki rozpowszechniły się dopiero około 1900—1905 roku. Początkowo były one ubio­ rem młodzieży, wzorującej się na ubiorze miejskim. Dopiero z czasem zaczęli je nosić ludzie starsi. Po pierwszej wojnie światowej lejbiki wyparte zostały przez kamizelki kupne, zwane lejbikami, bądź też kamizolkami. Właściwych lejbików dziś się już nie spotyka, natomiast mieszczańskie «kamizołki» noszone są przez starszych gospodarzy dość często. Według niektórych informatorów w latach 1925—30 miały być jakoby noszone lejbiki białe z prawą klapką wywiniętą, podobnie jak w sukmanach. G u ń k a . Guńką, rzadziej kamizielą zwano rodzaj letniego płaszcza uszytego z płótna samodziałowego (ryc. 13). Z pacześnego szyto guńki robocze oraz dla starszych, odświętne dla kawalerów — wyłącznie z płótna lnianego. Prawdopodobnie występowały guńki dwo20 �jakiego rodzaju: o kroju poncho, podobnie jak i w sąsiedniej Sandomierszczyźnie, oraz 0 kroju zbliżonym do sukmany. Ciekawym jest, że krój poncho występuje raczej w tych okolicach (Bieliny i Krajno) w których guńkę określa się mianem kamizieli —• tj. w pobliżu Sandomierszczyzny. Guńka na długość sięgała do cholew butów lub nieco poniżej ich górnego brzegu. W pasie wcięta, o spódnicy poszerzonej klinami, zapinała się na haftki wiejskiej roboty, wyjątkowo na guziki. Podobieństwo do sukmany podkreślały aplikacje przy mankietach i wyłożonej klapce przy kołnierzu. Poza aplikacjami guńki zdobione były obszyciem z kolorowych sznurków 1 wełnianych kucotków. Guńki wyszły z użycia w latach 1900—1905. Sporadycznie można je było spotkać i w latach późniejszych. Tak np. w Bielinach pamiętają w użyciu guńkę jeszcze w 1911 roku. Sukmany. Reprezentacyjne odzienie zwierzchnie dla gospodarza z Gór Świętokrzy­ skich stanowiła sukmana (ryc. 7, 15, 18). Szyto ją z grubego sukna samodziałowego, najczęściej brązowego —• od którego to koloru, ustaliła się nazwa czerwonej sukmany — rzadziej z szarego, przyczym ta ostatnia występowała głównie na krańcach zasięgu. Spo­ radycznie można było spotkać sukmany wykonane z czarnego sukna. Na jedną sukmanę zużywało się «siedem łokci materiału szerokiego na jeden łokieć i piędź» . Materiał, z którego wykonywano sukmany, był tak sztywny, że po zmoknięciu można było «sukmanę postawić, a ona stała dalej». Sukmana stanowiła rodzaj długiego płaszcza wełnianego, dopasowanego na piersiach, 0 spódnicy poszerzonej w dole dwoma klinami, wszytymi po bokach, poniżej bioder. Kliny te o kształcie ćwierci koła, zwykle dla oszczędności składały się z paru mniejszych odcinków materiału, zeszytych ze sobą. Tworzyły one fałdy po bokach sukmany. Część górna, czyli stan składała się z trzech kawałków: z pleców i dwóch przodów, do których doszywano kołnierz i dwa jedno-częściowe rękawy. Rękawy na końcach były nie zeszyte lecz zapinane na haftki; tak zwane podlapki czyli wyłożone klapki wykończały rękaw. Charakterystyczne dla sukman świętokrzyskich było ich wykończenie dookoła szyi. Pamięć o kołnierzu stojącym i całkowitym braku klap, zachowała się jedynie we wsi Górno. Zazwyczaj sukmana miała stojący kołnierz i wyłożoną klapę z lewej strony. Klapa ta była doszyta, przy czym w przeciwieństwie do prosto skrojonej prawej strony przodu — lewa była ścięta nieco skośnie (patrz okładka). Inną odmianę stanowiły sukmany z dwiema klapami. Lewa była wyłożona jak wyżej, prawa zaś, trochę mniejsza była wprost naszyta na materiał, półtora centymetra od brzegu, już po linii ozdób. Najrzadziej występowały sukmany z kołnie­ rzem wyłożonym i dwoma wykładanymi klapami. Sukmana posiadała kieszenie wpuszczane pionowo i zapinała się na lewą stronę, na haftki. Stanowiła ona obowiązkowy strój każdego gospodarza; zamożniejsi posiadali ich nieraz kilka. Sukmany zaczęły wychodzić z mody ok. 1905 roku. Młodzi ze względu na barwność ozdób nazywali je krakowskim ubiorem. Sukmany zdobiono wyszywaniem, szamerowaniem z kolorowych sznurków, wełnianymi pomponikami oraz aplikacją na klapkach i na podłapkach. Kapoty. W początkach X X wieku, głównie od 1905 r. miejsce sukmany, zwłaszcza u bogatych gospodarzy, coraz częściej zajmowała kapota. Był to rodzaj płaszcza szytego na wzór miejski. Wykonywano ją z cienkiego sukna fabrycznego czarnego lub ciemno­ granatowego. Stanowiła ona letni strój świąteczny. Kapoty zapinano na lewą stronę, na haftki, lub na guziki naszywane w dwa rzędy. Na biodrach były sfałdowane. Dookoła kołnierza, wzdłuż przodów, na klapach, mankietach 1 rozcięciach kieszeni obszywano je czarną taśmą. Kapota stanowiła letni strój świąteczny. Nieco wcześniej niż kapoty, weszły w użycie znane pod tą samą nazwą na terenie świę­ tokrzyskim — sukmany typu kielecko-radomskiego. Szyto je z cieńszych materiałów fabrycz­ nych w kolorach czarnym lub sieraczkowym, bądź z brązowego grubszego sukna. Te ostatnie 22 21 �używano jesienią lub w zimie. Ka­ pota podbita kożuchem, kosztowała 20 rb. : 5 rubli za robotę, 5 za ko­ żuch, a 10 za sukno. Kapoty zaprzestano szyć po I woj­ nie światowej. K o ż u c h y . W zimie powszechnie noszono kożuchy (ryc. 16). Zapinały się na lewą stronę, na pętle rzemienne i takież guziki plecione lub też na haftki. W tym ostatnim przypadku guziki naszywano dla ozdoby. Szyto je z baranów czarnych, rza­ dziej siwych. Jedne były w pasie wcięte i zszywane, drugie — nie przecinane — proste do ziemi. Oba typy miały po bo­ kach pionowo wpuszczane kieszenie, a w szwy dla większej mocy wszywane paski ze skóry. Kołnierze duże, wykła­ dane. Wyjątkowo duże zwano «sukami»; w czasie mrozów odwijano je tak, by zasłaniały głowę. Kożuchy kupowano na jarmarkach w Kielcach, Bodzentynie, Ostrowcu i Iłży. Zwłaszcza atrakcyjną była Iłża, gdzie na tradycyjne jarmarki, które odbywały się na Św. Jadwigę (15. X.) przyjeż­ dżali kupcy z Rosji, przywożąc duży wybór wielkich, sięgających do ziemi, żółtych kożuchów . Paradniejsze kożuchy kosztowały 30 do 50 rb. — były więc dostępne tylko dla bogatych. Skromniejsze kilkanaście, a nawet można je było kupić za 6—7 I rubli. Kożuchy zdobiono wyszyciami i sza­ Ryc. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza, pow. iłżecki. merunkiem, Pasy. Pasy skórzane, brązowe, szerokie około 3—4 cm, zapinane były na jedną sprzączkę. Noszono je na odzieży wierzchniej. Do ubioru świątecznego używano pasów szerokich na 5—10 cm. Posiadały one czasem ozdobną sprzączkę, a ponadto krajem, wzdłuż całej długości po rzędzie nabitych kółek mosiężnych. Niektórzy nosili pasy tak długie, że opasywali się nimi dwukrotnie — przy czym za drugim razem spadały one na biodra szerokim łukiem. Inną odmianą świątecznych pasów, były robione z białej skóry, a zdobione zielonym rze­ mieniem i metalowymi gwoździkami. Jeszcze pod koniec X I X w. najbogatsi gospodarze, zwłaszcza na kresach stroju święto­ krzyskiego nosili trzosy. Były to pasy szerokie na około 20 cm, zapinane na trzy sprzączki. Używano je tylko do ubioru paradnego. Wewnątrz pasa były umieszczone kieszenie na pie­ niądze. Trzosy posiadały ozdoby z rzemienia. Na paskach, służących do zapinania, nabite były mosiężne kabzle. Uczesanie. Świętokrzyscy chłopi zaczesywali włosy do tyłu i przycinali je równo, sta­ rając się, by zakrywały ucho częściowo lub całkowicie. Tak noszone włosy nazywano żartobliwie 23 22 �obcinane po donicy. Z tyłu spadały spuścisto, a niejednokrotnie tak urosły, że aż się zawijały na karku. W końcu X I X wieku i w początkach X X przyszła moda na czesanie się w tzw. polkę; włosy podcinano wyżej i podgalano kark. Do kościoła smarowano włosy smalcem, aby błyszczały i leżały gładko. W początku XX w. niektórzy gospodarze nosili tzw. hiszpanki, czyli małe bródki pod samą wargą. Moda ta zanikła wczasie I wojny światowej. Nakrycie głowy. Jedną z najstarszych czapek (ryc. 17 I , 19) stanowiła okrągła czapa wykonana z sukna brązowego. Trudno jest dziś ustalić jej nazwę. Wysoka na dwadzieścia parę centymetrów, denko miała z czerwonego materiału, czasem zdobione kolorowym, weł­ nianym kutasikiem. Z lewego boku na szew otoku naszyta była czerwona taśma. Czapkę tę nakładało się w ten sposób, że denko opadając zakrywało ucho. W niektórych wsiach, np. w Siekiernie wierzch czapki był niebieski i przypuszczalnie, taką była wypustka otoku. Zamożniejsi gospodarze nosili zimą czapkę zwaną wściekła lub capka na zawiasach (ryc. 17 I I ) . Wysokie około 20 cm, wykonane były z sukna zwykle granatowego, rzadziej czerwonego, białego, zielonego czy burego. Główkę tych czapek wykonywano tym samym krojem, co i rogatywki. Otaczał ją otok z czarnego baranka, nie zeszyty z jednego boku, co powodowało, że rozchylał się ku górze. Otok ten związywano zwykle czerwoną, a czasem jak np. w Śniadce —• czarną wstążeczką lub sznurkiem. Nadto nieraz całość ozdabiał czer­ wony kucotek. Futro sięgało zawsze nieco wyżej niż główka czapki. Odmianę wścieklicy stanowiła rogatywka prusinowicka, granatowa lub czerwona z barankiem wyło­ żonym podobnie jak we wściekłych czapach, z tą różnicą, iż otok po­ siada z dwóch stron rozcięcia zwią­ zane wstążkami. Wyżej opisane czapki wyszły z użycia w ostatnim dwudziestole­ ciu X I X wieku. Innym typem czapek futrzanych były niskie wysokie na 5 cali (ok. 12,5 cm), okrągłe czapki o denku sukiennym niebieskim lub czerwo­ nym, a w Dębnie — niebieskim z krzyżującymi się na nim czer­ wonymi sznurkami. Otok posiadały z baranka . Kawalerowie przypi­ nali czasem z prawej strony tejże czapki pawie pióro. Zaprzestano je nosić przed I wojną światową. W latach 1897—1905 zaginęły rogatywki w cztery światy, noszone w tym okresie już tylko przez star­ ców. Według opinii ludności czapki te nosili powstaniaki tj. — te co ro­ bili powstanie, więcej jak sto lat temu . Rogatywki te szyto z su­ kienka granatowego lub czarnego, zszywając je z czterech ćwiartek ma­ teriału (ryc. 17 III). W szwy znaj. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela dujące się na główce, Wszywano Świętokrzyskiego* w Bielinach, pow. kielecki). 24 2i R y c > 1 9 �zwykle czerwone wypustki, co w efekcie dawało krzyż na denku czapki. Otok z czarnego baranka wynosił 4—10 cm. Czapki te wykonywano na czarnej podszewce i pikowano watą. Rogi miały wyższe i większe niż w rogatywkach krakowskich. Istniało parę odmian powyższej czapki. Tak np. w Krajnie można było widzieć roga­ tywki bure, ozdobione nie tylko czerwonymi sznurkami, ale i takimż kucotkiem. Kucotek czarny lub siwy zdobił granatowe czapki w Dębnie. We Wzdole na równi z wypustką ze sznurka czerwonego używano i zielonego. W lecie powszechnie noszono kapelusze słomiane, wykonywane ze słomy żytniej (ryc. 8, 13), o główce płaskiej, rzadziej okrągłej. Dość duża kania zwykle była lekko podwinięta ku górze. Ozdobniejsze kapelusze wykończano ząbkami. Wykonanie ich wymagało dużej mitręgi, a bardzo łatwo się psuły. Wyparły je kupne kapelusze słomiane. Starsi nosili je naj­ częściej ze wstążką szeroką na dwa palce, czarną, czerwoną, zieloną lub niebieską, zakoń­ czoną kokardką. U kawalerów często końce wstęgi były dłuższe i fruwały na wietrze. Kupne kapelusze filcowe należały do rzadkości. Kawalerowie do stroju paradniejszego przypinali pawie pióra do słomianych i filcowych kapeluszy. Powracający z wojska rosyjskiego żołnierze zabierali ze sobą i nosili w czasie mrozów balszniki (ryc. 17 IV), czyli kaptury z długimi końcami, którymi obwijało się szyję. Balszniki takie w kolorze munduru wojska rosyjskiego można też było dostać na targu w Kielcach przed I-szą wojną światową. Inne okrycia głowy — to czapy: barankowe, kudłate, zwane też kubankami oraz kasz­ kiety, uważane przeważnie przez ludność za zawsze noszone chłopskie okrycie głowy (ryc 1, 18). Baranice szyto ze skóry baranków lub materiału fabrycznego, naśladującego futerko. Wy­ konywano je także szydełkiem z wełny. Nie odróżniały się one niczym od noszonych w in­ nych okolicach. Wykonywano je na wacie i podszewce. Jako czapki zimowe, zastąpiły one używane dawniej rogatywki. Zazwyczaj noszno je przełamane bez pół (załamane przez śro­ dek) lub jak donica, — czyli z czubem wbitym w środek czapki. Dawniejsze kaszkiety były duże, sztywne, o szerokim otoku i odznaczały się zwłaszcza u kawalerów dużym daszkiem. Wykonywano je z granatowego, rzadziej z czarnego sukna. Z przodu, między podszewką, a suknem wstawiano kawałek tektury, zadzierający denko do góry. Ponadto, dookoła czapki biegł drut sprężysty, usztywniający denko. Inną ich odmianę stanowiły — kaszkiety z dużym denkiem, szyte z czarnego aksamitu, a ozdobione wypustką buraczkową dookoła wierzchu czapki. Podczas pierwszej wojny światowej przyjęły się maciejówki czyli kaszkiety niższe, mięk­ kie, o małym daszku. Były one wykonywane z jasnogranatowego sukienka, na wzór czapek legionistów. Oba rodzaje kaszkietów miały lakierowane daszki i rzemienny pasek przymocowany dwoma guziczkami. Na wesele przypinali kawalerowie do kaszkietów pawie pióra. Obuwie. Najstarszym znanym obuwiem były na terenie świętokrzyskim trepy, znane też pod nazwą kurpi: Chwaliłeś się Janek, żeś ty śtraśny bogoc Pełno góra kurpi idz-że Maryś oboc 26 Składały się one z podeszwy wyciętej wraz z obcasem z jednego kawałka drzewa wierz­ bowego, olszyny, topoli czy sosny, oraz rzemiennych nosów przykrywających palce. Grubość podeszwy wynosiła ok. 1,5 cala (ok. 4 cm); obcas był dość wysoki, z lekka wyrabiany. Noszono je głównie do pracy w okresie letnim, niemniej biedni wkładali je od święta do kościoła i w zimie. Starcy nosili trepy jeszcze do I wojny światowej. Przetrwały one nieco dłużej od również odwiecznych łapci z łyka lipowego, które zaginęły w końcu X I X wieku. Z obuwia skórzanego do najstarszych należały buty wykonane z białego rzemienia; całe z jednego kawałka skóry, jednostajne, zszywane z tyłu. Obcas miały wysoki. Z przodu jęzor, 24 �czyli klapa przykrywająca kolano, tak że jak uklęknął to na tym jęzorze. Obuwie to wyszło z mody w osiemdziesiątych latach X I X wieku. Po opisanych wyżej przyszła moda na buty jednostalne, o cholewie miękkiej i tak dłu­ giej, że po wyprostowaniu, sięgała za kolana. Innym typem obuwia były także noszone w ostatnim ćwierć-wieczu XIX w. buty z bia­ łego rzemienia zszywane po bokach. Przyszwę i przód cholewy wycinano z jednego kawałka. Po wywinięciu cholewa podchodziła pod kolano, a pozostała jej część opadała poniżej połowy łydki. Widoczna po wywinięciu cholewy wewnętrzna strona, o ile but miał futrówkę była biała; w przeciwnym przypadku — czarna. W tymże okresie używano też butów z białego rzemienia szytych po bokach, o cholewie niezbyt wysokiej, tak sztywnej, że nie trzeba było futrówki. Górna część cholewy była cza­ sem z lekka zaokrąglona. Wyszły one z mody w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Wykonywano je z juchtu — stąd nazywano je juchtowe. Starcy nosili tradycyjnie te buty do końca białe — młodzi czernili je pyłem otrzymanym z roztarcia kamieni szlifierskich (brusków) pochodzenia naturalnego. Buty juchtowe miały wysokie podstrugane obcasy — (takich klapów jak tera nie było. Najniższy obcas miał dwa całe). Posiadały podkówki szerokie, kowalskiej roboty, żelazne lub mosiężne. Buty o wąskich obcasach, zwłaszcza u kawalerów, miały nieraz podwójne dubełtowe podkówki, górne miedziane (miedne), a dolne żelazne, kowalskiej roboty. Z tyłu, na na­ pletku buta umieszczano huncwot o kształcie pół-księżyca odwróconego rogami do dołu. Wycięty był z jednej grubszej skórki, przykręconej mosiężną śrubką. Służył zarówno do ozdoby, jako też do łatwiejszego zdejmowania buta. Równocześnie z butami juchtowymi, noszono buty wojskowe rosyjskie, kupowane od żołnierzy. W ostatnim dziesięcioleciu X I X wieku weszły w użycie buty mające osobną szytą z tyłu cholewę oraz przyszwę. Obcas miały już niższy. W końcu XIX w. i w pierwszym dwudziestoleciu X X wieku zamożniejsi gospodarze, kawa­ lerowie, fornale oraz ci którzy służyli w kawalerii, nosili buty w harmonije. Uchodziły one za wyborowe lub za ślacheckie. Fałdy miały układane na drewnianych prawidłach w 4 lub 7 kantów. Górna część cholewy była sztywna. Obcas dość wysoki. Wyjeżdżając końmi w czasie mrozów kładziono na buty slomiaki czyli rodzaj kaloszy szy­ tych z żytniej słomy. Słomiaki używano także przy młocce cepami. Onucki robiono z kawałka płótna używanego, dobrze spranego, aby nie uwierały. W zi­ mie ponadto otulano nogę słomianym wiechciem, który codziennie przesuszano przy piecu. Sposób zakładania onucek jest dwojaki: obwijając prawą nogę koniec onucki okręcano pod duży palec i owijano stopę w prawą stronę, bądź pod mały i owijano w lewą. Przy lewej nodze zmieniano kierunek okręcania. D o d a t k i do stroju męskiego. Chłop świętokrzyski nosił pod koszulą czarny su­ kienny szkaplerz, przy nim czasem krzyżyk lub medalik. Podczas odpustów przypinano do ubrania po lewej stronie małe krzyżyki na wstążeczce. U żonatych, podczas wielkich świąt błyszczała na palcu tania, zwykle tombakowa, cza­ sem srebrna obrączka. Niektórzy nosili też pierścionki zaręczynowe lub ślubne, typu sygnetowego. Na kwadratowym oczku takiego sygnecika umieszczony byl krzyżyk. Kawalerowie nosili pierścionki odpustowe. W czasie ostatniej wojny popularne były sygneciki z orzełkami. Przed I wojną światową kawalerowie zaczęli nosić do koszul świątecznych spinki. Były one zresztą bardzo skromne; zastępowały wstążeczki, którymi gospodarze wiązali koszulę. Pieniądze trzymano w woreczku zawieszonym na sznurku, na szyi, a u bardziej przezor­ nych woreczek ten zwieszał się tak dalece, że trzymano go pod pachą. Wykonywano go ze skóry lub ze zgrzebnego płótna. Starzy gospodarze robili sobie laski ze zwykłej, odpowiednio wygiętej gałęzi jodłowej, na których się opierali. 25 �W kieszeni noszono tabakierkę, najczęściej wykonaną z rogu, a w niej tabakę zaprawioną wódką i macierzanką. Obok tabakierki nieodzowny był kozik, zwany żydkiem lub cygankiem. W zimie noszono rękawice swojskiej roboty, z jednym palcem. Nazywano je papugi. Szyto je z kawałków materiału. W końcu X I X w. do powożenia używano specjalnych rękawic. Były one wełniane, białe, o jednym palcu, plecione tak mocno, że trudno było w nich zgiąć dłoń. Przy mankiecie zdobiono je paskiem z czerwonej wełny. Rozdział VI OGÓLNY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Letni codzienny ubiór kobiecy składał się w końcu X I X wieku z płóciennej koszuli podłużonej nadstawką oraz takiejże spódnicy zwanej ciasnochą, kraszonej na zielono czy grana­ towo. Pod koszulę, zwłaszcza panny, wdziewały stanik. Spódnicę przykrywała «zgrzebna» zapaska przedsobna, tak że widoczny był tylko wąski pas u dołu. Na głowie wiązano chustki płócienne lub perkalowe. Chodzono boso, bądź też w kurpiach. W czasie chłodu za­ rzucano na wierzch zapaskę naramienną czarną, bądź też tkaną z różnych kolorów, zawsze jednak z dominantą brązowego i czarnego, względnie płócienną guńkę. Wychodząc na wieś, wdziewano na ko­ szulę kolorowy lejbik, a roboczą zapaskę zgrzebną zastępowano czarną wełnianą. Kobiety starsze przez cały rok, a młod­ sze w chłodniejszej porze roku, zamiast lejbika nosiły kaftan. Zimą noszono serdaki oraz spódnice z baji, a biedniejsze kobiety w miejsce jednej ciepłej wdziewały po parę letnich, a na wierzch adrianową. Do wyj­ ścia używano wełnianych zapasek przedsobnych, przy czym w czasie mrozów niektóre z kobiet nosiły po dwie, zawiązując jedną z przodu, a drugą z tyłu. Na ramiona za­ rzucano zapaskę, lub kubrak, a bogatsze wdziewały kożuchy. Głowę otulano ciepłą wełnianą chustką, często domowej roboty sydełówką. Na nogi wciągano buty czarne, szyte po bokach, na obcasie słupkowym, względnie trzewiki. Strój odświętny letni stanowiła: koszula haftowana, wiązana przy szyi czerwoną ta­ siemką i obszyta koronką dookoła kołnie­ rzyka, ozdobny gorset lub adrianowy kaf­ tan oraz mocno zmarszczona spódnica z we­ łenki tzw. ostra, u biedniejszych zastępo- Ryc. 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 26 �warta adrianową, czy płócienną. Spódnicę okrywał zwykle fartuch biały, zdobiony haftem ażurowym i wstawkami z koronki, a w północnej Świętokrzysczyźnie — czarny, alpagowy, przystrajany zakładkami. Noszono też zapaski przedsobne wełniane, czerwone, czarno prążko­ wane, które różniły się od naramiennych tylko mniejszym wymiarem. Zamożniejsze kobiety nie zakładały na większe uroczystości naramiennej zapaski, lecz okrywały się dużą, turecką chustą na odziew. Niektóre nakładały guńki zdobione aplikacją i wyszyciami lub narzucały pasiasty kilim. Kobiety wiązały na głowach na okręgb szalinówki, spod których widoczne były ko­ ronkowe czepce. Chusty zdobiono szpilkami o dużych kolorowych główkach. Na szyi wiązano korale, których ilość i jakość świadczyła o zamożności. Strój uzupełniały czarne trzewiki na wysokim obcasie, a we wsiach biedniejszych wdziewano kurpie -'. Na zimowy strój świąteczny składała się ciemna, wehńana, a u uboższych płócienna, bo­ gato zdobiona sukienka, podbita kożuchem. Bogate wieśniaczki wdziewały szamerowane angiery, a w okresach mrozu krótkie, wyszywane kożuchy. Ryc. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc, pow. kielecki. Ryc. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne, P - kielecki. o w 27 �Ryc. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Czerwone, czarno prążkowane zapaski, które narzucano na ciepłe, wełniane chusty, szczel­ nie otulały całą postać wraz z głową. Spódnicę z grubego sorcu przykrywała zapaska przedsobna. Buty zazwyczaj kładziono z cholewami. W dnie postne ubierały kobiety zapaski naramienne i przedsobne wykonane z czarnej wełny, przy czym jedynie naramienne zdobiła barwna oszewka. Na głowę zawiązywały białą chustkę. Ubiór ten odpowiadał najstarszej znanej formie odzieży kobiet świętokrzyskich. Panny w lecie, w stroju odświętnym na ogół nie zakładały zapaski przedsobnej. Głowy bądź nie przykrywały, bądź też wiązały z tyłu chusteczkę, ozdobioną kwiatami i ratą. Na szyję kładły często kryzkę obszytą koronką, czasem też haftowaną. Korale związywały czerwoną lub niebieską wstążką o wzorze kwiecistym. Gorset nosiły zwykle z falbanecką, a zamożniejsze z lackami. Narzeczona, po wyjściu zapowiedzi — podobnie jak przy świątecznym ubiorze mężatek — do chustki na głowie wpinała dużo szpileczek z kolorowymi główkami. 28 �Najczęstszym kolorem w stroju panny młodej był biały lub blado zielony. Kolor spó­ dnicy, tło kwiecistego fartucha, gorset czy bluzka utrzymane były z zasady w jednm tonie . Jedynie spódnicę ożywiały barwne wstążeczki . W zimie zarzucano pannie młodej na ra­ miona chustę na odziew, najczęściej wzorzystą szalinówkę, o jasnym tle, względnie zapaskę czerwoną, czarno prążkowaną. Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmowano jej dopiero podczas czepienia. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części Świętokrzyskiego, składał się z małego wianeczka z mirtu na głowie i wielu wstążeczek spadających na plecy. Wstążki młoda pożyczała od panien, zapraszanych na wesele. Druhny zapinały we włosy, za uszy, gałązki nurtu. Na ramionach miały zarzucone czer­ wone zapaski, czarno prążkowane. Do trumny ubierano dziewczynę w strój ślubny, a mężatki, zwłaszcza starsze na czarno. Nowo narodzoną dziewczynkę niesiono do chrztu w pieluchach, owiniętych w jakiś gałgan i dużą chustę. Główkę dziecka okrywała biała chusteczka. Po i wojnie światowej we­ szły w modę poduszeczki zdobione różowymi wstążkami. Od czasów międzywojennych weszło w zwyczaj nakładanie niemowlęciu czepeczka na głowę. Małe dziewczynki ubierano W koszulki przepasywane krajką. Nieco starsze — w sukienkę, zwaną śnurówką, składającą się z doszytego do spódniczki staniczka zapinanego na plecach na guziczki. Między spódniczkę i staniczek wszywano baskinkę. Sukienki te szyto z różnych materiałów, farbowanych na granatowo lub zielono. Na codzień, letnie wykonywano z płótna, a do kościoła szyto cajgowe, zwykle w kolorze bordo. Sukienki wełniane nosiły dziewczynki w zimie, i od święta, przy czym, o ile je szyto z materiałów kupnych, to zawsze w ciemnych kolorach, np. granatowym czy czerwonym. Wykonywano je na podszewce lnianej. Dziew­ częta nosiły je zwykle do 14—15 roku życia, w którym to czasie otrzymywały pierwszą zapa­ skę. Wyjątkowo tylko robiono małe zapaski dla dziewczynek; w razie chłodu okrywały się matczynymi zapaskami przedsobnymi, bo naramienne były dla nich za długie (ryc. 3). Idącym do I-ej Komunii dziewczynkom sprawiano czasem białą spódniczkę z płótna fabry­ cznego, o wzorze wytłaczanym, matowo-białym. Krojono ją w kliny i ozdabiano licznymi zakładkami. Z czasem zakładki te rozpuszczano, a spódniczkę poszerzano w pasie zmniejszając marszczenia w oszewce, by dziewczyna mogła jej użyć do ślubnego stroju. 28 29 Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIĘTOKRZYSKIEGO STROJU KOBIECEGO Koszule. Koszule kobiece składały się z dwóch części: górnej, sięgającej dopasą, szytej z cienkiego płótna lnianego i dolnej, doszywanej, sięgającej do kolan, zwanej nadstawką. Nadstawek wykonywano z grubego płótna konopnego. Koszule jednostajne, szyte w całości z cieńszego płótna nosiły wyłącznie kobiety zamożniejsze. Koszule wykonywano krojem przyramkowym —• marszczonym z dwóch prostokątnych płatów płótna, tworzących przód i plecy oraz z dwu mniejszych, z których szyto rękawy. Ponadto uzupełniały koszule dwa przyramki zwane listewkami, kąciki pod pachami oraz oszewki przy rękawach i wokół szyi. Rozcięcie wzdłuż przodu koszuli kończyło się żabką, zwaną tu pępkiem. Do dziś starsze kobiety noszą tego rodzaju koszule, ale o nieco więcej rozwiniętym kroju (ryc. 24). Charakteryzuje się on ukośnymi wycięciami na ramionach obu płatów: przedniego i tylnego, a przyramki, przy szyi posiadają małe, wszywane trójkąciki, zwane ćwikami. Miejsce «pępka» zastępują czasem imitujące go zakładki, tak zaszywane, że na pierwszy rzut oka nie różnią się od niego. Rękawy przy dłoni ujęte są oszewką. Z chwilą rozpowszechnienia 29 �się mankietów przejęły te ostatnie starą nazwę, gdyż określano je jako osywecki —jeśli były małe, czy osywki—jeśli większe. Wyżej opisane koszule wzdłuż rozcięcia na piersiach zdobiły wykłady (zakładki) sze­ rokości około 3 cm. Koszule kroju poncho, rzadko w regionie świętokrzyskim występujące, wzmacniano na ramionach naszytymi listwami. Były to koszule skromniejsze, bez «wykładów» na przodzie i bez «pępka». Wokół szyi biegła oszewka haftowana i zdobiona koronką białą. Do I wojny światowej rozcięcia nie zapinano, tylko wiązano koszule czerwoną tasiemką. Rozcięcie to na ogół było nie duże tak by ino łeb włoz. Potem wiązanie zastąpiono małymi gu­ ziczkami białego koloru. Oszewkę przy szyi obszywano koronką i haftowano. Spotykało się też koszule z wykładanym kołnierzem obszytym siateczką. Dawniej częstym było zdobienie go haftem dziurkowanym. Oszewki na rękawach zawiązywano sznurkiem. Po 1920 roku weszły w użycie koszule z karcykiem, szyte zwykle z lepszego płótna niż przyramkowe, najczęściej z kartonu. Na ramionach, dla wzmocnienia, naszywano wąskie listewki, pozornie upodobniając w ten sposób koszulę, do szytych krojem pryzramkowym. Listewki te często poszerzano przy kołnierzu, wszywając w nie ćwiki. Przy szyi wy­ kończano oszewką obszytą koronką lub wykładanym kołnierzykiem. Rękaw ujmowano w mankiet. Charakterystyczną cechą koszul świętokrzyskich był haft kolorowy, zarzucony ostatecznie w okresie międzywojennym. H a l k i zwano też czasem marysia, rozpowszechniły się w pierwszym dziesięcioleciu X X wieku. Nosiły je bogate kobiety do świątecznego stroju, ale nie pod sorc. Ryc. 24. Koszula kobieca. 1 : 20 Śniadka, pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d— przód, d l — t y ł , z — nadolek, f—li­ stewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k —osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki 30 �Szyto je zwykle z trzech prostokątnych płatów płótna, po zmarszczeniu ujętych w oszewkę z grubszego samodziału. Dolny brzeg wycinano w zęby, podszywano listwą i zdobiono haftem. Obecnie tylko nieliczne starsze kobiety noszą tego typu halki. Do tańca używano wąskich halek — aby okrywały postać, gdy w tańcu «fruwała» spódnica. Okres rozpowszechnienia się halek zbiega się z zanikaniem białych zapasek płóciennych. Te ostatnie często przerabiano na marysie. Bogatsze zdobienia oraz bryt płótna," którym poszerzano zbyt wąską zapaskę, pozwalają łatwo rozróżnić ją od właściwych halek. Stanik. Stanik, zwany często lepikiem, wykonywano z płótna lnianego, samodziało­ wego. Krojem zbliżony był do gorsetu, z przodu zapinał się na rząd białych guzików. No­ szony pod koszulą okrywał ściśle piersi. W okresie międzywojennym wyparty został przez miejskie biustonosze. S p ó d n i c a . Do początku X X wieku używano do krótkich koszul bez nadołków tzw. ciasnochę, rodzaj spódnicy w pasie marszczonej i wszywanej w oszewkę. Wykonywano ją z bielonego płótna lnianego, tak ostrego, że zmoczona deszczem drapała nogi aż do krwi. Należy przypuszczać, że nazwa ciasnocha jest pozostałością po zarzuconej na tych tere­ nach części odzieży kobiecej, używanej do dziś w niektórych okolicach południowej Polski. Z pospolitych w tym regionie spódnic samodziałowych, zachowała się w świętokrzyskim pamięć o spódnicach z czarnej wełny. Noszono je w płowie X I X wieku — z użycia wyszły w ostatniej ćwierci tegoż wieku. Spódnica ta wykonana była z jednego płatu samodziału, poszerzonego z przodu wśtukowanym płatem, tzw. półką z tańszego materiału o osnowie lnianej i wątku naprzemian lnianym i wełnianym. Szew spódnicy biegł z lewego boku i w górnej części posiadał rozpór umożliwiający jej wkładanie. W pasie spódnicę marszczono i wszywano w oszewkę zakończoną trokami, na które ją zawiązywano. Spódnice te się­ gały nieco ponad kostkę. Dolny brzeg podszywano szeroką listwą, bądź też zakładano. Noszono też lniane spódnice kraciaste w kolorach: granatowym, żółtym, brązowym, czerwonym i innym. W końcu X I X wieku rozpowszechniły się jednokolorowe łub pasiaste sorce fabryczne oraz samodziałowe. Ryc. 25. I . Gorset starego typu. 1 :20 Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. Ze zbiorów i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, c — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. Muzeum Archeologicznego C — krój: d — przody, Ryc. 26. I I . Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — - w i d o k z przodu, B—-widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 31 �Tak np. jeden z sorców, pochodzący z około 1900 roku, ma tło jasnogranatowe, prze­ chodzące prawie w fiolet. Na tym tle biegną paski czarne, nie­ równej wielkości, a pomiędzy nimi po dwie nitki białe. Ca­ łość robi wrażenie luźno poroz­ rzucanych białych kresek. Często spotykało się sorce bordowe, prze­ rzucane czarnymi paskami lub wielobarwne tzw. łowickie. Sorce samodziałowe do lat 1882—1890 spotykało się wyłącz­ nie w kolorach czarnych lub czar­ nych w białe paski. W później­ szym okresie zaczęto wykonywać je także w kolorach granatowym i czerwonym, oraz w różnokolo­ rowe paski, o szerokości około 1/2 cm. Jako zestaw kolorów najczę­ ściej występował czerwony z czar­ nym. Tkano je z wełny na osno­ wie lnianej, grubszej niż na za­ paski. Przy wszywaniu sorca w oszewkę układano wszystkie Ryc. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum K u l - fałdy W jedną Stronę, przy czym tury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. z tyłu gęściej niż Z przodu. Dolny brzeg sorca podszywano szczotką w kolorze dominującym w spódnicy. Szczotka weszła w użycie w latach osiemdziesiątych X I X wieku. Czasem zamiast niej używano do obszywania dołu spódnicy sznurka kręco­ nego z wełny, czarnego lub czerwonego zależnie od barwy sorca. W niektórych wsiach, ozdobiono sorc wstążeczkami. Z przodu sorca wstawiano zwykle płat grubego płótna. Sensu tej wstawki dzisiejsze ko­ biety nie są w stanie wytłumaczyć, zwłaszcza że spódnice wykonywano z jednego płatu materiału, więc miejsce na tzw. półkę trzeba było wycinać. Sorce były odświętnym odzieniem zimowym kobiet zamożniejszych. Około 1910 roku zaczęły wychodzić z mody. W zachodniej części Gór Świętokrzyskich rozróżniano sorce i welniaki. W tym przy­ padku sorce były pasiaste i grubsze, wełniaki natomiast lżejsze, z cieńszej wełny i zawsze w jednym kolorze np. zielone. W lecie zamożniejsze kobiety wkładały do kościoła tzw. ostre spódnice. Nazwa ta występuje głównie w południowej części obszaru świętokrzyskiego — zwłaszcza w okolicy Bielin. Były to spódnice szyte z lekkiej wełenki fabrycznej. Ten dość szorstki materiał posiadał często wytłaczany wzór, czyli wykonany w tym samym kolorze, lecz w nieco innym odcieniu. Spódnice ostre we­ szły w modę w latach siedemdziesiątych XIX wieku, a zaprzestano je nosić do pierwszej wojnie. Spódnice te oraz sorce miały z przodu wstawkę z gorszego materiału, zwykle z tego samego co i listwa na spodzie. Wykonywano je z 4, a nawet 5 półek, w pasie marszczono i wszywano w oszewkę kończącą się trokami, służącymi do zawiązywania spódnicy. Miejsce troków przejęły haftki, a z czasem zatrzaski naszyte wzdłuż rozporu spódnicy, znajdu­ jącego się w szwie na lewym boku. Krawędź dolną obszywano szczotką w kolorze spód­ nicy. Ostre spódnice zdobiły tasiemki lub zakładki. 32 �Większość obecnie spotykanych spódnic posiada już tylko dwie półki, oraz trzecią wykonaną z innego ma­ teriału. Do dolnego brzegu tej ostatniej doszywa się pas materiału takiego, jak na pozostałych, aby całą wstawkę przykrywała zapaska. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku rozpowszechniły się spódnice szyte z klinów. Moda na nie zapa­ nowała ostatecznie około 1930 roku. Do świątecznych spódnic nale­ żał fartuch, czyli biała spódnica kartonowa, ozdobiona wstawkami koronkowymi. Nosiły je panny i młode kobiety w końcu XIX wieku w okresie Bożego Ciała oraz do ślubu. Do nich to noszono zapaski białe. W zimie, na codzienny użytek szyto ciepłe spódnice z materiałów kupnych, np. z baji. Wykończano je szczotką. Biedniejsze kobiety zamiast jednej ciepłej, nosiły po parę spódnic, jedną na drugiej. Na wierzch zwy­ kle wdziewały adrianowe, letnie spód­ nice. Były cienkie, gładkie, granato­ wego koloru, wykończone szczotką, czasem zdobione wokół dołu naszy­ tymi białymi wstążeczkami. Najuboż­ sze z kobiet ubierały spódnice płó­ cienne. Kraszono je na różne kolory, najczęściej zielony lub granatowy. Używano też płócien w prążki lub w kratkę. Fartuch. Występujące na terenie świętokrzyskim fartuchy okrywały całą spódnicę, zostawiając widoczny jedynie klin z tyłu i pas wzdłuż dol­ nej krawędzi. Były one białe, płó­ cienne lub wykonane z perkalu czy kretonu, zdobione haftem ażurowym i wstawkami koronkowymi. Zwykle obszywano je dookoła «siatką». Okres największego nasilenia mody na tego rodzaju fartuchy przypadał na lata 1890—1905. Z czasem przera­ biano je na halki, serwetki czy firanki. Fartuchy szyto z 1, 2 lub 3 półek, w pasie marszczono je i wszywano w oszewkę. Brzeg dolny najczęściej zdobiły wycięcia w ząbki. Strój świętokrzyski — 3 Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie L . in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L.in. 129. 33 �Szyte z białego płótna na­ zywano zapaskami. Noszono je do białego ubioru (ryc. 27). Wy­ konywano je z 2 pótek, a wią­ zano na troki. W północnej Świętokrzysczyźnie noszono powszechnie czarne, alpagowe fartuchy. Szyto je z trzech płatów materiału, gór­ ny brzeg przymarszczano i wszy­ wano w szeroką oszewkę. No­ szono je zarówno na sorc,jakido spódnic adrianowych, zdobiono zakładkami, a wyjątkowo obszywano także czarną siateczką. Od początku X X wieku, używano do roboty fartuchów z materiałów kupnych, bądź też płótna samodziałowego, ukraszonego zwykle na ko­ lory ciemne. Przeważnie obszywa się je falbanką z tegoż samego materiału. Wyjątkowo tylko fartuch taki zakłada się do kościoła, przy czym zawsze w innym kolorze niż spódnicę. Dawne fartuchy były dłuż­ sze od obecnych. — Od roku 1900-go sięgają poniżej kolan. Zapaska przedsobna. Nieodzowną część stroju Świętokrzyżanki stanowi zapaska Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce, pow. kielecki — przedsobna, Wykonywana Z saze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. modziału wełnianego na OSnowie lnianej. Najstarszy typ stanowią, powszechne w połowie X I X wieku, zapaski — pólcate. Zszy­ wano je z dwóch półek czarnego samodziału. Otrzymany płat materiału o podwójnej szero­ kości, wszywano w oszewkę, najczęściej wykonaną z jakiegoś starego kawałka, zakoń­ czoną trokami do wiązania. Po zmarszczeniu długość brzegu wszytego w oszewkę wynosiła około 60 cm, tak że zapaska sięgała za biodra. Zapaski do codziennego użytku na północnym terytorium świętokrzyskiego niejedno­ krotnie posiadały poprzeczne paski. W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, rozpowszechniała się do dziś używana zapaska wykonywana z jednego płatu materiału, wszyta w oszewkę wzdłuż długości samodziału. Istnieją dwa rodzaje zapasek przedsobnych: zgrzebne i do chodu. Pierwsze, mniej przymarszczone, szyje się z samodziału o wymiarach 60 x 90—130 cm. Mają one osnowę z nici lnia­ nych lub konopnych, wątek z grubych nici lnianych, pakuł czy resztek wełnianych. Za­ paski te tkane są rzadko, tak że osnowa wyraźnie przebija, stąd farbuje się ją na kolor jasno granatowy. W wątku ze względów praktycznych dominują barwy ciemne — czarne lub brą­ zowe, przerywane licznymi, pionowymi paseczkami w różnych kolorach. Na północ od Ły­ sogór występuje więcej zapasek roboczych czarnych, — na południe zaś o barwach brązowych. L 34 �Zapaski do chodu szyje się z samodziału gęsto tkanego, o osnowie lnianej i wełnianym wątku. Wykonywuje się je z płatu materiału o wymiarach 70 x ok. 200 cm. W pasie marszczy się je mocniej od zapasek zgrzebnych. Zestaw barw odpowiada na ogół zapasce naramiennej (patrz str. 39 i tabl. I I ) . W niektórych tylko okolicach na północ od Łysogr, w parafii Świętomarz i Chybice, nosi się zarówno do czarnych, jak do czerwonych zapasek naramiennych —• czarne przedsobne. Zdobią je jedynie brązeczki czyli czerwone paski biegnące pojedynczo, a częściej podwójnie, wzdłuż obu boków, w odległości 6—10 cm od brzegu. W obu typach powyżej opisanych zapasek używa się oszewek z resztek materiałów fa­ brycznych. Do zawiązywania służą troki, będące końcami oszewki. Nie dba się o staranne wykończenie, gdyż bluzka przykrywa górny brzeg zapaski. Gorset. O starszym typie gorsetów (ryc. 25) pamięć zaginęła prawie zupełnie. Przypusz­ czalnie zapinał się on na haftki lub był sznurowany. Przód miał usztywniony patykami, podszewkę z grubego płótna. Gorset ten składał się z pleców, dwóch przodów i z ramiączek. W porównaniu z późniejszymi, dość długi, poniżej pasa przechodził w klapy, przy czym każdy przód kończył się jedną dużą klapą, natomiast plecy czterema mniejszymi. Każda z tylnich klap miała doszywane kliny z tejże materii, co i cały gorset. Zachowane do dziś gorsety dziewcząt i młodych kobiet były pospolicie noszone do okresu międzywojennego. Posiadały one doszytą w pasie baskinkę lub rząd tacek. Gorset ten był krótki, sięgał zaledwie pasa; jedynie baskinka przykrywała oszewkę spódnicy i zapaski. Wykonywano go z aksamitu, wełenki lub pluszu w kolorze ciemnym, najczęściej czarnym, granatowym czy zielonym. Tacki szyto z tegoż materiału co gorset, baskinki zaś (ryc. 26, 28, 29, 30) z cienkiego materiału fabrycznego. Dekolt duży, zwykle okrągły. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. 3' 35 �Z przodu gorset zapinał się na guziki lub sznurowano go luźno cienką kolorową wstą­ żeczką, aby nie zakrywał haftu na koszuli. Wstążeczka ta była przewlekana przez haftki lub też przez okrągłe, obdziergane dziurki. O ile gorset miał guziki, to zwykle zapinano go tylko na dwa dolne. Do gorsetów używano małych, wzorzystych guziczków, różowych lub jasno brązowych. Celem usztywnienia gorsetu wszywano patyki, które pełniły role fiszbi­ nów. Podszewkę dawano z grubego płótna. Gorsety z tackami nosiły przede wszystkim dziewczęta zamożniejsze, ponieważ w prze­ ciwieństwie do falbaneczki, były one zdobione dość kosztownie. Na ogół gorsety zdobiono na plecach i przodach haftem oraz naszyciami z kolorowych tasiemek czy wstążeczek, względnie koralików i cekinów. W okresie międzywojennym zaczęły się rozpowszechniać gorsety krakowskie, dawniej no­ szone jedynie przez dziewczynki. Lejbik. Lejbikiem nazywano rodzaj gorsetu, uszytego z cienkiego, kolorowego materiału kupnego — zwykle perkalu. Bez tacekfalbanki, nie zdobiony, zapinał się z przodu na białe ko­ ściane guziki, a wyjątkowo na haftki. Obcisły, z małym wycięciem pod szyją krój miał ten sam co gorset. Noszono go powszechnie w lecie, na codzień. Wyjątkowo bywał czasem obrzucony siutażem. Serdak. Serdaki stanowią zimowe okrycie używane do dziś, zwłaszcza przez kobiety starsze. Wykonywuje się je z cienkiego materiału kupnego, na ciepłej podszewce; składają się nań trzy płaty materiału, stanowiące, plecy i dwa przody. Najzamożniejsze gospodynie nosiły serdaki aksamitne, podbjane wyporkami wełnianymi czyli wełną zgremplowaną ze starych materiałów lub flanelą. Biedniejsze z wełny i in. ma­ teriałów, jak z siwiru (bostonu), przy czym pod spód dawały pakuły. Serdaki nosi się krótkie, sięgające pasa, podobne do gorsetu. Do zapięcia służą pętle z czarnej tasiemki. Obszywane wzdłuż brzegów sztucznym barankiem, na plecach mają często haft z koloro­ wej włóczki. Około 1900 roku pojawiła się moda na krótkie serdaki z wełny, wykonywane szydełkiem (ryc. 20). Były one charakterystyczne zwłaszcza dla Krajna. Zamiast baranka dookoła ser­ daka biegł pas ozdobnie pleciony z wełny, w innym kolorze niż całość. Z przodu serdak posiadał sznurki wełniane zakończone pomponami, o które zapinając zaczepiało się pętle. Kaftan — bluzka. Kobieta, o ile nie wdziewała gorsetu czy lejbika, okrywała się kafta­ nem. Był on na ogół dość obcisły, zazwyczaj wcinany w pasie, ku dołowi «obszerny», sięgający nieco poniżej bioder. Zapinał się na jeden rząd ozdobnych guziczków, na dziurki lub pętelki. Wykonany na podszewce, szyty był z różnych materiałów; w lecie z kretonu czy adrianu, a watowany, zimowy z baji. Kaftany szyto w kolorze jednolitym lub w różnobarwne kwiaty, zawsze jasne dla młodszych, a ciemne dla starszych kobiet. Zdobień na ogół nie miały, niekiedy tylko obszywano je aksamitnymi tasiemkami, wycinanymi w ząbeczki i malowanymi w białe kropki, względnie jak w północno-wschodniej Świętokrzysczyźnie, obrzucano je siutażem. Najstarsze kaftany, o których pamięć zachowała się w północnej części regionu, były wykonywane z płótna białego lub farbowanego na siwo (jasno granatowy) lub zielono. Ostatnie tego rodzaju bluzki noszono w Siekiernie jeszcze przed I wojną światową. W kroju występowały dość znaczne różnice. Kaftan mógł mieć plecy i dwa przody skro­ jone z jednolitych kawałków materiału, względnie posiadał kliny lub wstawki. Kaftany zdobiono na przodach licznymi pionowymi zakładkami. Kołnierzyk miały wy­ kładany, rękawy ujęte w mankiet zapinany na zatrzaski; przód na całej swej długości zapinany także był na zatrzaski. Po 1904 roku wszedł w modę kołnierzyk stojący, wysoki na 3 cm, obszyty koronką kupną. Zapinano go na dwie haftki lub guziki. Moda ta przyszła z Kaliskiego lub Mazowsza. Starsze formy kaftanów zostały zarzucone już od początku XX wieku. Późniejsze wyszły ostatecznie z użycia w okresie I I wojny światowej, ustępując bluzkom miejskim. 36 �Panny nosiły zwykle kaftany szyte z lżejszych materiałów (ryc. 31), o kroju bardziej wzorowa­ nym na modzie miejskiej. Dla nich to właśnie przyjęła się nazwa bluzek. W drugiej połowie okresu mię­ dzywojennego zaczęły wchodzić w modę bluzki z krótkimi ręka­ wami. Starsze kobiety noszą jed­ nak zawsze rękawy długie. Swetry. Swetry pokazały się w regionie świętokrzyskim pod­ czas pierwszej wojny światowej. W okresie międzywojennym noszono długie swetry z wcina­ nymi plecami. Posiadały one po dwie duże kieszenie, a na nich wyszyte z różnokolorowej wełny ząbki, róże i tp. W pasie za­ wiązywały się na sznurek kolo­ rowy, wełniany, zakończony dwo­ ma fontaziami. Swetry najczęściej wykonywano z włóczki w kolo­ rze buraczkowym, rzadziej zielo­ Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne, pow. kie­ nym. Kołnierze miały małe, sto­ lecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach jące. L . in. E 252. Współcześnie wykonywane swe­ try, aczkolwiek wzorowane na miejskich, wytworzyły pewne regionalne cechy w zdo­ binach wrabianych kolorową włóczką. Angiera. Angiery (ryc. 33) były ubraniem kobiet bogatszych. Wykonywano je na wacie, czasem jedynie na grubej podszewce lub pakułach. Szyto je najczęściej z kupnej wełenki koloru granatowego lub czarnego, a w okolicach Bielin — czerwonego. Z takiej wełenki, jak na ostre spódnice. Angiery sięgały do kroku, rzadziej do kolan; z przodu zapinane były na czarne guziki i takież pętelki, bo na wacie nie można robić z dziurkami, lub na haftki. Angiera składała się z dwóch przodów, dwóch boków poszerzonych klinami i pleców krojonych z dwóch części, zszytych ze sobą wzdłuż długości. U dołu pleców, w miejscu zszycia, wstawiano małe kliny, które poszerzając je tworzyły fałdy, sterczące jak kuperki. Rękawy poszerzone klinem, zwykle zmarszczone były przy dłoni i wszyte w mankiet. W pasie wcięte, po bokach miały kieszenie nakładane poziomo. Przy szyi mała oszewka. Zdobiono je lamowaniem. Kubrak. Kubrak zwany też serdakiem noszony był w zimie przez biedniejsze kobiety. Wykonywano go z kupnego materiału wełnianego, czarnego lub granatowego. Szyto go na ciepłej podszewce, podbijając watą lub pakułami; dookoła często obszywano go barankiem. Plecy krojono z jednego kawałka materiału; przody poszerzane były przez kliny biegnące po bokach i od dołu ku górze. Rękawy jednoczęściowe, zwężające się ku dłoni, gładko zakończone. Kubrak sięgał poniżej kroku. Zapinał się na jeden rząd dużych, czarnych guzików, przy czym drugi miał dla ozdoby. Kieszenie były wpuszczone pionowo lub poziomo. Kołnierzyk stojący lub wykładany, obszywano barankiem. Kubraki nie były zdobione, jedynie kieszonki lamowano czarną tasiemką. Sukienka. Bogate kobiety nosiły sukienki. Był to rodzaj sukmany, wykonanej z cien37 �Ryc. 33. Angiera. 1 :30 Bieliny, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — - k r ó j : d — przody, e, e l — b o k i , f—plecy, i — rękaw, j — kie­ szeń, k — kliny poszerzające tył. kiego, kupnego sukna granatowego, czarnego lub zielonego. Sukienka taka sięgała równo ze spódnicą, a składała się z dwu przodów z wpuszczonymi ukośnie kieszeniami, pleców, poszerzonych od pasa ku dołowi klinami, kołnierza i dwóch trzyczęściowych rękawów. W stanie, z tyłu przecięta, dopasowana i suto marszczona. Podbijano ją futrem z baranka, którym ozdabiano także kołnierz i mankiety. Zapinała się na haftki. Sukienki zdobiono bogato szamerunkiem i mosiężnymi guzikami. Biedniejsze kobiety nosiły sukienki wykonane z płótna, podbite watą lub pakułami. Wzdłuż rozcięcia przodów i dookoła kieszeni obszywano je futrem, zwykle z królika. Nadto ozdabiano je mosiężnymi żółtymi guzikami wojskowymi. G u ń k a . Guńka kobieca nie różniła się krojem od męskiej. Wykonana z płótna, no­ szona była jako ubiór letni. Zarzucono ją przed I wojną światową. Spinano ją haftką. Z przodu i na mankietach zapinała się na białe guziki lub haftki. Guńka posiadała mały wykładany kołnierzyk. Guńki świąteczne, zdobione wyszywaniami i aplikacją, wiązały się na trzy pary wstą­ żeczek, przyszytych pod szyją, na piersi i w pasie. K o ż u c h . Bogatsze kobiety nosiły krótkie, zapinane na haftki kożuchy, niepokryte, wyszywane nićmi. Wzdłuż brzegów okładano je cienkim pasmem baranka, zwykle naj­ szerzej przy rękawach. W okresie międzywojennym rozpowszechnił się kożuszek zakopiański, noszony jedynie przez zamożniejsze gospodynie. Zapaska naramienna. Zapaski naramienne wykonuje się podobnie jak przedsobne. Najdawniejszy typ zapaski, sięgający co najmniej początku X I X wieku wykonyswano z dwu półek tkaniny, o wymiarach około 60x100 cm zszytych ze sobą wzdłuż długości. Powstały w "ten sposób płat marszczono wzdłuż szerokości materiału i wszywano w ko­ lorową, grubą oszewkę, wykonaną na krosnach tkackich. Na końcach oszewki umieszczano dwa kółka, przez które przeciągano wstążkę, związującą zapaskę pod szyją. Tego rodzaju zapaska zwana polną lub półcatą, okrywała prawie całą postać. Tkano ją z wełny czarnej, wyjątkowo tylko czasem np. w okolicach Leszczyn zdobiono poprzecznymi, wąskiemi pa38 �skanii białymi i kolorowymi, upodobniając je w ten sposób do zapasek Puszczy Radomskiej. Tak zdobione zapaski nazywano bordówkami. Zapaski półcate zaginęły w cetrum Świętokrzyskiego dawno, dłużej natomiast utrzy­ mywały się na krańcach regionu, np. w Barczy i Górnie zanikły dopiero podczas I wojny światowej, a w Klonowie ok. roku 1934—35. Do najstarszych zapasek naramiennych należy zaliczyć też płócienne. W ostatniej ćwierci XIX wieku używano je wyłącznie, jako letni ubiór świąteczny, noszony do ślubu i na procesję w oktawie Bożego Ciała, a wyjątkowo tylko na inne święta. Zapaskę powyższą wykonywano z trzech półek cienkiego płótna lnianego, bądź też kartonu (ryc. 32), które po zszyciu dają prostokąt o wymiarach ok. 250 x 64—82 cm. Jeden z dłuższych boków silnie marszczono i wszywano w białą oszewkę. Sama zapaska była zdobiona zaszywkami, haftem białym, bądź też wstawkami koronkowymi. Innym rodzajem XIX-to wiecznej zapaski, była alpagowa, czarna, wykonana z takiegoż materiału i tym samym krojem co fartuchy. Różniła się jedynie większą długością, tak by za­ rzucona na ramiona zakrywała spuszczoną rękę, aż po dłoń. Alpagowa oszewka kończyła się dziurkami, przez które przewlekano czerwoną tasiemkę służącą do wiązania. Alpagowe zapaski występowały na północ od pasma łysogórskiego. Starsze kobiety nosiły je jeszcze w latach 1900—1905. W Świętokrzyskim występowały też zapaski szyte z czerwonego materiału drukowa­ nego w czarne wzory lub też z białego w kolorowe kwiatki. Miały one dolny brzeg, a cza­ sem wszystkie trzy wycinane w półkoliste zęby, o wielkości ok. 2 cm. Słaba tra­ dycja o nich zachowała się w zachodniej części regionu. Zapaski te nazywano za­ pałowymi. W miejsce zapasek półcatych weszły w użycie, w związku ze zmianą typu krosien, zapaski szyte z jednego płatu samodziału o wymiarach 150—220 na 60—80 cm. Zapaski te są wszywane w oszewkę nie po szerokości, ale wzdłuż długości materiału. Decyduje to o jej kształcie i wzorze. W przeciwieństwie do bordówek prążki biegną tu pionowo, a nie poziomo. Rolę wstążki do wiązania spełniają końce oszewki, wykonanej z wełny. Najstarsze zestawy kolorów stanowią: czarny z białym (po dwie nici czarne i dwie białe), oraz czarny w wąskie paseczki bordowe. Te ostatnie w okolicy Leszczyn można było znaleźć jeszcze w początkach X X wieku. Miejsce koloru bordowego zajął czerwony, tak że w ostatniej ćwierci X I X w. czer­ wona, czarno prążkowana zapaska stała się charakterystyczną dla regionu świętokrzy­ skiego. Kolor czarny zredukowany jest zwłaszcza w okolicy Bielin, gdzie ogranicza się do pasków 1 mm, powtarzających się np. co 6 cm. Niezależnie od wyżej opisanych do I wojny światowej występowały w Bielinach również zapaski czarne w wąskie czerwone paseczki. W północnej części świętokrzyskiego paski czarne są nieco szersze i gęściejsze. Na terenie północno-zachodniej części (okolice Wzdołu i Łącznej) poza paskami czarnymi występują prążki zielone lub żółte. Po I wojnie światowej ustępują miejsca zapaskom czerwono-czar­ nym, z tym że wzdołskie zapaski więcej mają w tym okresie koloru czarnego niż czerwonego. Noszą je do dziś starsze kobiety — młodsze mają zapaski czerwone, czarno prążkowane. Te ostatnie weszły w modę ok. 1925—30 r. W Skorzeczycach, a zwłaszcza w Woli Jachowej do zapasek dodawano zwykle też kolor zielony, a z czasem wytworzyła się odmiana zwana iv cztery mody. Zapaski te skła­ dały się z czterech kolorów, czerwonego, zielonego, czarnego i śliwkowego (tabl.II), występują­ cych w równych paskach, szerokich mniej więcej na 0,5 cm. W czterdziestych latach X X w. powstała moda na tzw. łupane słupki, czyli układ, w którym słupek jednakowej barwy, prze­ cina prążek odmiennej. W końcu lat dwudziestych X X wieku, pojawiła się, a w czterdziestych rozpowszechniła tzw. moda krakowska. Nie liczy się ona z tradycyjnymi zestawieniami barw, charakterysty­ cznymi dla każdej okolicy, lecz wprowadza gamę kolorów, przede wszystkim zielonych i śliw39 �kowych. W oszewkach zapasek krakowskich z powrotem poja­ wiają się kółka i wstążki, na które zawiązuje się zapaskę. Układ pa­ sów jest dowolny, w przeciwień­ stwie do zapasek czerwonych, gdzie każda okolica a nawet nieraz i gromada miała swe cechy cha­ rakterystyczne. Najnowszą odmianą zapasek krakowskich, są tzw. radlińskie, iglicowane, czyli przetykane wzdłuż niektórych pasów grubą nicią weł­ nianą. Moda na nie rozeszła się z Radlina i Cedzyny. W Bielinach nazywają je krajeńskiemi, co po­ zwala prześledzić drogę, którą idzie fala mody. Charakterystyczne, że w Bielinach, stanowiących główną ostoję kobiecego stroju świętokrzy­ skiego, nie umieją tkać zapasek krakowskich. Bielinianki zama­ wiają je w okolicznych wsiach, głównie w Skorzeczycach. Oprócz zapasek barwnych są też noszone czarne, zdobione je­ dynie kolorową krajką, służącą za oszewkę. Noszą je kobiety w okre­ sie adwentu, Wielkiego postu i ża­ łoby, w piątki każdego tygodnia, Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. ponadto prawie wszystkie Starsze — na codzień. Na południe od Łysogór nosi się zapaski krótsze, nie przykrywające opuszczonej ręki, na północ zaś dłuższe, sięgające do połowy dłoni. Kraj k i . Krajki zwane oszywkaini, używane zresztą głównie do zapasek, były na ogół kupne. Początkowo robiono je rzadko, dopiero zniknięcie krajek z handlu w czasie i po I I wojnie światowej ożywiło ich wyrób na wsi. Przeciętna długość krajki wynosi 110 cm, szerokości 3,5—4 cm. Wśród kolorów do­ minuje czerwony. Chusta na odziew. W lecie bogatsze kobiety nakładały cienkie chusty, zwykle w kwiaty, w kolorach jasnych. Były to tzw. szalinówki o boku długim na ok. 170 cm, zakończone frę­ dzlami. W zimie pospolicie nosi się duże ciepłe chusty, przeważnie w ciemną kratę. W czasie mro­ zów okrywa się wraz z głową chustą, a na wierzch narzuca zapaskę. K i l i m . Dawne, ciepłe okrycie dla kobiet stanowił kilim. Z powszechnego użycia wyszedł w pierwszych latach XX wieku, a całkowicie zarzucony został w czasie I wojny światowej (tabl. I). Kilim wykonywano z wełny na osnowie lnianej robotą drelichową. Miał on kształt pro­ stokąta, długiego na 180—200 cm i szerokiego na 144 cm. Szerokość ta powstała z zeszy­ cia ze sobą dwu płatów materiału. W początkach X I X wieku tkano kilimy czarne w poprzeczne pasy białe. W latacn 70-tych XIX wieku występowały kilimy w pasy czerwone i czarne, a nieliczne do dziś zachowane a 40 �tkano w pasy poprzeczne, bordowe i granatowe. Pasy te szerokie na 3 do 5cm były rozdzielane wąskiemi paseczkami w innych kolorach, bądź też tylko nicią białą lub żółtą (tabl. II). Obuwie. Według zachowanej tradycji kobiety nosiły dawniej łapcie z łyka lipowego. Je­ szcze w połowie XIX wieku były one w częstym użyciu. W tym też okresie noszono drew­ niane trepy. Jakkolwiek te ostatnie, jak i buty wykonywano tak samo dla kobiet, jak i dla męż­ czyzn, to dłużej przechowywały się starsze formy u kobiet. Nie zachowała się jedynie tradycja odpowiedników białych butów rzemiennych oraz butów w harmonije. Do najstarszych kobiecych butów skórzanych należy zaliczyć wspomniane przez St. Suchorowskiego wywrotki, czyli pantofle szyte, bez obcasów, nie kołkowane. Kobiece czarne buty były szyte po bokach. Miały one obcas słupkowy z podkówkami stalowemi. Huncwotów przy nich nie było. Wyszły z mody po I wojnie światowej. Od dawna noszonym na wsi świętokrzyskiej obuwiem były trzewiki , zwane też cza­ sem cizmami. Buty te, na wysokim obcasie, z długą cholewką, czasem jeszcze spotyka się w użyciu u starszych kobiet. Trzewiki zapinały się na guziki lub sznurowane były zwykłymi, czarnymi sznurówkami u mężatek, zwłaszcza starszych, albo wstążką czerwoną, żółtą, czy różową — u panien. Podkówki miały mosiężne, a cholewki u panien zdobiły nabite mosiężne oczka. Śpiewano o trzewi­ kach: 31 32 Na kieleckim polu na kieleckiej drodze Snuruje dziewucha Trzewiczek na drodze Oj da dana. Cymze go śnuruje Jedwabno wstozeckom Nie plac moja nie plac Bedzies kochaneckom Oj dana... 33 Trzewiki takie wyszły z po­ wszechnego użycia w okresie międzywoj enny m. Uczesanie i nakrycie głowy. Panny nosiły włosy uczesane w warkocze, czasem spuszczone wolno, najczęściej zaś upięte w koronę, czy w ósemkę z tyłu głowy. W le­ cie zdobiły głowy kwiatkami czy rutą, w zimie zaś tylko ru­ tą, przypinaną z boku do chu­ steczki wywiązanej z tyłu głowy. Kwiaty te przytrzymywały szpilki o dużych kolorowych główkach; ozdoba ta była używana zwła­ szcza przez druhny. Podczas oczepin, obcinano dawniej młodej pani warkocze, pozostawiając równo przyciętą grzywkę nad brwiami. Odrasta- Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 41 �jące z tyłu głowy włosy splatała mężatka w warkoczyki, kryjąc je pod chustką. Zwyczaj obci­ nania włosów zaczął zanikać w ostatnim dwudziestoleciu X I X wieku, a całkowicie wyszedł z użycia w początkach X X w. Starsze kobiety zapuszczały ponownie warkocze, upinając je na kupkę z tyłu głowy. Panny i mężatki okrywały głowy chustkami, przeważnie wiązanymi z tyłu na luźny węzeł (ryc. 34, 35). Do pracy czasem, wiążą kobiety chustki pod brodą. Są to zwykle chustki kupne, białe, bez frędzli; nosi sieje też do ubioru postnego. W zimie często zakładają po dwie chustki, przy czym jedną wiąże się z tyłu, drugą, wierzchnią, owija się głowę i szyję. Niektóre ze star­ szych kobiet, podczas mrozów wiązały ciepłe chusty w ten sposób, że po skrzyżowaniu koń­ ców pod brodą owijały nimi szyję i dopiero potem zawiązywały z przodu. Istniał też — obecnie już całkowicie zarzucony zwyczaj, iż mężatki chodziły do kościoła w dużych chustkach szalinówkach a rzadziej orłówkach, wywiązywanych na czepkach na okręglo, jak skopek. Był to specjalny sposób, dzięki któremu po zawiązaniu węzła na czole, końce szły w tył i tam formowały rodzaj rogów. Obecnie kobiety nie umieją wiązać tak chust. Poza kwiecistymi szalinówkami, o brze­ gach zdobionych frędzlami, w tenże spo­ sób wiązano i chusty tureckie. Na święto i w zimie nosi się zwykle chustki wełniane, do roboty zaś tańsze, perkalowe. Są one w różnych kolorach, najczęściej czerwone w kolorowe kwiatki lub takież zielone. Te ostatnie weszły w modę przed I wojną światową i dziś są najpopularniejsze, tak że powszechnie uważa się, że strój świętokrzyski cechuje czerwona zapaska i zielona chustka. W dziewięćdziesiątych latach X I X w. były też w użyciu sydełówki tj. chusty ro­ bione przez wieśniaczki szydełkiem. Wy­ konywano je z czerwonej wełny, rzadziej z innej. Najbogatsze nosiły kupne ba­ rankowe, czarne lub zielone. Przypomi­ nały nisko strzyżony kożuszek. Dno miały niciane. Przed I wojną światową weszły w modę chustki wyszywane w kwiaty, na różnych tłach, zwykle zielonym czy czer­ wonym. Kupowano je po miastach. Noszono też i chustki w cztery nie­ dziele, tj. takie, w których każdy róg był w innym kolorze. Nazwa pochodzi stąd, że jej właścicielka mogła przez cztery niedziele, za każdym razem iść do koś­ cioła w tejże chustce, lecz o innej barwie. Mężatki, jeszcze w początkach X X w. zdobiły swe chustki świąteczne z przodu licznymi szpilkami, o kolorowych głów­ kach. W piędziesiątych latach XX wieku ro„ „ „ . „ , . . , zeszła się z Psar moda na chusty trójRyc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne, pow. k i e l e c k i - z e zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. 42 , kątne, wełniane, wykonywane na specjalnych, bardzo zresztą prymitywnych �Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. krosnach. Chusty te w kratę, z frędzlami z dwu stron, nosiły kobiety do zapasek świą­ tecznych. W siedemdziesiątych latach ubiegłego wieku niektóre starsze kobiety nosiły duże czepce, białe, zawiązywane pod brodą na wstążki. Do I wojny światowej utrzymały się niewielkie, białe czepki niciane, noszone pod chustką w ten sposób, by przód czepka był spod niej widoczny. Czepek taki był symbolem mężatki: Oj za mną chłopcy, za mną Dopóki jestem panną, Oj bo jak cepiec założę, To nic już nie pomoże 34 Czepiec składał się w płóciennego otoku, zdobionego często ząbkami lub kolorowymi wstążeczkami oraz z wierzchniej części siatkowej. Po włożeniu na głowę, czepek ściągano sznurkiem wpuszczonym w otok i zawiązywano w tyle głowy. Początkowo noszony przez mężatki zawsze do kościoła, w XX wieku, w okresie zanikania, używany był tylko do oczepin i do trumny. Zasło słonecko w ciemny las, Zdyjmuj wionecek bo już cas, Zdyjmuj wionecek ruciany, Wlozys cypecek niciany 35 Charakterystycznym okryciem głowy panny młodej był strojnik (ryc. 23), który zdejmo­ wano jej dopiero podczas oczepin. Najskromniejszy strojnik, noszony głównie w północnej części świętokrzyskiego, składał się jedynie z małego wianeczka z mirtu na głowę, i wielu wstążek, opadających na plecy. Zwykle jednak strojnik posiadał tekturową wysoką opaskę, zdobioną upiętymi wstążkami, między którymi znajdowały się liczne błyskotki, szpilki itp. Na plecy, aż poniżej pasa spadały liczne, kolorowe wstążki. W zależności od wysokości opaski, strojnik nazywano strefieniem (ok. 11 cm) lub kornetem (ok. 40 cm). Strojniki wy­ pierane przez 'welony już w końcu XFX wieku, ostatecznie wyszły z użycia podczas I wojny światowej. 43 �Kryzka. Strój świąteczny panny, rzadziej młodej mężatki, uzupełniała kryzka. Był to duży osobny kołnierzyk, nakładany na koszulę. Kryzka zaczęła za­ nikać w pierwszych latach XX wieku. Kryzkę wykonywano z pro­ stokątnego kawałka płótna, zwy­ kle «kartonu», wszytego w wą­ ską oszewkę i obszytego ko­ ronką kupną, bądź też robioną szydełkiem. Czasem oszewka była też obszyta koronką. Samą kryzkę zdobiono nieraz haftem białym, a wyjątkowo i koloro­ wym. Zewnętrzny jej brzeg czę­ sto wycinano w ząbki, zdobione ażurem, spadające aż na piersi. I Zapinano ją na mały guziczek 1/ z przodu lub na karku. Miejsce kryzki z czasem zajął kupny kołnierzyk, obszyty białą tasiemką. Klejnoty. Najbardziej roz­ powszechnionymi klejnotami były korale. Kosztowały nieraz 40, 80, a nawet 120 rubli (równo­ wartość 4 krów). Zwykle noszono 4—5, a nie­ raz i po 7—8 sznurków, przy czym najwyższy sznur biegł tuż pod szyją. Do korali przy­ Ryc. 38. Haft «okrągły». czepiano czasem krzyżyk, nie­ raz ze szkiełkiem w środku, lub medalik. Środkowe największe korale były niekiedy, obite okówkami ze srebra. Panny wiązały korale czerwoną lub niebieską wstążką w kwiatki. Biedniejsze kobiety nosiły paciorki o białym rdzeniu, pokrytym zewnątrz farbą czer­ woną. Sznury tych paciorków wyglądały podobnie jak korali, jednakże na poprzecznych ściankach wyraźnie było widać rdzeń —• to też pospolicie nazywano je koralami z białą dupką. Niezależnie od wyżej wymienionych noszono też kamieniaki tj. sztuczne korale. Naj­ bardziej były one rozpowszechnione po I wojnie światowej. Na palcach nosiły panny pierścionki z kolorowymi oczkami, kupowane przez ka­ walerów na jarmarkach i odpustach. Mężatki wkładały obrączki tombakowe lub srebrne, bądź też pierścionki ślubne, typu sygnetowego, z kwadratowym oczkiem. Różniły się od męskich jedynie tym, że na oczku, zamiast krzyżyka była wyryta Matka Boska. D o d a t k i do stroju kobiecego. Pod koszulą nosiły kobiety często szkaplerze. We włosy wpinały świętokrzyżanki dość pospolicie długie na 11 cm szpilki aluminiowe, zdobione rytem (ryc. 36). Szpilki te najbardziej modne były w latach 1925—30. Kobiety i dziewczęta idąc do kościoła niosły książeczki do nabożeństwa w małych chusteczkach, szytych z kartonu i haftowanych po rogach w kwiatki. WWK 44 w: �r W zimie noszono rękawice z sukna lub wełny. Na początku XX wieku modne były pończochy ceglaste, które wyszły zużycia w la­ tach 1914—15. Potem noszono już cieliste. Wiąże się je na skrawek nad kolanem. Starsze kobiety kładą czasami jeszcze do butów onucki, a w zimie i wiechcie, analo­ giczne do używanych przez mężczyzn. R o z d z i a ł VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawowym materiałem do wyrobu ubrań na terenie Gór Świętokrzyskich stanowiły samodziały — płócienne i wełniane . Praca związana z otrzymaniem surowca, jak i z sa­ mym tkactwem spoczywała, a zasadniczo i do dziś pozostaje w rękach kobiet . Pierwszy jej etap stanowi przygotowanie włókna. Rozpoczyna się ono od międlenia lnu, które odbywa się w październiku. Jest to praca wykonywana zbiorowo przez kilka wieśniaczek, którym po­ maga mężczyzna, obsługując ognisko, służące do przesuszania lnu. Po odpowiednim przygoto­ waniu, nici lniane przędzie się na wrzecionach lub kołowrotkach. Krosna znajdują się prawie w każdym domu ; posiadają po cztery płochy —jedna do płótna zgrzebnego, druga do lnianego, trzecia do zapasek i czwarta do tkanin na ubra­ nia męskie. Płocha lniana jest niezbyt szeroka, ale zato gęsta. Przy zakładaniu osnowy na płótno lniane wychodzi 15 «kłebków» (kłębków). Szerokość otrzymanego płatu wy­ nosi — 60 do 70 cm. Płótno do niedawna mierzono na łokcie, dzielące się na trzy pię­ dzie; jeden łokieć odpowiada 58 centymetrom. Płótno tka się w trzech gatunkach: cienkie, lniane, służące do szycia koszul; z grubego lnu, tzw. pacześne — na kalesony i nadołki, oraz zgrzebne służące do wykonywania wor­ ków itp. Płótno tka się białe, a na robocze, codzienne spódnice kobiet i na sukienki dziewcząt robiono do niedawna lniane tkaniny w kratę. Tkactwem zajmują się kobiety na domowy użytek dość powszechnie; istnieją też za­ wodowe tkaczki, mieszkające po wsiach . Zręczna tkaczka wykonuje w dwa i pół dnia sztukę 25-cio metrową płótna, a zapaskę robi przez dwa dni. Dopiero od początku X X wieku zaczęto oddawać wełnę do gremplarni w Kielcach; uprzednio gremplowano ją w rękach. Obecnie znajdują się po wsiach małe gremplarnie. Do dziś powszechnie przędą kobiety wełnę na wrzecionach, gdyż kołowrotek ma wpływać na pogorszenie jej jakości. Pracą tą zajmują się przede wszystkim w zimie. Samodziały wełniane tka się na ogół na osnowie lnianej. Na towar dla mężczyzny zakłada się osnowę z 8 kłębków; na zapaskę — z 5. W kłębek wchodzi 15 pasm po 32 nitki, mające około 6 metrów. Ilość kłębków jest uzależniona od gęstości tkaniny. Materiał na lejbiki, spodnie czy spancery, tka się rzadziej niż na sukmany. Ten ostatni wykonywano na czterech nicielnicach i czterech podnóżach. Samodział na sukmany miał wątek i osnowę wełnianą, z wełny owiec czarnych, a rzadziej białych. Z czar­ nych otrzymywano sukno czerwone czyli brązowe. Wykonywano również i sukno czarne — nie cieszyło się popularnością, gdyż szybko rudziało. Po utkaniu materiału zanoszono go do folusza, znajdującego się zwykle przy młynie. Najbardziej znanym był folusz w Bo­ dzentynie, ale były też i w Plewie k/Jeziorka, na Zawadzie k/Pawłowa i w innych miejsco­ wościach, a często też bili sukno w Iłży. Foluszników nazywano knapfami. W południowej części terenu świętokrzyskiego foluszów nie pamiętają. Twierdzą, iż sukno sprowadzano z za góry, czyli z okolic położonych na północ od pasma Łysogórskiego i tam też szyto sukmany. Zapaski wełniane wykonuje się na osnowie lnianej. Dawniej zapaski robiono na tych samych płochach co płótno, ale tkano je w jedną nitkę, podczas gdy płótno tka się w dwie nitki. Otrzymany samodział był wąski i musiano go zszywać z dwóch płatów. 3e 37 38 39 45 �W drugiej połowie X I X wieku, w związku ze zmianą typu krosien, samodział na zapaski zaczęto robić szerszy, odpowiadający dzisiejszemu. W okresie tym zapaski oraz kilimy wykonywano «robotą drelichową», czyli na czterech nicielnicach. Uzyskany w ten sposób samodział z jednej strony był jednolity, wełniany, a z drugiej przebijała lniana osnowa. W niektórych wsiach, jak np. w Hucisku tkano go tak, że zapaska po prawej stronie była całkowicie czer­ wona, po lewej zaś czerwona w czarne paski. Tkaninę dre­ lichową określano, jako szczeHHf golnie mocną, ciepłą i nie­ przemakalną. Dzisiejsze zapaski posia­ dają obie strony jednakowe i dopiero zaobrębienie decy­ duje która strona lewa, a która prawa. Tka się je w dwie ni­ cielnice na osnowie lnianej. Na zapaskę naramienną wy­ chodzi około 1,5 kg wełny, czyli 25—28 pasm; na polną wychodziło jej więcej. Na za­ paski przedsobne—ok. 1 kg, na półcate W przeciwieństwie do Ryc. 39. Haft «okragfy», ze wstawką koronkową. naramiennych—nieco mniej . Do początków wieku XX, obok kupnych fabrycznych, wykonywały też kobiety samo­ działowe sorce. Na spódnicę taką wychodziło, w zależności od grubości wełny, 12 do 40 pasm. Oprócz tkanin lnianych i wełnianych tka się także i dwunitki, używane głównie na za­ paski robocze. Wykonywane na osnowie lnianej mają wątek naprzemian z dwóch nici weł­ nianych i dwóch zgrzebnych. Współcześnie rozwinęły się na terenie świętokrzyskim, dawniej mało znane, dwie nowe specjalności z zakresu tkactwa. Jest to przede wszystkim wyrób krajek używanych na oszywki do zapasek. Zaczęto je wyrabiać na większą skalę w czasie I I wojny światowej. Krajki wykonuje się na osnowie wełnianej, nicią wełnianą na krosnach tkackich, bądź też na zwykłej ławce, w którą wbija się parami cztery gwoździe, umieszczone od siebie w takiej odległości, jak długą ma być wykonywana krajka. Między gwoźdźmi każdej pary przeciąga się druciki, na które nasnuwa się nici osnowy. Wątek przesuwa się między nimi, dużą igłą rymarską. Innym rodzajem tkactwa jest wykonywanie wełnianych chust trójkątnych na specjal­ nych, bardzo zresztą prymitywnych krosnach. Wytwórczość ta powstała w pięćdziesiątych latach XX wieku. W celu utkania takiej chusty zbija się ramę z drewnianych listew, (szerokich na 3—4 cm) na kształt trójkąta równoramiennego, o ramionach dł. do 90 cm i podstawie — około 40 46 �110 cm. Listwy nabija się drob­ nymi gwoździkami, między który­ mi przeciąga się nitki od ramion do podstawy. Utworzoną w ten spo­ sób osnowę, przeplata się nićmi, przeprowadzonymi pomiędzy ramio­ nami trójkąta. Po wykonaniu ca­ łości, chustę odcina się od ramy. Końce nici pozostające przy ra­ mionach trójkąta zawiązuje się jako frędzle, przy podstawie zaś wciąga i wplata w materię. Od dawna używano też w tym regionie sydełówek, czyli chust wy­ konywanych przez wieśniaczki szy­ dełkiem. Takąż techniką robiły ko­ biety także i rękawice. W czasie 1 wojny rozpowszechniła się znajo­ mość robót na drutach, przydatna do wyrobu swetrów. Wełnę i materiały lniane kra­ szono, tj. barwiono barwnikami kup­ nymi, nazywanymi ogólnie brazylyją. Głównym ośrodkiem farbiarskim w drugiej połowie X I X wieku był Bodzentyn. Około 1890 roku osiedlił się tam Nie­ miec, nazwiskiem Schein, który wzbogacił się na farbiarstwie. Po jego śmierci zakład pro­ wadzili synowie. Obecnie wełnę do barwienia na zapaski czerwone lub krakowskie wozi się do farbiarni w Kielcach lub Bodzentynie; a na mniej paradne ubiory — krasi samemu w domu. Zachowała się ustna tradycja, jakoby pod Bodzentynem uprawiano indygo na potrzeby farbiarni. Materiały na sukienki dla dzieci kraszono na kolor jasno granatowy, gotując je w soku z jagód czeremchy. Odzież mniej skomplikowaną na ogół szyły wieśniaczki ręcznie, spo­ sobem domowym. Zaliczyć tu należy przede wszystkiem koszule, płócienne spodnie, za­ paski, codzienne spódnice, a wyjątkowo i lejbiki. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne, pow. kielecki. 47 �Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L. in. 12399. Muzeum Etnograficznego Trudniejsze rzeczy, zwłaszcza sukmany, szyli Żydzi, lub wsiowi krawcy. Ci ostatni na 7a lepszych fachowców. Zwłaszcza popularnością cieszył się Franciszek Lesie z Dębna, zmarły przed I wojną światową. Sukmany wykonywane przez krawców ży­ dowskich uchodziły za mniej zgrabne i określano je, jako szyte modą żydowską. Krawcy tak chrześcijańscy, jak i żydowscy wędrowali za pracą od domu do domu. Szyli w rękach, przy czym przy sukmanie stosowali najczęściej szew na okrętkę podwójną i szew na przód igły . Krawcy żydowscy zajmowali się głównie przerabianiem starzyzny. Jed­ nego z tego rodzaju wędrownych krawców pospolicie nazywano Przeróbką. Po miasteczkach, to jest w Bodzentynie i Słupi Nowej, mieszkali krawcy żydowscy szyjący na zamówienie oraz rozwożący swój towar, zwłaszcza spodnie, na sprzedaż po jarmarkach. W początkach XX wieku objeżdżali wsie świętokrzyskie krawcy, żydowskiego pocho­ dzenia, wożąc ze sobą maszynę do szycia. Podczas swego pobytu żywili się u gospodarza dla którego pracowali. Kaftany i bluzki kobiece szyły na ogół specjalistki wiejskie w Bielinach i Hucie Podłysickiej. Krawcowymi były też niekiedy Żydówki. Jedna z nich Fajga Spiewok z Bielin wprowa­ dziła modę na bluzki z szeroką wstawką z przodu, zapinającą się nie jak zwykle środkiem, lecz na krawędzi wstawki. W przeciwieństwie do krawców, krawcowe szyły zwykle u siebie. Z materiałów fabrycznych najpospoliciej kupowano wełenki i sorce na spódnice, oraz kreton, adrian i perkal na bluzki, a także sukno na kapoty . W materiały zaopatrywano się w Kielcach, Bodzentynie, Słupi Nowej, a także w Łagowie. Czapnictwem zajmowali się wyłącznie Żydzi. Jedynie czapki barankowe z wełny wy­ konywały czasem kobiety szydełkiem. Tradycyjne kapelusze słomiane były dziełem gospodarzy, względnie parobczaków. W tym celu w czasie zbierania żyta część jego młócono tylko po kloszach, tak aby nie psuć słomy. Wyjątkowo robiono też kapelusze ze słomy zielonkawej, czerwcowej, jeszcze niedostalej, gdyż te ostatnie nie żółkły. Z otrzymanej słomy pleciono taśmę długą na trzydzieści kilka metrów, wykonaną z 4, 5, 6 lub 8 źdźbeł. Z niej nitką lnianą zszywano kapelusz, począwszy od środka główki. ^2^1 % 1 ; u w i j a n i a 42 48 �T a b l i c a II Raporty tkanin wełnianych na zapaski i kilimy Malował J. Kosno �Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka, pow. kielecki — ze zbiorów w Krakowie L . in. 12399. Muzeum Etnograficznego Słomiaki wykonywano z warkocza uplecionego ze słomy żytniej. Zszywano je przy pomocy igły drucianej, swojskiej roboty. Igłę taką z jednego końca sklepywano na siekierze, na okrągło i ostrzono pilnikiem, a z drugiego rozpłaszczano i wybijano w nim otwór. Istnienie w Bodzentynie starego cechu szewców świadczy o dawności polskiego rze­ miosła szewskiego na tym terenie. W końcu XIX wieku buty wykonywali szewcy, przeważnie żydowscy, w Kielcach i Bo­ dzentynie. Po wsiach, głównie w Bielinach, było sporo szewców żydowskiego pochodzenia u których terminowali Polacy. Rzemiosło szewskie rozpowszechniło się ponownie wśród Polaków dopiero przed I wojną światową. Łączy się to ze sprowadzeniem przez Żydów do Bodzentyna kopyciarza Hofmanna, który wykonywał kopyta również dla lataczy wiejskich, a dbając o zbyt, uczył ich szewstwa. W drugiej połowie X I X wieku do butów najpospoliciej wykonywanych przez szewców należały wywrotki oraz buty ze szwami po bokach. Przed ostatecznym skrojeniem, na­ moczoną skórę naciągano na formę, wałkowano, suszono, następnie przykrawano i zszy­ wano ręcznie. Szyto dratwą przyrządzoną z lnu przez kobiety, względnie przez siebie samych. Dratwę po skręceniu smołowano. Kołeczków używano mało. Wykonywali je szewcy własnoręcznie z brzeziny. Po rozpowszechnieniu się maszyn do szycia, buty zszywano na maszynach krawieckich, przy czym w dość szybkim czasie, przejęli tę pracę kamasznicy żydowscy. Chłopi kupowali najczęściej buty szydłowieckie po 5 rubli. Bodzentyńskie, giemzowe kosztowały 6 rubli, a zwykłe 3. Noszone pospolicie w X I X wieku kurpie wykonywali gospodarze lub parobczacy na własny użytek, z drzewa wierzbowego, olszyny czy sosny. Kuśnierstwo na terenie regionu świętokrzyskiego nie było rozpowszechnione. W kożuchy zaopatrywano się na okolicznych jarmarkach. Strój świętokrzyski — 4 49 �Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Kowale wykonywali podkówki do butów zanim weszły w modę fabryczne. Ostatnim z robiących je ręcznie był Sydon w Bodzentynie, zmarły w 1958 r. Wykuwał on w czasie I wojny światowej podkówki stalowe na specjalnym kowadełku. Inny kowal, Teofil Ogoński ze Skorzeczyc, wykonywał głównie aluminiowe szpilki do włosów, z dostarczanego mu materiału. Za wykonanie jednej pary brał ćwiartkę wódki. Metal przekuwał on na drut, z którego wykręcał szpilki o długości 11 cm. W miej­ scu zgięcia były one przeważnie rozklepywane i zdobione rytem. Ogoński umarł w czasie ostatniej wojny jako stary człowiek. Jeszcze w ostatnich latach swego życia wykonywał szpilki, posługując się do tego celu materiałem uzyskanym z rozbitego niemieckiego samolotu. Koziki najczęściej wykonywali cyganie . Nabywano je głównie w straganach podczas odpustów. 43 R o z d z i a ł IX ZDOBINY Ludność zamieszkującą region świętokrzyski cechuje stosunkowo duże odczucie piękna barwy i formy ubioru, wyrażające się w dobieraniu kolorów podczas wykonywania zapa­ sek, a dawniej przede wszystkiem w haftach, lamowaniu i szamerunkach, którymi zdobiono większość odświętnych strojów. Pospolitym na omawianym terenie był haft biały, angielski, zwany tu okrągłym (ryc. 38, 39). Wyszedł on z użycia w końcu XIX w. Haftowano nim motywy geometryczne i roś­ linne. Haftu białego używano głównie do zdobienia zapasek naramiennych, halek, oraz koł­ nierzy u koszul kobiecych. Brzeg odzieży w części zdobionej haftem wycinano zazwyczaj w ząbki, wykańczane haftem. Niezależnie od haftu, na zapaskach i halkach wszywano nieraz koronkowe wstawki kupne (ryc. 39). Co najmniej od początku X I X w., równolegle z haftem białym stosowano zdobienia wyszywane nićmi kolorowymi, zwłaszcza czerwonymi i niebieskimi, rzadziej czarnymi, żół­ tymi czy innymi. Największy rozkwit haftów wielobarwnych przypada na lata 70-te X I X wieku. Posługiwano się haftem płaskim i krzyżykowym wykonywanym na kanwie, zdobiąc powszechnie odświętne koszule, zwłaszcza kobiece i kawalerów . W końcu X I X wieku dominował haft krzyżykowy — który wyszedł z użycia w znacznej części terenu święto4 4 45 50 �Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. krzyskiego na początku I wojny światowej. W okresie międzywojennym zarzucono zdo­ bienie odzieży haftem. Szczególnie bogato zdobiono koszule kobiece , pokrywając haftem oszewki, przyramki, przody i mankiety. Wyszywając krzyżykami, posługiwano się motywami geometrycznymi o układach pasowych lub składających się z szeregu linii biegnących zygzakowato, a two­ rzących trójkąty. Linię łamaną określano nazwą drabinki. Częstym motywem był pas z szeregu rombów (ryc. 44) o środkach wypełnionych rodzajem ośmioramiennej gwiazdy. Całość ujmowano najczęściej w obramowanie, które stanowiła czarna, czy czerwona stebnówka, względnie imitujący ją ścieg za igłą. Przed stebnowaniem wyciągano z materiału nitkę, śladem której przeciągano igłę z kolorową nitką. Stebnowania używano też jako samodzielnej ozdoby, zwłaszcza na przyramkach koszul. W hafcie płaskim poza często spotykanymi motywami geometrycznymi, jak gwiazdki ośmioramienne, litery V (ryc. 37,40, 43) itp„ — występują motywy roślinne, szczególnie na przodach koszul. Przez pewien czas utrzymywała się moda na chusty wyszywane w różnokolorowe kwiatki ściegiem łańcuszkowym, zwanym tu koronką. Haft krzyżykowy wykonywany wełną występował często na gorsetach. Dziurki gorse­ tów obszywano kolorową wełną, najczęściej każda w innym kolorze. Kolorowe kwiatki z żółtymi środkami wyszywano wełną na kobiecych kożuchach. Hafto­ wano je przeważnie wzdłuż rozcięcia na piersiach w dwa rzędy. W sukmanach męskich, między szamerowanymi wolutami pospolite było naszywanie gwiazdek z czerwonych nici. Kołnierz guńki kobiecej zdobiły wyszycia z czerwonych i niebieskich nici, o podobnych wzo­ rach, jak na koszuli. W Barczy, guńki dla dzieci zdobiono białymi wyszyciami z wełny, na czerwonych klapach. Od dawna robiono w Górach Świętokrzyskich koronki szydełkiem służące do obszycia koł­ nierzy od koszul kobiecych. Używano też koronki kupnej zwanej siatką. W stroju kobiecym charakterystyczne są naszycia z kolorowych tasiemek. Brzegi haftowanego kołnierzyka czy mankietu obszywano często drobnymi białymi ząbkami, wykonanymi z założonej odpowiednio tasiemki. Podobne ząbki, tylko większe i kolorowe, wykonane z szerszych tasiemek, używano do wykończania brzegów gorsetu, wokół zapięcia, szyi i pach. Nadto różnokolorowe tasiemki szeroko pokrywały przody (ryc. 28,29) oraz wszystkie szwy. Używa się w tym celu także kolorowych bort czyli tasiemki ząb­ kowanej oraz czarnych aksamitek jednostronnie ząbkowanych z biało malowanymi wzorami. U bogatych gorsety obszywano siutaziem. Często spotykało się gufrowaną wstążkę, zwykle czerwoną lub różową, biegnącą wzdłuż szwów. Spódnice zdobiono pliskami czyli naszytymi nad obrębem tasiemkami. Najczęściej uży­ wano tasiemek białych, gdyż te nadawały się do wszystkich spódnic; kolor plisek dobierano do spódnicy, tak np. czarne tasiemki występowały jedynie na niebieskich. Pliski łączyły się w jeden system ozdób z zakładkami, które występowały zwłaszcza na spódnicach panień­ skich. Według informatorek, zakładki były potrzebne do wydłużenia spódnicy w miarę rośnięcia dziewczyny. Rozpoczynały się na wysokości kolan, skąd biegły ku obrębowi: trzy 46 4* 51 �zakładki — 4, 3 pliski i znów trzy zakładki. Także charakter zdobni­ czy posiadała szczotka tj. specjalna obszywka, najczęściej w kolorze spódnicy, nieco spod niej wysta­ jąca, a chroniąca brzeg spódnicy przed strzępieniem. W gorsetach między tasiemka­ mi naszywano paciorki i błyski czyli cekiny. Specjalnie bogato zdobiono nimi gorsety w parafii Leszczyny. Błyski te naszywano w ten sposób, że umieszczano w środku każdego koralik, przez który przechodziła nitka przymocowywująca cekin. Bogatsze dziew­ częta nosiły gorsety wyszywane kolorowymi paciorkami szklany­ mi, ułożonymi w ornament ro­ ślinny, zwykle z dużymi kwiatami na piersiach. Często spotykaną ozdobą było lamowanie, czyli obrzucanie ko­ lorową tasiemką brzegów odzie­ ży. Spotykało się to zwłaszcza w lejbikach oraz niektórych spancerach i kaftanach. Tak np. w oko licy Chybie występowały lejbiki świąteczne zdobione na kołnie­ rzyku, dookoła pach i wzdłuż roz­ cięcia tasiemką siwą lub czerwoną. Tasiemki naszywano zygzakowato po obu stronach rozcięcia. Po­ nadto, po bokach przodów biegły naszycia imitujące kieszenie. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gor­ Także kobiece sukienki obrzu­ setu. Mąchocice, pow. kielecki—ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki cano taśmami po szwach. Taśmy Ludowej w Warszawie L . i n . 4044. te przerabiane były jaśniejszymi nitkami. Końce taśm ozdabiały plecionki ze sznurków, zakończone krótkimi frędzlami czer­ wonymi. Z przodu przy haftkach posiadały sukienki szamerowanie czyli naszycia ze sznure­ czków granatowych, zdobionych frędzlami. Kieszenie obrzucano niebieskim sznurkiem i zdodiono podobnie jak przody, ale w całości motyw był mniejszy. Także sukmany i guńki zdobiono szamerowaniem (ryc. 18, okładka) na przodach, bio­ drach, kołnierzu, klapach, mankietach i przy kieszeniach. Do celu tego sh żyły kolorowe sznurki wełniane, ręcznej roboty. W Mąchocicach były one podwójne, zielone, w Krajnie czarne lub czerwone, w Jeleniowie i Bielinach — czerwone. Najczęściej spotykanym motywem była woluta. Na każdej klapie sukmany znajdowały się po trzy woluty, a kołnierz, podzie­ lony był sznurkami na trójkąty, z których każdy zdobiła woluta. Ponadto po lewej stronie sukmany był naszyty sznurek w kształcie odwróconej litery L. Górny punkt L . leżał koło klapy sukmany, następnie linia biegnie ukosem ku lewej stronie aż do pasa, gdzie załamuje się i wzdłuż pasa prowadzona jest do rozcięcia sukmany. Pionowa linia tej ozdoby pokrywa się całkowicie z prawym brzegiem góry zapiętej sukmany. Zwłaszcza bogato zdobiona była 52 �prawa strona przodu. Jeden czerwony sznu­ rek, o grub.2—4 mm, biegł wzdłuż roz­ cięcia przez całą długość przodu; drugi — w odległości paru centymetrów od pierw­ szego zdobił przód od kołnierza aż do pasa. Środkiem był naszyty zygzakiem zwykle trzeci sznurek. W pasie całość wykończały trzy woluty. Na mankietach woluty wy­ stępowały rzadziej. W miejscu zbiegania się paru szwów na biodrach koncentro­ wały się czerwone sznurki, którymi czę­ ściowo szwy są obszyte. Jeden ze sznur­ ków biegł do kieszeni, otaczając jej roz­ cięcie. Sukmany oraz guńki na klapach man­ kietów i przy kołnierzach były apliko­ wane materiałem kupnym czarnym lub ciemno-niebieskim, przechodzącym w lila, na guńkach i sukmanach białych — cza­ sami czerwonym. Aplikacje te stanowiły podkład pod szamerowanie. Frędzlami czyli kucotkami z wełny zdo­ biono sukmany , guńki i sukienki. Buty i pasy skórzane wybijano mo­ siężnymi kabzlami. Na huncwot nabijano kawałek mosiężnej blaszki. Sukienki zdo­ biły duże mosiężne guziki, naszyte wzdłuż rozcięcia i po bokach na szwach. Świą­ teczne pasy z białego rzemienia zdobiono przeplataniem po bokach zieloną, rze­ mienną taśmą, biegnącą na kształt litery X. W środku między rzemieniami pas miał dawniej być wybity błyszczącymi gwoździkami. Obecnie wykonywane swetry kobiece, modne zwłaszcza w latach 40, charak­ teryzują kolorowe motywy roślinne, geo­ metryczne, a rzadziej antropomorficzne, wiabiane z kolorowej wełny na przodach. 47 Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie L . in. 1332. Rozdział X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura etnograficzna zawiera nader mało pozycji dających wyczerpujące informacje dla monografii stroju świętokrzyskiego. Stan ten należy w znacznej mierze przypisać odcięciu Gór Świętokrzyskich od ważniejszych szlaków komunikacyjnych. Nawet O. Kolberg pisząc o ubiorze świętokrzyskim powtarza jedynie materiały uprzednio publikowane. Do najbardziej wartościowych pozycji należy zaliczyć «Materyały do etnografii Ludu Polskiego z okolic Kielc» ks. W. Siarkowskiego; opisy te, dotyczące początków X I X wieku, 53 �Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne, pow. kielecki — ze Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. zbiorów Muzeum odnoszą się zarówno do ubioru kieleckiego, jako też do stroju świętokrzyskiego. Z lat 70-tych XIX w. ciekawy opis stroju daje «K.» w artykule pt. «Z wycieczki w Łysogóry». W. Ziemacki w «Materialach do historii odzieży z lat 1818—1863» cytuje jedynie jedną notatkę dotyczącą stroju świętokrzyskiego. Z pozostałych opracowań, jedne podają dość ogólne wiadomości, jak R. Reinfussa, St. Suchorowskiego, M . R. Wolskiego, a inne jak M . Wołowcówny, M . Żakowskiej, J. A. Zaręby zajmują się jedynie poszczególnymi elementami tego stroju. Pozatym,W. E. Zapałowski i W. Ziewiecka opisują ubiór z pogranicza. Region świętokrzyski stał się obiektem turystycznym dopiero w początkach XX wieku. Z tego też okresu posiadamy parę przewodników, pisanych przez T. Dybczyńskiego, ubocznie podających również informacje o ubiorze ludowym. Natomiast w momencie, gdy Świętokrzyskie stało się modne, strój męski w zasadzie już nie' istniał, a i kobiecy w większości wypadków zatracił wiele ze swych cech regionalnych. Wyzyskane w powyższym atlasie prace St. Arnolda, T. Ladenbergera, K. Moszyńskiego, A. Pawińskiego i St. Poniatowskiego posłużyły do opracowania rozdziałów teoretycznych. Z listów gończych, zamieszczonych w Dziennikach Urzędowych różnych województw, wykorzystano jedynie ogłoszony w Dz. U. Woj. Mazowieckiego z roku 1821 (opublikowany przez W. Ziemackiego), oraz w Dz. U . Guberni Radomskiej z roku 1845. Ponadto przejrzano Dzienniki Urzędowe Województwa Sandomierskiego z lat 1835; —1836; —1837, oraz Guberni Sandomierskiej z lat 1840 i 1843. Niestety nie znaleziono tam interesujących materiałów. Niewiele materiałów dostarczyło też Archiwum Państwowe w Radomiu, archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kolbegowskie P. T. L-u oraz G. R. N . w Bodzentynie, Pań­ stwowego Instytutu Sztuki w Krakowie i archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Znaj­ dujące się tam lustracje kościelne zawierają wzmianki o wotach, wśród których niejedno­ krotnie figurują klejnoty ludowe; często spotyka się też wzmianki o tkaninach zdobionych haftem — niestety brak jakichkolwiek ściślejszych danych nie pozwala stwierdzić czy były to hafty ludowe. Informacje o stanie tkactwa na południowo-wschodnim skrawku zasięgu stroju święto­ krzyskiego oraz o kursie tkackim w Grzegorzewicach zawiera «Sprawozdanie z badań 54 �przemysłu chałupniczego i ludowego na terenie powiatu opatowskiego) opracowane przez H. Heilig w roku 1938. Tkactwo na północno-wschodnim terenie pogranicznym omawia W. Ziewiecka w sprawozdaniu « 0 przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim)) z roku 1933—4. O uprawie lnu i wyrabianiu «dosyć cienkich płócien» informuje opracowany przez W. Jarockiego w roku 1824 «Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących)). Jedynie archiwum P. I . S. posiada materiały z własnych badań terenowych. Z materiału ikonograficznego starszy okres reprezentują zdjęcia wykonane w «Gabinet Portrait» W. Grabowskiego z Kielc, pochodzące z przełomu XIX i XX wieku, jedna rycina z Tygodnika Ilustrowanego oraz dwa rysunki O. Kolberga. Nadto w opracowywaniu niniejszej monografii wykorzystano zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach oraz Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Wyzyskano również zbiór raportów zapasek, zebranych przez p. J. Zarembę. Największy zasób materiałów uzyskano w drodze badań terenowych przeprowadzonych w latach 1949—59, na terenie świętokrzyskim oraz w miejscowościach sąsiednich. Badania objęły 58 wsi z terenu zasięgu stroju świętokrzyskiego oraz dwa miasteczka . Ponadto wykorzystano też materiały z 8 miejscowości , skąd uzyskano dane pośrednie. Zwłaszcza ciekawe materiały zebrano we wsi Bieliny, w znacznej mierze dzięki p. La­ chowskim. Wszystkim którzy udzielili nam informacji, materiałów i pomocy, tak przy przeprowadzaniu badań, jak i podczas pisania pracy, a zwłaszcza p. prof. T. Sewerynowi składamy serdeczne podziękowanie. 48 49 50 Fotografie wykonali: Bohdan Czarnecki: N r 28, 40, 46; Michał Maśliński: Nr 8, 18, 21, 27, 29, 30, 31, 32, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45. 47, 48; Janusz Kamocki: Nr 2, 3, 12, 19, 20, 22, 23, 34, 35, 41. �PRZYPISY 1 T. Ladenberger, «Zaludnienie Polski na początku panowania Kazimierza Wielkiego)). Lwów 1930 r. W X I V wieku można było spotkać na obszarze świętokrzyskim zarówno tereny o dość znacznej, jak na ówczesne czasy gęstości zaludnienia (10—15 osób na km ), jak też i całkowicie bezludne. A. P a t k o w s k i , «Sandomierskie, Góry Świętokrzyskie)). Poznań 1938 r. s. 36: «Długo świętokrzyscy puszczacy, odważni i czujni, przebiegli i przedsiębiorczy zachowali swą wolność. Jako «homines bellicosi» wzywani byli jeno do posług wojennych tak długo, dopóki z biegiem rzeki i karczunkiem leśnym ludność rolnicza — potem książęce i biskupie potrzeby nie poczęły się wdzierać w ich wolne, sobiepańskie władanie)). ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc» — Kraków 1878 r. tak opi­ suje ten ubiór na s. (213): «W miejscowościach gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze, chłopi, chociażby trudniący się tylko rolnictwem, używają ubioru górniczego, złożonego z sukmany z ciemno-siwego sukna, bez wyłogów u klap, rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną w dwóch rzędach guziki mosiężne, na których widnieją dwa młotki na krzyż złożone. Uczęszczający na zarobek do fabryk górniczych mają takie same sukmany, tylko kołnierz u nich jest wy­ kładany z czarnego sukna manszastru pośledniego gatunku. 2 2 3 W tychże miejscowościach używają kaszkietów czarnych z wypustkami czerwonymi, a na nogi nakładają trepy z podeszwą drewnianą, na wierzchu do połowy stopy, obitą skórą». We wsi Michniów noszono kilimy, aż do spalenia tej wsi przez Niemców w czasie ostatniej wojny. Atlas Polskich Strojów Ludowych: T. S e w e r y n — - S t r ó j Krakowiaków wschodnich. Wrocław 1960 r. — J. K a m o c k i — Strój sandomierski. Wrocław 1957 r. Lustracje kościołów diecezji krakowskiej, znajdujące się w Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie. Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego 1821 r. s. 8359, cytuję za W. Ziemackim: «Materiały do h i ­ storii odzieży z lat 1818—1863». Wrocław 1956 r. s. 45. J. K a m o c k i , op. cit., s. 7, 9. Ks. W. S i a r k o w s k i , op. cit. s. (214): «W Krajnie, Kakuninie, Bielinach i Hucie, oprócz sukman ciemno-siwego koloru, opisanych wyżej (podkreślenie nasze J. i M . K.) używają w lecie zamiast kitli kaftanów z rękawami, wyrabianych z wełny. Barwa tych kaftanów czarna lub modra». K . •—• «Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. nr 54. Zarówno sukmana jak i guńka były ubiorami jednakowo cenionymi. Stąd też Bzinkowski z Bielin Kapitulnych, wybierając się około 1900 roku z pielgrzymką do Rzymu, zabrał ze sobą oba te okrycia i dopiero przed samą audiencją u Papieża radził się kapelana co ma włożyć. Ostatecznie wybrano guńkę. Kościół w Brzezinach — «Korali wielkich nici 36. Korali mniejszych nici dwadzieścia jedna, przy nich krzy­ żyków srebrnych trzy». Kościół w Nowej Słupi, —• «Koralików nitek siedemnaście przy tych koralikach krzyżyk srebrny jeden Korali sznurków trzy — koralików prostemi paciorkami przesadzanych sznurków No 11. Przy koralikach obrączek złoci­ stych No 3». Kościół w Świętomarzy — «Lakowych koralików nitek dwie, przy tych krzyżyk mosiężny w którym cztery oczka szklane)). Kościół w Świętomarzy—«Na Passyi w ołtarzu ex opposito Ambony Votow srebrnych dwa, i korali dętkowych nici dwie». Paciorki szklane występowały np. w parafii Ćmińsk (wyżej przytaczane inwentarze kościelne podają: «paciorków różnych szklanych nitek 15» — a jak o tym piszemy poniżej, do połowy X I X wieku nie było różnicy między kobie­ cym ubiorem w Górach Świętokrzyskich, a noszonym w okolicach Kielc. Ks. W. S i a r k o w s k i op. cit. str. (212). K . •—«Z wycieczki w Łysogóry)). Gazeta Kielecka 1874 r. Nr 54. Ks. W. S i a r k o w s k i w «Materyałach do etnografii ludu polskiego z okolicy Kielc» pisze w roku 1878 na s. (214): «Na całej przestrzeni poczynając od Górnego, Krajna, Klonowa, Łysej—Góry, aż do Bielin i za Skoroszyce, za­ paski i spódnice mają krój ten sam, co koło Kielc, tylko barwę odmienną, to jest: że na tle czarnem, wełnianem, bie­ gną prążki czerwone, które co wieś to są odmienne, albo szersze, albo węższe, lub też obok jednego szerszego dwa wąziutkie)). M . R. W o l s k i w «Weselu Starosłupskim» (Radostowa 1937 r. s. 70, 71) pisze, że w Starej Słupi, około 1883 roku «Mowa, a szczególnie ubiór już więcej «miastowy» niż wiejski. Chyba starsze kobiety i to niektóre ubiorą się jeszcze na jarmark w czarne zapaski». 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 1 6 1 7 1 8 1 8 56 �Zarazem jednak w tym samym artykule autor cytuje: Nima ci to nima —• jak ta Słupionecka Buty z cholewami, Na plecach zapasecka. 2 0 St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)), Kielce 1938 r. takie daje informacje o stroju (na scenę): s. 9 — «Kluzka ubrany w biate zgrzebne spodnie, na nogach buty, koszula również biała, zgrzebna, na niej lejbik, lub guńka kolorowa, (kolorowo wyszywana — przypis nasz J. i M . K . ) pod szyją kołnierz zawiązany czerwoną wstążeczką»; s. 10 —• «Malina ubrany jest jak Kluzka, tylko na oprócz tego sukmanę brązową i «copkę wściekłą)) na sobie». Łokieć «psiarki» kosztował przed I-ą wojną światową 3 grosze. W. W o ł o w c ó w n a — «Sukmana chłopska ze Świętomarzy». Pamiętnik Świętokrzyski. Kielce 1931 r. s. 345—347. Informatorzy pamiętają jedynie, że kupcy ci mówili «z rusińska» i jechali od «Iwanogrodu» (Dęblina). Trudno mieć pewność, czy przez «od Iwanogrodu» należy rozumieć przyjazd z lubelskiego, czy też —• co prawdo­ podobniej, ze względów na słabą polszczyznę — że byli to kupcy rosyjscy, jadący szlakiem od Dęblina, jako od węzła kolejowego. Za tym ostatnim przypuszczeniem przemawiałoby przerwanie dostawy tychże kożuchów po I-ej wojnie światowej, odkąd to na jarmarkach w Iłży można było kupić jedynie kożuchy proste. T. D y b c z y ń s k i — «Góry Świętokrzyskie)). Warszawa 1919 r. s. 33 i «Przewodnik po Górach Świętokrzyskich)). Warszawa, s. 26, wspomina o występujących czasem w okolicach Świętego Krzyża, a zwłaszcza we wsi Trzciance, okrągłych czapkach barankowych własnej roboty, zdobionych wzorzystym wyszywaniem. Czy były to czapki tu opisane — nie wiadomo. Informacja ta odnosi się do powstania styczniowego. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 6. St. S u c h o r o w s k i w «Weselu Świętokrzyskim)) takie podaje informacje o stroju na scenę: «Kluzcyna ma na nogach «wywrotki» (pantofle szyte bez obcasów i nie kołkowane) pończochy czarne, spódnica koloru czerwonego, na niej zapaska, na sobie bluzka tego koloru co spódnica, pod szyją korale, na głowie duża chustka związana po domowemu, również koloru czerwonego Otalija (1.11—12), jak matka, z tą różnicą, że jest bosa i zamiast bluzki ma na sobie gorset świętokrzyski, na głowie chusteczka mała związana w tył». M . R. W o l s k i «Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich)) Radostowa, 1937 r. —• Kobiecy ubiór ślubny składa się z: «pięknej kremowej powłóczystej spódnicy, ze szczoteczką u dołu, o bufiastych rękawach 1 pięknym koronkowym kołnierzyku, a obcisłej w pasie bluzki». W. E. Z a p a ł o w s k i w «Wędrówce po Ziemi Świętokrzyskiej)) (Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352) tak opisuje strój panny młodej. z Chybie, w latach osiemdziesiątych X I X wieku: «Panna młoda ubrana jest w krótką po kostki, białą, perkalową spódniczkę, haftowaną lub wyszywaną tasiemkami, w gorset zgrabny, wełniany, pąsowy, z pod którego świeci czystością biała perkalową z bufiastymi rękawami koszula. W pasie okala ją duży fartuch koloru niebieskiego, na nogach białe pończochy i zgrabne ciżemki. Szyja cała literalnie zakryta rozwie­ szonymi koralami i paciorkami, związanymi z tyłu długą kolorową wstążką. Włosy rozpuszczone, na które kładą strojnik. Na całe to ubranie zarzucają różnokolorową chustkę, tak zwaną t u «szalinówkę». Jedna z typowych krajek z Siekierna ma wątek z nici czerwonych, a w osnowie znajduje się (licząc od brzegu ku środkowi): 5 nici czerwonych, 1 zielona, 1 biała, 1 fioletowa, 1 czerwona, 1 czarna, 1 zielona, 1 żółta, 2 czarne; w środku znajduje się jedna nitka zielona, poczym cały układ powtarza się aż do brzegu. Także krajka z Bielin, 0 osnowie składającej się (od brzegów ku środkowi) z 4 nici czerwonych, 2 białych, 2 niebieskich, 2 zielonych, 2 żółtych, 2 czarnych, a w środku 2 pomarańczowych — poczym idą w tymże samym układzie —• ma wątek czerwony. St. S u c h o r o w s k i op. cit., s. 9. J. K i t o w i c z ks. w «Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta 111» podaje, że rozpowszech­ nienie się trzewików na wsi przypada na okres saski. St. S u c h o r o w s k i «Gaik Świętokrzyski)) Kielce, 1938 r. s. 12. M . R. W o l s k i «Wesele Starosłupskie». M . R. W o l s k i op. cit. K . — w «Z wycieczki w Łysogóry)) pisze: «Materyał na odzienie każdego z włościan od Gór świętokrzy­ skich, oprócz czapki i zimowych butów, jest wytworem ich przemysłu. Gospodynie same przędą i tkają z lnu własnej uprawy i z wełny własnej hodowli owiec, lniane i wełniane tkaniny, służące im na odzienie jako i na sprze­ daż, jak np. płótno poszukiwane i praktyczne, wełniane zapaski i wełniane dywaniki (kilimki) najczęściej w czarne 1 czerwone pasy służące kobietom do okrycia w zimie zamiast ciepłych chustek i kupowane od nich na dywaniki dla okrycia np. bryczki. Sukno na kapoty mężczyzn również przez kobiety jest wyrabiane. Dlatego—• to w każdej prawie chacie można znaleźć warstat tkacki. W ogóle strój mieszkańców tej okolicy jest prosty i skromny». R. J a r o c k i w opracowanym w roku 1824 «Regestrze Pcmiaru Siedlisk do Miasta Narodowego Bodzen­ tyna należących)) informuje, że mieszczanie bodzentyńscy «Siwają także w znacznej ilości lnu, z którego tameczne kobiety, które są bardzo składne, pracowite i rządne, przędą i wyrabiają dosyć cienkie płótna*. Wg danych zebranych przez W. Ziewiecką z pogranicza północno-wschodniego zasięgu stroju świętokrzy­ skiego w r. 1934 2 1 2 2 3 3 2 4 2 5 2 6 27 2S 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 57 �we « « « « wsi « « « « Rzepin Jawor Zapniów Bukówka Pokrzywnica lezącej « « « « 350 kominów, było 210 krosien « « 65 « 100 « « 38 « 60 « « 86 « 125 « « 100 « 160 3 9 W okresie międzywojennym, na terenie świętokrzyskim, były organizowane kursy tkackie. Koszt zapasek związany jest ściśle z ceną wełny. Tak np. w roku 1957, na targu w Bodzentynie nowe za­ paski czerwone kosztowały po 500 zł, krakowskie po 600 i więcej, a czarne, jako mniejsze i nie tak pracochłonne po 250 zł, przy cenie wełny 130—150 zł za 1 kg. Równocześnie przedsobne zapaski zgrzebne można było nabyć w cenie około 40 zł. W. W o ł o w c ó w n a op. cit. Sorc kosztował po rublu za łokieć, przy czym na spódnicę trzeba go było 4,5 metra. Ceniono go tak wysoko, że jak w 1900 roku jeden z gospodarzy w Bielinach Kapitulnych, sprawił swej 13-letniej córce takąż spódnicę, sąsiedzi nie mogli wyjść z podziwu nad takim dowodem bogactwa. W okresie przed I-ą wojną światową, wełna na spódnicę kosztowała po 2 zł za łokieć, a adrian po 40 gr. St. Ż e r o m s k i pisze («Snobizm i postęp» Warszawa, 1923 r. s. 76, 77): «W Górach świętokrzyskich, w oko­ licy wsi Jeleniowa, istnieje naturalne w ziemi zagłębienie, rodzaj rozległej, półkolistej areny, gdzie swego czasu stale przebywały półkocownicze rodziny Cyganów, ze swymi miechami i kowadłami. Wykuwali w tym miejscu koziki z żelaznym ostrzem, osadzonym w trzonku z jałowcowego pręta, zaopatrzonym w rowek na ostrze nożyka, oraz w nacięcia zabarwione na czerwono i zielono. Koziki te, które na rzemyku zawieszonym u pasa, nosił każdy mężczyzna tamtych okolic, wykonane przez Cyganów, nosiły nazwę «Cyganków». Zdaje się, iż w kształcie zacięć rowków, w barwie ozdób cyganka mamy najpierwotniejszy chyba «prymityw» zdobienia rzeczy ludzką ręką wykonanej. A jednak i te najpierwotniejsze ozdoby — «cerwiniuśkie kieby krew, zieloniuśkie kieby trowa» — najprostszego z przyrządów, były produktem jakiegoś wzoru — a dla mieszkańca tamtych okolic cyganek był przedmiotem nie tylko pożytecznym, lecz i pięknym, ozdobą, zbytkiem, przybyszem z obcego świata do jedno­ stajnej i smutnej pustki. Twórca ozdób na trzonku cyganka nie wykonywał ich według własnego widzimisie, lecz powtarzał pewien typ, uznany za doskonały i znajdujący zatwierdzenie w powszechnym upodobaniu*. 4 9 4 1 4 2 4 3 4 4 W Bielinach kobiety narzekają, że organiścina «zepsuła» kolor w zapaskach, wożąc wełnę do kraszenia do Łodzi — ponieważ tam nie umieją wydobyć odpowiedniego «tonu w wełnie»: właściwą bowiem jest czerwień, wpadający w kolor ceglasty, a w Łodzi dają za dużo bordowego. Zdobienie koszul męskich haftem, występujące zwłaszcza w noszonych przez elegantów «parobecnych koszu­ lach:*, wytworzyło się przypuszczalnie pod wpływem służby wojskowej w armii carskiej. Przemawiałoby za tym twier­ dzenie informatorów z Bielin, gdzie na ogół rzadko haftowano: «że wojskowi (tzn. powracający po służbie wojskowej w głębi Rosji) mieli koszule całkiem wyszyte z przodu». Bardzo obszerny opis bogato haftowanej «bluzki» ze Słupi Starej podaje M . Żakowska w artykule pt. «Bluzka haftowana ze Słupi Starej» opublikowanym w Polskiej Sztuce Ludowej R. I I I 1949 r. nr 3—4, s. 125—126. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiada sukmanę ze Wzdołu — zdobioną wyjątkowo bogato. Wśród ozdób spotyka się liczne czerwone pomponiki. Klapki na rękawach są wycięte w kształt odwróconego kielicha. Ponieważ badania terenowe nie potwierdziły tam występowania tego rodzaju sukmany, należy przypuszczać, że mogła to być liberia furmańska, pochodząca z miejscowego dworu, a oparta na motywach ubioru miejscowego. Miejscowości w których zbierano materiały do niniejszej monografii: pow. I ł ż e c k i : — Bostów, Chybice, Grabków, Jadowniki, Krąjków, Łomno, Pawłów, Pokrzywnica, Rzepin, Świętomarz, Tarczek, Wawrzeńczyce, pow. K i e l e c k i : — Barcza, Bartków, Belno, Bęczków, Bieliny Kapitulne, Bieliny Poduchowne, Bronkowice. Dębno, Gozd, Górno, Huta Szklana, Jeziorko, Kajetanów, Kakonin, Klonów, Krajno, Lechów, Leszczyny, Leśna, Łączna, Makoszyn, Mąchocice, Michniów, Podłysica, Podmąchocice, Porąbki, Psary — Kąty, Radlin, Siekierno, Sieradowice, Skorzeczyce, Śniadka, Święta Katarzyna, Tumlin, Wilków, Wola Jachowa, Wola Szczygiełkowa, Wólka, Wzdół-Hucisko, Wzdół-Rządowy, Zagnańsk, pow. O p a t o w s k i : — Grzegorzewice, Jeleniów, Pokrzywianka, Stara Słupia, Włochy. Miasta przebadane w pow. K i e l e c k i m : — B o d z e n t y n , Nowa Słupia. Badania terenowe uzupełniono danymi z następujących miejscowości: pow. I ł ż e c k i : — Bukówka, Jawor, Zapniów, pow. K i e l e c k i : — Mąchocice Kapitulne, Napęków, Psary, Stara Huta, pow. O p a t o w s k i : — Sarnia Zwoła. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 58 �LITERATURA 1. St. Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca w. X V I I I — Pamiętnik Świę­ tokrzyski, Kielce 1931 r., s. 56—63. 2. T. Dybczyński, Góry Świętokrzyskie, Warszawa 1919. 3. —• Kraina puszczy jodłowej, Lwów. 4. — Przewodnik po Górach Świętokrzyskich, Warszawa. 5. Dziennik Urzędowy Gubernii Radomskiej 1845 r. 6. Z. Gloger, Geografia historyczna dawnej Polski. Kraków 1903 r. 7. J. Kamocki, Nieznany element stroju ludowego — Ziemia nr 1 (3), 1957 r. 8. — Strój Sandomierski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Wrocław 1957 r. 9. — Sztuka ludowa województwa Kieleckiego. Katalog wystawy objazdowej. Kielce 1958 r. 10. J. Kitowicz ks., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I . 11. O. Kolberg, Radomskie. Lud seria X X , Kraków 1887 r. 12. K . , Z wycieczki w Łysogóry. Gazeta Kielecka 1874 r., nr 54. 13. K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Cz. I . Kultura Materialna. Kraków 1929 r. 14. A . Patkowski, Sandomierskie —• Góry Świętokrzyskie. Cuda Polski. Poznań. 15. A . Pawiński, Polska X V I wieku. Małopolska. Warszawa 1886 r. 16. St. Poniatowski, Etnografia Polski — Wiedza o Polsce t. 5/HI s. 191—334, Warszawa. 17. R. Reinfuss, Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim. Polska Sztuka Ludowa r. V I — 1 9 5 2 nr 1 s. 35—47. 18. T. Seweryn, Strój Krakowiaków Wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. 19. W. Siarkowski ks., Materyały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej. T. I I I , s. (209—259), Kraków 1878 r. 20. St. Suchorowski, Gaik Świętokrzyski. Widowisko obrzędowe w 1 odsłonie. Kielce 1938 r. 2 1 . , — Wesele Świętokrzyskie. Kielce 1938 r. 22. K . Tymieniecki, Początki Kielc w związku z pierwotnym osadnictwem Łysogór. Pamiętnik Świętokrzyski s. 64—77 Kielce 1931 r. 23. M . R. Wolski, Na marginesie strojów i pieśni świętokrzyskich. Radostowa 1937 r. 24. — Wesele starosłupskie — Radostowa 1937 r. 25. M . Wołowcówna, Sukmana chłopska ze Świętomarzy. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 345—347 Kielce 1931 r. 26. W. E. Zapałowski, (—) Tygodnik Ilustrowany 1882 r. nr 352. 27. W. Ziemacki, Materiały do historii odzieży z lat 1818—1863, Wrocław 1956 r. 28. M . Żakowska, Bluzka haftowana ze Słupi Starej — Polska Sztuka Ludowa. Rok I I I — 1949 nr 3—4 s. 125— 126. 29. St. Żeromski, Snobizm i postęp. Warszawa 1923 r. ŹRÓDŁA NIEDRUKOWANE 1. H . Heilig, Sprawozdanie z badań przemysłu Chałupniczego i Ludowego na terenie powiatu opatowskiego Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 642. 2. W. Jarocki, Regestr pomiaru siedlisk do Miasta Narodowego Bodzentyna należących. G. R. N . w Bodzentynie. 3. Lustracje parafii — Archiwum K u r i i Metropolitalnej w Krakowie i Archiwum Państwowe w Radomiu. 4. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Badania Sztuki Ludowej w Krakowie. Materiały z badań terenowych. 5. J. A . Zaremba, Zapaska Świętokrzyska — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 645. 6. — Wzornik tkanin —• Spółdzielnia «Tkactwo Świętokrzyskie* w Bodzentynie. 7. W. Ziewiecka, O przemyśle tkackim i ubiorach ludowych w Świętokrzyskim 1933—34 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie nr 538, 59 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 60 1. Mieszczanin z Bodzentyna. A. Patkowski—• Sandomierskie Poznań 1938 r. str. 49 fot. Photo-Plat War­ szawa. 2. Dziewczyna w zapasce. Bieliny Kapitulne, pow. kielecki. 3. Dziewczynka w zapasce nałożonej od deszczu. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 4. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 5. Kobieta z Baszowie pow. kielecki — rys. O. Kolberg. 6. Kobiety z Tarczka pow. iłżecki — fot. z archiwum Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. 7. Chłopak w ubiorze świętokrzyskim. Pocztówka barwna, z przed r. 1916 — ze zbiorów archiwm Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 8. Męski ubiór letni. 9. Mapa zasięgu stroju świętokrzyskiego — opr. J. Kamocki. 10. Koszula męska. 1 : 20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — t y ł , e — listewki, f—ćwiki, g — rękaw, h — osywka, i — kącik, j — pępek, k — kołnierzyk. 11. Spancer. 1 : 20 Jeziorko pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — plecy, f — kołnierzyk, g — rękawy. 12. Czapka pana młodego (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 13. Chłop w guńce. fot. W. Grabowski w latach 1880—-1890. Ze zbiorów archiwum Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie. 14. Spodnie zimowe, płócienne, podbite psim futrem. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d—e — nogawkę, f — klin z tyłu, g — szlufki. 15. Sukmana. 1 : 30 Świętomarz pow. iłżecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 894. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, e — kliny, f — plecy, g — kołnierz, h — klapka, i — rękawy. 16. Kożuch męski. 1 : 30 Łomno pow. iłżecki. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — k r ó j : d — przody, e — ramiona, f — tył, g — kołnierz, h — rękawy, i — kieszenie. 17. Kroje czapek męskich. 1 : 20: I . Czapka sukienna, Bieliny Poduchowne pow. kielecki A — widok ogólny, B — otok, C — denko. I I . Wścieklica (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — sukienne płaty, C — otok barankowy. I I I . Rogatywka (rekonstrukcja). A — widok ogólny, B — denko sukienne, C — otok barankowy. I V . Balsznik — Mąchącice Zagórne pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 23047. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój. 18. Chłop w sukmanie ze Świętomarza pow. iłżecki. 19. Czapka sukienna (rekonstrukcja dla zespołu «Wesela Świętokrzyskiego* w Bielinach pow. kielecki). 20. Dziewczyna w serdaku szydełkowym. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 21. Dziewczyna w gorsecie od Skorzeczyc pow. kielecki. 22. Dziewczyna w zapasce naramiennej. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. 23. Panna młoda w stroiku. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. 24. Koszula kobieca. 1 :20 Śniadka pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. A — widok z przodu B — widok z tyłu, C — krój: d — przód, d l — tył, e — nadolek, f—listewki, g — ćwiki, h — rękawy, i — karczki, j—pępek, k — osywki mankietu, 1 — osywka szyi, ł — koronki. 25. Gorset starego typu. 1 : 20 Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi — Dep. 801. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e — ramiączka, f — plecy, g — kliny poszerzające. 26. Gorset. 1 : 20 Skorzeczyce pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24160. A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój : d — przody, f — plecy, h — baskinka. 27. Płócienna zapaska przedsobna — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 2595/44. �Ryc. 28. Gorset — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L. in. 204/56. Ryc. 29. Gorset. Mąchocice, pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 129. Ryc. 30. Plecy gorsetu bogatej dziewczyny. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L. in. 24160. Ryc. 31. Bluzka biała, ślubna. Bieliny pow. kielecki, ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 270. Ryc. 32. Płócienna zapaska przedsobna. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzy­ skiego w Kielcach L. in. E 252. Ryc. 33. Angiera. 1 : 30 Bieliny pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach L . in. E 252 A — widok z przodu, B — widok z tyłu, C — krój: d — przody, e, e l — b o k i , f — plecy, i — rękaw, j — kieszeń, k — kliny poszerzające tył. Ryc. 34. Wiązanie chustki na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 35. Chustka zawiązana na głowie. Bieliny Kapitulne pow. kielecki. Ryc. 36. Szpilka aluminiowa wykonana w Skorzeczycach. Bieliny Kapitulne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24161. Ryc. 37. Haft koszuli męskiej, Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12397. Ryc. 38. Haft «okrągły». x Ryc. 39. Haft «okrągły», ze wstawką koronkową. Ryc. 40. Haft koszuli męskiej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie L . in. 3302. Ryc. 41. Haft płaski na kołnierzu koszuli kobiecej, obszytej koronką. Bieliny Poduchowne pow. kielecki. Ryc. 42. Zdobienie przodu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 43. Zdobienie mankietu koszuli kobiecej. Śniadka pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12399. Ryc. 44. Haft krzyżykowy na mankiecie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 45. Haft krzyżykowy na rękawie koszuli kobiecej. Skorzeczyce pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 24163. Ryc. 46. Haft krzyżykowy i naszywanie wstążkami na przodzie gorsetu. Mąchocice pow. kielecki — ze zbio­ rów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie L . in. 4044. Ryc. 47. Zdobienia przodu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie L . in. 12382. Ryc. 48. Zdobienie mankietu kaftana kobiecego. Mąchocice Zagórne pow. kielecki — ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie L . in. 12382. Tablica I . Stroje Świętokrzyskie z końca X I X w. mai. J. Kosno Tablica I I . Raporty zapasek: Rząd 1: z północnej części Gór Świętokrzyskich — połowa X I X w.; czarna; z Kakonina — ok. 1867 r. Rząd 2: zapaska «wzdolska» z I I poł. X I X w.; z okolicy Wzdołu i Łącznej z pocz. X X w.; zapaska «w cztery mody» z Woli Jachowej. Rząd 3: z Wzdołu z pocz. X X w.; z Wzdołu z końca X I X w. Rząd 4: z Bielin z lat dwudziestych X X w.; z Zagnańska z przełomu X I X i X X w. Rząd 5: z Bielin z lat dwu­ dziestych X X w. Rząd 6 i 7: zapaski «krakowskie». Rząd 8: klim z Huciska (pomniejszony dwukrotnie), mai. .1. Kosno SPIS TREŚCI Wstęp s.tr. 3. — Rozdz. I . Obecny stan stroju w Górach Świętokrzyskich str. 6. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju świętokrzyskiego str. 8. — Rozdz. I I I . Zasięg stroju świętokrzyskiego str. 11. — Rozdz. I V . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju męskiego, str. 14. — Rozdz. V. Szczegółowy opis świętokrzyskiego stroju męskiego str. 16. — Rozdz. V I . Ogólny opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 26. — Rozdz. V I I . Szcze­ gółowy opis świętokrzyskiego stroju kobiecego str. 29. — Rozdz. V I H . Wytwórcy i materiały str. 45. — Rozdz. I X . Zdobiny, str. 50—Rozdz. X . Charakterystyka źródeł str. 53.—Przypisy str. 56. — Wykaz literatury str. 59. — Spis ilustracji, str. 60. —Spis treści str. 61. — Streszczenie rosyjskie str. 62. — Streszczenie angielskie str. 65. 61 �KPATKOE H3JI02KEHHE y nonHOTKbH rjiaBHoíi nenn CBCHTOKJKHCKHX I o p p a n o j K U K e i r a ¡viecTHOCTb, Ha Koropoñ >KHBCT Hapo«, HOCHIITHH KocnoMBí, oTjnniaronmecH OT Tex, KOTopbie HOCHT H a coceaHHX TeppHTopnHX (nji. I , pnc. 9). CaMbie apeBHHe OTpw- BOMHbie CBeaeHHH, o r a o c H i i n i e c í i TOJIMÍO K HapoaHMM aparoqeHHocTHM, M H Bcrpe^aeM B X V I I I B . , a S o j i e e noapo6Hoe onncaHHe KOCTKJMOB MOJKHO Han™ B Hanane X I X B e r a . B Te^eHHH X I X BeKa Ha ceBepo-3anaaHoñ TeppuTopHH M a j i o n o j i b C K H npoH30HiJiH 3HaqHTejn>Hbie H3MeHeHHH B My»CKOM HapoaHOM KoenoMe, B pe3yjibTaTe KOTOpbix cTapbiñ THn cyxmaHU — cepMara 6bui BbiTecHeH aanee Ha ror. OH coxpaHHJica TOJIÍKO H a TeppHTopHH CB6HTOK>KHCKHX Top, p a c n o n o > K e H b i x B cTopoHe OT rjiaBHbix nyTeií coo6meHHH. OaHOBpeMeHHo B >KCHCKOM Kocno.Me n p o i H o m . T H 6oiibHiHe H3¡«eHeHHH: HCMe3 cTapbiñ nojioTHHHbiH KOCTIOM, a uiepcTHHOH — CHawajia M e p H b r i i , co Bpe.MeHeM e r a n y n o T p e S i i H T b C H c npeHMymecTBOM K p a c H o r o nBeTa (raí. I I ) . B nepBoñ ^eiBepTH X X B . HCie3 My>KCKOH KOCTIOM, >KCHCKHH oanaKo coxpaHiuicH ao HacToamero B p e M e H H , a u B e T H b i e 3anacKU (neJiepiniKH) CBCHTOKJKHCKC p a c n p o c r p a H H i o T c a H a coceaHiie TeppHTopHH 11 HepeaKo « e H i n r o i b i OaeBaiOT HX H K rOpOaCKOMy KOCTIOMy. B aaHHOM ipyae aBiopbi aaic-T onncaHHe cBeHKaoKHCKoro BOCTMMa Ha ocHOBamiH HccjieaoBaraH, KOTopwe SMJIH npoBeaeHbi B r o p a x B 1949—1959 B 60 MecrHocrax (pnc. 9). M y w c K O H K O C T I O M . JleTow, B paeotnrií aeHb, CB6HTOK>KHCKH K p e c T b H H H H o a e B a j í HiTaHW H3 TOJICTOTO xojiera, CTHHyToro B noHce mHypKOM H pySaxy Ha BbinycK ( p n c . 10), CBH3aHHyio noa uieeü nojioTHHHMM. KycKOM iwaTepHH. Ha ronoBy HaaeBají cojio.MeHHyío mjumy HJHI >Ke erapbiH KauíKem (pnc. 1), a Ha H o r a o a e B a j í c a n o r a xypne. B xonoaHbie aHH oaeway aonojiHíui HiepcTHHoií jieitóuK ( p n c . 8) H HOJIOTHHHMH raiam, Ha3biBae¡wbiH K a M H 3 e j r a HJTH ryHbKa (pnc. 13). 3HMOH wyMCMHHa o a e B a a m e p c T H H b i e 6 p i o K H H T a n o i i H<e cnauuep (pnc. 11), C B e p x y H a a e B a j í ryHbKy HJIH cyKiwaHy (cepMHry). Ha H o r a H a a e B a j í K O H Q H b i e c a n o r a c rojieHHnxaMH, a H a r o j i o s y S a p a u í K O B y i o uianKy. n p a 3 a H H M H b r i i KOCTIOM OTjnwajiCH rnaBHbiM o6pa30M jiyqnreH O T a e a K O H . P y S a u í K a H3 TOHKoro n o j i o r a a 6wjia BbiuiHTa Ha otueetfe (¡najioitt, CTOOTCM BopoTmraKe) H c n e p e a n (pnc. 37, 40). X a p a K T e p H a a KopHHHeBaii cyKMaHa (pnc. 7 , 15,18) c Bbijio>KeHbiM jieBbiM oTBopoTOM, 6bijia yKpauíeHa Ha OTBopoTax, BopoTHHKe, ¡waHjKeTax, cnepean H Ha Seapax BbiHrHBKoií K p a c H W M umypKOM. U o a o 6 H b i M o 6 p a 3 0 M 6bijia yKpauíeHa H ryHbKa. 3 T H raiauíH n o a n o a c b í B a r o i H a p n a n b i M Ko>KaHbiM noHCOM — y caMbrx 6 o r a T b i x 6buni B03Jie n o a c a o c o S b i e K a p M a H b i aJW aeHer. Ha H o r a oaeBajni M e p H b i e HJTH 6ejibie canora c rojieHHmaMH. Ha roitOBy H a K J i a a b i B a j r a CHHTOIO, *ieTypeyrojibHyio u i a r r K y - p o r a T H B K y (pnc. 17 I I I ) c oSoaKOM H3 6apaHbero ¡wexa, y K p a u í e H y í o K p a c H o ñ BbiTOMKOH, HJTH >Ke K o p H ^ H e B y i o c y K O H H y í o HianKy c CHMM flOHneM ( i 2 , 15, 17 I ) . 3HMOÜ qacTO HOCHJIH BbnrrHTbie K O J K y x n (pnc. JKeHCKHH Kpa- 16). KOCTKDM. JleTOM, Ha paSoTy, H<eHHiHHbi oaeBajm n o a o T H H H y í o py6auiKy H T a K y » we K>6Ky, BMKpa- u i e H y í o a TeMHbiñ HBeT. K)6Ky npHKpbiBajiH TSMHOÍÍ paSo^eü 3anacKoñ, HJTH H<e n o H o m e H O H npasamumoii. T o a o B y « e H i H H H b i noKpMBajiH noaoTHíTHbiM HJTH CHTueBbiM naaTKOM. ECJDI 6 b i a o n p o x a a a n o , H a 6 p a c b i B a j r n H a naera H e M H o r o yanHHeHHyío Hanae^iHio 3anacKy (pnc. 22). X o a r a n í SOCHKOM JTH6O B ocoSoro poaa o6yBH Kypnnx. m e p c T H H b i e K>6KH aoMOTKaHHbie HJDI H3 n o K y m i O H MaTepHH, H a p y 6 a x H H a a e B a a H Teraibie Kyópmu, 3HMOH HOCHJIH H H o r a a KOHíyxn. Ha roaoBy HiepcTHHOH raraTOK a H a H o r a KomaHbie c a n o r a c rojieHHinaMH HJIH SOTHHKH. n p a S a H H M H b l H KOCTIOM COCTOHJI H3 BblUIHTOH p y 6 a X H (pHC. 24, 4 1 , 42, 43, 44, 45) oSlHHTOH BOKpyr BopOTHHMKa H MaroKeíoB Kpy»eBOM, HapaaHoro Kopceía (pnc. (pnc. «e 2 1 , 25, 26, 28, 29, 30, 46). nojKHjiwe jKeHTHiiHbi oaeBajm KarpTaH 3 1 , 47, 48), njioTHyío mepcTHHyío io5Ky, Ha3biBaeMyio copif, HJTH TOHKyio « o c T p y í o » noKpbiBajiH qepHbiM HJIH 6 e a b i M BbiumTbiM nepearniKOM (pnc. 32), JTH6O uiepcTHHoñ 3 a n a c K o í í H3 K p a c H o - q e p H b i x npoaoJibHbix n o a o c (raiaHin. I I ) . noao6Hbie 3anacKH cjryMCHjm To>Ke a J i i Ha6pacwBaHHH H a n a e i n , HO S o j i e e SoraTbie KpecrbHHKH BMecrro 3anacoK ynoTpe6aHJTH ñ o a b u r n e niepcTHHbie njiaTKH c BOCTOtmbiMH y3opaMH HJÍH >Ke aoMOTKaHHbie naaTKH, Ha3WB. KHJiHMaMH (njL I ) . 3 i a nocjieaHHH M a c r b KocrioMa yme coBepnreHHo H c q e 3 J i a . 3HMOH KpoMe s r o r o HaaeBajiH BepxHioio oae>Kay c o c T o n r n y i o H3 Soraro yKpauíeHOíí cyxeHKu ( n a j i b T o Ha 6apaHbeM Mexy). HJIH a H r e p y , poa, T e n a o í í KypTKit (pnc. 33). JleByniKH xoanjin c HenoKpbiToñ TOJIOBOH, 3aMV>KHHe jKeHHiHHbi HOCHJIH Sojibuine, OCO6MM o6pa30M noBH3aHbie naaTKH. Ha H o r a HaaeBajm lepHbie 6OTHHKH Ha BWCOKHX K a ó j r y K a x . 3TOT KOCTKJM aonojniHjiH 6ycbi. K BeH^arono HeBecTa oaeBaaa BCS Seaoe, a Ha ronoBy H a a e B a j i a cmpoux (pnc. 23) caeaaHHbiñ H3 KapTOHa aem H 6jléCT0K. Bo BpeMH nocra HJIH T p a y p a «ceHniHHbi HaaeBaiOT n e p H b i e 3anacKii a n a rojioBy noBH3BiBaioT 6eabrft naaTOK. 3TOT KOCTIOM cooTBeTCTByeT carnoMy crapoMy H3BecTHOMy Tnny oae>Kabi CB6HTOK>KHCKHX >KCHHIHH . 62 �CIIHCOK HJUIIOCTPAHBIH PHC. I . M e m a m i H H3 EoaaeHTbma. A . FlaTKOBCKii — CaHSoinepcKe no3Ham> 1938 r . c i p . 4 9 , rboTo TlrboTO-IljiHT, PHC. 2 . JleByniKa B 3anacKe. BejMHbi Karany jibHe, ye3A Kenbue. BapiuaBa. PHC. 3 . JJeByiHKa B 3anacKe HafleToii OT AOÄJIH. BCTHHW KaroiTyjibHe, ye3fl KeJibH.e. PHC. 4 . >KeHiHHHa H3 EamoBHH,, PHC. 5. ^KeHimma H3 BainoBHii, ye3fl Kejibu,e — p n c . O . Kojit6epr. PHC. 6 . JKeHiHHHbi H3 Tapanca, ye3fl Hn>Ka — (DOTO H3 apxHBa My3en Kyjiwypbi H IHiyKH. PHC. 7. ye33 Kenbije— p n c . O . Kojn>6epr. Majib^HK B cBeHTOKmH^KOM KOCTK»ie. H,BeTHaH OTKpbiTKa, no 1 9 1 6 r . — H3 KOJIJICKUMH apxHBa 3raorpa- (pHHecKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 8. My>KCKoił HCTHHH KOCTKJM. PHC. 9 . KapTa pacnpocTpaHemiH CBeHTOKJKHCKoro KOcrioMa — oópaóoTKa 51. KaMOHKH. PHC. 1 0 . M y » C K a H p y ó a n i K a . 1 : 2 0 CHimKa, 12397. ye3A Kenbije.KOJUICKITHHSTHorpacpH^ecKoro Aly3en B KpaKOBe. H p . H H B . A — BHÄ cnepeflH; B — BHfl C3aflH, C — noKpoił: d — nepea, d l — 3 a f l , UsuKu, g — pyKaB, h — ocbiem, e — oSmuBKa, f — i — KJTHH, j — ByBpK, k — BOPOTHH^OK. PHC. I I . CnaHiiep. 1 : 2 0 E3ëpKO, ye3fl Kejibiie. A — cneperai; B — C3aan, C — n o K p o ü : d — Macro noKpoH ne- peaoB, e — c n i n i a , f — BOPOTHHTOK, g — pyKaBa. PHC. 1 2 . MyjKCKait uiariKa >KCHHxa (peKOHCTpyKUHH ami aHcaMOiw «Becene CBCHTOKTKHCKC» B Eejumax, ye3a KejiLuc. PHC. 13. KpecTbHHHH B r y m n e — rboTO B . FpaSoBCKH B 1 8 8 0 — 1 8 9 0 r r . KOJiJieKinra apxHBa 3raorpacpHHeCKoro M y 3 e a B KpaKOBe. PHC. 14. 3nMHHe HiTaHbi, xojicTHHbie, Ha co6a*îbeM Mexy. 1 : 2 0 BejiHHbi KanHTVJibHe, ye3a Kejibue. A — c n e p e m i , B — C3aflH, C — n o K p o i i : d, e — uiTaHHHa, f — KJIHH C3aan, g — mjiycpKH. PHC. 15. CepMHra. 1 : 3 0 CBeHTOMa>K, ye3a H j u K a . KojTJierarHH STHorpaipH^ecKoro 894. A — cnepeflH, My3ea B KpaKOBe. H p . H H B . B — c3aflH, C — noKpoii: d — nepeaHHe l a c r o , e — K j n r a b i , f — crama, g — BO- poTHHK, h — KJianaH, i — pyKaBa. PHC. 16. MyjKCKOii Ko>Kyx. 1 : 3 0 JIOMHO, ye3a H J I M O . A — cnepean, B — C3aan, C — n o K p o ñ : d — nepeaa, e — njie*ni, f — c m m a , g — BOPOTHHK, h — pynaBa, i — Kap.MaHbi. PHC. 17. n o K p o H MyjKCKHX nianoK. BHfl, B — 060HOK, 1 : 2 0 I . CyKOHHaa n i a r a í a , EeiniHbi HoayxoBHe, ye3fl Kejibuc. C — aoHbiuiKO; I I . BciieKjmna (peKOHCTpyKinra) A — OÔIHHH A — OSHTHH B H A , B — cyKOHHbie KycKH, C — ôapauiKOBbiîi oßoaoK; I I I — PoraTbiBKa (peKOHcrpyranra) A — o5mHii B H Ä , B — cyKOHHoe aoHne, C — oapaniKOBbiH OÖOAOK; I V . EajibinHHK — MoHxoixHHe 3aropHe, ye3a KejiMje. KojweKinw 3THorpad»mecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 2 3 0 4 7 . A — BHA cnepeaH, B — BHa c3aaH, C —noKpoii. PHC 18. KpecTbHHHH B cyKMaHe H3 CßeHTOMaiKa, ye3a H j » K a . PHC. 1 9 . CyKOHHaH iuanKa (peKOHCTpyKUHH RJIX aHcaMÔJiH «Becene CßeHTOKJKHCKe» B Eenimax, PHC. 2 0 . JT,eByiHKa BO BœaHHOM KPKWKOM «cepaaKe» — xuuieTe, BejniHbi KarrHTyjibHe, ye3A Kenbue). ye3a Kejn>H.e. PHC. 2 1 . JI,eByuiKa B KopceTe H3 CKojKeniHii, ye3a Kejibne. PHC. 2 2 . JI,eBymKa B HaruieMHon 3anacKe. BenHHbi KarrHTyjibHe, ye3fl Kejibixe. PHC. 2 3 . HeBecia B ^en^HKe «CTpoHKy», BejrHHbi n o a y x o B H e , ye3fl Kenbi^e. PHC. 2 4 . >KeHCKaH copo^Ka. 1 : 2 0 CmiaKa, ye3« Kejibiie. KoiuieKHHH SmorparbiraecKoro M y 3 e H B KpaKOBe. H p . H H B . 1 2 3 9 9 . A — BHfl cnepeflH, B — raa^H, C — noKpoñ: d — nepëfl, qacTL p y ô a x H , f — O6IHHBKH, g — asiiKu, (OÔIÏÏHBKH), 1 — ooniHBKâ Bbipe3a, ł—KpyaceBa. PHC. 2 5 . Kopcei craporo m n a . 1 : 2 0 Bemrabi KamiTyjibHe, ye3ji Kejibiie. rparpH^iecKoro My3e« B JIofl3H. H p . JT,en. 8 0 1 . A — cnepejrH, e — jtadojieK — HHJKHHH nynoK, k — ocmKu MaH>KeTa dl—3ąn, h — pynaBa, i — iueiíKH, j — KojuieKinifl ApxeojiorH^ecKoro 3THO- B — C3aflH, C — n o K p o ñ : d — nepe«HHe MacTH, e — njie^HKH, f — ciraHa, g — pacrnnpinoHrne K j n m b i . PHC. 2 6 . KopceT. 1 : 2 0 CKOMceniHiie, ye3fl Kein>i(e, Kojmeranwi STHorparpHiecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . H H B . 2 4 1 6 0 . A — cnepeflH, C — c3aflH, C — BbrKpoiÍKa: d — nepeflmie qacni, f — c m m a , h — 6acKa; PHC. 2 7 . nojioTHHHaH 3anacKa-nepeflHHK, KOjiireKirfiH My3ea KyjrbTypBi H IIlTyKH JIioflOBeft B BapmaBe. H p . H H B . 2595/44P H C 2 8 . KopceT. KojuierarnH My3ea KyjibTypbi H UlTywa JIioaoBeñ B BapmaBe. H p . H H B . 2 0 4 / 5 6 . PHC. 2 9 . KopceT. MoHxoirHH,e ye3fl Kenbiie. K o j i n e K m i H 3THorpa(biraecKoro My3eH B KpaKOBe. H p . HHB. 129. 63 �Puc. 30. CnHHa KopceTa óoraTOH fleByiHKH. C.K0H<eiiiHH.e, ye3A Kejibiie— KOJUieKiniH CBeHTOKHŒCKoro My3en B Kejibuax. H p . HHB. 270. PHC. 31. Cßa^eSHaa ö e j i a a 6jw3Ka. BejiHHM ye3A Kenwje. KoJi-ieKUHH CBeHTOKttCHCKOro M y 3 e H B Kejibijax. Hp. HHB. E 270. PHC. 32. nojioTHimaH 3anacKa-nepeAHHK. BeniiHbi KanHTyjibHe, ye3A KejiBiie. KojuieKUHH CßeHTOKÄHCKero M y 3 e n B Kenbuax. H p . HHB. E. 362. PHC. 33. AHrepa. i :3o BejiHHM, ye3A Kejibue, KojuieKUHH C,BeHTOK»cHCKoro M y 3 e a B Kejibirax. H M . HHB. E 252. A — cnepeaH, B — c3aAH, C — BbiKpoiÍKa: d — nepeAHHH MacTb, e — 6oKOBbie nacro, f — cmma, i — pyKaB, j — KapAiaH \ k — KJIKHBI noiniipHioirriie 3aAHioio MacTb. PHC. 34. C,BH3biBamie n n a T K a Ha rojioBe. Bejiimbí KanHTyjibHe, ye3A Kejibue. PHC. 35. rijiaTOK Ha rojiOBe. BejniHbi KanHTyjibHe, ye3A Kejibqe. PHC. 36. AjnoMHHHeBaH ôynaBKa, CAejiaimaH B C K O K e m i m a x , BejiHHbi KanHTyjibHe, ye3AK e j i b i i e — K o j u i e K U H H 3THOrparbiwecKoro Mv3en B KpaKcœe. H p . HHB. 24161. PHC. 37. BbiiHHBKa MV>KCKOH p y ó a i u K n . CHH^Ka, ye3fl Kejane. KojiJieKHHH STHOrpacpHHecKoro My3e« B KpaKOBe. H p . HHB. 12397. PHC. 38. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa. PHC. 39. «KpyrjiaH» BbiuiHBKa c KpywceBHOÎi BcraBKoii. " PHC. 4 0 . BbimHBi-ca MV>KCKOH p y ó a u í K i i . CHHflKa, ye3A Kejibiie. KOJIJICKUHH M y 3 e H Kyjiwypw H UITVKH JIiOAOBeíi B BapuiaBe. H p . HHB. 3302. PHC. 41. BbiiHHBKa rjiaabio Ha BopoTHiine »ceHCKoii p y ß a n i K H , OÓUIHTOH Kpy»ceBOM. BejiHHM noAyxoBHe, ye3fl Kejibue. Pue. 42. YKpanieHue nepe^Heii M a c r o JKCHCKOH pyóaxH. Q i H A K a , ye3A Kejibue. KojiJieKiuiH M y 3 e H B KpaKOBe. H p . SroorparpHiiecKoro HHB. 12399. PHC. 43. y K p a m e m i e ,\iaH>KeTa ÄCHCKOH pyóauiKii. CnHAKa, ye3A Kejibiie. KojiJieKiniH 3THorpaipHHeeKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12399. PHC. 44. BbiHiHBKa K p e c r a K a . ™ Ha MaH>KeTe >KeHCKOH p y o a n i K H . CKO>KeiirHiie, ye3A Kejibue. KojineKini« SmorpatpimecKoro Mv3e» B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 45. BbiuiHBKa KpecroKaMH H a pyraBe >KeHCKOii pySauiKH. CKOÄeniHue, ye3A Kejibu,e — KOJiJieKuna 3raorpadpH^cecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 24163. PHC. 46. BbiiHHBKa KpecTOM H HaiiiHTbie n e H T b i c nepe^H KopceTa. MoHxouHae, ye3A Kenbiie — K O J U K K H M My3e>i KynbTypbi H IIlTyKH JBoAOBeii B BapuiaBe. H p . HHB. 4044. PHC. 47. YKpauieHHe nepeflHeii Macro » e H C K o r o Kad/raHa. MoHxorrHiie 3 a r o p H e , ye3A Kejibue. KojiJieKirHH 3THO- rpatpHMecKoro My3en B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. P H C 48. yKpauieHHe ¡viaHJKeTa HœHCKoro KaipTaHa. MoHxoHime 3aropHe, ye3A Kejibiie. KojiJieKmw SraorpacpHMecKoro My3ea B KpaKOBe. H p . HHB. 12382. njiaHuieT I . CßeHTOK>KHCKe KOcno.Mbi KOHua X I X B . PncyHOK xyso>KHHKa Ä. KOCHO. njiaHiiieT I I . PanopTbi 3anacoK: P H A 1 : c ceBepHOH Macro CBCHTOKHŒCKHX Top — nojiOBHHa X I X Bena; MëpHaH; H3 KaKOHHHa — OKOJio 1867 r . P H A 2: 3anacKa «B3A0JibCKa» I I nojioBHHa X I X BeKa; H3 OKpecTHOCTeü B3flojia H JIoHMHeñ Hanajia X X B . ; 3anacKa «B MeTbipe MOAM» H3 BOJIH JïxoBeH. P H A 3: H3 B3A0Jia Hawajio X X B . , H3 B3flOJia KOHen, X I X B . P H A 4: H3 BejiHH ABaAuaTbie r o f l b i X X B . ; H3 3araaHbCKa nepejioM X I X H X X BB. Paß, 5: H3 EejTHH ABafluaTbie r o A M X X B. P H A 6 H 7: 3anacKH «KpaKOBCKe». P H A 8: KHJIHM H3 X y n i i c K a (AByxKpaTHoe yMeHbuieHue). PncyHOK xyAO>KHHKa il. KOCHO. COJIEPaiAHHE BBefleime CTp. 3 . r.iaaa I — CocroHime TjiaBa I I — KocriOMa B HacroHiuee KpeMH B HcTopimecKHH owepK SBO.IIOIÍHH CBCHTOK/KIICKOFO KOCTiOMa, crp. CBCHTOK>KHCKHX Topax. crp. 6. 8 . TjiaBa I I I — PacnpocTpaneHue CBeHTOK>KiicKoro KOCTio.Ma, CTp. I I . FjiaBa IV — OSmee oniicaHHe My>KCKoro KocTioMa, CTp. 14. TjiaBa V — noApoÔHOe onHcaHHe CBeHTOKMCiicKoro Aiy>KCKoro KocriOMa, CTp. 1 6 . TjiaBa V I — Oomee onncaHHe >KeHCKoro CBCHTOK»HCKoro KocTioMa, CTp. 2 6 . FjiaBa V U — noApoÔHoe onncaHHe » e H C K o r o KOCTMMa, d p . 2 9 . F.AaBa V I I I — npoH3B0AHTejiH H MaTepHajibi, CTp. 4 5 . TAaBa I X — y K p a m e i n i H , CTp. 5 0 . TjiaBa X — XapaKTepncTHKa HCTOIHHKOB, CTp. 5 3 . npHMeMaroiH, CTp. 5 6 , BHÔJmorparpHH, c r p . 5 9 . PeeCTp HAJiiocTpaii;HH, CTp. 6 0 . CoAep»aHHe, CTp. 6 1 . H3Jio>KeHHe Ha pyccKO.M H3WKe, CTp. 6 2 . IÎ3Jio>KeHHe Ha aHr.nHHCKOM a3biKe, c r p . 6 5 . 64 �ENGLISH S U M M A R Y A t the foot of the principal chain of the St. Cross Mountains (Góry Świętokrzyskie) there lies a territory i n ­ habited by a population which is wearing folk-costumes distinctly different from those used in the neighbouring districts (Table I , fig. 9). The oldest incomplete news are concerning only peasant jewelry and are dating from the 18th Century; some more detailed descriptions date from the beginning of the nineteenth. During the 19th Century important changes have taken place in the peasant costume of men on the northwestern territories of the «Malopolska» region. The old type of the coat, called sukmana, has been driven away towards the south and has survived only on the territory of the St. Cross Mountains sidewards from the main routes. A t the same tirris great changes have occurred in the costume of women: the old linen dress has disappeared whereas the woollen one — previously black — showed by and by a preponderance of red (Table I I ) . I n the first quarter of the 20th Century men's costume has completely vanished whereas women's dress is still vivid, and the coloured za­ paski — pelerines —. of St. Cross are expanding to the neighbouring territories and are even worn by the urban population. I n this work the authors intend to present the costumes of the St. Cross region, described on the ground of investigations made by them in the years 1949—1959 in 60 localities (fig. 9). MEN'S COSTUME I n summer-time, on working days, the peasant of the region of St. Cross used to wear trousers of coarse linen which he bound with a string and over them the shirt (fig. 10) tied up under the neck with a linen tape. On his head he used to put a straw hat or some old cap called kaszkiet (fig. 1), on his feet wooden shoes, called kurpie. When i t became colder this dress was supplemented by a woollen waistcoat (fig. 8) and a linen coat, called kamiziela or guńka (fig. 13). I n winter he wore woollen trousers and a woollen spencer (fig. 11), and over the latter a. guńka ot sukmana (a coat of cloth). As foot-wear he had leather boots with legs and on his head a fur cap of sheep. The festive costume differed principally by its better completion. The shirt of thin linen was embrioidered on its small and erect collar and on its breast (fig. 37, 40). The characteristic brown coat, called sukmana (fig. 7, 15, 18), having its left flap outlaid, showed embrioideries of red string on its flaps, collar, sleeve-flaps, breast and hips. The guńka (a coat as above) was also embroidered in a similar way. These coats were belted with a decorative leather belt and inside them wealthier peasants had pockets for money. The boots were long, white or black. The head was covered with a dark blue square cap (fig. 17/111) with a circumference of sheep fur, the cap itself ornamented with a red tape, or else a brown cap of cloth with a red bottom (fig. 12, 15, 17/1). I n winter one was wearing embroidered furs (fig. 16). WOMEN'S COSTUME In summer-time the women wore a linen shirt and a linen skirt, the latter coloured in dark. They used to cover the skirt with a dark week-day apron or an old sunday-apron. They covered their heads with a linen or percale kerchief. On cold days they covered their shoulders with a pelerine, which was a little longer than the apron (fig. 22). They walked bare-footed or in shoes called kurpie. I n winter they were wearing woollen skirts home-spun or bought, on their shirts a warm coat called kubrak, sometimes a fur. The head was covered with a woollen kerchief and the feet with leather boots, either boots having legs or short ones. The festive costume was composed of an embroidered shirt (fig. 24, 41, 42, 43. 44, 45) with lace round collar and cuffs, a decorative corsage (fig. 21, 25, 26, 28, 29, 30, 46) or a sort of blouse ca'led kaftan for the older women (fig. 31, 47, 48), a thick woollen skirt, called sore or a thin one ostra, covered with a black apron or an embroidered white one (fig. 32) or with woollen red aprons striped black vertically (Table I I ) . Pelerines, very alike these aprons, served for covering the back, whereas the wealthier women used instead of them great shawls with oriental designs or home-made ones called kilim (Table I ) . The latter part of the costume has completely disappeared since. Girls used to go bare-headed, married women wore big kerchiefs which were bound in a special way (fig. 4, 5). The shoes were black on high heels. The whole costume was adorned with necklaces of corals. I n winter-time and in addition to this women used to wear a coat with a fur lining called sukienka or a sort o f of warm jacket called angiera (fig. 33). The bride is dressed in white, her head surmounted with an ornament called strojnik (fig. 23), made of cardboard, ribbons and tinsel. During lent or when i n mourning women wear black aprons and pelerines and on their heads white kerchiefs. This costume constitutes the oldest known type of women's dress in the region of the St. Cross Mountains. Strój świętokrzyski — 5 65 �LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 66 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. A citizen of Bodzentyn. A. Patkowki — Sandomierskie. Poznań 1938, p. 49 Phot. Photo — Plat Warsaw. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A little girl in a pelerine used during rain. Bieliny Kapitulne, district Kielce. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. A woman from Baszowice, district Kielce — Drawn by O. Kolberg. Women from Tarczek, district Iłża —• Phot, from the records of the Museum Folk Culture& A r t Warsaw. A boy in the costume of St. Cross. A coloured post-card anterior to 1916 — from the recoids of the Ethno­ graphical Museum — Cracow 8. Men's summer costume. 9. A map of the area of St. Cross' folk costume — Drawn by J. Kamocki 10. A man's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum — Cracow. Inv. No 12397. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d —front, d l —back, e — shoulder straps, f — ćwiki, g — sleeve, h — cuff with sewing round it, i — gusset, j — pępek, k —• collar;. 11. Spencer. 1:20 Jeziorko, district Kielce. A — look from the front, B — look from the back, C—-cut: d — front parts, e — back, f —• collar, g — sleeves. 12. The bridegroom's cap (Reconstructed for the troupe of «Wesele Świętokrzyskie* (The wedding in the region of St. Cross)). 13. A peasant in a coat called: guńka. Phot. W. Grabowski in the years 1880—-1890. 14. Winter trousers of linen lined with dog's fur. 1:20 Bieliny Kapitulne, distiict Kielce. A — - l o o k from the front, B — look from the back, C — cut: d, e — leggings, f—wedge from the back, g — sliding-loops. 15. A sukmana. 1:30 Świętomarz, district Iłża. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 894. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — wedges, f — back, g — collar, h — flap, i — sleeves. 16. A man's fur. 1:30 Lomno, district Iłża. A — look from the front, B — look from the back, C — cut: d — front parts, e —• shoulders, f —• back, g — collar, h —• sleeves, i •— pockets. 17. Cut of men's caps. 1:20 I . Cloth cap, Bieliny Poduchowne, district Kielce. A — general view, B — circumference, C —• bottom; I I . Cap called wścieklica (reconstruction). A — general view, B — cloth pieces, C — circumference of sheepskin; U l . Square cap (reconstruction). A — general view, B — cloth bottom, C — circumference in sheepskin; IV. Hood — Mąchącice Zagórne, district Kielce, from the records of the Ethnographical Museum Cracow inv. No. 23047. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut. 18. A peasant in a coat called: sukmana from Świętomarz, district Iłża. 19. Cap of cloth (reconstruction for the troupe «Wesele Świętokrzyskie* at Bieliny, district Kielce). 20. A girl in an awl-made corsage. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 21. A girl in corsage from Skorzeczyce, district Kielce. 22. A girl in a pelerine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. 23. The hair-dressing of a bride. Bieliny Poduchowne, district Kielce. 24. A women's shirt. 1:20 Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12399. A — look from the front, B—-look from the back, C—-cut: d—-front, d l — back, e — lower part of the shirt, f — shoulder straps, g — ćwiwki, h — sleeves, i —• neck-part, j —• pępek, k —• cuff with sewing, 1 — small collar, ł —• laces. 25. Corsage of the old type. 1:20 Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Archaeological and Ethnographical Museum Łódź — Dep. 801. A —• look from the front, B —• look from the back. C — cut: d —• front parts, e — shoulder straps, f —• back, g — enlargening wedges. 26. Corsage. 1:20 Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24160. A —• look from the front, B —• look from the back, C —-cut: d — front parts, f —• back, h — furbelow. 27. A linen apron — from the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw inv. No. 2595/44.. 28. Corsage. From the records of the Museum Folk Culture & Art Warsaw. Inv. No. 204/56. 29. Corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 129. �Fig. 30. The back of the corsage of a wealthy girl. Skorzeczyce, district Kielce. From the records o f the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24160. Fig. 31. White wedding-blouse. Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 270. Fig. 32. Linen ptbrine. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. N o . E 362. Fig. 33. Sheepskin jacket called angiera. 1: 30 Bieliny, district Kielce. From the records of the St. Cross Museum Kielce. Inv. No. E 252. A — look from the front, B — look from the back, C —• cut: d — front parts, e — sides, f — back, i — sleeve, j — pocket, k — wedges enlargening the back. Fig. 34. Binding of a kerchief on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 35. A kerchief bound on the head. Bieliny Kapitulne, district Kielce. Fig. 36. Aluminium pin made in Skorzeczyce. Bieliny Kapitulne, district Kielce. From the records of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 24161. Fig. 37. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12397. Fig. 38. Round (English) embroidery. Fig. 39. Round (English) embroidery with a lace between. Fig. 40. Embroidery of a man's shirt. Śniadka, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. No. 3302. Fig. 41. Flat embroidery on the collar of a woman's shirt with a lace round it. Bieliny Poduchowne, district Kielce. Fig. 42. Embroidery on the front of a woman's shirt. Śniadka, district Kielce. From the recoids of the Ethno­ graphical Museum Cracow. Inv. No. 12399. _Fig. 43. Embroidery on the cuff of a woman's shirt. Śniadka. district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 12399. Fig. 44. Cross embroidery on the cuff of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. N o . 24163. Fig. 45. Cross embroidery on the sleeve of a woman's shirt. Skorzeczyce, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 24163. Fig. 46. Cross embroidery and the application of ribbons on the front of the corsage. Mąchocice, district Kielce. From the records of the Museum Folk Culture & A r t Warsaw. Inv. N o . 4044. Fig. 47. Front ornament of a woman's spencer. Mąchocice Zagóme, district KidCC From tile CeCOVOS Of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Fig. 48. Ornament of a cuff of woman's spencer. Mąchocice Zagórne, district Kielce. From the records of the Ethnographical Museum Cracow. Inv. No. 12382. Table I . Costumes of the region of St. Cross at the end of the X I X century. Painted by J. Kosno. Table II.Accounts of pelerines: Row 1: From the northern part of the Mountains of St. Cross — middle of X I X century; black; from Kakonin, about 1867 —• Row 2: A n apron, called «wzdolska» from the I I half of the X I X century; from the region of Wzdoł and Łączna from the beginning of the X X century and apron «of four fashions» from Wola Jachowa —• Row 3: from Wzdoł, beginning of the X X century; from Wzdoł, eąd of X I X century — Row 4: from Bieliny, 2nd decade of the X X century; from Zagnańsk, about 1900 —-Row 5: from Bieliny, about 2nd decade of the X X century —• Row 6 and 7: Aprons called krakowskie —• Row 8: A home-omade shawl called kilim from Hucisko (twice minimized). Painted by J. Kosno. CONTENTS Introduction p. 3. Chapter I . The actual state of the folk-costume in the Mountains of St. Cross p. 6. — Chapter I I . A historical sketch of the development of the folk-costume of St. Cross p. 8 — Chapter I I I . The reach of the folk-costume of St. Cross p. 1 1 . — Chapter I V . A general description of men's costume p. 14. —• Chapter V. A detailed description of men's costume p. 16. — Chapter V I . A general description of women's costume p. 26. — Chapter V I I . A detailed description of women's costume p. 29. — Chapter V I I I . The producers and the materials p. 45. —• Chapter I X . The ornaments p. 50. —• Chapter X . The characteristic of the sources p. 53. —• Notes p. 56. — Bibliography p. 59. — List of plates p. 60. — Contents p. 61. — Russian summary p. 62. — English summary p. 65 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE. 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 3. Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część I I . WIELKOPOLSKA. 1. Adam 2. Adam 3. Adam 4. Halina Glapa — Strój szamotulski, 1951 Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Glapa — Strój lubuski, 1956 Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — i SIERADZKIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Adam Chętnik — Stroi kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski 1961 W druku znajdują się: Adam CTapa — Strój kaliski �ATLAS POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. 27. Strój świętokrzyski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a266a496e991e1ab22893c0b8d702734.pdf 984bfb2e62d885f24462291268240adf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5077 Title A name given to the resource Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Aspekty socjologiczne i demograficzne Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.180-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kania, Tadeusz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tadeusz Kania Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne Dziedzictwo kulturowe dotyczy konkretnego obszaru – w omawianym poniżej tekście Śląska Cieszyńskiego, a szczególnie tzw. Zaolzia – przede wszystkim konkretnych grup ludności, mieszkańców tego terenu, społeczności lokalnych czy ludności całego regionu. Przypomnijmy, że Zaolzie jest najbardziej uprzemysłowioną częścią Śląska Cieszyńskiego, a potencjał ludnościowy, przemysłowy, kulturalny (infrastruktura kulturalno-oświatowa) i inne były tutaj znaczne. Stąd też wiele wskaźników świadczy o wyjątkowości kulturowej tego obszaru. Chociaż Zaolzie miało zaledwie 1272 km kw. powierzchni, to już przed II wojną światową znajdowało się na nim 570 rewirów górniczych. Był to jednak nie tylko region kultury górniczej, ale i góralskiej (ok. Jabłonkowa). W miastach i całym Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim przenikały się kultury narodowe, szczególnie czeska, polska, niemiecka, a do wojen także węgierska, słowacka, żydowska. Wytwory kultury górniczej i jej trwale ślady są prawie w każdym środowisku miejskim. Bardzo zaludniony obszar czeskiej dziś strony Śląska Cieszyńskiego miał już przed wojną zagęszczenie 280 mieszkańców na kilometr, a w rewirach węglowych dochodziło nawet do 500 czy 1000 mieszkańców1. Zauważmy, że w strukturze wyznaniowej jeszcze w okresie przedwojennym dominowali katolicy (200 tys. na 55 tys. ewangelików). Na całym Śląsku Cieszyńskim było też kilka tysięcy Żydów. W kolejnych dziesięcioleciach struktura ludnościowa, struktura wyznaniowa i narodowościowa bardzo się zmieniały, co dokładnie opisują statystyki, dane ze spisów powszechnych, migracji oraz artykuły naukowe. Wystarczy podać, że w latach 30. XX wieku Karwina liczyła 25 tys. mieszkańców, gdy w CSSR dołączyła do pierwszej dziesiątki dużych miast w Czechach i na Morawach; razem z wybudowanym od podstaw Hawierzowem przekroczyła 100 tys. mieszkańców. Urbanizacja Orłowej, Suchej, Czeskiego Cieszyna, Frydku połączone1 T. Kania: Region - Kresy - Pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów, W: Z problemów ochrony i konserwacji regionalnego dziedzictwa piśmienniczego. Red. I. Panic. Cieszyn 1994, s. 43. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 181 go z Mistkiem w jeden organizm, Trzyńca, który prześcignął liczbą ludności Czeski Cieszyn – te wszystkie procesy urbanizacji przestrzennej i demograficznej wpływały na zmiany potencjału ludnościowego i strukturę narodowościową. Inna też była tożsamość ludności nowo powstających dzielnic w rozbudowywanych miastach, ludności migrującej z głębi Czech czy Słowacji. Migracje zawsze miały poważny wpływ na rozwój ludnościowy Zaolzia, bo o ile do I wojny światowej połowę ludności napływowej stanowili Polacy (przeważnie analfabeci z Galicji), to po II wojnie światowej przeważali już Czesi i Słowacy; byli także liczni Węgrzy, Niemcy, Grecy (uchodźcy), a nawet Wietnamczycy i Romowie. W okresie powojennym z tego obszaru zniknęła ludność pochodzenia niemieckiego, chociaż różne więzi rodzinne pozostały; całkowicie zanikła mniejszość żydowska, wymordowana przez hitlerowców. Stąd też uległa zmianie świadomość narodowa oraz tożsamość wielu grup mieszkańców. Po czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego czeski regionalizm jest bardzo ubogi, podobnie jak piśmiennictwo o kulturze lokalnej. Na temat sytuacji narodowościowej na Zaolziu ukazuje się wiele publikacji i artykułów naukowych czy publicystycznych, które w prasie pogranicza mają często bardzo krytyczny i polemiczny charakter. Czołowi znawcy sytuacji polskiej ludności na pograniczu Śląska Cieszyńskiego dalej podkreślają, nawet w prasie w Czechach, np. w polskojęzycznych miesięcznikach czy dzienniku, tendencyjność czeskich tez czy całych publikacji. Dotyczy to np. problemów historii, ludowości, języka czy współczesnych incydentów związanych z dwujęzycznością napisów, tj. niszczeniem napisów w języku polskim2. Publikacje o stosunkach wyznaniowych czy etnicznych, o zagadnieniach demograficznych czy o religijności ukazujące się nawet w prasie mniejszości polskiej w Czechach czy w wydawnictwach regionalnych zawierają dość rzetelne zestawienia tabelaryczne i sięgają do spisów czy danych z wszystkich epok, np. z okresu Monarchii Austro-Węgierskiej. Urzędowe spisy świadczą bowiem na korzyść polskiej mniejszości (kiedyś większości na tym terenie) i co za tym idzie świadczą o przyczynach w zmianie potencjału ludnościowego i narodowego Polaków na Zaolziu, w tym o migracjach i procesie czechizacji. Według urzędowych spisów ludności Polacy na Zaolziu stanowili jeszcze do 1910 roku prawie trzy czwarte mieszkańców, np. w powiecie frydecko – misteckim ponad 85% , a powiecie karwińskim 63% – gdy Czesi mniej niż jedną piąta, a resztę Niemcy i inni3. Pisząc o danych demograficznych i głównych tendencjach ludnościowych na pograniczu Śląska Cieszyńskiego należy podkreślić rolę migracji i poważnych ruchów ludności, głównie na skutek wojen, migracji za pracą, wysiedleń i ucieczek. Do czasów współczesnych można doliczyć się aż jedenastu fal migracyjnych na Zaolziu, począwszy od I fali migrantów polskich z Galicji do Zagłębia Ostrawsko - Karwińskiego do ostatniej fali i ruchów ludności po wejściu Czech i Polski do Unii Europejskiej i migracjach zarobkowych poza Zaolzie na Zachód. Fale te liczyły od kilku do kilkunastu tysięcy migrantów, a najliczniejsza (zasiedlanie nowych dzielnic miast 100 tysięcznych - Hawierzowa i Karwiny) nawet ponad 60 tys. Zaburzyły one całkowicie 2 K. Kaszper: Zaczadzony klimat, „Zwrot”, nr 4, Czeski Cieszyn 2009, s. 22-23 oraz por. również S. Zahradnik: Śląsk Cieszyński – „nowe” spojrzenie? „Zwrot”, nr 1, Czeski Cieszyn 2009, s. 41-43. 3 Tamże, s. 42: tabela pt. Urzędowe spisy ludności; por. również praca S. Zahradnika: Struktura narodowościowa Zaolzia. Trzyniec 1991. �182 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví stosunki ludnościowe i zmieniły proporcje narodowości na Zaolziu4. Polacy przestali się liczyć w strukturze demograficzno-etnicznej w wielu miejscowościach, a ich potencjał, zamiast wzrosnąć do 400 tys. mieszkańców (na co wskazywałyby proste wyliczenia i prognozy), zmalał w ciągu niespełna wieku do 40 tys. mieszkańców deklarujących w spisach polskość. W omawianym okresie ludność w Polsce (od końca I wojny światowej do dziś) zwiększyła się – licząc głównie Polaków i odliczając mniejszości, a nawet odliczając straty wojenne – z nieco ponad 20 mln do prawie 40 mln (łącznie z emigracją po II wojnie i wyjazdami do Niemiec), gdy liczba Polaków na Zaolziu zmniejszyła się z prawie 200 tys. do około 40 tysięcy, zamiast wzrosnąć do 400 tys. Na proste pytanie gdzie są ci Polacy? (przyrost naturalny był przeciętny) można odpowiedzieć: katastrofalny ubytek spowodowały głownie fale migracyjne (wysiedlenia, ucieczki, emigracja w różne rejony Czech i Europy, a drugą przyczyną była czechizacja. Napisy na cmentarnych pomnikach i korzenie wielu rdzennych mieszkańców są zaolziańskie lub galicyjskie (np. głównie z dawnej Galicji czy z Małopolski Zachodniej). Czechizację i jej postępy jako przyczynę zmian w strukturze narodowościowej można pokazać na przykładzie drzew genealogicznych rodzin i losów typowej rodziny5. Malejący potencjał demograficzny ludności polskiej na Zaolziu wpływa oczywiście na kapitał społeczny i nie tylko mniejszości polskiej w Czechach i na Morawach. Jeżeli w okresie międzywojennym stosunek ludności polskiej do ludności najmniejszego wtedy obszaru woj. śląskiego (miało w 1922 roku 4235 km kwadratowych czyli niespełna ponad procent obszaru ówczesnej Polski) wynosił jak jeden do dziesięciu, to współcześnie jest to jeden do stu (40 tys. do ponad 4 mln). Przed wojną woj. śląskie miało u zarania swego powstania 1 mln 125 tys. mieszkańców, a nie wszyscy byli Polakami, gdy Polaków na Zaolziu było jeszcze ponad 100 tys.6. Ta swego rodzaju „katastrofa” demograficzna, która nie wynika z niżu demograficznego, a jest raczej katastrofą kulturowo-demograficzną ma jeszcze jeden wymiar statystyczny związany z II wojną światową. Polacy bowiem ponosili główne straty ludnościowe na tym obszarze (obok Żydów, których wymordowano), ale byli nie tylko wysiedlani do tzw. Polenlagrow czy mordowani całymi grupami jak w Żywocicach, z zemsty za działalność partyzantów. Polacy z Zaolzia ponieśli stosunkowo największe straty w zbrodniach na wschodzie, tj. są jakby najliczniejszą grupą w zbrodni katyńskiej. Dziś już wiemy, że jeżeli wśród około 25 tys. Polaków zamordowanych z trzech głównych obozów i wielu więzień zginęło ponad 600 Zaolziaków, to proporcje są drastyczne. Zginął bowiem jeden na tysiąc Polak (w tym Żydzi polscy oraz nieliczni prawosławni czy grekokatolicy, np. duchowni w wojsku), ale zginął jeden na dwustu mieszkaniec Zaolzia, najczęściej 4 T. Kania: Ogólny i subiektywny obraz migracji na nietypowym pograniczu Śląska Cieszyńskiego. W: Integracja w świecie powszechnej migracji. Red. J. Surzykiewicz, M. Kulesza. Warszawa 2008. 5 T. Kania: Rodzina miedzy kulturami. Biograficzne aspekty wielokulturowości (na przykładzie rodziny nadolziańskiej).W: Społeczne uwarunkowania edukacji miedzykulturowej. T. 2: Problemy praktyki oświatowej. Red. T. Lewowicki, A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska. Cieszyn – Warszawa – Toruń 2009, s. 261-272. 6 Podręczna mapa województwa śląskiego, opr. Franciszek Popiołek (statystyka woj. według „Rocznika Polskiego” z 1922 roku), Nakładem Spółki „Ostoja” w Cieszynie, w posiadaniu autora, jedna plansza. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 183 wojskowy, policjant, urzędnik czy inny, który ewakuował się we wrześniu na wschód i został uwięziony, a potem zamordowany. Wśród 25700 jeńców i więźniów ze Starobielska, Kozielska, Ostaszkowa i więzień zachodniej Ukrainy czy Białorusi najmłodsi (np. policjant ze Stonawy) mieli po dwadzieścia kilka lat. Ogólna liczba ofiar z Zaolzia wynosi około 6000 za cały okres wojny, w tym 80% Polaków, 2500 Żydów, 1000 Zaolzian poległo wcielonych do Wermachtu, sam Oświęcim pochłonął ponad 450 ofiar. Według dość dokładnych wyliczeń 65% zginęło w obozach koncentracyjnych, w egzekucjach i mordach 8%, w walce na frontach i w działaniach wojennych 15%, podczas nalotów 8%, ale co dwudziesty był zaginiony7. Owe proporcje, w tym straty demograficzne, świadczą o wielkim ubytku ludności polskiej, jej czechizacji i to na terenach dawniej etnicznie polskich, gdzie występowało wiele miast i dzielnic kilkunasto lub kilkudziesięciotysięcznych dawnych miast. Kresy Ostrawskie i dawne rozumienie Kresów południowo-zachodnich zmieniły się, dawne nazwy (np. pojęcie Morawskiej, Śląskiej czy Polskiej Ostrawy i zdanie „Ostrawica nasza granica”) stały się archaiczne i historyczne. Istnieje jeszcze problem kapitału i potencjału kulturalno-oświatowego, które służą rozwojowi społeczności. Baza kulturalna i oświatowa na Śląsku Cieszyńskim od ponad stu lat należy do bardziej rozwiniętej i dobrze służyła także w przeszłości Polakom za Olzą, którzy najczęściej sami ją tworzyli, budowali, organizowali. Dzięki dobremu zaludnieniu obszaru gęsta była sieć szkół i innych placówek, rzadko występujących w głębi Polski czy na tzw. kresach albo na obszarach określanych jako Polska B czy C czyli biedniejsza. Będąc najbardziej rozwiniętą częścią przemysłową Austro-Węgier Śląsk Cieszyński miał na swoim obszarze do I wojny nie tylko takie urządzenia cywilizacyjne jak np. sieć tramwajową (Cieszyn, Bielsko, Ostrawa, Karwina), ale w wielu polskich wsiach funkcjonowały np. domy ludowe, domy robotnicze i domy Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego pełniące funkcje domów kultury, jak Dom Narodowy w Cieszynie. Gęsta sieć szkół powodowała, że u początków niepodległości Polski i Czechosłowacji poziom analfabetyzmu na tym terenie wynosił zaledwie między 6 a 15%, gdy w Polsce na kresach był w tym czasie 5-6 krotnie wyższy8. U schyłku lat 30. zeszłego stulecia analfabetyzm zmniejszył się nawet do kilku procent, kiedy to w Polsce wynosił dalej ponad 20%, a na kresach wśród mniejszości dochodził do 60%. Potencjał kulturalno-oświatowy i cały kapitał kulturowy mógł się lepiej rozwijać dzięki wysokiemu poziomowi scholaryzacji. Miejscowa ludność od okresu monarchii i jeszcze w okresie międzywojennym budowała społecznie szkoły, powołując szkoły także wyznaniowe czy stowarzyszeniowe (katolickie, ewangelickie, Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego i inne). Przed II wojną światową na Śląsku Cieszyńskim przeciętnie co dwa lata oddawano do użytku jedną szkołę, a w Cieszynie funkcjonowała nawet pierwsza w woj. śląskim szkoła wyższa (Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego, przeniesiona w 1949 roku do Olsztyna, która dała początki znanej olsztyńskiej ART, dziś Uniwersytetowi Rolniczemu)9. Potencjał kulturalny po 7 S. Zahradnik: Mordowano najlepszych. „Głos Ludu”, nr 40, 2010, s. 4 (cykl Historia). 8 T. Kania: Rola potencjału gospodarczego i kulturalnego w przedstawianiu i ilustracji pogranicza kulturowego (na przykładzie Śląska Zaolziańskiego z lat dwudziestych i trzydziestych).W: Na Pograniczach. Kultura – Ludzie – Problemy. Materiały z konferencji naukowej. Red. Z. Jasiński. Opole 1991, s. 51. 9 T. Kania: Baza oświatowa i infrastruktura kulturalna Śląska Cieszyńskiego. W: Śląsk �184 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego został od II wojny światowej bardzo ograniczony polskiej ludności, instytucje były podobnie jak obiekty i placówki odbierane, w wielu dziedzinach się zmniejszył. Musiało to mieć wpływ na jej rozwój i kapitał społeczno-kulturowy. Polskie obiekty, w tym liczne szkoły i placówki należące do polskich stowarzyszeń, nawet sklepy, spółdzielnie i placówki związane z Kościołem katolickim, władze CSSR potraktowały jako dobra poniemieckie i zostały one najczęściej upaństwowione. Polacy zostali pozbawieni często dorobku wielu pokoleń swoich przodków, tracąc we wsiach i w miastach dobrze wyposażone placówki. Cała sieć polskich sklepów i spółdzielni została zczechizowana, a los wielu sztandarowych obiektów przypomina sytuację obiektów na wschodzie czy na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Tak było z dawną siedzibą najważniejszych organizacji polskich w Czeskim Cieszynie hotelem „Piast”, który przez ostatnie lata kojarzony jest raczej ze stoiskami handlowymi Wietnamczyków i tym, że został bezpowrotnie utracony. Mniejszość polska na Zaolziu nie ma też takiego zaplecza materialnego jak do II wojny światowej, a jej niewątpliwe sukcesy w dziedzinach aktywności społecznej szły jakby na konto organizacji czeskich czy czechosłowackich. Skoro nie mogły istnieć, jak przed wojną, narodowe polskie kluby sportowe to miejscowi sportowcy zdobywali medale jako obywatele CSSR, kojarzeni jako Czesi. Zresztą nawet pierwsza legalnie wybrana Miss Czechosłowacji była Polką z Zaolzia, a w wielu dziedzinach działalności Polacy z czeskiej strony Śląska Cieszyńskiego przodują do dziś. Baza materialna jest jednak istotnym czynnikiem rozwoju lokalnych społeczności i podkreślić trzeba liczną sieć domów Polskiego Związku Kulturalno Oświatowego i klubów, a w ostatnich latach odradzające się placówki przyparafialne, drużyny harcerskie czy inne dawniej zapomniane formy i placówki czy stowarzyszenia. W dziedzinie mediów lokalnych utrwalona jest pozycja prasy polskiej, na czele z dziennikiem „Głos Ludu” i miesięcznikiem „Zwrot” czy specjalistycznymi biuletynami i bardzo wielowątkowym „Kalendarzem Śląskim”. Odnosi się jednak wrażenie (poparte statystykami i świadczące o niekorzystnych proporcjach i tendencjach), że Polacy na Zaolziu mają do wykorzystania przebogate tradycje i wielowiekowe dziedzictwo, ale jest to wszystko coraz bardziej kultywowane w zmniejszającej się liczebnie społeczności. Chociaż kultura Zaolzia jest chyba najlepiej opisaną kulturą regionalną (Śląska Cieszyńskiego) w Polsce, to z całego dziedzictwa korzysta coraz mniej ludzi. Powstały na wzór Uniwersytetu III Wieku w Cieszynie podobny UTW w Czeskim Cieszynie przyjął nawet specyficzną nazwę, która miała jakby łączyć pokolenia. Nazywa się Międzygeneracyjnym Uniwersytetem Regionalnym, ale frekwencja nie zawsze świadczy o międzygeneracyjności i poważniejszym zasięgu placówki. Pisząc o niektórych przejawach życia społecznego i przykładach z życia religijnego wybrałem przykład pielgrzymek i procesji kościelnych. Tendencje w ruchu pielgrzymkowym czy też obraz typowej Drogi Krzyżowej w Wielki Piątek skłaniają do konkretnych refleksji na temat udziału w tych procesjach, proporcji Czechów i Polaków czy ogólnego obrazu, ich przebiegu. W okresie komunizmu pielgrzymowanie, a tym bardziej procesje w centrach miast stawały się niemożliwe i mieszkańcy głębi Czech zostali od tego odzwyczajeni. Dziwiły ich zachowania pielgrzymów w PolCieszyński – Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 381-401. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 185 sce, ich podróże przez Czechy do Włoch czy procesje po mieście, które odbywały się w Cieszynie, a które liczni turyści mogli oglądać okazyjnie będąc w Polsce. Bardzo często pozostałością i przykładem pewnej niewiedzy o praktykach religijnych czy nawet o dniach wolnych z okazji świąt narodowych i kościelnych, które są w Polsce i Czechach obchodzone dość uroczyście, jest zjawisko ich nieznajomości i skutki takiej ignorancji. Jeżeli święta z okazji niepodległości czy dzień imienin Cyryla i Metodego przypadają w dni robocze-targowe w Polsce, to obywatele sąsiedniego kraju chcą dokonać zakupów, wyrażając zdziwienie pustym ulicom i pozamykanym sklepom. Podobnie obywatele Czech nie mogą dokonać zakupów w Boże Ciało czy 11 Listopada. Typowym przykładem stosunku do udziału w procesjach są drogi krzyżowe, od lat ekumeniczne, bo trasa biegnie od kościoła w Czeskim Cieszynie do kościoła w Polsce. Ekumeniczna procesja wygląda tak, że tłumy Polaków przekraczają most graniczny pod Wieżą Piastowską (centrum starego Cieszyna), a czescy obywatele większości niepraktykujący czy innowiercy lub ateiści w tych procesjach nie uczestniczą, stanowiąc raczej ciekawskich i bardzo zdziwionych widzów. Przebieg Drogi Krzyżowej wielkopiątkowej w 2010 roku mógł też zdziwić z powodów językowych, ponieważ mimo ekumenizmu i przewagi 80 do 90% Polaków w całej procesji odbywała się po czeskiej stronie w języku czeskim (stacje, modlitwy, pieśni), na moście granicznym w obu językach, a po polskiej stronie tylko po polsku. Wielu Polaków spodziewało się nie tylko języka czeskiego w trakcie modlitw na ulicy Głębokiej czyli w Polsce, ale oczekiwali, że skoro stanowią przytłaczającą większość uczestników to powinno było już być więcej polszczyzny w Czeskim Cieszynie. Po prawie dwudziestu latach od upadku komunizmu i pięciu latach od całkowitego otwarcia granicy polsko-czeskiej można jednak zauważyć większą otwartość na język sąsiada w nazewnictwie handlowo-turystycznym, napisach sklepowych (szyldy, opisy towarów, małe reklamy). Wydaje się, że nawet wietnamscy handlowcy z Czeskiego Cieszyna są bardziej wielojęzyczni i nastawieni na klientów z Polski niż sprzedawcy Czesi, z wyjątkiem może sklepów monopolowych opierających głównie swoje dochody o klientelę z Polski. Pogranicze nadolziańskie jest więc w pierwszym dziesięcioleciu nowego tysiąclecia ciekawym miejscem dla obserwacji socjologicznych, terenem wartym analiz demograficznych czy badań etnologicznych. Powracają tematy sprzed stu lat, np. znowu Polacy szukają zatrudnienia w przemyśle Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego, stanowiąc poważny procentowo w skali zatrudnienia pracowników dołowych udział górników. Górnicy ci dojeżdżają głównie z miejscowości dawnego Rybnickiego Okręgu Węglowego, wielu mieszka w hotelach robotniczych przy czeskich kopalniach w okolicach Karwiny. Z relacji wielu miejscowych Polaków pracujących jako obywatele Czech na tychże kopalniach można zebrać kilka wniosków negatywnych. Po pierwsze robotnicy i górnicy z Polski są bardziej wyzyskiwani, gdyż zarabiają na nich pośrednicy. Po drugie miejscowi Polacy wobec rodaków z Polski ukrywają swoje pochodzenie, żeby nie wchodzić w bliższe kontakty czy znajomości. Po trzecie: znaczna część dojeżdżających górników z Polski to byli doświadczeni pracownicy kopalń, którzy mają już przyznane emerytury i praca w Czechach jest ich drugim źródłem dochodu. Mają w związku z tym aktualnie wyższą stopę życiową i są obiektem zazdrości czeskich czy innych górników. Górników z Polski poznać można po szychcie na parkingach, ponieważ przykopalniane parkingi zapełnione są przeważnie czeskimi „Škodami”, a Polacy parkują samocho- �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 186 dami wyższej klasy, nowszymi i częściej niemieckich marek. Polacy niestety giną w wypadkach kopalnianych częściej, gdyż kierowani są do trudniejszych przodków, rzadziej przy tym chorują lub nie korzystają z chorobowego w Czechach, a wręcz są kierowani jakby na delegacje. Wyzysk jest więc, analogicznie jak w okresie Monarchii C.K., wśród robotników z Galicji większy, ale dziś wyzyskują ich także firmy z Polski, a nie tylko czeski czy niemiecki kapitalista. Piszą o tym coraz częściej lokalne gazety, także górnicze dodatki polskojęzyczne czy wspomniany „Głos Ludu”, nazywając nawet górników z Polski niewolnikami. Liczba zatrudnianych górników dochodziła w końcu 2009 roku do 4 tys. i wiele kopalń wręcz jest uzależnionych od polskiej siły roboczej. Warto dodać, że w wypadkach w latach 2008-2009 zginęło 10 górników, a setki zostały rannych, tak więc praca taniej stosunkowo siły roboczej z Polski będzie już zauważalnym przez historię gospodarczą i ekonomię zjawiskiem10. Takie są demograficzno-socjologiczne refleksje związane ze zmianami w strukturach ludności, malejącym potencjałem kulturalnym, praktykami religijnymi czy sytuacją polskich górników w Czechach. Pogranicze kulturowe Śląska Cieszyńskiego cały czas się zmienia i warto analizować statystyki, media lokalne, obserwować lokalne społeczności i prowadzić historyczne porównania w różnych dziedzinach ważnych dla stosunków społecznych i narodowościowych. Bibliografia: Kania T.: Baza oświatowa i infrastruktura kulturalna Śląska Cieszyńskiego. W: Śląsk Cieszyński - środowisko naturalne, zarys dziejów, zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna, Cieszyn 2001, s. 381-401 Kania T.: Ogólny i subiektywny obraz migracji na nietypowym pograniczu Śląska Cieszyńskiego. W: Integracja w świecie powszechnej migracji. Red. J. Surzykiewicz, M. Kulesza. Warszawa 2008, s. 208-217 Kania T.: Rodzina miedzy kulturami. Biograficzne aspekty wielokulturowości (na przykładzie rodziny nadolziańskiej). W: Społeczne uwarunkowania edukacji miedzykulturowej. T. 2: Problemy praktyki oświatowej. Red. T. Lewowicki, A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska. Cieszyn – Warszawa – Toruń 2009, s. 261-272 Kania T.: Region - Kresy - Pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów. W: Z problemów ochrony i konserwacji regionalnego dziedzictwa piśmienniczego. Red. I. Panic. Cieszyn 1994, s. 27-52 Kania T.: Rola potencjału gospodarczego i kulturalnego w przedstawianiu i ilustracji pogranicza kulturowego (na przykładzie Śląska Zaolziańskiego z lat dwudziestych i trzydziestych). W: Na Pograniczach. Kultura – Ludzie – Problemy. Materiały z konferencji naukowej. Red. Z. Jasiński, Opole 1991 Kaszper K.: Zaczadzony klimat, „Zwrot”, nr 4, Czeski Cieszyn 2009, s. 22-23 Kuźnik G., Chlup D.: Niewolnicy na życzenie? „Głos Ludu”, 6.04.2010, nr 40, s. 1 Kuźnik G., Chlup D.: Delegacja na… przodku, „Głos Ludu” 6.04.2010, nr 40, s. 3 10 Kuźnik G., Chlup D.: Niewolnicy na życzenie? „Głos Ludu”, 6.04.2010, nr 40, s. 1 (cykl: Sytuacja polskich górników w Republice Czeskiej); Kuźnik G., Chlup D.: Delegacja na… przodku, „Głos Ludu” 6.04.2010, nr 40, s. 3. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 187 Zahradnik S..: Mordowano najlepszych. „Głos Ludu”, 6.04.2010, 2010, nr 40, s. 4 Zahradnik S.: Śląsk Cieszyński - „nowe” spojrzenie? „Zwrot”, nr 1, Czeski Cieszyn 2009, s. 41-43 Zahradnik S.: Struktura narodowościowa Zaolzia, Trzyniec 1991 Źródła: Mapa województwa śląskiego, opr. Franciszek Popiołek (statystyka woj. według „Rocznika Polskiego” z 1922 roku), Nakładem Spółki „Ostoja” w Cieszynie. Shrnutí Poznámky o potenciálu Těšínského Slezska. Sociologické a demografické aspekty Autor uvádí podrobné statistické údaje o vztazích obyvatelstva, počtu Poláků a jiných obyvatel Zaolzí. Porovnává demografické ztráty a populační růst, včetně ztrát z období války. Zdůrazňuje kulturní potenciál Těšínského Slezska, které již v předválečném období se lišilo od všeobecného průměru. Pozornost je zaměřena na radikálně odlišné formy náboženství, jakož i moderní náboženské praktiky a chování křesťanů na obou stranách hranice. Z nových problémů a neobvyklých jevů byla analyzována specifická situace polských horníků v České republice, jejich nehodovost a vykořisťování. Summary Some remarks on the potentialities of Cieszyn Silesia. The sociological and demographic aspects The author provides exact statistical details concerning population relations and the number of Poles and other inhabitants in Zaolzie. Demographic losses (including war times) and population increase are compared in the study. Due attention is drawn to the cultural richness of Cieszyn Silesia, which was far more than average already in the pre-war times. Extremely diversified religious symptoms were focused on, as well as current religious practice and behaviour patterns of Christians on both sides of the border. As regards new problems and untypical phenomena, the specific situation of Polish miners (accident rate and exploitation) in the Czech Republic was discussed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb94af0a27aba17003e14993b6922a6.pdf f63ad1f853f7373e4f02dca23abb8970 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource ewolucjonizm etnografia polska -okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1735 Title A name given to the resource Tradycja etnologiczna powojennej etnografii polskiej a ewolucjonizm / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.51-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 KATARZYNA KAl'VIOW8KA KatedJ'a Etnografii :;niwersytetu ŁódZlkiego TRADYCJA METODOLOGICZNA POWOJENNEJ SKIEJ A EWOLUCJONIZM ETNOGRAFII POL- Poniższy tekst stanowi fragment przygotowanej przeze mnie pracy na temat ewolucjonistycznych i socjobiologicznych koncepcji kultury. Obydwa te nurty mieszczą się w innej niż przyjęta w polskiej etnografii tradycji myślenia o kulturze. Etnologia anglosaska, a szczególnie amerykańska lokuje sposoby interpretowania kultury także i w perspektywie doświadczeń nauk przyrodnkzych. Odniesień takich w polskiej etnografii nie czyniono. O ile zrozumiały jest brak zainteresowania socjobiologią, d2liedzin4 wlaśC'iwie dopiero się kształtującą, o tyle eWOilu<:jO!l1izJm znany był i komentowany od przełamu wieków. Nie znalazł on jednak w polskiej etnografii podatnego gruntu. W przedstawianym tekście staram się wskazać nta pewne 'uwarulllkowania, (które zadecydowaly o braku zaiJnJteresowaniaetno.logią ewolucjonistyczną we współc.z·esnej etnografii polskiej. Ewolucjonizm we wspókzesnej etnologii polskiej nie był traktowany jako wartośdowy czy pociągający sposób interpretowania kultury. W historii powojennej etnologii, poza pracami komentującymi, a ściślej prezentującymi ewolucjonizm jako odrębną teoretyczną i metodologiczną perspektywę badania kultury 1, nie opublikowano żadnej próby badań czy Irozważań, które deklarowałyby ewolucjonistyczną orientację ich autora. Brak zainteresowania ewolucjonizmem, szczególnie zaś neoewolucjonizmem, miał co najmniej kilka przyczyn, które generalnie dotyczyły dwu obszarów: politycznych uwarunkowań nauk społecznych w powojennej rzeczywistości oraz określonej tradycji polskiej etnologii. Obydwa te obszary kształtowały, w pierwszym przypadku, brak zainteresowania ewolucjonizmem z konieczności, w drugim - brak zainteresowania z 1 Np. J. LUJtyński, ka, Łódź 1956. Ewolucjonizm w etnologii anglosaskej a etnografia radziec- �52 KATARZYNA KANLOWSKA wyboru. Trudno naturalnie wyliczyć wszystkie powody, ale niektóre z nich wydają się godne zwrócenia szczególnej uwagi. Warto przypomnieć, że tezy klasycznego ewolucjoniz;mu znane były głównie z tłumaczeń prac E. Tylora i L. H. Morgana dokonanych w końcu XIX wieku i w pierwszych latach XX 2. Z pewnością jednak bardziej spopularyzowały ewolucjonizm nie tyle tłumaczenia dzieł oryginalnych, ile prace L. Krzywickiego. Miało to określone konsekwencje. Teoria ewolucji pojawiła się u Krzywickiego w kontekście prezentowania myśli marksistowskiej, stąd służy tam rac.zej jako argument dla poparcia pewnych tez maT:ksizmu, niżli stan;)wi osobny obsz;ar rozważ3ń. Wprowadzenie ewolucjonizmu do nauk społecznych taką dr~ teoretycznie dawało temu kietrunlk,ow>iswnsę bliżs7;ego 7!ainteresowania się nim pO'\vojennej etnografii polskiej. Chara,kteryzując sytua,cję etnografii w lata,ch 40- tych i 50-tych w Fo,lsee autorzy szerszego na ten temat opracowania 3 piszą: "okres wyrażnych dążeń centralistycZlnych oraz presji metodologicznej w dziedzinie etnografii wytyc.zają daty dwóch konferencji: pierwszej zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 roku w związku z przygotowywanym Kongresem Nauki Polskiej i drugiej organizowanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Pierwsza konferencja dokonała stereotypowego rozra,chunku z dorobkiem przedwojennej etnografii «z punktu widzenia postępowej myśli społecznej oraz etnografii powojennej w dialektycznym procesie walki starych tendencji z nowymi» reprezentowanymi przez dążenie do powiązania nauki z życiem i oparcie jej o materializm historyczny i dialektyezny" 4. Postulaty formułowane na tej konf'eroocji odnosiły się, zdaniem autorów, do podejmowania prac z zakresu etnografii historycznej, kultury tradycyjnej "ludu 'pracującego" oraz 'inicjowania badań pf'zyda1bnych dla praktyki społecznej, uznając za takie przede wszystkim badania kultury ludowej jako istotnego elementu kultury narodowej. Konferencja określała więc przedmiot zainteresowań dziedziny, zakres badań a także perspektywę metodologiczną. Ta ostatnia deklarowana była najmniej precyzyjnie, co nie znaczy jednak, że nie można określić generalnej tendencji. Zarówno treści merytoryczne jak i specyficzny język, jakim owe treści dzieł k1asyik6w ewO'lucj()inizmu 'll'ku'zywały się ko'lejnlQ: SpołeczeńL. H. Mor!!ana w 1887 r., Cywilizacja pierwotna E. Tylora w 1896 r., a Antropologia E. Tylora w 1911. 3 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polska etnografia po II wojnie, "Lud" . 1982, t. 66, s. 2 - 18. , ibidem, s. 6. 2 stwo Przekła,dy pierwotne �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii 53 polskiej były wyrażane wskazuje, iż etnografia nie była w tym okresie dziedziną bardziej uprzywilejowaną niż inne nauki społeczne. Tak jak np. w socjologii, uwaga badaczy miała skupić się na dwu kwestiach, krytycznej ocenie dorobku dziedziny i projekcie sposobu jej uprawiania. Owcze:łlla sytuacja nauk społecznych odsunięta była niejako na plan dalszy, podczas gdy stosunek do przeszłości i przyszłości wymagał niezwłocznego określenia. Pierwsze oceny aktualnej działalności naukowej pojawiły się w dyskusji na drugiej konferencji środowiska etnografów zwołanej w 1956 roku przez IHKM PAN. Autorzy wspomnianego wyżej opracowania określili tę konferencję jako "otwierającą nowy okres rozwoju etnografii polskiej", jednak analiza tez dyskutowanych na konferencji pozwala wnioskować, że ów nowy okres rozwoju polsbej etnografii umożliwiły zmiany polityczno-społeczne jakie niósł ze sobą rok 1956 niż miałby ów rozwój źródła w zmianie świadomości badawczej środowiska etnograficznego. Referat prof K. Dobrowolskiego, organizujący dyskusję na konferencji, jak i sam przebieg dyskusji.5 wykazują, moim zdaniem, szczególną ciągłość mientacji wyrażanych w postanowieniach poprzedniej konferencji. Tekst wystąpienia, opublikowany z resztą w fatalnej dla późniejszego czytelnika formie, operuje właściwie równoważnikami zdań, co utrudnia ustalenie ważności poszczególnych tez dla samego autora. Z części zatytułowanej Rzut oka na drogi rozwoju etnografii polskiej nie można wnioskować, czy wymienione cechy etnogratii są rzeczy"wistym faktem, czy jedynie postulatem. Oto fragment tekstu: " ... Rozszerzenie tema'tyki. Rola towarzystw naukowych \v rozwoju etnografii. Motywy zbierania materiałów. Włączanie elementów kultury ludowej do kultury naI'Oclowej. Dążenie do pozyskania chłopst\va dla programów polityczno-społecznych reprezentowanych przez klasy panuj'1ce. Opracowywania materiałów. Rola obcych teorii etnologicznych w rozwoju etnografii. Wpływy ewolucjonizmu. Pierwsze zainteresowania marksis{olwską koncepcją rozwoju społeczeństwa i kultury. Doniosłe z'aslugi etnografii polskiej przez ogromne wzbogacenie wiedzy 'O kulturze mas chł'olpskich, przez zgromadzenie bogatych materiałów rzucających światło zarówno na aktualny sian kultury ludowej, jak też na minione, odległe 'nieraz oikresy rozwojowe. Drogi rozwoju etnografii polskiej w okresire międzywojrennym. Rola ustroju kaipitalistycznego w kształtowaniu się nauk społecznych. Jego Wipływna <tendencje rozwoj!Owe etnografiei lody K. Dobrowolski, Drogi rozwoju etnografii i zwiq:ki z innymi naukami. (rozważania 1858, t. r, ~. 5 72 - 82. polskej, jej dyskusyjne), obecne zadania, "Etnografia me- Po'l'ska" �54 KATARZYNA KANlOWSKA (wyróżniający się niejecinokrotnte 'Up. rw dohorze i w ujmowaniu tematów oraz w powiąza'Uiu z ideologią klas panujących)" 6. Przytaczam ten fragment z wi-elu powodów. Przede wszystkim ilustruje on charakter wystąpienia i daje wyobrażenie o dyskusj,i, jaką miało ono sprowokować. Konferencja miała krytyczni-e oc-enić stan ówczesnypolskiej etnografii. Rela'cja dyskusji potwierdza częściowo, iż zamim: ten został Sipełniony. Przytoczyłam ów cytat także i ,po to, by zwróorie", "ideologia ,klas panujących"), operowanie term~nami wartościującić uwagę na język (pewne ,terminy, takie jak "chłopstwo", "obce tecymi ("ogromn-e wzboga,c-enie wiedzy", "bogate materiały") oraz stoipień ogólno'ści twierdzeń. Mówiąc 'O ,charakterze tego wystąiP!ienia chcę podkreślić nie tylko wspomniane rwyż-ejcechy formalne. MeTytorycz'Ua treść wj'1powiedzi Dobrowolskiego pozwala stwieTdzić, iż zawierała szczególną ocenę dyscypilny. Jest to borwiem próba scharakt-eryzowania -etnografii niejako z zewnątrz. Zasadniczym pytaniem wydaje się tu być !pytanie o to, jak mleści się -etnografia w preferowa'Uej konwencji uprawania nauki. Przytaczane argumenty ,pr:oekonać mają o braku koniecz'l1!ościzweryfikowania celu i sposobów uprawiania tej dziedziny nauk społecznych. Nie jest natomiast przedmiotem wystą:pienia i dyskusji konfrontacja stanowisk teoretycznych i metodolog'iczinych. Wyraźn~ określenie charakteru dyscypliny z góry taką wewnętrz'ną analizę etnografii wykluczyło. Mimo deklamcji, iż konferencj.a miała rozważyć także teoretyczno-metodologiczne podstawy etmografi,i 7, żadna ikoncepcja kultury ~zy orientacja badawcza, a więc także i teoria e'wolucj'OniS'tyczna, nie stała suę przedm~otem refleksji. Ewolucjonizm wymieniony został w wystąJpieniu K. Dobrmvolskiego jeden raz. W toku dyskusji (opieram się tu na wyczerpujqcej relacji E. Pietraszka) termin ten nie pada w !O'góle,,a nazwisko MOIrganaprzywołane zostało jedyny raz przez referenta, gdy wYPJwiadajqc s'ir: o pO'wi~IZdniach między etnografią a socjologią mów,ił: "z wielkim uznaniem i zaciekawieniem śledzimy zjawisko (... ) narastania wielkiej przyjazni między socjologią i etnografią. Dał temu począt'ek jeszcze Morgan. Morgan bowiem z wyników własnych badań ter:enowych skonstruował zasadniczą kO'I1Cepcję,ewolucji, którą przejmował do swego systemu socj'ologicznego Engels" 8. Powodem tego pomijania zagadnień teOTertycznych była, jak sądzę, s. 74. fi ibidem, 7 Etnograficzna Konferencja Polska" 1958, t. I, s. 410 - 43l. B ibidem, s. 430. Metodologiczna (Kraków 23.04.1956), "Etnografia �Trad.ycja metodologiczna powojennej e.tnogrujii polskiej 55 szczególna wi:zj.aetmogI'afii, w myśl MÓI'ej miała być QU1;a dziedziną historyczną, kt6r'ej charakter ,określony został przez K. Dobrolwolskiego jako realistyczno-praktyczny 'w 'ociróżnien'iu od dogmatyzmu O'z.na'Czającego wszelką !inną :postawę teoretyczną. Uzasadni'ają'c ten pogląd autor ref.eratu wypowiada swój sąd na temat dróg rozwojowych etnografii stwierdzając: "Każda nauka, joakozjawisko historycznae uwarunkowane, zmienia s.ię w zależności od trzech podstawowych czynników: a) przez gramadzeni'e wiedzy i dOSikonalenieśrodków .poznawczych, b) przez zmianę warunków społeczno-gospodarczych, c) przez zmianę bada:nej rzeczywiS'tośd, Opierając się na takich zalożeniach (... )zawarte w referacie stwierdzenia ll1Ó.e mają charakteru tylko postulatywnego, są bowiem ujęciem i podsumowaniem aktua~nego stanu rzeczy, aktualnych tendencji rozwojowych etnografii polskiej. (... ) w różny'ch krajach eUTOlpejskichzai;nteresowani,a problematyką etnograficzną w ciągu XIX i XX wieku kształtowały się w niejednolitych warunka,ch Sipołec:zmo-gospodarezych i politycznych. Inna była geneza społeczna i polityczna zainteresowania się kulturami lud::r\':ymi narodów eUf'Opoejskich,inne z,aś były w pewnej mierze m<Ytywy ksztal'tujące z:ainteresawania dla kultur tzw. ludów prymitywnych. Stąd w dalszej konsekwencji pow5'tawały powiiąz'ania etnografii ludów prymitywnych z geografią li antropologią, zaś etnografii narodów europejskich z hist'orią i historią literatury, obu beruników z językoznawstwem itd. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły w etnografii różnych krajów szeregzasa.dJniczych osiągnięć. Omawiając osią,gnięcia etnografii radzieckiej (... ) (nal€"zy podnieść - KK) Jej kO!IlJkretno-historyczną posrtaWG w ujmowaniu rzeczyw'istości etnograficznej. W,a:rtoOściowewyniki przyniosły talkże badania nad współczesną wsią kołchozową oraz :nad kultuq rohotniczq, Zna'czne osiągnięcia zdlQ,była etnografia radziecka również w badaniach nad proh:'emamietnogenezy. Jeżeli chod:zi o etnografit: krajów kapiJta,listycmych, to mimo utrzymywania się w niej wielu różnych kierUin:kówo różnych 'celach 'badawczych li różnych postawach politycznych. widzimy w niej coraz wyraźniejsze umaenianie się koncl')cj i etnografii jako nauki historycznej. Wyraźniej 'stawiane są też przez czołowych etnografów ,postulaty objęcia b3.daniami etnograficznymi współczesnej, i 'DO zarówno kultury wiejskiej, jak i miejskiej, w tym rohotniczej" 9. Stanowisko autora wydaje się więc dość jasne. Etnografia, jak każda nauka, uwarunkowana jest hist'orycznie. W zależności od zmieniających się warunków społeczno-gosiOtpodarczych zmienia się badana rzeczywistość, zatem !przedmiot zainteresowań etnQgrafii określony jest he:npo9 ibi.dem, s, 412 - 413 (za E. Pietras2'krem). �56 KATARZYNA KANIOWSKA- średnio !przez socjo-ekonomic:zme uwarunkowania. p.azostaja jednak nierozstrzygnięte pytanie, czy zmienność badanej rzeczywistości uznaj~ się za jej atrybut,czy stawia się tu tezę 'o nieu.sta'nrnym r'ozszerzaniu się .pl-zedmiotu badań etnogroaficznych. J,oot to, mJim zdaniem, 'Pytanie -o zakr-es zaintereS'oowań dziedziny i prościej nieoo je ujmując dotyczy ono kwes'tii następującej: czy stwierdzając zmienność świat,a etnograf ma zdawać Slohie sprawę 'Z faktu, że tej samej zmienności podleg'a wszystko to, OJ bada, czy też zainteresowania etrn'ogr,afii mają być skierowane wciąż gdzie indziej, a zatem czy przedmiot etnograi'icznych badań j'est zawsze ten sam, OIkreślony jako domena etnogT'afii, czy też ,kształtuje sri.ęwoiąż ,odmiennie, w z'alei;n:ośoi od po,trzeb dyktowanych obiektywnymi uwarunkowani,ami. Referat 'Z'agadnienia tego nie !rozstrzyga, ,ale kwestia ta dominuje wyTame w relacji z dyskusJi, jaką prowadzono. StosunkoWlo najwięoej poświęoono b::>wiem czasu na rozważa'lliia :nad koniecznością wIącnenia do badań etnograficmych badań 'nad kulturą robotnliczą. I choć nie wykroczono ;poza to konkretne 'Pytanie uważam, że jest tu potwierdzenie, być moż-e jedyni-e i'nrt.ui<:yjnieodczuwanego, szerszeg,o problemu. Dyskusj.a nad uznaniem, bądź nie, kultury rohotnicz-ej jakio obszaru etnografii d-otyka wIa-sn:ie wspomruiaJn-ej wyżej szerszej p'r'obJ.ematyki przedmiotu etnOf'rafii, nie odpowiada jednak na pytanie>;) jego zakres. Ni'e wynika także 'ni z referatu ni z dyskusji sposób rozumien:iaowej "zmiaJny badanej rzeczywistości" wymienionej jako jeden z ,trzech pudstawowych ·czynników przemian w n-auce. Brak l'(nważań w ogólniejszych kategoriach ora'z nierozs<!dzenie tak p'odsitawowych dla 'każdej nauki społecznej kwestii miały swoje określone i k:cmkretn:e źródł.a. Warto zwrócić uwagę na fakt, że w wymienianych Iprzez Dobrowolskieg'oczynnikach, w zależności Qd których :nauka jako hisborycznie uWaTunkowana podlega z'mia,nom - jako pierwszy warunek 'o:wej zmiany wymienione jest "gromadzenie wiedzy i doskonalenie środków poznawczych". Pozostałe dwa odnoszą się do r-elacji między przedmiotem nauki -a charakterem rzeczywistości, roela.cjiobiektu zai-nteresowania -a kontekstem ów obiekt ot'aczającym i warunkują'cym_ Opis wzajemnej zależności tych dwu elementów wymag'a w każdej naue'e spocyfi,czmego języka, 'którym jest język teo-ririi metody. Niezbędne jest więc bliższezanalizowan:i'e tegoż języka w takiej postaci, jaką nadano tej pmblematyce .podczas omawianej k.onfereneji. Bod5tawowe znaczernie mialo s'twierdzenie, ;iż etnografia jest nauką historyczną. Przy tocZlone w ref erade liczne -argumoorty wskazywać miały na zasadność takieg'o rozumienia charakteru etnograHi. Autor m.in. w cytowanym już przeze mnie fragmencie stara się wykazać, iż etnografia europejska pow!iązana jest trady'cyjrni'e IZ historią literatury, podczas gdy e1nografia �Tradycja metodoLogiczna powojennej e,tnogra/ii poLskiej 57 pozaeu:r.O'pejsika,nastawiona na badanie tzw. ludów ,prymitywnych, .posiada silniejsze iZwiązJkiz geografią i antropologią. Etnograf'ię .radZLi'eeką uznaje za historyczną, bowiem przyjmuje ona "Ikonkretno-historyczną p0stawę w ujmowaniu rzee:zywist.aś'Cietnograficznej". Omawiają'c n.at<)miast etnografię krajów ika1pita1istyeznych (za'chowując tu język !referatu) twierdzi, 'iż "mimo ut,rzymywania ,się w niej wielu różnych berunków o różnych cela,ch 'badawczych i ,różnych postawach polity'cznych, widz~my w n~ej wraz wy:mźniejsz.e umClJcnia:niesię etnografii jako ;nawki 'historycznej" 10. J'est rzeczą na'iur·alną,iż każda argumentacj,a na Ipoparoie wyraż'onej uprzednio tezy podkreśla p.rz.ede wszystkim te fakty, któpe zdają się mieć największą moc przekollliania. W tym jednak wypadkuatrgumen'ty (przytaczane przez Dobrowolskiego) ir:a'cą ową moc, są bywieun stwierdzeniami lnadto ogólnymi, pobieżnymi lub po prostu błędnymi. O ile pobieżność ocen tłumaczyć można koniecznością operowania skrótami myślowymi z racji ,charateru wystąp'ienia, o tyle błędne oc-eny oslabiiają w sposób bardzo isi1;:otnytok rozumowania. Dużym uproszczeni'em jest !TIIP. w m:Jim odczuciu twierdzić, że etnogl'aha eur·opejSika Ipowiązana jest tradycyjni'e z historią i hi:stol'ią liter'atury, 'p-ozaeUl'opejs'kaz·aś z geografią i .antT'Olpol'ogią, gdy jedynym wymienia'nym tu .kryterium tej różnicy staje się badanie tzw. społeczeńsi1;wpierwotnych. Tradycje te,choć rzeczywiści·e różne, nie mają swych ź,ródeł w innym przedmiocie badań, jakim jest diu Dobrowolskiego społeczeństwo pi,erwotne(jeśli w ogóle można twierdzić, że rzeczywistość Ispołeczeństwa pierwotnego wymaga innego tecrretyczno-metooclol:og,icz:negoaparatu badawcze niż rzeczywistość społ'ecz:no5ci wiej'skiej). Owa odmi€!l1m!ośćh"adycji eu.r'opejskiej i poz,aeUl'opejskiej etnografii ma swe ko.rz,en~ebyn,aj:mniej nie w' obszarze badań. Wywodzi się raczej z tradycj'i ,innego tY1pumyślenia o kulturze oraz różneg'o postrzeg.a'nia char·akteru refleksji ·et:nolo.gieme.i. W odniesieniu do etnograf'ii radzieckiej ,argiument o jej "konJktr,etno-historyez:nej" postawie wobec rzeczywisto'ści, pomilnąwStzy małą precyzję samego określ'enia, jest argumentem nie na rzecz specyfiiki nauki, ile ra,czej jedy'nie iS1pecyfikime body. Najwięcejz,astrzeżeń budzi jednak teza o umacnianiu się koncepcji etnografii jako nauki historycznej w odniesieniu do ówczesnych tendencji w etnografii na Zachodzie. Lata 40-te i 50-te były dla cinol'ogii ,zachodnioeuropejskiej ok1"esemumaoniania się fU!lIkcjonaliZJmu-struktuf'alizmu i funkcjonalizmu, S'ocjologizmu, a także Istrukttutra1Jizmu. W etnologi~ amerykańskiej natomis.s,t w tym samym cz,aLSlie etTI!Clpsychologiczna analiza kultury i n.€'oewolucj'onizm przyćmiewały historyZlffikonoepcji B0'a:sa,,a teorię kultury A. Kroebera, gdzie histor:i,a od10 ibidem, iS. 412 - 413. �58 KATARZYNA KANlOWSKAl grywa w ,anahzie iistOltną rolę, trudnoby na'zwać ebnog,rafią w sensie nadawanym jej przez K. Dobrowolskiego. Wspomniany tu okr'es był w etnologh świabowej szczególnie ważny Ksz,tałtowały :się wtedy zdecydow,a:nie różne tendencj,e badawcze i teorie. Stosunek do metody his'Vorycmejczy tzw. dalIly'ch historycznych stawał się często przedmiotem dyskusji. 'nie m'O'żnajednak w żaden sposób twierdzić, iż wówczas "umacniała się Jmneepcj1a etno gr1afii jako nauki historycznej". Wręcz odwrotnie. Okr,eślenl~e ehmgmfjj jako dziedzi,ny hi:storycz.nej był,o nie ,tylko zaklasyfikowaniem Jej wohręb nauk historycznych. Stwierdzenie takie miało przede wszystkim 'lrons·ekwencj-emetodrol,ogiczne. Wyzna'czał{) mianowicie sposóbinrter:pr'etowa'lli1a zjawisk kulturowych, co więoej - stwarzala wyraźnie ,określalny kanon f10zumienia kultury. Warto poświęcić chwilę uwagli j;,emu, jak określona z051;,a1,ametoda historyczll"1a.jp'rzez Dohr,owolskieg::>.F,r'3igment wYSltąpienia, w któ'rym referent wypowiada się na temat teoretycznyoh i metod'ologkznych pocistaw etnografii rozpoczyna się rozważaniami nad etyką z.awodową, wyZJnaezającą rzetelność badań i wni!ooków. "Od sposobu (. .. ) zebrania materiałów, od wierności, prawdziwości, od wszechstronności ,oświ,etleruia,od zobaczenia już w 'terenie właściwych współzależn:ości, zlależy wartość IP'0zna'nia etnograficznego. Dlatego badacz terenowy, obok wY's/o/kiich kwalifikacjii teoretycznych i technicznych, powinien odznaczać się wysokimi kwaiifikacjami mOflalnymi. Zachodzi bowiem zaws'z·e nieloo~pieoC'z€ństwoułatwienia sobie zadania pTz€'z powierzchowne {)ibserwacje, a Inawet przeistaczanie faktów" 11. Rzetelność osiągana tak eharakteryaO'Waną postawą umacniana była także kreśloną metbodą postępowania badawczego. Jak w każdym 'przypadku łączyła s:ię ,o'ruabezpośrednio z,e sposobem postrzegania przedmiotu zainter eSiO\vań.Głównym ich ohiektem miaŁa być "żywa Slpoł,eczn::>ść i jej kultura". W swym wystąpi-eniu Dobr'O'Wolskistwierdzał: "Zasad'lloiczypostuJ/at w had:aJlliu żywej s'połetCznościto tworzenie dyńamieznego I{)pisu, postępow,anie zmierzające od rejestracj,i fa,któw do odtworzenia proces6w i uchwyce,nia dynamiki rozwojowej. Rzeczywistość: aktualna jest oglli'wem rozwojowym rozległego wczasie procesu historycznego. Stanowi ją żywa srpoleczno'ść wraz z.e swą kulturą w całej swej dynamice i bJgactwie zjawisk dokonujących się na naszych oczach. Badamie tej żywej 'Sp'0łeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymag.a ono 'Od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwaicjiaż do ekS1perymentu, charakterystycz:nego dla nauk ,przyrodniczY'ch) IQlfazhistorycznego, a zaraz'em socjo].ogicznego ujmowania badanej rze'Czywistosci. Jeśli chodzi o f'ekom'>trukcję rzeczywistośoi mi11 ibidem, s. 415. �Tradycja metodologiczna powojennej e.tnografii polskiej 59 nionej, wymag:a ,ona stosowamJia,przez 'etnografa (l'óżmych metod badawczych, pOlStępow:aniazarówno retrogresywnego jak i progresyw:nego, właściwego hisborii. Bardzo ważną rolę 'W p'OstępK)waniu ;retr·ogr'esywllym odgrywają relikty zachowane we współcześnie hadanej rz:eczywisrt:ości, a oś\vietlająee dawniejsze ;postacie kultury" 12. Jest to w całym wystąlpieniu jedy;ny £r:ag.ment, w którym m:ywa o metodzie:i nie ,przynJs.i on ż:adnej bliższej iprecyzacji :rozuJlli'€Jni~metody historycznej. Zakres tegoostatmego 1;·ermi'nurozrasta się, obejmując nie tylko kilka technik, jak 'Obserwacja, eksperyment, ale de iacbe>zawiera dyrek,tywy postępowania dJale'ko szersze niżeli te, któr:e tradycyjnie z wnioskowaniem metodą historyczną się łączą 13. Ale nie brak pr-ecyzji w określeniu :p.r€fer'Owaneg.oSJPOiSiObu JP'::Js:tępowa;n'~a hadawczego jest tu szc?:C'gólnieważny. To, eo warto tu, moim zdaniem, silnie podkreślić, to wyraźny rozziew między deklarowaną wizję etnografii i niesprecyzowaniem (poza nazwą) metodologii. Jednoznaczne scharakteryzowanie etnografii jako nauki historycznej i il1d.emożnośćprzypisania jej j'a~mo:określanej me todologicZ1nej orientacji jest k'OIIlSekwencją ówczesnego stanu etnografii polskiej. Jest rzecz;:! interesującą, że IplTzeglądpublik'a!cji etnog'r'aficznych, j'a'kie ukazały si~ w t'alilltych Jatach, 'pOlzra .nielicznymi zupelmie wyjątkami wykazuje, że wizja etnografii zarysowana na kOlnfepencji nie była bynajmniej uznana za ohowiązującą. Jedn.ak można stwierdvić, iż wyksztalaił si~ \vówczas ,pewien kanon badań, gdzie określonego typu m~.Jni8grafia v.·si lub monografia wybraneg.o ,tematu domilnlowały. W żadnej z prac z tego okresu nie znajdowały się jakiekolwiek odniesienia do ewolucjonizmu zarówno 'w teoretycz.nym jrak i metodolog:iC'ZIllymwymi'arze. Przegląd publika·cji dow.odzi również, że po 1956 !T'Okuw tematyce badań i charaterze badań nie 'Zaszły sz,cz,ególne zm:any, natomiast w sferze wiedzy te·oretycznej (myślę tu ,o publi,kacj,a.c:h ipT'ezEmtują'cych teorie kultury) przemiany te były ogromne. Mimo jedtnJak nieporównywalnie szerszej dostępności litteratury światowej, ewolucjonizm nie s1;ał się dla polskil,j etnografii interesujące! perspektywą spojrzenia na kulturę. Przyczyny tej sytuacji były rozmaite. Niektóre z nich, ważniejsze w moim odczuciu, chciałabym omówić. GctziC'ś na wstępie 'pisaj,aim ,o braku zaintersowaJnlia ewolucjonizmem z koniecznoś·ci, mając na myśli głównie polityczne uwarunkowania ówczesnej nauki i braku zainteresowania tym ki-erunkiem niejako z wyboru. Trudno jest jednark nieraz całkowicie oddzielić te dwie sie,ry, a przyibidem, s. 416, Por.: E. ;-.l,a,ge'!,Struktura nauki, Wa,rszawa 1970; J. Topo1:s'Jd, Metodologia historii, Warszawa 1973; J. Kmita, Z metodologic.~nych problemów interpretacji hum.(lrzistiJc~·nej, Warszawa 1971. 12 13 �60 KATARZYNA KANlOWSKA, [padlku per,cepcji ewo:ucjonizmu w naukach społecznych w Polsce uwaT un kowani a obu ty'ch sfer ,przenikają się wzajem. Presja, jakiej poddano nauki społeczne w r6żnym stoIpniu kształtowała sytuację ;poszczególnych dyscyplin. W etnografii, :czego dowodem są rozważ'ania snute na konfer'encjii IHKM, presja ta odnosiŁasaę głównie do preferencji określonej metody b-ldania i interipretowania faktów, a także, choć w znacznie mniejszym ~t'oll)rniu,do zakresu badań. W ;opublikowanym w 1947 roku w "Myśli Współczesnej" artykule S. OSSiowSikiwyrażał iPogląd, iż "w materialiźmie dialektycznym należy szukać nie dogmatu, lecz metody" 14. W etnografii (patrz wystąpienie K. DOlbr1owollskiego) próbowano dok'onać zabiegu o wręcz przeciwnej intencji - n,c:zynić dogmat z metody. Ponieważ zaś metoda ta niejako wbrew delklar,aejom nie była spT'eeyzowana zbYlt ściśle i, jak próbowałam to wykazać wyżej, obejmowała elementy różnych metodologicznie mientacji, dogmat ów nie mógł być w !pełni przestirzegany. Ma,rkslistO'Wskikształt nauki, j'aiki ,prÓbCl'WallllO wówc:z'as narzucić etno.grafii, oparty był na dość powierzchownejada1pt'acji IPodstawowych tez marksizJmu obiegowego. Proh:em .pogoclzenia czy utrzymaniia tej perspektywy pojawił Sl(~ dqpiero tam, gdzie k'onfrontacja wiedzy etnologicznej z marksistowskq teorią r1olz'woju~połecz,nego nakazywałia przynajmniej rewizję zasadniczych założeń tej ostatniej. Problem ten jednak mógł pojawić się znaeznie później n'iżeli w lat'alch 40-tych, gdzie interpretacja taka nie miała szans na bycie dyskutowaną i publikowanel. Chociaż w 1948 roku S. OSSrowskipisał ,iż ,,'p'f'awdz,iwymarksista wie, że marksizmowi rozum~atnemu w sensie dynamiez:nym nie zagraża ani !1!C)woczesna lo:głka, ani etniJlogia, ani socjologia" 15, to w odniesieniu do sytuacji etnografii tamtego okresu brzmi to rraezej jak uspokojenie. Etnografia nie mogła zagraŻ-lĆMarksizmowi z dwu ,powodów. MaŻ/na sądzić, iż żaden etnograf (a przynajmniej zdecydowanie 'niewielu) nie wyz.lllawał marksizmu w sensie dynamicznym, cokolwiek by to oznaczało. Po drugie z,aś :zakres zainteresowań ówczes:nej etnografii polskiej daleki był tematom i pro:blemom mogącym poruszać czy :podważać tezy marksi!Strowskiej teorii f'OZ\voju. Przegląd.publikarej'i, który Iprzede wszystkim jest dla mnie podstav,rą dla sformuło'wanira tych, uwag, świadczy zarówno o br1aku szczególne?,o entuzjazmu dla światopoglądu marksistowskiego, jak i wykazuje absolutny brak deklar'O'wania włas.negoS'tanowiska ,teoretycznego :przez autorów. Co :najwyżej wyrażamy jest, zwykle zwięźle, stosunek do marksistowskiej interrptre1ta'cjiprocesów spolecznych. Przegląd pulbliikacji wskazuje także St. Os sowsiki, Dok.tryna marksistowska na tle dzisiejs.zej epoki, "My~l Współ19"17,lub Dzieła, t. VI, Wa:rsz.awa 1970, S, 19·5. 15 St. Ossowski, Teoretyczne zadania marksizmu, "MY'ś,j Współczesna" 19-tS,]ub Dzieła, t. VI, Warszawa 1970, s. 20"1. 14 czesna" �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 61 na zakres tematyczny ówcze:snych badań. Powtórzę tu, iż w wykształeonym wtedy pewnym kanonie dominowały prace monograficzne. Przyjęcie stanowiska 'charakVeryzują'Oeg,o >się PowyższJ1mi cechami stwarzało etnografii jako dys1cyplinie pew:ien azyl i pozwoliło, w odróżnieniuod innych Inauk społecznych (szczególnie slOcjlologii),zachować ciągłość badań i nauczania. Stworzenie ,tego az;ylu odbyŁo 'Się kosz bem pewnych decyzji określających zarówno merytOifyczny zares działań badawczych jak i teoretyczno - metodolog>kzny charakt,e,r rprac. Ówczesny wybór etmografii jako nauik uprawiają'cej przede wszystkim badania monograficzne, lIllie dbającej o dela'f'a1cje teQITetyczne, mi,ał swoje konsekwencje. T'alka wizja etnografiti wywarła dominiujący, ogmmny wpływ na późniejszy kształt dys1cyphny. Zwrócenie się ku monografii utrwaliło bowiem slposób badań etnograficznych, w któ'rym bada się kulturę po'pTzez rzeczy. Odsunięcie natomiast świadomości teoretycznej na rp:a!ndalszy spowodowało szc:zególną w etnogrrafii polsbej niedba_,ość o uzasadnienia 'teoretyc'ZIDlo-metodrologiiczlne. Miało t,o wlS'zystk,o 'także, prócz utrwalenia określonego modelu 'etnogrrafii, beZlpośredni, moim zdaniem, wlpływ n'a stosunkowo pózną peroepcję stanowisk teoretycznych etnologii światowej nawet wtedy, gdy dostęp do literatury obcej ,i wszelkieobiektywl1ie hariery ową percepcję hamująee ustąpiły. Uwarunkowania 'te tłumaczą w :pewnym stopniu los zainter'eSlo'wań ewolucjonizmem w powoj'ennej etmog,r'afiiw Polsce. Pisząc 'O ewolucjonizmie w ,etnologii IPolsk!iej nie sposób oczywd.śde pominąć konc€pcji K. Mo:szyńskiego, nazwanej zgodnie z sug'estią sIamego autora ewolucjonizmem krytycznym. ISltnieje .jednak, w moim pr!~ekonaniu, 0'0 Inajmniej kilka powodów, dIa których lokowanie poglądów Moszyńs'bego w tradycji ewolucjonistycznej myśli etnologicznej stawia teCllrieteglo 'autora w błędnym świetle. Chcę tu podkreślić pewne cechy charaM€rystJ'lczne poglądów Moszyńskiego, a także te, na któr€ IPOWOłują się komentatorzy jego prac, uznając owe cechy za wystarczające do określenia etnologii Mos:zyńskiego ewolucjonistyczną czy nawet neoewolucjomizmem 16. Nie sposób przeprowadzić w tym md.ejs1cupełiniejsz,ej ana:izy poglądów K. Moszyńskie,go. Należy jednak zaznaczyć, iż sposób pojmo'wania kultury przez Moszyńskiego, a przede wszystkim metody analizy kultury, wykraczają znacznie poza sposoby interpreta'cji kultury przyjęte 'P['zez etnologię ewolucjonistyczną. K:mcepcja Moszyńskiego łączy elem~nty ewolucjonizmu z dyfuzjonizmem i funcjonalizmem, jest więc próbą łączenia wielu różnych perspektyw badawczych. Metodę ewolucjond.zmu krytycznego charakteryzował sam au1Jor następująco: lG Czyni tak Zb. Biały w analizie twórf'zości K. Moszyńskiego: w polskiej etnologii, "Lud" 1980, t. 64, Si. 67 - 103. wolucjonizm Zb. Biały, Neo- �62 KATARZYNA KANlOWSKA "met-odę tę (... ) <:harak'teryzuje wystąpienie na samo czoło kombinacji metod prostych: ana1i1yczno-iPOCÓWI1iawcrej, geograficznej i antropologicznej, z uzUipełJnienti.em ich, IQ ile tylko ma'ter·iał na to Ipozwala, metodą p.mstą język'Ową. Do tego dochodzą jia;J~opodrzędne, ale mimo to bardzo waŻine, metoda pSYJChologiezmra na pierwszym i siOcjologiezna (, .. ) na osta,1Jruimmiejscu (co oczywiście nie znaczy, by funkcja wytworów nic miaŁa byść uwzględniana na miejslcuczoławym)" 17. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż w międzywojen[llej i powojennej etnognafii polskiej łączenie Wlielu różnych {liPcjiif;eore1YCZllo-metodol,ogkzmych występuje wyraźnie u wielu autorów, któ['zy stawi'ają sobie za oeI SltwOTizenieteorii kultury wykraczającej poza wymiar konkretnych badań, a więc teorii o większym stopniu ogólnoś{:d18. Być może, właśnie ta ·cecha powoduje &w brak "czystości" kOll'c~pcji kultury w etnografii polskiej oma'\'iia.nego okresu. Ta Isama cecha wyklucz,a, moiJm 'Zdaniem,~aklasyfiJkawarni,e teorii Moszyńskiego do neoewolucjonizmu. Sugesif;ia Zb. Bialegio, :iż Moszyński wY:P'T'zedzakoncelpcje I1dasyków tego kierunku - L. A. White'a i J. H. Stew,arcia, wydiaje .się niesłuszna, gdyż mimo niewą'~pldwego, pewnego elektyzmu teorii -obydwu amerykańskichaJI1tT'OIp'Ol'ogówsą oni w swych poglądach bardziej metl()d'Ol'ogiczrnde :zdecydowani. Neoewolucjonizm am'2ryk,ańSlki nie zakłada tak szel"Oikiegokorzystania z różnych metod analizy kultury; :pojmowanie kultury jest tam hardziej konsekwentne połącz.Jne z określo,nymi pflOlpo'Zycjamimetodologieznymi, niż ma roomiejsce li Moszyńskiego. O tym, że ewolucjonizm krytyczny K. Moszyńskiego n~e w,pwwadził, a tym barciz'iej - nie utrwalił w polskiej etnologii wątków ewolucjonistycznej myśli niech śWiiiad!czyznamienny f'akt, iż uczniowie M!oszyńskiego podejmowali dlnne niż ewolucjonistycZlne wątki jego ikonoelPcji. Badani'e rozwoju ezyzmiany nie jest bowiem tożsame z perspektywą ewolucj,onistyczną. P.otwierdza się tu, j,ak sądzę, przypuszczenll'e, że powody n1ejak,o :zewnętrzne wyn~k'ająee z sytu·alCji nauk społecznych mieszają się w powojennej etnografii polskiej 'z "wewrnętrznymi", a więc char,akterystyczmymi rysami etnograf1i jako dyscy,phny. Niektón~ z nich warte wydają się ;podkreśl'en:ia. Ewolucj.oni:zm na Zaehodzie stanowił zawlsze co,ś więcej niżem określoną teorię etnologiczną. Był dla wielu tym typem nauki, której akcepta'cja ~ależy od wyznawanego świa.topoglądu. Od momentu iP0j-awiielIlia się kroncepcji ewolucjonistycznej towarzyszą jej, szczególruie na giTunde 17 K. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, cław-Kraików-Warszawa 1958, s. 114. 18 Podobne dyrektywy łączenia metod wysuwał K. Dobrowolslki. Wro- �Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej 63 amerykańskim, dy;skusje światopoglądowe, które dziś, mimo istotnych zmian jlaki.e niesie współczesny ewolucj,cmi7lmdo klasy;cznych jego w.ersji, bynajmniej lIllie !Osłabły. W potocznej świadomości ewolucjonizm uznawruny jest .za podstawę światQp<oglądu świecki.egloi jaJko !ta-kiiipIf'Z'eciwstawiany jest wszeLkim ,interpret'acjom nie-świeckim. Znane są sprzeciwy, na jakie na'trafiały aa'gum€lI1ityfmIDulowane plrzez rkllasyków ewolu,cjon:iz:rnu,ale i znacZin:ie później ów świ-atQp<oglądlQlWy kontekst :teorii ewolucji stwarzał różnorakie op::>ry. O żywotności p:roobJ,emówzwiązanych z przyjęciem ewolucj'O'11IiSltycznejteIQTiikultury może świ'ad!czyć fakt, iż od lat 20-tych naszeg'O wieku teol'iia ta n:ClItrafi.ałana ~ektakuIarny ni.eraz, silny Slprzeciw ze s'ur'ony 'Ołpozycjonistów j,ako niezgodna z lit,erą Iprrekazu biblijlne:go. Niewi'eleplQlood dwa Jatla temu ,niP.w stanie ArkalIllSasweszła w ży;cie ustawa (akt 590 z marca 1981 lr'Oku),!l1Jazwana Ustawą o Wyważonym Tiraktowaniu Nauk Kreacyjnych i Nauk Ewolucyjnych. Ustawa ta nakazuje, aby (w gralIlioach stanu) w S'zk,olaeh publiczny;ch wykładano jaklo równouprawnilonie teorię ewolucji :i ,teorie rimterpretujące [f-O zwój ezło\wieka w oparciu o Biblię. Ak,t ten IrlIa1potkał żywy sprzeciw 5 styezmda 1982 Taku wyrok wydany przez Sąd Oklręgowy ;przyniósł p.erną satysfakcję O'brIQńeJllllteorii ewolucja. Umiał on, że akt 590 jest sprz,eczny z Konstytucją USA, gdyż :tzw. nauki kreacyjne nie mają char~kteru teorii rn'aukowej, :ale są poglądem reHgijnym, a jakotakie nie mO'gą być wykładane w sz'kołach państwowy;ch. W Bolooe IPIQlWlojennej, choć ewolU'cj'011!i:znn j:ruko "świecki" mógł być nauk'Dwym podparciem Iprefe.f'owrunej postawy światopoglądowej, n~e spełnił t€j funkcji. W dYSlkusjach świ0.bopoglądowych używano w tamtym dkresi'e ;innego język'a, języka, któr-ego powierzchowność i OIgólrnikowaść nie stwofJzyły nigdy płaszczyzny do peł.nej argumenta-cj!i do poparcia bądź 'odrzucenia któiI"egośz j-asno sprecyzo-wanych stanowisk: Unikanie t,a:kich światopoglądowych kOin£rontacji spowodowane było zapewne racj-ami spałeczno-politycmymi {sto\Sunkiz Kościołem), bądź :racJami uWZiględniającymi dość slahe tradycje świeCibego poglądu na św'iat w POllooe.Ale wpłynęła na to także dość pobieżna wiedza o ewolucjoniżmie jako sposo.bie inteT,pretacji Ikultury, spowodowane ezynnikami o jrukich już wspomniałam. Szer'ok'ie dyskusje śWiat'opoglądowe na .gruncie powojennej etnografii nie miały racj,i bytu także i dl'atego, że zaloŻOtrlosztywny podZ!iał nauki i wyznania, świlatopogląd naUlkawy i religijny stały się płaszczyznami nie mającymi ze sobą nic współnego, niezaleźnymi od siehie. S. Ossowski szukał dla tego podzialu uzasoonień w sferze ,odmienności stosunku do -autorytetu jaki stanowią naudm wyznrume. Pisał: "Jest dziś przepaść pomiędzy zwolennikiem toorii n_auklQlWej wyzn>awcądoktryny religijnej. Darwinista nie może się powoływać w wy- �64 KATARZYNA KANlOWSKA padkach spormych na autorytet Darwilna i nie czuje się w obowiązku uznać .ZiaIpr:awdę wszystkiego, 00 gŁosił Darwin. Nat'omi'ast dla mahometalnina twórca Koranu jest najwyższym i nienaruszalnym aut,orytetem we wszystkich spmwach, w których ,się tam wY'Powiedział. Prawdziwy mahometanin jest mahometaninem integra.nym, jak iintegralnym katolikiem jesrt prawdz,jwy katOlik, a integralnym kalwinis'tą prawdziwy kalwlinista. W sporach międ:zy darwinistami i lamarckisltaJm'iod l'a1 kilkudziesięeiu nie rna na pewno ani jednego integralnego lamaroilsty, ani jednego integ:ralnego darwinisty" 19. Jeśli by nawet uznać, że zasadniej byłoby mówić o autorytecie, jaki stanowli dl'a przyjmującelgo dok<trynę iIliauk'O'wączy religijną nie jej twórca, ale zbiólf twierdzeń tę doktrynę sta,Drowiących- kryterium talkie teoretyczinie urtrzymujie podział Hau'ki i religii. O ile bJwiem pr1awdziwy wyznawca doktryny religijnej, to akceptujący wszdkie jej dogmaty li 'wrkazy (choć Ziilliieniającesię wraz z nowymi, oficjalrnymi inte'Tlpretacjami dOlktryny), ,o tyle w nauce kryterium to ma rac~ej wolicjonalne zaba,rwieni'e. S.orowaci:zając rz,eez na grUlnt nauk s.połec~nych czy ina gil"unt eimologii można wątpić, czy możliwe jest w ,ogóle bycie "Iintegralnym" ewolucj,onistą, funkcjonalistą czy sbruktura~listą. Wśród tych, któtfzy j1asno deklarują swą 'teorety'c:ono-mertiQIdolog.iezną lQTientację (a jest takich pT:Zlecieżbardz:o niewielu) nie znam nikolgo (poza twóreami dany oh cepcji), ktlO mógłby zWla,ćslię ilntegra~nym, w sensie jaki nedał temu określeniu Ossowski. U niektórych autoIrów ZinaleźćmoŻ!naniekonsekwencje względem formułowanych :założeń 'pr:oponowalIlych Iprzezeń teorii kultury, które mJIgłyby budzić wąbp1iwość odnośnie integralności poglądów, gdyby zere:hciećstosować to kryterium nader ostro. Taki zarzut możnaby nip. podnieść w s'trolsiUI1Jku dro L. A. Whi,'tre'a,twórcy w:spomnianego tu nowego ew'olucj'onizmu. Sądzę, iż praktycznie w ebUlo}ogHmamy częśdej do ezynienia z integralnym e,kkIEJktyzmem, 00 n'ie wawsze musi b.'zmieć jak zarzut, jeśli uświadamiamy sobie źródła i konsekwencje takiego stanowiska. Sądzę także, że można wyrazJić tu szerrs'Ząwą,tpjW0'ŚĆ,la mianowicie, 'Czy owa integralnoś,: w nowoc'Zesnej nauce, !s:z'Czególnienauce o kultu['ze, jest w o~óle mOlżliwai pożądana. Świato:::oglądowe uwikłarnia ewolucjonizmu dotyczyły nie tylkoQlpozycji wobec kre'acjonistycznych interpretacji świata. Ewoluc.i'Ornizmw latach 40-tych i 50-t)"ch zmuszał także do zf'ewidowani,a markslistowski>ej teorii rozwoju 's]}ołeczrnego.Był to niewątpliwi·e jeden z powodów, dla których zainteresowanie ewolucjonizmem w Polsc·e nie zail'>tUliało.We 19 st. Ossowski, Doktryna marksistowska .. " s. 195. �Tradycja metodologiczna powojennej wSJpomn:~anym tu 'okresie ewolucjonistyczna etnografii teoria 65 polskiej kultury w wersji r'ozwoju marksizmu. L. A. Whitc'a weryfiikowaba enge,sow:sko-morgenowskJi schemat kultury. W artykule zatytułowanym Teoretyczne zadania S. Ossowskizwracał uwagę na potrzebę takiej weryfikacji: ... "dz'i'e-dz:1n<'1, w 'któJ'ej unowolc7;eśnienie marksizmu wydaje s'ię konieczone, jest etnJlogia. P'odczas, gdy w sprawa·ch ksztaltowania się typów osobowych marksiści wykazują tendencjeantYll'.'lturalistyczne (antYl'asizm, anLynatywizm) ;i skłonni są wyzyskiwać w pełni 'll(lWOCZ,2sną s0cjolog,ię w uwyc.atnieniu roli cZY'u,illkóws:I='ołecznych i ku1'tur'owych, to w poglądach na ewolucję społ-ecz·eństw ludzkich resp2ktują w dalszym ci'lgu dziewiętnaS't'owieczny morganawski naturalizm zakładający, ż·e dr'oga rozwoju :'>;Jołeczeństw jest jednJrodn3 z ba,rdz,o wąskimi gr'anicami odchyleń; że i'>połeczeństwo ludzkie 'przechodzić musi kolejne stadia f'ozwoju wokr.eślonym ,polfządku, podobnie jak pTzechJdzi je w określonym p'ol;'ządku każdy organizm zwierzęcy oichwili poczęcia. Materiały zdobyte prz€z nowoczesną etnologię wykazują ••że €wolucja społeczeńS'tw ludzJ\:iIcndok'Juuje się w s,oosob daleko bl.rdziej sikomplikJwwny. Fakty te ma1rksiz.m ml1:S'iW'chłolnąć. Nie mJżn.a dziś rpoważll1lie dyskut'Jwać 'llladprawami 1"ozwoju nie znając wyników badań 'pr'owadzonych w ciąguQlstatnich 6 1-at,nie mając argumenta'cji, którą na ;początku bieżą,e2g.o 'stuleci'a wytoczyła przeciw dawnEmu €W'olucjlQnizmJwi tzw. szkoła histolryczma i argum2ntacji, którą później "funkcjonaliści" przeciws{awili ohu tamtym kierunkom" 20. Wskaz'aJn.ie k'olniecznoś-ci :reintenpreta'cjimarksi·stoW'skiej teor1'i r'ozwoju społecznego łączy się w wypowi'edzi OSS1owskiegoze wskazaniem źródeł ·alfgumentów d_'a tego zabiegu. ZaS'adniczym źródł-em owych argumentów mają być etnologiczne konC'Clp-cjelf'ozWOju kultury. Fakt, że stwierdzenia te ;p:yz,Qlst'a!ypratycZlnie w sferze :pQlS'tul,atów,tłumaczyć może wspomniana już sytuacja ówczesnej etnografii polskiej stwarzająca zarówno niechęć ku ingel'encji w problem3.tykę wykracz·ającą ,poza \przyjęty kanon dziedz.ilny maz 'nieznaj>omość teorii kUltUTY. Warto przypomnieć, :iż tezy now.egoewolucj:onizmu przedst.cl.'wkme wstały ipO razpierwszy w polski'ch pubhkacjach w latach 51 - 56, podobnie jak inne kLieetnol:Jgii. Najbardziej ~nteresująoa jest kwesti.a ni'Clprzyjęci,a się .ewolucjonizmu jako kierunku w etnografii po1sk'i'ej, gdy isięgnąć do Ipóźniejsz.eg'O'Okre!Su r,ozwoju dyscypliny, tj. -od drugiej .połowy la,t 50-tyoh. UW21f1mkO'wa'l'lia jakie kształtowały profil etnografii do 1.8<:<0 dkr-esu uległy zasadniczej zmi,onie. Dostęp do literatury O'iazosła.bn:ęcie :presji o char'2kt'2T'Zeideologicznym umJ'żliwiały p'rzyswojenie obcych dotąd t€oTii. Brak prak20 l Lud. st. Ossow~ki, t. LXVIII Teoretyczne zadania ... , s. 214. �66 KATARZYNA KANlOWSKA tycznego, poza teoretycznym, z'a'interesowania ewolucjonizmem należy, moim?Jda'l1iem, u:patrywać w czymś, 00 nazwałabym tradycją polskiej etnografii. Pominąwszy bowiem uwaJ'unk'O'Walnia,jakie niosły ze sobą laba 40-te i 50-te, trzeba tu wziąć !pod uwagę charakter polskiej etnografii, który wykształoił się przez ,całe lata badań etnogra£i.cznych. Przedwojenna etnogr'afia stała się w Polsce oSlobnądyscyphną dopiero na przelomi'e lat 20-tych. Jakkolwiek nawet wtedy, gdy funkcj.onują katedry etnog!l'afii, sama dyscyplina nosi jeszcze nadal charakter raczej ludozlllJa'Wczy. Charakter ten od!powiadał z resztą okreśLonym potrzebom społecznym, na które niej'ako od swych początków etnografia w Pio!sce odpowi1adał,a. Nie jest moim zlamiarem allllaliza początków polsk!i,ej etnografii, choć ipr,oblem sam w sobie wymaga sz.erszegoopracowalni,a tym bardziej, ż.e dysponujemy literaturą omawiającą fragmentarycznie to zagad!nieni'e. Chcj,alabym jednak zwrócić uwagę na spuściznę t-eore<tyczno-metodologi-C:cnątego O'kresu, która W:T·a.z z nawarstwieniami powojennego piętnastolecia ukształtowała, w moim odczu'colu,pewien szczególny obraz lloaslzejdyscypliny; ()Ibraz, który dOlpie:row koń,cu Jat 70-,tych zaczynał być zmieniany. Wspomniałam, że do połowy lat 50-tych w powojennej etnografii polskiej dommował pewien kanon 'analiz badawczych sprowadzający się do monografii :róż.neg'otypu oraz odznaczający się, mającą różne źródła, niechęcią do deklaracji teoretyczno-metodologicznych. Otóż jestem zdania, iż oałaprz€'szłość, tak przed jak i tuż powojenna polskiej etnografii, wyksztakiła i utrwaliła pewien szc:uególny sposób patrzen~a na kulturę. Kultura badana joest poprzez rzeozy. Jest faktem dość paradolksalnym, że etnografia tego okresu spełniała niemal eabkowicie postulaty durrkheiffi'ow:Slbe.Wyrażając je, dokonawszy naturalnie UpI'oszczenia w najkrótszej f'armie, można joesprawadzićdo czterech tez: a) fakty spoleczme należy traJktować j'ak rzeczy, b) wszystkie fa'kty społeczne są element,ami syst'emu, po:z;ostają'cze sobą we wzajemnych związkach, c) bada,nie faktów Sipołecmyeh win:no być badaniem obiektywnym, wo,lnym od wa:rtośściawania, d) badaniuwmno ,podlegać 1:0, 00 opowta.rzalne,a llIi-ejedn,ostlmwe 21. Wlsp:ymniany jednak ,paradoks polega na tym, ż.e uwz;ględnia'llo prrede wszystkim dwie pierwsze dyrektywy. Ba,danie f'aJktówkultur'owych jak rzeezy oraz śledzenie ich uwikłań ikont.e1kstowych stanowić mogboby ,obiecującą metodę badań etnografi.cz:nych. W rZ€czywisto'wi etnografia tamtego okresu interpretuje tezy w specyficzny sposób. Fakty kulturowe wybrane do badania poddane są selekcji {np. w etnografii tuż ipowojennej przeważ,a zdecydowruniezainteresowa:n:ie kultu21 J. Szacki, Histo'1'ia myśli socjo'!ogicznej, Warszawa 198;1, cz. I, s. 413 - 442. �Tradycja metodologiczna powojenne) etnografii polskiej 61 rą rnateriaIną), zaś kootekst ich występowania czy wzajemne 7)wiązki - śledwI1e są w wielu, a nie we wszelkich aspektach. Para.doksalną sytuację nasz.ej etrKlgrafii charaktyryzuje także li to, że powyższe dyrektywy reaHZIOwanesą także tam, gdzie deklaracje mniej lub bardziej Wlpr-OSt składa:ne odnoszą się do zgoła innych niż durkheimowskie mienta'cji Wydaje się, iż ws>pomni'ane tezy Durkheima przyjętooza oczywiste, za t,a'kie, z któryn1i wszyscy się zgodzą. Daje to w efekcie sZJCZególnepodejście do przedmiotu badań. Stwarza bowiem sytuację "urzecwwnieniia" obiektu zainteresowań niezależnie od tego. czym ów obiekt jest, w ramach jakiej rzeczywistości materialnej czy społecznej funkcjonuje. Oczywiście, słabość tego 'ootat1;niego!podziału płynącego z tJ.~adycyjnegow etmografii 'rlozró:żmieniakultury materialnej, społecznej ti duchowej nie tłumaczy dokładnie specyfiki wspomnianego wyżej zwbicgu. Chc(; jednak zwrócić uwagę na falkt jednakowego trakbwani:a przedmiotu badań jakie przyjęto w ,praca'ch etnograficznych. Kanon badań monograficznych stworzył pewien schemat anahz w etnografii, schemat, który wykazuje wyjątk.ową trwałość. Trakt'Owanie zjawcisk jak rzeczy sprawiło, iż tak samo traktuje się obiekty maieri,alne, j-ak im,tytucje (rodzinę, pomoc wzajemną), obrzędy. Wykształciła się pewna log:ika analizy, która nakazuje Iprzedstawić genezę, staJn wSipółczesnyi kontekst występowania badanego zjawiska, czyli tzw. sposób funkcjoonow~l1ia. Tak porządek :P(Jsitępowania badawczego dominuje w powojennych pubiikacja-eh etnogra£'i-ezmych i nie -popełnię błę-du stwierdziwszy, że utrzymuje się z całą :mocą i dzisiaj. Co więcej, tak:i sposób analizy nie zmienia się bynajmniej w ,zależności od teoretyczno-metodoIogiczmej orientacji autora, orientacji, 'która od lat 70-tychnieco wyrażniej się różniouje. Naturalni'e, zadać :sobie można pytanie, czy badania etnografic1J!lew ,ogóle mogą być podporządkowane innej logice? Rozważenie takiego IPytania dotykać musi zarówno kwestii przedmiotu !badań, jak i ich metody. Jedno i drugie bowiem może modyfikować tryb postępowania b3dawczeg-o. W ·ostatecznoŚCi jednak 'Pytanie to sprowadza się do wizji etnografii, do rozsądzenia celu jej uprawiania. Przyjęło się twierdzić, iż etnografiapo'lska tkwi w tradycji nauk historycznych. Taka ;pozycja etnograHi prz.esądza nie tyle o metodzie {ta może być różna, bez narusz.eniazasac1niczeg·o charakteru dyscypliny), ile o ·zacloamiu jakie ma do spełnienia. Etnografia w Polsce przyjęła perspektywę reonstrukcji i dokumentacji kultury za wiodącą. W języku etnografii operuje się często zwrotem "obro'z kultury". Określenie to wyraża, najpełniej w moim przekonaniu, przyjęty u nas sens dyscypliny. Badania et.no:grafi.czne mają ibyć dokumentalną fotografią przeszŁości �68 KA T ARZYN A KANIOWSKA. 'i ws.pólczesnośoi 'kultury; iot::>grafią, której dokładność i o'Stmść pozwala przyjrzeć się szcz-egółom i związ.k,om między nimi. Na pyt::l'l1ie UJ, czym jest kultura, etnografia odpowiada, jeśli można dal·ej trzymać się ,powyższej metafory - a_bumem fotografii. Taka wizja dyscypliny tłumaczy za,pewne w etnogr,afii p::::lsk-~·ej pewne koncepcje, jak n,J. fU:1kcj'J.nalizm czy .strukturalizm, choć pOl9iadają swois,ty "lokalny koloryt", przyjęto wiele chęt,niej .niż -ewolucjonizm, :S:ZJczególnie z,aś nowy ewolucjo:nti:zm22. U źródleł ewolucj'olUizmu leży bJwiem c:ałkawicie()dmienne pojmJwanie nauki o()'kulturze. Wizja dyscyphny wiąże się w nim bardzo ściśle z wizją kultury. Wspókz·esny ewo,Uocj<miZlmjeSlt r·efj'eksją o kulturz.e ludzkiej, opozycj<i ,czlJwieka wobec kultury, o zależności'ach kultury od &'Wi,ataprzYtfody. Prz,ede wszystkim jedna·k, to 00 najist.otni'ejsze - ewolucj,onizm jest spojrzeniem na kulturę pop'rzez Jej procesy anie rzeczy, jej elem>€iI1tyskładowe. Wa:rto t:akże z'aJzn.aezyć,ż,e dzisiejszy ewolucj-onizm -odszedł już dość d-aleko od iP'ootulatu badań faz r'Jzwoj<Jwych, ;postulatu, który jak się o tym pr,z,21lmnalam,naj-czę5ciej .kJjarwny jest w pa_skiej etnogr:ahi z :iJnter'e:sują.cąmnie tutaj k<mcepcją kultmy. Jeśli wyczempywała by się 'o:n'a główn:i,e właśnie w dyrektywioe śledz€'11iakolejnych focrm I'O'zwoj-owych, nie byłaby niewątpliwie odrzuoona iPfZ2Z polskich et.rngrafów, bowiem mieś:ciłaby :się ZlIl.'Cllk:mlioie w przyjQtej ;perspektywie r'ekolD<s'trukcjii dlQlkumell'tta'cj.i kultury. Trzeba z resztą wQP,omnieć, iż w szeregu por,actaki sposób badań uwzględniono zarówno w molD.agrafia,chja,ki badarrriCiJch innegio typu, n(l. ,atlasJwych. Zdać S:Jbie należy jednak sprawę z faktu, iż klasyczny i wspólczesny ewolucjomizm tJ ni,emal dwa różne ikieru:nlki, wywodząc'e się ,owsz'em z jednego pnia, :zywać,iż fakt badanb rozwojuczegoko;wi-ek świadczy o eWJlucjonia~e reptI"ezentują-e.eilnną refleksję o kulturze. Błędem bylJby zatem wskastycznej orientacji badacza. Biorą1c pod uwagę Ip'Jwyższe stwierdzenia, zilllstr'O'wanie różni'c, jakie za'chodzą między przyjętym modelem etnografii polski'ej a e1:n'oloogią ewolucj-onistycz:ną, 'pn.edstawić można zwięźle wyliczając cechy obu perspektyw wi-dzenia ku:tury. Oczywiście, zabieg tak i -kryje w S'obie prżewrotność, z której zdaję sobię całkowicie sprawę; .przewrotność polegającą nl prz·e'Ciwstawieniu ew::>~ucj::m'zmu"reszcie teoretyczD!J-metxlo.J.Jgiczn-e,?o św;iata emJl'ogii",al€ ukazuje zapewne d<Jbi'tn~ejróżnioeowych wizji dyscyplimy: ° ° 22 Mów:ąc o lokalnym kolorysie .mam tu na myśli te różnice, jakie wyrazme zaznacza5ą s.ię w anGlizach klasyków - s'trukturaliSJt6w f.r.ancus:kich czy tartuskich i pracach naszych etnografów deklarujących tę orientację metodologiczną. �Tradycja metodologiczna kultury poprzez rzeczy synchwniczne ujęcie kultury skala mi/kro sp<JłecznGśćlookalna, etniczna, naif{)dowa cechy kultury powojennej etnografii polskiej 69 kultura poprzez p~ocesy diachfiOnlCZneujęcie kultury skala makro kultura ludzk,a ptr'awa kultury Zakres wymienionych kolejno cech a:nalizy, j'akiecharakt,eryzują każde z 'Podejść badawczych, częściowo IIlI8 :siebie zachodzą, .rup.dwie iPi€['wsze cechy w każdej z kolwmn nie są r,o:Złączne(badanie !kultury poprzez re:eczy i obraz 'kultury oraz badanie kultury :poprzez procesy i ,diachroniczne ujęcie). Chodzi mi jednak o wsk8JZanie chaTia'kteru zaintetresowani'a kulturą w obu przypadkach, ·azatem ,o wykaz,a!nie, :iż w każdym z tych dwu sposobów wp.rawiania nawki o kulturze inny wybiera się 'Przedmiot zainteresowań ,i inną interprebację, powstając przecież w tych samy'ch gralnicach, w granicach refleksji ,o kulturze. Odmi'en.no:ść tej refleksji w ewolucj'auiźmie współczesnym stanowi, w moJej O!pini:i, dodatkowy i szczególny argument, by dokonać .głębszej anahzy d~~S'iejszych wersji ewolucjonistycznej te,orii kultury. Katanyna Kaniowska IVIETHODOLOGICAL TRADITiON OF THE POST-WAR AND EVOLUTIONISM POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The article is a paT·t of a more comprehensive'1ext on evolutionisti(; aOld so(;iobiological concepts of (;u!tu ~'e. Both trends are sit'uatcd within a different {)oncepton' ni culture then tho.,e common for Polish ethnography. Anglo-Saxon ethnolDgy. e'pe(;ially .!\nwriC<lI! anthropology, places interpretations of culture also within the ;;('rspecli \'c uf the achievemenls of natural s(;ienC'es. Such references have not bee:1 macie ill PoJi,h elhno,(raphy so far, but altho';ligh the lack of interests in ;-;0ciobiology i:i uilderstand,lble, cvolutionism has not been known and commented upon since the turn of the 19th (;entury, for it has not found favourable conditions in Polic;h eth:lO~raphy. There are various reasons for this phenomenon, mainly poliUc.al (;onditions of the dev(;lopment of social s(;ionccs i·n the posit-war Poland i.ud certain traditions of Polish ethnology which resulted in the lack of interest in evolutionism. The article attempt., at pre,enting (;onditioll.s which caused the above-mentioned Ijck of i:1tcrest in evolutionnistic cthnology within the domain of Palish ethnography. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3751c5a939d84c1edff027a345d758fd.pdf e37e95132663c84579515ba5dd37a405 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2136 Title A name given to the resource Surrealizm i etnografia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kaniowska SURREALIZM I ETNOGRAFIA* Etnografia, podobnie jak i inne dziedziny nauk społecznych, przejmowała zwykle wiele z prądów intelektualnych przenikają­ cych naukową i pozanaukową działalność ludzi danej epoki. Rozmaitość teorii kultury implikująca sposoby myślenia o kul­ turze ma swoje źródła w samej kulturze. W ten sposób stwarza się szczególna zależność - etnografia jako nauka o kulturze kształ­ towana jest przez przedmiot swych badań. To wzajemne kształ­ towanie się etnologii i kultury wyraźnie zaznacza się współcześ­ nie. W przedstawionym tekście wskazać chcę na wzajemne związki surrealizmu i etnologii, mogące być przykładem owego obustronnego oddziaływania kultury i etnologii. Surrealizm trak­ tuję tu nie tyle jako pewien nurt współczesnej sztuki i literatury, lecz jako określony światopogląd. Oddziaływanie światopoglądu surrealistycznego zmienia etnografię współczesną w ślad za etnografią francuską, kształtując przede wszystkim strukturalizm, lecz nie jedynie. W wyniku tych przemian powstaje nowy typ myślenia o kulturze. Narzuca on etnologii nowy przedmiot poznania i nowe metody. Podstawowe pojęcia francuskiego strukturalizmu zwykło się wyprowadzać z koncepcji Marcela Maussa i Emila Durkheima , z doświadczeń strukturalnych koncepcji językoznawstwa, cza­ sem odwołując się też do psychoanalitycznych twierdzeń o kul­ turze. Wskazanie takich źródeł inspiracji etnologii strukturalistycznej wydaje się trafne tym bardziej, że na nie właśnie wyraźnie powołuje się sam Lśvi-Strauss. W Antropologii strukturalnej deklaruje on zarówno swą admirację koncepcji Durkheima i Maussa (Antropologia strukturalna dedykowana jest Durkheimowi), jak i przekonanie o szczególnej przydatności dorobku filozofii języka i strukturalnych badań językoznawczych. Jakkolwiek przyjęte na ten temat sądy są słuszne, odwoływanie się do powyższych źródeł nie wyjaśnia, w moim przekonaniu, całości zjawiska jakim jest etnologia strukturalistyczna i poststrukturalistyczna. Prawdziwe początki tkwią gdzie indziej i głębiej niż w bezpośrednio poprzedzających strukturalizm prądach myśli humanistycznej. Początków tych upatruję w szcze­ gólnej atmosferze intelektualnej powstałej we Francji z począt­ kiem lat dwudziestych, a ściślej - w zrodzonym w tej atmosferze surrealizmie. Surrealizm kojarzymy przede wszystkim ze sztuką i literaturą uznając w nim jeden z oryginalniejszych w tych dziedzinach prądów. Skojarzenie takie zubaża jednak prawdziwe przesłanie surrealizmu. Miał on być bowiem i stał się faktycznie czymś więcej - a mianowicie szczególną filozofią człowieka i kultury. W rozważaniach tych interesować mnie będzie surrealizm w tym właśnie znaczeniu. Światopogląd surrealizmu znaczył wiele i znaczy nadal, choć zapewne nie uświadamiamy sobie tego wpływu. Ukształtował bowiem, w moim przekonaniu, rzeczywiś­ cie nowe spojrzenie na otaczający człowieka świat. A to wywarło wyraźne piętno w dziedzinie poznania. Surrealizm zatem to nie tylko prąd w humanistyce, ale próba określenia nowego typu myślenia. Mnie interesować tu będą bezpośrednie związki sur­ realizmu i etnologii. Związki te wydają się być szczególnie silne. Surrealizmu zainteresowanie światem obejmowało swym zakresem to, co właściwie stanowi sedno etnologii, a mianowicie skupiało się wokół kulturowej kondycji człowieka. Kilku spośród surrealistów zajęło się z czasem także i etnologią (Georges Bataille, Michel Leiris), większość zaś uczestniczyła w wykładach Maussa i in1 2 " Referat wygłoszony na konferencji „Metodologiczne pro­ blemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją", Toruń, Muzeum Etnograficzne, 1980 teresowała się żywo freudyzmem. W różnorakiej działalności surrealistów, w malarstwie, literaturze czy sztuce odnaleźć można wyraźne świadectwa fascynacji innymi kulturami, między innymi w sięganiu do nowej symboliki, innej od znanej w obrębie własnej kultury. Związki surrealizmu i etnologii mają jednak u swych podstaw coś więcej niż bliskie sobie nastawienie do przedmiotu poznania i tożsamości owego przedmiotu. Refleksję nad sytuacją człowie­ ka wobec kultury określała w surrealizmie nowa postawa po­ znającego. W ogłoszonym w 1924 roku Manifeście surrealistycz­ nym Andre Breton pisał: „postawa realistyczna, dyktowana przez pozytywizm od Św. Tomasza aż do Anatola France'a wydaje mi się zaprzeczeniem wszelkiego wzlotu intelektualnego i moral­ nego"*. I dalej: 3 „ciągle żyjemy pod władzą logiki (...). Ale metody postępowania logicznego w naszych czasach służą jedynie do rozwiązania drugorzędnych zagadnień. Cieszący się ciągle powodzeniem racjonalizm absolutny pozwala rozpatrywać tylko zjawiska zwią­ zane ściśle z naszym doświadczeniem (...). Nie trzeba dodawać, że doświadczenie samo nakreśliło sobie granice. I kręci się teraz uwięzione w klatce, z której coraz to trudniej je wyciągnąć. Doświadczenie także opiera się na bezpośredniej użyteczności i przebywa pod strażą zdrowego rozsądku." Poznawanie człowieka powinno więc się stać rodzajem „wzlo­ tu intelektualnego", wzniesieniem się ponad to, co dyktuje „racjonalizm absolutny", władza logiki i doświadczenia. Po­ znanie ma stać się aktem innego rodzaju, zależnym od innego sposobu myślenia, a wyobraźnia ma takie poznanie gwaran­ tować. Znamienne, że surrealizm nie rozstrząsa problemu prawdy. Wartość poznania zależy przede wszystkim od sposobów po­ znania, a największą wartość poznaniu przydaje wyobraźnia. Poznanie świata nie jest przez surrealizm ograniczane do szcze­ gólnych pól działania wyobraźni jakie obejmuje sztuka. Daje temu wyraz Breton w Manifeście: 5 „Jeżeli w głębinach naszego umysłu kryją się dziwne siły, zdolne do pomnażania sił na powierzchni albo do staczania z nimi zwycięskiej walki, to jak najbardziej warto je schwytać, aby potem, jeżeli zdołamy, poddać je kontroli naszego umysłu. Analitycy mogą na tym tylko zyskać. Ale trzeba koniecznie wziąć pod uwagę, że nie ma tu wyznaczonych a priori sposobów postępowania, że w obecnym stanie rzeczy może to być zarówno powołaniem poetów, jak i uczonych". Pierwszym postulatem surrealizmu, jaki odnieść można i do etnologii jest więc wołanie o wyobraźnię. Powołaniem tak poety, jak i uczonego staje się konieczność szukania nowych sił umysłu, w konsekwencji zaś - konieczność zawierzenia nowym drogom poznania. Drugi Manifest Surrealizmu ogłoszony w roku 1930 formułuje to wyraźnie między innymi w następującym fragmen­ cie: 6 „surrealizm do niczego nie dąży bardziej, jak do wywołania, z punktu widzenia intelektualnego i moralnego, kryzysu świado­ mości w najszerszym i najpoważniejszym zakresie" Rozważmy, czy owe intelektualne ambicje surrealizmu zostały przez etnologię podjęte. Dążność do wzbogacenia poznania o to wszystko, co niosło ze sobą uruchomienie wyobraźni dało - jak się zdaje - ówczesnej etnologii bardzo wiehe. Można by zapewne powiedzieć, iż tym samym etnografia przestaje być nauką w tradycyjnym sensie. Oznacza to próbę odwrotu od pozytywistycznego ideału nauki. Etnografia przestaje więc być nauką, staje się raczej aktywnością. I trzeba tu dodać - aktywnością szczególnego rodzaju. Wprowa­ dzenie wyobraźni powoduje bowiem z konieczności nowe okreś­ lenie granic etnografii, a wraz z tym naturalnie nowe rozumienie kultury. Kulturę ujmuje się przede wszystkim jako rzeczywistość myślową, poznawalną w większym stopniu poprzez ogląd in7 �telektualny niźli np. poprzez doświadczenie. Doświadczenie zewnętrzne, empiryczne ustępuje miejsca doświadczeniu we­ wnętrznemu. Wszytko to oddziałuje bezpośrednio na sposób uprawiania etnologii, a także zwraca ją ku pewnym zjawiskom, które - niewątpliwie pod wpływem surrealizmu - wyznaczają nowy obszar poznania etnologii. W obszarze zainteresowań pojawiają się mit, sen (czy w ogóle wątki oniryczne), magia, szczególnie - kultury magiczne, erotyzm i sztuka. Gdy zaś chodzi 0 sposób poznania - etnolog staje wobec konieczności uprawo­ mocnienia doświadczenia wewnętrznego, pojawiają się więc problemy z opisem czy z rodzajem danych, jakim można by zawierzyć. Zanim przejdę do krótkiego omówienia przedmiotu i metody inspirowanej surrealizmem etnologii, chcę wspomnieć o jednej jeszcze charakterystycznej dla tegoż okresu cesze etnologii (i to zapewne nie tylko francuskiej). Etnologia rozumiana jako szcze­ gólnego rodzaju aktywność staje się jednocześnie rodzajem azylu. Ten motyw etnografii jako ucieczki - sam w sobie frapujący - pojawia się, w moim odczuciu, znów za przyczyną surrealizmu. Jak słusznie podkreśla Małgorzata Baranowska: „Surrealiści nie mają oparcia w absolucie, a jednocześnie odczuwają konieczność odbudowy egzystencji człowieka naru­ szonej w swych podstawach przez szok pierwszej wojny świato­ wej. Zmieniła się przestrzeń zewnętrzna człowieka, zmieniła się hierarchia społeczna w tempie, do którego Europa nie była przyzwyczajona; zmieniły się lęki i obsesje pod wpływem nie znanych dotąd zagrożeń (...). Walenie się w gruzy starego porządku stało się jedną z przyczyn, dla których awangardy starały się destrukcję uczynić porządkiem." Konstatowany w // Manifeście kryzys świadomości mający być kryzysem twórczym, prowadzącym do powstawania nowej świa­ domości wyrasta niewątpliwie z kryzysu wiary w ład świata. Ta katastrofa świata istniejącego, silnie przez surrealistów odczuwa­ na, kieruje także etnografów ku „badaniu wewnętrznej prze­ strzeni człowieka". Ucieczka od rzeczywistości prowadzi do zwrócenia się ku ukrytym wymiarom kultury własnej lub do zainteresowań tajemniczymi kulturami plemiennymi. Motyw tak rozumianej ucieczki uwidacznia się wyraźnie w dorobku Bataille'a i Leirisa. 8 9 Powróćmy jednak do przedmiotu i metod inspirowanej sur­ realizmem etnologii. Zwrócenie się ku chęci poznania innego świata wywołało zainteresowanie etnologów właściwie tym samym, co pobudzało poetów - mitem, snem, sferą sacrum, która obejmowała i erotykę i sztukę. Wszystkie te elementy współist­ nieją w myślowej rzeczywistości człowieka i trudno poznawać je 1 badać w oderwaniu. Mit pojmowany jest przez etnologów, na których oddziałał surrealizm, nieco odmiennie niż pojmowany był przez Carla Gustava Junga, a więc nie jako produkt nieświado­ mości, wizji, wyobraźni zbiorowej. Mit w koncepcji Leirisa, Bataille'a, Rogera Caillois czy Renś Girarda jest bardziej mitem „indywidualnym" niż „zbiorowym". Chodzi tu raczej o treści, jakie w „poszczególnych aktach wyobraźni realizują (się) jako napięcie między .instynktami' i .kulturą'" . Mit wobec tego leży u podstaw istoty człowieka - funkcjonuje bowiem na styku ludzkiej natury i kultury, jest więc w tym sensie uniwersalny. Szukanie mitu, odkrywanie jego treści i siły oddziaływania staje się głównym zadaniem etnologa analizującego zarówno kulturę własną, jak i obcą, inną. Etnologowi, tak jak Bataillowi, „wszyst­ ko (...) służy za materiał do dociekań: obyczaje owadów, fizjo­ logia komórkowa, etnografia, historia religii, żywoty świętych, książki wszelkiego rodzaju, sny własne i cudze, zasłyszane przypadki. Masa tak różnorodnych wiadomości bynajmniej go nie przytłacza, tylko domaga się odnalezienia reguły porząd­ kującej." Poszukiwania takie mogą odbywać się na drodze swoistej autoanalizy, na drodze etnologicznej rekonstrukcji mitu autobiograficznego. Analizy takiej dokonuje Leiris w swej „ p o ­ wieści etnologicznej" Wiek męski, w której mistyfikacja literacka nacechowana jest autoanalityczną dociekliwością badacza. Po­ dobnie skandalizujące powieści Bataille'a - Madame Edwarda, Błękit nieba czy Winny są przede wszystkim analizą mitu erotyz­ mu nierozerwalnie związanego ze śmiercią. W swej pozaliterac10 11 4 kiej działalności obydwaj surrealiści-etnologowie skupili się na badaniach kultur pozaeuropejskich. Obydwu inspirowały wy­ kłady Marcela Maussa, w szczególności zaś działalność Parys­ kiego Instytutu Etnologicznego założonego w 1925 r. przez Paula Riveta, Lucien Lśvy-Bruhla i Maussa. Data i fakt założenia tej pierwszej we Francji instytucji zainteresowanej nade wszystko profesjonalnymi badaniami terenowymi i publikacją wyników etnograficznych badań zbiegają się z ogłoszeniem / Manifestu Surrealistycznego i umocnieniem się całego surrealistycznego ruchu. W tym okresie Bataille i Leiris biorą w ruchu czynny udział. Zaś w kilka lat później podejmą własne badania etnologiczne. Leiris rozpoczął studia u Maussa; uczestniczył w pierwszej wyprawie badawczej Instytutu Etnologicznego tzw. Mission Dakar-Djibouti trwającej w latach 1931-1933, jednej spośród czterech podjętych przez Instytut wypraw badawczych (Abisynia 1928-1929, Sahara 1935, Kamerun 1936-1937). Odkrycia i wy­ niki badań z tej wyprawy opublikowano w specjalnym numerze czasopisma „Minotaure". Leiris skoncentrował się tam na anali­ zie sztuki zajmując się głównie problematyką - jak to później nazwano - etnoestetyki. Równocześnie, w 1934 r. wydał swój dziennik prowadzony w trakcie podróży i badań. W książce tej zatytułowanej L'Afrique fantome odnaleźć można wszystkie wątki zarówno literackiej, jak i naukowej twórczości Leirisa. Obok danych autobiograficznych, w których uwidocznia się wspominany już motyw ucieczki, rozpatrywany jest problem szczególnego stosunku przedmiotu i podmiotu w badaniu etno­ graficznym. Sytuacja badawcza jest, zdaniem Leirisa, zawsze sytuacją wywołaną. Tworzy ją sam etnograf stawiając określone pytania w określonych warunkach. Powinno się zatem objąć analizą zarówno badanego, jak i badającego. Im lepiej rozumiemy innego i to, co inne, tym lepiej rozumiemy samych siebie i odwrotnie. Nie ma więc czystego interesu poznawczego. Stąd też odwołuje się Leiris do wagi przeżycia, doświadczenia (choćby miało ono zależeć od pozaintelektualnego poznania), poprzez takie poznanie innego poznać można to, co inne w samym sobie. Zgodnie z surrealistycznym postulatem co do nowego rodzaju poznania, Leiris zakłada konieczność zrzucenia jarzma własnej kultury. Pozwoli to na zbliżenie się ku poznawanej obcej kulturze, a także na odkrycie utajonych treści. Etnologia jest więc dla niego etnologią siebie i innego. Przekonanie o konieczności odrzucenia własnej kultury (a jest w tym zapewne echo założeń durkheimowskich) jest warunkiem poznania. W późniejszych pracach czyni Leiris z owego wyzwalania się z więzów kultury sedno działań człowieka. Bada kulty opętania będące, jego zdaniem, świadectwem, przykładem przekraczania granic norm, jakie na­ kłada na jednostkę kultura. Drugi z grona surrealistów-etnologów, Bataille, podjął badania etnograficzne pod wpływem Alfreda Metraux. Metraux, uczeń Maussa, jeden z pierwszych we Francji badaczy terenowych prowadził w latach dwudziestych swoje własne badania em­ piryczne wśród Indian Tupinamba z Amazonii. Bataille, zaintere­ sowany najpierw sztuką Indian Ameryki Południowej, rozpoczął współpracę z Metraux. Pośrednio wynikiem tej współpracy było studium o erotyzmie (Z. 'Erotisme) wydane dopiero w 1957 r. oraz opublikowany w 1930 r. tekst towarzyszący wystawie sztuki prekolumbijskiej. W L'Erotisme zainspirowany, jak się zdaje, twierdzeniem Maussa, że „tabu tworzone są po to, aby je łamać", wykłada Bataille swą teorię kultury. Kulturę uznaje za strukturę ambiwalentną. Rzeczywistość kulturowa zawiera w sobie i reguły prawa i reguły transgresji. Uświadomienie takiej logiki zjawisk kulturowych pozwala dostrzec ich rolę-i poprawnie interpretować te elementy kultury, które postrzegamy jako skrajnie sobie prze­ ciwstawne lub jako „inne", „nienormalne", odstępujące od dominującego wzoru. Łamanie zakazu jest w kulturze usank­ cjonowane (sankcje te mogą być wyraźnie manifestowane lub ukryte). Transgresja jest konieczna, co więcej - staje się ona motorem przemian w kulturze. Towarzyszy jej zawsze, jak mówi Bataille, „emocja pozytywna" sankcjonująca odstępstwo od normy. �Warto też odnotować, że Bataille wraz z Leirisem i Callois założyli w marcu 1936 r. tzw. Kolegium Socjologiczne, będące rodzajem nieformalnego towarzysta naukowego. Przedmiotem zainteresowań Kolegium, prowadzącego działalność poprzez serię wykładów, była przede wszystkim socjologia sacrum. Problematyce mitu czy erotyzmu towarzyszą więc w koncepc­ jach Leirisa i Bataille'a rozważania nad istotą i rolą zakazu w kulturze. Według Bataille'a, jak słusznie zauważa Ewa Bień­ kowska: „do istoty erotyzmu należy zakaz i transgresja zarówno w sen­ sie społecznym jak jednostkowym, egzystencjalnym. Ponieważ jest to aktywność wymykająca się regułom życia zbiorowego, z natury anarchiczna, łączą się z nią rozmaite tabu. Erotyzm to dziedzina, gdzie zerwana jest więź wspólnotowa, ustaje nieprze­ rwany jednoczący wysiłek mowy. Toteż jest on synonimem ostatecznej granicy, do jakiej może dotrzeć człowiek - poza symbol religijny, poza wszelką gwarancję pojęcia, znaku, warto­ ści. Bowiem pojęcie, znak, wartość są tylko tam, gdzie jest zbiorowość wokół nich skupiona." Możemy więc mniemać, że zwrócenie się etnologów-surrealistów ku powyższym kwestiom ma u swych podstaw wspomnianą już chęć wskazania źródeł kultury. Analiza sfery sacrum obej­ mującej też mit i erotykę prowadzi tu do odkrycia naczelnej siły rządzącej kulturą, za jaką uznają etnologowie-surrealiści siłę zakazu i przekroczenia. One to stanowią fundament wszelkich zjawisk kulturowych funkcjonując jednocześnie jako reguła or­ ganizująca kulturę człowieka. Odkrycie kulturotwóczej roli zaka­ zu i uznanie zakazu za uniwersalną regułę odpowiadało duchowi surrealizmu. Odkrycie to jednoczyło bowiem dwa ważne elemen­ ty światopoglądu surrealistycznego. Po pierwsze, odpowiadało przeświadczeniu o jednym i powszechnym źródle otaczających człowieka zjawisk. W przywołanym już wcześniej // Manifeście Andre Breton pisał: 12 „Wszystko przemawia za tym, że istnieje pewien punkt w umy­ śle, z którego życie i śmierć, rzeczywistość i urojenie, przeszłość i przyszłość, rzeczy możliwe i niemożliwe do przekazania, góra i dół przestaną być postrzegne jako przeciwstawne. Daremną byłoby rzeczą dopatrywać się w działalności surrealistycznej innej pobudki poza nadzieją określenia tego miejsca. (...) miejsce 0 którym mowa jest a fortiori miejscem, gdzie budowa i destrukcja nie mogą być przeciwko sobie wygrywane" . Po drugie, zgodnie z duchem surrealizmu jest i to, że owa naczelna reguła kulturowa, za jaką uznano zakaz, zawiera w sobie charakterystyczny dla surrealizmu wątek kreacji poprzez destruk­ cję. Oba te elementy światopoglądu surrealistycznego występują w koncepcjach etnologów-surrealistów, a także w teorii et­ nologa młodszego pokolenia, w moim przekonaniu tkwiącego w tym samym nurcie myślenia - w teorii Rene Girarda. Podziela on przekonanie o kluczowej roli zakazu i przekroczenia. Wprowa­ dza pojęcie „żądzy naśladowczej", inaczej - siły mimesis. Etnologia, zdaniem Girarda, powinna wokół tego problemu skupić swoje badania. Jak dotąd bowie, „na temat tego wszyst­ kiego, co mieści w sobie pojęcie mimetyzmu, imitacji, mimesis, zarówno nauka o człowieku, jak i kultura mają pogląd jednostron­ ny. W zachowaniu człowieka nie ma niczego lub prawie niczego, co nie byłoby wyuczone, a każde uczenie się można określić jako imitację. Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe." Mimesis właśnie, a ściślej - konflikty prowokowane przez mime­ sis przywłaszczania mogą, w przekonaniu Girarda, wyjaśnić podstawowy problem istnienia zakazów. „Należy więc zacząć od uzasadnienia racji bytu niektórych zakazów. Nie ma kultury, która by nie zakazywała stosowania gwałtu wewnątrz grupy. Oprócz aktów gwałtu jako takiego, zakaz obejmuje również sytuacje mogące dać okazję do jego stosowania, więc zaciekłą rywaliza­ cję, a także różne formy konkurencji." Badania prowadzone w obrębie kultur plemiennych potwierdzają przypuszczenie, że forma zakazów dotyczących zachowań naśladowczych nie różni się od formy zakazów dotyczących gwałtu i ostrej rywalizacji. Europejczyka przede wszystkim uderza fakt, że w przypadku takich właśnie zachowań wszyscy naśladują się wzajemnie 13 11 15 1 wzajemnie przekształcają się w podobizny innych. „Podczas, gdy my dostrzegamy jedynie rezultat konfliktów, to znaczy zwycięstwo jednych a porażkę drugich, a więc wyłaniają­ ce się z konfliktu zróżnicowanie, społeczność tradycyjna i prymi­ tywna kładzie nacisk na przebieg procesu dotyczącego obu stron, a więc wzajemną imitację antagonistów. Uderza ich właśnie podobieństwo pomiędzy konkurentami, identyczność celów i manewrów, symetria gestów." Mamy więc ustalony mechanizm funkcjonowania k u l t u r y - o d wzajemniany gwałt jest eskalacją rywalizacji mimetycznej, ta zaś rodzi nowe przekroczenie. Mimesis i gwałt należy, zdaniem Girarda, uznać za początek wszystkiego, aby zrozumieć zakazy jako zjawiska całościowe. Jest w tej koncepcji kultury znów wyraźne echo myśli surrealiz­ mu. Idea gwałtu na zastanym porządku, przekroczenia zakazu jako początku wszelkiej zmiany odpowiada przekonaniu surreali­ stów o konieczności wywołania sił destrukcyjnych w jakimkol­ wiek akcie tworzenia. Zarówno surrealiści, jak i etnologowie świadomie lub nieświadomie przejmujący elementy surrealis­ tycznego światopoglądu, są zgodni co do tego, że najpełniej walkę sił destrukcyjnych z kreacyjnymi dostrzec można w sferze sacrum. Sacrum staje się tym samym polem szczególnej penet­ racji. Surrealiści i etnologowie ulegają tu doświadczeniom psy­ choanalizy. Powoduje to między innymi przyjęcie względnie szerokich granic obszaru sacrum mieszczącego, jak wspomina­ łam, wszelkie doznania „graniczne" zrodzone z religii, wyobraźni czy przeżycia erotycznego. „Święte" staje się wszystko cokol­ wiek ma u swego początku przekroczenie zakazu, wykroczenie poza doświadczenie potocznej rzeczywistości. W tym sensie dla Bataille'a erotyka jest sacrum, dla Leirisa - mit i sen, a dla Girarda - religia i rytuał ofiary są sacrum, ponieważ łączą się z prze­ kroczeniem reguł rządzących światem zewnętrznym. Od pojęć i przedmiotu zainteresowań etnologów surrealistów przejdźmy do metody. Surrealizm, jak wiadomo, konstatując kryzys świadomości proponował nowy rodzaj poznania. Miało ono być nie tylko skupione wokół określonych treści, ale też miało uznać za właściwe sobie metody odmienne od tradycyjnych, pozytywistycznych. To zwrócenie się ku innym metodom po­ znania dyktowane było jednym z podstawowych przekonań surrealizmu o wadze doświadczenia wewnętrznego w procesie poznania. Pisząc o istocie tego doświadczenia Bataille stwier­ dzał: 16 „Już od jakiegoś czasu jedyna żywa filozofia, tj. filozofia szkoły niemieckiego, usiłuje uczynić z wiedzy (z poznania) ostateczny zakres doświadczenia wewnętrznego. Lecz ta fenomenologia przypisuje poznaniu wartości jakiegoś celu, do którego dochodzi się przez doświadczenie. Otóż jest to nieporozumienie: część przynależna doświadczeniu jest tu zarazem zbyt i nie dość wielka." Doświadczenie wewnętrzne rodzi się, według Bataille'a, z po­ trzeby bezzwłocznego zakwestionowania, podważenia wszyst­ kiego. Dostrzec tu można i durkheimowski postulat wyzbycia się przedsądów jak i surrealistyczną negację wartości zastanych. Ten kryzys wiedzy, która wydaje się niewystarczająca, bo odnosi się do rzeczywistości jałowej, nie przynoszącej nic poznaniu, ma służyć uświadomieniu faktu, iż w poznaniu trzeba „skończyć z operacjami analitycznymi i dzięki temu uciec od poczucia pustki rozumowych p y t a ń " . Intelekt musi pojąć wysiłek rozszerzenia swych granic. Bataille dostrzega trudności, jakich przysparza konieczność sprecyzowania definicji doświadczenia wewnętrz­ nego. Pisze on: 17 18 „moje słowa wydawać się mogą mętną teorią i nie widzę na to żadnej rady, mogę jedynie powiedzieć: trzeba uchwycić ich sens od wewnątrz. Nie można ich dowieść logicznie. Trzeba p r z e ­ ż y ć doświadczenie; nie jest ono łatwo dostępne i intelekt, który patrzy na nie z zewnątrz, dojrzy w nim zlepek rozmaitych operacji, już to intelektualnych, już to estetycznych, a wreszcie moralnych, toteż cały problem trzeba będzie postawić na nowo. Jedynie od wewnątrz (...) doświadczenie ukazuje się jako scalające to, co myśl dyskursywna musi wyodrębniać." Pojmowanie doświadczenia wewnętrznego jako szczególnego aktu poznania jednoczącego rozmaite treści, lecz nie dającego się właściwie zobiektywizować nie burzyło oczekiwań surrealistów co do natury poznania. Problem ten staje się trudniejszy, gdy 19 5 �przejść do dokonań etnologów zainspirowanych surrealizmem. Sam Bataille, podobnie jak Leiris, próbował rozwiązać ten problem, zakładając, iż najcenniejszym materiałem etnologicznym jest biografia, a jeszcze lepszym -autobiografia. Stwarza ona możliwość analizy także i tych wartości, które nigdy nie będą ujawnione, nie odkryte w żadnych zachowaniach. Autobiografia jest więc tym szczególnym opisem kultury, w którym zawarte są najistotniejsze dane o najistotniejszych treściach kultury. Analiza autobiografii (będąca właściwie auto-psychoanalizą) oparta jest na analizie doświadczenia wewnętrznego, umożliwiając niejako w ten sposób wprowadzenie do etnologii nowych metod gwa­ rantujących ów nowy, postulowany już w / Manifeście Surrealis­ tycznym sposób poznania. Obok doświadczenia wewnętrznego surrealizm, jeśli chodzi o poznanie, zawierzał także wyobraźni. Miała ona nie tylko rozszerzyć pole poznania, ale i przemienić jego metody. Do­ strzeżenie roli wyobraźni w pracy etnografa wiązało się nie tylko z rozszerzeniem granic przedmotu badań. Surrealizm, jak się zdaje, utrwali w etnologii skłonność do operowania modelem kultury. Pojęcie modelu kultury nie jest oczywiście właściwe jedynie etnologii inspirowanej surrealizmem; pojawiło się ono jednocześnie w skrajnie różnej koncepcji etnologicznej - w funkcjonalizmie. Niemniej jednak w etnologii francuskiej odwoływa­ nie się do modelu kultury znaczy przede wszystkim to, że etnolog t w o r z y model kultury, a nie rekonstruuje. Jest to zaś różnica warta zaznaczenia. Mamy bowiem do czynienia ze z gruntu innym postępowaniem. W pierwszym przypadku o kulturze formułuje się sądy a priori, ustanawiając pewien porządek zjawisk kulturowych, wskazując tym samym hierarchie ich ważności. W praktyce więc uznaje się, iż pewne wartości leżą u podstaw całego systmu kulturowego lub stanowią rdzeń wszystkiego co w danej kulturze (lub w kulturze ludzkiej) istnieje. Przykładem takiego postępowania mogą być właśnie koncepcje wspomnia­ nych przeze mnie antropologów francuskich z Claudem Levi-Straussem włącznie. W każdej z tych koncepcji zakłada się istnienie jakiejś uniwersalnej reguły organizującej kulturę. Tworzy się model kultury w oparciu o tę prazasadę i analiza konkretnego materiału empirycznego zdaje się być swoistą weryfikacją kon­ strukcji teoretycznej. W drugim przypadku, gdy model kultury służyć ma rekonstrukcji rzeczywistości, postępowanie badacza jest zgoła odmienne. Model kultury, jakkolwiek także pozostaje konstruktem teoretycznym, uznaje się za swoiste, skrótowe odbicie faktycznych związków pomiędzy elementami kultury rzeczywistej; model jest wtedy właściwie zrekonstruowanym schematem rzeczywistości. Już pobieżny ten przegląd dowodzi bliskości surrealizmu i etnologii. Myślę, że można zasadnie twierdzić, iż etnologia francuska, a' w ślad za nią pewien nurt współczesnej myśli etnologicznej wywodzą się także i ze światopoglądu surrealis­ tycznego. Surrealizm pozwolił etnologii rozszerzyć granice wska­ zując zarazem możliwości poznania ukrytych treści kultury-mitu, snu, sacrum - przez szukanie ich uniwersalnych przejawów i uniwersalnych reguł. Surrealizm postawił także etnologię wobec konieczości uświa­ domienia specyficznych trudności badań kultury, tym samym zaś -konieczności szukania nowych sposobów poznania odmiennych od tradycyjnych, a jednoczących poznającego i poznawane, wymagających od etnologa czegoś nowego-twórczej wyobraźni. PRZYPISY 1 Czyni tak m. in. E. Tarkowska w pracy Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej, Warszawa 1974 Patrz np. Wprowadzenie lub rozdział Język i pokrewieństwo w Antropologii strukturalnej C. Lśvi-Straussa. Przykłady można by tu mnożyć. Znane są przykłady wpływu sztuki prymitywnej na malarstwo i rzeźbę tego okresu. W twór­ czości Pabla Picasso, Victora Braunera, Маха Ernsta, Rene Magritte'a, Paula Klee, Salvatora Dali, Giorgio Chiroco i wielu innych dostrzec można zarówno formalne, jak i tematyczne związki pokrewieństwa z tzw. sztuką prymitywną czy kulturami prymitywnymi. W literaturze, szczególnie w poezji, sięganie do mitu, snu, które są „zwierciadłem najpierwszej myśli człowieka" można uznać znów za echo „etnologicznych" fascynacji. A. Breton, Manifest surrealizmu (1924) (w:) A. Ważyk, Surrealizm. Teoria i praktyka literacka. Antologia, Warszawa 1973, s. 58 Tamże, s. 62 Tamże,,s. 62-63 Tamże, s. 125 M. Baranowska, Surrealna wyobraźnia i poezja. Warszawa 1984, s. 13 Warto też zwrócić uwagę, że motyw ten powtarza się w biografiach wielu znaczących postaci w etnologii. Wspomnieć tu można choćby C. Levi-Straussa, R. Benedict czy B. Malinows­ 2 3 4 5 6 7 8 9 6 kiego. W Smutku tropików w początkowym rozdziale Koniec podróży motyw poszukiwania spokojniejszej i bardziej interesu­ jącej rzeczywistości od tej jakiej autor doświadcza - jest wyraźny. R. Benedict, jak twierdzi we wstępie do Wzorów kultury A. Kłoskowska, przywiodła ku etnografii skrajnia wręcz nieśmiałość i nieumiejętność kontaktów z ludźmi. Biografowie Malinows­ kiego pozwalają sądzić, podobnie jak i fragmenty Dzienników, że wyprawa na Triobriandy nie miała jedynie celów naukowyh u swych źródeł. M. Baranowska, op. cit., s. 15 E. Bieńkowska, Mówiąc składam hold milczeniu, „Teksty" 1974, nr 2 (14), s. 61 Tamże, s. 64 A. Breton: // Manifest Surrealizmu, (w:) A. Ważyk, Sur­ realizm..., s. 125-126 R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na świecie", nr 12 (149), 1983, s. 79 Tamże, s. 83 Tamże, s. 84 G. Bataille, Doświadczenie wewnętrzne (w:) M. Janion (red), Osoby, Gdańsk 1984, s. 270 Tamże, s. 271 Tamże. 10 11 12 13 14 15 16 17 10 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3610c386557219bfb83c61f266560b48.pdf 86f5d1c0ec30dbcd457511d7a49ed151 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1098 Title A name given to the resource Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.25-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KATARZYNA KANIOWSKA (Uniwersytet Łódzki) DYCHOTOMIA NATURA — K U L T U R A JAKO SZCZEGÓLNY PROBLEM ETNOLOGII Przedmiotem moich zainteresowań są ekologiczne teorie kultury. Kon­ cepcje te, nawiązujące szczególnie silnie do ewolucjonizmu, a ściślej do neoewolucjonizmu L . White'a i J. Stewarda, są pewnym specyficznym przykładem holistycznego spojrzenia na kulturę. Etnologia tego typu obca jest polskiej tradycji, proponuje bowiem zgoła inną niż znane nam z etnografii czy socjologii polskiej perspektywę. Ekologiczne teorie k u l ­ tury, jakkolwiek różniące się między sobą szczegółowymi rozwiązaniami, łączy niewątpliwie kilka wspólnych cech. Większość z nich dotyczy sfery metodologicznej, gdzie najistotniejszym postulatem jest praktyczne sto­ sowanie doświadczeń dziedzin nauk przyrodniczych (jak etologia, gene­ tyka, antropologia fizyczna) w badaniu zjawisk kulturowych. W sferze teoretycznej natomiast pojawia się szereg kwestii związanych z katego­ riami mającymi w ekologicznych interpretacjach kultury szczególne zna­ czenie, a więc kwestia rozumienia m. in. środowiska naturalnego, sym­ bolicznego wymiaru kultury czy dychotomii natura — kultura. Obydwie sfery, metodologiczna i teoretyczna, podporządkowane są naczelnemu przekonaniu twórców i zwolenników ekologicznej teorii k u l ­ tury, że taki właśnie sposób badania kultury wyeliminować może z roz­ ważań o kulturze wszelkie antropocentryczne interpretacje i wniosko­ wania. W poniższym tekście przedstawiam, naturalnie w dużym skrócie, sposób rozumienia dychotomii natura — kultura w przekonaniu, że uni­ wersalność tej problematyki zainteresuje większość słuchaczów i skłoni do dyskusji nad specyfiką etnologii nie tylko ekologicznej. * Oddzielenie kultury od natury jest zabiegiem w etnologii tak oczy­ wistym, iż można sądzić, że wszelka refleksja o kulturze z niego właśnie wyrasta. Podział ten staje się fundamentem definiowania kultury, a więc ujawnia się wszędzie tam, gdzie składane są teoretyczne deklaracje lub- �26 KATARZYNA KANIOWSKA podejmowane są praktyczne działania etnologów. Znamienny jest fakt, że tradycyjnie ujmuje się te dwie sfery: obszar kultury i obszar natury dychotomicznie. Każda tendencja czy szkoła etnologiczna dychotomię tę uznaje m i l ­ cząco lub jawnie przyjmując jej konsekwencje wypowiada się o kulturze. K u l t u r ę w etnologii charakteryzowano szukając tych wszystkich cech, jakie świadczyć mogą o jej swoistości, odrębności czy — jak to się nieraz ujmowało •— niezależności od natury. Historia etnologii dostarczyć może wielu przykładów na to, że zesta^ wienie natura — kultura rozumiane jako przeciwstawienie chaosu i po­ rządku, sfery trwałości i zmienności, bierności i twórczości czy wreszcie sfery niezależnej i zależnej od człowieka kształtowało przede wszystkim poglądy na drugi człon dychotomii. Rzadko znaleźć można w koncep­ cjach etnologicznych fragmenty, w których deklaruje się pogląd na to, czemu się kulturę przeciwstawia, jeszcze rzadziej zaś obejmuje się re­ fleksją całość i to w ten sposób, by refleksja ta objęła i sens, i źródła, i uzasadnienia dychotomii natura — kultura. Jedynym, choć nie tylko dlatego interesującym przykładem antro­ pologii uprawiającej taką właśnie refleksję jest, w moim odczuciu, współ­ czesny ewolucjonizm, którego liczne wersje różnie akcentujące powyższą problematykę tworzą określony nurt myślenia o świecie — ekologiczne teorie kultury. W antropologii szczególnie o rozwoju nauki decyduje atrakcyjność py­ tań kształtująca sens odpowiedzi, a nie przedmiot wątpliwości. Ten jest zasadniczo niezmiennie określony — jest nim kultura. Wspomniany prze­ ze mnie ewolucjonizm jest znakomitym tego przykładem. Fenomen trwa­ łości ewolucjonizmu jako pewnego sposobu interpretowania zjawisk k u l ­ turowych uzależniony jest od owej atrakcyjności pytań badawczych, pod­ czas gdy przedmiot refleksji rozumie się w klasycznym, niemal tylorowskim ujęciu. We współczesnym ewolucjonizmie różnorodność sposobów interpreto­ wania kultury chrakteryzuje jednak wspólna optyka w podejściu do przedmiotu badań. W każdym z ujęć mówi się o kulturze w ogóle i na­ turze w sensie równie ogólnym. Antropologia ewolucjonistyczna dzisiaj bliska jest raczej socjobiologii stając się próbą twórczego połączenia do­ świadczeń dziedzin leżących w tradycyjnie odrębnych miejscach klasy­ fikacji nauk. Nauka o kulturze ma być płaszczyzną eksperymentu zasto­ sowania metod socjo-przyrodniczych, i to nie tak, by nakładały się na siebie analizy socjologiczna i przyrodnicza, ale by połączenie to dało w efekcie jednolity aparat pojęciowy i badawczy. Trafną charakterystykę ekologicznych teorii kultury oddaje wypowiedź Edwarda Wilsona, jedne­ go z najbardziej znaczących dziś socjóbiologów. Pisze on: ,,[...] socjobiologia [...] jest d y s c y p l i n ą j e d n o c z ą c ą w i e d z ę etologii ( b a d a n i a n a t u r a l i s t y c z n e p e ł n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń ) , ekologii (badania z a l e ż n o ś c i o r g a n i z m ó w od ś r o d o w i s k a ) i genetyki dla odkrycia generalnych p r a w d o t y c z ą c y c h biologicznych �27 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A własności całych społeczeństw. C o jest n a p r a w d ę nowe w socjobiologii, j a k ą u z y s k u j e s i ę najistotniejsze dane o organizacji s p o ł e c z n e j z w z o r ó w to droga, zachowań i psychologii oraz gromadzenie i reinterpretowanie f a k t ó w w oparciu o d o ś w i a d c z e ­ nia etologii i genetyki n a poziomie całych p o p u l a c j i tak, by ukazać, jak grupy 1 s p o ł e c z n e a d a p t u j ą s i ę do ś r o d o w i s k a poprzez e w o l u c j ę " . Określenie to odnieść można z powodzeniem do ekologicznych teorii kultury, jeśli tylko kategorii środowiska nada się odpowiednio szeroką interpretację, a mianowicie środowiskiem naturalnym człowieka zwać się będzie przyrodnicze i kulturowe otoczenie. Wspólne socjobiologii i eko­ logicznym teoriom kultury jest rozumienie ewolucji jako procesu nie­ ustannej interakcji kultury i przyrody, traktowanie człowieka jako przed­ stawiciela "gatunku w całym zbiorze społecznych gatunków żyjących na Ziemi, wspólna jest także ambicja konstruowania i sprawdzania general­ nych praw ewolucji formułowanych jako w y n i k i badań. Tak rozumiana socjobiologia (tu: ekologiczna teoria kultury) byłaby realizacją postulatu klasyka współczesnego ewolucjonizmu L . White'a, postulatu wyrażonego w jego klasyfikacji nauk, gdzie nauka o kulturze — kulturologia — jest dziedziną zwieńczającą kolejne obszary poznania naukowego; dziedziną, którą nauki przyrodnicze w sposób konieczny poprzedzają dostarczając wiedzy do poznania i interpretowania zjawisk kultury. Socjobiologię i współczesne nurty ewolucjonizmu łączy jeszcze jedna wspólna cecha. Jest nią przeświadczenie, że dążność do obiektywnej wiedzy o kulturze opierać się musi na odrzuceniu antropocentryzmu we wszelkiej postaci, stąd wprowadzenie i tak dalekie zawierzenie „obiek­ t y w n y m " dziedzinom i metodom. Ta cecha współczesnej ekologicznej etno­ logii staje się, w moim przekonaniu, najbardziej interesująca, ale i nie­ wątpliwie najbardziej dyskusyjna. Dyskusja ta wszak ma dotyczyć py­ tania zasadniczego — czy etnologia, czy nauka o kulturze może być w ogóle nie antropo-centryczna. Dychotomia natura — kultura wydaje się opierać właśnie na fundamencie antropocentrycznym. Jeśli tak nie jest, przesłanek do zniesienia czy zaprzeczenia antropocentryzmowi należałoby szukać w rozumieniu natury i kultury. We współczesnych teoriach ewolucjonistycznych (trzeba dodać: w kla­ sycznych ich wersjach) antropocentryzm ujmowany jest zasadniczo na dwa sposoby. W jednej z wersji, mającej swe korzenie w teorii symbolu L. White'a, podkreśla się swoistość kultury ludzkiej istniejącej mocą jedynie ludzkiej zdolności kreowania symboli. W innej, równie wyraźnie akcentowanej tendencji reprezentowanej przez J. Stewarda mamy do -czynienia z antropocentryzmem „biologicznym" wyrażanym w przeświad­ czeniu, że reakcje między środowiskiem a jedynie człowiekiem niosą konsekwencje w postaci kultury. U późniejszych autorów próbujących tak jak socjobiologia godzić te dwie interpretacje mówi się o podobnie rozumianym antropocentryzmie operując terminem „humanizacji". To, 1 E . W i l s o n , On Human Nature, L o n d o n 1978, s. 16-17. �28 KATARZYNA KANIOWSKA co autorzy ci nazywają humanizacją, pokrywałoby się (lub lepiej — w y ­ rastało z) z whiteowskimi kryteriami człowieczeństwa. Wytwarzanie i po­ sługiwanie się narzędziami oraz specyficznie ludzka zdolność do ustana­ wiania i posługiwania się symbolami (technologiczny i psychologiczny poziom kultury u White'a) odpowiada przeświadczeniom ekologów, że przedmioty wskazujące na tryb życia i działalności oraz świadectwa czyn­ ności psychicznych przesądzają o człowieczeństwie istot. Jeden z autorów pisze: „ Z a r ó w n o w najodleglejszej przeszłości, jak i dzisiaj c e c h ą c z ł o w i e k a b y ł a i p o ­ zostaje i n t e n s y w n a i z ł o ż o n a a p r z y t y m , j a k d o t ą d , n i e w y j a ś n i o n a współpraca jego c i a ł a , k t ó r e jest n i c z y m i n n y m j a k z ł o ż o n ą f o r m ą m a t e r i i i s y m b o l i c z n e j a k t y w n o ś c i jego u m y s ł u . Z p o w o d u tej a k t y w n o ś c i , w s z y s t k o co w y w i e r a n a ń w p ł y w o d b i j a s i ę r ó w n o c z e ś n i e n a jego c z y n n o ś c i a c h f i z j o l o g i c z n y c h i p s y c h i c z ­ nych, k t ó r e przenikają się wzajem. Zatem badania m e c h a n i z m ó w ustrojowych z p o m i n i ę c i e m a k t y w n o ś c i symbolicznych, k t ó r e z mechanizmami tymi są niero­ z e r w a l n i e z w i ą z a n e , oznacza niedostrzeganie n a j b a r d z i e j z n a m i e n n e j s t r o n y n a t u r y człowieka" . a Poznanie istoty ludzkiej jest więc uzależnione w szczególny sposób od poznania jej aktywności symbolicznej. Dla klasyków współczesnego ewolucjonizmu, jak i dla dzisiejszych jego zwolenników, poznanie to jest po prostu poznaniem kultury. Wystarczy przytoczyć whiteowskie defi­ nicje kultury, by raz jeszcze wykazać zbieżność przekonań i dążeń socjobiologów z postulatami tego kierunku etnologii. „Kultura jest systemem zjawisk: aktów (wzory zachowań), obiektów (narzędzia, wytwory), idei (wierzenia, wiedza) i odczuć (postawy, war­ tości). Wszystkie one uzależnione są od symboli" . Kultura powstaje w momencie, w którym istota ludzka staje się zwierzęciem posługującym się symbolami. Obok symbolu drugą wielkością posiadającą przemożne znaczenie dla humanizacji jest szczególne oddziaływanie środowiska na człowieka. Re­ akcje człowiek — środowisko przebiegające nie tylko w fizycznym, ze­ wnętrznym wymiarze, ale także symbolicznym stają się przedmiotem zainteresowań ekologów ze względu na powszechne akceptowanie prze­ konania o ekologicznym uwarunkowaniu człowieka i jego kultury. 3 „[...] s i ł y wywierają środowiska, poza n a istoty ż y w e m i n u j ą c a rola w a r u n k u j ą c a bezpośrednim również wpływ owe w p ł y w y wpływem pośredni. na mechanizmy ustrojowe,, W przypadku człowieka, do­ p o ś r e d n i e pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m i j a ­ k o ś c i o w y m przypada czynnikom psychicznym. Istoty ż y w e r e a g u j ą w s p o s ó b okre­ ś l o n y nie t y l k o p r z e z n a t u r ę b o d ź c a , l e c z r ó w n i e ż p r z e z w ł a s n e , m o b i l i z u j ą c e r e a k c j e p o ś r e d n i e . Ó w ł a ń c u c h p o ś r e d n i c h odpowiedzi ma szczególną doniosłość u z p o w o d u jego s k ł o n n o ś c i do s y m b o l i c z n e g o u j m o w a n i a w s z y s t k i e g o , d a r z a , a zatem do r e a g o w a n i a * R . D u b o s , Człowiek, ' L . A . W h i t e , The na środowisko, Science symbole adaptacja, of Culture, tak, jakby one W a r s z a w a 1970, s. 7. N e w Y o r k 1949, s. 139. człowieka co m u s i ę p r z y ­ były na- �29 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A t u r a l n y m i stwem tej wiskowy b o d ź c a m i cechy ma zawsze s t k i e jego w ł a s n e potężną, pospolite, że jest to, może jak ś r o d o w i s k a że odpowiedź charakter doświadczenia ona osobisty, p o n i e w a ż na moje — jakikolwiek znajdują w z przeszłości. Doświadczenia zniekształcić, i najwznioślejsze [podkreślenie człowieka a doznania nawet przekształcić przeistaczając je w K. K.]. Następ­ czynnik środo­ niej w y r a z te stanowią zarówno ten wszy­ siłę tak najbardziej sposób w zwy­ 4 k ł e r e a k c j e fizjologiczne" . Cytowany tu Rene Dubos przytacza fragment wiersza Tennysona, w którym Ulisses powiada: „Jestem cząstką wszystkiego, z czym się spotkałem". Socjobiolog uszczegółowiłby to stwierdzenie dodając: wszy­ stkiego, z czym się spotkałem w życiu kulturowym i biologicznym, świa­ domie bądź nieświadomie. Etnolog natomiast odwołałby się do tych wszy­ stkich koncepcji, w których kulturę traktuje się jako formę zbiorowej pamięci. Dzieje się tak nie tylko w ewolucjonizmie, gdzie jak u White'a zdolność człowieka do posługiwania się symbolami powoduje, że człowiek w odróżnieniu od zwierząt zachowuje swoje poprzednie doświadczenia; symbol stanowi o ciągłości doświadczenia, bez tej ciągłości zaś nie może powstać i istnieć kultura. Również w koncepcji dziedzictwa kulturowego K. Dobrowolskiego czy koncepcji tradycji J. Szackiego, by podać tylko niektóre dobitniejsze przykłady, znajduje wyraz przekonanie o koniecz­ ności rozważania kultury także i w kategoriach pamięci zbiorowej. Obydwie krótko scharakteryzowane powyżej tendencje współczesnego ewolucjonizmu — symboliczna i biologiczna — zgodne są co najmniej w trzech założeniach: o unikalnej pozycji człowieka w świecie, o mocy symbolicznego myślenia i o nieustannej interakcji człowieka i środowiska naturalnego. Generalnie natomiast wydaje się różnić obydwa spojrzenia sposób pojmowania tej ostatniej kategorii — pojęcia środowiska natural­ nego. W jednym przypadku jest nim przyrodnicze otoczenie człowieka, w drugim zaś — otoczenie przyrodnicze wraz z otoczeniem kulturowym. Jest to konsekwencją różnej interpretacji szerszego, kluczowego proble­ mu, a mianowicie problemu przeciwstawienia kultury naturze, a tym samym określenia ich granic. W żadnym jednak razie nie zostaje' znie: siony antropocentryzm. Dychotomia natura — kultura w takiej postaci, jaką ma ona w eko­ logicznych koncepcjach kultury, uzasadniana być może argumentami leżą­ cymi niejako u podstaw twierdzeń tych koncepcji. Myślę tu o wskazaniu pewnego typu spojrzenia na przedmiot zainteresowań etnologii, a zatem na filozoficzne zaplecze współczesnego ewolucjonizmu. Nie jest on bo­ wiem prostą kontynuacją swej klasycznej tylorowsko-morganowskiej wersji, choć w wielu aspektach niewątpliwie realizuje postulaty X I X -wiecznych autorów. Współczesny ewolucjonizm kształtują — moim zdaniem — materia­ lizm, naturalizm i symbolizm, zaznaczając tradycje takiego myślenia za4 D u b o s , op. cit., s. 8. �30 KATARZYNA KANIOWSKA równo w teoretycznych, jak i metodologicznych orzeczeniach. Oczywiś­ cie wątki te uwidaczniają się w poszczególnych koncepcjach w różnym nasileniu. Generalnie i z dużym uproszczeniem rzecz ujmując można po­ wiedzieć, że wątki materialistyćzne uwidaczniają się w neoewolucjonizmie i powszechnym przekonaniu o prymacie lub szczególnej ważności sfery technologii (tu przede wszystkim energetyzm, co kształtuje zarów­ no określone rozumienie kultury, a tym samym natury — kultury, oraz przesądza o odpowiednim interpretowaniu zagadnienia ewolucji . Sym­ bolizm dochodzi w ekologicznych teoriach kultury do głosu mocą po­ wszechnego wśród tych koncepcji akceptowania roli symbolu w kulturze, od czego znów zależy interpretowanie podziału natura — kultura. Na­ turalizm natomiast z jednej strony tworzy metodologiczne zaplecze współwczesnego ewolucjonizmu, w sferze teoretycznej zaś najsilniej pojawia się tam, gdzie rozwój kultury rozpatrywany jest jako rozwój świado­ mości, rozwój poznania. Nie bez znaczenia pozostają także wątki supranaturalistyczne, które kształtują ewolucjonistyczne koncepcje k u l t u r y ostatnich lat. Jeśliby więc rozważać dychotomię natura — kultura tak, jak rozumie się ten podział w dzisiejszej etnologii ewolucjonistycznej (a myślę, że nie tylko ewolucjonistycznej), zauważyć można racjonali­ styczne bądź idealistyczne źródła i sposoby interpretacji tego problemu. Żadna jednak z dwu tych opcji nie roizsądza kwestii antropocentryzmu to­ warzyszącego interesującej mnie tutaj dychotomii. Co więcej, wykazać można, że obydwie interpretacje: racjonalistyczna i idealistyczna , nie ustanawiają w powyższej kwestii żadnej istotnej różnicy. W obydwu t y ­ pach myślenia o kulturze podział świata na sferę natury i kultury jest podziałem, za którym stoją argumenty „kulturowe" często nienaukowe. Znaczy to w konsekwencji tyle, że antropocentryczna jest sama dycho­ tomia, a dopiero w ślad za tym — interpretacja poszczególnych j e j członów. 5 6 Dwoje antropologów amerykańskich młodszego pokolenia: J. Patrick Gray i Linda D. Wolfe, opublikowało w 1982 r. w y n i k i swoich przemyśleń i badań empirycznych na temat rozumienia dychotomii natura — k u l ­ tura. Wydzielają oni dwie dominujące tendencje: socjobiologiczną i krea­ cjonistyczną. Każda z nich szuka dla swego podziału uzasadnienia, w pierwszym przypadku — w sferze argumentów przyrodniczych (świato­ poglądu świeckiego), w drugim — w sferze argumentów-dogmatów (świa­ topoglądu religijnego). U źródeł obydwu tych tendencji leży, zdaniem autorów, odmienne rozumienie procesu ewolucji. W tym różnym rozu5 z Pisze o tym B . Meggers; dość szeroko M. H a r r i s , M. Harris The Rise of powołując się na Anthropological dyskusję Theory, M. Opiera London 1968, s. 637. 6 W a r t o tu p o c z y n i ć , terminami ż e autorzy a m e r y k a ń s c y ,.racjonalny" i „idealny", jest np. u P . G r a y ' a i L . Wolfe, nie bacząc M . Opiera, dość nonszalancko n a i c h filozoficzne B . Meggers, posługują konotacje się (tak R. Adamsa, E . Colson). �31 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A mieniu ewolucji ogniskują się problemy, takie jak: postęp jako dążenie do doskonałości, uznanie racjonalności świata lub boskiej interwencji, zależności lub niezależności postępu od człowieka, możliwości ingerowa­ nia w procesy ewolucji itp. Badania autorów dotyczą^także niejako wa­ runków utrzymywania się teorii ewolucjonistycznej . Autorzy stwier­ dzają przekształcanie się argumentów „socjobiologicznych" w racje opar­ te na uzasadnieniach pozanaukowych, co spowodowane jest kryzysem wartości i kryzysem wiary w możliwości naukowego uzasadnienia. Kon­ sekwencją tego jest dość paradoskalna sytuacja: autorytet nauki utrzy­ mywany jest wiarą w szerokie możliwości poznawania, gdy na etapie wnioskowania nie możemy wyzwolić się od uciekania się w sferę pojęć wyrosłych z przedsądów. Właściwość tę przypisać można i socjobiolo­ gicznym i kreacjonistycznym teoriom. Autorzy poddają analizie insty­ tucję rodziny będącej w ich pojęciu podstawowym obszarem zachowań człowieka. Zachowaniom człowieka w rodzinie przeciwstawiają zacho­ wania leżące zewnątrz tego obszaru klasyfikując je jako zachowania zwią­ zane z pracą zawodową. Stosując argumentację czerpaną zarówno z so­ cjobiologicznej jak i kreacjonistycznej wersji uzasadnień konstruują schemat, w którym nakładają się, na siebie dwie dychotomie: makro — natura/kultura i mikro — rodzina/praca. Analiza daje odpowiedniość: natura — rodzina, kultura — praca, a więc wszelkie zachowania „natu­ ralne" człowieka dają się realizować w obrębie życia rodzinnego, k u l t u ­ rowe zaś zachowania to te, których wymaga od nas środowisko pozadomowe. 7 Analiza przeprowadzona została przez Gray'a i Wolfe z uwzględnie­ niem wielu, jeśli nie wszelkich założeń formułowanych przez zwolenników obydwu badanych orientacji. Na przedstawienie szczegółów tej analizy nie ma tu naturalnie miejsca. Jednak wnioski tych badań, mimo całej ich rzetelności, wypadają dość banalnie, jeśli nie wręcz humorystycznie, gdyby zechcieć wyrażać je w skrajnej postaci. Ale przytaczam je z dwu ' T r z e b a z d a ć sobie s p r a w ę , ż e e w o l u c j o n i z m w U S A w z n a c z n i e s i l n i e j s z y m stopniu n i ż w E u r o p i e o d d z i a ł u j e na s p o s ó b m y ś l e n i a o kulturze. E w o l u c j o n i z m l e ­ ż ą c y u p o d s t a w e k o l o g i c z n y c h i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y jest w w i ę k s z y m s t o p n i u ś w i a ­ t o p o g l ą d e m niż teorią kultury. O żywotności p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z przyjęciem teorii e w o l u c j i m o ż e ś w i a d c z y ć f a k t , iż od lat 2 0 - t y c h naszego w i e k u n a t r a f i a ł a o n a n a s p e k t a k u l a r n y s i l n y s p r z e c i w ze s t r o n y o p o z y c j o n i s t ó w j a k o n i e z g o d n a z p r z e ­ k a z e m b i b l i j n y m . N i e w i e l e p o n a d c z t e r y l a t a t e m u np. w s t a n i e A r k a n s a s w e s z ł a w ż y c i e u s t a w a (akt 590 z m a r c a 1981) n a z w a n a U s t a w ą o W y w a ż o n y m T r a k t o ­ w a n i u n a u k K r e a c y j n y c h i N a u k E w o l u c y j n y c h . U s t a w a ta n a k a z u j e , aby (w g r a n i ­ cach stanu) w publicznych s z k o ł a c h w y k ł a d a n o jako r ó w n o u p r a w n i o n e t e o r i ę e w o ­ l u c j i i t e o r i ę i n t e r p r e t u j ą c e r o z w ó j c z ł o w i e k a w e d ł u g B i b l i i . A k t ten n a p o t k a ł ż y w y s p r z e c i w . 5 s t y c z n i a 1982 r. w y r o k w y d a n y p r z e z S ą d O k r ę g o w y p r z y n i ó s ł p e ł n ą s a t y s f a k c j ę o b r o ń c o m t e o r i i e w o l u c j i . U z n a ł on, ż e a k t 590 jest s p r z e c z n y z K o n ­ s t y t u c j ą U S A , g d y ż tzw. n a u k i k r e a c y j n e nie m a j ą c h a r a k t e r u teorii n a u k o w e j , ale s ą p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , a j a k o t a k i nie m o g ą b y ć w y k ł a d a n e w s z k o ł a c h państwowych. �32 KATARZYNA KANIOWSKA powodów. Po pierwsze, chcę wskazać na dość dużą przepaść między eko­ logicznymi teoriami kultury a ich wersjami stosowanymi. Miałkość w y ­ ników tych ostatnich polega — moim zdaniem — na tym, że ekologiczne teorie kultury proponują etnologii szczególną refleksję, a mianowicie refleksję nad samą sobą, gdzie przedmioty tej refleksji z racji swej •ogólności nie dają się tak prosto przenieść na płaszczyznę bezpośredniego doświadczenia badawczego. Obok tego wskazać także należy, iż ani so­ cjobiologiczna, ani kreacjonistyczna argumentacja nie jest drogą do uzyskania obiektywnej (w sensie: nieantropocentrycznej) interpretacji dychotomii natura — kultura. Jaka więc interpretacja tego podziału pozostaje? Otóż jestem zda­ nia, że w świetle poprzednich, jak i wielu innych argumentów dychoto­ mię natura — kultura należałoby traktować jako mit, mit w sensie cassirerowskim. Pojęcie to oznacza pewien typ myślenia, formę świado­ mości, gdzie brak podziału na to, co realne i idealne, rzeczywiste i w y ­ obrażone. Socjobiologia próbuje znieść ten mit ufając w doświadczenia i możliwości np. etologii czy genetyki. Etnologia jak dotąd prób takich nie podejmuje, nawet bowiem ekologiczne teorie kultury na takim micie się opierają. Dychotomia natura — kultura nie jest z pewnością jedynym pojęciem etnologii, które w ten sposób można by ująć. Myślę, że w języku poję­ ciowym etnologii znalazłoby się co najmniej kilka jeszcze podobnych ka­ tegorii, jak np. kultura ludowa czy robotnicza, pojęcie święta, sacrum itp. Sądzę, że uświadomienie sobie tej swoistości przedmiotów badań etnologii każe nam wszystkim zastanowić się nad dziedziną, którą upra­ wiamy, gdzie przynajmniej niektóre kategorie, niektóre terminy, jakimi operujemy, w codziennym języku etnologii opierają się na durkheimowskich przedsądach. 8 8 T y m bardziej że w ś w i e t l e nowych b a d a ń symbol przestaje b y ć k r y t e r i u m p o d z i a ł u ś w i a t a n a t u r y i ś w i a t a k u l t u r y , gdy z a c h o w a n i a z w i e r z ą t nie bez p o d ­ s t a w u z n a ć m o ż n a za zachowania symboliczne, kulturowe zaś zachowania c z ł o w i e k a ł ą c z ą się z o k r e ś l o n y m i zmianami w obrębie organizmu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0eb2f34c949046ed1e4493e076ebcd7.pdf 7b74f3ef42d044235b6f336f2b45e280 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5232 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4856 Title A name given to the resource Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.17-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KATARZYNA K A N I O W S K A Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ, Łódź DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII W dyskusjach wokół problemu interpretacji w antropologii trzeba, w moim przekonaniu, uwzględnić dwa niezwykle istotne obszary, których analiza pozwoli ujawnić zależności pomiędzy przyjmowanymi w naszej dyscyplinie sposobami interpretacji a przekonaniami, z jakich sposoby te się wywodzą. Chcę tu zwrócić uwagę na dwie ważne relacje, które rzutują na nasze postrzeganie roli i wagi interpretacji antropologicznej. Jedną z nich jest relacja: interpretacja a poznanie, drugą - interpretacja a narracja. Oczywiście, żadnej z nich nie da się wyczerpu¬ jąco omówić w krótkim tekście. Jednakże w rozważaniach nad interpretacją warto choć zasygnalizować złożone problemy, jakie tu przywołuję. We współczesnych dyskusjach metodologicznych powtarza się często Cliffordowską konstatację, iż to antropolog pisze antropologię, ale też wyraża się powszechnie przekonanie, że antropolog interpretuje badaną rzeczywistość. Zatem pytania o wspomniane wyżej problemy z interpretacją w antropologii można by - w kontekście interesujących mnie relacji - sprowadzić do pytania o to, czy interpretację antropologiczną można uznać za metodę oraz o to, w jakim sensie narracje antropologiczne są interpretacjami? Myślenie o interpretacji jako o metodzie, którą dysponuje antropolog (a nie np. historyk czy literaturoznawca), wymaga zwrócenia się ku problematyce poznania swoistej dla naszej dyscypliny. Pogłębiona refleksja o poznaniu w antro­ pologii dokonała się pod wpływem krytycznego przepracowania dokonań tej nauki, skutkującym pojawieniem się nowego paradygmatu. Przebieg i owoce tegoż przepracowania są powszechnie znane. Mniej natomiast mówi się o szcze¬ gółowych kwestiach, zwłaszcza zaś o metodach poznania. W etnologii rozwa¬ żania nad interpretacją jako metodą wywodzą się głównie z zainteresowania antropologów hermeneutyką. Spośród rozmaitych koncepcji hermeneutycznych, największe znaczenie mają dla antropologii teorie W. Diltheya, H-G. Gadamera i P. Ricoeura. Nie wdając się tu w szczegółowe analizy należy przypomnieć, które z podstawowych pojęć i założeń tych trzech teorii hermeneutycznych zna¬ lazły w antropologii zastosowanie. U Diltheya antropolog odnajduje przekonanie, że hermeneutyka jest episte¬ mologią interpretacji a rozumienie pojmuje się bardzo szeroko. Rozumienie ma �18 KATARZYNA KANIOWSKA u podstaw zarówno wiedzę o procesach psychicznych rządzących działaniem podmiotów ale też wtórne ich przeżywanie. Zmienia to wcześniejsze postrze­ ganie relacji podmiot badany-podmiot badający i wymaga nowego podejścia do poznawania. Staje się ono rozumieniem, do którego dojść możemy poprzez empatię, współodczuwanie świata drugiego człowieka i poprzez interpretację utrwalonych przejawów życia. Dilteyowska metodologia rozumienia dała antro¬ pologii nową perspektywę widzenia badanego człowieka, jego życia i wszelkiej ekspresji ducha. Interpretacja oznacza tu jedyną drogę do rozumienia wszelkich wytworów kulturowych. Z filozofii Gadamera antropologia przejęła ideę o uniwersalności procesu rozu­ mienia (o jednakowości jego struktury), jak również przekonanie o językowym i historycznym charakterze rozumienia. Pozwoliło to na pogłębienie refleksji nad wzajemnym poznawczym stosunkiem badacza i badanego. Spowodowało także konieczność innego spojrzenia na zagadnienie sensu i znaczenia oraz uznania doświadczenia za istotną daną potrzebną do poznania, do zrozumienia ludzkiego świata, Ludzkie doświadczenie językowe (a wszystko co daje się zrozumieć jest historycznie zdeterminowanym językiem) dzięki któremu świat człowieka nie¬ ustannie „się staje" jest podstawowym przedmiotem poznania. Poznanie to zaś dokonuje się w procesie rozmowy, komunikacji pomiędzy podmiotami i daje jedy¬ ną szansę na osiąganie rozumienia, stanowiąc zarazem sens ludzkiej egzystencji. Hermeneutyka Ricoeura, wiążąca struktury znaczeniowe z potrzebą inter¬ pretacji i rozumiejąca samą siebie jako refleksję krytyczną i historyczną przy¬ dała się antropologii przede wszystkim do poszerzenia znaczenia interpreta¬ cji. Przyczyniło się do tego ricoeurowskie pojęcie doświadczenia hermeneutycznego; doświadczenia współtworzonego przez tekst (struktury znaczeniowe), interpretację (wysiłek wspólnoty na rzecz odkrycia sensu) i tradycję (warunku¬ jącą proces rozumienia). W perspektywie antropologii inspirowanej hermeneutyką interpretacja staje się podstawowym zabiegiem, jakim dysponuje badacz stając wobec zadania zro¬ zumienia człowieka (siebie lub innego) i jego świata (tekstu, znaczeń, życia). Można, w moim przekonaniu, założyć, że zabieg/proces interpretacji pełni w an¬ tropologii nowego paradygmatu rolę metody. Skoro w ramach owego paradygma¬ tu widać wyraźnie, że zamiast kategorii prawdy mamy prawdy konwencjonalne, zamiast analizy genezy tekstu mamy analizę jego sensu oraz znaczeniowego i historycznego kontekstu, zamiast krytyki zaś dekonstrukcję - to ten nowy status interpretacji w antropologii jest zrozumiały. Oczywiście, trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że wpływ hermeneutyki na antropologię stracił już swój impet i że o interpretacji jako metodzie myślimy dziś także i w kontekście doświadczeń różnych nurtów antropologii postmodernistycznej. Dzisiejsza, obec¬ na w antropologii świadomość złożoności problemu interpretacji powoduje, że myślimy o nim jeszcze inaczej niż hermeneuci. Dziś wiadomo, że interpretacji nie można ograniczyć do egzegezy tekstu. Nie można także zadowolić się tym, że metaforą tekstu zastąpimy wszelki przedmiot badań antropologii. Interpreta¬ cja, jak najsłuszniej zauważa J. Topolski, to „powiązanie logiki, gramatyki, reto- �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 19 ryki, wyobraźni, emocji, etyki, wiodące do uzyskania mniej lub bardziej kon¬ kretnych narracji" (Topolski 1998, s. 9-10). Takie postawienie sprawy oznacza bez wątpienia „detronizację tekstu" (Rozwadowski 1998, s. 51) i koniec pew¬ nego sposobu rozumienia interpretacji, przez długi czas bliskiego antropologom i humanistom z innych dyscyplin. Pojawia się tu jednakże istotny problem, który rodzi się z faktu, iż antropo¬ logia chce nadal, mimo paradygmatycznych przemian, pozostawać nauką em¬ piryczną. Ważne stają się dwa pytania: jak hermeneutyczna interpretacja służyć może rozumieniu świata empirycznie doświadczanego oraz jak postrzegać kwe¬ stię prawdziwości poznania (kwestię wciąż przecież podstawową w nauce), gdy do rozumienia poznawanego wiedzie interpretacja? Pierwsze z tych pytań zosta¬ wiam na boku. Wymaga ono szerokiego rozważenia kategorii doświadczenia i namysłu nad tym, co mianowicie rozumiemy dziś w antropologii pod nazwą „badana rzeczywistość" czy „świat empiryczny". Drugiemu zaś trzeba poświę¬ cić choć trochę uwagi, jeśli interpretację przyjmuję tu za metodę. Antropolog interpretując poznawane ma - co oczywiste - do czynienia ze skomplikowaną, złożoną materią. W jednym i tym samym zabiegu interpretacji spotykają się różne treści, które dla uproszczenia nazwę prawdami, zdając sobie sprawę z ryzyka, jakie niesie wybór takiego określenia. W interpretacji współ¬ uczestniczą zatem: prawda/interpretacja porozumiewających się podmiotów, „prawda" przedmiotów, „prawda" kontekstów, uzależniona od przyznanego rzeczywistości statusu (znaczenie, przedstawienie czy inne możliwe sposoby rozumienia tego, co badamy)i „prawda" języka ujawniająca się spoza metafor, metonimii, ironii i wszystkich innych figur retorycznych oraz zastanych i ustana¬ wianych znaczeń. Rozumienie musi w jakimś możliwym zakresie i wymiarze objąć wszystkie te pola dokonywanej interpretacji. Interpretacja jest więc rze¬ czywiście procesem, wysiłkiem nieskończonym w tym sensie, że nie przynoszą¬ cym jedynego, ostatecznego owocu. W świetle wszystkich tych uwarunkowań wydaje się więc, że postawione na samym wstępie kwestie relacji miedzy interpretacją-metodą a poznaniem i narra¬ cją muszą być, w antropologii, analizowane łącznie. Tego, czy interpretacja jest czy nie jest metodą antropologii, nie można rozpatrywać w oderwaniu od założe¬ nia, że antropologia jest nauką narracyjną i empiryczną zarazem, co wyznacza jej określone sposoby poznania. Problem interpretacji jako problem epistemologii i metodologii naszej dyscy¬ pliny pojawił się niemal wraz z upowszechnieniem się użycia metafory tekstu w antropologii. Jednakże to empiryczny charakter poznania jest tym, co zdaje się określać osobliwość i specyfikę antropologii. Metoda i rodzaj materiału poznaw¬ czego bywają najczęściej przywoływanymi argumentami w wypowiedziach antro¬ pologów pytanych o określenie tożsamości ich dyscypliny. Wydaje się więc, że nie tyle paradygmat naszej dyscypliny, ale jej narzędzia różnią j ą od innych. Tak rozumie tożsamość antropologii współczesnej C. Geertz, w szkicu „Stan antro¬ pologicznej sztuki", poświęconym refleksji o nauce/sztuce antropologii, stwier¬ dza, że chroniczną dolegliwością antropologii jest jej bezparadygmatyczność �20 KATARZYNA KANIOWSKA (Geertz 2003, s. 120). Twierdzi on jednocześnie, że istota sprawy tkwi nie w sposobie myślenia o świecie, nie w kategoriach tego, co badamy, ale w okreś¬ leniu „konkretnego stylu badań"; w uznaniu, że „metoda" etnograficznych badań terenowych decyduje o tożsamości naszej dyscypliny (Geertz 2003, s. 119). Geertz stosując cudzysłów (pisze on konsekwentnie - „metoda" etnograficz¬ nych badań) chce zapewne podkreślić, że metodę w antropologii rozumiemy zwykle (zawsze?) w odniesieniu do tego fundamentu - źródła wiedzy antropolo¬ gicznej, którym jest badanie etnograficzne tj. empiryczne doświadczenie badanego świata i próba opisania go. Metoda nie jest więc jedynie - jak to przyjmujemy w nauce - ogółem reguł stosowanych do badania określonego przedmiotu. Metodą jest dla antropologa nie tylko zbiór reguł, ale sposób odniesienia ich do faktu empirycznego, do rzeczywistego obcowania z badanym przedmiotem. Ten rodzaj kontaktu z poznawanym wydaje się tu być elementem niejako nadrzędnym, bo¬ wiem poznanie w antropologii jest jednocześnie doświadczeniem. Poznanie i rozu¬ mienie badanego wynika, bierze się z doświadczenia badanego. Reguły poznania zazębiają się z „regułami"/sposobami doświadczenia. Ten związek decyduje o spe­ cyfice antropologii jako nauki. Jednocześnie, taka konstatacja każe być wyczulo¬ nym na sposób rozumienia empirii przez tę naukę, bowiem ulegał on zmianie. Od zawierzania poznaniu za pośrednictwem zmysłów przeszliśmy do pojmowania doświadczenia jako kategorii złożonej, mającej u swych postaw nie tylko świa¬ dectwo zmysłów ale i świadectwo myśli i emocji. Dodajmy do tego jeszcze świa¬ domość kulturowego jego uwarunkowania. Empiryzm antropologii współczesnej nie może być charakteryzowany poprzez przeciwstawienie go racjonalizmowi czy też poprzez poszukiwanie jego źródeł w aposterioryzmie. Tego rodzaju skala odniesienia nie wytłumaczy źródeł tej szczególnej postawy poznawczej, którą widać w przekonaniu antropologów o poznawczej wartości doświadczenia, a tym samym o wartości etnograficznego badania interesującej ich rzeczywistości. Załóżmy więc, że doświadczenie jest koniecznym warunkiem powodzenia poznania realizowanego poprzez stosowanie „metody" etnograficznych badań terenowych (pozostawmy tu tę nazwę w Geertzowskim brzmieniu). Sądzę, że właśnie w tym splocie doświadczenia (dla którego nie ma reguł; które jest zara¬ zem subiektywne jak i kulturowo naznaczone) z metodą (oznaczającą zawsze obecność jakiś reguł, które są zobiektywizowane w obszarze danej teorii lub da¬ nej nauki) należy upatrywać zasadniczego pola dyskusji o empirii antropologii. Dyskusje tegoż właśnie dotyczące pokazać mogą zmieniającą się postawę wobec empirycznego poznania i zmieniające się oczekiwanie co do celów i owoców takiego poznania. Pozwoli to także szukać sensownych odpowiedzi na pytania postawione przeze mnie na wstępie niniejszych rozważań, to znaczy, do pytań 0 antropologiczną interpretacje i związane z nią problemy. Kwestii poznania 1 interpretacji nie da się, jak to wcześniej zaznaczyłam, rozpatrywać oddzielnie z prostego powodu - interpretacja jest zabiegiem poznawczym. W miarę rozwoju samoświadomości etnologii, doświadczenie stawało się coraz bardziej znaczącą kategorią. We współczesnej antropologii, zdobywanie do¬ świadczenia badawczego przekształciło się w wysiłek na rzecz doświadczenia �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 21 badanej rzeczywistości. Badanie rzeczywistości zaczęło oznaczać uczestnicze­ nie w badanym świecie ze wszystkimi tego konsekwencjami - intelektualnym przepracowaniem, ironicznym dystansem, ale też emocjonalnym czy empatycznym zaangażowaniem. Obserwację uczestniczącą zastąpił współudział antropo­ loga w życiu badanych. Postawę obserwatora, koniecznie nie angażującego się w obserwowane zdarzenia, zastąpiła postawa obserwatora współżyjącego z ba¬ danymi. Jednocześnie więc zaczęto inaczej rozumieć kategorię dystansu poznaw¬ czego. Dystans pozostał wciąż istotnym elementem poznania, ale dobrze wiemy, że wcześniej oznaczał warunek zachowania obiektywności, później - stał się postulatem formułowanym pod adresem procedur poznania. Dystans nie jest już postawą wobec badanej rzeczywistości, ale narzędziem służącym pomocą w trud¬ nym zabiegu przedstawienia badanego, doświadczonego świata. We współczesnej metodologii antropologii, zmiany w myśleniu o empirii i jej roli w poznaniu idą, w moim przekonaniu, jeszcze dalej. Przy próbie charaktery¬ styki sposobu postrzegania empirycznego wymiaru antropologii szczególnie po¬ mocna może być kategoria dialogu. Zarówno hermeneutyczna orientacja w antro¬ pologii, jak i późniejsze nurty spowodowały, że dialog badanego z badanym; dialog dwu poznających (się) podmiotów, uznany został za podstawowe źródło antropo¬ logicznej wiedzy. Dialog dobrze pełni tę rolę, bowiem poza wszystkim, jest także rodzajem doświadczenia. Sądzę, że dzięki temu właśnie dialog wydaje się być dzisiaj w antropologii substytutem obserwacji uczestniczącej. To on, dialog żywy lub zapisany (każda z tych form niesie ze sobą inne problemy metodologiczne i epistemologiczne), stanowi centralne pole poznawcze antropologii. Doświadcze¬ nie badanej rzeczywistości dokonuje się głównie poprzez dialog o niej. Doświad¬ czenie ma za swą podstawę kontakt poznających podmiotów i jest wzajemne. Przekonaniu, ze dialog umożliwi dostęp do badanej rzeczywistości i pozwoli tę rzeczywistość poznać, musi towarzyszyć świadomość tego, jakiego rodzaju trudności teoretyczne, metodologiczne i etyczne trzeba przezwyciężyć, by prze¬ konanie to dało się utrzymać. Steven Webster twierdzi, że dialog z pewnością zapewnia autentyczność etnografii (Webster 1982). W tym sensie więc dialog zastąpił obserwację uczestniczącą. Prawdziwość etnograficznej relacji oparta jest na szczególnym kontakcie z badanym. Zakłada się, że rozmowa jest czymś więcej niż obserwacja. Żeby wiedzieć nie wystarczy zobaczyć. Trzeba się do¬ wiedzieć. A to zarazem znaczy, że interpretacja badacza musi być uprawomoc¬ niona poprzez interpretację badanego. Jednakże powstaje pytanie, czy autentycz¬ ność etnograficznego materiału powinna być traktowana jako warunek czy też rękojmia jego rozumienia? Krótko mówiąc, jakim źródłem wiedzy jest dialog; czy wiedza, jaka z dialogu wywodzimy, pozwala zrozumieć światy tych, którzy dialog ten prowadza? Te pytania są istotne, bowiem antropolodzy wiedzą do¬ brze, że idealny model empatycznego dialogu otwartych na siebie podmiotów, w praktyce etnograficznej prawie się nie zdarza. Zanim pojawiła się w antro¬ pologii pogłębiona refleksja etyczna, już wcześniej, najpierw u M . Maussa a za­ raz później u M . Griaulle'a w rozważaniach o metodach pracy etnograficz¬ nej, dostrzeżony został problem kontroli i nierówności w relacji badacz-badany. �22 KATARZYNA KANIOWSKA Kontrola i nierównowaga w etnograficznym dialogu sprawiają, że trudno utrzy­ mać wiarę w rozumienie oparte na rozmowie. Jak pisze J. Clifford „Griaule za­ kładał, że sprzeczne interesy etnografa i tubylca nigdy nie mogą zostać całkowi­ cie zharmonizowane. Relacje, czasem uromantycznione, terminem porozumienie [rapport], były w istocie negocjowanymi ugodami, wynikiem ciągłych nacisków i przetargów określających to, co może lub nie może być poznane w badanym społeczeństwie. Przybysz z zewnątrz był zawsze narażony na utratę inicjatywy, przystanie na powierzchowny modus vivendi. Nie można poznać tego, co jest systematycznie ukrywane w danej kulturze, przez prosty fakt stania się czasowo członkiem powszechnej społeczności duchowej. Może się to ujawnić jedynie przez rodzaj gwałtu: etnograf musi stale wywierać nacisk" (Clifford 2000, s. 78). Dialog nie przynosi więc porozumienia skoro naznaczony jest przemocą podob¬ nie jak obecność, czasowa przynależność nie oznacza uczestnictwa we wspólno¬ cie. Porozumienia nie buduje się rozmową. Ma ono być, jak je nazywa Griaule, wynikiem duchowej wspólnoty. Hermeneuci zakładają, że dialog może taką wspólnotę wytworzyć; etnografowie zakładają, że dialog i duchowa bliskość nie¬ koniecznie są ze sobą związane. Istotnym pytaniem, jakie samo się tu narzuca, jest pytanie o to, co dialog przy¬ nosi poznaniu? Jakim jest źródłem wiedzy dla antropologa? Griaule, zgodnie ze swym przekonaniem o nierówności i o kontroli/nacisku w dialogu etnograficznym, twierdził, iż rozmówca badacza musi być przez tego ostatniego skrupulatnie do¬ brany. „Trzeba oszacować jego czy jej ^właściwości duchowo-moralne», uczci­ wość, szczerość, pamięć oraz przywiązanie do tradycji (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Choć nie bardzo wiadomo jak ten szacunek przeprowadzić, już samo postawienie tegoż warunku potwierdza, że dialog jest narzędziem kontroli a nie środkiem służącym równouprawnionej pozycji porozumiewających się ze sobą badacza i badanego. Ale Griaule tę przemoc obecną w terenowym badaniu etnograficznym usprawiedliwia. Najpierw zakłada, że „każdy informator [... ] wy¬ raża odmienny rodzaj prawdy i etnograf musi stale zdawać sobie sprawę z jego ograniczeń, siły i słabości" (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Stwierdza zatem istnienie oczywistych, naturalnych niejako przeszkód pojawiających się w dialogu i kładących się cieniem na wiedzy, którą ma on etnografowi przynieść. Uszczegóławia też przyczyny słabości dialogu jako źródła poznania. Zdaniem Griaule'a, każdy kontakt etnografa z tubylcem (takiego słownika używa Griaule) naznaczony jest kłamstwem. Interesujące i znamienne, że pojęciem tym określa Griaule strategie stosowane przez obie strony etnograficznego dialogu. Kłam¬ stwo nie oznacza nieprawdy. Kłamstwo oznacza tu uciekanie się do mylenia roz¬ mówcy, ukrywanie czegoś, niechęć do bycia szczerym z różnych powodów. „Każdy informator - pisze Griaule - nawet ten najszczerszy, doświadcza instynk¬ townej potrzeby ukrywania szczególnie delikatnych kwestii. Z chęcią korzysta z najdrobniejszej okazji do ucieczki od tematu i przeskoczenia na inny [...]. Tu­ bylczy informatorzy «kłamią» żartem lub ze względu na sprzedajność, z prag­ nienia przypodobania się czy też z lęku przed sąsiadami lub bogami [...]. Infor¬ matorzy zapominalscy lub zeuropeizowani są szczególnym typem «kłamców». �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 23 W etnograficznej «operacji strategicznej^ [...] badający musi przedrzeć się przez początkowe reakcje obronne i postawę udawania" (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Griaule wierzy w „metodę" etnograficzną a zatem w to, że ba¬ dacz ma środki, aby „przedrzeć się" przez stawiany mu opór i zafałszowane in¬ formacje. Jednocześnie jednak ma zapewne świadomość tego, że tak rozumiana przemoc w kontakcie badacz-badany - nazwijmy j ą „przemocą metodologiczną" - nie pozwoli wyeliminować „kłamstwa" z etnograficznego dialogu. Dostarczy ona jedynie środków do przepracowania skłamanych danych. „Kłamstwo" pozo¬ staje oczywistym składnikiem dialogu. Uświadomienie sobie jego koniecznej obecności nie powinno być jedynie bodźcem do poszukiwań sposobów prowa¬ dzenia rozmowy z badanym czy poszukiwania środków niwelowania nierówno¬ wagi pomiędzy dialogującymi podmiotami. Chodzi o coś znacznie ważniejszego, jak sądzę, a mianowicie o to, że dialog, rozmowa - ten najbardziej bezpośredni z możliwych sposobów porozumiewania się badacza z badanym, nie może być doskonałym źródłem wiedzy gwarantującym rozumienie. Dialog nie zapewnia prawdy. Przynosi jakąś wiedzę, ale i jakąś ukrywa. Rozważania Griaule'a są świadectwem pojawienia się w antropologii refleksji o dialogicznym charakterze wiedzy etnograficznej. Wkrótce potem antropologia uznana zostanie za naukę narracyjną. Dostrzeżenie istoty i znaczenia tych dwóch własności antropologii spowodowało zainteresowanie problematyką wcześniej nieobecną w naszej dys¬ cyplinie, tj. problematyką interpretacji. Także we współczesnej debacie metodologicznej w antropologii, dialog naj¬ częściej postrzegany jest jako podstawowy rodzaj relacji pomiędzy badaczem a badanym a zarazem jako podstawowe źródło antropologicznej wiedzy. Meto¬ dologiczne kłopoty płyną stąd, że dialog z jednej strony traktowany jest jako dowód bliskiego, empirycznego kontaktu z badanym światem, z drugiej - rozu¬ miany jako konfrontacja dwóch sposobów interpretacji tegoż świata. To, że w dialogu zawarte są: doświadczona rzeczywistość, jej przedstawienie i jej rozu¬ mienie powoduje, że dla antropologa dialog jest i narzędziem poznania i źródłem wiedzy. Jeśli weźmiemy pod uwagę wspomnianą wcześniej skłonność współczes¬ nych badaczy do zawierzania dialogowi, jako temu rodzajowi poznania, który poświadcza prawdziwość zdobytej wiedzy, to warto spytać, z jakim źródłem wie¬ dzy mamy tu do czynienia. Pytanie to jest istotne, bowiem wymaga ono refleksji nad tym, jakie są przesłanki tej wiary, a także - jaka jest wartość wiedzy zdoby¬ wanej nie samą obecnością w badanej rzeczywistości ale rozmową o niej. Sądzę, że te kwestie wymagają odpowiedniego spojrzenia na dialog, tj. takiego, które pozwoliłoby dostrzec przede wszystkim to, w jakim stopniu dialog jest jednocześ¬ nie interpretacją, w jakim służy ustaleniu sensów i znaczeń. Wracam więc tutaj do wspomnianej na wstępie hermeneutycznej perspektywy, bez przyjęcia której antropologia nie byłaby gotowa do refleksji o specyfice interpretacji tego, co rodzi się z dialogu i co w dialogu zawarte. Dialogu jako źródła wiedzy nie można rozpatrywać w oderwaniu od interpre¬ tacji. Dialog jest interpretacją, zatem musi być traktowany jako taki rodzaj po¬ znania, które odkrywa znaczenia i sensy powierzchniowe i ukryte. Staje się więc �24 KATARZYNA KANIOWSKA dialog źródłem wiedzy, do której on sam wiedzie. Jednakże, aby zależność tę dobrze zrozumieć, trzeba ustalić, z jakiego rodzaju interpretacją mamy w tym przypadku do czynienia. Interpretacja dokonuje się w dialogu (podczas jego trwa­ nia) i poprzez dialog, za jego przyczyną (gdy staje się on tekstem poddanym zabiegom odkrywania jego znaczeń). Założywszy to, nie można postrzegać jej inaczej jak tylko w sposób zaproponowany przez J. Topolskiego. Ten sposób szczególnie trafnie oddaje specyfikę uwarunkowań antropologicznego dialogu. Topolski - przypomnijmy to - jest przekonany, że „interpretacji nie można [...] ograniczyć do egzegezy tekstu. Interpretacja to powiązanie logiki, gramatyki, retoryki, wyobraźni, emocji, etyki [ja dodałabym tu jeszcze pamięć - K.K.] wio¬ dące do uzyskania mniej czy bardziej koherentnych narracji. Jest nieodłączna od teorii (a więc pojęć ogólnych, struktur idealizacyjnych). Odbywa się na różnych płaszczyznach. Jest zarazem argumentacją" (Topolski 1998, s. 9-10). Właśnie takie pojęcie interpretacji przezwycięża ograniczenia, jakie stwarza utożsamie¬ nie zabiegu interpretacji z egzegezą tekstu. Pozwala ono także - co w moim przekonaniu jest najbardziej istotne - postrzegać interpretację jako złożony proces rozszyfrowywania rozmaitego rodzaju kodów, środków wyrazu i treści pochodzących z różnych poziomów sensów. Jest to proces, którego celem poznawczym jest rozumienie, ale też i proces, który zarazem uświadamia nam jak złożony jest to cel i jak skomplikowanych wymaga procedur poznawczych. We współczesnej antropologii, jak się wydaje, zmiany paradygmatyczne, które dokonały się pod wpływem hermeneutyki i pod wpływem wewnętrznej krytyki własnych dokonań dyscypliny, dały podstawy do takiego myślenia o interpreta¬ cji, jakie przyjmuje Topolski. Narrację antropologiczną, którą „wytwarza" dia¬ log traktujemy w antropologii jak skomplikowaną strukturę tekstową i zarazem skomplikowany układ wzajemnych powiązań podmiotów prowadzących dialog; powiązań, które ujawniają się na różnych poziomach: od doświadczenia i jego przedstawienia po ukryte intencje, sensy, emocje i ich znaczenia. Wielowarstwowość i wielogłosowość dialogu/interpretacji sprawiają, że traktując go jako źródło wiedzy nie możemy mówić o prawdziwości tegoż źródła w dawnym sen¬ sie. Dialog/interpretacja gwarantują wiedzę prawdziwą ale w znaczeniu, które opiera się na przyjętym w nowym paradygmacie statusie prawdy. W toczących się współcześnie w antropologii dyskusjach dotyczących intere¬ sującej mnie tutaj problematyki pojawiają się jeszcze dwa ważne wątki. W jednym z nich porusza się kwestie związku dialogu z rzeczywistością, o której i w której ów dialog się toczy. Drugi - koncentruje się na „prawdziwości" dialogu. Pierw¬ szy jest więc jakąś próbą połączenia hermeneutycznej koncepcji dialogu i inter¬ pretacji z empiryzmem antropologicznego poznania. Drugi prezentuje w jakiejś mierze stanowisko antropologii wobec problemu przedstawienia. Oba te wątki przenikają się i splatają w dyskusji, ale z pewnością są świadectwem poszerzania się epistemologicznej refleksji w antropologii. Wydaje się, że chęć zachowania tej szczególnej cechy naszej dyscypliny, jaką jest badanie rzeczywistości meto¬ dą etnograficznych badań terenowych, odciska się też w znacznym stopniu na sposobach widzenia dialogu/interpretacji jako procedurze poznania. Wydaje się �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 25 również, że rozmowę z badanym traktuje się tu jako podstawowy element etno­ graficznych badań i w tym sensie Steven Webster ma rację, gdy mówi - jak to już wcześniej cytowałam - iż dialog zapewnia autentyczność etnografii i że w większym stopniu chodzi o tę autentyczność właśnie, o upewnienie się i ba¬ dacza i czytelnika jego prac, że rozmowa z badanym uwiarygodnia rezultaty tej rozmowy. To, czy dialog przyniósł wzajemne zrozumienie - pozostaje kwe­ stią metodologicznych rozwiązań. O „prawdziwości", wartości wiedzy decyduje w takim przypadku to przede wszystkim, że dialog rzeczywiście miał miejsce i - tak jak kiedyś obserwacja uczestnicząca - ma być świadectwem bliskiego obcowania z badaną kulturą, z badanym człowiekiem. Jednakże, w moim przekonaniu, przyrównanie świadectwa obserwacji do świadectwa rozmowy nie jest uprawnione. Choć w obu wypadkach odwołujemy się do empirycznego doświadczenia, jest ono odmienne. Choć również w obu istnieje niebezpieczeństwo nadinterpretacji, to jednak jej przyczyny są różne. Etnograficzny dialog pozostaje doświadczeniem szczególnym przez to, że kreuje rzeczywistość, której dotyczy. Badania empiryczne w antropologii opartej na dialogu oznaczają właściwie nie tyle konfrontację z rzeczywistością, ile kon¬ frontację ze sposobami odbioru tej rzeczywistości; sposobami jej postrzegania, przeżywania, uczestniczenia w niej, a przede wszystkim, ze sposobami artykuło¬ wania jej i wyrażania. Antropolog de facto zbiera interpretacje, a dokładniej - zbiera zinterpretowane obrazy świata, przedstawienia. I dysponuje nimi, to zna¬ czy poddaje je interpretacji powtórnej dysponując własnymi obrazami badanej przestrzeni i własnymi jej doświadczeniami, własną o niej wiedzą. Świadomość tych uwarunkowań musi, moim zdaniem, zaowocować jakąś nową definicją empirycznego poznania, w której poszerzona zostałaby kategoria doświadcze¬ nia. Tym zaś, co już się dokonało, jest nowa, krytyczna ocena badań terenowych. Z jednej strony, upatrujemy w nich podstawową, niejako konstytutywną cechę naszej dyscypliny, z drugiej zaś widzimy konieczność zrewidowania dotychcza¬ sowej, bezgranicznej niemal wiary w ich poznawczą wartość. Z jednej strony C. Geertz postrzega bezparadygmatyczność antropologii jako jej zaletę (nie zobo¬ wiązuje ona do wierności określonemu światopoglądowi naukowemu i tym samym nie ogranicza horyzontów poznawczych) bowiem tym, co określa swo¬ istość antropologii jest, jego zdaniem „metoda etnograficznych badań tereno¬ wych" (Geertz 2003, s. 114-123). Z drugiej strony pojawiają się wątpiący, jak na przykład J. Clifford, który powiada tak: intensywne badania terenowe nie przynoszą uprzywilejowanego czy pełnego zrozumienia. Nie przynosi go też znajomość kultury uzyskana od rodzimych autorytetów, „osób wtajemniczonych". Mieszkańcy i podróżnicy [czyt: tubylcy i badacze - K.K.] są odmiennie usytuowani, każdy na własnym wyczyszczonym z obcej wiedzy „terenie". Czy ta różnorodność lokalizacji jest jedy¬ nie innym przejawem ponowoczesnej fragmentaryzacji? Czy można wspólnym wysiłkiem nadać jej bardziej konkretny kształt? Czy można antropologię wynaleźć na nowo jako forum dla różnie wytyczonych badań terenowych, jako miejsce, gdzie odmienne kontekstualnie zasoby wiedzy angażują się w krytyczny dialog i pełną szacunku wzajemnego polemikę? Czy antropologia mo¬ że wspierać krytykę kulturowej dominacji, która obejmuje jej własne raporty z badań? (Clifford 1997, s. 91). �26 KATARZYNA KANIOWSKA Warto dostrzec, że pytania te są w jakimś sensie ciągiem dalszym wątpliwości i refleksji M . Griaule'a o naturze dialogu etnograficznego i jego poznawczej war¬ tości. Geertz i Clifford, choć dysponują późniejszą wiedzą metodologiczną niźli wiedza Griaule'a, wyrażają ten sam niepokój o wiedzę ufundowaną na dialogu i o możliwość osiągnięcia zrozumienia. Geertz, tak jak wcześniej Griaule, zdaje sobie sprawę z tego, że kontrolę i przemoc, towarzyszące kontaktowi badaczbadany, można jedynie niwelować ale nie da się ich pozbyć. Antropolog osta¬ tecznie zawsze, choćby w najdyskretniejszy sposób, „wie lepiej". „Powiedzieć o formach życia Hawajczyków (czy kogokolwiek innego) coś, czego nie powie¬ dzieli sami Hawajczycy naraża na zarzut, że sporządza się dokumentację świa¬ domości innych ludzi układając za nich ich duchowy scenariusz" (Geertz 2003, s. 130). Griaule natomiast dodałby zapewne, że sami Hawajczycy podają nam taką „dokumentację świadomości", jaką chcą lub potrafią podać. Prowadzony dialog ma więc to do siebie, że kreuje rzeczywistość, bo się o niej w nim mówi (wyraża w języku), przedstawia się j ą (interpretuje) i opisuje (arbitralnie wybiera się jakiś jej obraz). Jednakże, kreowanie rzeczywistości nie oznacza stwarzania fikcji. Dialog etnograficzny „mówi prawdę", bo przynosi wiedzę o tym, jak uczestniczący w nim badacz i badany mówią o świecie, przedstawiają go i opisują. Pozwala więc rozmawiającym zrozumieć ich „wersje" świata ale także - na co zwraca uwagę Dennis Tedlock - zrozumieć różnice pomiędzy przedstawianymi sobie a różnymi światami (Tedlock 1983, s. 321-338). Skoro przedmiotem dialogu jest rzeczywistość zinterpretowana, w oczywisty sposób narzuca się problem rozumienia. W rozważaniach o istocie i roli dia¬ logu najczęściej odnosimy się we współczesnej antropologii do hermeneutyki H.G. Gadamera i - rzadziej - do P. Ricoeura. Dwie tezy Gadamera mają dla antropologicznych analiz największe, jak się zdaje, znaczenie. Pierwszą z nich jest uznanie języka za medium rozmowy, dialogu i zarazem za medium rozumie¬ nia; druga - wyraża przekonanie, że rozumienie tekstu jest dalece podobne rozu¬ mieniu osiąganemu drogą żywej konwersacji, rozmową. Warto dodać, iż w tym ujęciu hermeneutycznym, konwersacja jest też rodzajem pamięci, bowiem prze¬ chowuje, niesie w sobie oryginalne pierwotne znaczenia; jest komunikacją tych znaczeń [Gadamer 2004]. Rozumienie Innego realizując się poprzez dialog, to rozumienie dokonujące się w trzech możliwych planach: 1. próbując zrozumieć Innego próbujemy zrozumieć ludzką naturę; 2. próbujemy zrozumieć Innego jako osobę ale jednocześnie rozpoznajemy swą własną inność; 3. próbujemy osiągnąć rozumienie nastawione na autentyczne, całkowite otwarcie się na przekonania i racje rozmówcy. Historyczne sytuacje rozmów¬ ców, ich przedsądy i przekonania nie tworzą dystansu pomiędzy rozmów¬ cami. Dialog oznacza tu ową komunikację znaczeń i sensów, a rozumienie - możliwość ich uchwycenia i gotowość na ich akceptację. W antropologicznym dialogu realizuje się to drugie. Tylko tak pojęty dialog - jako droga do zrozumienia drugiego człowieka i do zrozumienia siebie - może być potraktowany jako pewien sposób interpretacji i sposób budowania wiedzy �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 27 w antropologii. Dodajmy, że mowa tu o interpretacji, na którą może wyrazić zgodę antropologia uznająca samą siebie za naukę empiryczną. Pierwszy i ostatni z trzech możliwych planów rozumienia, wydają się być w antropologii nieosią­ galne, a każdy z różnych przyczyn. Założenie, że dialog z Innym jest drogą do zrozumienia ludzkiej natury wydaje się nie do przyjęcia w opartej o etnografię antropologii. Tradycja myślenia o naturze ludzkiej w antropologii powoduje, że tego rodzaju celu poznawczego nie łączy się z tego rodzaju procedurą poznawczą. Również oczekiwanie, że w praktyce antropologicznych badań zaistnieją warunki pozwalające na całkowite zaniknięcie dystansu pomiędzy prowadzącymi dialog i ujawnienie się autentycznych sensów przekazu, jest oczekiwaniem nie do speł¬ nienia. Doświadczeniem każdego antropologa jest poczucie dystansu obecnego mimo rozmaitych zabiegów przeciw temu oraz poczucie, że zawsze czegoś 0 naszym rozmówcy nie wiemy; że zawsze w jakimś sensie nie rozumiemy jego świata. To poczucie potęguje się wtedy, gdy rozmowa się kończy i nie ma możli¬ wości negocjacji sensów, empatycznego odbioru wypowiedzi i uczestniczenia w sytuacji porozumiewania się. Ta świadomość utraty czegoś, czego dialog w efek¬ cie nie przynosi, choć w trakcie jego trwania wydawało się bliskie, powoduje, że uprawnione staje się przekonanie, że dialog nie tylko kreuje świat rozmówców ale i kreuje sposób rozumienia różnic pomiędzy nimi. Paradoksalnie, to co wy¬ dawać by się mogło brakiem, staje się dodatkową wartością, wymagającą pogłę¬ bionej refleksji epistemologicznej i metodologicznej. W antropologii świadomość tej podwójnej roli dialogu (dialog tworzy świat/ dialog tworzy jego rozumienie)skłania do poszukiwania procedur, które uprawdo¬ podobnią wiedzę, jaką on przynosi. Antropologia-nauka empiryczna traktuje więc dialog jako świadectwo autentyczności wiedzy, ale także - poddaje to świadec¬ two swoistej weryfikacji. Weryfikacja nie oznacza tu jednak stosowania jakiś określonych metod postępowania. Oznacza ona raczej świadomość konieczności uwzględnienia kontekstu dialogu. Poznanie kontekstu uprawdopodobnia dialog 1 nie tylko poświadcza jego autentyzm. ale przyczynia się do jego rozumienia. Antropolog postępuje w tym przypadku jak (de)konstruujący tekst historyk czy krytyk literatury. Dzięki temu do dialogu przenika w jakiejś mierze ten świat, 0 którym w dialogu mówią rozmówcy i który jest poprzez rozmowę kreowany. Etnograficzny dialog pozwala na obecność społecznego i kulturowego jego usy¬ tuowania. Przestrzeń i czas (M. Bachtin zakłada, że w etnografii przestrzenny wymiar badanego świata dominuje nad wymiarem historycznym), choć w dia¬ logu „zatrzymane", pozbawione swej dynamiki, wpływają na to, co tkwi w treści 1 sposobie wyrazu wykreowanego w dialogu świata. Uprawdopodobnienie dia¬ logu wymaga także innej procedury. Otóż każdy dialog posiada przynajmniej dwa interpretacyjne konteksty przynależne uczestniczącym w dialogu podmio¬ tom. Wprawdzie podczas rozmowy podmioty negocjują sensy swych wypowie¬ dzi a zatem poprzez to dialog ma minimalizować różnice kontekstowe, jednak¬ że różnice te nie zanikają całkowicie. Rozumienie nie oznacza ujednolicenia obrazu świata podmiotów, ale raczej postawę otwartą na poznanie racji Innego i racji własnych. Rozumienie powstaje z napięcia, jakie rodzi się z dokonującej �28 KATARZYNA KANIOWSKA się w dialogu konfrontacji sposobów interpretowania rzeczywistości. Przenika¬ nie się kontekstów interpretacyjnych, jakie dostrzegają antropolodzy bliskie jest temu, co Gadamer nazywa fuzją horyzontów. Próby rozwiązywania problemu uprawdopodobnienia dialogu antropologicznego odnieść można do rozważań Gadamera o dialogu jako źródle wiedzy. Kwestię dla Gadamera ważną stanowi relacja pomiędzy określonym kontekstem a ciągłą jego zmianą, którą rozpatruje m.in. w rozważaniach o rozumieniu historycznym (Gadamer 2004, s. 400-421). Trzeba pamiętać, że antropolog posługuje się metaforą tekstu i sam ten fakt powoduje, że musi być świadom różnicy procedur badania tekstu i czegoś jak tekst traktowanego. Dosłowna aplikacja hermeneutycznych reguł analizy nie jest możliwa na gruncie antropologii-nauki empirycznej. W antropologii opartej na dialogu i świadomej wszystkich szans i ograniczeń poznawczych, jakie dialog niesie, kwestia kontekstu jest bardzo skomplikowana. Kiedy antropolog podej¬ muje dialog z badanym lub jest świadkiem (to także jakaś forma uczestnictwa w dialogu) rozmowy badanych, wtedy pojawia się inny jeszcze kontekst. Można by powiedzieć, iż równolegle toczą się dwa dialogi. Pierwszy, pomiędzy antro¬ pologiem a informatorem, określony jest poprzez konteksty właściwe każdemu z rozmówców. Drugi - będący antropologicznym opisem, interpretacją pierw¬ szego staje się „dialogiem z dialogiem". Dodajmy, iż żaden z kontekstów nie jest neutralny, każdy pełni imperatywną funkcję: wymaga określonego sposobu od¬ czytywania (raz przez pryzmat uczestnika rozmowy, drugi przez pryzmat metaoglądu). Na interpretacje i kontekst żywego, toczącego się dialogu nakładają się interpretacje i konstektualizacje dialogu, dokonywane po jego wygaśnięciu. W pierwszym dialogu to badacz i badany określają jego kontekst. Drugi jest dialogiem antropologa z tym, w czym właśnie uczestniczył a zatem wymaga pojawienia się nowego kontekstu, który umiejscawia, określa, charakteryzuje zaszły dialog. Mamy do czynienia ze specyficznym poznaniem - rozumienie dokonuje się na drodze kontekstualizacji dialogicznej w połączeniu z kontekstualizacją antropologiczną (Crapanzano 1990, s. 286-287). Rozumienie zależy więc zarazem od dwu interpretacji: tej, która dokonuje się w dialogu i tej, która doko¬ nuje się w dialogu z dialogiem. Przy rozpatrywaniu dialogu i interpretacji nie może być pominięty problem przedstawienia. Nie sposób tu, oczywiście, zmierzyć się z tym problemem. Jed¬ nakże należy wspomnieć o nim, by zasygnalizować jeszcze jeden, ważny aspekt poznania poprzez dialog. W odniesieniu do antropologii kwestię tę rozpatrywać trzeba w dwu przynajmniej planach: języka i szerszej, epistemologicznej per¬ spektywie zarysowanej przez niektóre nurty współczesnej filozofii a podjętej przez literaturoznawstwo, historię czy właśnie antropologię. W pierwszym przy¬ padku dyskusja musiałaby się koncentrować na analizie języka etnograficznego dialogu i na tym, przede wszystkim, w jakim stopniu ów język odpowiada wymogom stawianym językowi nauki. Problem przedstawienia oznaczałby tu problem np. relacji desygnatu i definicji, ostrości pojęć, jakości aparatury poję¬ ciowej, językowego „przekładu" empirycznej i pozaempirycznej rzeczywistości na język umożliwiający dyskurs naukowy. Antropolodzy stają tu przed niezwykle �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 29 trudnym i wciąż budzącym spory zadaniem przedstawienia badanego przez nich świata w języku przyjętym i wytworzonym w ich własnej dyscyplinie. Mamy świadomość koniecznej obecności języka nauki w antropologii, a jednocześnie - mamy też przekonanie czy poczucie, że to co najważniejsze w antropologicz¬ nym dialogu nie da się wyrazić w takim języku. Język antropologii-nauki skłonni jesteśmy rozumieć podobnie jak St. Ossowski, który twierdził, że „język nauki służy do przekazywania treści pojęciowych. W doskonałej postaci musi to być język o jednoznacznej i ostrej aparaturze pojęciowej, z której się korzysta w sposób operatywny tj. w taki sposób, gdzie każda definicja daje możliwość decyzji czy określony przedmiot jest desygnatem definiowanego terminu, a każ¬ de zdanie posiada sens empiryczny tzn. pozwala ustalić na czym polegałoby stwierdzenie, że jest prawdziwe albo stwierdzenie, że jest fałszywe" (Ossowski 1962). Jednocześnie jednak wiemy dobrze, że antropologia z wielu względów (czego dziś jesteśmy coraz bardziej świadomi)nie może wyznaczyć sobie „jedno¬ znacznej i ostrej aparatury pojęciowej" i nie może też definiować przedmiotu swego poznania w powyższym sensie. Wiemy również, że nie każde zdanie w antropologicznej narracji posiada sens empiryczny. To ostatnie wydaje mi się szczególnie cenną wiedzą współczesnej antropologii-nauki empirycznej. Problem przedstawienia w antropologii wykracza przecież poza plan języka. Pozostaje jeszcze rozległy obszar rozważań nad przedstawieniem, w którym to obszarze dyskusje koncentrują się na kwestii stosunku narracji i obrazu opisy¬ wanego czy charakteryzowanego przedmiotu narracji. Przedstawianie oznacza tu związek pomiędzy myślą - rzeczą - tekstem; pomiędzy narracją/myślą - świa¬ tem - narracją/wypowiedzią. Przypatrując się tym związkom pamiętać trzeba koniecznie o tym, że narracja jest już interpretacją. Przedstawienie, z którym obcujemy poprzez narrację, podlega powtórnej interpretacji. Rozumienie doko¬ nuje się na drodze podwójnego zreferowania rzeczywistości. Antropolog - podob¬ nie jak historyk czy literaturoznawca - ma do czynienie z obrazem świata; obra¬ zem, który jest „konstrukcją wyobraźni rozpostartą między punktami, o których wiemy ze świadectw" (Rosner 2003, s. 60). Narracja/interpretacja łączyć musi wyobraźnię ze świadectwem. Odkrycie tej zależności dało podstawę do dyskusji 0 podobieństwie narracji historycznej i fikcji literackiej, zapoczątkowanej na gruncie historii przez R.G. Collingwooda, zaś na gruncie antropologii przez J. Clifforda. Zdaniem Collingwooda istnieje „podobieństwo między historykiem 1 powieściopisarzem [...]. Obydwaj zmierzają do skonstruowania obrazu, który jest częściowo narracją o zdarzeniach, częściowo opisem sytuacji, ukazaniem motywów, analizą charakterów. Obydwaj zmierzają do nadania swemu obrazowi charakteru spójnej całości, gdzie każda postać i każda sytuacja jest tak związana z pozostałymi, że dane działania określonej postaci w tej konkretnej sytuacji uważamy za jedyną możliwość i nie możemy sobie wyobrazić, by postąpiła ona inaczej. Zarówno powieść jak i historia muszą mieć sens: tylko to, co konieczne, jest tu dopuszczalne, a osąd w tej kwestii wydaje w obu przypadkach wyobraźnia. Zarówno powieść jak praca historyczna same się wyjaśniają i uzasadniają, są wy¬ tworami autonomicznej i samoautoryzującej się aktywności; i w obu przypadkach �30 KATARZYNA KANIOWSKA tą aktywnością jest wyobraźnia" (Collingwood 1948, s. 245-246). Niemal to samo powiedzieć można o antropologii. Daje temu wyraz Clifford w wielu miejs­ cach The Predicament of Culture, gdy charakteryzuje antropologię interpretatywną i gdy komentuje rozmaite sposoby pisania etnografii. Wydaje się, ze tym co w najwyższym stopniu decyduje o podobieństwie narracji historycznej, antro­ pologicznej i literackiej jest fakt, że mają one za swój przedmiot doświadczenia i przeżycia ludzi a nie przedmioty tych doświadczeń i przeżyć. Ponieważ więc w narracjach tych nie chodzi o opis owych przedmiotów, ale o wyrażenie spo¬ sobów ich doświadczania czy przeżywania, narracje te są zawsze także zależne od przedstawień, zobrazowań, wyobrażeń owszem popartych „świadectwami", jednak świadectwami zinterpretowanymi. Problem przedstawienia jest w przypadku dialogu jeszcze bardziej złożony. Dzieje się tak dlatego, że dialog nie kończy się wraz z czasem, w którym się toczy. Dialog w antropologii trwa i po zakończeniu badań terenowych. Toczy się dalej. Jak powiada D. Tedlock „jest gabinetowym sequelem terenowego doświadcze­ nia" (Tedlock 1983, s. 324). Trwa więc nadal ale tak jak sequel, nie jest już taki sam. Dialog z terenu zastąpiony jest i przechodzi w dialog antropologa z dialo¬ giem, w którym on sam uczestniczył, gdy rozmawiał z badanymi. V Crapanzano nazywa ów powtórny dialog, a shadow dialogue, co w moim przekonaniu oddaje istotę tej procedury. Pierwotny terenowy dyskurs przechodzi we wtórny, w którym teraz badacz rozmawia nie z badanym (ta żywa rozmowa już się skończyła) ale z rozmową, której był uczestnikiem, którą kierował, a do której teraz odnosi się, sytuując się w innym poziomie negocjacji. Shadow dialogue tak jak cień odbija pierwowzór, „przedłuża" go i wiernie mu towarzyszy. Ale też pozwala na inne widzenie rzeczy. Ten dalszy ciąg dialogu przedłuża interpretację przedmiotu i na¬ daje jej inny sens poznawczy. Dialog tak złożony pociąga za sobą konieczność stosowania określonych, odpowiednich dla obu swoich poziomów, strategii inter¬ pretacyjnych oraz bycia świadomym tego, że etnografia dialogiczna nie jest jedy¬ nie nową nazwą antropolgii-nauki opartej na badaniach terenowych. Etnografia dialogiczna pozwala antropologii zachować status nauki empirycznej, ale zarazem wskazuje, jakiego rodzaju wiedzę może przynieść antropologia, gdy z dialogu i interpretacji uczyni podstawowe kategorie i procedury poznania. W świetle powyższego można zakładać, iż przedstawienia rzeczywistości w takiej antropo¬ logii pojawiają się na dwu poziomach poznania i oba są równie ważne poznaw¬ czo, konieczne do rozumienia badanego świata. Crapanzano dostrzega jeszcze inną cechę antropologii opierającej poznanie na dialogu. Otóż stwierdza on, że dialogiczna etnografia reprezentuje dialogi. Etnograficzne badania koncentrujące się na rozmowie badacza z badanym stwa¬ rzają iluzję bezpośredniego dostępu do badanego świata, bezpośredniego jego doświadczenia. De facto jednak, dialogi podlegają wszelkiego rodzaju przedsta¬ wieniowym ograniczeniom, z których za najważniejsze uznaje Crapanzano prag¬ matyczną redukcję i reorientację. Mówiąc najkrócej - pierwsza umożliwia uznanie dialogu za źródło wiedzy, druga - dotyczy sekundarnego dialogu, trwającego po zakończeniu rozmowy mającej miejsce w trakcie badań terenowych. Obydwa te �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 31 ograniczenia każą raz jeszcze powrócić do sprawy kontekstu dialogu. Umożliwia¬ jąca rozumienie kontekstualizacja jest także, tak jak przedstawienie, wielowarstwo¬ wa i ograniczająca. Owa złożoność i ograniczenia sprawiają, że kontekstualizacja nie jest nigdy neutralna. Kontekstualizacja stoi zawsze w konflikcie z rzeczywi¬ stością, która jest przedstawiana. Gdy antropolog uczestniczy w dialogu, gdy jest świadkiem rozmowy (a nie bierze w niej udziału)i gdy interpretuje dialog już zakończony - to zawsze on decyduje o sposobie opisu i przedstawienia rozmowy; zawsze to on, w dużej mierze, decyduje o konwencji opisu i przedstawienia zmie¬ niającego się, dynamicznego kontekstu poszczególnych etapów dialogu. Dialog zawsze rozgrywa się i jest uzależniony od napięcia rodzącego się ze wzajemnego oddziaływania stron. W żywym, pierwotnym dialogu etnograficznym antropo¬ log i informator ustanawiają też kontekst swej rozmowy. We wtórnym shadow dialogue - antropologiczny opis dialogu żywego negocjowany jest z zewnętrz¬ nym wobec niego autorytetem wiedzy antropologicznej, co stwarza kontekst nowy. Dodać trzeba, iż oba te poziomy kontekstualizacji dialogu są dynamiczne. Jeśli przyjąć wszystkie charakteryzowane powyżej cechy i uwarunkowania dialogu, warto wrócić teraz do pytania o poznawczą wartość dialogu. Wartość tę zaś łatwiej „ocenić", gdy uświadamiamy sobie co i jak poznajemy; gdy drogą do poznania jest dialog. W świetle wszystkich wymienionych uwarunkowań dialogu etnograficznego w odniesieniu do pierwszej kwestii można by powiedzieć tak: poznajemy rzeczywistość „podwójnie" przedstawioną, ale też zarazem rzeczy¬ wistość wynegocjowaną i będącą efektem sposobów jej ekspresji; ekspresji, które ujawniają się poprzez dialog. Pojęcie shadow dialogue oznacza tu to właśnie, że w dialogu poznajemy przetworzoną rzeczywistość - poznajemy j ą poprzez jej odbicie, jej ślad w naszych - uczestników dialogu - sposobach jej wyrażania. Rozumienie rzeczywistości zatem jest rozumieniem jej poprzez jej wyrażenie. Biorąc pod uwagę te same uwarunkowania, o tym jak poznajemy zaś można powiedzieć tyle: etnograficzny dialog nie jest dialogiem równoprawnych pod¬ miotów. Jak słusznie podkreśla Crapanzano, „to etnograf jest tym [uczestnikiem dialogu - K.K.] kto zawłaszcza słowem zarówno poprzez reprezentację jak i kontekstualizację i wie ponad wszelką wątpliwość, że kto zawłaszcza słowem ten ma nad nim władzę" (Crapanzano 1990, s. 287). Antropolog decyduje o wyborze przedstawień i ich znaczeń zawartych w dialogu, dokonuje ich ostatecznej kontekstualizacji nawet wtedy, gdy jedynie proponuje określoną interpretację dialogu. Kontroluje zatem sytuację dialogu i kontroluje także przebieg owego powtórnego dialogu, który zachodzi pomiędzy dialogiem żywym a tekstem go przedstawiają¬ cym. Shadow-dialogue jest tu wspomnianym wcześniej przedłużeniem i zreinterpretowaniem żywego dialogu z badanym. Dialog etnograficzny nie jest - bo być nie może z powyższych powodów - realizacją Gadamerowskiego modelu dialogu. Dialog etnograficzny nie jest rozmową, w której wyzwala się jakiś nad¬ rzędny sens, duch, obecny w rozmowie niezależnie od woli i oczekiwań uczest¬ niczących w niej partnerów. W koncepcji shadow-dialogue Crapanzano można dostrzec, w moim przeko¬ naniu, zarówno inspiracje hermeneutycznymi teoriami jak i próbę rozwiązania �32 KATARZYNA KANIOWSKA dylematów antropologii interpretatywnej. Crapanzano dokonuje tym samym rekonstrukcji sposobu poznania, jakim posługuje się współczesna antropologia zachowująca status nauki empirycznej ale jednocześnie interpretatywnej i samoreflektującej. Wprowadzając kategorię shadow-dialogue Crapanzano wyraźnie pokazuje specyfikę i złożoność poznania, gdy podstawą tego poznania jest dia¬ log - elementarne narzędzie pracy antropologa. Za pomocą tej kategorii możemy uchwycić szczególny wymiar dialogu etnograficznego, to znaczy to wszystko, co towarzyszy dialogowi zawsze ale jest niewyrażalne, objęte milczeniem i co obecne jedynie w świadomości lub nawet po części jest nieświadome. W dialogu pomiędzy antropologiem i jego rozmówcą nie wszystko zostaje wyartykułowane, podobnie jak w procesie interpretacji tejże rozmowy. Shadow-dialogue rozgrywa się w dwóch planach, a każdy zawiera również powyższe, „ukryte" cechy dialogu. Crapanzano powiada nawet o dwu typach shadow-dialogue (Crapanzano 1990, s. 289). W pierwszym z nich, tym obecnym w żywej rozmowie (może lepiej byłoby traktować go jako konieczne „przedłużenie" rozmowy), pojawia się metadyskursywny wymiar dialogu. Powoduje to konieczną, w jakiejś mierze, obecność dystansu poznawczego, bez którego zrozumienie istoty przebiegłej rozmowy nie byłoby możliwe. W owym „przedłużeniu" dialogu realni uczestnicy rozmowy stają się „figurami", podmiotami uczestniczącymi w procesie porozumiewania się, co wespół z dokonującą się równocześnie metarefleksją radykalnie rekontekstualizuje dany dialog. Można by więc ten pierwszy rodzaj dialogu-cienia (pierwszy - bo zawarty w żywej rozmowie)postrzegać jako nierozerwalnie zwią¬ zane ze sobą procesy: ustalanie sensów (trwające w czasie rozmowy)i ich rekontekstualizację. Drugi rodzaj shadow-dialoge'u to zabieg interpretacyjny, jakiemu poddany jest dialog pierwszy. W tym przypadku mamy do czynienia z kry¬ tycznym, dokonywanym w innej sytuacji (z „pozycji fotela" badacza), po fakcie i z pomocą innego języka, poszukiwaniem i odczytywaniem sensów rozmowy. Podmiotami uczestniczącymi w tego rodzaju dialogu stają się (za pośrednictwem antropologa oczywiście)„tradycja", kontekst społeczny, przesądy itp., to jest to wszystko, co stwarza inny jeszcze metapoziom, niezbędny już nie tyle do zrozu¬ mienia żywego dialogu, ile do zrozumienia procedury rozumienia poprzez dialog. Rozważania Crapanzano wydają mi się niezwykle interesujące i warte uwagi, bowiem ukazują skomplikowane i specyficzne aspekty antropologicznego po¬ znania, niedostrzegane przez większość antropologów zajmujących się proble¬ matyką poznania. Rozważania te, w moim przekonaniu, ustanawiają nową per¬ spektywę widzenia problemów interpretacji w antropologii, która nadal chce widzieć siebie jako naukę empiryczną. Wprowadzając kategorię shadow-dialogue Crapanzano pokazuje możliwość twórczego poznawczo połączenia etnograficz¬ nych badań, etnograficznego żywego dialogu z hermeneutyczną perspektywą określającą metodę interpretacji jako strategię służącą antropologowi pomocą w rozumieniu świata innych. Etnograficzny dialog postrzegany jako dialog niekończący się wraz z końcem rozmowy badacza z badanym przedstawia się, w świetle powyżej charakteryzowa¬ nych uwarunkowań, jako skomplikowane ale niezwykle inspirujące źródło wiedzy �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 33 antropologicznej - wiedzy o innym i wiedzy o sobie. Dialog pozostaje zatem, jak sądzę, zasadniczą wartością antropologii; wartością, która pozwala naszej dyscy¬ plinie zachować swoją tożsamość przy całej swej - wedle opinii Geertza - bezparadygmatyczności, metodologicznej miękkości, niespójności wewnętrznej i poli¬ tycznej hipokryzji (Geertz 2003, s. 120-123). „Prawda" wiedzy antropologicznej płynie z dialogu, w którym słychać głosy rozmawiających i pogłosy rozmowy. LITERATURA B u c h o w s k i M i c h a ł 2004, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. C o l l i n g w o o d R o b i n G e o r g e 1948, The Idea of History, University Press, Oxford. C l i f f o r d J a m e s 1997, Routes: Travel and Translation in the last Late Twentieth Century, Harvard University Press, Cambridge. - 2000, Kłopoty z kulturą, Wydawnictwo KR, Warszawa. C r a p a n z a n o V i n c e n t 1990, On Dialogue, [w:] Tullio Maranhao, The Interpretation of Dialogue, University of Chicago Press, Chicago-London, s. 269-291. G a d a m e r H a n s G e o r g 2004, Prawda i metoda, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. G e e r t z C l i f f o r d 2003, Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, Universitas, Kraków. G r i a u l e M a r c e l 1957, Methode de l'ethnographie, Presses Universitaires de France, Paris. M a r a n h a o T u l l i o 1990, The Interpretation of Dialogue, University of Chicago Press, Chicago-London. O s s o w s k i S t a n i s ł a w 1962, Język nauk społecznych na tle zagadnień teorii kultury, [w:] tegoż, O osobliwościach nauk społecznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 277-288. R o s n e r K a t a r z y n a 2003, Narracja, tożsamość i czas, Universitas, Kraków. R o z w a d o w s k i A n d r z e j 1998, Tekst, sztuka, skała: dylematy czytania sztuki naskalnej, [w:] Jerzy Topolski (red.), Interpretacja jako konstrukcja, Instytut Historii U A M , Poznań, s. 39-63. T e d l o c k D e n n i s 1983a, The analogical tradition and the emergence of a dialogical anthro­ pology, [w:] The spoken word and the work of interpretation, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, s. 321-338. - 1983b, The story of how a story was made, [w:] The spoken word and the work of inter­ pretation, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, s. 301-311. T o p o l s k i J e r z y 1998, Zamiast przedmowy: interpretacja jako konstrukcja, [w:] Jerzy Topolski (red.), Interpretacja jako konstrukcja, Instytut Historii U A M , Poznań, s. 7-14. W e b s t e r S t e v e n 1982, Dialogue and fiction i n ethnography, Dialectical Anthropology, vol. 7, s. 91-114. KATARZYNA KANIOWSKA DIALOGUE A N D INTERPRETATION I N CONTEMPORARY ANTHROPOLOGY Summary Interpretation can be seen as a method of anthropology based on the new paradigm. It is something more than the hermeneutic exegesis of texts. The main problem with anthropological interpretation arises from the fact that contemporary anthropology, which accepted the new �34 KATARZYNA KANIOWSKA paradigm, is still an empirical discipline. Because of the empirical dimension of anthropological knowledge, the category of experience should be the main one in the methodological discourse in our discipline. According to all the changes, which had rebuilt anthropological thinking, we can assume that dialogue is an experience and an interpretation at the same time. Anthropo¬ logical dialogue, as well as anthropological experience, has always its specific context. Dialogue/ experience becomes the object of interpretation. There are, in fact, two levels of anthropological dialogue - the first appears from contact and context of researcher-informant meeting; the second comes from an anthropological description and narration appearing after the first one and has also its own context. Anthropological knowledge is than the result of the processes of interpre¬ tation and dialogical contextualization appropriate to the level of the dialogue - the vivid one, connecting two interlocutors, and the second, shadow-dialogue, as Crapanzano called it. Anthropological dialogue therefore, is not simply Gadamer's model of dialogue. Dialogue in in anthropology is rather a specific, double interpretation which link up experience with represen¬ tation and reflection. K.K. Adres Autorki: Prof. dr hab. Katarzyna Kaniowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: kaniowsk@mnc.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d0945f3bdaacb3a08bb08ef4757754.pdf 8ae1b7d64d14b5f34817c45671371074 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6455 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6028 Title A name given to the resource Leiris i etnografia/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.0-273 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATARZYNA KANIOWSKA Leiris i etnografia E tnografia Michela Leirisa to etnografia szczegól­ nego rodzaju. Skupia się ona na opisie nieznane­ go odkrywanego w znanym. To etnografia „od­ wrócona” w tym sensie, że badany obiekt rzuca światło na badanego; inność tego, co nieznane, staje się pretek­ stem do poznania siebie, rozpoznania własnej inności, dostrzeżenia i opisania nieznanego w sobie. To etnogra­ fia, która zakłada, że poznanie jest przede wszystkim samopoznaniem czynionym poprzez opis, który charakte­ ryzując inność, ukazuje i odkrywa ją, ujawniając przez to odrębność poznającego. Swoje fundamentalne cechy etnografia ta wywodzi z surrealizmu. Bez większego tru­ du można odnaleźć w światopoglądzie surrealistów idee uprawomocniające Leirisowską etnografię. W pierw­ szym Manifeście André Breton powiada: „jeżeli nie ma w kiści dwóch podobnych winogron, to dlaczego żądacie, abym opisał to grono przez jakieś inne, przez wszystkie inne, abym je uczynił gronem ja­ dalnym? Nieustępliwa mania, która sprowadza niezna­ ne do znanego, do czegoś, co jest zaszufladkowane, kołysze mózgi do snu. Analiza bierze górę nad uczucia­ mi” [Breton, za: Ważyk 1973: 61]. A dokonawszy krytyki poznania racjonalnego, od­ mawia rzeczywistości waloru pewności oczywistej i wy­ raża nadzieję, że: „...człowiek jako badacz będzie mógł znacznie dalej posunąć się w dociekaniach, upoważniony do czegoś więcej, niż do pobieżnego oglądu rzeczywistości. Zanosi się na to, że wyobraźnia odzyska swoje prawa. Jeżeli w głębinach naszego umysłu kryją się dziwne siły, zdolne do pomnażania sił na powierzchni albo do staczania z ni­ mi zwycięskiej walki, to jak najbardziej warto je schwy­ tać, przede wszystkim schwytać, aby potem, jeżeli zdoła­ my, poddać je kontroli naszego umysłu. Analitycy mogą na tym tylko zyskać” [Breton, za: Ważyk 1973: 62]. Leiris, nadrealista i analityk badanej rzeczywistości i samego siebie jednocześnie, realizuje surrealistyczny projekt najdokładniej w L ’Afrique fantôme, w La Règle du jeu i w Wieku męskim, najważniejszych swych tek­ stach, mieszających etnografię z literaturą. Zdecydo­ wanie, jest świadom tego, że etnografia „odwrócona” wymaga takiej narracji, która łączy relację z opowiada­ niem, opis z refleksją, przedstawienie z emocją i grą skojarzeń, ogląd zewnętrzny z oglądem wrażenia, od­ czucia. Narracja ta rodzi się z przemożnej chęci wyra­ żenia tego wszystkiego, co jej autorowi się przydarza. W każdej z tych książek Leiris pisze przede wszystkim o sobie. Poznawana rzeczywistość (obca, afrykańska czy własna z dzieciństwa i młodości) jest zawsze lu­ strem, w którym i dzięki któremu widzi i poznaje sam siebie. Etnograficzny opis służy odkryciu i zrozumieniu siebie. Dostrzeżenie inności okazuje się warunkiem ko­ niecznym do tego, by dowiedzieć się, kim jestem. Wiedza ta jednak nie wypływa ot tak, z etnograficz­ nego badania. Inność wszystkiego, co poza podmiotem jest niezbędnym tłem autoportretu poznającego. Jest to, jak sądzę, najistotniejsza cecha surrealistycznej antropo­ logii. Etnografia, na której się ona opiera, jest właściwie podwojonym wysiłkiem opisania poznawanego; podwo­ jonym, bowiem splatają się w niej dwa opisy, dwa proce­ sy poznania. Etnografia przedmiotu łączy się z etnografią podmiotu. Ale sprawa jest bardziej złożona. Rozróżnienie podmiot/przedmiot ma, w moim przekonaniu, w surreali­ zmie swoisty sens. Relację tę surrealiści pojmują jako re­ lację przenikania, współegzystencji, jednakże zawsze pod­ miot jest w niej ważniejszy. Cliffordowskie „etnograficzne Ja” w antropologii surrealistycznej nie oznacza jedynie autora antropologicznej narracji. Tutaj stanowi punkt wyjścia poznania i jednocześnie jego cel. Surrealizm cele­ bruje Ja, koncentruje się na podmiocie, czyni poznające­ go mistrzem ceremonii. Gdyby chcieć zewnętrznym, spo­ za surrealizmu wziętym językiem nazwać tę antropologię, to pewnie można by ją nazwać antropologią autobiogra­ ficzną, ale z koniecznym dookreśleniem - autobiografia oznacza tu dekonstrukcję autoportretu. Etnografia staje się narzędziem niezbędnym zarówno do wykonania auto­ portretu, jak i do jego krytycznej analizy. Etnografię tę można próbować charakteryzować bliżej, wskazując niektóre jej cechy. Skróconą ich listę podaje Leiris w przedmowie do Wieku męskiego: „Zerwałem z nadrealizmem z rozmaitych powodów, które za długo byłoby wyłuszczać (różnice poglądów, pomieszane z kwestiami osobistymi). Prawda to jed­ nak, że pozostałem nim przesiąknięty. Podatność na wszystko, co zdaje się nam dane, nie będąc poszukiwa­ nym (dane wewnętrznym dyktandem albo spotkaniem przypadku); przypisywanie poetyckiej wartości snom (gdzie zarazem upatrywałem bogactwo rewelacji, obja­ wień); zaufanie, którym obdarzyłem psychologię Freu­ da (uruchamia ona bowiem nader pociągający materiał obrazowy, skądinąd zaś pozwala wspiąć się łatwo na plan tragedii każdemu, kto uzna się za nowego Edypa); wstręt do wszystkiego, co jest transpozycją albo roz­ myślnym układem, to znaczy kłamliwym kompromi­ sem między rzeczywistymi zdarzeniami a płodami czy­ stej wyobraźni; konieczność dopowiadania spraw do końca, choćby brutalnie (zwłaszcza co do miłości, któ­ rą mieszczańska obłuda nazbyt łatwo ogranicza do wo­ 270 �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA dewilu, jeżeli wręcz nie spycha w sfery przeklęte i zaka­ zane). Takie były - niektóre przynajmniej - z potęż­ nych wskazań czy napięć nadrealizmu, jakie nadal przeze mnie przebiegały: mocno nieraz zanieczyszczone i nie wolne od sprzeczności...” [Leiris 1972: 13]. Wszystkie wymienione przez Leirisa elementy sur­ realizmu obecne są w etnografii, jaką uprawiał. I to ostatnie warte jest zaznaczenia. Leiris nie postuluje, ale realizuje projekt etnografii nowej, etnografii dokonują­ cej epistemologicznego zwrotu, rebelii w myśleniu. „.surrealizm - jak pisał w Drugim Manifeście Breton - do niczego nie dąży bardziej, jak do wywołania, z punktu widzenia intelektualnego i moralnego, kryzy­ su św iadom ości.” [Breton, za: Ważyk 1873: 125]. Ale są jeszcze inne, nie mniej ważne dla całości ob­ razu Leirisowskiej etnografii kwestie. N a przykład to wszystko, co określa sytuację poznawczą. Poznanie (to prawdziwe poznanie?) dokonuje się wtedy, gdy inicjuje je zaskoczenie, nieoczywistość, paradoks. W początko­ wym fragmencie Nadji Breton przekonuje o konieczno­ ści odczytywania dzieła poprzez osobowość i życie auto­ ra dzieła. Wspomina między innymi Chirico, który „po to, żeby malować, musi być zaskoczony (zaskoczony ja­ ko pierwszy) przez pewne układy przedmiotów i cała za­ gadka objawień mieści się dla niego w tym słowie: zasko­ czony”, ale jednocześnie „dzieło, które w taki sposób się rodziło, pozostawało «w ścisłym związku z tym, co pro­ wokowało jego narodziny»” [Breton 1993: 5]. W LAfrique fantôme Leiris wielokrotnie, zarówno w części doku­ mentującej badania wśród Dogonów, jak i w części dotyczącej pobytu w Gondarze, mówi o szoku, zaskocze­ niu. Opis, który z tego się wywodzi, zawsze wskazuje konkretny, nazwany ich powód. Odkrywany świat za­ skakuje i dlatego jest odkrywany. Ow element zaskocze­ nia wzmaga potrzebę poznania i uruchamia refleksję. Py­ tanie o to, co w badanej rzeczywistości jest obce, zaskakujące, nieznane, łączy się z pytaniem - dlaczego? Odpowiedź zaś rozpoczyna się od konstatacji własnej in­ ności. Nie towarzyszy jej zdumienie, zdziwienie. Nie ma się co dziwić. Znajduję tylko dowody mojej inności. Poznanie inności (ale tu chodzi o inność poznawane­ go obiektu) bywa inicjowane czymś jeszcze. Surrealistów interesuje egzotyzm wszelkiego rodzaju tak jak i wszel­ kiego rodzaju cudowność. Obydwie te cechy mogą, w przekonaniu nadrealistów, być przymiotami wcale nieodległego świata. Przeciwnie, zadaniem surrealisty jest odkrywanie niezwykłości tam, gdzie nikt inny jej nie dostrzega. Niezwykłość rzeczy zwykłych jest założeniem podstawowym surracjonalizmu, który według Bretona „nieodzownie towarzyszy surrealizmowi”, ponieważ „fak­ tycznie rozum w dzisiejszych czasach o nic nie stara się bardziej niż o nieustanne przyswajanie sobie czynnika ir­ racjonalnego” [Breton za: Ważyk 1973:163]. Leiris tak­ że uważał, że poszukiwanie merveilleux, tego nieuchwyt­ nego czegoś, co mityczne, mistyczne, tajemnicze było jednym z głównych dążeń surrealistów. Odnalezienie i - 271 co ważniejsze - nazwanie, opisanie merveilleux sprawi, że pokonana zostanie ograniczająca bariera racjonalności, nastąpi przejście Alicji przez lustro. Ciekawe są tu u nad­ realistów dwa przekonania: cudowność jest wszędzie (w świecie egzotycznie różnym od znanego, jak i w zna­ nym) oraz cudowność jest zmienna, inna w każdej epo­ ce, ale zawsze dociera do nas z trudem, „w niejasny spo­ sób wywiązuje się z jakiegoś ogólnego odkrycia, które dociera do nas tylko w szczegółach” [Breton za: Ważyk 1973: 68]. Oba te przekonania ujawniają się Leirisowskiej etnografii. Sekretny język Dogonów, tajemniczy, obcy Gondar czy nieuchwytna siła ducha zâr, władająca tańczącymi w transie - to przejawy, świadectwa obecno­ ści Niezwykłego, które „dociera do nas tylko w szczegó­ łach”. Etnografia pozwala te szczegóły poznać, a tym sa­ mym przyczynia się ona do zrozumienia tego, że w „porządku rzeczy” ukryte jest coś więcej. Etnografia przestaje być opisem rzeczywistości, staje się także próbą opisania nierzeczywistości, bez której ta pierwsza nie jest pełna, nie jest zrozumiała. Niezależnie jednak od tego, czy skupia swą uwagę na rzeczywistym czy nierzeczywistym, etnografia Leirisa jest też szczególnym s p o s o b e m opisywania ba­ danego świata. Nie myślę tu jedynie o literackiej for­ mie etnograficznych narracji Leirisa, choć oczywiście ona także odzwierciedla literackie kanony nadrealizmu. Specyficzne cechy tej etnografii łatwiej dostrzec, gdy nie poprzestaniemy na jej językowej czy krytycz­ no-literackiej analizie. L ’Afrique fantôme czy wydany później esej Sacrum w życiu codziennym zaświadczają 0 tym, że podstawą etnograficznego opisu czyni Leiris obserwację i wrażenie; łączy zatem niejako dwie różne percepcje. Połączenie to pozwala dokonywać oglądu zarazem z zewnątrz i z wewnątrz. Obserwacja nie jest ot po prostu przyglądaniem się. Louis Aragon w Wie­ śniaku paryskim, którą to książkę Leiris uznawał za jed­ ną z najważniejszych dzieł nadrealizmu i która jest li­ terackim „etnograficznym opisem” Paryża, pisał: „Wiem: jeden z głównych zarzutów, jakie mi stawia­ ją, to ciągle ten dar obserwacji, na który musi dopiero kto inny zwrócić uwagę, abym mógł go sobie uprzytomnić 1 trzymać go w ryzach. To prawda, nigdy nie uważałem siebie za obserwatora. Lubię wystawiać się na wiatry i deszcze: przypadek to moje całe doświadczenie. Nie mam poczucia, że świat jest mi dany” [Aragon 1971:27]. Leiris łączy w jedno przypadkowe spojrzenie z doświad­ czeniem, spostrzeżenie z przeżyciem. Przypadek nie jest czymś bez znaczenia - wzmaga siłę doznania, decyduje 0 „bezinteresownej grze myśli”. Przypadek nie oznacza jednak braku kontroli nad obserwowanym i przeżywa­ nym. We wstępie do Wieku męskiego Leiris wyjaśnia wła­ sne zamierzenie, które odnieść można też i do L ’Afrique: „ .s z ł o mi o to, aby skupić - w stanie niemalże suro­ wym - zespół zdarzeń i obrazów, których nie chciałem wykorzystywać, pozwalając wyobraźni, aby je obrabiała 1rozpracowywała. Słowem, szło o zaprzeczenie powieści. �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA Odrzucić wszelkie zmyślenie i jako materiał przyjmować tylko fakty prawdziwe (nie zaś prawdopodobne, jak w klasycznej powieści), tylko te fakty i wszystkie te fak­ ty. Taka była reguła, którą sobie obrałem. (...) obnażyć swoje serce, napisać o sobie książkę, gdzie troska o szcze­ rość byłaby posunięta tak daleko, że - pod zdaniami au­ tora - «papier marszczyłby się i zapalał za każdym do­ tknięciem pióra z ognia»” [Leiris1972: 12]. Tak jak Wiek męski miał być zaprzeczeniem powieści, tak L ’Afrique jest zaprzeczeniem narracji etnograficznej. Jest to swoisty dokument z podróży, zapis badanej rze­ czywistości wraz z jej „nierzeczywistym” wymiarem i za­ pis przeżyć, które obcowanie z tą rzeczywistością wyzwa­ lało. Leiris nazywał te książkę zbiorem codziennych notatek, rodzajem pamiętnika i skłonny był przyznawać jej raczej marginalne znaczenie; w żadnym razie nie my­ ślał o niej jako o pracy etnograficznej. Jednakże, nieza­ leżnie od intencji autora, L ’Afrique jest bezsprzecznie przykładem tekstu etnografii „odwróconej”. Rzeczywi­ stym obiektem etnograficznym jest tu badacz. Etnogra­ ficzny opis badanego świata wydaje się mieć drugorzęd­ ne znaczenie. Inność, obcość, egzotyzm świata, z którym badacz się styka, pojawiają się tutaj przede wszystkim ja­ ko siły wyzwalające autorefleksję, jako siły prowokujące do stawiania fundamentalnych pytań sobie, a nie lu­ dziom czy rzeczom spotkanym w tym świecie. Ta etno­ grafia bierze się z kryzysu własnej tożsamości i z przeczu­ wanego kryzysu własnej kultury, a także z chęci ucieczki od wszystkiego, co zań odpowiada. U jej początku jest przypadek. W Wieku męskim Leiris tak pisze o powodach swego etnograficznego przedsięwzięcia: „Wydostawszy się z tych otchłani [skomplikowanych przeżyć uczuciowych - K. K.] i poradziwszy się lekarza, pomyślałem, że nie od rzeczy byłoby zakosztować trochę twardszego i surowszego życia, którego mi najwyraźniej brakowało. Skorzystałem więc ze sposobności, aby od­ być długą podróż: wyjechałem na dwa lata do Afryki ja­ ko uczestnik misji etnograficznej” [Leiris 1972: 168]. „Wróciłem w roku 1933, zabiwszy przynajmniej je­ den mit: mit podróży jako ucieczki. Później poddałem się psychoanalizie tylko dwukrotnie, w tym raz - na bardzo krótko. Czego się zwłaszcza nauczyłem? Otóż tego, że w rozmaitych objawach - nawet najbardziej na pierwszy rzut oka nieskładnych - człowiek odnaj­ duje się zawsze tożsamy z sobą samym; cokolwiek by robił, wszystko sprowadza się do niewielkiej konstela­ cji pragnień, cech, zdarzeń itd., które - pod najróż­ niejszymi postaciami - powtarzają się automatycznie nieskończenie często” [Leiris 1972: 169]. W wywiadzie udzielonym w 1988 roku dla „Current Anthropology” zaś wspomina, że swą karierę antropolo­ ga zawdzięcza splotowi okoliczności. Kontakty towarzy­ skie i artystyczne spowodowały znajomość z Marcelem Griaulem, Paulem Rivetem, Georges’em Rivière’m i A l­ fredem Métraux. Pierwszemu zawdzięczał udział w wy­ prawie Dakar - Dżibuti, ostatniemu - zainteresowania badawcze. Ale w tych wspomnieniach również ujawnia się motyw przypadku, poszukiwań inspirujących przeżyć i intelektualnych podniet, które - zgodnie z kanonami nadrealizmu - służyć by miały twórczości artystycznej. Etnografia miała więc spełnić ten sam warunek, o którym wspominał Claude Lévi-Strauss. W Smutku tropików powiada on wprost: „Etnografia daje mi zado­ wolenie in te lek tu aln e .” [Lévi-Strauss 1964: 55]. W przypadku Leirisa jednak owo intelektualne zado­ wolenie nie bierze się z analizy badanej rzeczywistości, erudycyjnych prób jej odczytywania i poszukiwania głę­ boko ukrytych jej sensów. Etnografia, jak wydaje się są­ dzić Leiris, może (nie musi) przynieść nadzieję na znale­ zienie jakiegoś sposobu relacji ze światem; relacji, która by pomogła zrozumieć nie żaden porządek świata, ale je­ go nieporządek, zróżnicowanie i pomogła znaleźć rów­ nowagę pomiędzy obcymi, nieznanymi sobie, różnymi elementami. Etnografię tak pojmowaną można by po­ strzegać jako realizację głównych postulatów powstałego w roku 1924 (a więc w roku ogłoszenia pierwszego Ma­ nifestu) Centralnego Biura Badań Surrealistycznych. Miało ono pracować na rzecz poznania wszystkiego, co nieznane. Systematyczne gromadzenie dokumentacji zjawisk wymykających się bądź w ogóle nieobjętych ra­ cjonalistycznym wyjaśnianiem, ich badanie i dogłębna analiza, nastawione było na wypracowanie nowej episte­ mologii i zaowocować nową, nadracjonalną, a więc prawdziwą, koncepcją świata i człowieka. W Kryzysie przedmiotu Breton, powołując się na Hegla, stwierdzał: „Wszystko, co rzeczywiste, jest rozumne, wszystko, co rozumne, jest rzeczywiste,(...) czynnik rozumny jest przy tym zmuszony do ciągłej reorganizacji po to, aby się równocześnie umocnić i wzrosnąć” [Breton, za: Ważyk 1973: 163], oraz, że: „umysł w obecności przedmiotów pozostaje w sta­ nie czujności i żywego pobudzenia potrzebą własnego rozwoju tylko wówczas, gdy pozostaje w nich jeszcze coś tajemniczego, coś, co nie zostało jeszcze odsłonię­ te” [Breton, za: Janicka 1969: 179], i bodaj najistotniejsze w odniesieniu do etnografii Leirisa zdanie: „Myśl naukowa i nowoczesna myśl artystyczna przedstawiają pod tym względem taką samą strukturę: rzeczywistość, zbyt długo mylona z jej danymi, obec­ nie dla jednej i dla drugiej myśli, rozpryśnięta na wszystkie strony, zmienia się w konstelację możliwo­ ści i dąży do połączenia się z nią w jedno” [Breton, za: Ważyk 1973: 163]. Patrząc przez pryzmat tych deklaracji programo­ wych nadrealizmu widzimy, w moim przekonaniu, wyraźnie, jak dalece Leirisowski projekt etnografii wpisuje się w ramy surracjonalnej refleksji wywodzą­ cej się z dostrzeżenia i docenienia ważności tego, co nieznane. Świadomie używam tu określenia „surracjonalnej”, bowiem ma ono wskazać swoistość owej refleksji. Zwrócona ku nieoczywistemu, odwrócona 272 �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA od racjonalnego sposobu oglądu, wymaga ona też in­ nego rodzaju jej wyrażania. I tu pojawia się jeszcze in­ na, ogromnie ważna kwestia narracji; narracji, która umożliwiałaby realizację oczekiwań, stawianych tak rozumianej etnografii. Poszerzenie spektrum obiek­ tów etnograficznych, włączenie podmiotu w tę sferę, nastawienie na penetrację inności i na chwytanie ulotnych, niepoddających się jednoznacznym klasyfi­ kacjom obrazów, przeżyć, doświadczeń, dyktowało konieczność znalezienia nowego środka wyrazu w pisaniu etnografii. Mam wrażenie, że dla charakte­ rystyki tej narracji nie wystarczy ani wskazanie swo­ istego jej języka, ani wskazanie (jakże Geertzowskiego) mieszania gatunków. Poetycka uroda języka i swoboda łączenia rozmaitych stylów i gatunków są tylko koniecznym efektem ubocznym. Najważniejsze jest tu to, że pisanie etnografii Leiris rozumie tak, jak pojmuje je każdy surrealista. Pisanie jest formą wyra­ żania siebie. Etnografia jest formą wyrażania siebie. Ciekawe, że zapytany o to wprost Leiris niechętnie odnosi się do sugestii, by trafna była dla tego rodzaju uprawiania dyscypliny nazwa „etnografia siebie”. Ko­ mentując tę kwestię, Leiris wypowiada rzecz w moim przekonaniu najistotniejszą. Otóż element subiektyw­ ny musi być częścią etnograficznego opisu po to, by ten ostatni był uprawomocniony; subiektywność jest wa­ runkiem koniecznym obiektywności. Zatem subiek­ tywny ogląd świata nie może, ale musi być obecny w et­ nografii; staje się niejako jej warunkiem. Sądzę, że to właśnie jest istotą Leirisowskiej etnografii - wiara w obiektywne poznanie, którego fundamentem jest po­ znające Ja. Ta podstawowa teza, wyrażona we wstępie do L ’Afrique, brzmiąca - „to przez subiektywność (po­ suniętą do granic możliwości) możemy dojść do obiek­ tywności”, odzwierciedla głębokie związki tej etnografii z nadrealizmem. Etnograficzne Ja inicjuje i organizuje poznanie. W tym względzie nie ma różnicy pomiędzy nadrealistycznymi narracjami. Etnografia i literatura mają ten sam konfesyjny, osobisty ton. Tak jak w M a­ nifeście... lub w Wieśniaku paryskim czy Nadji, pisanie ma być „mówieniem na głos”. Aby tak pisać: „Wprowadź się w stan bierny, odbiorczy, jak dale­ ce stać cię na to będzie. (...) Powiedz sobie, że litera­ tura jest jedną z najsmętniejszych dróg, które prowa­ dzą do wszystkiego. Zacznij szybko pisać bez ustalonego tematu, tak szybko, aby nic nie zachować w pamięci i nie dopuścić do siebie pokusy odczytania tego, coś dotąd napisał. Pierwsze zdania przyjdzie ła­ two, prawdą jest bowiem, że w każdej sekundzie jest jakieś zdanie obce naszej myśli świadomej, domagają­ ce się ujawnienia.(...) Zdaj się na niewyczerpane źró­ dło podszeptu” [Breton, za: Ważyk 1973: 81], ale jednocześnie pisanie takie ma na celu odkrycie siebie, ujawnienie - także sobie - kim jestem: „Najważniejsze, żeby uzdolnienia szczególne (...) nie odwodziły mnie od poszukiwania jakiejś dyspozycji ogól­ nej, która byłaby mi właściwa, a która jednak nie została mi dana. Wnikając we wszystkie swoje upodobania, w ży­ wo odczuwane powinowactwa, w urzeczenia, którym podlegam, w zdarzenia, które mnie spotykają i które spo­ tykają tylko mnie, w mnóstwo zaobserwowanych u siebie odruchów, doświadczanych jedynie przeze mnie emocji usiłuję dociec, od czego zależy, a przynajmniej na czym polega moja odrębność w stosunku do innych ludzi. Czyż nie uda mi się z podobną ścisłością, z jaką uzmysławiam sobie tę swoją odrębność, objawić, co przyszedłem na tym świecie czynić pośród wszystkich innych ludzi i jaka jest moja wyłączna misja (...)” [Breton 1993: 4]. Leiris tak właśnie pisze etnografię. Widać to wyraź­ nie nie tylko w L ’Afrique fantôme, ale też w mniej zna­ nym cyklu La Règle du jeu i w niby-powieści Wiek męski. Widać to w całej jego twórczości - etnografii, prozie, poezji, eseistyce. Wszędzie znajdujemy to samo: subiek­ tywne spojrzenie na zaciekawiającą inność, na dostrze­ ganą we wszystkim zagadkę, na frapującą różnorodność świata. Uprawomocniając subiektywność, etnograficz­ ny opis ma za swą podstawę „obserwację siebie i obser­ wację ludzi innych kultur” [Leiris 1988: 172]. Subiek­ tywność poznania pozwala też na swobodny, spontaniczny (surrealiści powiedzieliby - wolny) jed­ nakże surracjonalny, a więc nie dowolny, ale świadomie czyniony wysiłek na rzecz poznania. Opis ten jest frag­ mentaryczny. Wybiera on to, co najważniejsze dla pod­ miotu. Etnografia jest manipulowaniem szczegółami powiada Leiris - przekładaniem drobnych zapisów rze­ czywistości, notowaniem myśli, dokumentowaniem świata na niezliczonej ilości fiszek. Istotą wszystkich tych czynności nie jest żadna rekonstrukcja opisywane­ go. Wartością najważniejszą jest refleksja; autorefleksja podmiotu. Tylko taka etnografia może dać zadowolenie intelektualne koniecznie poszerzone o „niedefiniowalny współczynnik uczuciowy”. Leirisowska etnografia podmiotu, ethnographie de soi-meme uzmysławia, jakie możliwości stwarza antropologia, jeśli tylko zachcemy poszerzyć przyjęte jej granice. Bibliografia Oprócz prac Michela Leirisa korzystałam z: A Conversation with Michel Leiris, „Current Anthropology”, vol. 2, n. 1, February 1988, s. 157-174 Louis Aragon, Wieśniak paryski, PIW, Warszawa 1971 André Breton, N adja, Oficyna Literacka Kraków 1993 André Breton, w: Adam Ważyk, Surrealizm. Antologia, Czytelnik, Warszawa 1973 (Manifest surrealizmu, List do rektorów uniwersytetów europejskich, Deklaracja Biura poszukiwań surrealistycznych, Drugi manifest surrealizmu, Kryzys przedmiotu, Geneza i perspektywy arty­ styczne surrealizmu , Prolegomena do trzeciego manifestu surrealizmu albo nie, Sytuacja surrealizmu między dwiema wojnami, Surrealizm w swoich dziełach żywych) James Clifford (red.), „A Special Section: New Translations of Mi­ chel Leiris”, SULFUR 1986, s. 4-125 Krystyna Janicka, Światopogląd surrealizmu, PWN, Warszawa 1969 273 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0987bc9352b6a0c6fbc6fff89612dd77.pdf 7d2f3b2356e3aa98c99754be721b4be6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2116 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1965 Title A name given to the resource Czy trudno dziś być antropologiem? / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.279-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 KATARZYNA Katedra KANlOWSKA Etnologii Uniwersytet Łódzki CZY TRUDNO DZIŚ BYĆ ANTROPOLOGIEM? Od kilku lat, w toczących się w obrębie naszej dyscypliny dyskusjach, powiada się często o antropologizacji etnologii. Termin ten, jakkolwiek nieostry, ilustrować ma w przekonaniu tych, którzy go stosują zmianę, jakiej bez wątpienia uległa polska etnologia od przełomu lat 70. i 80. Przemiany tej upatruje się generalnie w zmianie paradygmatu, w innych od poprzednich sposobach rozumienia terminów, kontekstach ich użycia i innych celach poznawczych. Określają one odmienny typ refleksji nad kulturą i odmienny typ myślenia naszej dyscypliny o sobie samej. Wskazuje się najczęściej na kontrast scjentyzmu z tym, co przyjęło się nazywać postmodernizmem, w przekonaniu, że kontrast ten ukazuje zwrot ku innemu sensowi nauki, który współcześnie bliski jest wielu dziedzinom humanistyki. Termin "antropologia" przyjął się w Polsce w ostatnich łatach powszechnie. Niemal wszystkie katedry czy zakłady przyjęły tę nazwę za swoją lub dopisały ją do już istniejących. I choć na naszym gruncie, na skutek odmiennej tradycji kształtowania się badań nad kulturą jako dziedziną naukową, pojawiają się czasem trudności w odróżnianiu domeny antropologii społecznej i antropologii kulturowej, to wydaje się, że nazwa "antropologia" nie budzi już sprzeciwów i będzie utożsamiana z tą dziedziną humanistyki, która skupia swą refleksję teoretyczną i wysiłek badawczy na analizie i tłumaczeniu człowieka i kultury we wszelkich wzajemnych ich relacjach. Jednakże zgoda na ten termin musi oznaczać świadome podjęcie przez dyscyplinę pewnych problemów, fundamentalnych dla niescjentystycznej opcji i wykraczających - czasem dość daleko - poza granice dotychczasowego działania etnografii czy etnologii. Wśród tych problemów dominują kwestie epistemologiczne i aksjologiczne, jak też kwestie rozumienia i interpretacji. Ów szczególny namysł nad problematyką tego rodzaju nie jest oczywiście cechą właściwą rodzimej nauki. Toczące się w Polsce dyskusje są odbiciem światowych tendencji, jakie przyniósł ze sobą kryzys modernizmu. Niemniej jednak, w naszych warunkach dochodzi do głosu coś jeszcze, a mianowicie próba przemodelowania deskryptywno-historycznej nauki, za jaką uważano etnografię, w naukę o kulturze świadomą własnych możliwości i ograniczeń w wyjaśnianiu zjawisk leżących w polu jej zainteresowań. �280 W konsekwencji wszystkich tych uwarunkowań antropologia - lub może lepiej powiedzieć - antropologizująca się etnologia polska, staje się coraz bardziej ekspansywną dziedziną wiedzy, coraz wyrażniej określającą zakres a czasem i skuteczność własnego działania, swoją tożsamość, ale też i coraz bardziej świadomą uczestnictwa w procesach dotyczących całej humanistyki. Te dwa ostatnie aspekty: budowanie tożsamości i uwikłanie w rozmaite zależności od innych dziedzin nadają, w moim odczuciu, ton dziejącym się przemianom. Dostrzeżenie obu tych aspektów i głęboki nad nimi namysł pozwalają, moim zdaniem, z jednej strony docenić ich wagę i znaczenie dla rozwoju naszej dyscypliny, z drugiej zaś - podejść do tych zmian z dystansem, bez ich przeceniania owocującego niekiedy zbyt entuzjastyczną ich oceną. Myślę, że proces antropologizacji niesie za sobą tę szczególną wartość, że przede wszystkim ukazuje, jakiego rodzjau refleksji nad kulturą potrzeba współcześnie i jak dalece refleksja ta jest odzwierciedleniem pewnych form myślenia o człowieku i świecie w ogóle, jakie znamionują współczesną filozofię, współczesne światopoglądy naukowe. Antropologia, choć na swój własny sposób, uwikłana jest w takie spory, jakie charakteryzują całą dzisiejszą naukę, a więc spory o prawdę, o obiektywność poznania, o możliwości wyjaśniania i interpretacji faktów rozmaitej natury, o wartości 1. W niniejszym tekście chcę skoncentrować się na innym nieco zagadnieniu, choć równie ważnym dla antropologii. Wydaje mi się mianowicie, że warto zastanowić się nad tym, czy powyżej zasygnalizowane cechy procesu przemian, dokonujących się w naszej dyscyplinie, wpłynęły na sposób pracy etnografów; czy poszerzenie się perspektyw teoretycznych, zmiana statusu tej nauki, zmiana obowiązujących ram paradygmatycznych rzeczywiście dotknęła także sfery badań, konkretnych metod i analiz stosowanych przez antropologów. Jest to właściwie pytanie o to, jak "głęboko" przenika ów przemieniony model antropologii. A to pytanie prowadzi do następnego, które mogłoby właściwie przybrać najprostszą, następującą formę: czy trudno być dzisiaj antropologiem? W pierwszym odruchu każdy z nas udzieliłby bezsprzecznie odpowiedzi twierdzącej. I nie ma się co dziwić - im większy dorobek teoretyczny, kontekst pojęć i problematyki, im większe oczekiwania w odniesieniu do celów i dokonań antropologii, tym trudniej ją uprawiać. Jak zawsze w każdej dyscyplinie naukowej, tak i tutaj istnieje pewien idealny wzór działania, do którego dążenie określa miarę sukcesu. Jednakże chcę się tu zająć nie idealną wizją (choć analiza takiego idealnego wzoru antropologii byłaby ogromnie I Szerzej pisałam o tym w referacie "Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej" wygłoszonym na konferencji zorganizowanej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu (26-27 maja 1994). Tekst w druku. �281 pouczająca), ale jak najbardziej realnymi praktykami właściwymi antropologicznemu badaniu zjawisk kulturowych. Jest rzeczą oczywistą, iż antropologia niezależnie od swej teoretycznej orientacji nie wyzbędzie się aspektu deskryptywnego. Opis jest elementem wszelkiej antropologii. Sposób myślenia o przedmiocie antropologicznej refleksji jest zawsze, choćby w części, sposobem interpretacji opisanych danych: faktów, zjawisk, pojęć, norm, wartości, ideałów czerpanych z jakiejś kulturowej rzeczywistości. Problem interpretacji jest bez wątpienia jedną z najbardziej istotnych, najżywiej dyskutowanych współcześnie kwestii naszej dyscypliny. Warto jednak pamiętać, że interpretacja w antropologii, to interpretacja szczególnego rodzaju, a mianowicie sposób "czytania", rozumienia i wyjaśniania opisanego przedmiotu poznania. Zatem ów sposób czytania, rozumienia i wyjaśniania jest pewnym poziomem interpretacji, który poprzedzony jest etapem wcześniejszym, to znaczy opisem, będącym niczym innym jak próbą przełożenia, opowiedzenia czyjejś wersji rzeczywistości - wersji antropologa i informatora. Bogata literatura powyższego problemu koncentruje się generalnie na analizach etnograficznych relacji jako tekstu i na stopniu prawdy tych relacji. Wśród rozmaitych źródeł znanych dość dobrze środowisku polskich etnologów, źródeł reprezentujących rozmaite stanowiska wobec tychże kwestii, najbardziej znane są teksty wyrażające postmodernistyczne tendencje włączające refleksję antropologiczną w nurt dominujących współcześnie w całej humanistyce rozważań o konieczności przeformułowania oczekiwań w stosunku do charakteru dyscyplin humanistycznych, ich statusu i możliwości eksplanacyjnych. Ponieważ wiele już na ten temat powiedziano, także i w rodzimej literaturze przedmiotu, nie jest moim zadaniem powtarzać tu znane argumenty w toczących się na ten temat dyskusjach. Chcę się skoncentrować na problemie opisu jako interpretacji rzeczywistości: opisu jako wyniku badania, a nie tego badania podstawie. Status opisu w antropologii jest dwuznaczny. Z jednej strony traktowany jest on jako jedna z podstawowych technik, z drugiej zaś - jako materiał służący do budowania wiedzy. Można by więc powiedzieć inaczej o opisie, że jest on zarazem narzędziem, jak i sposobem wyjaśniania. Ta dwoistość funkcji opisu wymaga, moim zdaniem, głębszej analizy. James Clifford, jeden z bardziej dociekliwych i wyczulonych na metodologiczne i teoretyczne dylematy współczesnej antropologii autorów, zwraca uwagę, iż opis jest dość umownym i w gruncie rzeczy nieprecyzyjnym terminem używanym dla oznaczenia pewnej konkretnej czynności podejmowanej przez badaczy. Jednakże czynność ta może być różnego rodzaju 2. Clifford wyróżnia 2 Punktem wyjścia dla J. Clifforda w dyskusji nad opisem jest analiza trzech fotografii ilu· strujących pracę antropologów w terenie. Trzy zdjęcia przedstawiają Joan Larcom, C. G. Selig· mana i B. Malinowskiego w trakcie badań terenowych. �282 trzy: "inscription", "transcription" i "description" (Clifford, 1990). Polski dosłowny przekład nie oddałby pełnego, jednoznacznego rozumienia tych terminów, proponuję zatem w dalszej części tekstu operować sformułowaniami - inskrypcja, transkrypcja i deskrypcja, choć wszystkie one niebezpiecznie bliskie są słowu "zapis", które jednak zbyt nieostro oddaje delikatną, ale ogromnie istotną różnicę w konotacji przyjętych przez Clifforda terminów. Zanim jednak przejdę do bliższego omówienia powyższych form opisu, trzeba zwrócić uwagę na szerszy kontekst tego zagadnienia. Myślę tu przede wszystkim o badaniach terenowych, w szczególności zaś o tym ich aspekcie, który zwykliśmy nazywać notatkami z terenu, zapisem z badań. Ścisła definicja fieldnotes nie istnieje, ale przyjęło się zwykle rozumieć przez nie właściwie wszelkie pisane świadectwo, ów pierwszy efekt badań terenowych, względnie "surowy" tekstualny dowód zetknięcia się badacza z przedmiotem jego obserwacji, doświadczeń, obcowania z ludźmi, obiektami i sytuacjami wybranej kultury. To pierwsze świadectwo ma stanowić bazę danych dla późniejszych generalizacji, syntez czy teoretycznego oglądu. W pewnym sensie jest więc tekst fieldnotes rejestracją tego, na czym buduje się ideał naszej dyscypliny, a mianowicie powinien on spełniać takie warunki, jak zawieszenie własnych norm, sądów, nałogów mentalnych i estetycznych antropologa. Tekst fieldnotes do ideału tego jednak nie dostaje, a to głównie dlatego, że jest tekstem właśnie, tekstem czyjegoś autorstwa. Tradycja widzenia etnografii jako tekstu o kulturze jest już dość długa. Kilkanaście lat temu C. Geertz wyraził to być może najdosadniej stwierdzając, iż praca etnografa polega przede wszystkim na pisaniu. Nie chodzi tu tylko o konstatację faktu, że w efekcie pracy antropologa powstaje tekst o kulturze. Taka perspektywa, właściwa postmodernistycznej wizji nauk humanistycznych, pozwala spojrzeć na prace antropologiczne jako pewnego rodzaju literaturę. Warto jednak, moim zdaniem, zastanowić się nad tym, w jakim sensie "pisanie antropologii" obecne jest wcześniej, jaki ma ono udział w samym procesie poznania, a nie w jego efekcie. A zatem, zwrócić się trzeba do owej najpierwotniejszej formy tekstu, do Iieldnotes. Notatki terenowe są zawsze autorskim zapisem poprzedzonym czyimś wyborem treści uznanych za konieczne lub znaczące i czynionym w czyimś indywidualnym, kulturowo skodyfikowanym języku. Zapis ten pośredniczy więc pomiędzy rzeczywistością a jej odbiorcą; jest zatem tej rzeczywistości interpretacją 3. Chcę tu wrócić do wspomnianego wcześniej dokonanego przez Clifforda, rozróżnienia trzech typów notatek terenowych i zastanowić się, w jakim stopniu każdy z nich stanowi zabieg interpretacyjny. 3 Na tym etapie interpretacja nie jest jeszczc tą, która obecna jest na etapie wyjaśniania, gdy antropolog musi myśleć o czytelniku. Geertz zwraca uwagę na podwójny, dwustopniowy przekład danych etnograficznych. �283 ClitTordowskie "inscription", które w języki polskim być może najlepiej byłoby tłumaczyć jako "zapisywanie" jest zarówno tworzeniem, jak i odtwarzaniem tekstu (tu: tekstu informatora). Pisanie etnografii jest na tym etapie przepisywaniem, notowaniem własnych obserwacji i wrażeń oraz wypowiedzi informatorów. Choć przywykliśmy do myśli, iż notatki terenowe są najbardziej autentycznym materiałem pracy antropologa, to wiara w to, że etnografia stanowi naj czystszy, najwierniejszy czy najprawdziwszy obraz badanej kultury nie może pozostać niezachwiana. Notatki z badań terenowych jako teksty łączą w sobie nieraz elementy różnych prozatorskich rodzajów i gatunków literackich: pamiętnika, notatnika z podróży, tekstu naukowego. Hyden White sugeruje, iż na klasę zjawisk, jakich dostarczają badania terenowe skladają się cztery typy figur tekstualnych: 1) obrazy lub przykłady (a więc metafory), 2) zestawienia faktów empirycznych (metonimie); 3) hierarchiczne, funkcjonalne lub organiczne uporządkowanie całości (synekdochy)4; 4) temporalne o przemijającej aktualności ujęcia rzeczywistości (ironia; tu: jako zdystansowanie) (White, 1973). Te figury stylistyczne przekształcają fakty, wyznaczają przejście od empirycznych zjawisk do rdacji o nich. W tym sensie zapisywanie empirycznego świata staje się zapisaniem świata doświadczonego. Jedynie w tej płaszczyźnie można się spierać o obiektywność, prawdziwość badań terenowych. Do metodologicznych dochodzą tu jeszcze uwarunkowania natury nazwijmy to psychologicznej, dotyczące takich spraw, jak rodzaj percepcji, rodzaj wrażliwości, pewnych cech osobowościowych badacza i informatora, które w różnym stopniu mogą ujawniać się w badaniach etnograficznych. Wszystkie powyższe stwierdzenia prowadzą do konstatacji, iż notatki terenowe stanowią intertekstualny, historyczny, ujęty w figury stylistyczne zapis spostrzeżeń tego pierwszego odbioru badanej przez antropologa kultury. Inną formą zapisu badań terenowych jest transkrypcja. Pewne treści, pewne zjawiska kulturowe mają szczególny charakter. Rytuały, genealogie, mity, wiedza ludowa czy literatura ludowa nie są "przemijającymi faktami", ale raczej względnie trwałymi, względnie niezmiennymi elementami kultury. Badający je antropolog zastaje je raczej, a nie ich doświadcza. To, iż nie są one (poza pewnymi rytuałami) dostępne empirycznie, że nie są przedmiotem uczestniczącej obserwacji stanowi zarówno o innym statusie ich elementów, jak i innym rodzaju ich oglądu, ich udokumentowania. Jednakże "statyczność" faktów kulturowych powyższego rodzaju nie powoduje bynajmniej uwolnienia ich zapisu od ingerencji antropologa. Nie oznacza to zarazem, iż etnografia jest w tym wypadku bardziej obiektywna. Nawet naj wierniej sza próba zanotowania folklorystycznego przekazu czy rozrysowanie struktury pokrewieństwa 4 Synekdocha, to rodzaj metonimii, polegający na użyciu całości lub ogółu przedmiotu oznaczcnic czr,;ści lub jcdnego przedmiotu. na �284 wymaga od badacza - oprócz wysiłku dokładności - także transkrypcji właśnie. Słownikowa definicja tego terminu oddaje tu istotę rzeczy, tłumacząc ten zabieg jako "system pisowni opartej na zasadzie ścisłej odpowiedniości głosek i liter; zastępowanie w pisowni wyrazów jednej konwencji graficznej inną" (tu językową) (Słownik, 1981). Praca antropologa koncentrująca się na wyżej wskazanych aspektach kultury polega na połączeniu niejako obu czynności wymienionych w definiendum. Chodzi przecież o istotnie jak najdokładniejsze zanotowanie oryginalnego tekstu, ale jednocześnie uczynienie go zrozumiałym. Transkrypcja łączy się nierozerwalnie z translacją. Antropolog na tym etapie swej pracy przypomina tłumacza 5. Prawdziwość etnograficznego przekazu zależy nie tylko od uporczywego dopytywania się informatora, by jak najwierniej, dosłownie zanotować to, co mówi (owa "odpowiedniość głosek i liter" jak powiada się w definicji), ale od decyzji antropologa co do tego, w jaki sposób najpełniej przełożyć nieznane na znane. Tekst etnograficzny jest polifoniczny, zawsze rozpisany przynajmniej na dwa głosy - informatora i badacza, często zaś informatorów (gdy antropolog uznaje zasadę szukania potwierdzenia relacji jako świadectwa ich prawdziwości) i badacza. Tekst etnograficzny jest też poliglotyczny. W badaniach obcych kultur. szczególnie społeczności plemiennych, w komunikacji werbalnej badanych z badaczem bariera językowa jest znaczna, często oparta w większej mierze o pidgin lub trzeci język, obcy dla obydwu stron. Transkrypcja nie jest więc typem zapisu, który by gwarantował czystość, obiektywizm danych. Powstały tekst jest - tak jak w przypadku omawianej wcześniej formy fieldnotes - efektem dyskursu a nie odwzorowaniem badanej rzeczywistości. Dyskurs ten jest dodatkowo uwikłany w dylematy przekładu. Problemy transkrypcji uświadamiają zależność kultury i języka 6 na poziomie empirycznym, powodując, że w badaniach empirycznych antropolog styka się bezpośrednio z kwestią międzykulturowej komunikacji (Said, 1991; Asad, 1986; Winch, 1992). Bariery tej komunikacji można z pewnością niwelować, ale ich poziom będzie zawsze uzależniony od arbitralnej w końcu decyzji badacza, od jego wiedzy i wyczucia "prawdy" o badanej kulturze. Antropolog więc i tutaj, mimo rygorów transkrypcji, dokonuje interpretacji danych. I tak, jak o tłumaczu literatury zwykło się mówić, że jest drugim autorem literackiego dzieła - antropolog staje się w pewnym sensie autorem badanej kulturowej rzeczywistości, gdyż jest autorem fieldnotes. 5 Wybitny tłumacz, Robert Stiller twiedzi, że tłumacz musi całkowicie ukryć się za tekstem oryginału, a jednocześnie musi być tak, jakby to on był autorem, musi ••czuć" tekst. jednoczyć się z nim. 6 Filozoficzna i antropologiczna literatura tego zagadnienia jest ogromna. Ja odwołuję się tu jedynie do wskazania niektórych klasycznych, współczesnych tekstów powszechnie znanych w dzisiejszej antropologii. �285 Trzecim typem notatek terenowych jest deskrypcja. Wyodrębnienie tego typu zapewne może sprawić najwięcej kłopotu. Tutaj bowiem właściwie chodzi o pewnego rodzaju technikę zapisu, konwencję literacką, która pozwala powiązać opinię badacza z relacją informatora. Jednakże powiedzieć, że jest techniką zapisu, to nie dostrzec istotnych jej konsekwencji. Najczęściej przywoływanym w literaturze przedmiotu przykładem jest Religion of Java C. Geertza jako przykład pracy realizującej ideał thick description 7, zapewniający zrównoważenie obecności w tekście etnograficznym badanego i badającego. Religion of Java jest podsumowaniem badań terenowych pisanym w sposób, jaki ma uwiarygodnić rezultaty badań. Jest antropologiczną książką, której ogromną część stanowią wypowiedzi informatorów. Ale nie są to tylko cytaty wypowiedzi, lecz splecenie informacji i doświadczeń antropologa z informacjami udzielanymi mu przez badanych. Geertz pisze na przykład: "rozmawiamy o zjawisku A. Informator X (tu podane imię) mówi mi o tym to i to (tu zanotowane są tubylcze terminy, jakich używa). Do rozmowy wtrąca się Y, mówiąc to i to. Wyjaśnia się mój problem, dlaczego coś, co zaobserwowałem wcześniej, przebiega w ten a nie w inny sposób". Przyjęty rodzaj zapisu nie jest więc tylko pewną techniką. Jest to pewien rodzaj narracji. Z formalnego punktu widzenia mamy tu do czynienia z tym, co w literaturoznawstwie nosi miano techniki ramy narracyjnej, której przeznaczeniem jest zastępowanie relacji ustnej. Jedną z możliwości 8 zastosowania takiego zabiegu jest ta, w której rama narracyjna, i sama opowieść, o tyle tworzą nierozdzielną całość, o ile sam narrator odgrywał jakąś rolę w tym, co opowiada, choćby tylko uczestniczył w zdarzeniach jako obserwator (Friedman, 1986). Antropolog, przy całej dbałości o autentyzm danych, jest obecny w jieldnotes, które tu służą jako tegoż autentyzmu rękojmia. W tym przypadku również chodzi o sposób dania świadectwa dyskursowi będącemu istotą etnograficznych badań. Dyskurs ów ma co najmniej dwa aspekty: toczy się pomiędzy badającym a badanym, ale w drugiej instancji pomiędzy kulturą badacza i kulturą badanego, a nawet badanych, skoro w narrację wplecione są głosy wielu informatorów zarazem. Przedmiotem dyskursu stają się collective persona. Pojawia się tu powtórnie także problem translacji, kontekstualnego ujęcia danych i tym podobne kwestie. Zatem deskrypcja, zapis rzeczywistości staje się - jak powiada Geertz - "zorkiestrowany", o przedmiocie poznania opowiada kilka współbrzmiących głosów. W świetle powyższych stwierdzeń pora teraz powrócić do pytania, czym właściwie w całym procesie antropologicznego badania kultury są notatki. 7 Termin ten został dość chętnie przyjęty przez język współczesnej antropologii, choć nie zawsze używa się go w jednoznacznym rozumieniu. 8 Opieram się tu na ustaleniach, jakie znależć można w pracach: H. Markiewicza, J. Sławińskiego (red.), 1975 oraz K. Fricdmana, 1980. �286 z terenu. Myślę, że przytoczone powyżej argumenty i przykłady dowodzą, że antropologia nie może obejść się bez etnografii. Ta druga zaś jest zawsze jakąś formą narracyjną; narracją, której typy: inskrypcja, transkrypcja czy deskrypcja są hierarchicznie zorganizowane, podporządkowane retoryce opisu. Opis zatem jest owym rdzeniem wyjaśniania podejmowanego przez naszą dyscyplinę, jest on zawsze zawieszony pomiędzy doświadczeniem a procedurami teoretycznymi 9. Jeśli więc często powiada się, że w antropologii - podobnie jak i w niektórych innych dziedzinach humanistyki - wyjaśnianie nie jest możliwe bez poprzedzającego je opisu, a opis naukowy jest niemożliwy bez poprzedzającego go wyjaśniania (Nikitin, 1975; Szaniawski, 1994), to wzmacniamy tym samym przekonanie o szczególnym statusie tych dyscyplin naukowych. Status ten oparty jest na przeświadczeniu, że humanistyka jest takim rodzajem poszukiwania prawdy o przedmiocie swego poznania, które jest pisaniem o tej prawdzie, nie zaś jej udowadnianiem. W tym właśnie, jak sądzę, tkwi sedno owego interpretive turn (Jackson, 1990), jaki cechuje antyscjentystyczną postać współczesnej antropologii. Rozważając problem opisu warto, w moim odczuciu, spojrzeć na inne jeszcze, poza wspomnianymi już, kwestie wiążące się z zapisem z badań terenowych. Myślę tu o takich aspektach pracy terenowej, których wagi często· nie jesteśmy świadomi lub które wymykają się teoretycznym rozważaniom. W powszechnym odbiorze antropologia pozostaje jednak - mimo paradygmatycznych przemian, jakie dokonały się w jej obrębie - nadal nauką deskryptywną. Także i w świadomości części antropologów inność (wyższość?) naszej dyscypliny leży w nieodzownym połączeniu teoretycznej refleksji z bezpośrednim obcowaniem z kulturową rzeczywistością. Fieldnotes pełnią więc także rolę świadectwa owego ścisłego związku z poziomem realnej kultury. Antropolog występuje w roli eksperta dysponuj,!cego nie tylko abstrakcyjnym materiałem, ale i doświadczeniem opartym o bliski kontakt lub niejednokrotnie o jakiś rodzaj współżycia z badaną kulturą. Badania terenowe, poza szeregiem innych funkcji, pełnią także i tę, dzięki której "prawda" o kulturze wydaje się przynajmniej wzmocniona. Antropolog może bronić swoich racji ponieważ "był tam" i choć - jak powiada Geertz pisze o kulturze "tu" (a jak starałam się wykazać - także i "tam"), to autorytet jego wiedzy ufundowany jest na empirycznym doznaniu badanej rzeczywistości. To uczucie leżało u podstaw słynnej konstatacji B. Malinowskiego o Trobriandczykach odnotowanej w jego dzienniku: "Mam poczucie własności; to ja jestem tym, który ich opisał, który ich stworzył" (Malinowski, 1967). Nie chodzi mi w tym miejscu jedynie o problemy autorstwa interpretacji, arbitralnego wyboru faktów, które antropolog uznaje za znaczące lub nie- 9 O problemie opisu pisałam szerzej w: J. Damrosz, W. Burszta Ired.), 1994. �287 znaczące w opisie i tłumaczeniu kultury. Myślę tu o pewnych zjawiskach innej, może mniej "naukowej", a bardziej emocjonalnej czy psychologicznej natury. Dość powszechne jest, jak się zdaje, przekonanie, że pobyt etnografa w terenie, uczestnictwo w życiu codziennym danej kultury, bezpośredni bliski kontakt z informatorami daje podstawę do specyficznego rodzaju wiedzy, której nie sposób zapisać. Można sądzić, że dość istotna suma tej wiedzy to raczej headnotes, szczególna, niezwerbalizowana materia, której tylko część przekształca się w zapis, to jest, rzeczywiście przenika do terenowych notatek 10. Najdosadniej i naj trafniej wyraził to jeden z antropologów mówiąc po prostu ,,1 am a fieldnote" (Jackson, 1990). To sformułowanie tłumaczy jeszcze coś, o czym chcę tu wspomnieć. Z różnych względów -- ale niezaprzeczalnie - istnieje od dawna w naszej dyscyplinie pewne, nazwijmy to, poczucie własności badanego obszaru i problematyki. Spowodowało i pewnie nadal powoduje nie tylko budowanie autorytetu poszczególnych badaczy jako ekspertów w odniesieniu do dziedziny lub terytorium ich badań, ale także niechęć do korzystania z czyichś fieldnotes. Bardzo rzadko, w niewielu badaniach porównawczych, notatki terenowe są materiałem, z którego korzystają inni - następcy lub badacze tych samych kultur czy tych samych zjawisk. Wreszcie wyrazem tych "pozanaukowych" aspektów fieldnotes, a jednocześnie źródłem pewnego autorytetu antropologii jest estyma, jaką cieszą się reprezentanci naszej dyscypliny jako ci, którzy przekraczają bezpieczny świat własnej kultury, by w imię ideałów poznawczych, świadomie godzić się na przebywanie w obcej przestrzeni. Nie dostrzega się tu faktu, iż jest to jeden z podstawowych, niezbywalnych warunków poznania w antropologii; powiada się przecież w definicji antropologii, iż ma ona jako nauka przeniknąć tak daleko, jak to tylko możliwe, w pole widzenia "innego" i przyswoić sobie jego sposób percepcji (Kołakowski, 1983). Myślę tu o pewnym utajenie funkcjonującym stereotypie łączonym z myśleniem o antropologii, a mianowicie tendencję myślową, której artykulację oddaje - lepiej niż polski przekład tego wyrażenia - angielskie "ethnographer as a hero". To także tworzy specyficzną legendę badań terenowych i rzutuje na każdego z nas, którzyśmy tę dyscyplinę wybrali, jak i na obraz samej dyscypliny. Kto wie, czy nie jest to też dodatkowy tytuł do budowania tożsamości przez antropologię. Pozostaje jeszcze przyjrzeć się bliżej zasygnalizowanej wcześniej kwestii, którą naj prościej byłoby sprowadzić do pytań o to, (1) czy nowy paradygmat antropologii zmienił jej stosunek do opisu oraz (2) czy nowy paradygmat oznacza jednocześnie nowy sposób badań terenowych. Nie sposób oczywiście udzielić tu wyczerpujących odpowiedzi. Oba zagadnienia wymagają bardzo 10 Wspomina o tym B. Kopczyńska-Jaworska, 1971, ale generalnie brak w polskiej literaturze prac metodologicznych poruszających problemy specyfiki etnograficznych badań terenowych. �288 obszernych i dociekliwych analiz. Jednakże pewne stwierdzenia można ściśle z powyższych rozważań sformułować. Interesuje mnie tu sytuacja w polskiej, a nie światowej literaturze przedmiotu. (1) Szukając odpowiedzi na tę kwestię należy wskazać na dość paradoksalny fakt. Otóż jeśli przyjmiemy w Polsce lata 70. za nieprecyzyjną, lecz jednak, cezurę wyznaczającą różniące się od siebie modele uprawiania naszej dyscypliny, to można dostrzec, iż do tego "przełomu" refleksja metodologiczna i teoretyczna pozostawała względnie uboga wobec obfitości badań terenowych, po nim zaś teoretyczne rozważania i poszukiwania nowej tożsamości antropologii jako nauki biorą górę nad badaniami empirycznymi. Nie chodzi mi tu o proporcje wyrażone liczbowo, ale raczej o przewagę rozumianą jako rozłożenie akcentu rzutujące na dominujący charakter ukazujących się w obu okresach prac. Kontrast ten wzmacnia się, gdy przypomnieć, iż problem opisu wydawał się do lat 70. nie wzbudzać wątpliwości. Opis był uznawany za fundament etnografii, utożsamiany z metodą postępowania badawczego. Tego rodzaju myślenie o opisie ilustruje, moim zdaniem, najdobitniej fragment deklaracji K. Dobrowolskiego, który na Etnograficznej Konferencji Metodologicznej w Krakowie, w roku 1956, mówił: "Zasadniczy postulat w badaniu żywej społeczności to tworzenie dynamicznego opisu, postępowanie zmierzające od rejestracji faktów do odtwarzania procesów i uchwycenia dynamiki rozwojowej (...). Badanie tej żywej społeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymaga ono od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwacji do eksperymentu, charakterystycznego dla nauk przyrodniczych) oraz historycznego, a zarazem socjologicznego ujmowania badanej rzeczywistości" II . Rozważania o metodzie rozumiało się wtedy najczęściej jako rozważania o pewnej strategii działania, zbudowanej raczej z wielu różnych elementów niźli będącej odzwierciedleniem świadomego jednorodnego sposobu naukowego wyjaśniania. Prowadzone wtedy badania empiryczne wydają się raczej nastawione na rejestrowanie, dokumentowanie zjawisk czy procesów niż ich wyjaśnianiell. Pod tym względem dzisiejsza wiedza antropologii o wymogach i warunkach procesu wyjaśniania jest niewspółmiernie większa. Reakcje na toczące się w świecie dyskusje nad postmodernistycznym obrazem nauki zmieniły również etnologię, co nie oznacza jednak, że szczegółowy problem opisu leży w centrum nowej refleksji metodologicznej. Ocena wartości badań terenowych z punktu widzenia standardów naukowości stawianych przez współczesną humanistykę jest zadaniem tyleż pociągającym co karkołomnym. Z pewnością zaś wymaga ogromnej, osobnej na ten temat pracy. 11 Opieram się lu na relacji E. Pielraszka, 1958, z Elnograficznej Konferencji Metodologicznej (Kraków 23.04.1956), przytaczającej fragmenty referalu K. Dobrowolskiego. 12 Zagadnienie oceny powojennej etnografii ma sporą literaturę. Nie sposób zamieścić tu wyczerpującą jej listę. Dość przypomnieć szereg konferencji (np. Kraków 1983, Toruń 1986), które były także, w pewnej mierze, poświęcone temu problemowi. �289 (2) Udzielenie odpowiedzi na pytanie o wpływ nowego paradygmatu na zmianę sposobu prowadzenia badań terenowych jest również trudne. Osobiście jestem zdania, iż nie ma przesłanek potwierdzających taki skutek odmiennego myślenia o antropologii, dzięki któremu rzeczywiście inaczej badamy dziś kulturowe fakty i zjawiska. Myślę, że istnieje dość duży rozdźwięk pomiędzy sposobem myślenia o kulturze a badaniem kultury i uprawianiem antropologii. Przy często znakomitej i pogłębionej wiedzy teoretycznej i metodologicznej, polska etnografia nie odzwierciedla niejako tej wiedzy. Paradoksalne jest na przykład to, że o wiele częściej etnografowie sięgają dziś w swych badaniach do metod i technik socjologicznych niż podejmują próby "antropologizacji" swego empirycznego działania. Powody tego zjawiska mogą być rozmaite. Jednym z nich, którego nie oceniam krytycznie, jest zapewne coraz powszechniejsze przeświadczenie o bliskości antropologii z innymi dziedzinami nauk, w tym także z socjologią właśnie (tym bardziej, że i socjologowie mówią ostatnio coraz częściej o antropologizacji swej dyscypliny). Pewne poczucie wspólnoty humanistyki, korespondujące z wizją antropologii 13, ośmiela wielu z nas do sięgania po empiryczne doświadczenia innych. Istnieją jednak też powody, które postrzegam jako dość istotną słabość. Myślę tu przede wszystkim o dwu sprawach. Po pierwsze, w dydaktyce przedmiotu utrzymują się wzory nie czyniące zadość teoretycznej wiedzy, na której jest już oparta współczesna tożsamość antropologii. Metodyka badań terenowych podtrzymuje tradycje etnografii, a jeśli ją burzy, to głównie poprzez adaptacje metod socjologicznych, nierzadko "twardej socjologii". Po drugie, o czym pobieżnie już wspominałam, współcześnie w etnologii polskiej zdecydowanie przeważa upodobanie do refleksji teoretycznej; badania terenowe na większą skalę podejmowane są rzadko lub koncentrują się na wybranych fragmentach kultury 14. Aby oddać sprawiedliwość zaznaczyć tu trzeba, że być może właśnie ten typ badań najbliższy jest standardom wyznaczanym przez interpretive tum 15. Sądzę, że problemy jakie starałam się wskazać w niniejszym tekście potwierdzają sensowność postawionego przeze mnie w tytule pytania. Rozumiem je przede wszystkim jako pytanie o to, czy trudno sprostać wszystkim wymogom teoretycznym i praktycznym, jakie stawia przed nami współczesna antropologia. Świadomość typu refleksji właściwej tej dyscyplinie naukowego poznania, świadomość statusu tej wiedzy czyni nasz zawód równie trudnym co pociągającym. 13 Wystarczy odwołać sil,:na przykład do definicji antropologii jaką formułuje L. Kołakowski, 1983. 14 Myślę, że nic jestem w tym sądzie odosobniona. Odwołać się tu mogę do rozmaitych rozmów i dyskusji prowadzonych z kolegami przy okazji konferencji etnograficznych organizowanych na przestrzeni ostatnich 2 - 3 lat. 15 Przykładem mogą być artykuły zamieszczane na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty". 19 - Lud I. LXXVIII �290 BIBLIOGRAFIA Asad Talal 1990 The concept of culturaltranslation in British sodal anthropology, w: Writing culture: the poetics and politics of ethnography, ed. J. Clifford. G. E. Marcus, University of California Clifford Press, Berkeley. James 1988 The predicament of culture: 20th century ethnography, literature and art. Harvard University 1990 Cornell Damrosz Press, Cambridge. Notes on (field)notes, Jerzy, 1994 University Burszta Wojciech Pożegnanie w: Fieldnotes: Press, the making anthropology, cd. Roger Sanjek, Ithaca. (red.) paradygmatu? Etnolugia wubec współczesności, Instytut Kultury, Warszawa. Crapanzano Vincent 1992 Hermes' dilemma and Hamlet's desire: on the epistemology of illlerpretation, Cambridge. Fernandez James .1991 W. Beyond metaphor: the theory of tropes in anthropology, Stanford University Press, Stanford. Kate Friedman 1980 Rola narratora pod Geertz red. w epice, w: Teoria form narracyjnych R. Handkego, Wydawnictwo Literackie, w niemieckim kręgu jpykowym, Kraków. Clifford 1966 1988 Jackson The religion of Java, Free Press, New York. Works and lives: the anthropologist as author, Stanford Jean 1990 University Press, Stanford. E. ,,1 am a fieldnote": fieldnotes as a symbol uf professional identity, w: Fieldnotes: the making anthrupology, cd. Roger Sanjek, Cornell University Press, Ithaca. Kołakowski Leszek 1983 Czy diabeł może b.l'(' zbawiony i 27 innych kazań, Krąg, Kopczyńska-Jaworska 1971 Warszawa. Bronisława Metodyka etnograficznych badań terenowych, Pallstwowe Wydawnictwo Naukowe. Warszawa. Malinowski Bronisław 1967 A diary in the strict sense of the term, Routledge Markiewicz Henryk, ł975 Problemy rackie, Nikitin Pietraszek metodologiczne and Kegan Paul, London. (red.) współczesnego literaturoznawstwa, Wydawnictwo Lite- Kraków. Wyja.fnianie jako funkcja nauki, Warszawa. Ed ward 1958 Edward 1991 Sanjek Janusz E. 1975 Said Sławiński Etnograficzna konferencja metodologiczna (Kraków 23.04.1956), "Etnografia t. 1, 1958. Polska" W. Orientalizm, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Roger 1990 Fieldnotes: the making anthrupolugy, Cornell University Press, Ithaca. Słownik języka polskiego 1978 Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. �291 Szaniawski KIcmens O nauce, rozumowaniu i wartościach. Pisma wybrane, Wydawnictwo Naukowc PWN, 1994 Warszawa. White Hydcn 1973 Mecahislory: The historie'al imagination in nineteenth-century Europe, Baltimore. 1978 Tropics of discourse. Essays on cultural criticism, Baltimore. Winch Pctcr 1992 Rozumienie społeczeństwa pierwolnego, w: Racjonalność i slyl myślenia, pod red. E. Mokrzyckiego, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Katarzyna Kaniowska IS IT DIFFICULT TO BE AN ANTHROPOLOGIST TODAY'! (Summary) Thc article focuses on the significancc of thc analysis of ficldnotes in thc process of examination and interprctation of culturcs as well as on the analysis of ccrtain forms of ethnographic description as types of texts which arc conditioned by specific approaches to thc interpretation of the subject matter of anthropology. The objective of these considerations is to provide an answer to the question how a change of the paradigm determining the framework of theorctical and methodological reflection in contemporary anthropology has influenced that disciplinc in its empirical aspect. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/170496d3b17d3befa17210a433cc8643.pdf 5cb20bf0096a174135a57b6eeadc0f94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5321 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4942 Title A name given to the resource Antropologia i problem pamięci/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.57-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATARZYNA KANIOWSKA O d jakiegoś czasu w humanistyce i w naukach społecznych toczą się dyskusje wokół proble­ mu pamięci. W metodologicznym wymiarze tych dyskusji zwraca się uwagę na kłopoty, jakie stwa­ rza pamięć, gdy obieramy ją jako przedmiot poznania, oraz na trudności z wyborem procedur jej poznania. Socjologowie zainteresowani są głównie badaniem te­ go, co pamiętamy, gdy rozpatrują społecznie uwarun­ kowane i społecznie funkcjonujące treści pamięci. H i­ storycy włączyli kwestie pamięci w dyskurs metodolo­ giczny o narracji i źródłach historycznej wiedzy. Filo­ zofowie przywołują pamięć w kontekście rozważań 0 tożsamości i wiedzy (samowiedzy).1 W arto zastanowić się, jak problem ten widzą dziś antropologowie, którzy bodaj najwcześniej dostrzegli istotną rolę pamięci w poznaniu. Zanim jednak antro­ Antropologia i problem pamięci samym wytworem umysłu ludzkiego. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z pamięcią, nazwijmy to, w sensie czynnościowym, w drugim - z przedmio­ towym. Jednakże, jak się zdaje, nie można oderwać od siebie obydwu tych aspektów i pewnie to ich koniecz­ ne współwystępowanie powoduje, że przy wszelkich próbach definiowania pamięci miesza się je ze sobą. Powoduje to, że częściej definicje zastępują rozmaite klasyfikacje rodzajów pamięci. W yróżniając rodzaje mamy przeświadczenie, że tym samym wskazujemy na złożoność problemu oraz wskazujemy, iż jakkolwiek wciąż nie jesteśmy w stanie opisać i zrozumieć w pełni fenomenu pamięci, to przynajmniej zdajemy sobie sprawę ze stopnia skomplikowania przedmiotu. Wprowadzenie i posługiwanie się terminami okre­ ślającymi różne rodzaje pamięci jest skutkiem przyję­ cia w nauce tezy o strukturze pamięci. Dzięki temu można - nie definiując pamięci - budować jej mode­ le, co ułatwia pogodzenie obydwu wcześniej wspo­ mnianych aspektów: funkcjonalnego i przedmioto­ wego. Konstruowanie modelu pamięci daje możliwość wyróżnienia rodzajów pamięci (a więc zwrócenie uwa­ gi na jej strukturę, „budowę”) oraz funkcjonalnych jej cech (operuje się wtedy najczęściej pojęciem funkcjo­ nalnego systemu pam ięci).2 Jednym z najczęściej stosowanych w badaniach pologiczne podejście będzie mogło być scharakteryzo­ wane, ustalić trzeba, jakie rozumienie pamięci nas in ­ teresuje. Bez tego bowiem ustalenia nie wiadomo, w jakim znaczeniu używa się terminu „pamięć” i jakie znaczenia tego terminu są istotne dla antropologa. Sprawa ta jest tym bardziej ważna, że w literaturze przedmiotu używa się rozmaitych definicji pamięci (a raczej - różnych prób opisu tegoż fenom enu), budu­ ją c je najczęściej poprzez wskazanie i uwypuklenie ja ­ kiejś cechy pamięci. Ukazując tym samym złożoność przedmiotu, sy­ gnalizują te określenia skupienie uwagi badacza decy­ dującego się na wybór któregoś z nich, że dla badają­ cego pamięć ważna jest szczególnie jakaś cecha (lub cechy) pamięci, jakaś jej funkcja spośród innych wy­ odrębniona i uznana z punktu widzenia celów badaw­ czych za najistotniejszą. N a pytanie „czym jest pamięć?” znajdujemy więc rozmaite odpowiedzi, a ich przegląd pozwala najogól­ niej powiedzieć, że jest ona szczególną zdolnością ludzkiego umysłu, dla wyjaśnienia której musimy od­ wołać się do wiedzy psychologicznej, fizjologicznej (neurofizjologicznej), biochem icznej i biofizycznej. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia nie jest zaintere­ sowana samym faktem posiadania pamięci i zdolności posługiwania się nią przez człowieka, ale indywidual­ nym i kulturowym skutkiem pamięci, indywidualnym 1 kulturowym świadectwem jej obecności w sposobie myślenia człowieka. Największy problem dotyczy zdefiniowania pamię­ ci. Zadowolenie się stwierdzeniem, że pamięć jest efektem ludzkiej zdolności do utrwalenia doświadcze­ nia i budowania wiedzy o sobie i świecie, nie wystar­ psychologów jest model R. A tkinsona i R. Shiffrina, który zakłada istnienie trzech rodzajów pamięci: sen­ sorycznej, krótkotrwałej i długotrwałej. M odel ten, w przekonaniu autorów, ilustruje przepływ inform acji w systemie pamięci, co oznacza, że ukazuje proces tworzenia się treści zapamiętanych, tj. opisuje m echa­ nizm pamięci jako układu wzajemnie zależnych od sie­ bie relacji pomiędzy rozmaitymi poziomami i treściami cza. Pojmowanie pamięci jako zdolności sprowadza pamięć do funkcji umysłu lub też do jednej z wielu czynności umysłu ludzkiego, której mechanizm nie jest dostatecznie wyjaśniony ani przez neurologów, ani przez psychologów. Mówimy tu więc o pamięci jako skutku zapamiętywania. Rozumienie zaś pamięci jako efektu owej ludzkiej zdolności każe nam skupić uwa­ gę na treściach zapamiętanych - pamięć staje się tym nie za jeden system, ale raczej złożony zestaw współ­ działających podsystemów, nazywany też pamięcią operacyjną) dokonuje się przetwarzanie, kodowanie i reagowanie na dane z poziomu pamięci sensorycznej; zaś pamięć długotrwałą tworzą utrwalone treści, infor­ m acje przechowywane trwale. Model ten zatem łączy w sobie dynamikę procesu zapamiętywania z pamięcią-wiedzą, zbiorem utrwalonych informacji. W arto pamięci. I tak: poziom pamięci sensorycznej gromadzi, przechowuje informacje wzrokowe, słuchowe i doty­ kowe wywołane bodźcami środowiska; w poziomie pa­ m ięci krótkotrwałej (uznawanym przez wielu badaczy 57 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI zwrócić uwagę, że wyróżniona w modelu pamięć dłu­ gotrwała jest niezwykle złożona. Składa się na nią kil­ ka typów pamięci, tj. pamięć epizodyczna i semantycz­ na oraz pamięć świadoma i utajona. Pamięć epizodycz­ na to utrwalona rejestracja określonych wydarzeń. Pa­ mięć semantyczna w zasadzie obejmuje wiedzę o świecie. Ten rodzaj pamięci „dotyczy skojarzeń między sło­ wami, ale faktycznie jest ona związana raczej z pojęcia­ mi lub ideami, które czasem są blisko związane ze sło­ wami, ale nimi nie są” (Baddeley 1998: 132). A zatem przechowuje ona wiedzę, dzięki której nie jedynie re­ jestrujemy i klasyfikujemy bodźce (fakty i zdarzenia), śnianiu elementy, które dotychczas uznawane były ja ­ ko pozalogiczne. Za jedną z najważniejszych cech współczesnej antropologii uznałabym w tym przypadku włączenie do procesu poznania pozalogicznych ele­ mentów poznania oraz uprawomocnienie subiektywi­ zmu w poznaniu. Uznanie subiektywizmu jako dodat­ kowej wartości oraz dostrzeżenie, że wartość ta pojawia się w dialogu, który buduje wiedzę obu uczestników te­ goż dialogu, jest ważne, ponieważ tym samym dostrze­ ga się, że wiedza antropologii wyrasta z subiektywnego doświadczenia, przeżycia, interpretowania i rozumienia świata przez badanego, a także z subiektywnego do­ świadczenia, przeżycia, interpretowania (czasem także rozumienia) świata przez badacza, i to zarazem jego własnego świata, jak i rzeczywistości badanej. To inne myślenie o poznaniu i wiedzy antropolo­ ale je rozumiemy. Rozróżnienie pamięci świadomej i nieświadomej wiążą psychologowie z procesem ucze­ nia świadomego i utajonego. Czasem interpretuje się te dwa rodzaje uczenia się i pamięci jeszcze inaczej, wprowadzając terminy: pamięć deklaratywna - odno­ sząca się do faktów i wydarzeń - i pamięć niedeklaratywna, odnosząca się do pozostałych treści zapamięta­ nych czy też „obecnych w pamięci”. W arto zadać sobie pytanie, które z tych rodzajów pamięci m ają szczególne znaczenie dla antropologa. Zasadniczo każdy z rodzajów pamięci ujętych we wspomnianym modelu może budzić zainteresowanie antropologii - badanie mechanizmów pamięci pozwa­ la m.in. na poszerzenie wiedzy o socjalizacji, kulturo­ wych uwarunkowaniach zapamiętywania i zapamięty­ wanych treści. Najwięcej jednak uwagi przywiązujemy do pamięci semantycznej. Dzieje się tak dlatego, że pamięć tak rozumiana pozwala skupić się na dwu n a j­ bardziej in teresu jących współczesną antropologię aspektach pamięci - pamięci jako wiedzy i pamięci ja ­ ko składnika poznania. Zainteresowanie pamięcią pojawiło się w antropo­ logii wraz z ową szczególną autorefleksją (dokonaną i dokonującą się wciąż jeszcze w obrębie naszej dyscy­ pliny), której owocem stała się zmiana paradygmatu. Pojawienie się tych zmian, wzmocnione bezsprzecznie silnym wpływem hermeneutyki na antropologię, spo­ wodowało, że przejęte od hermeneutów myślenie 0 wiedzy i poznaniu przyniosło antropologii rezygnację z wysiłku budowania kolejnych teorii kultury na rzecz pogłębionej samowiedzy zdającej sprawę ze specyfiki antropologicznego poznania. Konieczne stało się prze­ dyskutowanie od nowa starych problemów obiektyw­ ności poznania, podmiotu i przedmiotu, źródeł, inter­ pretacji, a także dostrzeżenia wagi takich składników poznania, których stary paradygmat nie uznawał lub je lekceważył. Tekst, retoryka, narracja rozpatrywane ja ­ ko ważne elementy procedury poznania wywołały zain­ teresow anie uwarunkowaniami dialogu, dyskursu 1 specyfiką wiedzy antropologicznej. Dokonywana gicznej spowodowało zainteresowanie antropologów pamięcią, przede wszystkim - pamięcią semantyczną. W dyskusjach o pamięci toczonych we współczesnej antropologii łatwo dostrzec, że rozpatrywana jest ona rozmaicie. C hcę zwrócić uwagę na trzy, zasadnicze moim zdaniem, sposoby rozumienia pamięci ujawnia­ jące się w tych dyskusjach oraz wskazać problemy, k tó ­ re z każdym z nich się łączą. Te trzy sposoby analizo­ wania pamięci i jej roli w poznaniu pojawiają się dziś w antropologii w ślad za którymś z następujących prze­ konań: - pamięć to źródło wiedzy antropologicznej; - pamięć to przedmiot wiedzy antropologów; - pamięć to w antropologii narzędzie poznania. Każde z tych założeń pociąga za sobą konieczność rozpatrzenia innych kwestii i wiąże się z odmiennymi, specyficznymi problemami epistemologicznymi. Pamięć jako źródło. Z krytycznej autorefleksji, jaka dokonała się we współczesnej antropologii, szczególnie zaś w tym jej nurcie, który ukształtował się pod wpływem idei hermeneutycznych, wyrosło przekonanie o dialogicznym charakterze wiedzy. Uznanie dialogu za konstytutywny elem ent wiedzy antropologicznej pociągnęło za sobą ważne konsekwencje. O kilku z nich trzeba przynaj­ mniej wspomnieć. Zmienił się status poznającego pod­ miotu. Badany przestał być informatorem, biernym i neutralnym źródłem, a badacz utracił władzę i auto­ rytet, stając się autorem antropologicznej narracji. C hoć role prowadzących dialog nie są równorzędne (badacz nadal decyduje o końcowym efekcie rozmowy z badanym), to jednak role obydwu są teraz zgoła inne od tych, które przyjmowały koncepcje poznania w an­ tropologii starego paradygmatu. Zmiana ta uprawo­ m ocniła subiektywizm poznania. Uporczywe wysiłki podejmowane na rzecz pozyskania wiedzy obiektywnej zastąpione zostały poszukiwaniem argumentów - a przede wszystkim takich kategorii, dzięki którym z perspektywy nowego paradygmatu analiza procesów poznania przyjmowanych w antropologii ukazała, że stosowane dotychczas sposoby wyjaśniania muszą ulec przebudowie i rozszerzeniu. Jeśli celem wyjaśniania ma być rozumienie, należy dopuścić do udziału w wyja­ 58 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI nia pracę historyka i antropologa, o tyle realizacja te­ go zadania jest już różna. Różnica tkwi w źródłach wiedzy, jakie przez każdego z nich są wykorzystywane. Wykorzystanie ich zaś służy - ponownie - wspólnej treści subiektywne stać się mogły pełnoprawnym i po­ żądanym składnikiem wiedzy. Wydaje się, że kategoriami takimi stały się doświadczenie i pamięć właśnie. W ia­ rę w to, że obiektywny ogląd dostępnej poznaniu rze­ czywistości zapewni prawdziwą wiedzę, zastąpiła wiara w wiedzę przekazującą doświadczenie, co usankcjono­ wało zarazem subiektywność tej wiedzy, jak i owe pozalogiczne - jakby je dawniej nazwano - elementy procedury poznania. Subiektywne doświadczenie empiryczne i pozaempiryczne - stało się ważnym ogni­ wem, a nawet swoistą wartością antropologicznej wie­ dzy. Dotychczasowy model poznania, sprowadzany najczęściej do schematu: eksperyment/obserwacja opis - wyjaśnianie - progno/retrognozowanie, musiał zostać rozbudowany. Musiał też zostać uzupełniony, a konotacje występujących w nim składowych - zmie­ sprawie jaką jest stworzenie narracji naukowej. Różnica dotycząca źródeł jest pozornie głęboka. Historyk dysponuje źródłami historycznymi, pośredni­ mi i bezpośrednimi, które wydają się tworzyć solidną podstawę (uwiarygodnioną „konkretnością” doku­ mentu historycznego). Źródła antropologa są mniej „pewne” - są nimi przecież zsubiektywizowane, niepi­ sane wypowiedzi informatorów, opisy badaczy, a zatem narracje, których przyczyną i przedmiotem są do­ świadczenia przeszłej rzeczywistości i pamięć o nich. Jednakże te pozornie głębokie odrębności m aleją w świetle współczesnych ocen epistemologicznych i nieepistemologicznych wartości źródeł; ocen, jakie w tym względzie formułują konstruktywistyczny (post­ modernistyczny) model filozofii historii i antropologia krytyczna. Współczesne dyskusje dotyczące wartości źródeł historycznych i antropologicznych wychodzą z podob­ nych założeń - przeszłość nie jest rzeczywistością obiektywną, którą historyk czy antropolog może od­ kryć bez trudu i bez trudu do niej dociera, bo prze­ szłość obiektywna nie istnieje. Odkrycie przeszłości oznacza jedynie odkrycie zasłon interpretacji, z który­ m i - jako faktycznymi źródłami - stykają się rekonstruktorzy i narratorzy tego wszystkiego, co „mówi nam” o przeszłym świecie. Przekonanie, że historyk ma dostęp do przeszłej rzeczywistości, zostaje przez konstruktywistyczny model filozofii historii odrzucone. Prawda źródeł historycznych staje się mitem. M it ten nione. Obserwacja, opis i wyjaśnianie (zastąpione te­ raz rozumieniem) pojmowane zaczęły być jako czyjaś obserwacja, czyjś opis i czyjeś wyjaśnianie. Pam ięć zaś stała się świadectwem doświadczenia. Pojawiająca się w dialogu konfrontacja subiektywnego doświadczenia badanego z subiektywnym doświadczeniem badacza to zarazem konfrontacja dwóch sposobów widzenia świa­ ta, dwóch pamięci przeżyć, em ocji i treści, a więc dwu semantycznych obszarów należących do porozumie­ w ających się podmiotów. W arto jednak zapytać, jak i czy powyższe zmiany wpływają na status źródła wiedzy antropologicznej. Jeśli bowiem wiedza wyrasta z dialogu, a przedmiotem dialogu staje się doświadczenie i pam ięć o nim, to za­ razem są one właśnie rzeczywistym źródłem wiedzy. Pojawia się zatem konkretne pytanie, czy źródłom tym można wierzyć. W szukaniu odpowiedzi na to py­ tanie inspirujące wydają się dyskusje toczące się na gruncie nauk antropologii pokrewnych. Myślę tu szczególnie o koncepcjach historiografów i filozofów historii, którzy zainteresowani ideami postm oderni­ stycznymi i przemianami w myśleniu o celach historii i specyfice narracji historycznej koncentrują swą uwa­ gę na problem ach epistemologicznych. Problemem szczególnym jest w tych dyskusjach właśnie problem źródeł i ich wartości. Znaczące są tu dla mnie rozwa­ żania m.in. A ntoona Van den Braem bussche, Franklina R. Ankersm ita, Jerzego Topolskiego, dla k tó ­ rych doświadczenie i pam ięć jako elementy wiedzy h i­ storycznej stają się - podobnie jak dla zainteresowa­ nych problematyką epistemologiczną antropologów ważnymi kategoriami w ocenie wartości źródeł historycznych.3 Van den Braembussche przypomina, że historia oznacza właściwie dwie postawy wobec przeszłości. Zgodnie z jedną - przeszłość traktujemy jako rzeczywi­ stość, która minęła; zgodnie z drugą - domagamy się wiedzy o tej rzeczywistości. Historyk, podobnie jak an­ tropolog, staje wobec podwójnego zadania, tj. zrekon­ struowania i opisania przeszłej rzeczywistości poprzez rekonstrukcję wiedzy o niej. O ile zadanie to upodob­ trwa z dotychczasową siłą pośród wielu historyków, ale dla zwolenników postm odernistycznej (narratywistycznej) historii prawda o przeszłości zależy od epistemologicznej wartości metafor wyrażających relację po­ między źródłem a konkretną przeszłą rzeczywistością. Takie metafory jak „dostęp”, „kontakt”, dotyk” „odbi­ cie” itp., zastosowane w odniesieniu do przeszłości mają wskazać to przede wszystkim, że źródło jako świa­ dectwo przeszłości jest zawsze świadectwem już zinter­ pretowanym. N arracja historyczna zatem opowiada o wcześniejszej opowieści.4 Antropologia postmodernistyczna jest także świa­ doma konieczności zmiany w myśleniu o prawdzie o poznawanym świecie i źródle tegoż poznania. Wpływ hermeneutyki utrwalił w antropologii przekonanie o dialogowości wiedzy, co już musiało zmienić stosu­ nek do źródła wiedzy i przydać źródłu inny od dotych­ czasowego status. Postmodernistyczna refleksja skon­ centrowana wokół problemów narracji ukazała niemal to samo, co nowy model historii odkrył przed history­ kami - narracja antropologiczna jest zawsze przetwo­ rzeniem czyjegoś przedstawienia świata. Wiedzę an­ tropologiczną winniśmy traktować więc jako znarratywizowaną interpretację faktów i doświadczeń bada­ 59 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI nych i badaczy. Nie ma zatem innego „prawdziwego” źródła niż narracja. Zainteresowanie antropologii pamięcią staje się w tym kontekście czymś, co nie może budzić zdziwienia. W antropologii współczesnej, dostrzegającej i do­ ceniającej znaczenie pamięci w poznaniu, wiadomo, że pamięć jest selektywna, wybiórcza, obciążona warto­ ściowaniem, przysłonięta rozmaitymi normatywnymi schematami. Śledząc antropologii stosunek do pamię­ ci można by sądzić, że antropologia dawnego paradyg­ m atu chętniej rekonstruowała, badała pamięć zbioro­ wą. Zainteresowana bowiem była budowaniem i wyja­ śnianiem całościowego obrazu kultury, będącego wy­ padkową doświadczeń (a więc i pamięci) badanych. Badacz zostawiał sobie rolę konstruktora tej pamięci. Antropologię nowego paradygmatu, nobilitującej su­ biektywizm w poznaniu, zajmuje przede wszystkim pa­ m ięć indywidualna jako świadectwo „inności” pod­ miotu, mimo jego kulturowego ukształtowania i zanu­ rzenia w konkretnej rzeczywistości kulturowej. Pamięć indywidualna jest tu swoistym świadectwem jednost­ kowego bycia w świecie i rozumienia tegoż świata. Jednakże zaznaczyć trzeba, że powyższe rozróżnie­ nie jest dość powierzchowne. Świadomość złożonej gry doświadczenia i pamięci badanego i badacza obec­ Pamięć nabywa epistemologicznej wartości. Jest - po­ dobnie jak historia - dokumentem rzeczywistej prze­ szłości („realnej” przeszłości), a zarazem wiedzą o prze­ szłości. Jest narracją, która wyraża jakąś prawdę i w tym sensie wydaje się jedynym tej prawdy nośnikiem i gwa­ rantem. Pamięć staje się przez to nieodzownym źródłem (ale źródłem rozumianym na nowy sposób), bez które­ go poznanie nie mogłoby się dokonać, choć oznacza ono inne procedury i inne cele niż te, z którymi łączyła poznanie antropologia starego paradygmatu. Pamięć jako przedmiot wiedzy. Przyjrzyjmy się teraz pamięci, stawiając inne od po­ przedniego pytanie. Zapytajmy więc nie o to, czy pa­ mięć może być źródłem wiedzy antropologicznej (a je ­ śli tak, to jak je traktować i jaką przypisać mu war­ tość), ale o to, jak traktować pamięć, gdy uczynimy z niej przedmiot wiedzy. W poszukiwaniu odpowiedzi trzeba być świadomym innego jeszcze podziału pamię­ ci, istotnego przy jej przedmiotowym ujęciu. Myślę tu oczywiście o funkcjonującym od dawna w naukach humanistycznych rozróżnieniu na pamięć indywidual­ ną i pamięć zbiorową. Rozróżnienie to jest ważne dla­ tego, że w innym jeszcze świetle i w innej niejako ska­ li stawia kategorie doświadczenia i rzeczywistości. Dzięki temu łatwiej przychodzi sprecyzować obszary, które badanie pamięci musi objąć. A zatem mamy tu do czynienia ze znanymi już sposobami rozumienia pa­ mięci, ale innymi zależnościami: 1. Pamięć przywołuje rzeczywistość przeszłości - doświadczenie przełożone jest na wspomnienie; 2. Pamięć jest wiedzą o przeszło­ ści, a to oznacza, że kształtuje świadomość historycz­ ną. Każdy z tych sposobów interpretacji pamięci poka­ zuje inne wymiary pamięci. Pamięć-wspomnienie, re­ konstruu jąca doświadczenie przeszłości, pozwala przede wszystkim badać pamięć w jej indywidualnym, jednostkowym wymiarze, którego poznanie pozwoli skupić się na rekonstrukcji m entalności „podmiotu pam iętającego”, a więc na poznaniu czyjegoś świata. ne były w naszej dyscyplinie wcześniej. Ich znaczenie w poznaniu nie zostało odkryte przez nowy model an­ tropologii. Można by powiedzieć, że gdzieś na margi­ nesie, na poboczu antropologii uprawianej pod dyk­ tanda kolejnych, dominujących teorii kultury i towa­ rzyszących im metodologii, obecny był namysł nad de­ likatną kwestią zrozumienia inności kulturowych światów badanych przez antropologa i przetłumacze­ nia obcego świata na kategorie świata własnego. N a­ mysł ten obecny był częściej w nurcie osobistej reflek­ sji, wplatanej w narracje „oficjalne”, niemniej jednak widać go wyraźnie w pracach E.E. Evans-Pritcharda, M. Leirisa (szczególnie w L'Afrique fa n tom e), M. Griaule’a, później u N. Barleya, a najwcześniej w pa­ m iętnikach B. Malinowskiego. Zanim więc antropo­ logia przyjęła i przekształciła na swój własny użytek hermeneutyczną koncepcję Innego, pytanie, czy in ­ ność, osobność nie stanowi ostatecznie najistotniej­ szego problemu, jakiem u procedury poznania muszą Badanie świadomości historycznej jako wytworu wie­ dzy o przeszłości nadaje pamięci-wiedzy o przeszłości ponadindywidualny wymiar i kieruje badacza ku re­ konstrukcji wiedzy zbiorowej, a w miejsce mentalności sprostać, pojawiało się wielokrotnie i na różne sposo­ by już wcześniej. N iechęć antropologii współczesnej do wyraźnego oddzielania pamięci zbiorowej i pamięci indywidualnej bierze się pewnie i stąd, że staje się owo oddzielenie kło­ potliwe, gdy chcąc rozstrzygać zasadniczą właściwie dla antropologii kwestię rozumienia inności badanego świata, a w szczególności Innego, który ze świata tego pochodzi i doń przynależy. Kłopot ten wynika z faktu stawia ideologie i światopoglądy, a nie „prywatne” ob­ razy świata. Historycy i socjologowie najczęściej roz­ dzielają te dwa typy pamięci. Wspomnienie i świado­ mość historyczna stanowią dla nich odrębne katego­ rie, choć w nurcie tzw. Nowej Historii czy mikrohistorii uznaje się, że badanie pamięci indywidualnej i zbio­ rowej zarazem jest niezbędne dla rzetelnej analizy pro­ wadzącej do zrozumienia przeszłości.5 specyficznej zmiany tożsamości Innego. O ile - jak wcześniej to zaznaczyłam, wspominając paradygmatyczne różnice w antropologii - kiedyś Inny był raczej pod­ miotem rekonstruowanym przez badacza z treści wydo­ bywanych ze zbiorowej pamięci uczestników kultury, ja ­ ką antropolog poznawał, o tyle dzisiaj procedury pozna­ nia antropologicznego pozwalają Innemu jako współ­ twórcy wiedzy i współtwórcy dialogu „pokazać” samego 60 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI siebie poprzez swoistą autointerpretację własnego do­ świadczenia i utrwalającej je własnej pamięci. Pojawia się tym samym jeden z największych dylematów współ­ czesnej antropologii: badany Inny jest tworem samego siebie, ale jest zarazem wizerunkiem tworzonym przez badacza, a co najważniejsze - także realnym bytem, bo­ wiem antropologia nie zrezygnowała przecież z empi­ rycznego wymiaru poznania. Z metodologicznego punk­ tu widzenia na ów dylemat patrząc, trzeba by zapytać o to, czy potrafimy dokonać takiego zabiegu, dzięki któ­ remu w procesie poznania udałoby się uchwycić wszyst­ kie te trzy wymiary. Wydaje się, że kategorie doświad­ czenia i pamięci mogą być szczególnie przydatne, ale nie przesądzają one o ewentualnych metodologicznych roz­ wiązaniach. Tych wciąż jeszcze antropologia poszukuje. Metodologiczne problemy komplikują się bardziej, jeśli uświadomimy sobie, że pamięć (gdy nadal rozu­ m ieć ja będziemy jako przedmiot wiedzy) najściślej związana jest z tożsamością podmiotu. Spośród rozma­ itych koncepcji roli pamięci w poznaniu, a szczególnie w poznaniu tożsamości osoby, tożsamości Ja (piszą Jednakże pamięć - niezależnie od tego, czy ujmie­ my ją jako siłę ograniczającą czy integrującą - nie wy­ starcza do rekonstrukcji i gwarancji naszej tożsamości. Skarga przywołuje z kolei rozważania H. Bergsona, który uznaje, iż czas buduje i wzbogaca. A więc egzy­ stujące w czasie Ja jest tym bogatsze, im więcej dozna­ ło, ale też i tym bogatsze, gdy wspomnienia o swoich doznaniach Ja „umie przywołać, gdy potrafi je uczynić żywymi i wykorzystać w procesie nieustannej samokreacji” (Skarga 1995: 6). W owym procesie samokreacji pamięć żywo więc uczestniczy. To właśnie antropolog musi zawsze brać pod uwagę. Jeśli bogactwo Ja zależy od tego, czy w procesie sam okreacji potrafimy czy nie potrafimy uczynić naszą przeszłość żywą, to pamięć właśnie staje się jedną z najbardziej istotnych katego­ rii w poznaniu siebie. Proces budowania sobości bez pamięci gwarantującej przetrwanie wszelkiemu nasze­ mu doświadczeniu jest nie do pomyślenia. Przypomina Skarga także stanowisko M. Heidegge­ ra, który tożsamość Ja uznaje za wciąż tworzącą się. N a­ sze istnienie zanurzone jest w czasie. Zależy od przeszło­ ści, teraźniejszości, która już jest przeszłością (bowiem to, co jest w momencie, gdy to sobie uświadamiam - już minęło) oraz przyszłości. Spośród tych trzech, przyszłość najbardziej odsłania czasowość egzystencji, wyznacza bycie ku czemuś, ale też i nadaje sens przeszłości, która z kolei będąc przyszłości źródłem sprawia, że egzystencja Ja jest nieustannym oczekiwaniem tego, co dopiero bę­ dzie; oczekiwaniem „ukształtowanym” niejako przez to, co już się zdarzyło. „Jestestwo, egzystując, nie może ni­ gdy ustalić siebie jako obecnego faktu, który wraz z upływem czasu powstaje i ginie i który częściowo jest już przeszły... Pierwotny egzystencjalny sens faktyczno- o tym ciekawie m.in. F. Ankersmit, H. Kellner) nie­ zwykle interesujące dla antropologa są, w moim prze­ konaniu, rozważania B. Skargi.6 Punktem wyjścia czyni Skarga założenie, iż pamięć jest tym obszarem „gdzie najczęściej szuka się najpewniejszej gwarancji sobości” (Skarga 1995:4). A le też - powołując się na R. Ingar­ dena (tj. esej o czasie zamieszczony w Książeczce o czło­ wieku) - zastrzega, że kruchość pamięci i jej skompliko­ wany przebieg czyni z niej gwarancję sobości, o której wiedzę niezmiernie trudno zdobyć. Pełnej wiedzy 0 tym, co było, co się nam zdarzyło, cośmy myśleli 1 czuli - nie posiadamy. „Nie rozporządzamy też takimi metodami wiedzy o sobie, które by gwarantowały wie­ dzy tej adekwatność. Pamięć na pewno takiej adekwat­ ności nie daje” (Skarga 1995:5). Ingarden twierdzi, że tworzenie się tożsamości potrzebuje pamięci, bowiem jest ona (pamięć) budulcem sobości o tyle, o ile jest też świadectwem, utrwaleniem doświadczenia. Proponuje więc podejście niezmiernie bliskie antropologom. Pa­ m ięć jest dla nas źródłem wiedzy o nas samych, ale w tym sensie przede wszystkim, że kumuluje ona i utrwala nasze bycie, doświadczenie. Ingarden wiąże tu problem sobości i pamięci z dwiema koncepcjami czasu. Według pierwszej Ja istnieje jakby „obok” czasu. ści tkwi w byłości” (Heidegger 1994: 460). W takim ra­ zie przeszłość stanowi fundament tożsamości; przeszłość to Ja. Czym jest zatem pamięć opisująca przeszłość? H e­ idegger przydaje pamięci dynamikę podobną do tej, ja ­ ka rządzi czasem. Pamięć, a właściwie pamiętanie, zapo­ minanie i przypominanie to nieustanna gra. Pamięć jest sposobem bycia, ponieważ wiąże to, co było, z teraźniej­ szością i przyszłością. Współtworzy, a pewnie nawet wręcz tworzy tożsamość Ja, ponieważ łącząc przeszłość z przyszłością pozwala Ja wciąż na nowo określać siebie, rozumieć swoje pojmowanie przeszłych i przyszłych wy­ darzeń. Stając się wciąż kimś innym, Ja interpretuje swoją własną przeszłość, ustala swą tożsamość, która niemal za chwilę stanie się inną, gdy pamięć i niepa­ mięć utworzą inną konfigurację. Bez wiedzy o tym współczesna antropologia nie mogłaby realizować swo­ „Czas spływa po mnie, pozostawia mnie nienaruszo­ nym” (Ingarden 1995:47). Pamięć przypomina to, co było, ale nie to tworzy mojej tożsamości. Pozostajemy tu w tradycji scholastyków: Ja to byt substancjalny. Pa­ mięć działa jakby wbrew pamiętającemu. „Gdyby cała przeszłość znikła (...) byłbym wolny pod wieloma względami (Ingarden 1995: 56), a więc jest siłą ograni­ czającą, zmusza i zobowiązuje do czegoś. Według dru­ giej - Ja jest wplecione w nurt czasu i istnieje zawsze „pomiędzy” tj. pomiędzy przeszłością a przyszłością. Pa­ mięć pełni teraz funkcję integracyjną, bo wiąże ze sobą te dwa pola, integrując istnienie. ich celów poznawczych. Pamięć jako narzędzie. Motyw budowania sobości w nieustannej, nieprze­ rwanej pracy pamięci odkryć można u P. Ricoeura. Ale Ricoeur kładzie nacisk na coś innego. Utrw alają­ 61 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI język. Poziom reguł sensu to poziom, w którym możli­ we staje się uporządkowanie narracji. W tej warstwie dokonuje się swoisty zabieg na tkance wytworzonej przez dwie poprzednie. Porządkowanie treści wyrażo­ nych w języku wymaga takiej ich interpretacji, która pam iętającem u podmiotowi pozwala szukać sensu rzą­ dzącego narracją pamięci. Na tym poziomie właściwie dokonuje się więc jakaś faza interpretacji. Wymaga to pewnego dystansu wobec własnej pamięci; dystansu, który zrodzić się może jedynie z analizy własnych do­ świadczeń, em ocji, przeżyć, działań. Taka analiza po­ zwala podmiotowi uzasadnić swoją przeszłość, zrozu­ m ieć przyczyny i motywy swoich myśli i działań, uwi­ kłanie w zależności zewnętrzne, w siły działające nań ze strony otaczającego go świata. Odkrycie reguł sen­ su oznacza więc zarazem pozyskanie świadomości te­ go, co tworzy naszą tożsamość, oraz tego, jak tę tożsa­ mość „wyraża” narracja pamięci. O statnia warstwa, warstwa epistemy, wspomaga i pogłębia poprzednią. W tej fazie oglądu pamięci narzędziem interpretacji staje się zbiór (a nie zawsze jest to system) idei i war­ tości, zawsze obecny, choć zmienny w czasie. Ta zmienność jest szczególnie ważna, bowiem to ona w największym pewnie stopniu decyduje o dynamice pamięci, a przede wszystkim o dynamice interpretacji narracji pamięci. B. Skarga dostrzega zatem dobrze znane każdemu antropologowi zjawisko, gdy mówi, że filtr epistemy może zniekształcać pamięć, zmieniać jej ca przeszłe doświadczenie pamięć jest „odpowiedzial­ na” za opis tegoż doświadczenia. Rozpatrywać i badać pamięć to badać narracje o przeszłości. Pamiętając, każdy z nas staje się autorem tej narracji, co sprawia, że będąc narratorem i bohaterem naszej przeszłości, to my nadajemy jej sensy. Wydaje się jednak, że nie możemy poprzestać na stwierdzeniu, że narracja, jaką jest pamięć, opisuje i tłumaczy naszą przeszłość, nas samych, ponieważ od­ krywa sensy, jakie im nadajemy. Skądinąd wiadomo przecież, że dotarcie do sensów i znaczeń niesionych przez narrację wymaga analizy tej narracji. Aby zaś analiza ta była możliwa, musimy - zanim sensy owe dadzą się uchwycić - poświęcić uwagę strukturze nar­ racji. Pamięć, nieustannie konstruując znaczenie te ­ go, co było, jest zależna od wartości, tradycji, przeko­ nań moralnych, wyobrażeń i wielu innych elementów współtworzących sens zapamiętanego. Jednakże ów sens pojmiemy wtedy, gdy wyodrębnimy i zbadamy najpierw warstwy narracji, to znaczy gdy dostrzeżemy „części składowe” czy inaczej: strukturę narracji. W y­ różnienie i zbadanie ich pokaże - jak zakłada to Hyden W h ite - wszechobecność narracji, która będąc „naturalną”7 formą przedstawienia rzeczywistych zda­ rzeń „wynika z pragnienia, by zdarzenia te prezento­ wały spójność, integralność, pełnię i kom pletność ob­ razu życia, który może być tylko wyobrażeniowy (W hite 2000: 169). W szechobecność narracji uzasadnia z kolei pytanie 0 to, czy narracja ma jakąś stałą strukturę. Jeśli zaś pa­ mięć traktować będziemy jako narrację, to tym samym zapytać należy, czy pamięć posiada taką strukturę; czy możemy zasadnie mówić o warstwach pamięci. Odpo­ sensy i przyjęte sposoby narracji. Gdy „patrzę na to, co było, pragnę nie tylko zrozumieć, dlaczego tak, a nie inaczej postąpiłem, pragnę także się usprawiedliwić. Przypominam sobie własne błędy, niefortunne, a n a­ wet zbrodnicze wybory. Mogę się potępić, bo dziś my­ ślę już inaczej. Pragnę jednak zmniejszyć winę, tłum a­ czę się, tworzę mit siebie i przeszłości, jakąś historię fikcyjną” (Skarga 1995:18). Mitotwórcza siła tej warstwy (choć wkraczamy tu wiedź na te pytania będzie łatwiejsza, gdy przyjmiemy założenie, że struktura pamięci odpowiada strukturze tekstu. Taka analogia jest uzasadniona, skoro tylko pa­ mięć zgodziliśmy się traktować jako narrację. Struktu­ ralne podobieństwo pamięci i tekstu widać - wracam tu znów do rozważań B. Skargi8 - wyraźnie, bowiem w obu przypadkach mamy do czynienia z czterema ważnymi elementami: treściami (Skarga nazywa je „problemami”), językiem, regułami sensu i epistemą. Te elementy to warstwy pamięci/tekstu, których ana­ liza pozwoli na odkrycie i zrozumienie ukrytych sen­ sów niesionych przez pamięć lub tekst. Pierwsza warstwa to warstwa wszelkich treści prze­ chowywanych w pamięci. Wszelkich - a więc ważnych 1 nieważnych, ujawnianych i najintymniejszych, skry­ wanych. Zbiór tych treści jest nieuporządkowany, dy­ namiczny, podlega nieustannej interpretacji i reinterpretacji. Druga warstwa - język - w największym stop­ niu uwidacznia narracyjny charakter pamięci. Język na grunt psychologii i problem przestaje być jedynie za­ gadnieniem ontologicznym) jest bezsprzeczna. Pamięć może stać się obszarem przekłamań, zafałszowań, może także, uczestnicząc w kreacji Ja, fundować fałszywą toż­ samość. W tym kontekście tym bardziej warto czytać na nowo zapomnianiego dziś M arcela Griaule’a, który z właściwą sobie przesadą opowiadał się za manipulacją rozmówcami-tubylcami w celu wydobycia z nich infor­ macji, których nie zamierzają wyjawić.9 Jak słusznie od­ notowuje to J. Clifford, Griaule zakładał, że „każdy in­ formator wyraża odmienny rodzaj prawdy i etnograf musi stale zdawać sobie sprawę z jego ograniczeń, siły i słabości” (Clifford 2 0 00:84). Ten odmienny rodzaj prawdy zależy, zdaniem Griaule’a, po prostu od uczci­ wości, szczerości i pamięci informatora. „Każdy infor­ mator, nawet ten najszczerszy, doświadcza instynktow­ nej potrzeby ukrywania szczególnie delikatnych kwestii. Z chęcią korzysta z najdrobniejszej okazji ucieczki od te­ matu i przeskoczenia na inny” (Griaule 1957:58, za Cliffordem). Badania kłamią, ale te kłamstwa nie są je ­ także decyduje o samej narracji. C hoć jest niejedno­ znaczny, odsłania jednak prawdę mówiącego. Retory­ ka, konstrukcja, em ocjonalność językowej wypowiedzi przedstawia, interp retuje i utrwala przekaz. Pa­ mięć/tekst, zamknięte w języku odsłaniają się poprzez 62 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI dynie kwestią złej woli (choć oczywiście być mogą). Część kłamstw to nie nasza wina - to pamięć kłamie. Wyróżnienie tych czterech warstw narracji bez wątpienia przyczynić się może do uporządkowania i pogłębienia analizy pamięci/tekstu. Trzeba jednak podkreślić, że jeśli analizę tę miałby przeprowadzić antropolog, to powinien on być świadom tego, w ja ­ kim stopniu każda z tych warstw jest także ukształto­ wana kulturowo. Treści, jak i język (o czym przekony­ wał m.in. B. L. W horf) naszej pamięci zależą także od kulturowej tożsamości, a reguły sensu i epistema wy­ magają m etarefleksji i znajomości własnej kultury. Można by zastanawiać się (i tu pomocne okazać się mogą badania np. M argaret M ead), czy i w jakim stopniu kultura „przygotowuje” nas do zdobywania samowiedzy; na ile proces socjalizacji uposaża nas upostaciowiony, ograniczony do tylko tych rysów oso­ bowych, które wiążą się bezpośrednio czy pośrednio z użytkowaniem języka”; i dalej: „... ja przedstawione w tekście może być wyposażone we wszelkie cechy osobowościowe, lecz pozostaje zawsze ja wymagającym weryfikacji, zmediatyzowanym i unieruchomionym przez język, krótko mówiąc - ja uprzedmiotowionym” (Okopień-Sławińska 2001: 119). Tę prawidłowość an­ tropologia zna od dawna. Wszelkie antropologiczne narracje - tak jak zwykło się je widzieć w ramach an­ tropologii nowego paradygmatu - nieuchronnie to uprzedmiotowienie przedstawionego w tekście Ja po­ wodują. Najważniejsze zatem wydaje się to, że każda wypowiedź, każda narracja, każdy tekst, z jakim mamy do czynienia w antropologii, stawia nas wobec zjawi­ ska, które literaturoznawca nazywa paradoksem twór­ cy. „Paradoks ten polega na tym, że z jednej strony wszystko, co jest w dziele (wypowiedzi, tekście, narra­ cji - K. K .) powołane zostało do istnienia przez in ten ­ cję i działanie autora (...) on odpowiada za sens każde­ go słowa, każde zdanie może przedstawić jako swoje zdanie (...) - z drugiej jednak strony z żadnym swoim słownym wcieleniem nie może być w pełni utożsamio­ ny (...) i zawsze pozostaje na zewnątrz treści swej mo­ wy i swego dzieła” (Okopień-Sławińska 2 0 0 1 :1 2 1 ). w zdolność do autorefleksji. C ho ć prawda pamięci jest zawsze subiektywna, ciekawym i ważnym dla an­ tropologa pytaniem jest pytanie o to, czy podmiot jest zdolny do rozpoznania owej subiektywności i czy roz­ poznanie to uzależnione jest od kulturowego zdeter­ m inowania tej zdolności. A zatem interesujące było­ by tu to, w jakim sensie m oja sobość zależy też od m o­ jego kulturowego wyposażenia. Uznanie narracyjności pamięci i rozważanie roli pamięci z zastosowaniem metafory tekstu pomocne jest również antropologii w rozważaniach nad inną jeszcze, a bardzo ważną funkcją pamięci. Skoro tekst, przez który pamięć się przebija i poprzez który pamięć się wyraża, ujawnia, prezentuje, kreuje jakieś Ja, to zwrócić trzeba koniecznie uwagę na konsekwencje, o których dotychczas jedynie wspomniałam. Chodzi m i teraz o to, że pamięć uruchamia podmiotowy pier­ A dzieje się tak też i dlatego, że opowiadający kontro­ luje swą narrację. W antropologii kontrola tej narracji jest podwójna, ponieważ mamy dwóch opowiadają­ cych w postaciach badanego i badacza - dwie narracje i dwie kontrole. Uprzedmiotowienie przedstawionego w tekście Ja, leżące u podstaw wspomnianego para­ doksu twórcy, zmienia w sposób zasadniczy antropolo­ giczną narrację. Podmiot budujący narrację przeista­ cza się w bohatera narracji. Odnosząc to do pamięci „odpowiedzialnej” za antropologiczne narracje, można powiedzieć, że stosunek pam iętającego do pamięci poprzez tę kontrolę właśnie - poprzez swoistą władzę nad pamięcią/tekstem, przypomina stosunek autora do tekstu jego autorstwa. W ładza pamiętającego nad pamięcią uzasadnia i tłumaczy nie tylko to, co J. Clif­ ford dostrzegał w naturze etnograficznych narracji, gdy pisał o etnograficznej autokreacji.11 Jeśli bowiem antropologiczne teksty uznamy za narracje pamięci, to problemu fikcji, który interesuje Clifforda, nie można rozpatrywać jedynie w kategoriach kreacji literackiej współobecnej czy współuczestniczącej w dyskursie n a­ ukowym. Trzeba raczej iść tropem owego paradoksu twórcy i wychwycić wszystkie uwikłania i konsekwen­ cje zmiany Ja podmiotowego w Ja przedmiotowe. Trop ten nie jest łatwy, bowiem wcale nie rozwią­ zuje, ale stawia w bardziej jaskrawym świetle te kwe­ stie, które w antropologii nowego paradygmatu, a szczególnie antropologii postmodernistycznej spra­ wiają metodologom najwięcej kłopotu. O dwu kwe­ stiach (choć jest ich znacznie więcej) chciałabym tu przede wszystkim wspomnieć. Po pierwsze - przywoła­ ny przeze mnie już wcześniej problem dystansu. Para­ wiastek w sposób podobny do tego, który ma miejsce w akcie twórczości. Realizuje się semantycznie nie przez to, co jednostka o sobie wprost mówi, ale przez sam sposób, w jaki się wypowiada i komunikuje z in­ nymi. Na ten problem, w moim przekonaniu niezmier­ nie ważny, zwraca uwagę m.in. Aleksandra Okopień-Sław ińska.10 Powołując się na poglądy Benveniste’a, Ricoeura i Meada, powiada ona: „Właśnie ten sposób - przez który rozumiem zarówno organizację wypowie­ dzi, jak jej nastawienie komunikacyjne - jest źródłem implikowanych znaczeń składających się na wyobraże­ nie podmiotowego Ja, tj. reprezentację twórcy w jego dziele” (Okopień-Sławińska 2 0 0 1 :1 1 9 ). D la antropologa niezmiernie ważne jest owo wy­ obrażenie podmiotowego Ja; pamięć tworzy reprezen­ tację narratora zawartą, w jego wypowiedzi. Przyjąwszy to, możemy założyć, że w relacji badanego stykamy się z przedstawieniem, reprezentacją, którą jego narra­ cja (pamięć/tekst) niesie. Charakteryzując bliżej ów zabieg, Okopień-Sławińska zastrzega: „Podmiotowego ja nie przedstawia żadne sformułowane wprost znacze­ nie tekstu, natom iast wszystkie składniki tekstu jakoś się doń odnoszą i jego wizerunek współtworzą. Za­ strzec trzeba jednak, że zawsze jest to wizerunek nie63 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI doks twórcy, paradoks „twórcy pam ięci” nie daje się zrozumieć bez namysłu nad tym, co rzeczywiście dy­ stans ów w badaniu narracji antropologicznych znaczy. Namysł ten jest tym bardziej konieczny, że w moim przekonaniu nie możemy w antropologii zadowolić się stwierdzeniem, iż dystans zmienia stosunek do przed­ miotu antropologicznego poznania i zmienia nasz (an­ tropologów) stosunek do badanej rzeczywistości. S ta ­ nowisko poprzestające na tym nie wystarcza i nie wy­ nowy sposób potraktowania przedmiotów antropolo­ gicznej wiedzy (np. przeszła rzeczywistość, tożsamość, sobość i kulturowe jej gwarancje) oraz na poświęcenie uwagi problemom i kategoriom metodologicznym, jaśnia problemów epistemologicznych współczesnej antropologii. A nie wyjaśnia dlatego, że nie pozwala na zmierzenie się w jakiś nowy sposób (zgodny z przy­ jętymi przez tę antropologię kategoriami i oczekiwa­ niami) z, moim zdaniem, fundamentalnym proble­ mem postmodernistycznej antropologii, jakim jest empiryzm, którego antropologia ta się nie wyrzekła. nakazuje wręcz podjęcie nowej dyskusji o problemie prawdy, obiektywności, statusu rzeczywistości itp. Ukazanie znaczenia pam ięci w poznaniu stwarza z ko­ lei konieczność sprawdzenia, jakie szanse daje antro­ pologii przejęcie nowego języka (R. Rorty powiedział­ by: nowego słownika), w którym dyskurs o narracji pa­ m ięci mógłby być sensownie prowadzony. Przy bada­ niu pamięci właśnie, która z oczywistych względów sankcjonuje dystans wobec rzeczywistości, szczególnie przydatne stają się np. takie pojęcia owego nowego ję ­ zyka metodologicznych rozważań antropologii, jak po­ jęcie przedstawienia, pojęcie reprezentacji. Już sam ten język otwiera przed naszą dyscypliną horyzonty postmodernistycznych interpretacji. D ość wspomnieć reguły czytania i odkrywania sensów tekstów; koncep­ cję struktur dyspatywnych, za pomocą których, zda­ niem Ilyi Prigogine’a, porządkujemy rzeczywistość, rozpraszając obiektywność tej rzeczywistości, czy też Derridiańskie pojęcie inwencji, która - moim zdaniem - podobnie jak pamięć odkrywa, odsłania prawdę tek­ stu. Również problemy metaforyczności narracji pa­ m ięci czy fikcji (swoiście ujawniającej swoją rolę w kontekście paradoksu twórcy, o którym wcześniej była mowa) pokazują, jak ważnym odkryciem stało się odkrycie pamięci i jak ogromny metodologiczny wysi­ łek muszą w ślad za tym podjąć antropologowie. O d­ krycie pamięci stwarzające antropologii nowe per­ spektywy uznaję za jedno z największych dokonań które, obecne we współczesnej antropologii, m ają wy­ tyczać nowe ścieżki postępowania, nowe analizy i pro­ cedury poznawcze, zgodne z wymogami nowego para­ dygmatu. Zwrócenie się antropologii ku problemowi pamięci O bok problemu dystansu jako drugi pojawia się więc problem poznania empirycznej rzeczywistości. Najbardziej zatem palącym pytaniem i zarazem n a j­ trudniejszym jest pytanie, jak utrzymać empiryczny charakter poznania i pogodzić je z poznaniem, które ustanawia i zawierza metapoziomowi, gromadzącemu narzędzia poznania innej natury. W rezultacie, w mo­ im przekonaniu, udając postmodernistów i tęskniąc za możliwością spełnienia epistemologicznych wymogów antropologii tego rodzaju, nie jesteśmy w stanie roz­ stać się z empiryczną wiedzą, chęć posiadania której każdy antropolog nosi nadal - choć ukrytą - w sobie. Czy zatem zgoda na postmodernistyczne idee nie jest w przypadku antropologów zgodą na konwencję, któ­ rą przyjmujemy ze świadomością (pogłębioną coraz większą wiedzą metodologiczną), konsekw encji tej zgody. Jeśli tak, to realizujemy w dzisiejszej antropolo­ gii postulat K. Szaniawskiego, który o nauce współ­ czesnej myślał jako o nauce nieodrzucającej ideału po­ znania prawdy, ale przy pełnej świadomości uczonych, iż ideał ten wyznacza cele, do których nauka dąży, a nie oznacza rzeczywistej zdolności nauki przyjmują­ cej nowy swój paradygmat.12 Podejmujemy zatem w naszej dyscyplinie, na różne sposoby, wysiłek pogo­ dzenia elementów starego paradygmatu z nowym, nie zawsze czyniąc to w pełni świadomie. N a pewno w rozważaniach nad tymi dylematami pomóc może właśnie refleksja nad pamięcią. Propono­ wane tu trzy sposoby traktowania pamięci ukazują, jak złożony jest to problem. Każde z wymienionych przeze mnie podejść zakłada inny sposób rozumienia pamięci i wymaga rozwiązań innych kwestii metodologicznych, a także pokazuje, gdzie szukać wsparcia przy ich roz­ wiązywaniu. Zakresy obszarów znaczeń nie są rozłącz­ ne; wyodrębniłam je po to, by pokazać, jak wielo­ znaczna i trudna w badaniu jest pamięć. współczesnej antropologii. Literatura D om ańska E. (red.) O jed en św iat za d a le k o ?, Poznań 1997 D om ańska E. (red.), Pam ięć, etyka i historia, Poznań 2002 Topolski J., J a k się pisze i rozum ie historię. Tajem nice narracji histo­ rycznej, Warszawa 1996 Skarga B., T ożsam ość J a i pam ięć, Znak 1995, nr. 4 8 0 (5), s. 4-1 9 W h ite H ., P oetyka pisarstw a historycznego, Kraków 2 0 0 0 B arth es R ., W stęp d o analizy strukturalnej opow iadań , /w:/ M . G ło ­ wiński, H. M arkiew icz (red.) Studia z teorii literatury. A rchiw u m p rze­ k ład ów „Pam iętnika L itera ckieg o ”, t. I, W rocław 1971 Skarga B., G ran ice historyczności, Warszawa 1989 Jednakże niezależnie od tego, czy traktow ać b ę­ dziemy ją chcieli w antropologii jako źródło, przed­ miot czy narzędzie, okazuje się, że narracyjność pamię­ ci jest najważniejszą, konstytutywną cechą pamięci. Uznanie narracyjnego charakteru pamięci pozwala na Clifford J., K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 Okopień-Sławińska A ., Semantyka wypowiedzi poetyckiej, Kraków 2001 Szaniawski K., O nauce, rozum ow aniu i w artościach, Warszawa 1994 Ingarden R ., K sią ż ecz k a o człow ieku, Kraków 1972 H eidegger M ., B ycie i czas, Warszawa 1994 64 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI Przypisy 1 6 W śród polskich publikacji w spomnieć tu trzeba m .in. „Kulturę i Społeczeństw o”, t. XLV, nr. 3 -4 (2 0 0 1 ), zdający sprawę z zakre­ 2 3 4 7 O dw ołuję się tu do rozważań H. W h ite ’a Z naczenie narracyjno- su i sposobu zainteresow ania pam ięcią w gronie socjologów ; pu­ ści dla przedstaw iania rzeczyw istości (H. W h ite , Poetyka pisarstw a blikacje poznańskich historyków, zapoczątkow ane przez o stat­ historycznego, Kraków 2 0 0 0 , s. 1 3 5 -1 7 1 .), które zaczyna W h ite nie prace Jerzego Topolskiego, kontynuow ane przez m .in. E. od znanego stwierdzenia, iż „odruch opowiadania jest tak n a tu ­ D om ańską, W. W rzoska i innych. O zainteresow aniach filozo­ ralny, a form a n arracyjna tak dalece n ieu n ikn ion a w przypadku fów inform uje m .in. „Znak” (1 9 9 5 , nr. 480/5) i prace B. Skargi. jakiegokolw iek opisu wydarzeń zgodnego z ich rzeczywistym W yróżnienia rodzajów pam ięci dokonał w dziewięćdziesiątych przebiegiem, że narracyjność m ogłaby wydać się problem atycz­ la ta ch X IX w. W illiam Jam es, ch o ć aż do połowy X X w. wielu n a tylko w kulturze, w której byłaby n ieo becna, lub też - jak ma psychologów nie widziało takiej potrzeby. W ciągu następnych to m iejsce w pew nych dziedzinach współczesnej kultury umy­ dziesięcioleci pojawiło się bardzo wiele kon cep cji podziału pa­ słowej i artystycznej Zachodu - z której została programowo wy­ m ięci. rugowana. Traktow ane jako globalne kulturowe fakty, n arracja Część ty ch dyskusji dostępna je st polskiem u czytelnikow i dzię­ i n arracyjnośc należą nie tyle do sfery problemów, ile po prostu ki publikowanym przez E. D om ańską przekładom i m ateriałom danych” (s. 1 35). I przytacza zdanie R . Barth esa: „[opow iada­ z kon feren cji. Patrz np. E. D om ańska (red.) O jed en św iat za d a ­ nie] je st m iędzynarodowe, ponadczasowe, ogólnokulturalne, le k o ?, Poznań 19 9 7 ; oraz E. D om ańska (red.), Pam ięć, etyka i hi­ jest w szechobecne ja k życie”; R . Barth es, W stęp do analizy storia, Poznań 2 0 0 2 strukturalnej opowiadań, /w:/ M . G łow iński, H. M arkiewicz N a pytanie, ja k poradzić sobie z problem am i n arracji historycz­ (red.) Studia z teorii literatury. A rchiw u m p rzek ład ó w „Pam iętnika nej i w yjaśnianiem faktów i procesów historycznych, przyjmując Literackiego, t. I, W rocław 1971, s. 156 konstruktyw istyczny m odel filozofii historii, odpowiada częścio­ 8 Zob. B. Skarga G ran ice historyczności, Warszawa 1989 wo m .in. J. Topolski w: J a k się pisze i rozum ie historię. Tajem nice 9 Zob. J. Clifford, K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 , s. 65 -1 0 5 narracji historycznej, Warszawa 1 9 9 6 oraz C zy historyk m a dostęp 10 d o przeszłej rzeczywistości? /w:/ E. D om ańska (red.) O jed en Zob. A . O kop ień-Sław iń ska, S em an tyka w ypow iedzi poetyckiej, Kraków 2001 św iat za d a le k o ?, Poznań 19 9 7 , a także: H istoria ja k o n a u k a po 11 postm odernizm ie /w:/ E. D om ańska (red.), Pam ięć, etyka i histo­ J. Clifford, O etnograficznej autokreacji /w:/ J. Clifford, K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 , s. 105-131 ria, Poznań 2 0 0 2 5 Zob. B. Skarga, T ożsam ość J a i pam ięć, Znak 1995, nr 4 8 0 (5), s. 4 -1 9 12 O pow iada się za tym m .in. A n to o n V an den Braem bussche. Patrz K. Szaniawski, O nau ce, rozum ow aniu i w artościach, W ar­ szawa 1994 (szczególnie s. 3 -1 3 9 ). Zob. H istoria i p a m ięć /w:/ E. D om ańska (red.), O jed en św iat za daleko?, Poznań 19 9 7 , s. 1 0 1 -1 1 9 A fganistan. M azar-i-Sharit. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 65 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/582a697506fa888c1af2f5caddae6d07.pdf 46cfaf8cb2c0ccd7e1d2c452931504dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etnografia polska Polonia - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1994 Title A name given to the resource The Achievement of Polish Ethnology in the Study of Polish Community Abroad / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.265-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 RYSZARD KANTOR Institute of Ethnology Jagiellonian University Cracow THE ACHIEVEMENT OF POLISH ETHNOLOGY IN THE STUDY OF POLISH COMMUNITIES ABROAD Introductory Remarks The study of Polish communities abroad has a long tradition in Polish scholarship. Started before World War I, research was continued during the Second Polish Republic (1918 -1939) both by individual scholars and various institutions, such as Instytut Gospodarstwa Społecznego [Institute of Social Organization] and Instytut Naukowy do Badania Emigracji i Kolonizacji [Institute for the Study of Emigration and Colonization]. Another institution involved in the research of Poles abroad was the Instytut Badań Spraw Narodowościowych [Institute for the Study of Ethnic Groups] (Boruta, 1985). Although the accomplishments of the pre-war scholarship was no doubt significant, it was not until the 1970s that the studies of Polish communities all throught the world gained a proper momentum and were consolidated, and conducted according to the assumptions of a single interdisciplinary program. The effort has produced a number of significant achievements as well as a great deal of disappointment. Currently the early enthusiasm of research centers and scholars appears to be waning and studies - due to political changes. Contemporary research concentrates largely on Poles living in the East (former Soviet Union), where they constitute ethnic minorities, and not "Polonia", a term reserved for Polish communities established as a result of economically - motivated migrations. Given the shift in the area of study, it is a opportune time to summarize the previous scholarschip. My focus in this paper will be on the research of the last two decades, and I will approach the problem not as a historian of scholarship, but as a participant in certain projects who, among many other scholars, has taken part in the more or less successful attempts to deepen our knowledge about Polish communities abroad. �266 Research Programs War II and the Organization of "Polonia" Studies after World In the years right after World War II the general conditions in Poland were not favorable to continue "Polonia" studies. Only in 1959 was the Komisja Polonii Zagranicznej [Committee for "Polonia" Abroad] established as a part of the Committee for the Study of Contemporary Culture of the Polish Academy of Sciences. The "Polonia" committee was transformed in 1970 into an autonomous Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN [Committee for the Study of Problems of Polonia Abroad of the Polish Academy of Sciences]. This institution has become, and still is today, the main research center, yet along with the decentralization of research in Poland and the changes in financing research programs it has lost its dominant position as the scholarly arbiter and coordinator of studies. In general, the tasks of the Committee includes, according to the decision of the Executive Board of the Polish Academy of Sciences: (a) initiating and supporting research concerning Polish communities abroad; (b) reviewing research projects in the field and coordinating studies nationwide; (c) popularizing the results of research; (d) evaluating research initiatives and programs nationwide, preparing and publishing collectively authored materials; (e) organizing academic debates and conferences on the subject of Polish communities abroad; (1)establishing regular contacts with foreign centers of studies on the Polish communities abroad; (g) publishing a scholarly annual devoted to the problems of Poles living abroad (Kubiak, 1975, p. 17). The range of the Committee's activity turned it into a "dictator" in the field of research on Polish communities abroad, which was both an advantage and - under some circumstances - a weakness of this institution. The annual, "Problemy Polonii Zagranicznej", started appearing already in 1960 (Bogusz, 1975) - in 1975 it was transformed into "Przegląd Polonijny" which, first as a bi-annual and later as a quarterly, has been published until today. The journal is not only a mine of information about Polish communities all over the world, but it also brings information about the organization of research on Poles abroad, the activity of particular research centers, their evolution, programs, etc. No doubt, the Committee deserves credit for encouraging studies on Polish communities abroad, and particularly for creating a solid institutional foundation of such research. A principal role has been played in this respect by Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego [Center for Polonia Studies of the Jagiellonian University], later renamed as Instytut Badań Polonijnych [Institute for Polonia Studies] and then as Instytut Polonijny [Polonia Institute]. However, it is important to mention other research centers, such as Instytut Migracji Katolickiego Uniwersytetu �267 Lubelskiego [Institute of Migrations of the Catholic University of Lublin] (today: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL [Institute for the Polonia and Polonia Pastorate Studies of the Catholic University of Lublin]) and Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną PAN [Department of the Studies on Poles Abroad of the Polish Academy of Sciences] in Poznań (today: Zakład Badań Narodowościowych PAN [Department of Ethnic Studies of the Polish Academy of Science], which for several years has been publishing a journal "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa"). While Cracow, Lublin, and Poznań have not dominated Polonia studies, which have been conducted in almost all academic centers in Poland, these institutions have contributed the most. A crucial problem was to develop a unified program of Polonia studies which would encompass "all the research upon all walks of life and episodes of the history of Polish exiles, their attitude to the homeland and nations among which they settled down" ("Problemy ... ", 1960, p. 3). The best known programs were the following: a project of Komisja Polonii Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), of R. Bierzanek (1968), ofW. Szczerba (1973), and, above all, of H. Kubiak (1975). The last proposal was particularly interesting, since it provided basic theoretical assumptions for the comprehensive government program MR Ill/to, "Transformations of Polish Communities Abroad" (later called "Transformations of Polish Communities Abroad in the Context of the Evolution of Other Ethnic Groups in the Countries of Settlement of Poles"), which was realized in 1976 - 1985, and then, after minor corrections, in 1986 - 1990. Putting forward his program, H. Kubiak started with the assumption that Polonia studies had previously been inefficient. That was caused by a number of factors among which he distinguished as the most important ones: "the lack of an adequate research basis in most centers involved in the Polonia studies, and in particular the lack of proper information and documentation background ... , insufficient cooperation with foreign centers for ethnic studies, including Polish academic institutions abroad ... , little theoretical and methodological value of most studies determined by their journalistic rather than academic character. .. , a tendency of most scholars to avoid, mainly for objective reasons, difficult analyses of the present. .. and to focus on the past. .. almost exclusively on the basis of sources which are already available" (Kubiak, 1975, pp. 18 - 19). In his "unified program of research tasks" Prof. Kubiak distinguished 22 general directions of research which, in most cases, had already been pursued. However, the program mentioned - and this is its strongest point a number of neglected fields such as: "Transformations of the Polish Spoken by Polish Communities Abroad", "The Stereotypes of Polish Immigrants, Poles, and Poland in Foreign Art and Media", "The History of Polonia Studies in �268 Poland", "The Methodology of Polonia Studies" or, finally, "The Protection of Things Polish Abroad". One of the most neglected problems was the culture of Poles abroad. Among others, Kubiak considered it essential to recognize the mechanisms of transformation of cultural patterns and values as well as the mechanisms of the preservation and transformations of folklore in Polish communities abroad. In an organic development of Polonia studies such tasks were addressed to those disciplines of scholarship which focus predominantly on culture, i.e. to ethnographers and ethnologists. Kubiak's program was definitely an act of encouragement, an invitation of students of culture to take part in the research on Polish communities abroad. Such research is sometimes called a Polish version of ethnic studies (Miodunka, 1987, pp. 11-12; Stankiewicz, 1994, p. 17). Still, before answering the questions of how far this program was realised and what the effects of the ethnologists' work were, we must say a few words about the origin and nature of the phenomenon called "Polonia culture". Culture of Polish Communities Abroad The status of the culture of an ethnic community in a multiethnic country of immigration has been and still is a controversial issue. A variety of ideas in this respect may be reduced to three most important perspectives: (a) an (emigrating) ethnic community preserves in the country of settlement its original culture; (b) such a community adopts the culture of the country of settlement; (c) an ethnic community develops a new type of culture which cannot be reduced either to its original one or to the culture of the country of settlement. If we assume that the emigre community just preserves the culture of the country of origin (even though, for obvious reasons, in an increasingly limited form), then what remains as the only possible object of interest are the relics: materialor mental remains of the cultural baggage that have been brought by emigrants to their new place of settlement (Kantor, 1990b). That baggage is suppressed by the culture of the country of settlement, and the immigrants gradually adopt the culture of their new homeland. The degree of atrophy of their original culture will correspond with the degree of assimilation (Symonolewicz-Symmons, 1982). Adopting the assumption that in the country of settlement an ethnic community develops a new type of culture which can not be reduced to either the culture of their country of origin or to the culture of the country of settlement, we gain legitimate grounds to recognize ethnic subcultures, including the subculture of Poles abroad (Babiński, 1981; Paluch, 1981). Since the countries accepting refugees from Poland were culturally diverse, Polish communities which developed abroad and adopted some elements of the �269 culture of dominant groups also had to differentiate in terms of culture. This means taking into consideration differences among the cultural baggage of particular groups of Polish emigres, and that there is no unified "Polonia" culture (if we admit, that "Polonia" as such exists at all), but rather a variety of cultures of Polish communities abroad which are more or less varied in spite of their common origin. With respect to their culture of origin, Polish emigre communities could be more or less unified. An example of cultural unity of Poles abroad are the Canadian Kashubians (Jost, 1983), yet in most cases groups of Polish emigres transforming into Polish communities abroad were internally differentiated according to their regional descent. That regional origin or, more precisely, regional differentiation connected with origin, was enormously significant for the development of the identity of specific Polish communities abroad and their culture. Most waves of emigrants were largely constituted by peasants who in fact became the kernel of almost every Polish community abroad. The emigre waves which founded Polish communities in the United States, Canada, Brazil, France, and Germany did not carry high national culture (though at times these immigrant groups did retain some of its elements), but specific regional cultures - the folk traditions of peasants. Polish peasants who constituted the majority of emigres acquired their national identity only abroad, under new and in many respects unique circumstances. The institutions which created that identity were Polish parishes and social organizations, with books and the press also playing an important role. In the initial stage of its development, the culture/cultures of Poles abroad might have seemed an amorphous cluster of peasant, regional as well as national traditions. Still, very much due to the influence of the Polish parish, the annual rituals and customs converged and evolved into one relatively uniform and universally recognized canon of Polishness in every day life and social activity. If not for the external influences of the dominant and other ethnic groups, Polish communities abroad would have probably developed one type of culture which could be called universal, yet in fact, from the very beginning of the history of Polish communities they demonstrated great diversity and specific features related to the country of settlement: American, Brazilian, Canadian, French, etc. Thus, their culture should be defined in precise terms as, for instance, the culture of Polish Americans. However in this particular case the general definition does not suffice, as the differences between a farming community (Kocik, 1990) and the culture of Polish urban communities are significant (Kantor, l 990a). There is no doubt that the cultures of Polish communities abroad continued evolve under the influences of the societies of their countries of settlement, as a result of internal processes, and under the influence of new �270 groups of emigrants coming from the mother country. The new waves of emigrants culture as well as later waves of immigrants carried with them a Polish version of mass culture. Joining and changing Polish communities abroad, the newcomers would also impax their ethnic culture. All the cultures of Polish communities abroad reveal features which result from their common origin, even though specific differences among them may be significant. In many cases those differences have not been recognized until today, but this does not justify an atempt to apply any single common denominator. Such a procedure might lead to neglecting one crucial fact: the enormous impact of the local cultural environment on the evolution of any given Polish community abroad, and the obvious fact that the circumstances in various countries are different, at times even extremely so. Polish Communities Abroad and Their Culture as an Object of Etnographic and Ethnological Studies The past and present of Polish communities abroad and their respective cultures have been studied to a varying extent. They have been attracting the attention of scholars representing various disciplines, and sometimes it is difficult to set clear interdisciplinary boundaries. Most often, due to the characteristics of the studied subject effective research requires a combination of the approaches of history, sociology, and ethnology. It has been a common opinion that the culture which is best known in all its respects is that of Poles in the United States. It is indeed true that scholars have accumulated a great deal of information about the Polish press in America, Polish organizations, schools, and other institutions. However much less is known about patterns of every day life, family and annual ceremonies, social customs, emigre folklore (Kantor, 1994), etc. This means that our knowledge of the culture of Polish communities in the United States is limited to culture in a narrow sense of this term: to cultural activity in its institutionalized forms or even to high culture, whereas very little is known about popular culture as well as symbolic culture in general, even though recently some progress has been made in this respect (Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994). Moreover, as far as the culture of Polish Americans is concerned, scholars have been examining mainly urban culture (Posern-Zieliński, 1982), while the culture of rural, farming communities which make quite a large part of the Polish American population in some regions of the United States still remains virtually unrecognized (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989). Although the culture of Polish communities in the United States is considered to be well known, in fact it has been only superficially understood. Much less can be said about other Polish emigre cultures, such as, for example, �271 the culture of Poles in Brazil which has been seriously researched only recently (Knot he, 1985) and about which much study still remains to be done. Elsevere, l have discussed extensively the achievement of Polish ethnography/ethnology in the study of Polish communities abroad (Kantor, 1984; 1987). Having provided a critical account of the hitherto practiced methods of research and results, l have proposed a general approach to the cultures of Polish communities in the world that would allow for the study of culture as such, and not - as was done in past research - of the cultural heritage of Poles abroad. This proposal was based on a critique of the conception of W. Sobisiak who claimed that "what seems the most important is a through and comprehensive account of the behavior of emigrants related to the maintenance and cultivation of their original cultural heritage, and only then we should approach such problems as acculturation, assimilation, and integration with a new environment or, in general, develop the study of the contemporary emigre culture or contemporary cultural model of the emigrant" (1975, p. 46). The same author declared that, to meet the standards of knowledge, "the concept of the original culture of emigrants should comprise the cultural heritage of the country of origin, that is, all forms of human behavior which gave rise to the objectified cultural elements of a given ethos - both material and spiritual values and accepted demeanor - which has been adopted and transmitted by its representatives who live abroad" (Sobisiak, 1975, p. 17). l have already criticized on several occasions (Kantor, 1985; 1987) the above conception of Polonia studies which leads to the model of research, data collecting, and the presentation of results (Sobisiak, 1983) which is both correctly pejoratively - referred to as "ethnographico-folkloristic" and, in fact, can be reduced to the time-consuming identification of ethnic characteristics in the preserved elements of folklore, customs, language, etc. As a result, ethnography and ethnology (as the latter is often associated with the former) have been pushed to the margins of studies of Polish communities abroad. While the results obtained on the basis of such a conception are not without some merit (including the works of W. Sobisiak), I would argue that his approach is problematic. Even Sobisiak's students have adopted a much more comprehensive approach to culture reaching far beyond a narrowly defined search for the relics of the original culture and symptoms of its cultivation (Kaczmarek, 1991; 1992). Another penetrating critique of the approach starting from the concept of original culture was formulated by A. Posern-Zieliński (1987, p. 59). "In its classic ... version, the concept of original culture favors the study of the heritage of emigrants transferred to a new environment and of the ways of its preservation in a culturally alien milieu. The student of the original culture is not really interested in the transformation of Polish cultural patterns and values in the process of acculturation or their selection and combination with �272 alien elements to yield the elements of a totally new subculture, but in the acknowledgement of the relics brought in the emigrants' baggage and identification of all those patterns which may be derived directly either from Polish folk or high national culture. No wonder, then, that the favorite object of study for that orientation, no matter if its proponents use the term 'native culture' or replace it with other concepts, are folk customs, rituals, ceremonies, superstitions, and other similar aspects of the so-called traditional folk culture cultivated in Polish communities because of tradition or because of conscious decisions to refer to the tradition of the country of origin". As a substitute for such a conception, the author introduces another essentially different paradigm. "An approach - continues Posern-Zieliński which is, in a way, opposite to the treatment of the culture of Polish communities abroad as a culture of diaspora, both in its elite and folk aspects, is a conception of the 'Polonia' culture as a culture which is ethnically specific as a part of the cultural reality of the country of settlement. It may be considered as a result of acculturation and another transformations related to the process of gaining roots in a new ground, and viewed as a new (though transitory) and original phenomenon which is a complex of diverse elements, including the culture of the country of origin adopted to the particular conditions of the country of settlement, local patterns adjusted to the ethnic identity of the group, and innovative solutions developed only in a given Polish community" (A. Posern-Zieliński, 1987, p. 59). In recent years, the approach stemming from the belief that the study of Polish communities abroad should reach beyond the "folklore-ethnographic" framework and give up the search for the traces of original culture to focus instead on three basic perspectives: of the country of origin, the country of settlement, and a given Polish community itself, has been widely accepted. Still, it remains an open question whether this will result in concrete scholarly activity: research projects and publications shedding new light on Polish communities abroad and their cultures. Any attempt to answer this question should begin with acknowledging a book which in the context of "Polonia" studies in Poland undoubtedly has played an inspiring and pioneering role. Even though the scope of its subject was so wide that it could not satisfy the interested audience (some questions relating to a variety of problems were dealt with in a rather cursory manner), over the years the book A. Posern-Zieliński's, Tradycja i etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej [Tradition and Ethnicity. Cultural Changes of American Polonia] (1983) has acquired more and more value. As it is obvious in the context of the aforementioned approach by the author to the culture of Poles living abroad, Posern-Zieliński's goal was to present the culture of Polish Americans not as a series of residues of the �273 "original culture", which was a common practice at the time when the book was published, but as "an account of the process of the rise, development, and gradual reduction of the spread of the ethnic subculture of Polish Americans" (p. II). The author also rightly claimed that "the original culture brought in the baggage of the immigrants was replaced by new forms of culture which are different both from the patterns of culture of the homeland, and from the mainstream culture of the United States shaped by the Anglo-Saxon, Protestant ethos" (p. 12). Those new forms of culture became the object of Posern-Zieliński's close attention. Posern-Zieliński's study included a number of important and seminal conclusions, one of them being particularly significant. "Just as there is no single and uniform Polish community abroad - writes Posern-Zieliński there is no definite culture of Poles abroad; for despite many common characteristics, it takes various forms, depending on the moment in time and the social background" (p. 288). While the author showed these common characteristics in a convincing manner, the variety of forms of culture of Polish Americans was hardly delineated. The material available to the scholar indicated the similarities most distinctly, and a thorough presentation of differences required more systematic and profound studies and long-term and continuous contacts with the Polish communities, including, e.g., Detroit and Chicago workers, farmers from the area of Stevens Point, Wisconsin, the mountaineers from Passaic who maintain close ties with the Old Country, and the progeny of pioneers from Panna Maria in Texas. Recently, the research on the origin of Polish communities abroad and their culture have become considerably more advanced. Of particular importance are the publications by 1. Rokicki from Zakład Kultury Polonijnej Instytutu Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego [Department of Polonia Culture of the Institute of Polonia Studies of Jagiellonian University]. In several works J. Rokicki has dealt with the problematic of migration and cultural change in the context of the study of Polonia culture (1986a), analyzed the role of religion and language as the carriers of ethnic values and symbols of an ethnic group (l986b; 1992b), and originally approached the so-called polka-masses, an ethnic element of the Roman Catholic liturgy in Polish communities in the United States (1994). Of particular value is Rokicki's work, Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA [Social Bonds and Cultural Change. The Study of Dynamics of Polish Ethnic Community in the U.S.A.] (1992), which combines general studies on the Polonia culture as an ethnic subculture with detailed analyses of its particular elements. No doubt, it may be put next to the book by Posern-Zieliński, both for its outstanding academic value and inspiration for contemporary studies on Polish communities and their culture/cultures. lR - Lud t. LXXIX �274 Equally noteworthy are other monographs of Polish communities abroad which, to a varying extent, have taken into account their culture in a way that does not, in fact, considerably differ from the approach advocated here. Among others, lately the object of research have included: a Polish American community of farmers in Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), a unique, century-old community of emigrants from one Małopolska parish in Chicago (Kantor, 1990a; 1994) as well as the Kashubian community in Canada (Kucharska, 1986; 1993). Unfortunately, similar studies of Polish communities from other parts of the world still remain to be written. BIBLIOGRAPHY Babiński G. 1981 Metodologiczne problemy w społeczeństwach Specificity badań odrębno.fci pluralistycznych of Ethnic kulturowych zbiorowo.ki [Methodological Problems in Pluralistic Societies], Communities in: Polish Bierzanek 1968 Libraryand Warszawa, the Institute of History of the pp. 6 - 23. Stan i potrzeby badań naukowych on Polonia], nad problematyką "Problemy Polonii polonijnl[ [Current and Future vol. 5, pp. 7 - 28. Zagranicznej" A. 1975 Spis zawarto.~ci of "Problemy pp. Boruta by the National of Sciences], skupisk Narodową oraz Proceedings of R. Research Bogusz Organized Academy Cultural Kultura polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez BibliotekI' Instytut Historii PAN [Culture of Polish Communities Abroad. a Symposium elllicznych of Studying "Problemów Polonii Polonii Zagranicznej" (t. 1-9) (vol. 1- 9)], "Przegl"d Zagranicznej" [Table of Contents vol. l, fasc. I, Polonijny" 191- 198. M. 1985 Instytut Spraw Narodowo.kiowych nad problematyką History of Polish (1921 - 1939). Z dziejów polskich badOIi naukowych etniczną [The Institute of Ethnic Groups (1921- 1939). On the Research on Ethnic Problems], "Przegląd Polonijny" vol. 11, fasc. 2, pp. 63 - 79. Jost I. 1983 Kaczmarek 1991 Osadnictwo kaszubskie Aktywno.~ć Republice cratic Activity Republic, Kultura Settlement and polonijnych Communities w Bulgarii, Polonii i na Węgrzech Rumunii of Polonia Romania, zbiorowo.~ci of Polonia Kantor [Kashubian kulturalno-oświatowa Demokratycznej, Educational 1992 w Ontario in Ontario], Lublin. U. in Bulgaria, Hungary Europy in Central IV Cz£'choslolVacji, latach Czechoslovakia, in the Środkowej Europe Years IV in the Niemieckiej 1945 - 1989 [Cultural the German 1945-1989], and Demo- Poznań. latach 1945 -19X9 [The Culture Years 1945-1989], Poznań. R. 1984 Etnograficzne on Polonia. 1985 badania Reality Rev.: W. Sobisiak, West pp. European 121 -125. polonijne. and Kultura Polonia], i propozycje Rzeczywistość Propositions], "Lud" [Ethnographic vol. 68, pp. rodzima Polonii zachodnioeuropejski£'j Poznań 1983 - "Przegl"d Studies 197 - 215. Polonijny" [Native vol. Culture of II, fasc. I, �275 1987 1990a 1990b Kocik L. 1990 O hadaniach kultury polonijnej krytycznie [On the Research of Polonia Culture Critically], in: Dorobek i perspektywy badali polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad], ed. W. Miodunka, Lublin, pp. 47-55. Między Zahorowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami [Between Zaborów and Chicago. Cultural Consequences of Existence of the Community of lmigrants from the Zaborów Parish and its Contacts with Native Villages], Wrocław. Folklor yrupy emigrującej. Etno{)raficzne wprowadzenie do za{)adnienia miejsca i roli folkloru w kulturze zbiorowości polonijnych [Folklore of Emigrating Groups. Ethnographic Introduction into the Question of the Place and Function of Folklore in the Culture of Polonia Community], in: O język i kulturę polską w środowiskach polonijnych. Materia/y z 11 Konferencji Okrąg/ego Sto/u. Łańcut 1986 [Preservation of the Polish Language and Culture in Polish Communities Abroad. Proceedings of the 2nd Rounde Table Conference. Łańcut 1986], cd. R. Kantor, J. Rokicki, Warszawa, pp. 31 - 37. Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA [A Polish Farmer in America. A case study of the Wisconsin, the U.S.A.], Wrocław. Koliński D. 1988 Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin [An Outline of the Origin and Development of Polish Settlements in Central Wisconsin], "Przegląd Polonijny" vol. 14, fasc. I, pp. 31 - 47. 1989 Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowości powiatu Portage, Wisconsin, USA [Transitions of the Wedding Ceremony in a Polonia Community of the Portage County, Wisconsin, the U.S.A.], "Przegląd Polonijny" vol. 15, fasc. 2, pp. 31 - 42. Knothe M. A. 1985 Polscy chłopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji [Polish Peasants in Brazil (1870 - 1939). Material Aspects of their Assimilation], "Etnografia Polska" vol. 29, fasc. 2, pp. 163 - 214. Kubiak H. 1975 O koncepcję hadań polonijnych w kraju [On the Concept of Polonia Studies III Poland], "Przegląd Polonijny" vol. I, fasc. I, pp. 15 - 27. Kucharska J. 1986 Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej [Kashubians in Canada. Mechanisms of Ethnic Identification], "Etnografia Polska" vol. 30, fasc. 1, pp. 163 - 179. 1993 Poszukiwanie tożsamo.~ci kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie [The Search for Cultural Identity of the Kashubian Population in Poland and Canada], Łódź. Miodunka W. 1987 Wstęp [Introduction], in: Dorobek i perspektywy badań polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad], op. cit., pp. 5 - 13. Paluch A. K. Prohlematyka odręhllO.ki kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981 nych [Thc Problcmatic of Cultural Specificity of Ethnic Groups in Pluralistic Societies], in: Kultura skupisk polonijnych ... [Culture of Polish Communities Abroad ... ], op. cit., pp. 24-35. �276 Posem-Zieliński 1983 A. Tradycja a etniczność. Ethnicity. Cultural 1987 Przemiany kultury Polonii Changes of American Polonia), Amerykańskiej [Tradition and Wrocław. polonijnych w zakresie kultury [Problems and on Polonia in Terms of Culture); in: Dorobek i perspektywy badań polonijnych [Achievements and Prospects of the Study of Polish Communities Abroad), op. cit., pp. 56 - 72. Problemy i perspektywy Perspectives badań of the Research "Problemy ... " 1960 "Problemy Polonii Zagranicznej" vol. 1. Rokicki J. 1986a Migracje i asymilacja a zmiana kultury [Migrations and Assimilations vs. a Change of CultureJ, "Przegląd Polonijny" vol. 12, fasc. l, pp. 23-40. Ohrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflik/ o pas/erkę w diecezji Scranton. 1986b Pa, II' latach 1935 - 1936 [Religious Ceremony as a Symbol of Ethnic Group. Conflict over the Midnight Mass in the Scranton Diocese, Pa, in the Years 1935-1936], "Przegląd Polonijny" vol. 12, fasc. 4, pp. 39 - 52. 1992a Więź społeczna a zmiana kultury, Studium dynamiki polskiej zhiorowo.~ci etnicznej II' USA [Social Bonds and Cultural Change. The Study of Dynamics of Polish Ethnic Community in the U.S.A.], Wrocław. 1992b Język polski jako warto.~ć spo{eczna a proces asymilacji Polonii am('rykańskiej [Polish Language as a Social Value vs. the Assimilation Process of American Polonia]. "Przegląd Polonijny" vol. 18, fasc. 2, pp. 41 - 57. Msza w rytmie polki. Etniczne elememy ludowe w liturgii ko.\:cielnej w Stanach 1994 Zjednoczonych Ameryki [Mass to the Rhythm of a Polka. Ethnic Folk Elements in the Church Liturgy in the United States of AmcricaJ, in: Kul/ura skupisk polonijnych. Materiały z 111 sympozjum naukowego [Culture of Polish Communities Abroad. Proceedings of the 3rd Academic SymposiumJ, Warszawa. Sobisiak W. Emigracja jako przykład badań etnograficznych [Emigration as an Example of 1975 Ethnographic Studies), "Przegląd Polonijny" vol. 1, fasc. I, p. 29 - 51 Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej [Native Culture of West European 1983 Polonia), Poznań. Stankiewicz W. Motory i hamulce rozwoju badań nad kulturą skupisk polonijnych [Fostering and 1994 Inhibiting Factors of the Development of Studies on the Culture of Polonia CommunitiesJ, in: Kultura skupisk polonijnych ... [Culture of Polish Communities Abroad ... J, op. cit., pp. 15 - 26. Symonolewicz-Symmons K. 1982 Czy istnieje kultura polonijna? [Does the Polonia Culture Exist')J, "Przegląd Polonijny" vol. 8, fasc. 2, pp. 109 - 113. Szczerba W. O atlas-encyklopedię Polonii Zagranicznej [On the Atlas- Encyclopedia of Polonia 1973 AbroadJ, "Problemy Polonii Zagranicznej" vol. 8, pp. 55 - 94. Translated hy Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d53c91580ab61053bf9cb02586fe039.pdf f00b04a33e8128c7894cb481cdf62996 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film naukowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1562 Title A name given to the resource Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za granicą / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR ORGANIZACJA PRODUKCJI FILMÓW NAUKOWYCH I DYDAKTYCZNYCH ZA GRANICĄ (NA PRZYKŁADZIE INSTYTUTU FILMU NAUKOWEGO W GETYNDZE) W czaS<Jpismachfachowych przy omawianiu problemów filmu badawczo-naukowego i dydaktycznego postuluje się stworzenie w Polsce Instytutu Filmu Naukowego. Jak można łatwo zorientować się, chodzi tu o rodzaj wytwórni zorganizowanej i zarządzanej przez naukowców, a mającej łączyć sprzeczne dotychczas int€resy filmowców i przedstawicieli nauki na zasadzie podporządkowania pierwszych drugim. Wprawdzie, jak dotąd, żaden z publicystów zabierających głos na ten temat nie zaproponował wyraźniejszej wizji takiego instytutu, lecz można sądzić, iż chodzi tu o posłużenie się przykładem istniejących już od wielu lat w innych krajach instytucji tego typu 1. Instytuty filmu naukowego, działające we wszystkich niemal krajach Europy, nagromadziły znaczną ilość doświadczeń, z których można skorzystać także i u nas. Są instytucjami naukowymi finansowanymi prz€z państwo lub fundacje prywatne, celem zaś ich działalności - w głównych zarysach - jest postawiona na właściwym poziomie naukowym produkcja filmów badawczych i dydaktycznych. Działalność instytutów realizuje zasadę centralizacji kosztownego sprzętu do zdjęć specjalnych i stwarza możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania fachowej pracy lud~kiej. Warto chociażby w znacznym skrócie ukazać kierunki działalności jednego z takich instytutów, mającego ustaloną markę w Europie, lecz nie należącego ani do największych, ani też do najbardziej nowoczesnych na naszym kontynencie, tj. Das Institut fUr den Wissenschaft1ichen Film I Pierwszy na świecie instytut z inicjatywy wybitnego teoretyka filmu naukowego i praktyka filmu powstał w Paryżu w 1930 r. naukowego, Jean Painleve'a. �19G Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za pranicq w Getyndze 2. Instytut ten można uznać za średni, szczególnie pod względem wyposażenia i jako taki wydaje się godny omówienia. Został on wybudowany i wyposażony z funduszów państwowych RFN. Działalność Instytutu na polu produkcji filmów objawia się trojako: a) przez produkcję filmów własnych, b) produkcję filmów na zamówienie oraz c) pomoc poszczególnym instytucjom naukowym 'v ich własnych filmowych przedsięwzięciach. W pierwszym przypadku, stosunkowo naj rzadszym, film realizuje Instytut i następnie sprzedaje go zainteresowanym. Produkcja taka jest związana oczywiście z uprzednim zbadaniem zapotrzebowania na określony temat, z zamówieniem u specjalisty Ddpowiedniego scenariusza i rozprowadz~miem gotowego filmu wśród uczelni i naukowców. Poziom tych filmów, jak i wszystkich innych filmów realizowanych w Instytucie, gwarantowany jest przez fachową kadrę filmowców i stały zespół współpracujących naukowców. W drugim przypadku zamawiający posiada własny scenariusz i własną koncepcję filmu, a Instytut zapewnia mu możliwość jego zrealizowania w swoich pomieszczeniach i za pomocą swojego sprzętu, w razie konieczności oddając także na usługi klienta zatrudnionych przez siebie specjalistów-filmowców. Usługi te są odpowiednio opłacane, tak że Instytut jest w tym zakresie finansowo samowystarczalny. Unowocześnianie i uzupełnianie sprzętu natomiast, które wymaga dodatkowych nakładów, pDkrywa państwo i fundacje prywatne. W trzecim przypadku, tj. pomocy udzielanej instytucjom naukowym w ich produkcji filmowej, działalność Instytutu może przybierać wiele form, jak np.: a) wypożyczenie sprzętu (Instytut wyposaża w odpowiedni sprzęt wyprawy typu etnograficznego i geograficznego) oraz obróbka zebranych materiałów filmowych po zakończeniu wyprawy; b) wypożyczenie sprzętu i operatora, który wypełni życzenia zamawiającego; c) opracowanie scenariusza przez współpracujących z Instytutem naukowców i zapewnienie ich pomocy jako konsultantów; d) wszelkie usługi w zakresie prac technicznych (wywoływanie taśm, montaż itd.); e) szkolenie naukowców, którzy mają zamiar realizDwać samodzielnie filmy w swoich placówkach naukowych. Jak z tego widać, możliwości Instytutu są znaczne i nie ograniczają się wyłącznie do spraw warsztatowych. Niezwykle ważna dla rozwoju filmu naukowego w RFN jest także inna strona omawianej działalności. 2 Informacje zebrałem z następujących artykułów: N. Pacanowska-Haltrecht, Z dziejów filmu naukowego. "Życie Szkoły Wyższej" 1963, nr 10; A. Szwej cerowa, J. Jacoby, Zagadnienia filmu naukowego w Polsce. "Nauka Polska" 1958, nr 2; G. Wolf (dyr. Instytutu Filmu Naukowego w Getyndze), Film naukowy w NRF. "Kwartalnik Filmowy" 1962, nr 2/47. �Organizacja produkcji fUm6w naukowych i dydaktycznych Z<L granicą 197 Instytut dysponuje olbrzymim sztabem współpracujących z nim naukowców (około 300 osób). Są to przedstawiciele wielu dyscyplin, którzy bieżąco kontrolują naukowy poziom realizowanych filmów, piszą scenariusze, uczestniczą w naradach naukowych i produkcyjnych, na których dyskutuje się wszystkie aspekty pracy Instytutu. Ich zainteresowanie problematyką filmu naukowego jest bardzo aktywne, bynajmniej nie teoretyczne jedynie. W takiej sytuacji idee filmu naukowego znajdują szerokie oparcie w środowisku naukowym RFN. Więź ze środowiskiem naukowym uznać można za jeden z głównych kierunków pozafilmowej działalności Instytutu. Każda instytucja zainteresowana filmem naukowym ma tzw. referenta filmowego, który utrzymuje stały kontakt z Instytutem i jest regularnie informowany o jego bież'1cej działalności. Referent filmowy bierze udział w specjalnych naradach i konferencjach, tak iż nie może być mowy o zerwaniu kontaktu :między instytucjami naukowymi a Instytutem. Łączność tę utwierdza także kwartalnik "Mitteilungsblatt", zawierający zarówno omówienie działalności Instytutu, jego planów, jak i rozważania teoretyczne dotyczące filmu naukowego, stojące zazwyczaj na bardzo wysokim poziomie. Instytut posiada filmotekę, w której systematycznie gromadzone są najciekawsze osiągnięcia krajowej i zagranicznej kinematografii naukowej. Z filmoteki tej korzystać mogą placówki naukowe, uczelnie wyższe do celów dydaktycznych, zjazdy i kongresy naukowe, indywidualni uczeni i in. Warto także zwrócić uwagę na regularnie ukazujące się katalogi, obszerne komentarze naukowe do każdego wyprodukowanego filmu oraz trójjęzyczną publikację ("Le Film Recherche, Research Film, Forschungsfilm") wydawaną z ramienia Międzynarodowego Stowarzyszenia Filmu Naukowego {AICS). Instytut Filmu Naukowego w Getyndze łączy zatem w swojej działalności funkcje wytwórni filmowej, filmoteki i instytucji naukowo-badawczej zajmującej się teorią filmu naukowego; jest on zarazem placówką w rodzaju naszego "Filmosu", tj. instytucją zajmującą się rozpowszechnianiem filmów niefabularnych. vVydaje się, że instytut tego typu jest w chwili obecnej najbardziej optymalnym rozwiązaniem organizacyjnych problemów kinematografii naukO\vej. Rozwiązanie to łączy bowiem korzystną z punktu widzenia ekonomiki produkcji centralizację sprzętu i ludzi z zapewnieniem innym instytucjom możliwości rozwijania ich własnej produkcji filmowej. Warto jeszcze dodać, że omawiany Instytut specjalizuje się głównie \v produkcji filmów wymagających użycia specjalnego sprzętu, a więc najczt:ściej filmów z zakresu nauk ścisłych. Jak wiadomo, film o tematyce etnograficznej, czy - mówiąc szerzej - film w naukach społeczr.~·ch, nie wymaga nagromadzenia kosztownego i rzadkiego sprzętu. Moż- �198 Organtzacja produkcji filmów naukowych t dydaktycznych za grantcq na więc wyrazić wątpliwość, czy organizowanie instytutu specjalizującego się w produkcji filmów naukowych z dziedzin wchodzących w skład nauk społeczno-historycznych ma sens. Sądzę, że istnieje głęboki sens realizacji takiego przedsięwzięcia. Wprawdzie istotnie mniejszą ;'olę odgrywa tu ekonomiczna konieczność koncentracji cennego sprzętu, lecz pozostałe zalety instytutu są równie istotne i wyznaczają sens jego założenia. Koordynacja całej działalności w zakresie filmu naukowego, utrzymywanie stałego kontaktu z placówkami naukowymi, zarówno w kraju, jak i za granicą, stworzenie centrum myśli teoretycznej, centralnej filmoteki, odpowiednich laboratoriów itd., to wystarcza, aby uznać, że tak zorganizowany instytut filmu naukowego jest niezbędny także na terenie Polski. Oparcie produkcji filmów naukowych i dydaktycznych na słabo wyposażonych placówkach naukowych i garstce entuzjastów, lub na skomercjalizowanych wytwórniach zawodowych, nie dbających o należyty poziom naukowy realizowanych filmów, nie mogłoby dać żadnych pozytywnych wyników. Opinia środowiska naukowego opowiada się zdecydowanie za utworzeniem instytucji typu omawianego powyżej. Wśród zgodnego chóru zainteresowanych nie zabrakło również etnografów 3. Czas najwyższy na realizację tej ze wszech miar słusznej idei. 3 G. Dąbrowska, Z dzialalności Polskiego Towarzystwa "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 506. i Socjologicznego. Filmu Etnogra";cznego � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343afb3bc98a901cd8f45d2a7e075cf.pdf d2926488a7d1c7f8ee0f06e6ba750eb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1878 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource migracje Polonia - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1742 Title A name given to the resource Etnograficzne badania polonijne / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.197-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 11984 RYSZARD KANTOR Uniwersytet Jagi'ellońsiki Instytut Badań P'olonijnych Kraków ETNOGRAFICZNE BADANIA POLONIJNE. RZECZYWISTOŚĆ I PROPOZYCJE Wstęp W'kład etmJg~'afii 1 W badan1a poloolI1lijneffitOizn'a, W m::Ji:m przekonaniu, ro~patrywać co najmniej w czterech płaszczyznach. Ujawniają one nie tylko osiągr1Jięcia i słabości tej dyscypliny na jednym z IDJżhwych da podjęcia przez nią obszarów badawczych, ale również wskazują na zachodzące na przestrz~mi ostatnich Istu lat przemi,any jej przedmiotu zainteresowań i metod badawczych. Po pierwsze, można zastanawiać si£;, jakie osiągnięcia ma polska etnografia w określeniu i poznaniu tzw. tradycyjnej kultury ludlowej, zwlas:zC'z::lJej ,charakterystycznych 'Cech 'ODazczynników, któDe 'kształtowały jej oblicze, przemiany i zanikanie. Są to problemy niezmiernie interesujące i ważne dla szeroko traktnwanych badań polonijnych 2, gdyż możliwie pełne poznanie charakteru i treści kultury, która wydała gros emigrantów w drugiejpolowie XIX i XX wieku, emigrantów tworzących społeczności polonijne na śwtecie, da materiał do zr'ozumienia tych społeczności (np. w zakresie ich odporności na obce treści kulturowe). Po drugie, śledzić możemy zgromadzony pnez polską etn,ografię materiałi dokonane uogólnienia dotyczące czynników wywołujących migracje chłopskie (za'robkowe), ich przebiegu i ich skutków dla przemian zaniku kultury ludowej w ogóle. 1 Używam w artykule konsekwentnie tradycyjnego określenia "etnografia". choć zapewne zdaniem wielu czytelników właściwszym byloby określenie "et.nol0gia". Por. J. Burszta, Etnologia w służbie spolecznej. Dokonania i perspektywy .• (w:) Praca zb. pod red. Z. Jasiewicza, Funkcje spoleczne etnologii, Poznań 1979, ~. 3 - 13, zwlaszcza przyp. l, s. 11 2 Zob. prog>ramy badalI polo-nij'nych: R. Bierzanek, Stan i potrzeby' badań naukowych nad problematykq polonijnq, "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 5: 1~68, s. 7 - 28; H. Kubiak, O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Prz.egląd Polonijny", R. l: 1975, z. l, s. 15 - 27. �198 RYSZARD KANTOR Po trzecie, możemy przedstawiać dotychczasowe - niezbyt zresztą liczne - próby etnograficzneg10 ,poznania istniejących społeczności polonijnych. Po czwart.e wreszcie, możemy starać się odpowiedzieć na pytanie, w jakim stqpniu etnografia, badająca wieś współczesną, tra.ktuje zagadnienia migracji i jak widzi ich rolę w kształtowaniu się i przemianach tego, co skłonni niekiedy jesteśmy nazywać współczesnel kultuq wsi polskiej j współczesną świadomością jej mieszkańców. Nie będą nas interesowały oczywiście kulturowe skutki każdego rodzaju migracji i zakres ich poznania przez polską etnografię, a jdynic migracje zarobkowe poza aktualne (w każdym momencie historycznym) granice naszego kraju lub krajów, do których obszar Polski w przcszłośści należał 3. Poniższe uwagi wiązać się będą j.edynie z drugą i trzecią płaszczyzn2! wyJdrębnionej prob:ematyki. Płaszczyzna pierwsza wydaje mi się dość dobrze znana, co nie znaczy, że badanie jej -- z punktu widzenia problematyki polonijnej - nie wymaga pogłębienia; płaszczyzna czwarta zaś stanowi zbiór problemów wymagających szerszego omówienia, na które brak tu miejsca. M i g r a c j e l u d no ś c i w i ej s'k i e j w c z y wp o l s 'k i e j e t n o g r a f i i jak o p r {)b Ie m b a d a- Szukając przyczyn zmienności kultury, także kultury ludowej, źr6deł upowszechniania się nowych przedmiotów materialnych, nowych mód, innych niż dotychczas Siposobów myślenia i zachowania się jednostek i grup ludzkich, e'tnografowie zwracali uwagę na rozmaite czynniki i bodźce zewnętrzne, niejako przez gru:pę ludzką im8ortowane. Przyczyn zmian upatrywano również m. in. w mob:lności chłopskiej. Podkreślano znacz·enie służby wojskowej chłopów 4, pielgrzymek, a przede wszystkim wszelbch migracji zarobkowych, sezonowych i stałych, wreszcie i zJmorskich. ,.Reemigrant pisał J. St. Bystr'oń, majelc na myśli w ogóle wszelkiego typu migracje - przywozi ze sobą nowe przyzwy3 W jednym przypadku (górale czadeccy) omawiana grupa migrująca, kt0ra s'cała 'się podstawą zbiorowości p,]onijnej, nig'dy nie egzystowała VI granicach p')łitycznych Polski, choć bez wątpienia obsza'r, z którego migwwala był obszarem etr.icznie polskim. 4 Zob. J. Sto Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 21, nieco inny, bogato udokumentowany pogląd na rolę służby wojskowej dla kształtowania się treści chłopskiej kultury tradycyjnej przedstawił ostatnio L. Stomma, Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131. �Etnografic,mc badania polonijne 199 czajenia l mne wiadomo'śei, wyższy poziom umiejętności technicznych, większe poczucie własnej wartości ,i g'oodności" 5. W tym du,chu kwitowan0 w literaturze etniOgrafi;cznej niemal do naszych czasów rolę migracj'i dla polskiej wsi; zaszczyt podjęeia pierwszych systematycznych badań tej p1"oblematyki przypadł w udziale historykom i socjologom 6. Do pierwszej wojny światowej, a i później niemal równie często, w ukazujących się dość licznie monografiach etnografic:onych 7 i?f'0b ..ematyka kulturotwórczego oddziaływania migracji na wieś ,pols>ką była bądź p0mija.na, bądź ujmowane> ją lakonicznie i schematycznie. Z zasady autorzy ograniczali się do podkreślenl:.l znaczenia emigracji czy reemigracji dla jakiegoś określonego działu kultury, n? str'oju ludowego; bldź jedynie nJtowa1i sam fakt występowania migracji zarobkowych. Rzad.ko t)'.'ko Sp'o'ty~\.o.myt:akie 'Q'p;'aoow,mia, Mórychaut'JiI"zy sta;r'ają s.ię doszukiwać przyczyn migracji, określają ich skalę i szerz'ej piszą o s'kutkach, Poniżej dam dwa przykłady ujmowania w monografiach etnograflczr:ych zo.gadnieil migracji. Posłużę się materiałami niepubEkow'dnymi, gdyż fakty w nich zawarte Sci mniej Zna11e, a do ,pewnego stopnia godne uwagi same w sobie. Stanisław Cercha opisują'c pod koniec XIX wieku wieś Ło;puszną w powiecie nowotarskim zauważa: "Pa,'obcy wracający z Jameryki bądź Peśtu przywożą ze sobą strój miejski, najczęściej :przychodzą z za;puszcnnymi wąsami, ale nie dochodząc do wsi golą je w obawie, że dziewczęta śmiJć się będą i nikt z niemi j·eść nie zechce. Na ubiór miejski patrzą jedna'k niechętnie (spoleczność wiejska oczywiście, nie sami nosiciele - przyp, RK) i najczę~ciej gdy to odzienie zedrze, młody człowiek przedzierga się wkrótce w górala" 8. InfJrmacje zawarte w tej lakonicznej notatce są niezmiernie interesuj'lce i ujawniajq fakt, iż opinia wiejska re[u'owała - do czasu przyjmowania nowinek przynoS'z,onych przez młodzi,eż z pobytu poza wsią· Katarzyna B31aawa poświęciła w swej monografii wsi Mędrzechów kał:::>Tarnowa znacznie więcej miejsca interesującym nas zagadnieniom 9. 5 J, St. Bystroń, Etnografia Polski ... , s, 21. Szeroko o dorobku historii i socjologii w zakre'sie problematyki polonijnej pisze B, Golda, Konsekwencje emi:Jracji w życiu wiejskiej spoŁeczności polskiej, "Przegląd Polonijny", R 2: )976, z. 1, s. 111-123. 7 O monografiach etnograficznych patrz: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce, "Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 157 -202; także J. Burszta, Dwa modele c.nourafic:nej monoorafii wsi, "Lud", t, 53: 1969, s, 147 -163. 8 S, Cercha, Łopus:na, wieś w powiecie nowotarskim, Archiwum Muzeum Etl:ogr<lficznego w Krakowie, P:Jż. 365. ) K, BaJa(}wa. Ma'erialy etnooraficzne pow. dąbrowskiego, ArchiWiUm Muzeum Etnograficznego w Krakowie, poz, 572/11. 6 �200 RYSZARD KANTOR Zjawisko migracj,i zarobkowych w okresi'e 1880 - 1900 W'ląze ona ze wzrostem zaludnienia i rozdrobnieniem gruntów. PosylalD,ie przez ub::>ższych gospodarzy córek na służbę do Tarnowa i Krakowa uważano za ,pOO1liŻ8.jąee ("we wsi śmiana się oZnich, źe Żyd'OlIllwodę [l>oszą"); miejsc pracy u gospodarzy we wsi broak>owało."Kiedy zwiedziano się o Sa'ksach - pisze K. Balaowa - gromady ,chudobniejszych dziewek i chłopaków rok r'OC'ZI1Iie wiooną wyjeżdżały do Ni'emiec na robJty Ipolne. BJ.gatsi wstydzili się jeździć na Saksy. Saksiarze jedna:k chwalili sobie pobyt w Niemczech, a zwłaszcza dobry wi·kt :i zar,obek. Powracali póżną jesiemą zaopatrzeni w porządną przyodziewę i z ładnym groszem, którego bogatszym pożyczać nie chcieli za to, że ci podśmiewali się z nich". Pisze dalej autorka 'O wyjazd,ach do Danii, gdzie były jeszcze le:psrze zar'obki, a zwłaszcza lepiej pol:skiegorobotnika tra'kt'owano. Dopiero joednak możliwość migracji zar,obkowych do St'anów Zjednocz,onych zbulwersowała prawdziwie wieś. "Ogromny ruch powstał w naszej wi·osce i okolicy, gdy dla imigrantów o.twarla grranicę Ameryka Północna. Agentami od wysyłania do Amery:ki byli Żydzi. P.odróż kosztowała 200 reńskich, czyli 400 kowno Kto nie miał pożyczki, albo sprzedawał coś z inwentarZ/a, czy też wydzierżawiał grunt i jechał. Gdzie była spora kup-ka dzieci, t.o jechało dwoje, a potem przysyłali pieniądze na drogę dalsz~'m dwojgu i tak w krótkim czasie ściągali do Ameryki całe rodzeństwo. W domu zostali tylko starzy ojcowie". Autorka zwraca uwagę na praoowitość emigrantów, którzy przysyłali pieniądze do domu na d>oku.p[l>O ziemi albo ~'olnienie gospodaT'ki z długów. Nie umyka jej uwadze także prob.em rozbicia rodzin w związku z wyjazdem jednego z małż,onków do Ameryki, j-ak również wszystki·e wyn1kaj~ce .z 'oddalenia :pT>.Z:elstrz'enneg::> lp:utnerów kQ[lilikty 1"0dzinne. "Nierzadko zdarzało się - zauważa K. BalaJwa - że pnostrtwiana sama na gospodarstwie (ż,ona - R.K.) przygospodarzyła s'obie najducha, a czasem i dwóch tak, że jak mąż z Ameryki przyjechał nie bardzo się radował z takiego przychówku". Część wyjoeżdż,ającyeh do AmerykJi PJizolstawała tam ,na !S,tale,więks.wść jednak wracała z rozmaitym dorobkiem. "Na Am-eryce jedni wyszli źle a- inni dobrze. Którym zdrowie służyło znaleźii doJbrą rob)tę, byli oszczęini, nie pili alkoholu - dorobili się majątku i pozostali na stałe w Ameryce. Inni powróciwszy do kraju p::>kupiii duże gosDodarsŁwa, nieoblożone lub wyczyścili ojcowiznę z długów i spłat. Wielu kurz i Zaduch fabryczny przy,prawiło śmierć zda a od rodzin i ojczyzny". Podobnych informacji w literaturze etn:>graficznej mamy wiele, choć stosunkowo rzadkie są równie wyczerpujące jak w m;mografii Mędrzechowa, wiele ich również znajdziemy w materiale nie publikowanym. Dotyczą one w pierwszym rze.dzie stwierdzenia faktu samych migr-acji, �Etnograficzne badania polonijne 201 w mmeJszym stopniu ich przehiegu, a w najbardziej ogranicz,onym zakresie ich wpływu na kulturę ludową. Ogólnie odczytać z nich możemy, ż·e migrowali raczej ludzie młodzi, nie ·obarczeni rodziną; że migracje miały na celu dorobienie się, zapewnienie sobie odpowiedniego startu życiowego. Widzimy w tych mater1iała,ch wyraź.ną "krnąbrność" mł.adzieży migrującej i zjawisko temperowania jej przez starsze pokolenia. J edna:kże sam wpływ kulturowy migracji, nawet migra1cji za OC2'an, n~e rysuje się tu jasno. Docierały za pośrednictwem reemigrantów na polską wieś pewne wytwory materialne, idee, umi'ejętnośei; jednakże mechanizm ich przyjmowania czy odrzucania nie interesuje w zasadzie badaczy. Być może zebranie ro~p.f>Oszonych, le,cz ilościow,o wcale licznych in formalcj'i typu ,powyż'2jplf'ze:ista1wi'one;go, mog1oby dać intelres;ujący mater,jał ilustracyjny na temat, jak funkcj<ono'wała tradycyjna kultura lucbwa 'W mOlmenCiiie'podda1wania jej poważlnej ,próbie, j1aką była b2'Z 'Wąltpienia ma'S,Qwamigr'a1cja ludnl{)lśai wiejskiej \k'ońca XIX wiekJU. Obok przyczyruków etnograficznych, obJik drobnych, choć niejedlltokr.();tnie bardzo cennych informacji przewijają;cych się w materiałaeh etnograf,icznych z ubiegłeg'o i bieżącego wieku, mamy takż'e - już nowsze - opracowalnia, ,które zajmują się kulturo'twórczą rolą migracji, opracowań opartych zarówno na materiale archiwalnym, a niekiedy także DJ badaniach terenowych. Chciałbym tu zwrócić szczególną uwagę na prace poświęcone migracJom sezonowym z terenu Małopolski południowej oraz na efekt systematycznych badań wybranej zbiorowości wiejskiej, jakie podjęła tuż przed drugą wojną światową K. ZawiS'towicz-Adamska. Migracjom sezcmowym-zarobikowym poświęcone są prace, bądź. ich ważne fragmenty takich autorów jak W. Jostowa 10, A. Kowalska-Lewicka li, M. Misińska 12, a ostatnio także M. Maj.13 Szczególny walor dla etnografa ma praca J. Burszty (} Grodzisku 14. . 10 W. J'o.stowa, Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, "Wierchy", R. 24: 1955, S, 141 - 153; tejże, Pasterstwo na Polskiej OrJwie, Wrocław 1972, s. 87 - 89; tf;jże, Z życia góralskiej biedoty, "Wierchy", R. 22: 1953, s. 111 - 130. 11 A. Kowalska-Lewicka, Kilka uwag o wędrówkach zarobkowych górali podhalańskich, "Kwa'rtalnik Historyczny", R. 64: 1'957, s. 114 - 12l. 12 M. Misińska, Podhale dawne i współczesne (wybrane zag'adnienia), "Prace i Mater.i,ały Muzeum A,r'cr.·eO'!Ctgicz.Jlego i Etnog1ra.f:icizne.gow Łodzi", Seria €'tJno.glraiicwa, rur 15, Łó·dź 1971, s. 18 - 62. 13 M. Maj, Zarobkowe migracje mieszkańców Polskiej Orawy w końcu XIX i pierws:::ej połowie XX wieku, ZNUJ "Prace etno,oraficzne", z. 11: 1973, s. 77 - 88; tejże, Sezonowe zarobkowanie pOZa wsiq mieszkańców Polskiego Spiszu, ZNUJ "Prace etnograficzne", z. 14: 19,81,s. 29 - 44. 14 J. BU'I'szla, Z niedalekiej przeszłości jednej wsi. Wychodźstwo. (IW:) Szkice z dziejów wsi, Warszawa 1955, s. 171 - 217. �202 RYSZARD KANTOR Wszystkie te opracowania charakteryzują się tym, że autorzy ich ujmują za@adnienia migracji sezonowych całościowo, tj. nie og;'aniczają się do ich przyczyn lub przebiegu, lecz p.;:)szukuj'c! ich odbicia w sferze kultury, a czasem nawet w sferz'C: szewko rozumianej świadomo:~lci, jak np. w przypadku migracji zarob'kowych-sezonowych z,e 8}isza i Orawy mljących wie.kie znaczenie dla kształtowania się świadomości narodoweJ mieszkańc6w tych regianów. Publikacje na temat s€z'O!nowych migracji zarobkowych c1Jstarczają również wiele wiadomości na temat mganizacji grup migrujących, warunków pracy, stosunków z p:raoodawcami itd. Na ,ogół właśnie ta strona omawianych opracowań jest str,oną najmJcniejszą, ich słab::>ścią natomiast - mimo wyraźnych usiłowań autorów jest wciąż pobieżne i zdawkowe traktowanie rezultatów migracji, ich wpływu na paszczeg61ne działy ludowej kultury regionu. Wydaje się, że nawet w najlepszych o~racowaniach autorzy nie m::>gli się wyzwolić od pewnego sch2matyzmu wo,cenie zjawiska. Ogólnie z prac etn::>graficznych wnosić m::>żna, że migracje sezonowe nie wywieraly wyraźniejszego wpływu na poprawę sytuacji ekonomicznej wsi. ZarobiJne pieniądze wydawano na bieżlCO, umożliwiaiy one przetrwanie zimy. W sferz·e stosun'ków społecznych, obyczaju czy wierzeń, znaczenie sezonowych migracji nie zostało do końca ujawnione. Bez wą1Ąpienia, aby zagadnienie to uznać za wyjaśnione potrzeba jeszcze wielu studiów i t:> chyba znacznie głębszych i opartych na szerszym materiale niż dotycł1:czasa,we. Kazl:miera Zawistowicz-Adamska tuż przed drugą wojml światową prowadziła niezmiernie interesujące badania w ZabJrowi-e, wsi leżqcej w powiecie brzeskim, znanym jako jeden z najbardziej ,,€ks)'ortowych" obszarów 'P'od koniec XIX wieku i w wieku XX. Badaczka zaintcl'esowa:a się k'onkretną wsią (.n.b. urodził się tu J ędrzej Ci~rnia-k, wyhi'tny działacz ludo\V€go ruchu kulturalnego), konkretną spoleczn03cią wiejską, starając się zgr·omadzić materiał, któ;ry miał ujawnić przeobrażenia, jakie zach::>idzą w kulturze ludowej na skutek €migracji. Badania mialy system::>wy charakter obejmując dwa w zasadzie problemy: emignwanie, jego przyczyny i skutki oraz funkcjonowanie gos;:Joo:Jars.t\v, z których wywodzili się emigranci. Wyni:ki z',);stały d.o'piero o.~)Ublikowane po wOjni.e, co .nie obniżyło w niczym końcowych efektów 15. Pi-erwszy raz w nauce polskiej, nie ty.ko w etnografii, wykazano wpływ m!r-;acji ,zaTóiwn::>w sfef'ze g'olSl;xxiarki, jaiki 'kultury. Praca byla Wz::>rCowa 15 K. Zawistowicz-Adarnska, ;:: badań teren~wych ~zews'ka-Adamczyk, Warsza wa 1978. Społeczność wiejska. Doświadczenia w Zaborowie., Łódz 1°48, wyd. 2 Warszawa Przemiany sp~leeznośei wtejskiej. Zaborów i rozw:l:ania 1958; M. Wicrupo 35 latach. �EtnofJraficzne badania 203 polonijne także w tym sensie, że zawierała szereg propozycji metodycznych oraz zestaw oryginalnych kwestionariuszy badawczych. Wart::>ści pracy K. Zawistowicz-Adamskiej podkreśla w przedmowie do drugiego wyda.nia J. Szczepań'SI:<i,widząc je nie tylko w walorach ;czysto naukowych, aJe także w specyficznym kontalkci.e badacza z bldaną zbior·owością· Autorce udało się nie tyko przedstawić rezultaty badań, ale także "proc(~s zżywania się z bldanymi ludźmi, .pl'oces wchodzenia badacza do badanej społeczności, zd::>bywa,nia sobie w niej miejsca, uznania i zaufania, które ol wi-era drogę do poznania wszystkich zakamarków życia uczuciowero, z trudno uchwytnych układów w stosunkach ludzkich". Po 35 latach badania Zawistowicz-Adamskiej, do pewneg{) stopnia, pawtóf'zyla w tcj samej 'ml-eJscowo:-;el M. Wieruszews:ka-Ad:amczyk, slwjerdzajqc stopień i zakres zmian, jakie się na przestrzeni tego okresu dok:.maly w życiu społecznym i kulturze wsi. W sumie obie te prace daj q materiał faktograficzny i zakres ref:-eksji, jakimi do tej pory etnografia pohka nie dys:Jonowała, ukazując jedno·cześnie dalsze możliwości badań nad wychodźstwem w kraju, z którego się ono wywodzi. Są one, a raczej powinny by:::, bo jak d{)tąd nie zostały w tym sensie wykorzystane, wzorowym przykładem zaprogramowania bad·ań nad mig.racjami i skul!cmi ich dla kultury wsi polskiej. Ogólnie można stwi-erdzić, że dotychczasowe badania etn/ograficzne nad nL; migracji dla ku:tury wsi polski-ej potwierdzają i weryfikują wnioski z bldań hisbrycz,nych i socjologicznych. Rola migracji najb'3.rdziej ujawniała się w sferze życia gos'podarczego. Aktywizacja rzemiosla i handlu; wzrost wagi pieniądza jako śmdka wymiany i miary wart·olŚd, :przemiany struktury agra:nej, ,przed okresem reformy roln-ej, wiązać n::llcży wyraźnie z odziaływaniem migracji. Do k'onsekwencji mi?racji należy także sto'pniowy wzrost stopy życiowej wsi. W sferz-e zaś kultury - jlk m:)wiliEmy zagadnienie to zostało słabiej udokumentowane notujemy wpływ €migracji na przyspieszeni·e tempa rozpadu kultury tradycyjnej. "Zał2manie izolacji społeczności, ko·ntakt ze światem - pisze jak naj słuszniej B. Golda - t::J podstawowe źródła przemian zachodzących w sbsunkach społecznych, obyczajowości i wierzeniach mieszkańców wsi" 16. Etnogr.aficzne badania 'Zbiorowoś'ci polonijnych Migr::Jwanie zwartych ?rup ludności wiejskiej z terenu Polski, osiedlanie się ich pOza obszarem etnicznie polskim było - jak wiemy - fa.k18 B. Golda, Konsekwencje emigracji ... , s. 123 �204 RYSZARD KANTOR tern notowanym przez e,tnografię, historię czy publicystykę co najmniej od wieku XVIII 17. P'onadto poza obs~arem etnicznie polskim, tworząc wysr;;y językowo-kuHu>fowe, pozostawały od wieków chłopskie społeczno,ści etnicznie polskie, stając się obiektem zainteresowań przed·e wszystkim językoz'nawców, al,e także niekiedy etnografów. Masowe migracje zarobkowe ludności wiejskiej z terenu Polski pod koniec XIX wieku i w wieku XX zostały oczywiście zauważone przez badaczy kultury ludowej; nie wywołało to jednak żadnych prób przepr·owadzenia badań nad tworzącymi się w tym cza's'ie w miejs,cu osiedlania emigrantó1w zbior·owościami polonijnymi. Do chwili obecnej etnografia polska nie ma niestety żadnych liczących się osiągnięć w badaniach tworzenia się, fUJn\kcjonowania i ,przemian kultury społeczności polonijnych w obu Ammyl:-{ach. Nie przeprowadzono dotychczas jakichkolwiek szerszych badań etnograficznych nadchłoiP'skimi zbio,rowośclami polonijnymi w Brazyjii 88. Tu luka wyd.aje s'ię szczególnie drażjwa, ze względu na fakt, iż - ja,k się wydaje - m.lmy w tym kraju do czynienia z sytuacją stosunkowo rzadką: imigranci-·chlopi pozostali chlopami, tworząc na nowym miejscu in tencjonalJnie zbiorowości będące próbą odwzorowania rzeczywistości społecznej i kulturowej terenu, który opuścili 19. Nie p["Zeprowadwuo dotychczas €'tnc>graficznych b::ldań nad chłoPSikimic'Zy farmerskimi 'Zib~:>riOWioŚiCi;ami ,po~'Q\l1Jij;nymi w Stanach ZjednlQic.wnych i Kanadzie, dając się wyprzedzić historykom i socjologom 20 Nic zainteres'ował etnografów - joak dotąd - proces przechodzenia, ll1ieraz nader gwaltoowny, jedno~tek czy rodzin - członków tradycyjnej społeczZob. np. bibl. zam.iesz{;zoną w a,rt.: E. Krasii1ska, Wychodźstwo polskie na Stan i potrzeby badań etnograficznych, ZNUJ ,..Prace etno.graficzne", z. 11: 1978, s. 41 - 62, bibl. s. 59 - 61. 18 S.pOTOinf. a cha·rakterze etnograficznym zawiera praca: Emigracja polska w Brazylii. Sto lat osadnictwa., Warszawa 1971. Interesujące są także, z punktu widzenia etnografa, prace: T. Dworecki, Zmagania polonijne w Brazylii. Polscy werbiści 1900 - 1978, Wa,rszawa 1980; M. Kula, Polonia brazylijska, Warszawa 1981. Nie mo'- ą one jednak zastąpić opracowania etnograficznego. 19 Kapitalnie ukazuje to powieść: R. Wachowicz, Polskie korzenie. Opowieść a życiu polskich emigrantów w Brazylii, Warszawa 1980. 20 Zob. zwłaszcza: A. Brożek, Sląwcy w Teksasie. Relacja a najstars:::ych pols'cich osadach w Sta'nach Zjednoczonych, Warszawa 1972; T. L. Baker, Historia najstarszych polskich osad w Ameryce, Wrocła'w 1'<81, Siwzegó.l,ric ro'zdz. VIl Obyczaje i życie codzienne Slqzaków w Teksasie; tenże, Panna Mana and P!uźmca. A Study in Comparative Folk Culture, (w:) The Folklore of Texan Culture, rt'd. F. E. Abernathy, Publications of the Texas Fnlklo're Society nr 38, Austin 1974, s. 218 - 226; J. L. Perkowski, Vampires, dwarves and witches among the Ontario Kashubs, Ottawa 1972; Z. Komorowski, Doroczne zwyczaje świqteczne Kaszubów w Ontario, "Studia Polonijne", t. 1: 1976, s. 203 - 241. 17 Węgry. �Etnograficzne badania poLonijne 205 ności wiejskiej - od wiejskiego ku miejskiemu styl'owi życia 21.GrOO emigrantów polskich w USA w krótkim czasie, .nie bez konsekwencji !kulturowych i świadomościowych, przeobroaziła się z chłopów w ~ohotnilków. PrzyZJnać trzeba, że lista podobnych zaniedbań mogłaby ciągnąć się znacznie dłużej. Nie przeprowadzono etnograficznych badań nad chłopskimi emigrantami we Francji 22, Danii 23, czy Bośni, o których niewiele więcej wiemy ponad to, że istnieją 24, tworzącymi chłopskie zbiorowości polonijne tak zróżnicowane, że ich zbadanie mogloby dać kapitalny materiał faktograficzny na temat zdolności adaptacyjnych jednostek i grup wywodzących się z tradycyjnych sp-ołeczności wiejskich, do niemal każdych społecznych i kulturowych warunków. Być może badania tego typu daŁyby interesujący materiał, mogący posłużyć zweryfikowaniu wielu z!)yt skrajnych -ocen na temat mentalności polskieg-o chlapa - czlonka zbiof.Owości tradycyjnej. Etnografia polska, jak na razie,nieco szerzej zajęła się chłopskimi zbiorowościami polonijlnymi jedynie w Rumunii, Turcji i na Węgrzech. Nie mam zamiaru na tym miejscu ,przedstawiać wyników tych badań, chodzi mi jedynie o ukazanie ichz;alkresu. Marian Golkiewicz - wybitny geograf i etnograf - zainteresował się w okresie międzywojennym Ikillwma wsiami na rumuńskiej Bukowinie. Wsie Nowy Sołoniec. Pojana Mikuli i PIesza zamies7Jkiwali w tym czasie zwartq grupą polscy gÓT:ale,Ipl()lt1c.mkowie Ipolskiej ludności Czadeckiego, części Śląska Cieszyńskiego. Pierwsi osadnicy '[, Czadcy, będącej wtedy pod panowaniem węgierskim, wyemigrowali na Bukowinę w rpoczątk",ch XIX wieku, gdZJie w otoDzellliu ukmińJskiej i rumuńskiej ludno~ci zachowali swoją odrębność kUlturOWą i poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej 25. 21 Wy·daje mi si<;. że et1nografia mogłaby j'UJŻo,becllie wnieść n1eco poprawek do cg'zcm:p!.i[Jilkacji ,~c:hemat,u '()'l"ga'lllizacj a- d0zo"ganlizaoja -<l'c'011gacli,za1cj a ,dOikGIlEmej przez W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego. Materiał etnograficzny, na jakim oparli ~ię ci autorzy był nawet na początku XX wieku uderzają~o skromny. 22 Zob. np. K. Pudło, T. S'karżyńs;ki, Z badań nad kuLturq reemigrantów po!sl<IC!z : Francji, "Zeszyty Etnograficzr.e", 't. 1, W-roclaw 1963, s. 129 - 146 Z3 Spory niedosyt informacyjny pozo,stawia praca: M. A. Kowalsk.i, PoLacy UJ Danii, ,.Etnografia Polska", t. 14: 1970, z. 1, s. 57 - 73. 2ł K. Kwaśniews'ki, Z badań nad ku!turq reemigrantów z Bośni, "Zeszyty Llnografic-zl1e", l. 1, Wrocław 1963, s. 81 - 104. Wiadomo, że nie wszY'scy zo:,tali repatriowani do Polski. Część zamieszkuje obecnie Wojwodinę (wieś Ostojicevo). 25 M. Gotkiewicz, Pidni poLskich góraLi przetrwały na Bukowinie i rozbrzemiewajq na SLqsku, "Prace i Materiały Etnolgraficzne", t. 7: 1948/9, s. 348 - 363; ten7.e, O c:adeckich repatriantach z Bukowiny, "Etnog-rafia Polsika", t. 6: 1962, s. 93 - 133; tenże, Przyc::ynki do etnografii repatriantów z Pojany Mikuli na Bukowinie, �206 RYSZARD KANTOR Pojana Mikuli została w 1944 roku spalona podczas działań wojennych; los 'ten spotkał takŻ€ część wsi Plesza. Po wojnie objęto te wsie akcją repatriacyjną. R€patrianci żyją ohecnie w tfozproszeniu na obszarze ziem zachodnich 26. Etnograficzne materiały zebrane przez M. Got'kiewicza nie zostały w całości opublik'owane 27. Już jednak to, 00 znamy oddać może slkalę zainteresowań badacza. Główną uwagę :sk'oncentrował .an ma zwyczajach i obrzędach zbi'orowości, ~poro uwagi poświęcił również gwarze i folklorowi ustu·emu, poruiSzając także - choć już marginalnie - takie zagadnienia jak: budownictwo ludowe, ludawe lecznictwo, strój. Trudno dziś, bez znajomości reszty materiałów Gotkiewicza i jego planów badawczych, stwierdzić czy zbierał materiał do monografii etnograficznej, czy zajmował się jedymie gromadzeniem materiału o tych działach kultury, które wykazywały największą odporność na treści płynące ze S'Ll'onyobcych grup etnicznych oraz ,tych, któr·e - !przeciwnie - najbardziej na te wpływy były podatne. Po krótkim ,pobycie w Adampolu (Polone:ukoy) w Turcji, opublikował E. Pietraszek etnograficzno-historyczny szkic o tej wsi, zamieszkiwanej po części przez potomków osadników z Polski 28. Pisał w nim autor o genezie ·osady, o rozwoju zaludmienia oraz 'o pochodzeniu pierwszych osadników. Określał układ przestrzenny i zabudowę wS'i, zamieszkując także pewne 'Uwagi na temat gospodarki rolnej, hodowli, sadownictwa, myślistwa i ·turystyki - głównych źródeł dochodu mieszlkańców Adampola w różnych okresach jego istnienia. Jak widać z tego wykazu brak Lu dość zasadnłczych z .punktu widzenia potrzeb poznania źycia społecznego i kultury każdej grupy problemów: życie sąsiedzkie i rodzinne, zwyczaje, obrzędy, system wartości itd. 29 "Rocznik Mu'Zeum Etnogr.aficznego w Krakowie", t. 5: 1974, ',s. 227 - 238. Zob. także B DroZJdek, Wiesiele w Pojanie Mikulie, "Praoe i Materiały Etno'g,raiicZJl1c", t. 7: 1948/9, s. 364 - 367. 2t M. Meysner-Roztworowska, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich w Rumunii na Dolnym Sląsku, "Zeszyty Etllog'rafi<:zne", t. 1, Wr-ocłarw 1963, 5. 105 -1'28. Autorka ta obroniła w 1975 roku wyk'onaną pod kic.f. prof. dr" J. Burs z:ty pracę ,doktorską pt. Reemigranci ;:; BukoWiny Rumuńskiej na Dolnym Sląsku. Analiza procesów adaptacji i integracji. Niestety, opracowanie to(), jak dotąd, nie zostało opubliikowane. 27 Na pod:stawie zachowanych po M. Got'kiewiczu mai-eriałów opracował pod kier. pr'0f. dr Klimaszewskiej w 1979 roku pracQ magisterską jego syn Marek Gotkiewicz: Ciągłość i zmiana w obrzędzie weselnym repatriantów : I'ojana j\iIikuli (Arch. KES UJ). 28 E. PietraG~ek, Polonezkoy polska społeczność wiejska w Turcji, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. l, s. 85 - 98. 2P Zwrócił na to uwagę W. Sohisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny", R. l: 1 975, z. l, s. 36 - 37. 1 �Etnograficzne badania 207 polonijne PostuJ.ował E. Pi€traszek gruntowne przebadanie dziejów i kul'tUlry wsi Adampol, twierdząc, że "pod wieloma względami jej istnienie i !przeobraż~nia mijały 'cha'rakteT wyjątk'CJlwy i lIliepow1Jail":za1ny w dz.i,ejlaeh palskiego ooadnictwaemigracyjnego". Postulat ten spełniły, do p€wnego tylko s1JCJlpnia, opracowania Jerzego J. Łątki, a przede wszystJkim jego książka Adampol - polska wieś nad Bosforem 30. Autor, z zawodu dzierunikarz, z wykształcenia etnograf i orientalista, daje w tej pracy wyczerpującą historię Adampola opartą na mało znanych, :po części zu,pełnie nieznanych źródłach archiwalnych oraz kreśli barwny obraz wsi z:początków lat siedemdziesiątych naszego wieku. Podkreśla s-iC;często -czyni to także J. S. Łą.tka - polsk'ość Adam,pola, tworu dość fantastycz,nej koncepcji politycznej. Podkreśla się polS\.1{oŚć pierwszych o,sadJników(nie wszyscy z nich w ogóle byli Polakami); nikt jednak, jak dotąd, lIlie postawił 'pytania, co 'owa "polskość" oznaczała w sferze ku1tury, nie w patriotycznych deklaracjach. Otóż, jak łatwo się zorientować, 'od samego początJku istnienia Adampola wytworzył się swoisty konglamerat kultUT'owy, swoisty twór będący w rzeczywistości czymś nader oryginalnym i lniepowtarzalnym. Osadnicy 'Pochodzący z rozmaitych regionów Polski, różniący się pochodzeniem społecznym i tradycjami ku1turalonymi, utJworzy1i i przekazali potoulkom pewien wzÓir polskości, po'lskości kultury i języka. Wzór ten, jak można sądzić po jego trwałości, 'odznaczał się wielką siłą atraikcyjnoś'ci ,i określenie go wydaje się najpilniejszym zadaniem dla badaczy dziejów Adampola. J. S. Łąt'ka IpJiSltuluj'e,'choć sam !Zdaje się sądzić, że j'est już za ,późno, podjęcie na szeroką skalę zakrojonych badań nad kulturą potomków Polaków w Adampolu, dziś wsi o nazwie Polonezk6y. Przeprowadzone przed dwudziestu laty dałyby bez wątpienia pasjonujące wyniki, wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach tworzenia się i funkcJonowania poJ.onijnych zbiorowości na obczyźnie, ich odporności i podatności na procesy asymilocyjne. Niestety, dziś "Ipoloskość"tej Wsi zan1kła niemal ZoU!pełnie. Stał się dawny Adampol modnym letniskiem, jego nieliczni stali miesz/kańcy nikną wśród przybyszów. Ile jeszcze podobnych chłopskich zbiorolWlolśoi pollQ1ll1ijnych umkni,e uwadze etnografa? Jedną z nich udało się objąć badaniami niemal w ostatniej chwili. W 1977 roku pracownicy Katedry Etnografii Słowian Uniwersyte1tu Jagiellońskiego przystąpili do pierwszych -chyba w dziejach etnografii lPalskiej systematycznych badań nad polonijną zbiorowością chłopską. Po30 J. S. Łątlka, Polonezkoy - Adampol. specyfika POlska wieś historyczno-kulturowa Polonijny", R. 5: 1979, z. 2. s. 113 - 125. nad Bosforem, polskiej wsi Kraków w Turcji, 1981; tenże "Plrze,gląd �208 RYSZARD KANTOR cząikowy etap badań trwał cztery lata, a jego rezultatem jest monograila potomków osadników z Polski, zamieszkujących na Węgrzech 31. Do ok'r-esu drug1ej wojny światowej istniała w północnych Węglfzech wieś DeTenk, zasied_ona - o czym świadczą źródła historyczne - przez element etnicznie po1s!ki jeszcze w początkach XVIII wieku. Wieś przestała istnieć w latach drugiej wojny światowej, a jej mieszkańców przesiedlono m. im. do połaź onej niedaleko Mi~Slkolcaosady Istvanmajor. Osaru:1 ta, :gruipujqOa zlna!czną większiDŚćprzesiedl'eńc6w z Derelnlku stała się mi'ejscem intensywnych badań ebnograficznych. Za cel wstępnego etapu badań uznano zrekonstruowanie kultury mieszkań,ców Der·enku sprzed oIkresu ich przesiedlenia (bez uznania, że była to "kultura rodzima"). W praktyce udało się o.siągnąć, nie dla wszystkich działów kultury jednaikowo-, obraz kultury z przełomu XIX i XX wieku. Obraz ten jest jakby bazą, o którą opierają się wszelkie dalsze badania, :np. badanie przemian kultury zbiorowości po przeniesieniu się jej na różny diametralnie ,od poprzedniego teren, zamieszkiwany Iprzez ludność rdzennie węgierską znajdującą się w permanentnym kont3kcie z osiedleńcami (na poprzednim miejscu zamieszkania interesująca nas grupa była względnie izolowana). Pierwsza część opracowania zawiera zarys gospodarki grupy wraz z ogólną cha'fakterysty1ką wsi, określeniem świadomości historycznej i etnicznej jej ludności. Z zagadnień go'spodarczych szczególną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, rolnictwo, hodowlę i pasterstwo, gos:p:Jdarkę leśną i ,przyswajającą oraz prace zarobkowe poza własnym gospodarstwem. Ogólnie scharakteryzowano przemiany gospodaTki po przesiedleniu i jej obecny stan. Drugi tom opracowania zawiera charakterystykę Derenku jako zbiorowości lokalnej, omówienie instytucji rodziny i jej funkcji, ,norm zachowania i mor-alności, szeroko potraktowano {)brzędy i zwyczaje r,odzinne ,oraz doroczne, a ta1kże wiedzę i w-ierzenia oraz - w nieco węższym zakresie - demonologię i lecznictwo ludowe. Do pracy dołącwno slownicze'k wyrazów i zwrotów gwarowych. Trz-ecia część, znajdująca się obecnie w przygotowaniu, zawierać będzie analizy takich problemów i procesów jak: trwałość i zmienność (wraz zQlkreś-leniem) bagażu kulturowego mi-eszkańców Derenku, rodzaj i znaczenie kontaktów z węgierskim otoczeniem, stopień asymilacji społeczności wsi Istvanmajor itd. Powy~sze przykłady dokonanych wcześniej badań etnograficznych 31 R. Kantor, E. Krasiń-s:ka, Potomkowie osadników ~ Poski we wsiach Derenk i Jstvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna_, CZ. 1. Zar)'s gospoda'l"ki, Z~UJ "Pra-c'e etno,graficzne", z. 15: 1981, Cz. II. Kultura spoleczna iduc'! :,wa, ZNUJ "Prac€ etnograficzne", z. 17: 1981. �Etnograficzne badania 209 polonijne nad kulturą pololnijnych zbioTowOślci wykazują, iż badania te ograniczać się mogą ni·emal wyłącznie do stwierdzenia stanu tzw. dziedzictwa kulturowego grupy (M. Gotkiewicz), mogą być badaniami o szerszym zasięgu, np. wybrane zagadnienia historycznego i społecznego rozwoju danej zbiorowości (Adam?,o,l), ale mJgą być również z założenia próbą zrea.iwwa.nia :S'ZJer'SflJejjeszcze kc}Ucepcji, kWlOepcjizar'ejestrowaJru:a kultury korukr'etJnej zbi'01"o'Wo3Q.iipolonijnej w rozwoju i zllllielnno:śd na przestrzeni dłuższego okresu jej istnienia i wchodzenia w kontakty z kulturą etnicznie obcego a dominującego otoczenia. o g ó In e 'Z a ło ż en i a Ip T 'b ·a d ·a ń p oC) l ;Q ni j n y c h. I()IP :o'n IQwan y'c he ,t u'og if a f i 'c z n y c h Etno,grafia podejmując jakiekolwielk badania kultury zbiorowości polonijnych, włącza się tym samym w badania procesów asymilacyjnych, jak~m podlega każda zbiorowość etniczna w otoczeniu innych etnicznie zbi·orJlwo.ki, chaf'aJkteryzujących się odrębnośeiami kulturowymi. Asymilacja ujmowana jako proces obejmuje zarówno akulturację jak i integrację społeczmą. Nkul'turacja - zgodnie z H. Kubiakiem - to "szeroko pojęta przemiana wzorów kultury, doikonująca się pod wpływem uczestnictwa w różnych formach życia społeczno-kulturalnego kraju osiedlenia" 32. Z powyższego mJże wynikać, że przedmiotem etnograficznych badań kultury zbioTowośd polonijnych powinien być pr,oces przemiany wzorów kultury macierzystej w sytuacj i trwałego kontaktu zbiorowości polonijnej z etnicznie obcym otnczeniem, reprezentującym wzory mniej lub bardziej odrębne. Walerian Sobisiak sformułował określenie "kultura rodzima emigrantów". P'oję6e t,O, jeglQ 'zd:anliem,ohejmuje: "dzliedzLctw'O kulturowe kraju po·chodzenia wychodźców, to jest ogól zachowań ludzl~ich i w związku z n:mi wytworzo.nych wbiektywizowanych elementów danego etnosu, zarówno materialnych jak i duchowych warbości i uznaw:lnych spos.;:>b;')w pastę Jowania, posiadanych, przyjętych i ,przekazywanych przez jego przedstawicieli prz.ebywających za granicą" 33. Zianiem W. polonijnych jest wań wychxiźców, mego dz:edzictwa H. Kubiak, 32 romków lyc:ne, 5. 62. 83 14 Lud. Sobisiaka najważniejsze w etnograficznych badaniach "wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachozwiąz'.mych z utrzymyw::mi·em i pJi,elęgnacją rodzikultur·owego, a dopiero w dalszej kolejności takich pr,oProces kultarowych (w:) Stan przystosowania krajów i potrzeby W. Sobisiak, Emigracja t. LXVIII osiedlenia. badań jako spolecznego emigrantów Podstawowe założenia nad zbiorowościami przedmiot p::>lskich polonijnymi, badań ... , s. 47. do wa- i konklu?ie Wrocław te::>re19/6, �210 RYSZARD KANTOR blemów, jak aJkult:w1acja, asymilacja i integracja w llOlWymśrodowisku, czy wresz·cie w ogó,le badanie wspólczesnej 'kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturoweg.o wychodźcy" 34. Propozycja taka to - w moim przekonaniu - zawężenie morż.liwośd bada'wczych etnografii. Ograniczenie się do badania dziedzictwa kulturowego i zachowań związanych z jego pielęgnacją, łatwo może sprowadzić badania do prostej rejestracji reliktów przeniesionego niegdyś przez emigrantów bagażu kulturowego i przesłonić fakt, iż kultura jakiejkolwiek zbiorowości polonijnej jest 'tworem dynamicznym, składającym się z nie zawsze spójnych elementów kulturowych :kraju pochodwnia i kraju ,osiedloenia. Zg'ocizić Soię należy z twierdzeni'8m G. BabińskliegKl35, re !kultura zbiorowości polonijnej składa się c o n a j m n i e j z trzech skladników: z elementów kultury kraju pochodzenia (wsi, re.gionu, narodu) zachowanych w mniej lub bardziej zmienionej formie; z elemootów kultury kraju osiedlenia (nieraz bardzo zróżnicowanej), przejętych przez emigrantów i ich potomków oraz ze swoistych wytworów kulturowych, będących rezultatem procesu przystOlSowania się zbiorowości etnicznej do nowych warunków. W IffiJlimprzekonaniu ,powyższe j.est ;podstawowym iprzoomi!otem badań etnograficznych kultury zbior,owo.5ci polonijnych jest k u l t u r a, a nie ich d z i e d z i c t wok u l t u r o w e. Oczywistym dla mnie jest, ż,e znaczenie dziedzictwa kulturowego (zarówno rzeczywistego, jak i skompilowanego z elementów kultury obcej, choć atrakcyjnej dla c.złonkÓw danej zbiorowości 36), wyraźniej zaznaczy się w dwóch przypadkach: a) w badaniach kultur zbio,rowości składających się z wychodźców z jednej lub z bliskich sobie grup ;regionalnych; zbiiOf'owości, które w wyraźny sposób kontynuują typ gospodaflki przeniesiony z kraju macierzystego (polonijne zhiorowościchłoipskie); b) w badaniach tych zbiorowości polonijnych, które, choć nie chłopskie czy farmerskie, są jednorodne regionalnie i pozostają w stałym kontwkcie z regionem, skąd się ich członkowie wywodzą 37. u tamże, s. 36 rowości nijnych. 46. G. Babiński, Metodologiczne problemy etnicznych w społecznościach Materiały z sympozjum badań odrębności pluralistycznych, zorganizowanego przez kulturowych (w:) Kultura skupisk Bibliotekę Narodową zbiopolooraz Warszawa 1981, s. 9 -10. lMI Znany jest powszecpnie fakt, że niektóre zbioNwości polonijne uz:naly za swój - »,rodzimy" strój krakowski, a·c:clwlwiek członkowie tych zbiorowości nie'· :nedy pochodziE z terenów, gdzie strój ten ,nie byl w ogóle znany. Zob. np. J. Karrll'ocki, Przyczyna rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "Pol:ska Sztuka Ludowa", R. 30: 197.6,nr 2. 37 Zob. interesujący art. T. V. Gromada, Rola regionaLiZmu w życiu Polonti amerykańskiej, (w:) Stan i potrzeby badań .•. , s. 353 - 363. lnstytut Historii PAN, �Etnograficzne badania polonijne 211 W tym ostatnim przypadku .możemy natrafić na niezmiernie inberesujące dla etnogJ"afa zjawisko; zjawisko petryfikacji pewnych elementów kultury regionalnej na nowym miejscu osiedlenia ich nosicieli. Kultl1["a ludowa Podhala na .przykład, jak zdaje się wskazywać szereg zjawisk, zmieniala się szybciej w pewnych przejawach (po części nawet zanikła), gdy tymczasem kultura zbiorowości emigrantów z Podhala w Chicago przechowała szereg elementów teg·o rodzaju w stanie niemal "skansenowsk;m" ~8. Czy tak istotnie jest, czy przekonanie takie nie jest swoistym mitem, na to pytanie powinien dać odpowiedź etnograf znający w dostateczny sposób przemiany kultury ludowej Podhala, a jednocześnie olrientujący się w ~ecyfice kultury polonijno-podhalańskiej w USA. Etnogifaficzne b3.dalnia kultury jakiejkolwiek zbiorowości etnicznej muszą się wiązać z wyborem elementów tej kultury podlegających badaniu. Wychodząc z założenia, iż kultura każdej .zbiorowoś-ci jest wewnętrznie ustrukturalizowana i ma segmentalny charakter, postuluje się badanie kompleksów ku1'turowych, np. form gospodarowania i całej sfery zjawisk zwyczajowo-obyczajowej z tym związanych, życia rodzinnego, domu miesZlkalneg-ojako sfery kultulfowej itd. W ten sposób do pewnego stopnia unika się stosowania dawnego podziału na materialną, duchową i spałeczną kulturę, .podziału, który zacierał całościową naturę kultury, pawodował jej atomistyczne poznawanie. Tylko badanie kompleksów kultu'r'Owych jest w stanie dać odpowiedź na pytanie, dlaczego w określonym momencie historycznym zmiana jakiegoś, z ,poZ'Orumarginalnego, elementu kultury powoduje lawinę zmian, bądź staje się przyczylllą wyrażnie zarysowanej zmiany skokowej. Wybór kompleksów kulturowych w badaniach etnograficznych kultury zbiorowości polonijnych każdorazowo zależy od specyfiki badanej zbiorowości. Oczywistym jest jednak, że wybJry te koncentrować się muszą na sferach: życi-a gospodarczego w szerokim rozumieniu, życia rodzinnego i sąsiedzkiego, życia rej.igijlIlegooraz sferze obyczajowo-zwyczajowej. Oczywistym postulatem jest bad 3.Jn ie wszelkich przemian ikulturowych zbiorowości etnicznych w opalrciu o poznanie szerokiego tła przemian społecznych w lonie tych ~biorowości 39. Przemiany zbiorowości, zwłaszcza lokalnych, wpływają wyraźnie na przemiany odrębności kulSwego cza'su pi-sal z właściwą sobie ekspresją J. Wikt-ol': "W cieniu dra.paprzytula się poLska chata, ok-ryta strz€Chą. pod którą trwa obrzęd, zwyczaj, pieśni jakie rodzice przywieźli z dalekiej za,pomnianej wioski Syn')wie przej~li to szczególne dziedzictwo i przechowują jakby w muzeum". Po.glądy takie występują dość często, ale - jak :sądzę - nie mają większego pokrycia w faktac.h. It G. Babiński, Metodologiczne problemy ba.dań ... , s. 21. 18 czy chmur 14· �212 RYSZARD KANTOR turowych i ich charakter 40. Dyrektywa szczególnego obserwowania czterech aspektów życia społec7Jlloego:a to: a) organizacji etnicznych (zwłaszcza kulturowych, m. in. szkoły i parafii); b) społeczności lokalnej i przemian więzi społecznej; c) struktury wykształcenia czbnków zbiorowości etnicznych i d) przemian struktury społeczno-zawodowej tych zbiorowości, wydaje się niezmiernie istotna dla programowania dalszych b.ldań Inad kulturą gru.p !pol'onijnych, takż,e badań o charakterz'e etnogmfiC7Jllym. W świeLe powyższych założeń i uwag wydaje się, że wybJr konkretnych zbiorowości polonijnych i problemów badawczych, którymi etnografJwie powinni się w pierwszym rzędzie zająć, zależy od ich istotnych - z punktu widzenia zainteresowań etnografii - cech oraz ogólnych potrzeb badawczych, wynikających ze sbopnia zaawansowania teoretycznych i empirycznych ustaleń na gruncie ogól<nych badań polonijnych. Obecnie, w moim przekonaniu, naj pilniejsze są monograficzne badania niemal zupełlnie nie znanych k!ultur polonijnych zbiJrowoś.ci chło?skich. O zbiorowościach miejskich (wielko- i małomiejskich) wiemy dzięki badaniom s·ocjologicznym st'osunkowo wiele, także w zakresie znajomości ich kultury i j'ej prrZ!emian. Etnografowie powinni dostairozyć iJnfJ<rmacji o przebiegu proces6w asymilacyjnych zachodzących w zbi·orowośeiach irnneg·orodzaju; w zbioT'owośeia1ch,00 do których kultury można postawić tezę, iż jest ona mniej podatna na zmiany, na obcy wpływ, że jest bardziej zachowawcza, że lepiej przechowuje relikty i żywe elementy kultury rodzimej, że Jest to - w pełnym znaczeniu te[o sbwa - kuHura etniczna. Za takie uchodzić mogą kultury chłopskich zbiorowości poloonijnych. W empirycznych badaniach chłopskich zbiorowości polonijnych etnografia najpełniej mogłaby zast'os'ować sobie właściwe metody badawcze, z powodzeniem wykorzystywane i doslkonalone przez ostatnie dziesięciolecia. Obserwacja etnograficzna i wywiad, d:Jkonywane podczas intensywnych b.1dań terenowych, w specyficznej atmosferze osobistego kontaktu badacza ze zbiorowością badaną wraz z analizą źródeł zastanych (zwłaszcza historycznych), umożjwibby, jak np. podczas badań na Węgrzech, z·ebr2nie materiału fakt.ograficznego, który następnie z powodz·eniem iillożlllia·aln:ali:wwaćw katego,riach procesó'w a:symilacyjno-irntegracyjnych. Postuluję zatem rychłe zmganizowanie i przeprowa~lzenie systematycznych etnograficznych badań kultury wybranych zbiorQwości polonijnych, w pierwszym rzędzie chł.opskich. Etnografia polska - co starałem się dowieść powyżej - jak dotąd 40 tamże. s. 21. �Etnograficzne badania 213 poLonijne niestety, zarówno w przeszłości, jak i obecnie nie zaznaczyła wyra'zniej swego udz'1ału w badaniach zagadnień wchodzących w zakres szeroko rozumianej problematyki polonijnej. Uznając rolę plrocesów migracyjnych dla kształtowania się i przemian kultury ludowej, nigdy nie poświęciła im większej uwagi, kontentując się ustaleniami dyscyplin pokrewnych. Nie przeprowadzo,no do Q\S'tatnich lat konsekwentnych i na lS~eroką slktalę 'Z;<l\pr!og~amowanychbadań kuvtury zbó.'O'l"1owości polOlltijnych. Stan taki ni!e wydaje sli.ęuSJprra:wiedliwiony. Należy dążyć dla wykOlrzystarIIllia€,bnogr:afii w ni!edalekiej p1rzyszłOOcó. w tego tYlpub:adtaniach, 00 zależeć będzie m. in. od uświadomienia sobie przez jej pTzedstawlicieli zarówno doniosłości problematyki jak i zaniedbań w jej pozmaniu. Zamiast zakończenlia Ukazała się ostatnio praca, która choć nie rozwiązuje żadnego z po.przednio poruszonych przeze mnie problemów, ani - w moim przekonaniu - nie zapełnia żadnej z is'totmych luk w poznaniu problematyki sygnalizowanej, godna jest wnikLiwej uwagi i rzeczowej krytyki. Jest ona bowiem pierwszym na gruncie polskim etnograficznym (etnologicznym) studium z zakresu kulturowej antropologii etnicZlI1ej. Praca A. Posern-Zielińskiego 41 bez wątpienia wzbudzi żywe zainteresowanie wśród badaczy problematyki polonijnej. Na tym miejscu ustosunkuję się do niej jedynie w takim zakresie, jaki uzasadniają prezentowane w artykule tezy. Zamierzeniem autora było, co koresponduje z zamieszczonymi powyżej sugestiami, ukazanie kultury Polonii (tu amerykańskiej) nie od strony zaiC'h!owanych,przeżytków. Mia'ł on :IlIaoelu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury środowisk polonijnych" 42. Jalk naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego, jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" 43. Najzupełniej zgadzając się z autorem. co do zakresu pracy podnieść należy, iż zdaje się on przerastać możliwości jednego człowieka. Jest to 41 A. Pasem-Zieliński, Tradycja Wrocław 1'9;83. 42 tamż,e, s. 11. 43 tamże, s. 12. ~ykańskiej, a etrlJiczność. Przemiany kultury Polonii ame- �214 RYSZARD KANTOR raczej zadanie dla zespołu badawczeg:o. Ogrom materiału, jaki nal-eżało (p::>::idać anal:iiZlie,brak Ipra:c:syntetyc:zn)T'Ch,poświęconych węższym rzagadnieniom spowodował, iż na obecnym etapie wiedzy ogólnej o Polonii amerykańskiej nie mogł~ powstać praca odzwieroiedlająca całą złożoność problematyki, lecz jedynie - co zresztą dostrzegł autolf i co uznał za naturalną kOlDsekwencję przyjętej perspektywy badawczej, ukazująca "podstawowe symptomy zmian (kultury polonijnej - przyp. R. K) ... główne formy i treści... najwąŻDiejsze mechanizmy akulturacyjnego procesu" 44. W konsekwencji prąc? wydąje. się katalogiem problemów, których auto,r nie próbował rozwiązać, lecz jedynie zaanonsował je niekiedy w sposób niemal publicystyczny. Pololnia amerykańska, w zależności od szacunków, zdaje się liczyć llmjmnriej t:J:izy,la royć :moż·e a dwa T:aJZytyle miliJ:mów c:zł'onlków45. Nasuwa się pytanie czy istnieje jedna kultura Polonii amerykańskiej, czy wiele? A może jest ich tyle, ile is1Jnieje środowisk polonijnych w AmeryCt'. Czy kultura zbiorowości emigrantów góralskich w Passaic i kultura farmerska zbiorowości w starlie Wisconsin podlegała tym samym bodźcom i tak samo się zmieniała? Teksas i Chicago, zbiorowość robJtników i zlbiJl'o'wOŚĆ chłapÓIW-farm:erów. W czym ich podl()ibieństJwo,w czym różnice? A. p.osern-Zieliński w Uwagach końcowych stwierdza: "tak jak 'nie ma jednej zwartej społeczności polOlllijnej, tak też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności od okresu -chronologicznego i środowiska społecz-nego" 46. W moim przekonaniu w znacznym stopniu udało się autorOWi ukazać owe wspólne cechy; zatarta z-ostała Jlatomiast w znacznym stopniu owa różnorodność form kultury polonijnej. Może dlatego, że to CD wspólne łatwiej ujawnialo się w materiale z jak'iego autor korzystał, ujawnienie zaś teg!o co różne wymaga przeprowadzenia dogłębnych studiów terenowych, stałego i długotrwałego kontaktu ze środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak środowisko robotników z Detr·oit, farmerów z okolic Stevens Point, czy potomków pionierów z Panny Marii w Teksasie. Praca A. Pasem-Zielińskiego - efekt wybitnej erudycji badacza jest cenna przede wszystkim dlatego,_ że ukazuje horyz-onty problematamże, s. II. Niewątpliwie mylił ~ię E. Kusielewicz pisząc o <:lwunastu (nawet piętnastu!) milionach Ameryikaln6w po:1skiego pochodzenia. Zob. E. Kusielewicz, O stanie kult.ury polskiej w Stanach Zjednoczonych, "Przegląd Polonijny", R. 1: 1975, z. 1, s. 80. ~ A. Pasem-Zieliński. Tradycja a etniczność ... , s. 288. 44 4S �Etnograficzne badania 215 polonijne tyki badawczej, ukazuje złożoność zagadnień, jakie wchodzą w zak'res pojęcia kultura Polonii amerykańskiej. Praca spełnia wielką rolę inspirującą - także na gruncie metodologii badań polonijmych, zwłaszcza etnJgraficznych - lecz jeszcze raz dowodzi, że wielkie syntezy w naukach społeczno-historycznych rodzić się muszą na bazie solidnych i wszechstronnych studiów cząstkowych. A takich, jak poprzednio dowodziłem, jeszcze nie podjęto. Należy bez wątpienia badać przemiany kultury zbior'owisk polonijnych, lecz oznacza to po prostu obecnie, że należy owe kultury poznać lepiej niż dotychczas. EYSZARD KANTOR ETNOGRAPHIC RESEARCH ON POLISH EMIGRANTS. PROPOSITIONS FACTS AND (Summary) The article attempts at evaluating hitherto existing achievements of Polish ethnography in 'the slbudies on POIlish eilTIli,gralllits living ali! o,ver the wOIri1d,especliallly in the analyses regarding the influence ,of emigration and re-emigration both on :he forma'tion and t'ransformatiQln ,of the culture of Polish vma,ge. In the author's opinion PoUsh ethnography has not been strongly ma,rked as [he research on Poli'Sh emigrants is concerned and despite attempts undertaken by same investigators (e. g. M. Got'kiewicz, E. Pietrasz,ek, J. A. Łątka, E. Kn-;mska, R. Kant-or) i't has only begun to specify thesubject of its interest, scope of research and methodology. According to the author, monographic studies of pea:sanis' and farmers' communities of Polish migin in Brasil, Canada, the United States and some other European co'untries (Jugoslavia, Romania) are the most pressing task to be taken up by Polish ethno'graphNs. Contrary to some conceptions (e. g. W. Sobisiak) the 3uthor thinks that ethnographers should nOlt be interested only in the so-called native culture of PoUsh emigrant,s, but thek culture in general, both i.1 ,ts native (Ilements and specific cultural "products" resulting from an adapta\tion of ethnic g;'oup to new conditions. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800186e1a44ac0e175b57d1aa1edb533.pdf fe4aec20b079fb975540bef6e495675d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polonia - badania etnograficzne etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1972 Title A name given to the resource Wkład polskiej etnologii w badania zbiorowości polonijnych na świecie / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.385-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD Instytut t. 78, 1995 KANTOR Etnologii Uniwersytet Jagielloński Kraków WKŁAD POLSKIEJ ETNOLOGU POLONIJNYCH W BADANIA NA ŚWIECIE ZBIOROWOŚCI Uwagi wstępne Badania polonijne czyli precyzyjniej: badania nad zbiorowościami polinijnymi na świecie, mają w polskiej nauce długą tradycję. Rozpoczęte jeszcze przed pierwszą wojną światową, kontynuowane były w okresie U Rzeczypospolitej przez indywidualnych badaczy, ale także znajdowały miejsce w planach naukowych różnych instytutów, między innymi Instytutu Gospodarstwa Społecznego i Instytutu Naukowego do Badania Emigracji i Kolonizacji. Również problematyce tzw. polonijnej poświęcał wiele uwagi Instytut Badań Spraw Narodowościowych (Boruta, 1985). Choć osiągnięcia badaczy tamtych czasów są znaczne, dopiero od połowy lat siedemdziesiątych naszego wieku badania zbiorowości polonijnych na świecie nabrały prawdziwie szerokiego wymiaru, zostały ujęte w ogólnopolskie ramy organizacyjne i były realizowane wedlejednej, ogólnej i - w założeniu interdyscyplinarnej koncepcji. Przyniosły wiele istotnych osiągnięć, ale także sporo rozczarowań. Dziś, gdy początkowy zapał ośrodków badawczych i poszczególnych badaczy zdaje się nieco słabnąć, gdy gros badań, w konsekwencji przemian politycznych, które to umożliwiły, koncentruje się na obszarach szeroko rozumianego Wschodu, gdzie Polacy są mniejszościami narodowymi, a nie Polonią, która to nazwa bywa czasem zastrzeżona dla zbiorowości polskich zrodzonych w wyniku migracji, przede wszystkim zarobkowych, czas podsumować dotychczasowe osiągnięcia badawcze. Skupię się tu na okresie ostatnich dwudziestu lat i spróbuję spojrzeć na problem okiem nie tyle historyka nauki - nie jestem nim, a i czas na taką ocenę chyba jeszcze nie nadszedł - ile uczestnika pewnych działań, jednego z wielu badaczy, którzy wzięli udział w próbach - mniej lub bardziej udanych - poszerzenia wiedzy o dziejach i kulturze tzw. zbiorowości polonijnych na świecie. Programy i organizacja badań polonijnych po II wojnie światowej W pierwszych latach po II wojnie światowej nie było w Polsce sprzyjających warunków do kontynuowania badań zwanych polonijnymi, dopiero w roku 1959 została powołana Komisja Polonii Zagranicznej przy Komitecie 25 .- Lud L LXXVIII �386 Badań nad Kulturą Współczesną PAN. Została ona przekształcona w 1970 roku w samodzielny Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN. Instytucja ta stała się, i jest do dziś, głównym inspiratorem badań, tracąc jednak z czasem, z powodu procesów decentralizacji polskiej nauki i zmian w sposobie jej finansowania, dominującą rolę arbitra merytorycznego i koordynatora przedsięwzięć badawczych. Generalnie do zadań Komitetu należało, zgodnie z uchwałą Prezydium PAN: a) inicjowanie i popieranie badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej; b) opiniowanie projektów planów badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej oraz koordynowanie badań prowadzonych w tym zakresie w skali ogólnokrajowej; cJ podejmowanie inicjatyw upowszechniających dorobek badań (... ); d) dokonywanie oceny stanu i organizacji prowadzonych w tym zakresie badań w skali ogólnokrajowej, przygotowywanie i publikowanie zbiorczych opracowań; e) organizowanie dyskusji i konferencji naukowych poświęconych Polonii zagranicznej; t) inicjowanie współpracy z ośrodkami zagranicznymi zajmującymi się badaniami nad problematyką Polonii zagranicznej; g) wydawanie naukowego rocznika poświęconego Polonii zagranicznej (Kubiak, 1975, s. 17). Zakres kompetencji Komitetu czynił go "dyktatorem" w dziedzinie badań polonijnych w kraju, było to zarówno siłą, jak i - w pewnych sytuacjach - również słabością tej instytucji. Już od roku 1960 ukazywał się rocznik "Problemy Polonii Zagranicznej" (Bogusz, 1975), który w 1975 roku przekształcony został w wychodzący do dziś "Przegląd Polonijny", początkowo półrocznik, z czasem kwartalnik. Pismo to jest nie tylko kopalnią wiedzy o zbiorowościach polonijnych w świecie, ale również przynosi informacje o organizacji badań polonijnych, działalności poszczególnych placówek badawczych, ich reorganizacjach, programach badawczych itd. Komitetowi bez wątpienia należy zawdzięczać ożywienie badań polonijnych, w tym zwłaszcza zbudowanie trwałych podstaw dla takich badań w postaci placówek naukowych. Szczególną rolę odegrał tu Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny Uniwersytetu JagiellOllskiego (z czasem Instytut Badań Polonijnych, dziś Instytut Polonijny). Nie można jednak zapominać o innych placówkach, zwłaszcza o Instytucie Migracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (dziś: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL) oraz o Zakładzie Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu (dziś: Zakład Badań Narodowościowych PAN, wydający od kilku lat czasopismo "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa"). Nie oznacza to bynajmniej, iż Kraków, Lublin i Poznań zdominowały badania polonijne; były one prowadzone we wszystkich niemal ośrodkach naukowych kraju, jednakże prawdą jest, iż właśnie w wymienionych miastach - najżywiej, tam też powstały najwcześniej stałe zespoły badawcze i tam - mowa o Krakowie - mieściło się centrum koordynacji badań. �387 Istotnym problemem było zbudowanie jednolitego programu badań polDnijnych, który to program miał obejmować ogół "badań naukowych nad wszelkimi dziedzinami i przejawami historii wychodźstwa polskiego, jego stosunkiem do Ojczyzny i do narodów, wśród których osiadło" ("Problemy ... ", 1960, s. 3). Najbardziej znane programy to: propozycja Komisji Polonii Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), R. Bierzanka (1968), W. Szczerby (1973), a przede wszystkim H. Kubiaka (1975). Ta ostatnia propozycja jest szczególnie istotna, gdyż ona właśnie stała się podstawą założeń badawczych realizowanego w latach 1976 -1985, i po małych korektach w latach 1986-1990, międzyresortowego programu badawczego MR 111/10 "Przemiany zbiorowości polonijnych", w drugiej fazie: "Przemiany zbiorowości polonijnych na tle przeobrażeń innych grup etnicznych w krajach osiedlenia Polonii". Proponując swój program H. Kubiak wyszedł z założenia, iż dotychczasowa skuteczność badań polonijnych jest niedostateczna. Jest to wynik działania wielu czynników, wśród których za najważniejsze uznał: "brak dobrze zorganizowanego warsztatu badawczego większości placówek zajmujących się problematyką polonijną, a zwłaszcza zaplecza informacyjno-dokumentacyjnego (... ), brak szerokiej i właściwie pomyślanej współpracy z zagranicznymi, w tym polonijnymi ośrodkami badań etnicznych (... ), mała dojrzałość teoretyczna i metodologiczna znacznej części prowadzonych prac, ich raczej publicystyczny, a nie naukowy charakter (... ), ucieczka większości badaczy, w znacznym stopniu z przyczyn obiektywriych, od trudnych analiz współczesności (... ) do badań historycznych (... ) wykorzystujących głównie źródła zastane" (Kubiak, 1975, s. 18 - 19). W swoim "jednolitym programie zadań badawczych" wyróżnia H. Kubiak 22 ogólne kierunki badań. W większości były to kierunki uprawiane już uprzednio w mniejszym lub większym zakresie. Program zwracał uwagę, i w tym jest jego szczególna zaleta, na dziedziny wyraźnie zaniedbane, między innymi postulował podjęcie tematów: "Przemiany języka polskiego w zbiorowościach polonijnych", "Stereotypy przedstawicieli Polonii, Polaków i Polski w zagranicznej sztuce i środkach masowego przekazu", "Historia badań polonijnych w Polsce", "Metodologia badań polonijnych", czy wreszcie "Ochrona poloników w świecie". Do wyraźnie zaniedbanych dziedzin należała bez wątpienia kultura zbiorowości polonijnych. Za istotne zadanie H. Kubiak uznał między innymi, poznanie mechanizmów przemian wzorów i wartości kulturowych, a także poznanie mechanizmów trwania i przemian folkloru w polonijnych zbiorowościach. Zadania tego rodzaju, niejako w sposób naturalny, kierowane były do tych dyscyplin, które za naczelny przedmiot swoich badań uznają kulturę, czyli również do etnografów i etnologów. Program H. Kubiaka był wyraźną zachętą, propozycją włączenia się kulturoznawców do badań zbiorowości polonijnych na świecie, badań, które zwykło się czasem nazywać polską wersją badań etnicznych (Miodunka, 1987, s. 11-12; �388 Stankiewicz, 1994, s. 17). Zanim jednak powiemy, czy tak się w istocie stało i jakie owo włączenie się dało efekty, trzeba kilka słów powiedzieć o genezie i naturze zjawiska zwanego kulturą polonijną. Kultura zbiorowości polonijnych na świecie Nie ma jak dotąd zgodności co do statusu kultury zbiorowości etnicznej w wieloetnicznym kraju imigracyjnym. Mnogość wyobrażeń w tej kwestii sprowadzić można do trzech najistotniejszych stanowisk głoszących, iż: a) zbiorowość etniczna (emigrująca) zachowuje w kraju docelowym kulturę kraju pochodzenia; b) zbiorowość taka przejmuje kulturę kraju osiedlenia; c) zbiorowość etniczna wytwarza nowy typ kultury, który nie daje się zredukować ani do kultury kraju pochodzenia, ani do kultury kraju docelowego. Jeśli uznaply, że społeczność emigracyjna jedynie zachowuje (z natury rzeczy coraz bardziej ograniczoną) kulturę kraju pochodzenia, to przedmiotem naszego zainteresowania mogą stać się wyłącznie elementy reliktowe, materialne lub świadomościowe szczątki bagażu kulturowego, który został przez emigrantów przeniesiony do nowegQ miejsca osiedlenia (Kantor, 1990b). Bagaż ten jest wypierany przez kulturę kraju osiedlenia, stopniowo przejmowaną przez imigrantów. Stopień zaniku ich rodzimej kultury będzie jednocześnie stopniem postępów procesów asymilacyjnych (Symonolewicz-Symmons, 1982). Przyjmując założenie, iż zbiorowość etniczna wytwarza w kraju osiedlenia nowy typ kultury, której treści nie dadzą się zredukować do kultury kraju pochodzenia, ani też do kultury kraju osiedlenia, tym samym mamy podstawy zakładać istnienie subkultur etnicznych, w tym także subkultury polonijnej (Babiński, 1981; Paluch, 1981). Ze względu na fakt, iż kraje przyjmujące wychodźców z Polski znacznie się od siebie różniły kulturowo, powstające w nich zbiorowości polonijne musiały z natury rzeczy, przejmując pewne elementy kultury grupy/grup dominujących, różnicować się pod względem kulturowym. Oznacza to, uwzględniając dodatkowo różnice w bagażu kulturowym wśród fal polskich emigrantów, iż nie może być mowy o jednej kulturze polonijnej (jeśli przychylimy się do tezy, iż twór taki w ogóle istnieje), lecz raczej o polonijnych kulturach mniej lub bardziej różniących się od siebie mimo wspólnej genezy. O kulturach polonijnych można mówić dopiero od momentu, gdy kształtować się poczęły polonijne zbiorowości na świecie. To z kolei było wynikiem przemieszczania się znacznych rzesz ludności polskiej i osiedlanie się jej w obcym etnicznie i kulturowo otoczeniu. Grupy imigrantów, zrazu dość amorficzne, z czasem przekształcały się w społeczności w rozumieniu socjologicznym i wchodziły w szerokie kontakty z otoczeniem. Postrzegane były przez nie jako odrębne, i same też uważały się za takie. Członkowie tych zbiorowości mówili własnym językiem/gwarą, mieli sobie tylko właściwe zwyczaje, przestrzegali i kultywowali własne prawa i systeIl?Y wartości. �389 Zbiorowości polonijne mogły być mniej lub bardziej jednorodne pod względem kulturowym. Przykładem jednorodności kulturowej zbiorowości polonijnej może być zbiorowość Kaszubów kanadyjskich (lost, 1983). Na ogół jednak grupy polonijne, przekształcające się w polonijne zbiorowości były znacznie zróżnicowane wewnętrznie, także ze względu na regionalne pochodzenie. Owo pochodzenie regionalne, a właściwie, zróżnicowanie regionalne związane z pochodzeniem, miało ogromne znaczenie dla kształtowania się charakteru poszczególnych zbiorowości polonijnych i ich kultur. Chłopi stanowili ogromną większość fal emigracyjnych, stając się z tego powodu faktycznym jądrem niemal każdej zbiorowości polonijnej na świecie. Fale emigracji, dzięki którym zaistniały zbiorowości polonijne w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, we Francji i w Niemczech, nie były nosicielami kultury narodowej (co najwyżej jej pewnych elementów), lecz nosicielami kultur regionalnych, tradycji ludowej - chłopskiej. Proces unarodowienia chłopów polskich, stanowiących gros emigrantów, dokonał się dopiero na emigracji - równolegle zresztą z podobnym procesem zachodzącym w kraju - w nowych, pod wieloma względami, szczególnych warunkach. Miejscem uświadamiania narodowego była polonijna parafia, polonijne organizacje; udział w tym procesie miała polonijna prasa i książka. Tworząca się polonijna kultura/kultury, w pierwszym okresie rozwoju wydawać się może amorficznym zlepkiem tradycji chłopskich, regionalnych oraz nabywanych przez imigrantów elementów kultury ogólnonarodowej. Szybko jednak ujednoliciły się - w znacznym stopniu pod wpływem polonijnej parafii - doroczne obrzędy i zwyczaje, powstał stosunkowo jednorodny i powszechnie uznany kanon polskości w życiu codziennym i w społecznej działalności. Gdyby nie wpływy zewnętrzne, idące spoza grupy etnicznej, ze strony grupy dominującej i grup innych, być może ukształtowałby się jeden typ zbiorowości polonijnej i jeden typ jej kultury, który możnaby nazwać uniwersalnym. W rzeczywistości jednak już w początkach kształtowania się zbiorowości polonijnych wykazywały one wielkie zróżnicowanie, powstawały nieuchronnie jako zbiorowości: amerykańska, brazylijska, kanadyjska, francuska itd. Zatem ich kultura winna być określana precyzyjnie, np. kultura zbiorowości polonijnej amerykańskiej, choć akurat w tym przypadku nie jest to jeszcze wystarczające, gdyż zbiorowości i ich kultury wykazują wielkie zróżnicowanie wewnętrzne; różnice między kulturą polonijnej zbiorowości farmerskiej (Kocik, 1990) a kulturą polonijną w ośrodkach miejskich są wielce wyraźne i znaczące (Kantor, 1990a). Kultury polonijne, co nie ulega wątpliwości, zmieniały się pod wpływem bodźców i treści płynących ze strony społeczeństwa kraju, w którym egzystowały zbiorowości polonijne, w wyniku wewnętrznych procesów oraz w rezultacie napływania nowych fal emigracji z kraju macierzystego. Fale te stanowili nosiciele kultur regionalnych/lokalnych i kultury narodowej, z czasem także �390 kultury masowej, w jej polskiej wersji, a włączając się w budowanie i przekształcanie zbiorowości polonijnych odciskali piętno na kulturze tych zbiorowości. Wszystkie kultury polonijne, tak jak wszystkie zbiorowości polonijne na świecie, posiadają wspólne cechy, które są rezultatem wspólnoty genetycznej, jednakże różnice między nimi są znaczne, choć do dziś nie zostały dostatecznie rozpoznane, i z tego powodu nie jest usprawiedliwione sprowadzanie ich do wspólnego mianownika. Może to bowiem spowodować stracenie z pola widzenia istotnego faktu: ogromnego wpływu otoczenia kulturowego na kształtowanie się konkretnej kultury polonijnej, a wszak otoczenie w poszczególnych krajach osiedlenia Polonii jest odmienne, niekiedy wręcz skrajnie. Zbiorowości polonijne i ich kultura jako przedmiot badań etnograficznych i etnologicznych Istniejące w przeszłości i obecnie zbiorowości polonijne i ich kultury są w różnym stopniu naukowo rozpoznane. Cieszą się one zainteresowaniem wielu dyscyplin naukowych. Trudno niekiedy przypisać badaczy do którejś z nich w sposób jednoznaczny, najcżęściej bowiem badania takie - ze względu na charakter badanego przedmiotu - wymagają podejścia zarówno historycznego, jak socjologicznego i etnograficzno-etnologicznego. Zwykło się sądzić, iż najlepiej pod każdym względem poznana została kultura Polonii amerykańskiej. W rzeczywistości wiele wiadomo o polonijnej prasie w Ameryce, o polonijnych organizacjach, o polonijnym szkolnictwie, czyli o instytucjach, gdy tymczasem o wiele mniej wiadomo o wzorach życia codziennego, o obrzędowości rodzinnej i dorocznej, o zwyczajach towarzyskich, o folklorze emigracyjnym (Kantor, 1994) itp. Jak z tego wynika, nasza wiedza o kulturze zbiorowości polonijnej w Stanach Zjednoczonych ogranicza się do wiedzy o kulturze w węższym pojęciu tego terminu, do działalności kulturalnej w formach zinstytucjonalizowanych, czy wręcz do kultury wysokiej. Niewiele natomiast wiadomo o kulturze niskiej, a także w ogóle o kulturze symbolicznej, choć tu akurat notujemy ostatnio pewien interesujący postęp (Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994). Ponadto rozpoznana jest w pewnym stopniu - jeśli chodzi o kulturę Polonii amerykańskiej - kultura głównie miejska (Posem-Zieliński, 1982), w minimalnym stopniu natomiast zostały poznane formy i przejawy kultury Polonii wiejskiej, farmerskiej, wcale licznej w niektórych częściach Stanów Zjednoczonych (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989). Kultura zbiorowości polonijnych w Stanach Zjednoczonych, mimo iż uchodzi za stosunkowo dobrze znaną, jest w istocie zaledwie rozpoznana. Cóż zatem powiedzieć o kulturze innych zbiorowości polonijnych, np. brazylijskiej. Choć 1 tu pewne interesujące ustalenia zostały w ostatnich latach poczynione (Knothe, 1985); daleko nam jednak do zadowalającej wiedzy. �391 o dotychczasowych osiągnięciach etnografii/etnologii polskiej w badaniach zbiorowości polonijnych, w tym zwłaszcza w badaniach ich kultury, pisałem obszernie na innym miejscu (Kantor, 1984; 1987). Po dość krytycznym ustosunkowaniu się do dotychczasowych sposobów badań i po ukazaniu ich - mniej lub bardziej interesujących - rezultatów, proponowałem, generalnie, takie spojrzenie na problem kultury zbiorowości polonijnych na świecie, który zaowocowałby badaniami właśnie k u l t u r y, a nie - jak bywało dotąd - jedynie dziedzictwa kulturowego Polonii. Koncepcja moja, która zresztą nie zwróciła większej uwagi, została zbudowana na generalnej niezgodzie z koncepcją W. Sobisiaka, który stwierdził, iż: "najważniejsze wydaje się wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachowań wychodźców, związanych z utrzymywaniem i pielęgnacją rodzimego dziedzictwa kulturowego, a dopiero w dalszej kolejności takich problemów, jak akulturacja, asymilacja i integracja w nowym środowisku, czy wreszcie w ogóle badanie współczesnej kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturowego wychodźcy" (1975, s. 46). Ten sam autor stwierdził, iż dla potrzeb poznawczych "pojęciem kultury rodzimej emigrantów należałoby obejmować dziedzictwo kulturowe kraju pochodzenia wychodźców, to jest ogół zachowań ludzkich i w związku z nimi wytworzonych zobiektywizowanych elementów kulturowych danego etnosu, zarówno materialnych jak i duchowych wartości i uznawanych sposobów postępowania, posiadanych, przyjętych i przekazywanych przez jego przedstawicieli przebywających za granicą" (Sobisiak, 1975, s. 17). Krytykowałem już kilkakrotnie tę koncepcję (Kantor, 1985; 1987), która moim zdaniem prowadzi do takiego modelu badań, gromadzenia danych, a następnie prezentacji ich wyników (Sobisiak, 1983), który trafnie i złośliwie zarazem bywa określany jako "etnograficzno-folklorystyczny", a sprowadza się po prostu do wielce czasochłonnego wykrywania odrębności etnicznych w zachowanych elementach folkloru, zwyczajów, języka itp. To w konsekwencji plasowało i plasuje etnografię i kojarzoną z nią etnologię na marginesie badań polonijnych. Nie kwestionuję istnienia interesujących ustaleń w pracach wychodzących z takiej koncepcji, w tym w pracach W. Sobisiaka, lecz w żadnym wypadku nie mogę się zgodzić na uznanie jego koncepcji za w pełni wartościową, a zwłaszcza za jedyną dyrektywę badawczą w etnograficznych/ /etnologicznych badaniach nad kulturą zbiorowości polonijnych na świecie. Nawiasem dodać trzeba, że nawet badacze z kręgu W. Sobisiaka, jego uczniowie ściślej mówiąc, z czasem podjęli studia wszechstronniejsze, daleko odbiegające od wąsko rozumianego poszukiwania reliktów kultury rodzimej i rejestrowania objawów jej pielęgnowania (Kaczmarek, 1991; 1992). Gruntownej krytyce poddał koncepcję badań wychodzącą od pojęcia kultury rodzimej A. Posem-Zieliński (1987, s. 59). "W klasycznej (... ) postaci koncepcja kultury rodzimej proponuje studia n~d dziedzictwem imigrantów �392 przemesIOnym w nowe środowisko i nad formami jego utrzymywania SIę w obcym kulturowo otoczeniu. Badacza kultury rodzimej nie tyle interesują przekształcenia polskich wzorów i treści kulturowych w toku procesu akulturacji, ich selekcja i łączenie się z obcymi elementami oraz powstawanie całkowicie nowych subkulturowych elementów, co rejestracja cech reliktowych przyniesionych w emigracyjnym bagażu oraz śledzenie tych wszystkich wzorów, których pochodzenie wyprowadzić można bezpośrednio z polskiej kultury ludowej czy narodowej. Nic więc dziwnego, że ulubionym przedmiotem zainteresowania tej orientacji i to niezależnie od tego, czy ktoś posługuje się terminem "kultura rodzima" czy też zastępuje go innymi określeniami, są ludowe zwyczaje, obrzędy, ceremonie, przesądy itp. aspekty tzw. tradycyjnej kultury ludowej kultywowane w zbiorowościach polonijnych siłą ciążenia tradycji czy też na skutek świadomych decyzji nawiązywania do tradycji kraju pochodzenia". Na miejsce krytykowanej koncepcji, autor wprowadza inną, z gruntu odmienną. "Swego rodzaju przeciwieństwem - zauważa A. Posern-Zieliński traktowania kultury skupisk polonijnych jako polskiej kultury w diasporze, czy to w wymiarze kultury elitarnej czy też ludowej, jest koncepcja kultury polonijnej jako specyficznej kultury etnicznej wkomponowanej w rzeczywistość kulturową kraju zamieszkania. Uważa się ją za rezultat akulturacji i innych przekształceń wynikających z wrastania emigrantów w nowe podłoże i widzi się w niej nowe (choć przejściowe) i oryginalne zjawisko będące kompleksem różnorodnych elementów, w tym adaptowanej do kraju osiedlenia kultury rodzimej, dostosowanych do etnicznej specyfiki grupy wzorów miejscowych i innowacyjnych rozwiązań ukształtowanych wyłącznie w danym środowisku polonijnym" (s. 59). W ostatnich latach przekonanie, iż badania kultury zbiorowości polonijnych na świecie winny wyjść poza schemat "folklorystyczno-etnograficzny", porzucić tropienie rodzimej kultury na rzecz spojrzenia ujmującego owe trzy podstawowe perspektywy: perspektywę kraju pochodzenia, kraju osiedlenia oraz perspektywę samej zbiorowości polonijnej, zyskuje powszechne przekonanie. Czy jednak idzie za nim konkretne działanie, czy prowadzone są badania wedle zarysowanej powyżej koncepcji, czy powstają studia ukazujące w nowym świetle polonijne zbiorowości i ich kulturę? Próbę odpowiedzi na to pytanie należy rozpocząć od przypomnienia pracy, która w polskiej literaturze dotyczącej zagadnień Polonii odegrała rolę bez wątpienia pionierską i inspirującą. Choć nie mogła w pełni zadowolić z powodu swojej przeglądowości - ogrom poruszanych w niej problemów spowodował powierzchowne potraktowanie niektórych z nich - to z perspektywy lat zdaje się jeszcze zyskiwać na wartości. Mowa tu o monografii A. Posem-Zielińskiego zatytułowanej Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej (1983). �393 Zamierzeniem autora było, co jest oczywiste pamiętając o jego wywodach na temat sposobu traktowania kultury zbiorowości polonijnych scharakteryzowanych wyżej, ukazanie kultury Polonii amerykańskiej nie od strony zachowanych przeżytków "kultury rodzimej", co było zwykłą praktyką w okresie, gdy praca się pojawiła. Miał on na celu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury środowisk polonijnych" (s. 11). Jak naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego, jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" (s. 12). Te nowe formy kulturowe stały się przedmiotem szczególnej uwagi A. Posem-Zielińskiego. W pracy poznańskiego badacza znalazło się wiele ważnych i inspirujących dalsze badania konkluzji. Chciałbym tu zwrócić uwagę na jedną. "Tak jak nie ma jednej zwartej społeczności polonijnej - pisze A. Posem-Zieliński - tak też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności od okresu chronologicznego i środowiska społecznego" (s. 288). Autor w przekonywający sposób ukazał owe wspólne cechy; różnorodność form kultury polonijnej, czy może raczej specyfika polonijnych kultur zróżnicowanych polonijnych zbiorowości w Stanach Zjednoczonych, została ledwie zarysowana. To co wspólne ujawniało się w materiale z jakiego autor korzystał wyraźniej, pełniejsze ukazanie zróżnicowania wymagało przeprowadzenia dogłębnych, systematycznych studiów, stałego i długotrwałego kontaktu ze środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak np. środowisko robotników z Detroit i Chicago, farmerów z okolic Stevens Point w stanie Wisconsin, silnie związanych ze Starym Krajem górali z Passaic, czy potomków pionierów z Panny Marii w Teksasie. Rozważania o genezie zbiorowości polonijnych i ich kulturze uległy ostatnio znacznej sublimacji. Szczególną uwagę należy zwrócić na kilka publikacji J. Rokickiego, pracownika Zakładu Kultury Polonijnej Instytutu Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego i to nie z tego powodu, iż Zakład ten, którego byłem założycielem i pierwszym kierownikiem, programowo realizuje pewną wizję badań nad kulturą polonijną, przewijającą się też w niniejszym artykule, ale ze względu na istotną wartość propozycji wymienionego autora. J. Rokicki w kilku pracach podjął problematykę migracji i zmiany kultury w kontekście wiedzy o kulturze polonijnej (1986a), analizował rolę religii i języka jako wartości etnicznych i symboli grupy etnicznej (1986b; l 992b), w oryginalny sposób ujął kwestię tzw. mszy polkowych, etnicznego elementu w liturgii kościelnej Kościoła katolickiego w Stanach Zjednoczonych (1994). Swoistym ukoronowaniem dotychczasowych zainteresowań J. Rokickiego, łączącego studia nad całościowymi ujęciami kwestii kultury polonijnej �394 jako subkultury etnicznej z ciekawymi analizami funkcjonowania jej poszczególnych elementów, jest praca Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA (1992). Bez wątpienia stanąć ona może w jednym rzędzie obok pracy A. Posem-Zielińskiego ze względu na wybitne wartości merytoryczne, a także z powodu inspirującej roli dla prowadzonych współcześnie badań nad zbiorowościami polonijnymi i ich kulturą/kulturami. Bez wątpienia równie godne uwagi są monografie poszczególnych zbiorowości polonijnych, które w mniejszym lub większym stopniu traktują również o ich kulturze, często w ujęciu tu postulowanym lub przynajmniej nie odbiegającym od niego w sposób wyraźny. Przedmiotem badań stały się ostatnio między innymi: społeczność farmerów polskiego pochodzenia w stanie Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), specyficzna zbiorowość emigrantów z jednej małopolskiej parafii, istniejąca w Chicago od stu lat (Kantor, 1990a; 1994), a także zbiorowość kaszubska w Kanadzie (Kucharska, 1986; 1993). Niestety, podobnych opracowań nie doczekały się jeszcze zbiorowości polonijne z innych obszarów, choć potrzeba taka nie budzi wątpliwości. BIBLIOGRAFIA Babiński G. Metodologiczne problemy badań odrębno.ki kulturowych zbiorowości etnicznych 1981 w społeczeństwach pluralistycznych, w: KullUra skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Bibliotekę Narodową oraz Insl.ytut !fislorii PAN, Warszawa, s. 6 - 23. Bierzanek R. 1968 Stall i potrzeby badwl naukowych nad problematyką polonijną, "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 5, s. 7 - 28. Bogusz A. 1975 Spis zawarto.ści "Problemów Polonii Zagranicznej" (tomy 1-9), "Przegląd Polonijny" R. 1, z. 1, s. 191-198. Borula M. Instytut Spraw Narodowo.ściowych (1921-1939). Z dziejów polskich badań nauko1985 wych nad problematyką etniczną, "Przegląd Polonijny" R. 11, z. 2, s. 63 -79. Jost I. 1983 Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin. Kaczmarek U. Aktywno.ść kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej 1991 Republice Demokratycznej, Rum!mii i na Węgrzech w latach 1945 -1989, Poznań. Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej w latach 1945 -1989, Poznań. 1992 Kantor R. Etnogr(j{iczne badania polonijne. Rzeczywisto.~ć i propozycje, "Lud" t. 68, s. 197·215. 1984 Rec.: W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983, 1985 "Przegląd Polonijny" t. II, z. 1, s. 121-125. �395 1987 1990a 1990b O badaniach kultury polonijnej krytycznie, w: Dorobek i perspektywy badaJ) polonijnych, pod red. W. Miodunki, Lublin, s. 47 - 55. Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parąfii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wrocław. Folklor grupy emigrującej. Etnograficzne wprowadzenie do zagadnienia miejsca i roli )iilkloru w kulturze zbiorowo.~ci polonijnych, w: O język i kulturę polską w środowiskach polonijnych. Materiały z II Konferencji Okrągłego Stołu, Łańcut 1986, pod red. R. Kantora. 1. Rokickiego, Warszawa, s. 31- 37. Kocik L. Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA, Wrocław. 1990 Koliński D. Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin, "Przegląd Polo1988 nijny" t. 14, z. l, s. 31-47. Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowo.ki powiatu Portage, Wisconsin, 1989 USA, "Przegląd Polonijny" t. 15, z. 2, s. 31-42. Knothe M. A. Polscy chlopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji, 1985 "Etnografia Polska" t. 29, z. 2, s. 163-214. Kubiak H. 1975 O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, s. 15-27. Kucharska 1. Kaszubi w Kanadzie; Mechanizmy identyfikacji etnicznej, "Etnografia Polska" t. 30, 1986 z. 1, s. 163-179. Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludno.~ci kaszubskiej w Polsce i Kanadzie, Łódź. 1993 Miodunka W. w.~tęp, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 5 - 13. 1987 Paluch A. K. ProiJlematyka odrębno.~ci kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981 nych, w: Kultura skupisk polonijnych.:., op. cit., s. 24-35. Pasem-Zieliński A. 1983 Tradycja a etniczno.~ć. Przemicny kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. 1987 Problemy i perspektywy badań polonijnych w zakresie kultury, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 56 -72. "Problemy ... " 1960 "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 1, s. 3. Rokicki 1. 1986a Miwacje i asymilacja a zmiana kultury, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 1, s. 23-40. 1986b Obrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflikt o pasterkę w diecezji Scranton, Pa, w latach 1935-1936, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 4, s. 39-52. Więź spoleczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej 1992a w USA, Wrocław. 1992b Język polski jako wartoH spoleczna a proces asymilacji Polonii amerykańskiej, "Przegląd Polonijny" t. 18, z. 2, s. 41 - 57. Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach 1994 Zjednoczonych Ameryki, w: Kultura skupisk polonijnych. Materiały z III sympozjum naukowego, Warszawa. Sobisiak W. Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, 1975 s. 29 - 51. Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań. 1983 �396 Stankiewicz 1994 W. Motory i hamulce rozwoju badań nad ku/turą skupisk polonijnych, w: Kultura skupisk p%nijnych ... , op. cit., s. 15 - 26. Symonolewicz-Symmons K. 1982 Czy istnieje ku/tura polonijna?, "Przegląd Polonijny" t. 8, z. 2, s. 109 - 113. Szczerba W. 1973 o at/as-etlcyk/opedię Polonii Zagranicznej, "Problemy Polonii Zagranicznej" I. 8, s. 55-94. Ryszard Kantor THE ACHIEVMENT OF POLISH ETHNOLOGY IN THE STUDY OF POLISH COMMUNITIES ABROAD (Summary) Although the tradition of investigation into Polish communities and their culture is long, their true revival can be traced back to 1970s. Research teams and research coordinating institutes were established, di/Terent research plans were developed. Ethnology played its part as an observer of the state and changes in the culture of Polish communities in the world. Initially, scholars focused on the cultural heritage of immigrants. traced their customs, rituals, linguistic habits, value systems which were transferred from the Old Country and preserved in their culture. Less interest was paid to the problems of acculturation, assimilation and integration of immigrants in the new communities. Today, when it has been realized that the culture of Polish communities is an ethnic subculture, consisting of elements of the culture of immigrants and elements loaned from the culture of communities with which they merged, investigations of the culture of Polish communities have become more refined and contribute material interesting to all who deal with interethnic relations. Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b6a20e5d49a2a252b066b8e1f2eea22.pdf c6275f3b2e99867c0de84a78ad4fb9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1684 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1558 Title A name given to the resource Film o tematyce etnograficznej na tle genezy filmu naukowego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR FILM O TEMATYCE ETNOGRAFICZNEJ NA TLE GENEZY FILMU NAUKOWEGO Wiadomości o dziejach filmu naukowego, chociaż dość szczupłe, pozwalają na stwierdzenie, że początki kina to głównie pierwociny kina naukowego, które znacznie wyprzedziło powstanie 'kina fabularnego. "Praktyczne zastosowanie filmu naukowego - pisze prof. B. W. Lewicki - wyprzedziło o 20 lat pierwsze publiczne rozrywkowe pokazy ruchomych obrazów fotograficznych" 1. Zanim narodził się film fabularny, kamera filmowa służyła już zarówno przy badaniach astronomicznych (Pierre Janseen), fizycznych (badanie uginania się szyn podczas jazdy pociągu), w medycynie (filmowanie operacji, zachowania się osób psychicznie chorych), jak i w wielu innych dyscyplinach. Szczególnie celowała w tych próbach Francja. Wśród pionierów kinematografii naukowej wyróżnił się Polak, Bolesław Matuszewski. Początkowo, mieszkając jeszcze w Polsce, na zamówienie braci Lumiere realizował reportaże z uroczystości interesujących całą Europę; reportaże jego mają obecnie olbrzymią wartość archiwalną (m. in. sfilmował koronację cara Mikołaja II w 1896 r.). Po wyjeździe do Paryża zajął się, we współpracy z doceniającymi już wówczas znaczenie filmu czołowymi chirurgami Paryża, filmowaniem operacji do celów naukowych i dydaktycznych. Zasługi Matuszewskiego dla rozwoju filmu naukowego na świecie są niewątpliwe 2. Poza praktyczną działał-=: nością zajmował się on również teorią. Wydał w 1898 r. w Paryżu dwie broszury: Une nouvelle source de l'histoire oraz La fotografie animee, w których jako pierwszy na świecie rozważa korzyści filmu dla nauki. Obie broszury mają charakter pionierski i świadczą o zrozumieniu przez autora roli nowego wynalazku. Matuszewski postulował także zakładanie filmotek i archiwów filmowych, co zaczęto realizować znacznie później. Dla nas w działalności Matuszewskiego jest jeden szczególnie interesujący fragment. Można go mianowicie uznać na naszym gruncie za B. W. Lewicki, Wstęp [w:] M. Tichonow, Film i nauka, Warszawa 1956, s. 3. Więcej na ten temat zoh. [w:] Historia filmu polskiego. Praca zbiorowa, Warszawa H166, s. JO-:34. 1 2 �RYSZARD KANTOR pioniera filmu o tematyce etnograficznej. Świadczy o tym fakt, że w lipcu 1898 r. on, a także jego operatorzy, nakręcali nie dochowane, niestety, do chwili obecnej "sceny ludowe w Polsce", o których tak pisał "Tygodnik Ilustrowany": "Pan Matuszewski przygotowuje miłą niespodziankę naszym etnografom: rozesłał on po kraju swych specjalistów, którzy robią zdjęcia kinematograficzne z zabaw, zwyczajów, obrzędów itp. ludu naszego 3. Niestety, nie wiadomo z jakimi ocenami ze strony etnografów spotkała się owa niespodzianka przygotowana przez Matuszewskiego. Najprawdopodobniej nie oglądali jej wcale. Nie był to bowiem jeszcze okres, w którym przedstawiciel inteligencji mógł iść do kina bez wyrzutów sumienia, że oddaje się rozrywce plebejskiej i powszechnie wśród warstw "oświeconych" pogardzanej. Fakt pozostaje jednak faktem, "sceny ludowe" zrealizowane przez Matuszewskiego, to zapewne pierwsze w historii naszego filmu kadry o tematyce etnograficznej 4. Film naukowy przez długie lata egzystował niemal w konspiracji, choć notował na swoim koncie istotne osiągnięcia, nie znane ogółowi. \Vraz z rozwojem technicznym sprzętu filmowego rozszerzały się możliwości kina, nie w dziedzinie filmu fabularnego, bo ten nas mniej na tym miejscu interesuje, lecz w filmie naukowym i dokumentalnym. Każdy nowy wynalazek techniczny w dziedzinie filmu, każde udogodnienie powoduje dalszy wzrost możliwości adekwatnego odwzorowania rzeczywistości, przez co także jej interpretacji. Wiadomo ogólnie, jakie znaczenie ma udoskonalenie narzędzi poznania dla rozwoju np. nauk przyrodniczych. W naukach społecznych zależność ta jest mniejsza, co nie oznacza bynajmniej, iż .i tutaj środki techniczne nie odgrywają doniosłej roli. W medycynie, biologii, naukach technicznych na potrzeby filmu naukowego wykorzystuje się różnorodny sprzęt specjalny. Użytkowanie tego sprzętu oraz jego efekty mogą nam dać dobitny obraz wpływu techniki na zwiększenie się obszaru dostępnego pośredniej obserwacji ludzkiej. Do zdjęć specjalnych należy m. in. zdjęcie mikroskopowe, ultramikroskopowe, ultraszybkościowe, rentgenowskie, endoskopowe (pozwalające na filmowanie pracy i schorzeń wewnętrznych organów człowieka) itp. Wszystkie te rodzaje zdjęć wymagają specjalnych kamer, połączonych niekiedy z innymi superczułymi urządzeniami, bardzo kosztownych i dostępnych jedynie największym i najbogatszym instytucjom naukowym. Tamże, s. 33. Pomijam krakowiaka tańczonego w strojach ludowych, sfilmowanego przez F. Lebiedzińskiego w 1895 lub 1896 r. Był to występ warszawskich aktorów z teatrzyków ogródkowych nie mający nic wspólnego z folklorem. Wzmianka o tym znajduje się w cytowanej Historii fiLmu polskiego ..., s. 24. 3 l �FUm o tematyce etnograficznej o •• 173 Etnografia nie należy do nauk, w których posługiwanie się filmem wymagałoby aż tak specjalnego sprzętu. Stanowi to, bez wątpienia, znaczne ułatwienie. Ma natomiast etnografia, a raczej jej przedstawiciele, inne problemy. W naukach ścisłych, przyrodniczych, zjawiska istnieją niezależnie od człowieka, wcześniejsze czy też późniejsze ich odkrycie i zbadanie, także zarejestrowanie, ma na ogół jedynie praktyczny walor. W naukach społecznych natomiast, szczególnie w tych, których przedmiot badań zanika w wyniku współczesnych przemian, moment rejestracji zjawisk za pomocą najnowszych zdobyczy technicznych ma niekiedy decydujące znaczenie. Wcześniejsze, np. o 50 lat, użycie filmu czy magnetofonu uratowałoby bez wątpienia wiele niezwykle cennych dla tych nauk informacji. Tak się jednak nie stało i jeśli teraz musimy wielokrotnie zdawać się na niezbyt precyzyjne opisy, jakże ubogie w porównaniu z możliwościami rejestracyjnymi kamery, niech to stanie" się dla nas przestrogą. Musimy zdać sobie sprawę, że zwlekanie w chwili obecnej z upowszechnieniem dostępnych nam środków rejestracji rzeczywistości (mowa oczywiście o rejestracji typu naukowego) może spowodować pożałowania godne luki w materiale naszym i naszych następców. W nurcie dokumentalnym w filmie, który nas tu najbardziej interesuje, występują co najmniej dwa sposoby podejścia do rzeczywistości, dwa sposoby jej wykorzystania. W pierwszym wypadku konkretna rzeczywistość staje się w rękach artysty-dokumentalisty tworzywem, z którego buduje on odpowiadającą jego temperamentowi konstrukcję. Rzeczywistość staje się w tym wypadku materiałem do wyrażania swojego stosunku do świata, próbą jego oceny. Jest to bez wątpienia rodzaj kreacji, lecz kreacji z elementów autentycznych, których autentyzm gwarantowany jest mechaniczną dokładnością rejestracji dokonywanej kamerą filmową. Drugi rodzaj podejścia do rzeczywistości na gruncie nurtu dokumentalnego spotykamy w filmie tzw. użytkowym, zwanym też usługowym. Należą tu filmy spełniające konkretne funkcje i z myślą o tych funkcjach realizowane. Zasadą filmów użytkowych (naukowo-badawczych, popularnonaukowych i dydaktycznych) jest wierność wobec rzeczywistości, nie poprawianie jej i pokazywanie zgodnie z prawdą naukową. Nie oznacza to jednak, iż filmy użytkowe mają programowo unikać wszelkich prób korzystania ze zdobyczy kinematografii kreacyjnej, czy też mają być wyjałowione z wartości artystycznych. Na pograniczu między tymi dwoma sposobami podejścia do rzeczywistości, tj. swobodnym jej przekształcaniu i maksymalnej wobec niej wierności, umieścić możemy film dokumentalny a tendencjach kreacyjnych, posługujący się tzw. metodą dokumentalną. �RYSZARD KANTOR "Metoda dokumentalna - twierdzi W. Wertenstein - jest metodą zbierania informacji o faktach i znajdowania ich w sytuacjach powtarzalnych. Jest więc metodą wnioskowania z poznanych faktów, nie opisem ich przebiegu, jest metodą prowokowania, nie reżyserowania sytuacji przed kamerą, jest metodą konstruowania, nie pisania scenariusza" 5. Mamy w tej wypowiedzi dokładnie podkreślone granice kreacji w filmie dokumentalnym. Powinna ona zasadniczo ograniczać się do kreacji myśli, do sugerowania znaczeń, a nie naginania faktów. "Metoda dokumentalna - pisze dalej autorka - jest w istocie metodą myślenia, metodą wyciągania i przedstawiania wniosków ze zjawisk rzeczywistości 6. Trzeba jednak podkreślić, że myślenie proponowane przez autorkę ma charakter bardziej artystyczny niż naukowy i stąd wyraźne dominowanie w nim emocji nad naukową refleksją. Twórcy filmów posługujących się tą metodą to artyści, którym obce są zasady naukowej interpretacji rzeczywistości. Filmy ich, mimo że niekiedy posiadają istotną wartość dla nauki, nigdy nie są filmami naukowymi. Przykładem .artysty, który metodzie dokumentalnej nadał wysoką rangę, jest Amerykanin Robert Flaherty 7. Ten głośny, nieżyjqcy już podróżnik, zrealizował kilka filmów dokumentalnych, z których pierwszym i najistotniejszym dla naszych roz"Yażań jest "Nanuk", rodzaj reportażu z życia Eskimosa znad Zatoki Hudsońskiej. Trzeba zdać sobie sprawę, że w 1919 r., kiedy Flaherty realizował "Nanuka" , film niezwykle rzadko wychodził poza ateliers. Kilkumiesięczna wyprawa Flaherty'ego w owe surowe tereny należała do niezwykłych. Przed przystąp'ieniem do zdjęć artysta musiał poznać warunki życia, kulturę, a także (w pewnym przynajmniej stopniu) język Eskimosów. Musiał - by jego zamysł twórczy się powiódł - nieustannie obserwować ich zachowanie i zajęcia i w tych zajęciach musiał niewątpliwie choćby częściowo brać udział. Czyż nie nasuwa się w tym momencie porównanie przygotowań do realizacji tego filmu z pracą etnografa, a samej realizacji z typem badań terenowych, na gruncie etnografii i innych nauk społecznych określanym jako obserwacja uczestnicząca? Działalność Flaherty'ego miała miejsce zaledwie w 5 lat po pierwszych badaniach B. Malinowskiego na Triobrandach. Oczywiście nie ma podstaw do doszukiwania się metodologicznego związku między działalnością obu postaci. Bez wątpienia jednak ich poczynania wypłynęły z podobnego sposobu myślenia na dwóch różnych gruntach: naukowym i artystycznym. Były reakcją empiryków na skostnienie ówczesnej etnoW. Wertenstein, O metodzie dokumentalnej, "Kamera" 1966, nr 3, s. 2. Tamże, s. 2. 7 Dokładniej na ten temat zob. B. Michałek, Sztuka faktów, Warszawa 1958. s. 37-93 i in. 5 6 �FUm o tematyce etnograftcznej ... 175 logii i zamknięcie się filmu w halach ateliers. wśród odrealnionych dekoracji. W obu wypadkach była to więc reakcja na oderwanie się od rzeczywistości zarówno nauki, jak i sztuki. Malinowski stosował obserwację uczestniczącą w celach naukowych, lecz nie obce mu było spojrzenie na badaną kulturę okiem artysty. Flaherty patrzył na życie Eskimosów jako artysta, lecz przecież nie wykluczone - jego filmy zdają się to sugerować - iż dążył także do pewnych uogólnień naukowych. Kracauer 8 pisząc o wątkach i epizodach filmowych stworzył określenie: "wątki znalezione". Takim "wątkiem znalezionym" w istniejącej rzeczywistości była dla Flaherty'ego walka człowieka z naturą, walka, której stawką była egzystencja. Stąd zapewne jego filmy bywają określane Jako romantyczne czy naturalistyczne. Czyż nie nasuwa się tu,. zachowując wszelkie proporcje, jeszcze raz analogia z naukową działalnością B. Malinowskiego? Dla naukowca badającego obcą sobie kulturę konieczne jest wprowadzenie czynnika pozwalającego uchwycić 'istotę tej kultury, jej zasadę naczelną. Dla artysty, w analogicznej sytuacji, celem będzie również znalezienie czynnika wprowadzającego ład do zebranych informacji, tworzącego przy tym artystyczny rytm całości. Poszukiwanie tego czynnika będzie jednak odbywało się odmiennie. Artysta znajdzie zasadę naczelną najczęściej intuicyjnie, naukowiec niekoniecznie tę samą zasadę - znajdzie ją postępując według określonej metody, gwarantującej obiektywność wyników. Dlatego też filmy Flaherty'ego, choć mogą zainteresować etnografa wieloma ciekawymi czy unikalnymi fragmentami, nie mają charakteru naukowego. "Naukowość" bowiem to w tym wypadku konkretne podejście metodyczne, skrajnie różne od wyczucia artystycznego. Spojrzenia artysty i naukowca zasadniczo nie są porównywalne, mimo że uzupełniają się bardzo często. Stąd nauka i sztuka mają różne funkcje do spełnienia w społeczeństwie, zaspokajają inne potrzeby jego członków. Obok Flaherty'ego było w historii kina wielu artystów, którzy posługiwali się metodą dokumentalną i często osiągali wybitne wyniki. Należeli do nich m. in. Epstein, Grierson, Rotha, Ivens, Rouch 9. Starali się oni pogodzić rozbieżności celów artysty i uczonego. Byli wśród nich tacy, którzy czuli się naukowcami, lub nawet nimi byli, a jednak okazało się, że sprzeczność ta nie jest do uniknięcia. Tworzyli oni filmy niekiedy doskonałe artystycznie, lecz najczęściej naukowo mało przydatne, ponieważ metoda dokumentalna jest jedynie artystyczną metodą organizowania materiału, a nie metodą naukową i jako taka daje dobre wyniki artystyczne, lecz naukowcom przynosi zazwyczaj rozczarowanie. Tamże, s. 51-52. Tamże, passim. Zob. także Z. Gawrak, Jan Epstein jako teoretyk filmu. Lata dojrzale. "Kwartalnik Filmowy" 1969, nr 1, s. 34-79. 8 9 filozof �:l7G RYSZARD KANTOR> Trudno zamknąć konkluzją artykuł sygnalizujący jedynie pewne problemy. Niewątpliwie badanie powiązań filmu naukowego z innymi formami twórczości filmowej może dać etnografowi pewien materiał do przemyśleń. Historia natomiast filmu naukowego i jej związek z technicznymi udoskonaleniami pozwala poczynania z zakresu filmu naukowego o tematyce etnograficznej osadzić w szerszym kontekście. Dzieje filmu naukowego - to także proces kształtowania się i konkretyzowania w działaniu wiary w możliwości filmu jako narzędzia badawczego. Droga ta, od pierwszych momentów wykorzystania techniki filmowej jeszcze w XIX wieku do obecnego stanu jej wykorzystania w nauce, była długa i nie pozbawiona odwrotów. Poznanie jej może przydać się w pracy dzisiejszej, może stać się nie tylko źródłem refleksji, .ale także działania 10. RYSZARD THE KANTOR ETHNOGRAPHIC FILM AND THE (S ORIGIN ummar OF THE SCIENTIFIC FILM y) A scientific film, and also one with ethnographic content, produced in a scholarly way, appeared earlier than any of the other forms of the creative cinema. In its initial stages the movie camera was used for the purpose of recording and reporting scientific data. This use of the moving picture is what was intended during the period of early experimentation. Just like photography, it was to become an instrument of scientific studies, but also like photography it yielded to artistic performance and for many years its use for scientific purposes was relegated to a secondary position. The technical perfection of the film, such as the improvement of the quality of film, the miniaturization of the equipiment, the introduction of color and sound, etc., influenced not only the esthetic quality of the feature film but also the range of material available for man to observe indirectly observations of a scientific nature (medicine, microbiology, the atomic sciences, etc.). This process is still going on; there are constantly new types of special equipment that permit the ever increasing number of new sciences to better utilize the opportunities provided by film technology in studies being conducted within their realm. The division of cinematography into utilitarian and artistic uses is not clean cut. In the area of the documentary film there are forms that use the so called documentary method of organizing the material and can provide invaluable source material for scientists, although they are not scientific. We may include the works of R. Flaherty, the producer of the famous film about the life of the Hudson Bay Eskimos, among these seemingly marginal forms. The film, entitled Nanuk and produced in 1919 in accordance with an innovative artistic concept that had certain things in common with B. Malinowski's method of participating studies that was known in the social sciences, provides a valuable source I)f scientific material for ethnologists. 10 Zob. R. Kantor, Wykorzystanie "Etnografia Polska" etnograficznych. filmu w dydaktycznej 1975, t. 19, z. 1, s. 65-81. dziaŁaLności pLacówek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26698652d0f774dd49aebf7f510180bb.pdf 25545f99e0534101a9ddb841fd670226 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1916 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource Chicago - spoleczność polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1778 Title A name given to the resource Kluby parafii Zaborów w Chicago i ich działalność na rzecz rodzinnych wsi / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.219-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(1 ,C:~'SZARD KANTO/{ ',:,;>.versytet Jagiellot'lski : ,.<ytut Badat'l Polonijnych :;.'/aków .',KLUBY PARAFII ZA'BORÓ'W W CHICAGO I ICH DZIAŁALNOSĆ ::"J' A RZECZ RODZINNYCH WSI. WPROWADZENIE DO TEMATU \Y s t ę P Podczas badań w parafii Zaborów kolo Brzeska, przeprowadzonych :v latach 19812 - 83 przez Katedrę EtnograJii Słowian Uniwersytetu Ja;:.odlońskiego, zebrano bogaty material na temat emigracji zarobkov,;ej ~ ~ego terenu i jej wpływu na cywilizacyjny i kulturalny postęp lud:~(:.~ci. Szersze opracowanie tych materiałów przedstawione zostanie na :':'1ym miejscu 1, tu skoncentruję się na prezentacji istniejących w Ch:': c.:,;,;o klubów parafii zaborów i ich działania na rzecz rodzinnych \v::;:. Z;,prezentowana perspektywa ma oczywiście słabą stronę, jest nią nie:"ostateczna znajomość warunków w jakich powstawały i trwały oma"\::~me kluby w polonijn.ym środowisku Chicago. Można powiedzieć, że ~.. ",' poniższych rozważaniach kluby parafii Zaborów działające w Chicago, ;cstaną w znacznym stopniu przedstawione z perspektywy Starego Kra;~" tak jak mogą być postrzegane i oceniane przez tę część mieszkań(,~V badanego terenu, która nigdy w Chicago nie przebywała i w pr3:;;(;h klubów nie brała udziału, mając je jedynie z efektów, jakie można : ;;obserwować w rodzinnej wsi. Literatura na temat klubów małapolskich jest dość uboga. Jedyna .:::aca syntetyczna autorstwa publicysty Włodzimierza Wnuka, będąca ,fzultatem pobytu i studiów w Stanach Zjednoczonych, choć bagau ',v fakty, nie wyczerpuje bynajmniej zagadnienia 2. Jest. prawda że ccn;1:tm. rodzajem informacyjnego wstępu do socjologicznej analizy organ iZagraniczne migracje zarobkowe w tradycji i wspó/,cześnie. Rapar:Ifii Zaborów (gmina Szczurowa, woj. Tarnów), "Rocznik Ta,'f:Gwski" (w druku); tenże, Miejsce Chicago we wspó/c::csnych migracjachzorob~ " wych Ludności parafii Zaborów (woj. Tarnów), "Przegląd Polonijny", R. 10; l'9S,';', I ..:[;rt 7. R. Kantor, :: badań w :~. " W. Wnuk, Zwfq::ck KLubów MaLopoLskich ',',goż, Sto KLubów MaIopolskich [w;] Szarotki lU Ameryce, rosnq w \\'"rszawa 1974: zob, Warszawa 1961. Chicago, �220 Ryszard Kantor zacji, które odegrały poważną rolę zarówno wobec zbiorowości polonijnej, która je powołała, jak i przede wszystkim wobec regionu, z któreg'l emigranci się wywodzili. Praca taka, miejmy nadzieję, kiedyś powstanie tu ograniczę się do przedstawienia znanych obecnie faktów i wstępnej ich oceny. Baza materiałowa do bardziej pogłębionych studiów istnieje; kluby - j-ak każda organizacja - posiadają swoje mniej lub bardzie,: bogate archiwa, które należałoby spenetrować :1. Należałoby równie l przeprowadzić wyczerpujące wywiady z żyjącymi jeszcze dzialaczaml. Pewną ilość informacji dostarczyć mogą również wydawane przez kluby okolicznościowe publikacje 4 oraz statuty. Materiał ten jednak w szerszym wyborze nie jest w Polsce dostępny, co oczywiście utrudnia pracę. Poniższe uwagi bazują do pewnego stopnia na wywiadach przeprowadzonych z byłymi działaczami klubów, mieszkających obecnie w Polsce. Dzieje Zaborów i współczesna w Chicago działalność klubów parafi; Parafia Zaborów obejmuje wsie: Zaborów, Dołęga, Kwików, Pojawie oraz Księże Kopacze. Stosunkowo niewielki obszar niskich gatunkow{; gruntów oraz rozrost ludności spowodowały, że już w drugiej połowi.: XIX wieku wsie te były wyraźnie przeludnione. PaTa'fia w tym czasi:: osiągnęła stan ok. 25,00 dusz i do chwili obecnej utrzymuje go. Cab nadwyżka ludności rozeszła się po świecie. Pomijając migracje w obrębie kraju, mieszkańcy parafii Zaborów wyruszali na poszukiwani!o pracy do Prus, Danii, Francj,i a przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych 5. Migracje do Prus i Danii miały charakter sezonowy, rzadko prowadziły do osiedlania się na stałe w tych krajach i po pierwszej wojnie światowej niemal całkowicie ustały, natomiast wyjazdy do Franc.}: trwały jeszcze w okresie międzywojennym i ustały dopiero po drugiej wojnie światowej: Doprowadzały niejednokrotnie do osiedlania się tam na stałe, lecz w większości przypadków zerwana została więż między wsią macierzystą a emigrantami i ich potomkami. ZUgelnie odmienniE' przedstawiała się kwestia emigracji do Stanów Zjednoczonych. 3 Czekają na przebadanie materiały zgromadzone przez Konsulat R.P. w Chicago w okresie międzywojennym a dotyczące działalności organizacji polonijnyel, "N Chicago. Obecnie zespół ten znajduje się w Ar·chiwum Akt Nowych w Warszawie. 4 Zob. np. Pam·iętnik Jubileuszu 50-lecia To.warzys.twa Ratunkowego Kwikowa. Chicago 1"967; Pamiętnik Jubileuszu 50-lecia Klubu Dołęga, Chicago 19607i inne. 5 Szerzej na ten temat: K. Zawistowicz~Adamska, Społeczność wiejska. Doświadczema i rozważania 2 badań terenowych w Zaborowie, Łódź 194'8, wyd. 2 Warszawa 19'5'8; M. Wieruszewska-Adamczyk, Przemiany społeczności wiejskiej Zaborów po 35 latach, Warszawa 197'8. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 221 Pierwsze wyjazdy do USA, jak głosi miejscowa tradycja, zdarzały :Ję sporadycznie już w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Dopiero . ",dnak na przełomie XIX i XX wieku ruch ten przybrał masowy cha;'akter i spowodował rychłe powstanie w Chicago zaborowskiej "kolonii"'. Część emigrantów po kilku latach pobytu w Stanach Zjednoczonych ·'.:racała do kraju z zarobionymi pieniędzmi, część na stałe osiedlała się 'Y Chicago. Wedle wyliczeń wybitnego działacza ludowego, Jędrzeja Cierniaka, który pochodził z Zaborowa i żywo interesował się swoją vsią rodzinną, jedynie z niej - nie licząc innych wsi parafii - do (,kresu międzywojennego (tj. ok. 1913iO r.) wyjechało do Stanów Zjed','Jczonych 17!1 osób, z czego powróciło 518."W Ameryce - pisze J. Cier.'''ak - osiedliło się na stałe 113\ z czego 16 zmarło, 2 zginęły, a żyje 9'5, ~ których prawie wszyscy mają swoje rodziny" 6. Nie było to mało bio;~c pod uwagę, że w tym czasie, jak i dziś zresztą, Zaborów nie prze..,. ).Jaczał licz by 300 mieszkańców. Najniżej szacując, w Chicago w okresie ,~,zed pierwszą wojną światową zamieszkiwało w zwartych grupach .'.10 - 2'00 osób wywodzących się z Zaborowa. Doliczając emigrantów L. innych wsi parafii, nie przesadzimy określając całość grupy wywo(izącej się z parafii Zaborów, a zami€szkającej na stałe lub czasowo .J Chicago na 500 - 600 osób. To było grono, z którego rekrutowali się 2i;!ożyciele klubów, grono, które podtrzymywało finansowo kluby. Bezpośrednim bodźcem do zakładania klubów grupujących emigran:·;w z określonych wsi i zamierzających działać na ich rzecz .• ła pierw.::':3 wojna światowa i zniszczenia zaistniałe w jej wyniku. Mimo oder·..•ania od wsi rodzinnej, emigranci wiele wiedzieli o tragicznym źniwie 1"t 1914 - 19i15 (przejście wojsk rosyjskich pod Kraków, a następnie ich ~;frwrót). Co prawda, pierwszy klub regionalny, Klub Parafii Luszowice, ;J;jal powstać jeszcze przed wybuchem wojny, w 1912 roku 7, lecz doj:;ero w roku 1915 i następnych powstawały dalsze. Początkowo zakła(;ali je emigranci z powiatu Dąbrowa Tarnowska, a rychło w ślad za ,.jjmi poszli mieszkańcy Chicago wywodzący się z powiatu Brzesko. Ofi.cJalnic w początkach 1917 roku ukonstytuował się (nieoficjalnie miał działać już w roku poprzednim) klub pod nazwą Towarzystwo Ratunkowe ::':aborowa i Pojawia. W tym samym roku powstały dwa pozostałe kluby ~Jupujące wychodźców ze wsi parafii Zaborów: Klub Oświaty Wioski Dołęga i Klub Kwikowian. Tak zatem już pod koniec pierwszej wojny '.:Jiatowej działały trzy kluby zorganizowane przez wywodzących się c .jednej parafii emigrantów, kluby, które zaraz po wojnie przystąpiły • J. Cierniak, Zaborowska nuta, Warszawa 19'56 (wyd. l Zaborów 7 W. Wnuk, Związek Klubów ... , s. 20 -22. lS36), s. 128. �222 R'lIsZard Kantor do niesienia pomocy wsiom rodzinnym. Ten fenomen mQżna do pewne~::stopnia przypisać wysokiej swi~domości ludno~ci wiejskiej fowiaLu orz.'p:\:ie6o. i niektórych innych z tej części Malopobki. Teren ten był mil)seem żywej działalności ruchu ludowego już w ostatnich dziesięcioLciach wie-ieu XIX, a wywodzący się stąd emigranci wykazywali .l': s:ę wydaje wyższy niż przeciętny w tym czasie na wsi połskiej s~op:eń uspołecznienia 8. O celach i formach działalności klubów informują ich statuty. Przy 1rzyjmy się bliżej Konstytucji Klubu Wioski Dołęga!l. O tym, kto moż;~ r:ależeć do klubu, rozstrzyga art. l (zachowuję tu i na innych mie)E-cach oryginalną piwwnię): "Klub ma się składać z czlonków i członk~i\ [ochodzących z wiosó Dołęga i z tych, którzy mają żony lub mężó.': pDchodzących z w~oski Lołęga a zamieszkałych w Chicago. Oraz wszys;:y którzy chcą pracować dla dobra klubu z tym zastrzeżeniem że nie mog~' rościć żadnych pretensji do majątku Klubu i nie mogą być prezesn~ Klubu Dołęga". Jak z powyższego wynika, pełnoprawnym członkiem klubu może z&stać krajan przybyły do Chicago z Pob·ki. Traci on prawo członka (moi:", pozostać członkiem honorowym) w momencie opuszczenia na stałe Stall ·.i lllinois (art. 3" punkt g.). Kon~ekwencją tak sformułowanego artyku;u statusu był fakt. iż kolejne fale emigracji zarobkowej cza~owej. Z.-.dały szeregi aktywnych działaczy klubu. Dziś w Dołędze można prz(:prowadzić"ozmowy nie tylko z licznymi byłym szeregowymi członka,i;. klubu, którzy po latach powrócili do kraju, ale nawet z kolejnymi pr::=zesami. Pod tym względem kluby małopolskie w Chicago miały chara~(ter polonijno-polski, choć oficjalną działalność prowadziły jedynie PJ terenie USA, gdzie zostały zarejestrowane. Artykuł 2 określa statutowy cel działalności Klubu: "Celem klubu głosi - jest wzajemna pomoc naszym w wiosce Dołęga, oraz pochodz:icym z wioski Dołęga a zamieszkałym w Chicago, oraz inne tym podob!" oświatowe cele, mające łączyć nas z Braćmi naEzymi zamieszkały,r, (sic!) w Polsce". Niezależnie od pewnych niejasności sformułowania, rwca się w oczy fakt, iż statut klubu nie tylko deklaruje ogólne poparc;~ dla rodzinnej wsi, ale także dla jej mieszkańców-emigrantów, szukaj;:· cych szczęścia w Chicago. Kolejne artykuły ustalają "Warunki i Obowiązki Członków" (art.?; oraz "Przywileje członków" (art. 4). Artykuł 5 "Zastrzeżenia" okreś~} m.in. porządek posiedzeń i obowiązki urzędników, tj. prezeEa kluh.! jego zastępcy i sekretarza oraz co interesujące ustala minimah~: s Szerzej na ten temat ~ Konstytucja Klubu J. Cierniak, Zaborowska nuta ... , passim. Wioski Do!ęga w Chicago, Illinois, brak daty wyd. �KLUBY :'A~V\FlI ZAllOHOW 223 W CHICAGO ilo:,c czlon;~\)w ... Klub ma prawo egzystencji używania wszelkich prc':w i jJrzy\\-ilejów oraz uż~;wan;a fundusd:l\-v choćby tylko lU cz~onków ILlo (;zlon:~il1 \\-' nim się znajdowało. W razie gdyby ta liczba spadła jeszcz2 niżej. fundw:,ze Klubu obrócone być maj'l na najpotrzeunicjszy ccl .i<.-;~i ojt'jmuje art. 2"". Innymi słowy. gdy liczba członków spadnie poniżej m:nimum stat~!S0wCgO. należy fundusze klubu rozdysponować i zaprzestać dzialalnoś;;. Ja;~ dotąd. sytuacja taka nie miała miejsca. Wedle wywiadów minimLól Zd\\'SZC' bylo przekracz,me. choć jak się zdaje liczba aktywnych członkóv,; Klubu Wioski Dołęga nie przekraczała nigdy 20 - 2;). W u:'oczystościach jubileuszo\yych sądząc choćby po zdjęciach przy t2.1 o~~azji wykonywanych - brało zwykle udział do stu osób, wraz z dzic::ćmi i młodzieżćł. Stanowi to nie mniej jak 10 - ZnOju grupy wywodzą:~;': s:r:; z Dołęgi a mieszkającej na stałe lub tylko okresowo w ChicaC;J. Pozostale kluby. tj. Klub Zaborowian l Klub Kwikowian z:~ajdują;~f;' 'x podobnej sytuacji. Jedynq vv-ymierną korzyść dla czlonka klubu niesie zastrzeżony \V 2~~. 4 przywilej głoszący: ..W razie śmierci członka Klub daje kwiat i 0')~lugę przy pogrzebie \V liczbie G członków, płatnych z Klubu Dołęg'," v"ysokosci ~kładck (..podatków miesięcznych") statut nie określa; zmiC'niały sit; one przez ostatnie kilkadziesiąt laL W chwili obecnej, jak ::~ zdaje. nie przekraczają one 10 - 15 dolarów. Emigranci przybywajc:: .•.. z Polski i dorabiający się w Chicago mają zniżkę, płacą symboliczne::;G dolara. Pienicldze na działaJno':'ć. tj. na cele okre':'lone w statucie, g~> ~fladzone są przez klUJ poprzez organizowanie dochodowych impr:,=~: pi'.mików. zabaw. kiermuszy itd. \Vydawnietvva jU'bilcuszowe zawieraj,! nieco infornwcji na temat przeszlej i bieżącej działalności klubu i SpG~'() reklam. które pokryw8,F! koszty druku i czasem przyno~zą jeszcze rlcJchód. Niekiedy zdarzają się darowizny, nie tylko członków. klubu, 113 jego rzecz. Dotychczasowa dziablnośc Klubu Wioski Dolęga na rzecz rodzimEj wsi rysuje siC; niezmiernie imponująco \0. Najpoważniejszym osiągnięcie.n Klubu i osobiscie jego z8łożyciela i długoletniego prezesa, Francisz<ł AntoszC1. było wybudowanie szkoły podstawowej w I;ołędze (koszt",." 4 tys. dolarów). Ponadto Klub wypos8żył straż pożarną w sprzęt (800 chJ.larów). bjbliote:~ę gminną (100 dolarów) i przekazał w formie zapomó.s k{lkaset dolarów naj biedniejszym mieszkC1l1com wsi. W następnych htach. jeszcze w okresie międzywojennym. wybudowano we wsi z fuC1duszy Klubu Dom Ludo\-\')', remizę strażacką. a po drugiej wojnie swi:l:0 !:lfo:'macje rr,ater:.-J! powielony \\'las!1l': \Y. \\':lU". Zwiq.:('k \\' Chic3gv, 1974 r. !(/ubów ... : iI-1onografia wsi Dol~q:::, �224 RlIszard Kantor !cwej dofinansowano elektryfikację oraz - \v ostatnim okresie wybudowano kaplicę z pomieszczeniami do katechizacji. Ponadto Klub przyczynił się do budowy Domu Ludowego \,,; Zaborowie, do wyposażenla hościoła parafialnego w dzwony itp. Równie liczące się osiągnięcia mają także pozostałe klubu parafii Z,oD'Orów: Klub Kwiko,wian a zwłaszcza Klub mieszkar\ców Zaborowa, który cd 19126 roku, tj. od wycofania się z jego szeregów Pojawian (mają od :l'gO czasu odrębny Klub) przyjął nazwę Towarzystvva Obywateli Wioski Zaborów. W Zaborowie w wyniku hojności wszystkich klubów para hi powstał jeden z największych i naj,lepiej wyposażonych wiejskich Dornów Ludowych w okresie międzywojennym. O okolicznościach podjęcIa i reahzacji tej wielce ambitnej inicjatywy pisze J. Cierniak: .,Ostatecznym urzeczywistnieniem tej pięknej myśli (budowa Domu Ludowego - R.K.) zajęli się zaborowianie w Ameryce w roku 1925 ... I zaraz zaczęto zbierać fundusze drogą składek i różnych imprez dochodowych {np. odegrano w Chicago ,,'Za.borowskie wesele" autorstwa Cierniaka). C~astępnie (w czerwcu 19i29 r{)ku) przyjechał do wsi dzielny prezes 1'0'warzystwa, Paweł Majka, i na zebraniu miejscowych ludzi postanowiono yrzystąipić do budowy Domu Ludowego v,;edlug ogólnie ustalonego plana. Prezes Majka oświadczył. że zaborO\'v'ianie z z Ameryki kupią plac; i dostarczą pieniędzy na material budowalny. a miejscowi ofiarowali :>ię ;Jokierować bud{)wą i wykonać bezpłatnie wszelką robociznę ręczną i konną" 11. ,W 19129, r{)ku Towarzystwo wydało kolportowaną wśród spoJeczno':;ci pdonijnej w Chicago odezwę. w której tak apelowa lo do zaborowi,.,n i pozostałych mieszkańców parafii: .. A więc. Szanowni Rodacy i RDdaczki, których los rzucił razem z nami na obczyznq. aby pracq nieraz c;ężką zdobywać byt dla siebie i dla rodzin swoich. do Was apelujemy, jako współobywateli wioski tej, w której pierwsze światło dzienne zo·baczyliśmy, gdzie otrzymaliśmy pierwsze wykształcenie. któremu moż'~ dzisiaj wiele mamy do zawdzięczenia, albowiem bez niego trudno by było zdobywać warunki do życia. Wynieślimy także przede wszystkim pTzywiązanie do ziemi ojczystej. A więc lączmy się razem tutaj w jedrq cl'ganizację, która ma na celu nieść pomoc naszym rodakom za OC2c,I!l'm. Pomoc tym, którzy pomimo dobrych chęci nie są w stanie saml :.iTzeczywi·stnić dzieła tak zaszczytnego. jak wybudowanie Domu Ludo,vego - domu, w którym nasza młodzież mogłaby zdobywać wiedzę F1zez odczyty, urządzanie przedstawień i 'vV ogóle mogłaby si~ doksztai·cac na świadomych swego celu obywateli: w którym także i starsi m·,}gliby mieć posiedzenia, pogadanki i odczyty na temat rolnictwc~ itp. Jak II .J. Cierniak. Zaborowska 1ll~ta ... , s. 159. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 225 \v kościele się zbieramy razem, aby wspólnie modlić się do Boga, tak do Domu Ludowego zbierać się i omawiać można sprawy, tyczące się ~l'aju, gminy i w ogóle tak, żeby dom ten stał się świątynią wiedzy" e. W istocie apel poskutkował, emigranci poza kupnem placu (koszt :' tys. złotych) nadesłali dodatkowo w latach 1930 - 19,34 4650 dolarów. /i~ składek tych oraz pracy miejscowych zaborowian powstał Dom Lu'wwy, duma zarówno społeczności chicagowskiej, jak i całej parafii Za:>')rów. J ak z tego widać, główna działalność klubów parafii Za borów pole·<dłCl'na organizowaniu i popieraniu działa!'l zbiorowych na terenie 1'0'':zinnej wsi, takich właśnie, jak budowa domów ludowych, szkół, b:',Jiotek, remiz strażackich itp. Równie wiele uwagi poświęcano kościo:<im, plebaniom, punktom katechetycznym. Niewiele natomiast pieniędzy, to wyłącznie w początkach działalności klubów, tuż po pierwszej woj,e światowej, wydatkowano na potrzeby indywidualne obywateli padiii, np. wspomaganie najuboższych. Działania i osiągnięcia klubów upamiętniają odpowiednie tablice na '~.}mach ludowych, szkołach, kościołach, plebaniach. Wielce trafnie ju'Ż: pzed laty zauważył T. Makarewicz: "Nowy dobrodziej (to klub erl1l.;rantów) żclda wmurowania tablicy, odczytania z ambony listy o.fiaro'hl \ovców. uroczystych mszy, podziękowań i fotografii ufundowanych uJiektów ... Ponieważ chło·p ... mimo zmieniających się w ciągu wieków i'nm ustrojowych i politycznych, dopiero od niedawna i to na emigracji /)cwł ,~woją wartość społeczną i znaczenie... więc jest szczególnie ',I"rażJiwy na wszelkie pochwały, oznaki wdzięczności i szacunku" n. Interesującym byłoby poznanie motywów, jakimi kierowali się i kienji:! najbardziej aktywni członkowie klubów, inicjatorzy akcji, a sięga;.~c w przeszłość, założyciele towarzystw i pierwsi ich prezesi. Niejeden I nich zapewne dopicro na emigracji osiągnął wysoką pozycję społeczną v zbiorowo,~ci emigrantów z m2-cierzystej wsi, dyskontował ją i umacniał tając na czele wielce dla wsi i parafii zasłużonej instytucji - klu0Ll. jJowszEchną ofiarnosć na rzecz Kraju, co jest dość charakterystyczne Ha środowiska emigrantów z parafii Zaborów w Stanach Zjednoczonych, :-Lożna wyLlumaczyć wielkim emocjonalnym związkiem ze wsią rodzinną ; pozostaj<jcymi w ni.ej krewniakami. Wieś rodzinna, a zwłaszcza paraLa ::;yła (a do pewnego stopnia jest i dzisiaj) dla emigranta żyjącego w 00:_ym i na ogół malo życzli wym świecie, liczącym się oparciem. Łożen ie :la wieś rodzinną było także wdzajem inwestycji, gdyż emigranci. choćby j j i j '" Tamże, s. 1(;0-161. T. 1akarewicz, Emigracja amerykańska a macierzysta '''wgląd Socj{)]ogiczny'·, ,R. 4: 193'6, z. 3 - ł, s. 527. l'; 1', "Lud" -- t. 70 grupa parafia!/ia, �226 Ry:;zard Kantor już mieszkający latami w USA, nigdy nie wykluczali możliwo~ci powrotu. Kluby parafii Zaborów, poza omówioEą poprzednio dzialalno.3cią l'" rzecz rodzinnnej wsi i - szerzej całej parafii, wykazują także SEJ'lrą ofiarność na rzecz ogólnych inicjatyw polonijnych w Stanach Zje<nocwnych oraz opiekują s:ę świeżo przybyłymi z Polski do Chicago kr::ja:1ami. Dzic:lłalność ta wymaga jednak bliższego zbadania i tu jedyp· uwże być zasygnalizowana. K l u b Y c h ic a g o w s k i e wsi parafii Zaborów w ś w ia d o m o Ś c i m i e s z k a li c ó '." O istnieniu i działalności klubów parafii Zaborów w Chicago "'każdy mieszkaniec Dołęgi, Kwikowa czy Pojawia. CZ(~Ść mieszkańee .. ': terenu zna działalność klubów z własnego doświadczenia. To ci, którt::.r w~'ócili ze Stanów Zjednoczonych, należeli do klubów, bądź przynajmn;') korzystali tam z ich pomocy. Pozostali dowiadują się o klubach z kirespondencji rodzinnej, bądź z możliwych do zaobserwowania na miejs::u eiektów ich działalności. Opinie o klubach są nieodmiennie pozytywr . Były lata, gdy zerwany a przynajmniej ograniczony kontakt wsi c z'!:>iorowością chicagowską powodował mniejsze zainteresowanie kluba,;; i ich działalnością, a przynajmniej ni!kły napływ informacji o niej. Pl drugiej wojnie światowej, zwłaszcza w latach 1948 - lS;'A, niemal całk:,wicie ustała emisracja z badanego terenu do USA, jak również reen'gracja i kontakty pomiędzy obiema zbiorowościami. Wcze.3niej, po pien<.ó:zej wojnie światowej, kiedy to Stany Zjednoczone ograniczały admin'~:tracyjnie rozmiary imigracji, tego rodzaju posunięcia wn;cz aktywiz'Jwały kontaKty. Przysyłanie prawdziwych i fałszywych zaświadczcn i m 1.::-yk umożliwiających emigrację, przemyt ludzi z terenu Kanady do, USA były na porządku dziennym. W rezultacie kontakt m~~dzy zbior,waściami nie został przerwany ani ograniczony. Od pociątku istnienia klubów najbardziej spektakularną formą i,'" oi)j3wiania się na terenie rodzinnej wsi były półoficjalnie wizyty "uw:;-!ników" klubowych w Starym Kraju. Wizyty przedstawicieli klubów, którzy przybywali do rodzinnej p'rafii by sprawdzić efekty swojej działalności, doglądnąć budowy obiel:tÓ\v. skontroJow2Ć zasadność wydatków i zaawansowanie inwestycji, mi> ły zawsze niezmiernie uroczysty charakter, były świętem dla całej w; Powitanie na dworcu kolejo·wym w Brzesku, uroczysty przejazd z udzidłem kapeli do wsi. wystawny obiad na pL,banii lub w Domu Ludowy", i'1.p. momenty zapadały w pamięć mieszkań<:ów wsi na stałe. W oso));, p:"ezesa, nawet mniej eksponowanego członka zarządu, honorowany by; �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 227 cały klub, jego dawna i obecna działalność na rzecz rodzinnej wsi. UrDczystości tego rodzaju wpływały na działaczy klubowych, którzy czuj':V~ się doceniani, jeszcze bardziej wzmagali swoją aktywi;ość. Każda tc~3. wizyta owocowała nowymi inicjatywami. Tego rodzaju efektowne wizyty najczęstsze były, jak się zdaje, w latach uno - 1980. W tym też czasie największa ilość mieszkańców parafii Zaborów wyjeżdża la do USA na kilkuletni pobyt. Dziś, z wiaddmych względów, ruch migracyjny na linii Chicago--Zaborów znacznie 3:'~ zmniejszył, choć najdotkliwszy regres z lat 19'82 - 1918'3 wieś już rna poza sobą. Konsekwencją wydarzeń ostatnich lat jest to, że zmniejszyid się znacznie aktywność świadczeń klubów na rzecz wsi. Społeczność ch;cagowska partycypuje już wyłącznie w inwestycjach, którym patronuje: l{o.ściół. Zwiększa się natomiast pomoc klubów na rzecz emigranb\v z ostatnich lat pozostających w USA oraz na rzecz niektórych orga;,> zacji polonijnych i polskich działających na tamtym terenie. Przyszłość klubów Mimo zmieniającej się od końca pierwszej wojny światowej do dni dzisiejszych sytuacji politycznej, mimo okresów zamrożenia kontaktrj',\' między spo!ecznością chicagowską a jej rodzinnymi wsiami, działalnG"ć klubów nie ustała ani na moment. Można sobie jednak wyobrazić ":,'tU3Cję. w której działalność klubów ulegnie znacznemu ograniczen.u bądż wręcz zaniknie. Zdarzyć się tak może w przypadku długotrwałe:;o braku napływu nowych emigrantów z parafii do Chicago, gdyż oni ja~ się wydaje - nadawali odpowiednią dynamikę działalności klubóx przez wszystkie lata. Zanik emigracjoi może być wynikiem ogranicz~il administracyjnych, podobnych do tych sprzed 19!5i6 roku. Gdyby istob:2 coś podobnego nastąpi]o i miało charakter trwały, działalność klubo\\" mogłaby ustać lub doszłoby do istotnego przetas{)wanie celów ich dz03.hlności 14. Nie sądzę natomiast, aby należało poważnie brać pod uwc:,g,~ A. PDsern-Ziclii1ski, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii al '.Wrocław 198,2, s. 2316 stwierdza: " ... kluby regionalne coraz bard;:.'-: ~;;ają się klubami emerytów, którzy jednak nie zaprze~tają starań, aby przedłu±:: c ich egzy.,teneję poza wymiar jednego pokolenia". Na podstawie posiadanych prE~", mnie informacji, pogląd taki Ivydaje się nieco pochopny, zwłaszcza że egzysten2;2 klub:'>w - jak mi się zdaje - bardziej zależy od permanentnego naplywu);']',"ych emigrantów, który to warunek wciąż jest spełniany, niż od angażowania ,:~ \\. działalność kolejnych pokolet'l potomków emigr;:lI1tów. Oczywiście, l;ależahlJy F){iobne stanowisko poprzeć konkretnymi danymi, choćby na temat składu k>.:b~I'.V pod względem wieku, miejsca urodzenia itd. ich członków. Temu też Z<1g.'.:irJJ-(;ll:U pośwjęcę wi(~cej miejsca w przyszłości. 11 l')}kańskicj, 1:.' �228 Ryszard Kantor ~nną mnżliwość stawiającą pod znakiem zapytania sens istnienia klubów, 8 mianowicie wyrównanie się poziomu życia między wsią rodzinną eml;{;'a11tów a ich nowym miejscem osiedlenia. Wsie rodzinne wciąż będą potrzebowały pnmocy swoich zamożniejszych ziomków, lecz czy istni<;(: b;dą warunki umożliwiające jej niesienie? Przewidywania przyszłej działalności klubów, w zmieniającej się, :Tudnej do przewidzenia sytuacji, czy wręcz mierzenie ich szans prze:ywania w przyszłości, są ograniczone wspomnianą na wstępie perspektyv.·ą. Z punktu widzenia mieszkańców parafii Zaborów kluby spełniły ju;"; ogromną rolę i mają - w dalszym ciągu - szerokie pole do popisu. )~iewiele wiemy jednak o przeobrażeniach samych klubów, być może zmieniają się one - pod wpływem nastawienia nowych ich członków, j".;ż urodzonych na emigracji, a więc mniej związanych emocjonalnie z miejscem urodzenia rodziców - w organizacje innego typu. Być może, podó;tawowy cel klubów - niesienie pomncy wsiom rodzinnym - ze·o :anie w niedalekiej przyszłości usunięty na plan dalszy, a zastąpią go ",.p. cele kulturalne. Bez wiedzy o zjawiskach zachodzących w obrębie z biorowości polonijnej w Chicago, a tym samym odbijającej się na sy::;ącji klubów, a takiej wiedzy nie można uzyskać patrząc na to Z]2.\\"j5ko wyłącznie z perspektywy polskiej, niewiele można powiedziEć (; przyszłej działalności (nawet istnieniu) klubów parafii Zaborów, klu· :~Lw, które działają od kilkudziesięciu lat i których działalność udoku·· mentowana jest na każdym kroku w rodzinnych wsiach budynkami użytcczrwści publicznej: szkołami, domami kultury, kościołami, kaplicami, .~;Tażackimi remizami itp. Bez najmniejszej przesady można stwierdzi-2, ż;::· wsie parafii Zaborów pnd cywilizacyjnym względem przedstawiałyby .";ii; nieporównywalnie gorzej niż obecnie, gdyby nie wieloletnia ofiaE,a oziałałno3ć chicagowskich klubów. Zakończenie Kluby parafii Zaborów w Chicago stanO'vvi'1 zaledwie nikłą część ist· <ejących tam klubów małopolskich, zrzeszonych w Związku Klubow :\lałopolskich w Ameryce, organizacji zrzeszajclccj niemal dwieście klLi;)ów. Kluby te w okresie dotychczasowej działalności wielce się zasłu·żyły dla wsi i miasteczek małopolskich, w wyraźny sposób wpływając ;;f1 ich wygląd zewnętrzny i materialny byt. Działalność klubów n:2 o;;:raniczała się wyłącznie do budowy obiektó\v o kulturalnym przez';aczeniu. choć tu właśnie widoczne są najbardziej skutki tej działalnoścL, Kluby małopolskie to fenomen, tak jak fenomenem jest umiejętno;ć ol'ganizowania się wychodźców z małopolskich wsi. Za efektami dzid.- �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 229 łalności klubów nie idzie ich znajomość. Jak dotąd, nie stały się onE obiektem naukowego poznania. Niewiele wiemy o ich zapewne niemałe.J 'roli integrującej zbiorowości polonijne w Chicago, niewiele wiemy o ich oddziaływaniu na wieś polską, pomijając zasygnalizowaną tu czysto materialną sferę zjawiska. Sądzę, że kluby małopolskie - niezależnie od ich dalszych losów - zasługują na głębsze poznanie. Mam nadzieję, ŻS powyższe uwagi staną się początkiem większego zainteresowania tym: niezmiernie fascyn ującymi i bardzo zasłużonymi instytucjami poloni] lnymi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308ae18105b01f4ed4e543be1e3b9f3b.pdf 745a1d10bef6c78bd837e2b15c0ee703 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:842 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:774 Title A name given to the resource Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności placówek etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.65-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 RYSZARD KANTOR WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCZNEJ DZIAŁALNOŚCI PLACÓWEK ETNOGRAFICZNYCH 1. U W A G I WSTĘPNE Rewolucja naukowo-techniczna, którą obecnie przeżywa ludzkość n a interesującym nas gruncie, t j . w nauczaniu etnografii, powoduje k i l k a określonych konsekwencji. Po pierwsze, nastąpił gwałtowny napływ kandydatów n a studia etno­ graficzne, co wiąże się ze w z r o s t e m zainteresowania naszą dyscypliną, a także ze zwiększającym się zapotrzebowaniem n a specjalistów d l a coraz liczniejszych i n s t y t u c j i n a u k o w y c h i kulturalno-oświatowych. Odegrał t u niewątpliwą rolę powszechny dostęp d o dóbr k u l t u r y w systemach demo­ kratycznych, powodując znaczne zapotrzebowanie n a pracowników oświa­ t o w y c h . M a m n a myśli, między i n n y m i , bardzo szerokie dziś zastępy pracowników muzeów etnograficznych i i n n y c h placówek k u l t u r a l n o -oświatowych, które chętnie zatrudniają etnografów. Można mieć p e w ­ ność, że zapotrzebowanie t o będzie w dalszym ciągu wzrastało. Po drugie, zwiększyła się w sposób nieporównywalny ilość i n f o r m a c j i w każdej n i e o m a l dziedzinie n a u k i , a konsekwencją tego w e t n o g r a f i i jest fakt, że student naszego k i e r u n k u m u s i obecnie opanować daleko większy zasób wiadomości niż jego poprzednicy, p r z y założeniu, że okres nauczania n i e p o w i n i e n się przedłużać. Po trzecie, co m a w i e l k i e znaczenie, r e w o l u c j a naukowo-techniczna stawia nowe problemy, ale jednocześnie daje oręż d o przezwyciężania narastających trudności. Są n i m wszelkiego rodzaju udogodnienia t e c h ­ niczne. Niestety uczelnie, z m n i e j l u b bardziej uzasadnionych powodów, n i e z w y k l e ostrożnie traktują wszelkie środki techniczne zmieniające t r a ­ d y c y j n e m e t o d y nauczania. „Trzeba stwierdzić, choć b r z m i t o j a k paradoks — pisze J . Szczepań­ s k i — że nasze uczelnie wyższe bardzo p o w o l i i z w i e l k i m i o p o r a m i zaczynają stosować nowe m e t o d y nauczania, j a k n p . nauczanie p r o g r a m o 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �66 R Y S Z A R D K A N T O R wane, f i l m , telewizję, maszyny d o uczenia. Ciągle jeszcze d o podstawowych zabiegów nauczania należą: wykład oraz różne o d m i a n y seminariów i ćwi­ czeń" Trzeba się w t y m miejscu zastrzec, że c y t o w a n e m u a u t o r o w i b y n a j m n i e j n i e chodzi o ogólne negatywne nastawienie do t r a d y c y j n y c h sposobów nauczania, lecz j e d y n i e o dostarczenie i m sojuszników, z pomocą których można b y zintensyfikować proces d y d a k t y c z n y , co w obecnej sytuacji jest sprawą podstawową. 2. P R O C E S D Y D A K T Y C Z N Y W N A U C Z A N I U E T N O G R A F I I Niewątpliwie szerokie w środowisku e t n o g r a f i c z n y m dyskusje na t e ­ m a t p r z e d m i o t u badań, i c h zakresu, powiązań z i n n y m i dyscyplinami: czy miejsca etnografii w życiu społecznym, j e j p r a k t y c z n y c h zastosowań i t d . są d l a r o z w o j u naszej d y s c y p l i n y decydujące. N i e należy j e d n a k zapomi­ nać o problemie m n i e j eksponowanym, lecz b y n a j m n i e j n i e mało i s t o t n y m . Problemem t y m jest szeroko pojęty proces d y d a k t y c z n y w nauczaniu etnografii. Zajmowanie się t y m p r o b l e m e m jest prostą konsekwencją f a k t u , iż etnografia jest p r z e d m i o t e m nauczania w wyższych szkołach. 2 0 i l e w i e m , n i k t dotąd n i e poruszał p r o b l e m u d y d a k t y k i w etnografii. Teoretycy d y d a k t y k i na bardzo w y s o k i m szczeblu t e o r i i , zadawali sobie pytanie, „jak uczyć", w w y n i k u czego jest sporo p u b l i k a c j i ogólnych dotyczących przebiegu procesu dydaktycznego p r z y równoczesnym b r a k u rozważań dotyczących k o n k r e t n y c h d y s c y p l i n wykładanych w szkołach wyższych. Etnografowie, j a k dotąd, n i e w y p o w i a d a l i się n a te t e m a t y . Nie wchodząc w kompetencje teoretyków nauczania chciałbym w m a ­ k s y m a l n y m skrócie podkreślić c z y n n i k i determinujące każdy proces d y ­ daktyczny. Są t o : cel nauczania, treści programowe, zasady, f o r m y , metody i środki nauczania, przygotowanie do pracy dydaktycznej oraz osobowość nauczyciela, a także przygotowanie i osobowość u c z n i a . Każdy z t y c h czynników w y m a g a dokładnego omówienia, każdy b o w i e m — choć w róż­ n y m stopniu — wpływa n a przebieg procesu nauczania. Ze względu j e d ­ n a k na zasadniczy cel artykułu, którym jest próba przedstawienia zagad3 J. Szczepański, W a r s z a w a 1969, s. 115. 1 Problemy i perspektywy szkolnictwa wyższego w Polsce, „Proces d y d a k t y c z n y j e s t planową pracą n a u c z y c i e l a z u c z n i a m i organizowaną z a z w y c z a j w s z k o l e , a mająca n a c e l u umożliwienie u c z n i o m o p a n o w a n i a określo­ nego z a s o b u w i e d z y i określonych umiejętności. P r z e z n a u c z y c i e l a r o z u m i e m y tutaj n a u c z y c i e l a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z u c z n i a — u c z n i a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z szkołę — zarówno szkołę podstawową, j a k średnią i wyższą". W g S. W o ł o s z y n , Ogólne zasady, formy i metody procesu dydaktyczno-wychowaw­ czego, [w:] Zagadnienia dydaktyki szkoły wyższej, W a r s z a w a 1968, s. 32. 2 3 Tamże, s. 35. �67 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ nień w y k o r z y s t a n i a f i l m u w pracy dydaktycznej placówek etnograficznych, przejdę od r a z u d o m e t o d realizacji procesu dydaktycznego, w których f i l m znajduje niepoślednie miejsce. 3. M E T O D Y R E A L I Z A C J I P R O C E S U . D Y D A K T Y C Z N E G O Cel n a u c z a n i a osiąga się przekazując treści programowe za pomocą metod, które można nazwać w skrócie m e t o d a m i realizacji procesu d y d a k ­ tycznego. M e t o d y realizacji procesu dydaktycznego, c z y l i „sposób l u b zespół spo­ sobów osiągania celów d y d a k t y c z n y c h " , omówię w poważnym skrócie. Podstawą m o i c h rozważań n i e c h będzie fakt, że metody wprowadzania w umysł studenta czy ucznia n o w y c h treści dzieli się zazwyczaj na d w i e podstawowe g r u p y : n a metody podające i metody poszukujące . Istotą i wspólną cechą m e t o d podających jest czynne stanowisko n a u ­ czyciela, który podaje w gotowej postaci gotowe wiadomości. P r z y m e t o ­ dach poszukujących widoczna jest natomiast większa aktywność ucznia, który sam zdobywa wiadomości, o d k r y w a zjawiska i związki między n i m i . Nauczyciel znajduje się j a k b y w cieniu, naprowadza ucznia, wskazuje m u drogę, a jednocześnie pozwala m u na dużą samodzielność i aktywność. 4 5 6 Nie wdając się w dłuższe analizy można stwierdzić, że grupa pierwsza metod ma przede w s z y s t k i m postać wykładu, druga zaś t o ćwiczenia i wszelkie zajęcia pracowniane i laboratoryjne. P r z y j r z y j m y się wykładowi ze względu chociażby na fakt, iż coraz częściej jego f o r m a i skuteczność budzą poważne wątpliwości i przez w i e l u teoretyków skazywany jest — j a k o nieekonomiczny i charakteryzujący się słabą recepcją — n a szybki zanik w obliczu i n t e n s y f i k a c j i m e t o d n a u ­ czania. „Istotą wykładu uniwersyteckiego jest systematyczne przekazywanie względnie stałej grupie słuchaczy określonego f r a g m e n t u poznania rzeczy­ wistości w postaci rozłożonych w czasie p o r c j i zagadnieniowych" . 7 w szerokim sensie c e l e m n a u c z a n i a , o z n a c z a n i e t y l k o znajomość treści p r o g r a m o w y c h , a l e także 4 Na terenie etnografii ogólna sprawność i n t e l e k t u a l n a , będąca umiejętność w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y n a b y t e j , s t a w i a n i a i rozwiązywania problemów naukowych. W z a k r e s i e pojęcia „cel ' n a u c z a n i a " w c h o d z i także kształtowanie o d ­ p o w i e d n i e j p o s t a w y m o r a l n e j i światopoglądu u c z n i a . 5 Wołoszyn, 6 Tamże, Ogólne zasady..., s. 36. s. 38-44. Podział metod podaję ze z n a c z n y m i skrótami: A. M e t o d y podające: a) metody akroamatycizne — słowne, polegające n a s ł o w ­ n y m p o d a n i u u c z n i o m gotowej w i e d z y , b) m e t o d y d e i k t y c z n e — o p a r t e n a pokazie, c) p r a c a z podręcznikiem. B. Metody poszukujące: a) m e t o d y e r o t e m a t y c z n e — p y t a n i o w e , p y t a n i a n a p r o ­ wadzające, b) metody d y s k u s y j n e , c) metody pracowniane, laboratoryjne, s t y c z n e w e w ł a ś c i w y m tego słowa z n a c z e n i u . 7 W. Szewczuk, Recepcja treści oświatowych, Warszawa 1966, s. 95. heury­ �68 RYSZARD KANTOR W. Szewczuk w jednej ze s w o i c h p r a c dokładnie omawia p rob le m y związane z recepcją wykładu uniwersyteckiego, analizuje c z y n n i k i wpły­ wające na nią i dochodzi d o w n i o s k u , że „recepcja wykładu jest zawsze wypadkową czynników, z których jedne działają po stronie wykładu i jego autora, drugie zaś po stronie o d b i o r c y " . W p i e r w s z y m zespole czynników znajdują się m . i n , takie, j a k przejrzystość s t r u k t u r y myślowej, proporcja materiału abstrakcyjnego d o konkretnego, stosunek poznania do działania, z d r u g i e j natomiast: przygotowanie słuchaczy, i c h recepcyjna sprawność oraz sprawność notowania. Jak z tego widać, na recepcję w y ­ kładu wpływa w i e l e bardzo różnorodnych czynników i wydaje się, że świadome oddziaływanie na niektóre z n i c h bez wątpienia przyczyniłoby się d o podniesienia wskaźnika recepcyjnego, który dla wykładu, w g Szewczuka, w y n o s i obecnie w przeważającej większości wypadków l-67°/o, a więc jest t o recepcja słaba albo zaledwie średnia, g d y tymczasem p o ­ w i n n a wynosić 68-100'%. L i c z b y te oznaczają procent przyswojenia przez słuchacza treści wykładu. W y r u g o w a n i e w i e l u uświadamianych i nieuświad a m i a n y c h błędów, o których pisze Szewczuk, przyczyniłoby się bez wąt­ pienia do podniesienia nadwyrężonego w ostatnich czasach a u t o r y t e t u wykładu. 8 9 Z n a n y jest ogólnie fakt, że „zapamiętywanie i pamiętanie materiału rozumianego przewyższa nieraz w i e l o k r o t n i e zapamiętywanie i pamięta­ nie materiału n i e r o z u m i a n e g o " . Stąd nasuwa się wniosek, że wszystkie m e t o d y pedagogiczne — w t y m także wykład — p o w i n n y korzystać z t a ­ k i c h środków przekazu i n f o r m a c j i , które b y zwiększyły stopień i c h r o z u ­ mienia, a co za t y m idzie zwiększyły i c h zapamiętywalność. Dochodzimy w t y m miejscu d o p r o b l e m u poglądowości. Zasady poglądowości jasno, po raz p i e r w s z y w dydaktyce światowej, sformułował w X V I I w i e k u J . A . K o m e ń s k i nawołując do- poznawania rzeczy i związku między n i m i metodą doświadczenia i eksperymentu. 10 11 „Poglądowość — pisze H . Dušan — m a podstawowe znaczenie dla za­ pamiętania materiału nauczania. Środki poglądowe wpływają n a ilość, szybkość i dokładność zapamiętania, a jednocześnie pomagają wyodrębnić i sformułować wiadomości, dokładnie je powtórzyć i skuteczniej zastoso­ wać w p r a k t y c e . O wiele łatwiej i szybciej zapamiętają uczniowie prze­ r a b i a n y materiał, jeżeli się go podaje n i e t y l k o za pośrednictwem słowa, ale także poglądowo. Wiadomości n a b y t e tą drogą na długo utrwalają się w pamięci i dają się dokładniej odtworzyć" . 12 Tamże, s. 96-152. A u t o r poświęca t e m u •zagadnieniu cały rozdział zatytułowany „Recepcja w y k ł a d u u n i w e r s y t e c k i e g o " . » Tamże, s, 148. Tamże, s. 110. 8 10 1 1 J . К o m e ń s к i, Wielka 12 H. D u š a n , s. 18. Pomoce dydaktyka, naukowe. W r o c ł a w 1956. System i zasady stosowania, W a r s z a w a 1967, �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 69 Wypływający stąd wniosek jest oczywisty. A b y wzmocnić percepcję wykładu, podobnie j a k i i n n y c h metod d y d a k t y c z n y c h , należy stosować optymalną ilość środków poglądowych, n a z y w a n y c h także pomocami n a u ­ k o w y m i l u b d y d a k t y c z n y m i . Trzeba się t u j e d n a k zastrzec, że „ułatwia­ jąc stosowanie metody środek j e d n a k n i e zastępuje samej metody, lecz t y l k o ją wzbogaca" . Jest t o odpowiedź n a dość często stawiane zarzuty, że n a d m i a r środków może doprowadzić do i c h dominacji n a d metodą. 13 A b y j a k i k o l w i e k przedmiot można było uznać za pomoc naukową, m u s i on spełniać d w a w a r u n k i : a) m u s i być p r z y d a t n y dydaktycznie d o demonstracji i nauczania, b) m u s i istnieć fizyczna możliwość użycia go bezpośrednio^ n a l e k c j i l u b p r z y i n n y c h f o r m a c h n a u k i . Z u w a g i n a fakt, że podział pomocy n a u k o w y c h jest dość s k o m p l i k o ­ w a n y i u różnych autorów o p a r t y na o d m i e n n y c h k r y t e r i a c h , należałoby n a początek zrobić choćby pobieżny przegląd t y c h kryteriów, co n a w e t p r z y założeniu maksymalnej lakoniczności spowodowałoby znaczne i n i e ­ potrzebne zwiększenie objętości artykułu, który z założenia szkicuje za­ ledwie problematykę. Ograniczę się zatem d o przedstawienia podziału W. Okonia n i e zapominając, że istnieją także inne, bardziej s k o m p l i k o ­ wane, wielostronne i chyba także pełniejsze. 1 4 W. Okoń d z i e l i środki dydaktyczne n a sześć następujących k a t e g o r i i : 1) środki słowne, c z y l i przede w s z y s t k i m podręczniki i inne teksty drukowane; 2) środki w z r o k o w e (wizualne), a więc oryginalne przedmioty, modele, obrazy, w y k r e s y , m a p y ; 3) mechaniczne środki w z r o k o w e umożliwiające przekazywanie o b r a ­ zów za pomocą urządzeń technicznych, j a k n p . diaskop, episkop, m i k r o ­ skop, teleskop i t d . ; 4) środki słuchowe pozwalające przekazywać dźwięki i szmery za p o ­ średnictwem gramofonu, magnetofonu czy r a d i a ; 5) środki słuchowo-wzrokowe łączące obraz z dźwiękiem, j a k f i l m dźwiękowy czy telewizja; 6) środki automatyzujące proces dydaktyczny, do których można z a l i ­ czyć maszyny dydaktyczne, gabinety językowe zwane też l a b o r a t o r i a m i językowymi oraz mózgi elektronowe. Kategorie 1-2 t o w g Okonia środki proste, natomiast 3-6 t o środki złożone. Prostotę i złożoność wyznacza w t y m w y p a d k u użycie l u b n i e ­ użycie — p r z y demonstrowaniu określonej pomocy — d o d a t k o w y c h urzą­ dzeń technicznych. Środki proste, a więc m . i n . podręczniki, modele, o r y g i n a l n e przed­ m i o t y , m a p y i t d . , bywają z m n i e j s z y m l u b większym powodzeniem w y W. O k o ń , Środki dydaktyczne Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 14. Tamże, s. 15. 1 3 14 i ich unowocześnienie, „Dydaktyka Szkoły �70 RYSZARD KANTOR korzystywane w nauczaniu etnografii. Ze względu na k i e r u n e k m o i c h rozważań zrezygnuję z i c h omówienia. Środki automatyzujące proces d y d a k t y c z n y (kat. 6) wymykają się n a ­ szym rozważaniom. Są one t a k dalece nowatorskie i n i e znane n a naszym gruncie, że omawianie i c h , szczególnie w odniesieniu do nauczania etno­ g r a f i i , mijałoby się z celem. Wątpię zresztą, czy k i e d y k o l w i e k w nauczaniu e t n o g r a f i i użyte zostaną np. maszyny dydaktyczne. Pozostały d o omówienia środki wzrokowe, słuchowe i wzrokowo-słuchowe. Obecne znaczenie t y c h środków jest bardzo duże, a co więcej wciąż rośnie. Dlaczego t a k się dzieje? Odpowiedź jest dość prosta. Ze stanowiska psyehologiczno-fizjologicznego rozpatruje się pomoce n a u k o w e od s t r o n y i c h oddziaływania n a narządy zmysłowe człowieka. Są więc pomoce oddziałujące n a słuch (audytywne), n a w z r o k (wizualne), n a d o t y k (taktylne), n a węch (olfaktoryczne) i mieszane. Jednocześnie wiadomo, że ilość i n f o r m a c j i , jaką człowiek o t r z y m u j e o d poszczególnych zmysłów, jest różna. Powszechnie uznana jest w psychologii dominacja analizatora w z r o ­ kowego n a d słuchowym i n a d pozostałymi zmysłami. W z r o k dostarcza n a m ok. 9 0 % w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i , słuch ok. 5°/o, a n a pozostałe zmysły przypada reszta . N i c więc dziwnego, że t a dominująca proporcja u w i ­ docznia się coraz bardziej w stosowaniu pomocy n a u k o w y c h . 15 O d pomocy słuchowych i w z r o k o w y c h , t r a k t o w a n y c h oddzielnie, docho­ d z i m y d o i c h syntezy — najdoskonalszej pomocy n a u k o w e j , t z w . pomocy audiowizualnej. Określenie t o powstało w latach 50-tych i zdobyło sobie charakter międzynarodowy. Obejmuje ono s w y m zakresem różne środki wzrokowo-słuchowe służące dydaktyce. E. F l e m i n g uważa, że istotą t y c h pomocy jest zasada odtwarzania i c h p r z y użyciu urządzeń technicz­ n y c h . D z i e l i j e też, pod t y m kątem, w następujący sposób: 1 6 Środki audiowizualne: 1. W i z u a l n e : a) o b r a z y przeźroczyste b) obrazy c) obrazy filmowe-nieme d) obrazy e) obrazy i teksty powielane odbite a) a u d y c j e r a d i o w e b) n a g r a n i a n a płytach c) n a g r a n i a n a taśmie magnetofonowej 15 Audiowizualne: a) a u d y c j a t e l e w i z y j n a b) dźwiękowe o b r a z y r u c h o m e c) obrazy nieruchome i nagrania Środki techniczne ° Р * У С 2 П е : a) d i a s k o p i przeźrocza b) c) d) e) episkop i obrazy drukowane projektor filmowy i filmy projektor mikroskopowy t a b l i c a świetlna J . S t r e l a u , Przewaga ruchliwości analizatora wzrokowego u człowieka, „Studia P s y c h o l o g i c z n e " , R . I960 t. 3, s. 57. E . F l e m i n g , Nowoczesne techniczne środki „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R . 8 : 1963 n r 4, s. 29. 16 i materiały: mikroskopowe Audytywne: wym 3. audiowizualne nad w słucho­ nauczaniu, �WYKORZYSTANIE 2. A k u s t y c z n e : 3. O p t у с z n o - а к u s t у с z n e: a) o d b i o r n i k r a d i o w y b) g r a m o f o n i płyty a) b) c) 71 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ magnetofon i taśma n a g r a n a c) telewizor p r o j e k t o r i f i l m y dźwiękowe d i a s k o p i episkop, gramofon z płyta­ m i l u b magnetofon z taśmami nagra­ nymi Podział t e n jest bardzo przejrzysty i zręcznie łączy bodźce działające i sposób i c h o d b i o r u z urządzeniami t e c h n i c z n y m i i materiałami do- dostar­ czania t y c h bodźców. Trzeba jednak zauważyć, że w zasadzie p r a w d z i w i e a u d i o w i z u a l n y m i środkami są dopiero te, które a u t o r zamieszcza w p o d ­ grupie trzeciej. Należą do n i c h : telewizja, f i l m dźwiękowy oraz (mniej u nas znane) t z w . przeźrocza dźwiękowe. Telewizja dydaktyczna, a szczególnie telewizja w obwodzie zamknię­ t y m (TV closed circuit) jest w naszym k r a j u jeszcze na etapie ekspery­ m e n t a l n y m . W szerszym j a k dotąd zakresie korzystają z n i e j j e d y n i e uczelnie m e d y c z n e . W y k o r z y s t a n i e T V w nauczaniu e t n o g r a f i i wydaje się n i e t y l e niemożliwe, i l e po prostu z b y t kosztowne. Być może w p r z y ­ szłości, w r a z z r o z w o j e m t e l e w i z j i kasetowej, pogląd t e n trzeba będzie zrewidować. 17 Pozostają d o rozważenia d w a inne środki a u d i o w i z u a l n e : f i l m dźwię­ k o w y oraz przeźrocza dźwiękowe. Te ostatnie — j a k pisze J . Jacoby — łączą przeźrocza z n a g r a n y m dźwiękiem (komentarze wygłaszane przez specjalistów z danej dziedziny) i są — jego zdaniem — bardzo i n t e r e s u ­ jącym i s k u t e c z n y m środkiem nauczania . C o k o l w i e k jednak powiedzia­ łoby się n a i c h korzyść (taniość!) t o ustępują wyraźnie f i l m o w i z p o w o d u podstawowego m a n k a m e n t u , nieruchomości przeźroczy. W p r a w d z i e odpo­ w i e d n i o d o b r a n y i c h c y k l może w p e w n y m stopniu sugerować ruch* ale zawsze pozostanie t o zaledwie b l a d y m odbiciem rzeczywistego r u c h u ofe­ rowanego przez f i l m . Rozpowszechnienie dźwiękowych przeźroczy n a t e r e ­ n i e P o l s k i w y d a j e się j e d n a k konieczne. P r z y nikłym nasyceniu szkół sprzętem f i l m o w y m środek t e n — j a k o zastępujący w p e w n y m s t o p n i u f i l m — może odegrać w n i c h poważną rolę dydaktyczną. 18 Dokładniejsze omówienie f i l m u dźwiękowego j a k o najdoskonalszej po­ m o c y audiowizualnej pozostawiam do następnego podrozdziału, a n a razie w skrócie zasygnalizuję jeszcze jeden wniosek wypływający z analizy flemingowskiego podziału środków audiowizualnych. Podział t e n pozwala P i s z e n a t e n t e m a t m. i n . E . H a w о г к a, Wykład kazuistycznodyskursywny z zastosowaniem telewizji w obwodzie zamkniętym w nauczaniu medycyny klinicz­ nej, [w:] F . J a n u s z k i e w i c z [red.], Telewizja dydaktyczna. Telewizja w obwo­ dzie zamkniętym w dydaktyce szkoły wyższej, W a r s z a w a 1971, s. 97-152. 17 J. Jacoby, Nowoczesne Z a w o d o w a " , R . 1967 n r 10, s. 6. 18 środki techniczne przekazu informacji, „Szkoła �72 RYSZARD KANTOR n a m szybko wyliczyć potrzebne środki techniczne, w które p o w i n n a być wyposażona każda placówka etnograficzna pragnąca w miarę nowocześnie prowadzić proces d y d a k t y c z n y . Są t o (wyłączam nieużyteczny w e t n o g r a f i i p r o j e k t o r m i k r o s k o p o w y oraz pokreślam dyskusyjną rolę o d b i o r n i k a r a d i o ­ wego i telewizyjnego): 1) diaskop i przeźrocza, 2) episkop i obrazy d r u k o ­ wane, 3) tablica świetlna, 4) gramofon (także stereofoniczny) i płytoteka, 5) magnetofon i taśmoteka, 6) telewizor i o d b i o r n i k r a d i o w y , 7) p r o j e k t o r f i l m o w y i f i l m y zarówno dźwiękowe j a k i nieme, 8) zestaw d o o d t w a r z a ­ n i a przeźroczy dźwiękowych. Powyższy zestaw w y d a j e się dostępny bez większych trudności w n a ­ szych w a r u n k a c h . Osobną sprawę stanowią odpowiednie pomieszczenia. Ideałem byłaby oczywiście specjalna sala audiowizualna. 4. F I L M J A K O N A J D O S K O N A L S Z A POMOC W NAUCZANIU ETNOGRAFII Z a w a r t e w t y t u l e podrozdziału stwierdzenie należy rozumieć w o k r e ­ ślony sposób. F i l m jest, a p r z y n a j m n i e j może stać się najdoskonalszą w obecnej s y t u a c j i , pomocą naukową, lecz n i e jest pomocą rugującą inne, korzystne i przydatne w k o n k r e t n y c h , wyznaczonych przez proces d y d a k ­ t y c z n y momentach nauczania. Jeszcze r a z należy podkreślić z naciskiem, że k o n k r e t n y proces d y d a k t y c z n y uzależnia i uzasadnia użycie określonej pomocy n a u k o w e j , n i g d y zaś pomoc nie p o w i n n a dominować n a d procesem. N i e zamierzam w t y m podrozdziale przeprowadzać dokładnej analizy zalet f i l m u p r z y nauczaniu e t n o g r a f i i . B r a k m i d o tego przede w s z y s t k i m odpowiednich danych. Zwrócę j e d y n i e uwagę n a poruszane przez w i e l u teoretyków ogólne zalety f i l m u i postaram się, w małym zresztą zakresie i często j e d y n i e i n t u i c y j n i e , odnieść j e do nauczania e t n o g r a f i i oraz nieco uporządkować. W. S t r y k o w s k i uważa za najistotniejsze d l a d y d a k t y k i zagadnienie maksymalnego u s p r a w n i e n i a procesu nauczania. 1 9 „Wielką pomocą w rozwiązaniu tego niełatwego p r o b l e m u — pisze o n — oka­ zały się m . i n . t e c h n i c z n e środki wzrokowo-słuchowe, a wśród n i c h f i l m . J a k w y k a ­ zały e k s p e r y m e n t y , p r z e k a z a n i e tej s a m e j dziesiąt p r o c e n t oszczędności informacji zużytego c z a s u . B a d a n i a z a pomocą filmu amerykańskie to kilka­ potwierdzają, że n a u c z a n i e z a pomocą pełnego z e s t a w u filmów s k r a c a proces n a u c z a n i a do 20-40°/o. D a n e , które n o t u j e się w E u r o p i e , a między i n n y m i i w Polsce, wykazują osiągnię­ c i a rzędu 10-20<Vo". Czy oszczędności czasu w t a k i c h ilościach mają znaczenie w nauczaniu etnografii? W y d a j e się, że t a k . Są, zwłaszcza n a latach pierwszych, zajęcia o charakterze wprowadzającym, które bez wątpienia przy w y k o r z y s t a n i u 1 9 W. Strykowski, Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 182. Film w nauczaniu i wychowaniu, „Dydaktyka Szkoły �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 73 f i l m u zyskałyby n a efektywności i jednoczesnej oszczędności czasu. M a m na myśli głównie zajęcia o przewadze elementów pogląd owych, dotyczące k u l t u r y materialnej i częściowo duchowej. Jednakże m i m o t o oszczędność czasu osiągana w w y n i k u zastosowania f i l m u w działalności dydaktycznej m a dla nas mniejsze znaczenie. Piszę o t y m n a p i e r w s z y m miejscu, gdyż większość teoretyków zdaje się upatrywać główną zaletę w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w d y d a k t y c e właśnie w możliwości zaaplikowania w i d z o w i - u c z n i o w i większej p o r c j i i n f o r m a c j i w krótszym czasie. N i e od rzeczy będzie dodać, że dotyczy t o j e d n a k głównie szkolnictwa podstawowego i średniego, rzadziej niektórych masowych kierunków n a studiach wyższych. Jeśli zaś chodzi o f i l m d y d a k t y c z n y - u n i w e r s y t e c k i , t o najprzydatniejszy jest t a k i , „na którym — pisze L. Leja — można oglądać dokładnie t a k i e zjawiska, które w i n n y sposób są d l a studenta nieosiągalne" . Można b y n a t y m m i e j s c u przytoczyć dziesiątki faktów i zdarzeń wchodzących w zakres zainteresowań etnografii, których n i e można adek­ w a t n i e przekazać za pomocą słów, czy posługując się p r o s t y m i środkami nauczania. Ograniczenie się d o werbalnej s t r o n y n p . wykładu powoduje niejednokrotnie, że student uczy się nazw, które bardzo luźno kojarzą m u się z rzeczami l u b z j a w i s k a m i . Użycie f i l m u , dostarczenie bodźców w z r o kowo-słuchowych stwarza podstawy d o myślenia pojęciowego. F i l m p o ­ zwala poznać wszechstronnie zjawisko, niejako nauczyć się go, pamiętać na podstawie znacznej ilości cech oraz korzystać z doświadczenia, c z y l i krótko mówiąc, odwoływać się d o posiadanej w i e d z y w przyszłości. Posłu­ g i w a n i e się f i l m e m powoduje także: skupienie u w a g i studenta n a k o n ­ krecie, pobudza aktywność, uczy kojarzyć f a k t y , łączyć j e w ciągi m y ­ ślowe, wreszcie po p r o s t u interesuje. F i l m „wpływając n a rozwój ciągłości myśli i n t e r i o r y z u j e i pogłębia system wiedzy studenta. Naukę c z y n i p r z y ­ jemniejszą, a uczenie się t r w a l s z e " . 20 21 Wszystko, o c z y m była m o w a powyżej, dotyczy poznawczej f u n k c j i f i l m u . F u n k c j a t a polega n a p o k a z y w a n i u lepiej, dokładniej faktów, t r u d n o l u b wcale niedostępnych codziennemu oglądowi. Obok niej m a m y również d o czynienia z funkcją motywacyjno-ekspresyjną, t j . oddziaływaniem n a stronę emocjonalną widza. N i e jest t o f u n k c j a m n i e j istotna, gdyż p r z y nauczaniu etnografii, a także każdego innego przedmiotu, n i e jest rzeczą obojętną stosunek emocjonalny pobierającego wiedzę d o tej wiedzy. Beznamiętność n i g d y nie była cechą prawdziwego poznania. L . L e j a , Znajomość daktycznej, [w:] L . L e j a 1970, s. 12. 2 0 pedagogiczna filmu warunkiem [red.], Film skuteczną pomocą T e n ż e , Film dydaktyczny s z e j " , R. 1966 n r 3, s. 74. 2 1 w nauczaniu uniwersyteckim, jego efektywności dy­ dydaktyczną, Warszawa „Życie Szkoły W y ż ­ �74 RYSZARD KANTOR Dodać do tego należy jeszcze t z w . metodyczną funkcję f i l m u . L i k w i d u j e ona t a k niebezpieczny p r z y nauczaniu schematyzm, urozmaica proces nauczania i w y c h o w a n i a . Używanie f i l m u przez wykładowcę n i e pozwala m u na dydaktyczne skostnienie, w y m a g a od niego stałej aktywności i przedsiębiorczości, dostarcza także i j e m u n o w y c h doświadczeń pobudza­ jących myśl naukową. P o d s u m u j m y dotychczasowe rozważania. W f i l m i e , podobnie j a k i w i n n y c h środkach a u d i o w i z u a l n y c h , tkwią potencjalnie niezaprzeczalne wartości. Dzięki n i m f i l m d y d a k t y c z n y może spełniać następujące f u n k c j e : 1. F u n k c j e poznawcze: a) funkcję ilustracyjną — i l u s t r o w a n i e prze­ k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i , b) funkcję dokumentacyjną — przekaz faktów i dokumentów, które w i n n y sposób n i e byłyby dostępne l u b byłyby t r u d n o dostępne, 2. Funkcję motywacyjno-ekspresyjną — oddziaływanie n a stronę emo­ cjonalną widza, 3. Funkcję przyspieszania procesu dydaktycznego, 4. Funkcję metodyczną — l i k w i d o w a n i e schematyzmu, urozmaicanie procesu dydaktyczno-wychowawczego. Funkcje powyższe, j a k w i e m y , tkwią j e d y n i e potencjalnie w f i l m i e . 2 2 „Film — podkreśla L . L e j a — użyty p r z e z dobrego n a u c z y c i e l a znającego m e t o ­ dykę s t o s o w a n i a , jego f u n k c j e d y d a k t y c z n e i możliwości w y c h o w a w c z e , j e s t w y ­ jątkową pomocą w n a u c z a n i u , gdy t e n s a m f i l m w rękach złego pedagoga może być j e d y n i e mniejszą l u b większą stratą c z a s u . Każdy f i l m umiejętnie w p l e c i o n y w p r o ­ ces d y d a k t y c z n y może wyświadczyć nieocenione dotąd korzyści pedagogiczne" 23 A b y jednak t a k się stało, m u s i istnieć podstawowy element — same f i l m y . O n i c h , o zasadach i problemach i c h realizacji, należy nieco po­ wiedzieć. Bez istnienia określonej ilości p o p r a w n y c h dydaktycznie filmów teza, że f i l m jest najdoskonalszą pomocą dydaktyczną w nauczaniu etno­ grafii, n i e da się zweryfikować w p r a k t y c e . 5. T E O R E T Y C Z N E I P R A K T Y C Z N E P R O B L E M Y R E A L I Z A C J I E T N O G R A F I C Z N Y C H FILMÓW O P R Z E Z N A C Z E N I U DYDAKTYCZNYM Powszechnie przyjęta definicja f i l m u dydaktycznego b r z m i następu­ jąco: „Film d y d a k t y c z n y (inne n a z w y : nauczający, adresowany, szkolny) jest f i l m e m f u n k c j o n a l n y m , który m a pełnić określone zadanie, t j . prze­ kazywać wiedzę, i t o w sposób najpełniej powiązany z programem, i w oparciu o zasady nauczania. F i l m d y d a k t y c z n y zawsze jest adresowany do określonego o d b i o r c y " . 24 W g A. n r 10, s. 2. Kawka, Film 2 3 Leja, Znajomość pedagogiczna..., 2 4 Jacoby, 2 2 Nowoczesne jako środek nauczania, s. 14. środki..., s. 6. „Szkoła Z a w o d o w a " , R. 1967 �75 WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ Główne zatem d e t e r m i n a n t y wpływające n a strukturę f i l m u d y d a k ­ tycznego t o : cel f i l m u , odbiorca, w a r u n k i w y k o r z y s t a n i a i k w a l i f i k a c j e posługującego się n i m nauczyciela. T r u i z m e m będzie stwierdzenie, że każdy f i l m d y d a k t y c z n y realizo­ w a n y jest w określonym celu. S t r u k t u r a f i l m u dydaktycznego jest uza­ leżniona od jego celu, którym jest precyzyjne i logiczne przedstawienie określonych i n f o r m a c j i . Wszelkie wtręty, polegające głównie na upiększa­ n i u f i l m u pod kątem estetyki, zgodnym zdaniem teoretyków i praktyków, osłabiają główną funkcję informacyjną f i l m u o przeznaczeniu nauczającym. Słusznie pisze S. Szuman: „[...] f i l m d y d a k t y c z n y , którego celem jest przekazywanie i n f o r m a c j i [nauczanie], składa się z określonej ilości »obra­ zowe, które posiadają właściwości »dawek« i n f o r m a c y j n y c h . Charakter uporządkowania »obrazów« [dawek] wyznacza strukturę f i l m u " . Jak w i ­ d z i m y określenie „obraz" m a tutaj zupełnie inne znaczenie niż w f i l m i e a r t y s t y c z n y m . N i e odnoszą się d o niego żadne kategorie estetyczne. 25 Najbardziej k o n s e k w e n t n y w Polsce badacz s t r u k t u r filmów d y d a k ­ tycznych, E. F l e m i n g , określa strukturę f i l m u jako „budowę wewnętrzną f i l m u , układ swoisty jego elementów obrazowych, sekwencji, scen, ujęć oraz tekstów słownych". N a podstawie analizy filmów t e o r e t y k t e n w y ­ różnił t r z y rodzaje s t r u k t u r f i l m u dydaktycznego: sumaryczną,- chrono­ logiczną i problemową. 26 Pierwsza t o zbiór obrazów luźno powiązanych. Całość t w o r z y sumę składników. D r u g a obejmuje f i l m y , w których obrazy uporządkowane są według następstwa czasowego (genetycznego) l u b rzeczowego (przyczyno­ wo-skutkowego). Trzeci rodzaj s t r u k t u r y — problemową — posiadają f i l m y , w których szereg obrazów uporządkowany jest zgodnie ze sposobem roz­ wiązywania p r o b l e m u podstawowego i problemów szczegółowych. S t r u k ­ t u r a f i l m u , j a k łatwo się zorientować, zależy w sposób zdecydowany o d f o r m y przekazu i n f o r m a c j i , f o r m y w y b r a n e j świadomie przez realiza­ torów . 27 D r u g i m elementem, o d którego w i s t o t n y sposób zależy s t r u k t u r a f i l m u , jest odbiorca. F i l m dydaktyczny, trzeba t o podkreślić z naciskiem, jest zawsze f i l m e m adresowanym do konkretnego widza. W zależności o d tego, czy będzie n i m uczeń czwartej k l a s y szkoły podstawowej, uczeń k l a s y m a t u r a l n e j l i c e u m , czy też student określonego k i e r u n k u studiów 2 5 S. Szuman, Pojęcie dawki estetycznej, „Przegląd F i l o z o f i c z n y " , R. 1949, s. 146. E . F l e m i n g , Wpływ struktury filmu dydaktycznego „Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R. 1961 n r 1, s. 118. 2 8 na wyniki nauczania, Nieco i n a c z e j d z i e l i s t r u k t u r y filmów d y d a k t y c z n y c h W. Strykowski, Struktura i funkcja filmu dydaktycznego, [w:] L . b e j a [red.] Film skuteczną..., s. 44-57. A u t o r wyróżnia f i l m y o s t r u k t u r z e l i n i o w e j i s t r u k t u r z e rozgałęzionej. 2 7 �76 RYSZARD KANTOR wyższych — f i l m przybierze inną postać. Treść f i l m u , a co za t y m idzie jego strukturę, należy dostosować do możliwości i n t e l e k t u a l n y c h i recep­ c y j n y c h przewidywanego w i d z a i — oczywiście — d o jego potrzeb. W y ­ maga t o określonej w i e d z y wstępnej, a nawet, w zależności od s y t u a c j i , p e w n y c h badań — sondaży — przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u . 1 K o l e j n y m elementem wpływającym na strukturę f i l m u dydaktycznego jest sposób, w j a k i m a o n być w y k o r z y s t y w a n y . Chodzi t u o jasne uświa­ domienie sobie, czy f i l m m a być głównym źródłem wiedzy, ilustracją w i a ­ domości podawanych słownie (źródłem uzupełniającym), czy też środkiem r e k a p i t u l a c j i i u t r w a l e n i a przerobionego materiału. Wiąże się t o z ele­ m e n t e m następnym, z k w a l i f i k a c j a m i użytkownika, którym jest każdy pedagog posługujący się w swojej pracy f i l m e m . W p r a w d z i e zdarzają się f i l m y dydaktyczne t z w . samokształceniowe, p r z y demonstracji których nie jest potrzebna czynna r o l a pedagoga, a n a w e t jego fizyczna obecność, lecz regułą są f i l m y , które wymagają czynnej i n t e r w e n c j i d y d a k t y k a i o n i c h jest głównie mowa. „Na to, żeby posługiwać się jakimś narzędziem — pisze t e o r e t y k f i l m u dydaktycznego J . Jacoby — trzeba j e przede wszyst­ k i m doskonale opanować, trzeba być świadomym jego działania i j e d n o ­ cześnie znać s k u t k i , które mogą być zarówno p o z y t y w n e j a k i negatywne, ze względu na niewłaściwe posługiwanie się narzędziem" . N i c dodać, n i c ująć. 28 Przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u dydaktycznego należy zdać sobie sprawę z następujących faktów: a) j a k i e informacje i zespoły i n f o r ­ m a c j i należy przedstawiać p r z y pomocy f i l m u — „zasadą — t w i e r d z i B. B r y c k i — jest stwierdzenie mniejszej skuteczności dydaktycznej prze­ kazu i n f o r m a c j i n a drodze p o z a f i l m o w e j " ; b) d o kogo f i l m jest adreso­ w a n y i k t o będzie jego użytkownikiem; c) j a k a m a być długość f i l m u , czy p o w i n i e n być opatrzony komentarzem, czy konieczna jest taśma b a r w n a i t d . ; d) j a k i m i środkami w y r a z u można przekazać najskuteczniej założoną treść i formę. 29 Jest rzeczą mało prawdopodobną, a b y realizator f i l m u dydaktycznego łączył w sobie w j e d n a k o w y m s t o p n i u cechy i doświadczenie pedagoga i filmowca, a jednocześnie był przedstawicielem określonej d y s c y p l i n y n a u k o w e j , której osiągnięcia m a f i l m d y d a k t y c z n y zawierać. Stąd pytanie, k i m m a o n być przede w s z y s t k i m . Wydaje się, t a k w większości uważają teoretycy p r o b l e m u , że f i l m d y d a k t y c z n y p o w i n i e n być r e a l i z o w a n y przez naukowca l u b zespół naukowców, przedstawicieli określonej d y s c y p l i n y , p r z y pomocy zawodowych operatorów i p r z y ścisłej k o n s u l t a c j i odpo­ w i e d n i o w y b r a n y c h dydaktyków. 2 8 Jacoby, Nowoczesne środki..., s. 6. B . B r y c k i , Film o integracja s z e j " , R. 1067 n r 6/7, s. 71. 2 9 procesu dydaktycznego, „Życie Szkoły Wyż­ �WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 77 Decydujący głos p r z y realizacji filmów etnograficznych o przeznacze­ n i u d y d a k t y c z n y m p o w i n i e n mieć etnograf. J a k dotąd jednak filmów t a ­ k i c h w Polsce n i e realizuje się. Niestety, produkcja filmów d y d a k t y c z n y c h jest bardzo kosztowna. F i l m nauczający adresowany do kilkudziesięciu osób (nawet k i l k u s e t ) pozostaje utopią. Dobre dydaktyczne f i l m y o treści etnograficznej mogłyby być przedmiotem międzynarodowej w y m i a n y , która w sposób zdecydowany rozszerzyłaby i c h oddziaływanie i wpłynęła na obniżenie kosztów p r o d u k c j i , ale żeby produkować dobre f i l m y d y d a k ­ tyczne trzeba posiadać znaczne doświadczenie, którego n i e zdobędzie się wyłącznie drogą teoretycznych rozważań. E t n o g r a f - d y d a k t y k n a szczęście nie jest zupełnie pozbawiony możli­ wości korzystania w swojej pracy z pomocy f i l m u . F i l m y naukowo-badaw­ cze, które choć w nikłych ilościach, ale j e d n a k powstają, mogą zostać użyte d o celów d y d a k t y c z n y c h , • często bez specjalnego przystosowania. M i m o że głównie „przeznaczone dla specjalistów j a k o narzędzie i materiał badań, mogą być również wykorzystane d o celów d y d a k t y c z n y c h , szcze­ gólnie w szkolnictwie wyższym" . Podobnie, o czym będzie jeszcze mowa, choć już w znacznie m n i e j s z y m zakresie i p r z y zachowaniu większej ostrożności, mogą być użyte d o n a u ­ czania e t n o g r a f i i f i l m y popularnonaukowe l u b i c h fragmenty, które po w n i k l i w e j ocenie uznane zostaną za dydaktycznie przydatne. 30 6. A N A L I Z A A K T U A L N E G O S T A N U W Y K O R Z Y S T A N I A F I L M U W DZIAŁALNOŚCI D Y D A K T Y C Z N E J PLACÓWEK E T N O G R A F I C Z N Y C H W POLSCE Jak w świetle tego, co dotychczas powiedziałem, wygląda s t a n w y k o ­ rzystania f i l m u w pracy dydaktycznej k a t e d r etnografii? B r a k m i niestety materiałów d o głębszej analizy, ponieważ n i e pozostaje zazwyczaj żaden ślad t a k i e j działalności poza zawodną pamięcią osób zainteresowanych. Jedno wszakże można powiedzieć z całą pewnością: w yk orz ys t a nie f i l m u w pracy dydaktycznej oparte jest n a i n d y w i d u a l n e j i n i c j a t y w i e wykła­ dowcy, n i e j e d n o k r o t n i e na jego p r y w a t n y c h k o n t a k t a c h , które umożliwiają m u bądź wypożyczanie odpowiednich filmów, bądź sali, bądź też stwarzają inne sprzyjające w a r u n k i . W k o n s e k w e n c j i n i e znalazłem dowodu, a b y k i e d y k o l w i e k f i l m o charakterze d y d a k t y c z n y m był użyty p r z y nauczaniu etnografii w sposób w pełni świadomy, n i e przypadkowy, w powiązaniu z całym procesem d y d a k t y c z n y m i metodycznie p o p r a w n y . Odbywały się w p r a w d z i e seanse f i l m o w e , na które składały się m n i e j Strykowski, Struktura..., s. 44 �78 RYSZARD KANTOR l u b bardziej logicznie dobrane zestawy mające ilustrować omawiane w przeszłości l u b planowane na przyszłość t e m a t y zajęć. Były t o jednak zawsze s e a n s e , a n i e zajęcia z f i l m e m . Różnica między t y m i pojęciami jest wyraźna. N a w e t jeśli po seansie nastąpi dyskusja, m a ona zupełnie i n n y charakter niż dyskusja wpleciona w zajęcia z f i l m e m . W p i e r w s z y m w y p a d k u następuje pewne oderwanie w i d z a od właściwego-dydaktycznego-celu wyświetlania filmów, w d r u g i m związek t e n jest ściślejszy przez f o r m a l n y charakter pokazu. Krótko mówiąc, w w y p a d k u seansu f i l m o w e g o zorganizowanego w nadzwyczajnych w a r u n k a c h (inna sala, inna p o r a zajęć) upodabnia się o n do seansu k i n o w e g o i narzuca przez t o czysto r o z r y w k o w y nastrój całej imprezie. Użycie natomiast f i l m u podczas zajęć, ze w s z y s t k i m i wypływającymi z tego konsekwencjami, w określonym m o ­ mencie wykładu, nawiązywanie d o niego, wracanie k i l k a k r o t n e d o n a j ­ ciekawszych, najistotniejszych, a także najbardziej k o n t r o w e r s y j n y c h sek­ w e n c j i t w o r z y nastrój sprzyjający poznaniu, d a l e k i od biernej r o z r y w k i . Dopiero w t a k i c h w a r u n k a c h mogą się zrealizować funkcje f i l m u d y d a k ­ tycznego. Z bezpośrednich rozmów z d y d a k t y k a m i nasuwa m i się p e w i e n ciąg przyczyn, które wpływają n a niedowład w zakresie w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w p r a c y dydaktycznej. Są t o : a) niedocenianie l u b wręcz negowanie pozy­ t y w n e j r o l i f i l m u w nauczaniu etnografii, b) b r a k metodycznych podstaw do pracy z f i l m e m d y d a k t y c z n y m , c) b r a k przygotowania f i l m o w e g o (za­ równo w zakresie t e o r i i f i l m u , j a k i posługiwania się sprzętem p r o j e k c y j ­ n y m ) , d) b r a k odpowiednich pomieszczeń i sprzętu, e) b r a k odpowiednich filmów, trudności z i c h wypożyczeniem, b r a k niezbędnych i n f o r m a c j i n a t e n temat. Pogląd pierwszy, stosunkowo r z a d k i , wygłaszany był n i e wprost, lecz w sposób dalece zawoalowany. N i e w a r t o na t y m miejscu odpowiadać na zarzut nieprzydatności f i l m u w nauczaniu etnografii. Zostało to, m a m nadzieję, wystarczająco uczynione n a poprzednich stronach. Nasuwa się przypuszczenie, że niechętny stosunek d o f i l m u m a w w i e l u przypadkach daleko prostsze wyjaśnienie, niżby t o wynikało ze słów oponentów. Praca z f i l m e m w y m a g a o d wykładowcy większej aktywności, lepszego przygo­ t o w y w a n i a się d o zajęć, większej operatywności. N i e w s z y s t k i m odpo­ w i a d a taka perspektywa, stąd dążenie do zachowania stanu aktualnego, w którym n a pracę dydaktyczną z f i l m e m p o p r o s t u n i e m a miejsca. Jeśli zaś chodzi o b r a k metodycznych podstaw d o pracy z d y d a k t y c z ­ n y m f i l m e m o treści etnograficznej, t o można t y l k o zalecić natychmiastowe przystąpienie do t a k i e j pracy, kierując się z jednej strony intuicją, z d r u ­ giej zaś doświadczeniem dydaktyków z i n n y c h dyscyplin, którzy często zamieszczają u w a g i na t e n temat w czasopismach pedagogicznych. Ogólne i �WYKORZYSTANIE 79 FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ zasady metodyczne dałoby się już obecnie sformułować, a w przyszłości na podstawie k o n k r e t n y c h doświadczeń sprecyzować. Wydaje się, że b r a k przygotowania filmowego wykładowców mógłby łatwo zostać n a p r a w i o n y dobrze przemyślanymi k u r s a m i i odpowiednią literaturą. Teoretyczne przygotowanie p o w i n n o się łączyć ściśle z p r a k ­ t y c z n y m . Szczególny nacisk należałoby położyć n a umiejętność posługi­ w a n i a się t e c h n i c z n y m sprzętem, n i e t y l k o ściśle f i l m o w y m , która t o umiejętność należy obecnie d o rzadkości, a jest przecież p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m dalszej działalności. Bardzo i s t o t n y m niedostatkiem jest b r a k o d p o w i e d n i c h pomieszczeń i sprzętu. Wszystkie k a t e d r y e t n o g r a f i i prowadzące działalność d y d a k ­ tyczną cierpią n a n i e d o m o g i lokalowe. Myśl o salach a u d i o w i z u a l n y c h jest w t y c h w a r u n k a c h wręcz utopią. P r o b l e m t e n jednak m u s i zostać rozwią­ zany, b o inaczej cała e w e n t u a l n a akcja wzmocnienia oddziaływania środ­ ków d y d a k t y c z n y c h i unowocześnienia ich, m . i n . przez wprowadzenie f i l m u , spali n a panewce. O sprzęcie była już uprzednio mowa. N i e o d rzeczy będzie t u j e d n a k uwaga, że nasz przemysł jest wyraźnie w t e j dziedzinie zapóźniony i są, a zapewne i długo jeszcze będą, kłopoty z za­ k u p e m wysokiej jakości sprzętu n a naszym r y n k u . Najistotniejszy jest j e d n a k b r a k odpowiednich filmów. Mówiłem już, że n i e m a zupełnie etnograficznych filmów o przeznaczeniu d y d a k t y c z ­ n y m z założenia i że w tej sytuacji posługiwać się trzeba f i l m a m i popular­ n o n a u k o w y m i o n i s k i e j , n i e k i e d y wręcz z n i k o m e j , przydatności dla d y d a k ­ t y k i . W analogicznej s y t u a c j i znaleźli się geografowie, którzy s t w o r z y l i specjalną komisję do oceny dydaktycznej przydatności filmów p o p u l a r ­ n o n a u k o w y c h o tematyce geograficznej. Okazało się, że zaledwie ok. 1 0 % tego t y p u filmów, z dużymi zresztą zastrzeżeniami, może być w y k o r z y ­ stane w p r a c y d y d a k t y c z n e j wyższej u c z e l n i . Procent p r z y d a t n y c h f i l ­ mów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o tematyce etnograficznej n i e byłby zapewne większy. Opierając się na znanych m i f i l m o g r a f i a c h i n a publikacjach miesięcznika „Kamera" można b y się doliczyć w okresie p o w o j e n n y m ok. 120-150 filmów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o m n i e j l u b więcej eksponowa­ n y m temacie e t n o g r a f i c z n y m . Daje to, przez analogię z f i l m a m i geogra­ f i c z n y m i , ok. 12-15 filmów możliwych do w y k o r z y s t a n i a w dydaktyce. 31 32 3 1 С. С z a p ó w, Badawcza i dydaktyczna rola filmu w szkole wyższej, „Zycie Szkoły Wyższej", R . 1953 n r 6, s. 108. 3 2 Z. G a wrak, Filmografia sztuki ludowej i folkloru s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 11 :1957 n r 2, e. 119-121; t e n ż e , wej i folkloru za lata za lata 1945-1956, Filmografia sztuki „Pol­ ludo­ 1956-1960, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 15 :1961 n r 2, 118-121. Miesięcznik „ K a m e r a " (od n i e d a w n a zmienił nazwę n a „Studio") d r u k u j e w n u m e r z e dokładne d a n e o n o w y c h f i l m a c h krótkometrażowych. każdym �RYSZARD 80 KANTOR Być może przydatne byłyby także pewne f r a g m e n t y filmów nie z a k w a l i ­ f i k o w a n y c h w całości oraz f i l m y telewizyjne. N i e jest t o niestety dużo, ale z uwzględnieniem filmów zagranicznych (m. i n . wypożyczanych przez ambasady) oraz własnych filmów naukowo-badawczych, na początek ilość ta byłaby wystarczająca. Tworzenie f i l m o t e k p r z y k a t e d r a c h e t n o g r a f i i byłoby w t y m kontekście bardzo przydatne, lecz także dość kosztowne. Rozważane zagadnienia można b y podsumować krótko. F i l m jest bez wątpienia n i e z w y k l e przydatną pomocą naukową, lecz jego wprowadzenie do d y d a k t y k i n a t r a f i a , szczególnie w etnografii, n a w i e l e różnorodnych trudności, o których była mowa. Należy, n i e ulega t o wątpliwości, w znacz­ n i e większym s t o p n i u niż dotychczas zwracać n a te p r o b l e m y uwagę. Trzeba, z t y chyba także każdy się zgodzi, lepiej zaopatrzyć k a t e d r y etnografii w sprzęt techniczny, trzeba przeszkolić p r z y n a j m n i e j część p r a ­ cowników w zakresie posługiwania się t y m sprzętem i w ogólnych zasa­ dach w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w dydaktyce. Trzeba wreszcie a u t o r y t a t y w ­ n i e orzec, które f i l m y (naukowo-badawcze i popularnonaukowe) nadają się do w y k o r z y s t a n i a w działalności dydaktycznej i , co najistotniejsze, walczyć o wzrost i c h liczby przez produkcję i wymianę międzynarodową. Trzeba tworzyć f i l m o t e k i p r z y katedrach, a b y każdy p r z y d a t n y dydaktycznie f i l m był w każdej c h w i l i dostępny. m ł Wszystkie jednak postulaty tego rodzaju będą j e d y n i e marzeniami, jeśli n i e będzie istniało szerokie zainteresowanie tą problematyką i jeśli za n i m n i e pójdzie k o n k r e t n a praca ludzi, którzy mogą i p o w i n n i się t y m zająć. K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52 31-044 K r a k ó w Ryszard Kantor THE U S E OF F I L M IN DIDACTIC ACTIVITIES OF ETHNOGRAPHIC INSTITUTIONS S u m m a r y Modern facilities, and f i l m among them, a r e increasingly applied aids i n t h e epoch of t h e s c i e n t i f i c a n d t e c h n i c a l r e v o l u t i o n . T h e r o l e as teaching of f i l m i s p r o m i n e n t b e c a u s e it helps t o v i s u a l i z e t h e c o n t e n t s t h a t a r e taught. I n effect, t h e process of t e a c h i n g c a n be m a d e m u c h m o r e i n t e n s i v e a n d efficient, b y a t r a i n e d pedagogue. F o r c o m p l e x r e a s o n s , f i l m h a s failed to be u s e d p r o p e r l y i n t h e d i d a c t i c p r a c t i c e of ethnographic institutions. A n a l y s i n g those r e a s o n s separately, t h e a u t h o r a t t e m p t s to suggest concrete r e m e d i e s . T h e most i m p o r t a n t of t h e m s e e m s to be t h e p o s t u l a t e �WYKORZYSTANIE FILMU W to t r a i n P o l i s h ethnographers DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ 81 both t h e o r e t i c a l l y a n d p r a c t i c a l l y i n d i d a c t i c a p p l i c a ­ tions of f i l m a n d i n p r a c t i c a l h a n d l i n g of f i l m i m p l e m e n t s . It w i l l only be possible to m a k e more extensive use of film i n the didactic a c t i v i t i e s of ethnographers, w h e n a d e q u a t e f i l m s devoted to r e l e v a n t s u b j e c t become available demand i n sufficient amount; such films from film makers. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 ethnographers active as teachers should � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6eb30ee97c1012055b63017f064ae48.pdf 802ca7639dab2632b5bc69821eb6de76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1686 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Węgry - imigranci emigracja polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1560 Title A name given to the resource Badania etnograficzne w "lendzielskiej" wis Istvanmajor na Węgrzech / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.187-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard; Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD KANTOR, t. 62, 1978 EWA KRASIŃSKA BADANIA ETNOGRAFICZNE W "LENDZIELSKIEJ" ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH WSI Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego przystąpiła w 1977 r. do badań nad zbiorowościami etnicznie polskimi na Węgrzech, w ramach Problemu Międzyresortowego (temat III/10/3), we współpracy z Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu i Instytutem Badań Polonijnych UJ w Krakowie. We wstępnej fazie ustalania problemu badawczego miały nim być przemiany obyczajowości chłopskich grup etnicznie polskich na Węgrzech. Dane zawarte w literaturze 1 wskazywały, że na północ od Miskolca, na terenach górzystych w pobliżu obecnej granicy państwowej z Czechosłowacją, istniała do 1941 r. wieś Derenk, zasiedlona prawdopodobnie w XVIII w. przez osadników przybyłych z Polski. Przestała istnieć w momencie zorganizowania na tych terenach zamkniętego obszaru łowieckiego. Ludność przesiedlono do innych wsi. Według informacji uzyskanych od etnografów węgierskich, ludność Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIiskolca i zamieszkuje m. in. we wsi Istvanmajor k. Emód. W 1975 r. grupa Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIisko1ca szyńskiego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ, przebywała krótko w Istvanmajor stwierdzając, że miejscowa ludność mówi gwarą języka polskiego, uważa się za "lendzieli" (polaków) i że są to przesiedleńcy z Derenku. Opierając się na tych informacjach we wrześniu 1977 r. przeprowadzono pierwsze poszukiwania etnograficzne na Węgrzech. Celem naszych penetracyjnych badań było: a) zebranie informacji o wsi 1stvanmajor i jej mieszkańcach w terenie oraz w archiwum Mul Zob. E. Krasińska, Wychodźctwo chŁopskie na Węgry. Stan i potrzeby badań "Zeszyty naukowe UJ. Prace Etnograficzne" 1978 z. 11 (w druku). etnograficznych. �188 RYSZARD KANTOR, EW A KRASIŃSKA zeum Ottó Termana w Miskolcu; b) stwierdzenie, w jakich innych wsiach, poza Istvanmajor, zamieszkują przesiedleńcy z Derenku; c) nawiązanie kontaktów naukowych z placówkami etnograficznymi zainteresowanymi naszymi badaniami. Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Lajosa Kossutha w Debreczynie, placówka koordynująca badania etnograficzne w północnowschodniej części Węgier, kierowana przez prof. dr Bela Gundę, udzieliła nam daleko idącej pomocy, m. in. zapewniając nam współpracę w badaniach terenowych dr. E. Bódi, absolwentki Katedry Etnografii Słowian UJ, a obecnie pracownika Uniwersytetu w Debreczynie. Nawiązaliśmy także kontakty z Muzeum im. Ottó Hermana w Miskolcu, placówką, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Z archiwum Muzeum wynotowane zostały informacje dotyczące Istvanmajor i innych wsi, które prawdopodobnie zasiedlone są przez dawnych mieszkańców wsi Derenk Ladbesenyó, Sajószentpeter, Budoskut, Tiszapalkonya, Vatta, Mezónyarad. Dane z archiwum Muzeum przekazaliśmy do opracowania dr E. Bódi, która ma również przeprowadzić dalsze poszukiwania w archiwach węgierskich. Zadeklarowała ona ponadto opracowanie stanu badań interesujących nas wsi na podstawie publikacji w języku węgierskim. Po badaniach archiwalnych przeprowadziliśmy we wsi Istvanmajor wstępne badania etnograficzne, nie stosując kwestionariuszy, a jedynie ograniczając się do rozmów na tematy związane z kulturą materialną, społeczną i duchową. Staraliśmy się również zebrać jak najpełniejsze informacje o dziejach wsi Derenk i Istvanmajor. Ustalono m. in., że we wsi Istvanmajor, liczącej ok. 60 gospodarstw, zamieszkują w ogromnej przewadze przesiedleńcy z Derenku i ich potomkowie. Jedynie ok. 10% mieszkańców to przyżenieni Węgrzy bądź Węgierki. Większość mieszkańców Istvanmajor posiada silną świadomość odrębności w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to zarówno z języka, jakim posługują się na co dzień pomiędzy sobą, jak i pewnych różnic kulturowych uchwytnych już we wstępnym etapie badań. Język mieszkańców wsi Istvanmajor, według naszego rozezna_nia, jest gwarą języka polskiego, ze znacznymi naleciałościami gwar słowackich oraz z pewną ilością słownictwa węgierskiego (ale nie składni!). Sami też o sobie mówią, że są "Lendzielami", a nie Słowakami, a ich język to język "lendzielski", "słowiański", bądź "polski". Językiem "lendzielskim" mówi biegle starsza generacja (50-90 lat). Młodsi natomiast, jak twierdzili informatorzy, często rozumieją go, lecz już nim nie mówią. Wszystko więc wskazuje na to, że wraz z naj starszą generacją odejdzie powszechna znajomość języka, a także dość jeszcze żywa pamięć o polskim pochodzeniu. �Badania etnograficzne W ,,!endzie!skiej" wsi Istvanmajor nu Węgrzech 189 Wyniki przeprowadzonej penetracji terenowej wskazały nam problematykę badawczą, jaką należy podjąć. Naszym zdaniem trzeba przede wszystkim zrekonstruować (na ile to będzie możliwe) kulturę materialną, duchową i społeczną mieszkańców wsi Derenk sprzed roku 1941, tj. z okresu przed przesiedleniem. Obraz tej kultury w pamięci mieszkańców Istvanmajor jest wciąż jeszcze żywy. Niezwykle interesujący, z punktu widzenia teorii zmiany kulturowej, jest także okres po osiedleniu się tej ludności w Istvanmajor, kiedy to znalazła się ona w obcym, wyłącznie węgierskim otoczeniu kulturowym, a przy tym na terenie geograficznie znacznie różniącym się od poprzedniego (nizina w miejsce gór). Miało to poważne skutki dla kultury, zwłaszcza materialnej, a najbardziej zasadnicze zmiany nastąpiły po roku 1961, tj. po założeniu we wsi spółdzielni produkcyjnej. Poznanie przyczyn i stopnia zmian poszczególnych działów kultury wydaje się podstawowym celem naszych badań. Takie postawienie problemu zainteresowało węgierskie placówki naukowe, o których była wyżej mowa. Rychłe i na szeroką skalę podjęcie przez nas monograficznych badań we wsi Istvanmajor dałoby okazję do wykorzystania oferowanej przez Węgrów pomocy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80dcf20aa2b42d5410c014d1e5961ca7.pdf 56abb5737a1b8394cc93ecb7f9bbe087 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Kapuściński, Ryszard (1932-207) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6074 Title A name given to the resource On memory and Its Threats/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.21-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kapuściński, Ryszard Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polesia Czar and a childhood RYSZARD K A P U Ś C I Ń S K I landscape Zbigniew Benedyktowicz: W e are to talk about memory and its significance in contemporaneity as well as its assorted forms and manners of appearance. Let us, however, start with your private and most intimate “memory place”, the very onset of your biography. You must have been asked often about the Polesie region and the town of Pińsk - your birthplace and the land of your childhood... Ryszard Kapuściński: I am constantly requested to comment about all sorts of things and endlessly about Polesie. This is also a moral problem, because I am the only living writer born in Pińsk. A t the moment, I thus live as if under social pressure and feel some sort of a moral obligation. We know very well that everyone is writing about W ilno and Lwów, and that Polesie and Pińsk are situated exactly halfway between those two. Polesie is a somewhat poor and abandoned land and little has been written about it. Z. Benedyktowicz: D o you frequently compare that, which you remember as a child and that, which you encounter now? Do such confrontations reveal something permanent? R. Kapuściński: I often travel there whenever I am capable of doing so and have the time. Here stands the house in which I was born and here lies the cem e­ tery with the graves of those closest to me, members of my family. My grandmother and cousins were buried On Memory and Its Threats - Ryszard Kapuscinski Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja here. My parents were elementary school teachers in Pińsk and up to this day some of the locals remember them. I am even an honorary member of the Polish Circle in Belarus. Finally, some of the old streets have survived. Z. Benedyktowicz: W hat about the landscape and Nature? R. Kapuściński: Polesie was an extrem ely exo t­ ic part of Europe, a land of sprawling m arshes with only a single road from Brześć (Brest) to Pińsk built o f paving stones; the rest was com posed of bogs or dunes. It was simply im possible to reach certain viL lages, accessible only by boat or, in the winter, by sleigh. C om m unication was m aintained with boats. T h at world no longer exists. D uring the Soviet era the m arshes were drained and turned into deserts. Paradoxically, part of Polesie survived thanks to the R ed Army, which set up training areas; consequently, it was forbidden to do or change anything. This part o f Polesie preserved its original form. O n the other hand, people o f the past are no longer, or only a very small num ber has survived. T he policy pursued dur­ ing the Soviet period consisted of a “R ussification ” o f the area close to the border. R ussians arrived from further inland aand, consequently, the character of the whole region underwent great transform ations. T he Borderlands still feature m uch of their allure. This is a m agnificent them e, since the Borderlands ch aracter rem ains, predom inantly within the in h ab­ itants. People of the Borderlands stick together and Polesie circles are active in G dań sk and W roclaw . In the various parts o f the world that I visited I al­ ways m et Poleszczuki - former residents o f Polesie, who came to see me and w anted to talk about the past and show photographs. In N ew York or London som eone w ould appear and pointing to a photo say: ’’Look. H ere’s your M um ” . Som etim es, they brought photographs taken in their schooldays ... Z. Benedyktowicz: This is interesting in view of the fact that sociological studies or publicistics stress predominantly the threat of globalisation. Your exam- Street and family home of Ryszard Kapuściński in Pińsk 21 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI shall be leaving soon?” A n d that person sits down and describes everything. The recollections are at times extraordinary, as in the case of a 90 years-old lady who now lives near W roclaw. I also possess an enormous collection of photographs. It was even suggested to organise a large-scale exhibition of my photographs of Pińsk. This memory about a world of the past is really very much alive. Travelling across the world I appreciate the power of the feeling of identity and at­ tachm ent to one’s birthplace, that small homeland. Despite enormous and growing emigration people leaving their native land take those feelings with them and thus cherish the strongest possible connection with the “small hom eland” . This awareness of identity linked with a concrete place is m an’s great need. It is the reason why A frica is so fascinating as a continent that has preserved tribal awareness in a most visible, palpable, and experienced form. This is not the con­ sciousness of a “generalised” person, but regional, lo­ cal awareness. Apparently, there is no such thing as an awareness of the hom eland - the homeland is a fluid concept in the history of societies, a rather artificial product of our mentality; it is tribal awareness that is the strongest in man. Z. Benedyktowicz: W hat if we were to try to es­ tablish at this exact moment that what has been pre­ served in your memory first and foremost? R. Kapuściński: W hat do I remember? It seems to me that we are dealing here with a much wider prob­ lem. My thesis about memory is as follows - ask: when does man come into being? N ot biologically, but when does he start existing as a human being? In my opinion, he emerges with the very first reminiscence that can be reached. W e thus search while saying: “I remember this, and this, and one more thing”, and in this way we arrive at the very first recollection when we no longer remember anything that occurred earlier. It is exactly at that point that m an begins and ”1” emerges, that my identity and my extremely individual, private life story start. I am in the habit of asking people: “W hat is the first recollection of your life?” Two things arise upon this occasion. T he first is the discovery that so few people actu ­ ally think about this, and that they begin to labo­ riously recollect. Generally speaking, people do not ponder this theme and are forced to dig deep in order to reach their first memory. The second issue con­ cerns the character of those reminiscences. I have asked hundreds of people about this, and it is inter­ esting to discover that each has different recollec­ tions. Som e are linked with a cat, another - with a fire, and yet others with a boiled sweet purchased by grandm other. These rem iniscences vary greatly, and are one of the proofs of m an’s differentiation. A lready the very first recollections distinguish us to such a great extent. In Polesie... In New York... New York 1984- Photo: Andrzej Strumiłło ple shows how assorted local peripheral cultures suc­ cessfully function alongside this p ro c e ss... R. Kapuściński: Yes, this is an extremely strong phe­ nomenon. I believe that it is the reverse of globalisation. It is the latter menace that sets free a feeling of distinct­ ness, a certain need for identity and belonging to some sort of a local community. Those bonds are extremely powerful. It is because I come from Pińsk that people bring to those meetings assorted photographs and items that they took from there. These durable relations con­ tain a certain emotional load. The people in question are extremely proud of the fact that they are the carriers of memory and willingly gather to reminisce. By way of example, I say: “Alright, would you like to write all this down and then mail it to me, because I 22 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Dariusz Czaja: What do you consider to be the point of departure for memory? W hat is it? Is it a word? Colour ...? R. Kapuściński: An image! Z. Benedyktowicz: An image? And not sound? R. Kapuściński: It will always be an image. After all, we know that earliest reminiscences concern the period when we were three or four years old, more or less the age when a child thinks in images. As a rule, this is a case of visual recollections. Even if there did take place some sort of a loud noise, such as thunder, it too must have been associated with an image, either of a storm or the place where it took place. I always found this phenomenon extremely interesting and noteworthy. I would like to write about my childhood in Pińsk. the operation of introducing order and hierarchy, the arrangement of memory, becomes extremely relevant. I think in a certain way because I am writing an auto­ biographical reportage and constantly encounter this problem. I recall an episode from an African country but cannot remember when it took place. What oc­ curred “before” and “after”? Did I stay there in 1967 or perhaps in 1968? Was it Ghana or rather the Republic of South Africa? Here problems start and demand se­ rious effort. Z. Benedyktowicz: Do you keep such a diary? R. Kapuściński: No, I am incapable of doing this simply because my journeys are extremely exhausting physically. A s a rule, they take place in the tropics, there is a lot of work in progress and texts that have to be immediately handed over; later, I am so tired that I do not have the strength for anything else. Years later, I am compelled to reconstruct the past out of elements: airplane tickets, passport visas, various o ther things. Furthermore, there is yet another problem, the reason why I am not a great enthusiast of diaries. A person who keeps a diary writes down every day that, which he regards as important. Reading it years later it turns out that usually such records make but a slight contribution. This fact is associated with the selective role of memory. Take the highly instructive reminiscence about Gorky, who upon a certain occasion was introduced to a young writer named Paustovsky who brought one of his stories. Gorky read it and they made an arrange­ ment to meet again. Gorky said: "Young man, this text shows talent, but I would like to give you a piece of ad­ vice: spend the next ten years travelling across Russia, working and earning a living. Write nothing. Do not keep any notes. Once you return, make a record of all that you saw. Why then? Because you shall remember that, which was truly significant, while that, which you do not recall was simply not worth remembering”. A t this moment I am writing Podróże z Herodotem, i.e. about experiences that took place in the 1950s. I still recall them. By way of example, in 1956, upon the wave of the October thaw, my editorial board sent me for the first time to India. I flew via Rome, in an old wartime DC-3. The airplane landed in Rome in the evening. For the first time in my life I saw a town all lit up. This came as such a shock that although fifty years have passed I still remember precisely the view of the illuminated city at night.... This is why I firmly believe in the selective role played by memory. There is no need to member everything because such a proc­ ess serves no purpose. D. Czaja: But this would produce an interesting conclusion. Apparently, it is not we who consciously and intentionally put those data into order or con­ struct an image of the past pertaining to us; this proc­ ess takes place somewhere “in the back of the head”, The chaos of memory and the order introduced into it Z. Benedyktowicz: You have just mentioned that, as a rule, people are forced to delve deep into their memory in order to reach their first reminiscence. Did you encounter such a phenomenon also in your life, when earliest recollections find themselves beneath those that are “worked over”, and about which we know that they are the property of others and had been already heard somewhere? R. Kapuściński: Yes, this has to be cleared up. This is the Husserlian idea of purification. Arrival at these primary things is extremely difficult, especially in the case of those about which we had been already told. This is connected with two overlapping problems with memory and reminiscences. The first is the in­ troduction of order. It turns out that we find it very difficult to put all those recalled images into order and thus encounter certain chaos. In other words, the process of introducing order must be purposeful, con­ scious, and intended - I must arrange everything in or­ der and determine what was “before” or “after”. It be­ comes necessary to establish the sequences of certain events. This is extremely important for memory. Sec­ ondly, that, which is essentially linked with memory or perhaps with its absence is the fact that memory is fragmentary and without a continuum. We remember only certain episodes from the past but do not have access to their complete sequence. D. Czaja: Additionally, it is interesting to note that we immediately arrange them into some sort of a plot, construe narration, and gather those details into a linear sequence. R. Kapuściński: We have to do this, otherwise we shall get lost and everything will simply scatter. In other words, in order for memory to function usefully it requires certain operations and effort. This is not automatic since that, which autonomously imposes itself is chaotic, fragmentary, and non-cohesive. Only 23 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI without our will. In other words, we contain some sort of a selection mechanism that is nothing else but a resultant of all the significant events in our heretofore life. R. Kapuściński: Yes. It is not that, which I daily decide that I shall remember or forget that is impor­ tant. It suddenly turns out that I recall a certain thing, which, actually, I should not remember but by some miracle it exists in my memory. Then I start wonder­ ing why this is taking place and why I recollect pre­ cisely that thing and not another. D. Czaja: A t this stage there comes into being a certain subtlety, not to say: difficulty, probably not the last that we shall discuss today while drifting between memory and oblivion. I have in mind selection associ­ ated with memory. You mentioned the “introduction of order” into memory data. If we, however, perform a slight semantic retouching then we shall immedi­ ately arrive at the “construction” of memory. Another slight shift and we are dealing with a “mythicisation” of memory. How can those subtleties be separated? Is it at all possible to introduce some sort of an acute distinction? When do we once again deal with such remembrance of the past about which we may say: "This truly took place”, and when with something that I described as the mythologisation of memory or, if we speak about the collective dimension, with the ideologisation of memory? After all, each of those operations performs some sort of a selection, right? R. Kapuściński: In my opinion there is no unam­ biguous response to this question. All depends on the given person, the situation in which he finds himself, and many different factors. As a reporter I might say that in this case the foundation is some sort of an ethi­ cal attitude, an elementary compulsion that says: “I remember that”. This means that I am responsible for what I wrote. In other words, I guarantee that I had really experienced something, that the book contains my experience. This was my argument while writing at the time of prevailing censorship. If the censors com­ plained I answered: ”I was there, and if you want to, then come with me”. It seems to me that personal expe­ rience constituted the foundation of what I wrote. A t the same time, it provided me with a feeling of power. I do not know how to write, nor am I a typical author. My problem consists of the fact that I am deprived of that sort of imagination, and thus I have to actually be everywhere in order to write something, I have to per­ sonally remember things. Everything must leave a di­ rect imprint on my memory. Then, when I come back, I do not deliberate about the form in which I am going to write - a poem, a drama or a philosophical treatise; I simply try to write a text. The point is for this text to be the most faithful recreation of the memory of my experiences, of what I saw and thought. Naturally, I am fully aware that this is all very subjective, i.e. that everyone sees reality differently. I often encountered this phenomenon during assorted meetings with my readers. Someone stands up and says: "Mister, I saw what you described but it was quite different...”. And I absolutely believe him because the number of as­ sorted versions of the same events corresponds to the number of its witnesses. Consequently, there is no such thing as objective memory. Nothing of the sort exists. Memory is the most subjectivised element of culture. We really remember extremely different things. I have a sister who is a year younger and lives in Canada. I did not see her for years and once we met I, thinking about Pińsk, reached for a tape recorder, saying: "Ba­ sia, what do you recollect from our years in Pińsk?”. Let me add that we are very close and when we were little we always walked holding hands. One could thus say that we saw exactly the same thing. When she be­ gan to extract reflections from her memory it turned out that they were totally different from mine. In other words: she remembered things that I did not recollect at all. And vice versa. You can see just how strong is the individualisation of memory. As a result, I always use the formula: “according to me, this is what hap­ pened”. I could never say that my perception is the only true one. Z. Benedyktowicz: Despite this radical subjectivisation of memory there also exists something like the memory of a generation, perhaps not as objective but one in which people can at least recognise them­ selves... R. Kapuściński: Naturally. The memory of a gen­ eration or of a nation - they both exist. Just like col­ lective memory I too possess deep archetypical strata, that whole Jungian phenomenon. But in my personal experience as a reporter, a person travelling around the world, collecting observations and stories, and writing about them I am most fascinated by the fact that memory is individualised... D. Czaja: ... that the past is perceived differently in each personal experience ... R. Kapuściński: ... extremely so. This is what I find so fascinating in Herodotus, because it turns out that he already tackled these difficulties. The reason lay in the fact that his writing was connected directly with the problem of memory. Recall the opening invo­ cation of his book: These are the researches of Herodotus of Halicarnassus, which he publishes in the hope of there­ by preserving from decay the remembrance of what men have done. Herodotus struggled with the obliteration of memory, encountered already at the time. By way of example, upon his arrival in Thebes he discovered that everyone said something different about a certain past event. To this he responded that he was obliged to describe assorted versions. His task consisted of a faithful presentation. He felt compelled to propose an objective account. It was Herodotus who was the 24 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI first in world literature to announce this differentia­ tion of memory and the image of the past. We know, however, that past reality resembles quicksand. We all make our way along this sandy terrain, of which no one is certain. D. Czaja: There undoubtedly exists some sort of tension between subjectivity and the objective image of a thing. You mentioned that Herodotus attempted to coordinate various versions of the past. He too, however, was probably not free from subjectivity. Within the context of your recollections of the past you mention the individualisation of memory and the subjectivity of the image of the past. There arises the following problem: what is the situation of an historian who tries to trust memory (witnesses or documents) but, at the same time, tries to solve the question re­ peated after Ranke: “What actually happened” (wie es eigentlich gewesen)? To put it directly: he attempts to be objective. Do you, in the wake of numerous texts demythologising our naive faith in “genuine reality” recreated by the historian, still believe in the objectiv­ ism of historical studies, the scientific, to coin a term, image of the past? R. Kapuściński: My approach is as follows: I re­ gard the key to such situations and problems to be the French term: approximation. In other words, such objectivism is possible only in an approximated form. Approximation means that we harbour certain ideals, which we accept and in some way assume. I would like to write an ideal book. But all that I am capable of do­ ing is, at best, to come close to the theoretical ideal, which I have adopted. The same situation occurs in science and the humanities. Everything is approximation. Importance is attached to the degree in which we manage to approximate this devised collective ideal. Some succeed in approaching it extremely close whilst others will never attain it. An historian who assumes that he will write an objective book about the battle of Grunwald also presupposes some sort of cognitive ideal. The degree to which he will attain it will be­ come the yardstick of his work. We cannot achieve an absolute because this is simply impossible, and the yardstick of assessing our effort is the degree of ap­ proximation to this absolute. D. Czaja: Fine, but how do we know that we are coming close to the epistemological absolute? R. Kapuściński: Social awareness contains a func­ tioning concept of the ideal. We feel that a certain novel, for example, In Search of Lost Time by Proust, comes close to it, or that Joyce succeeded, but some inferior author did not. This is a collective comprehen­ sion of the ideal, just as Znaniecki wrote in Społeczne role uczonych that someone is eminent in a given do­ main of science. How is one to define who is brilliant in a certain field? The solution proposed by znaniecki claims that a group of specialists regards someone as outstanding. This is the criterion, and there is no oth­ er. In my opinion, the same holds true for every ideal. D. Czaja: In other words, this would take place according to the principle of some sort of consensus, a collective contract, right? R. Kapuściński: Yes, this is the case. Joint reflec­ tion, joint evaluation, joint comprehension. This is how I envisage it. I am incapable of discovering a dif­ ferent criterion defining why a particular reportage is considered better than another. People, members of a group, simply think that someone is better, another is worse, and yet another is superior. D. Czaja: Or could it be that what we describe as “the truth of the past” is simply a function of the time, in which it had been formulated? Let us take a closer look at mediaevalist research in the past several decades. After all, this is not the case of an avalanche discovery of some new, previously unknown docu­ ments. The image of the Middle Ages, nonetheless, changed from the infamous “Dark Ages” to excellent multi-strata studies, such as those by Gurievich or re­ cent publications by Le Roy Ladurie. What will hap­ pen to those visions of the Middle Ages in another several decades? R. Kapuściński: The humanities as a whole are deeply immersed in living and endlessly active matter. In Brzozowski’s brilliant definition of memory the lat­ ter is always working and transposing, and there is no such thing about which we could find out something once and for all. He was of the opinion that it is matter that succumbs to constant transformation. D. Czaja: If this is so, then perhaps it is the ideal as such that is fiction? R. Kapuściński: Yes, because this ideal too chang­ es. I maintain that the greatness of the humanities consists of the fact that we permanently work with matter subjected to limitless transformation. It is fasci­ nating to follow its trends and assorted varieties. This is what I find so unusual and interesting. Furthermore, it testifies to the quality of the human intellect. B ad memory, repressed memory D. Czaja: We are speaking the whole time about the positive function of memory, memory that sal­ vages, creative memory, and, finally, memory build­ ing our identity thanks to which we know who we are and where we come from. I would like us - and by no means due to contrariness - to speak for a while about the sort of memory that can produce resistance and about unwanted, negative memory. Our discussion thus cannot lack Nietzsche and his celebrated and highly controversial text : On the Use and Abuse of History for Life. What does Nietzsche tell us? He declared more or less: why do you want to re­ member? This is the hump that you carry at all times. The excess of history has seized the plastic force of life. It 25 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI no longer understands how to make use of the past as a powerful nourishment. A whole diatribe against histo­ rians and the historical sense. Nietzsche criticised a stand that perceives the world through the prism of sight always focused on the past. He was irritated by the fact that in this manner we build a society that erects shrines to the past and the old. My question too embarks upon this Nietzschean motif of memory that could become a burden and an obstacle, and which does not create but hampers, es­ pecially if it pertains to a cohesive tribal group. Take the example of the war in the Balkans. It is said at times, while observing the frenzied Balkan melting pot, that, paradoxically, if local population groups re­ membered less and did not accuse each other of the suffering endured in the past, during the lifetime of their fathers or grandparents, and if they were capable of forgetting, then the bloody massacres of the 1990s would have never taken place. What is your opinion about such a portrayal of this issue? R. Kapuściński: I do not share this opinion. I disagree with Nietzsche, especially considering that today we endure assorted problems involving memory and there exist a number of serious threats entailing memory loss. On the other hand, here are several remarks about tribalism. Unfortunately, this particular word is en­ dowed with a negative meaning and Africans find its use offensive and prefer “nationality” or “people”. They consider tribe or tribalism to be anathema. In order to understand what actually took place in the Balkans it is necessary to introduce a certain dif­ ferentiation, to distinguish between tribal awareness and its use for political purposes and strife. This some­ what resembles the use of a knife to cut bread and ... throats. The same holds true for tribalism, which in itself is an enormous value to be applied either for the sake of a political game or one conducted for winning power and certain political profits. From this point of view, tribalism is a powerful feeling of local commu­ nity, neither better nor worse than any other emotion. In political games it is possible to make use of every sort of feeling with a tangible outcome. In the Balkans such emotions were applied for destructive and out­ right murderous purposes. After all, scores of genera­ tions led normal lives in harmony. Mixed marriages abounded. Pińsk, where I was born, was an interna­ tional small town, where 72% of the population was composed of Jews, Ukrainians, Byelorussians, Latvians and Lithuanians. There was no feeling of radical ani­ mosity. Leaving Pińsk I was bereft of all ethnic aware­ ness and was even unconscious of its existence. We all lived together. As long as a burning fuse is not inserted into such diverse matter - and this can be done only from the outside - there is no threat. It is not part of man’s nature, and without that external factor he will not become ablaze with hatred. This is simply some­ thing that man lacks. D. Czaja: I seriously doubt it. After all, we all be­ long to “the tribe of Cain”, right? I recently watched a shocking British documentary about Srebrenica. N at­ urally, we know that men have been killing as long as the world exists, but the scale and type of those murders, totally impartial, exceeds all boundaries of our imagination... R. Kapuściński: True, this is already bestiality. Once the wheel of hatred is set into motion it be­ comes difficult to stop it. I constantly repeat that I am concerned with one thing: that people will never start anything of this sort by themselves! Take the example of a multi-tribal African town in which every inhab­ itant has his street and house. Nothing special takes place. Suddenly, one day, agitators arrive and declare: “Listen, you’re poor while that man on the next street is a member of the ruling elite; wouldn’t you like to be one, too? If you continue to remain passive you’ll die of hunger and achieve nothing...”. This is the way things start. People go into the streets brandishing machetes and start fighting “for their cause”, killing and assaulting. This is the type of mechanism I am concerned with. More exactly, I am anxious about the fact that such a feeling of tribal affiliation may be eas­ ily used for political purposes. D. Czaja: I agree, but it must fall on susceptible ground. Inciting one against the other only awakens dormant demons. And they do really exist! R. Kapuściński: True, very often they only have to be awakened. I do not maintain that man is an ideal creature, but I do claim that every person contains all sorts of features. It all depends on the sort of traits to which we refer and which we stir. I affirm that man as such does not act in this manner as if “from the in­ side” and that only certain circumstances will awaken the negative, dark side. This is what I have in mind. True, such darkness exists as an imminent component in a dormant state that could be described as passive. In order to achieve it, it is necessary to create suit­ able conditions. This is the case with tribalism. On the other hand, I repeat obstinately that clan, family or tribal bonds are an extremely positive emotion since it enables us to function in the world. An individual simply cannot exist outside a clan. This is the essence of the philosophy of African societies and, generally speaking, the philosophy of clan societies as such. Here lies also one of the differences between the East and the West. In Western civilisation it is the in­ dividual who is the most prominent, and we deal with the liberty of the individual, his rights, and so on. In non-Western societies the situation is the reverse supreme value is attached to the collective, a fact that simply follows from different historical experience, i.e. the individual could not survive in conditions created 26 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI by local poverty and is forced to seek the support of the community. Only the latter is capable of facing Nature. The individual is incapable of doing this and of taming Nature. In a word, subjugation to the col­ lective is a condition for endurance in contrast to developed Western civilisation where the individual can easily survive and relish assorted rights. This is a certain luxury, i.e. the enjoyment of civic rights and similar privileges that the highly technological society can well afford. Poor society, dependent on Nature, cannot afford this. Back to the Balkans. The whole story, as we know, started at the time of the Turkish invasion. Previously, this was a normal and peaceful community. A t a cer­ tain moment, tribal animosities were stimulated and kept alive. A t this stage, the basic issue comes to the fore. My theory about the origin of tribal and national conflicts claims that war did not start on 1 Septem­ ber 1939, nor did it break out on the day when the first shots were fired. In the contemporary world, war begins with changes in the language of propaganda. Whenever we observe language and the way in which it transforms itself and certain words start to appear then it becomes obvious that suddenly there come into being such terms as: enemy, foe, to destroy, to kill ... i.e. there emerges a language of aggression and hatred or, to put it differently, so-called hate speech. There is still no sign of war and nothing is said about it, but the language of communication begins to alter. A t that very moment, in the wake of those vagaries of the language and their intensification, we notice the looming menace of war. This process could be classi­ cally observed in the Balkans. I claim that each war, be it in Iraq, the Balkans or any other country, starts in this manner. D. Czaja: Let us, therefore, make matters clear. Our issue presents an extremely interesting fragment of the most recent book by Paul Ricoeur on history, memory, and oblivion. We include a chapter on how to successfully tackle the difficult problem of bad memory. This is a thoroughly practical question and I am even inclined to agree with you that tribalism as such is not a threat. The war in the Balkans has come to an end, and now what? What about memory that does not wish to forget? What should be done about it? It is easy to say: testify, educate, and teach. All this is fine, but we do not really believe in the effective­ ness of such activity. After all, we had our Sqsiedzi. We also recently held a difficult and painful discus­ sion about Jedwabne. Now what? Should the whole problem be simply described, explained, recalled, and taught at school? Certainly. But something else must also be done. I agree with Ricoeur who wrote about the need for the Freudian term: “the work of mourn­ ing” , some sort of grief tackling the past. Powerful suf­ fering, a process of filtering the facts. Otherwise, when traumatic experiences of the past become relegated to textbooks or even, as in the case of Jedwabne, state ceremonies are held, without private mourning we shall as a community enjoy the comfort of feeling that everything has been already done and now we can en­ joy peace and quiet. It has all become part of the past. What is your opinion? R. Kapuściński: Naturally, this is an extensive theme, dramatic and, for all practical purposes, one that does not offer any solutions. I have in mind the fact that the moment when such development has been revealed, the dynamic of destructive processes is appalling. Once this Pandora’s box has been opened it becomes extremely difficult to close it again. It will probably be never possible to shut it tightly, a feat that will remain unaccomplished for the next few genera­ tions. It is here that time starts to exert an impact. The once incited bloody conflict and the instigation of hatred possess terrible results and cannot be set right in a brief space of time. This is an exceedingly pain­ ful circumstance. Man’s great frailty consists of the fact that he is unable to abandon it either ultimately or satisfactorily for many generations. Up to this very day, despite the passage of decades, certain societies are completely unable to confront reality. By way of example, Japanese society still refuses to settle ac­ counts with the memory of its past crimes. This great nation is incapable of even approaching the problem. I believe that the task in question is too demanding and horrible ... D. Czaja: But something must be done and things cannot be left unchanged. R. Kapuściński: Theoretically, you are right. Naturally, I have in mind good will and intentions. In such cases it is necessary to return to those problems, face them, and mull them over. Once again, this has to be attained with a conviction that in this case too there functions an approximation mechanism, i.e. that we may only draw closer to the solution of such ques­ tions. This is a case of human weakness, and matters of this sort cannot be ultimately resolved. D. Czaja: Perhaps this could become the moment when it becomes possible to embark upon the work of, so to speak, wise forgetting. The latter would involve grief or at the very least be preceded by some sort of reflection, if not atonement. R. Kapuściński: Yes, this is certainly right. None­ theless, the process in question could be accomplished in relation to only a certain part of society or individu­ als, but it is difficult to imagine that it could refer to entire societies and communities. D. Czaja: I insist that something should be done because scores of examples testify that a simple ejec­ tion of traumatic past events from memory actually does not yield anything. 27 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI R. Kapuściński: It generates nothing because real­ an avalanche, a burden that makes life impossible and produces permanent exhaustion. Existing information exceeds many times the capacity of the average hu­ man intellect. Finally, the third threat involves the enormous acceleration of historical processes. This means that history used to follow a slow course. Three hundred years ago nothing took place, two hundred years ago - the same, and the human mind was adapted to that tempo. Man could absorb historical moments and those of his life. History exerted a stabilising effect. Man lived in a constant environment, which he was capable of encompassing within his memory and mas­ tering. Now, due to terrible acceleration, on the one hand, temporal and, on the other hand, spatial, with space and time acting as our two fundamental orien­ tation points in the world we have lost the feeling of stabilisation and enrootment in the world. D. Czaja: How would you, in connection with this multi-trend loss of memory by contemporary society, define our epoch, the time in which we live? By way of example, Pierre Nora, author of the already classi­ cal Les Lieux de mémoire, seems to be saying something quite different: we live at a time of commemoration, a time of gathering memories. Take a look at numerous memory “sites”: museums, archives, compendia, dia­ ries, monuments - assorted “appliances” for remem­ bering. What is actually taking place: are we living at a time of memory or a time of forgetting? R. Kapuściński: Naturally, museums and archives do exist. I, however, am concerned with something quite different, namely, that more and more of our interior is being extracted and delegated to assorted institutions. I have in mind the entire institutionalisa­ tion and bureaucratisation of memory. Various insti­ tutions are being established - in Poland, for example, the Institute of National Remembrance - to organise our memory. We are becoming increasingly convinced that “they” will deal with the issue at stake. “They” have their archives and the individual, as I have men­ tioned, is getting rid of his memory and dispatching it to an anonymous institution. I am concerned with dis­ tinctive memory, the sort that differentiates us. This is the memory that we develop in time and via which we create ourselves, our identity, and personality. We differ, i.a. due to the fact that we have diverse memo­ ries, that each one of us remembers different things and values, and becomes attached to certain stages or types of memory. Furthermore, I am concerned with the fact that the statement that we live at a time of remembrance can be at most a symbol of the fact that we live at a time of increasingly institutionalised memory and less so at a time of memory as a personal, private value. D. Czaja: Perhaps it would be possible to com­ bine those two things. It could be deduced already ity stays on. D. Czaja: Sometimes, it returns with even greater force. R. Kapuściński: Yes. I think that this is one of those weaknesses of human nature, the nature of societies with which we simply do not know how to deal. There are multiple things about which we do not know what should be done. They entail great themes and equally great weaknesses, such as human cruel­ ty. For centuries, people have been embarking upon similar questions and we are still incapable of tackling them successfully. Dostoevsky was always fascinated by the mystery of unnecessary, disinterested cruelty. A person has killed? Yes. But why does he quarter, slice, boil, why does he additionally... why, why...? We are incapable of resolving such questions. The essence and greatness of the humanities probably lie in the fact that they recognize the existence of a range of queries to which we shall never find solutions. Threats to memory and time of commemoration Z. Benedyktowicz: Let us now discuss the threats to memory looming in contemporary culture, which you mentioned on the margin. In what domains of life would you situate them? O f what are they supposed to consist? R. Kapuściński: In my opinion, there are three such threats. The first entails the enormous develop­ ment of mechanical memory carriers, which means that man is slowly unlearning the art of remembrance. The art of memory is something that has to be mas­ tered; one has to learn how to remember. Today, everything is transposed into a computer, a book, a record, an encyclopaedia. We no longer- as has been the case until recently - have to learn everything by heart nor do we have to train our memory since eve­ rything is recorded on assorted carriers. Memory is as if relegated from our heads and transferred into me­ chanical memory carriers although it is an absolutely essential part of human awareness, which Plato de­ scribed as the soul. The process of getting rid of the art of remembrance poses a very grave menace for human personality. This is by no means a purely mechanical problem. It is something more: it pertains to man’s skills and ability to think, to his and our identity. This peril is growing. In the course of the development of the “net” and the computerisation and electronisation of life we shall steadily become invalids as far as our memory is concerned. The second threat facing memory is, in my opin­ ion, an excess of data. As the British say: abundance of riches. Human awareness is simply flooded with such an amount of information that it is no longer ca­ pable of mastering it. This excess acts in the manner of 28 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 29 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI from what you have said that the search conducted in one’s past, described by scholars, the quest for family genealogies, literary or cinematic returns to the time of childhood, museum tours, the universal predilec­ tion among readers for diaries, and various types of nostalgia, in a word, the whole movement “towards memory” is some sort of a counter-reaction to the earlier mentioned civilisation acceleration. Could this be an instinctive defence against Milosz’s accélération d’histoire, that powerful and still encroaching variabil­ ity of daily life? R. Kapuściński: I do not claim that these phenom­ ena exclude each other. I do maintain, however, that the situation in which the art of remembering is hand­ ed over to institutions is a dangerous tendency. Nor do I insist that this is a case of either one or the other. We know that by the very nature of things man is a lazy creature and prefers to seek diverse facilitations in life; hence I discern in this process a trend towards rendering life easier. This is not a charge addressed against technology. Imagine, however, a situation in which everything has been already computerised and suddenly a virus attacks this digitally recorded mem­ ory. It could then turn out that we shall remain to­ tally deprived of all memory. Naturally, I am speaking about certain hazards, those bad paths of civilizational progress. I do not maintain that all is a catastrophe nor do I prophecy the end of the world. Z. Benedyktowicz: Earlier, you mentioned threats facing memory in the contemporary world in connec­ tion with the development of new technologies. To what extent, in your opinion, could conventional di­ visions into societies “with history” and “without his­ tory”, once existing in anthropology, be referred to the contemporary world? Is it possible to speak today about “societies with memory” and “without memo­ ry”? Characteristically, American culture used to be described as culture without memory not because it has a relatively brief history but also owing to a dis­ tinct appreciation of the present, for living for the mo­ ment, for life without that constant gazing into the past, so typical for Europe. Quite possibly, the absence of significant traumatic experiences is the reason why in that model of culture people are so insensitive to the past and do not experience so strongly the pres­ sure of the duty to remember and to conserve memo­ ry. Is American culture really like that? How does this appear from the perspective of your American experi­ ences? R. Kapuściński: We live in a world in which mul­ ticultural qualities are a norm. We are enclosed within a world of assorted cultures and traditions offering us totally dissimilar commodities. On the one hand, we are dealing with societies dominated by oral cultures: i.e. the societies of America, Latin America or Asia, where this symptom of values really prevails. There exists yet another type of society, bearing the heavy burden of historical thought. It includes our society and European societies in general. History constitutes a large part of our culture: historical thought, the sym­ bolic of historical memory, the feeling of a continuum in time. Then there is a third group of new societies, whose roots stem from emigration and whose history is relatively brief: the USA, Canada, Australia, and oth­ er, smaller ones. They are no more than 200 years old and are not burdened with history; thus their world faces the future. One could say that the future is their past. But this too is changing. Take a look at all that, which transpired in the US in the wake of 11 Septem­ ber. This was a classical example of building own tradi­ tion, a nobilitation of patriotism, and the construction of identity around such symbolic signs as the flag and the anthem. These new societies clearly experience the need to create national identity, which they can­ not derive from the past since they simply do not have it. They lack some sort of a “battle of Grunwald” or an event with a similar rank. Hence, they are compelled to erect this “past” ad hoc. I would not be inclined to say that this is a bad thing. Generally speaking, they find the idea of hierarchising culture strange. Such a society is what it is because it has a certain history and simply has to be accepted as such. D. Czaja: Nonetheless, it is possible to observe in American culture also other types of a return to the past, this time in a rather more grotesque version. Take the example of the rather comical snobbery for “the old”, naturally in its European version. “American” books by Eco or Baudrillard mention all those churches or castles transferred to distant Idaho and there recreated anew brick by brick, as well as other artificial practices of prolonging one’s lineage. Naturally, this is not only an American speciality. What are we to think, for in­ stance, about the contemporary phenomenon - actu­ ally, a fashion - for an artificial resurrection of the past, a costume-like enlivening of memory? You mentioned a moment ago the battle of Grunwald, which reminds me of a certain amusing newspaper article about the annual recreation of the “battle of Grunwald” on the historical site, involving teams of knights, “our” men and the enemy, using swords and lances and engaged in armed skirmishes. Interestingly, the outcome is not historically predetermined. I even recently heard that the Teutonic Knights won [laughter]. How would you assess those returns to the past, the whole process of putting on - literally and metaphorically - someone else’s costume? Just how sensible is this theatralisation of memory, which some might find funny and others - grotesque? Do such journeys into the past actually assist in regaining memory? R. Kapuściński: I would say that as long as people are not killing or setting fire to each other... 30 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 31 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI D. Czaja: ... then let them play... R. Kapuściński: Yes, let them play. I, theretofore, hanged...” sort. Everything is forgotten. Something quite different is at stake, and this is a model of culture totally different from its European counterpart. Start with the fact that the dead must be immediately buried. The first reaction is to instantly inter the person who died or had been killed. There is no funeral ceremony or prepara­ tions of the sort known to us... This fact is also connected with a totally different attitude to time, its treatment and experiencing. If an ancestor is recalled then not as a martyr but because he is still alive, participates in the life of the community by giving advice, metes punishment or reprimands; in a word, he remains next to, and together with us. Signifi­ cantly, such ancestors are buried in the direct proximity of the homestead. Numerous graves are located next to homes and often the living walk over them. The ances­ tor seems to have departed but he remains an extremely ambivalent figure. It is impossible to totally forget him because he continues to function. Illness among the liv­ ing could be a sign that we have neglected some of our duties vis a vis the ancestor, who in this way reminds us that he still exists. Z. Benedyktowicz: Perhaps this awareness that ancestors continue to accompany us does not generate martyrological remembrance and cultural martyrdom? R. Kapuściński: Yes, because belief in the presence of the deceased is extremely strong. This holds true not only for African religions. Such a conviction about the return of the dead is a constant component of numerous religions in which the boundary between life and death is never final or total. Such an approach remains so abso­ lutely at odds with our culture in which death is a terrible caesura. There it is fluent reality. Consequently, despair is also dissimilar and extremely theatrical, since basically death is something quite natural. I always experienced this as a problem on assorted African frontlines. Some­ times, accompanying these men I realised that they were facing certain death. They, on the other hand, treated it as something normal; quite simply: someone dies. The relation between the living and the dead differs. This is a positive philosophy inasmuch as death does not produce such a terrible gap in the world around us. It is not hor­ rendous tragedy or insufferable pain. Remember that the average African woman used to give birth to twenty children and that throughout the whole childbearing stage in her life she produced a child year after year. Out of this total some five children sur­ vived, quite a large number. If, therefore, a woman bur­ ies her children each year her attitude towards death is totally dissimilar to ours. She lives and simply gives birth to successive offspring. The relation towards death and life is totally different. In certain Latin American coun­ tries I often accompanied groups of Indians. In Bolivia or Peru, I would suddenly see a father carrying a small coffin made of plain boards to be buried in a cemetery high in the mountains. A thing quite inconceivable in would not perceive anything blameworthy in those phe­ nomena. Naturally, this is connected with the fact that we are living in a world of intensively functioning mass culture and, as result, a world of enormous deposits of kitsch, which has already become a permanent element of culture. Some might find this to their liking, while others might not; these mass culture phenomena can be ignored or criticized but they shall objectively exist. Willingly or not, we are compelled to participate in this process. Z. Benedyktowicz: My question about American culture has also a second hidden agenda. Naturally, we know enough about American pop culture and numer­ ous phenomena, including embarrassing ones, from this particular domain. On the other hand, if we inquire about the best chairs of classical philology in the world then it turns out that, as Zygmunt Kubiak said during a discussion held by our editorial board, ancient Greek studies flourish best at Harvard... R. Kapuściński: It must be kept in mind that Amer­ ican society is highly diversified. The campus phenom­ enon takes place also in this world. But this is a closed enclave, almost totally isolated from society. It is, and is not, America. True, in each academic domain you en­ counter all: means, ambition and talent. These people are intentionally drawn there and enjoy excellently or­ ganized work. Such campuses represent the highest pos­ sible level. The whole problem consists of the fact that they exert but a slight impact on the rest of the country. This is also the reason why I find it difficult to say that all those phenomena are actually “America”, just as those who are familiar with Africa find it difficult to use the name: "Africa”. “America” and "Africa” are comprised of so many realities simultaneously, so many different worlds, at time highly contradictory, that the applica­ tion of a single name in order to encompass everything is simply misleading. z . Benedyktowicz: I would like to ask about yet an­ other detail, closely connected with historical trauma and ways of overcoming this sort of memory. In his re­ view of Rondo de Gaulle’a, a book by Olga Stanisławska, Jacek Olędzki wrote about an issue strange for the Euro­ pean: African museums, even those focused on coloni­ alism, lack martyrological memory. In other words, the strong presence of the cult of ancestors seems to have replaced remembrance, that specific process of concen­ trating on the painful past so familiar to us from personal experience. Is this really the case? R. Kapuściński: Let us start from the fact that there are no European-style museums in Africa. They are mu­ seums only because that is their name and they do not display anything of special importance. No such institu­ tions exist. Local culture and tradition lack a remem­ brance site of the “here men were shot, there they were 32 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Poland, but understandable within the rules of local cub ture. why he travelled across the world, attempting to render the Greeks aware of the nature of their culture when facing other cultures. Z. Benedyktowicz: Thanking you for accepting the invitation of our editorial board and for the stimulating conversation I ask once again: when can we expect your book to be published? R. Kapuściński: Without disclosing too much I would like to add that this book has produced grave problems. I chiefly have in mind the way in which I should control the entire classical material. After all, there recently took place a significant breakthrough in historical research, and in the past years we have all wit­ nessed a great revolution in this domain. Consequently, unruffled traditional science about antiquity is starting to become somewhat part of the past. There exists a vast new literature on the topic, with which I am mak­ ing my very first acquaintance. Since the whole time I have maintained contacts with my friends, experts on antiquity, they assist me by proposing various interesting titles and urge: “Look, this could be useful, and you must read this or that”, to which I respond: ”1 shall never fin­ ish writing this book!”. Naturally, the proposed studies are extremely interesting and I eagerly study them since they recommend is an entirely new approach to history, extremely vital and in accord with novel tendencies de­ scribed as postmodern. Consequently, there is no way out: this Herodotus is still growing. Arrangement of discussion Dariusz Czaja The editors would like to thank the author and Ms. Iza Wojciechowska for the photographs and cooperation. “I shall never finish this book!” Z. Benedyktowicz: I have the impression that so far we have said too little about the book you are now writ­ ing: Podróże z Herodotem. Here are a few details. I know that the book, albeit with a famous ancient historian in the background, originates from individual, private memory... R. Kapuściński: ... both mine and his. To a certain extent this is a highly autobiographical book based on authentic experiences. Everything started when in 1956 I was presented with the idea - an exercise of sorts - of a voyage to India, Pakistan, and Afghanistan. Naturally, it accompanied me all over the world although not always. Now, years later, I read Herodotus anew. But this is ex­ actly what happens with a book - obviously, if it is good and outstanding. It turns out that each time we read it as if it was new. The extraordinary feature of a great book is the fact that it contains many books, or rather their endless number. One could describe it as multi­ text. The extraction of those assorted texts depends on when we read the book, in what sort of circumstances, mood, and situation, and what we seek in it at the given moment. Summing up: I regard Herodotus to be a teacher of sorts, who taught me perception of the world as well as an attitude towards others and different cultures. After all, he was the first globalist, the first to understand that in order to comprehend one’s culture it is necessary to become acquainted with others, since the essence of our culture is reflected only in the latter. This is the reason 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79031ce461ee75f9ec6c4da133e9ffa7.pdf a1fc238ef37dd95db3650118f466fab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5318 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4939 Title A name given to the resource O pamięci i jej zagrożeniach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.12-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kapuściński, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RYSZARD K A P U SC IN SK I jestem jedynym piszącym człowiekiem z Pińska. Więc w tej chwili żyję niejako pod presją społeczną, czuję w sobie jakieś moralne zobowiązanie. Wiemy dosko­ nale: wszyscy piszą o Wilnie, piszą o Lwowie, a Polesie i Pińsk leżą dokładnie w połowie drogi między Wilnem a Lwowem. To jest trochę taki świat biedny i opusz­ czony. Mało jest literatury na temat Polesia. Z. Benedyktowicz: Często dokonuje Pan porów­ nań między tym, co Pan pamięta z dzieciństwa, a tym co obecnie zastaje? Czy w tych konfronta­ cjach pojawia się coś trwałego? R . Kapuściński: Często tam jeżdżę. Jak mi się tyl­ ko uda i mam czas. Tam jest dom, w którym się uro­ dziłem. Tam jest cmentarz, na którym są groby moich bliskich, mojej rodziny. N a tym cmentarzu leży moja babcia, kuzyni. Przede wszystkim, żyją jeszcze niektó­ rzy uczniowie moich rodziców. Moi rodzice byli na­ uczycielami w Pińsku w szkole powszechnej, i mieszka­ ją tam do dzisiaj ludzie, którzy ich pamiętają. Jest tam Koło Polaków na Białorusi, zostałem nawet jego hono­ rowym członkiem. No i zostało jeszcze trochę uliczek starego Pińska. Z. Benedyktowicz: A pejzaż, przyroda? R. K apuściński: Polesie było krainą bardzo egzo­ tyczną w Europie. Wielki teren bagienny i tylko jedna droga biegła z Brześcia do Pińska. Ta droga brukowa­ na była sześcienną kostką. A cała reszta to były mo­ czary albo piachy. Do wielu wiosek nie można było do­ jechać. Można się było do nich dostać tylko łodzią al­ bo dopiero w zimie saniami. Komunikację utrzymywa­ no za pomocą łódek. Tego świata już dziś nie ma. W okresie sowieckim zostały osuszone i z czasem za­ mienione w pustynię. Natomiast, paradoksalnie, część Polesia ocalała w stanie niezmienionym dzięki Armii Radzieckiej. Właśnie na tych terenach urządzono po­ ligon wojskowy i w związku z tym niczego tam nie wol­ no było robić, nic nie wolno było ruszyć. Ta część Po­ lesia ocalała w takiej formie, w jakiej zawsze istniała. Natomiast dawnych ludzi już nie ma, zostało ich bar­ dzo mało. Cała polityka w okresie sowieckim polegała na tym, że ponieważ był to teren blisko granicy, wobec tego był „ruszczony”. Polegało to na tym, że przysyłali Rosjan z głębi kraju i w związku z tym obszar ten bar­ dzo zmienił swój charakter. Te Kresy ciągle jeszcze ma­ ją wiele uroku. To w ogóle jest wspaniały temat. Bo ta kresowość jeszcze istnieje. Jest przede wszystkim w lu­ dziach. Kresowiacy trzymają się bardzo blisko. Są Ko­ ła Poleskie w Gdańsku i we Wrocławiu. W różnych częściach świata, w których bywam, zawsze odwiedza­ ją mnie Poleszucy. Przychodzą do mnie i bardzo chcą porozmawiać o przeszłości. Przynoszą zdjęcia i pokazu­ ją. A znowu w Londynie czy Nowym Jorku przychodzi ktoś ze zdjęciem: „o proszę tu jest Pana Mamusia”. By­ wa, że zdjęcia ze szkoły mi przynoszą... Z. Benedyktowicz: To interesujące, bo w opra­ cow aniach socjologicznych czy w publicystyce podkreśla się przede wszystkim niebezpieczeństwa * . i. jej .. O pamięci zagrożeniach z Ryszardem K apuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i D ariusz Czaja „Polesia czar” i pejzaż dzieciństwa Zbigniew Benedyktowicz: M amy rozmawiać o pamięci. O jej znaczeniu we współczesności. O różnych jej formach i sposobach przejawiania się. Zacznijmy może jednak od Pana prywatnego, najbardziej intymnego „m iejsca pamięci” , od tego punktu zero Pańskiej biografii. Zapewne często był Pan przepytywany na okoliczność Polesia, na temat Pińska - m iejsca swojego urodzenia i krainy dzie­ ciństwa... Ryszard Kapuściński: Jestem ciągle na jakąś oko­ liczność przepytywany. A na temat Polesia nieustan­ nie. To jest mój problem moralny również. Dlatego że Uliczka i dom rodzinny Ryszarda Kapuścińskeigo w Pińsku 12 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH globalizacji. A na tym przykładzie widać, jak jedno­ cześnie z tym procesem świetnie funkcjonują roz­ m aite lokalne kultury, peryferyjne... R . Kapuściński: Tak, to jest bardzo silne. Myślę, że to odwrotna strona globalizacji. Te zagrożenia globalizacyjne wyzwalają właśnie poczucie osobności, tę potrzebę tożsamości, potrzebę przynależenia do jakiejś lokalnej społeczności. I te związki są bardzo silne. To przecież dlatego, że ja jestem z Pińska, ludzie przyno­ szą mi na spotkania fotografie, różne rzeczy, które stamtąd zabrali. To są bardzo mocne związki, silnie emocjonalnie naładowane. I to wszystko oparte jest na pamięci. Tamten świat już nie istnieje, a oni są depo­ zytariuszami tamtej lokalnej pamięci. Oni są bardzo dumni z tego, że są nosicielami tej pamięci. Bardzo chętnie spotykają się, by wspominać. Mówię na przykład: „dobrze, niech mi teraz Pan/Pani to napisze i wszystko potem przyśle, bo ja wy­ jeżdżam”. I ten ktoś siedzi, spisuje, opisuje. Niesamo­ wite są czasem te wspomnienia, jak choćby od tej 90-letniej staruszki z Pińska, która teraz mieszka pod Wro­ cławiem. Mam również wielką kolekcję zdjęć. Jest po­ mysł, żeby urządzić ogromną wystawę z tych moich zdjęć z Pińska. Tak że ta pamięć o świecie minionym naprawdę bardzo jest żywotna. Jeżdżąc po świecie, wiem, jak bardzo silnym uczuciem jest poczucie tożsa­ mości, poczucie przywiązania do swojego miejsca uro­ dzenia, do tej małej ojczyzny. Mimo ogromnej, nara­ stającej emigracji, ludzie wyjeżdżając ze swoich stron rodzinnych noszą to ze sobą, i przez to mają silniejsze poczucie związku z tą „małą ojczyzną” . Ta świadomość tożsamości, związania z konkretnym miejscem, jest wielką potrzebą człowieka. Dlatego tak pasjonująca jest Afryka, ponieważ kontynent ten przechował w formie najbardziej widocznej, namacalnej, odczu­ walnej świadomość plemienną. Świadomość nie czło­ wieka „uogólnionego”, ale właśnie świadomość regio­ nalną, lokalną. Okazuje się, że nie świadomość ojczyzn - ojczyzna to jest pojęcie płynne w dziejach społe­ czeństw, to trochę sztuczny twór w naszej mentalności - ale świadomość plemienna jest tym, co w człowieku najsilniejsze. Z. Benedyktowicz: A gdybyśmy tak spróbowali ustalić, w tej chwili, na żywo, co przede wszystkim zachowało się w Pana pamięci? R . Kapuściński: Co ja pamiętam? Wydaje mi się, że mamy tu do czynienia z szerszym problemem. W kwestii pamięci mam taką tezę. Zapytajmy: kiedy zaczyna się człowiek? Nie w znaczeniu biologicznym, ale kiedy zaczyna się człowiek jako istota ludzka? Mo­ im zdaniem zaczyna się od tego pierwszego wspomnie­ nia, do jakiego możemy sięgnąć wstecz. Szukamy we własnym życiu, mówiąc: „jeszcze to, jeszcze to, i jesz­ cze to pamiętam”, i tak idziemy do pierwszego wspo­ mnienia, tak że dalej już nic nie ma, niczego wcze­ śniejszego już nie pamiętamy. Od tego właśnie mo­ mentu zaczyna się człowiek, zaczynam się „ja” jako N a Polesiu.. W Nowym Jorku... Nowy Jork 1984. Fot. Andrzej Strumiłło człowiek, zaczyna się moja tożsamość i mój indywidu­ alny, bardzo prywatny życiorys, moje prywatne życie. Mam zwyczaj pytać ludzi: „jakie jest pierwsze wspo­ mnienie twojego życia?”. I przy tej okazji dwie rzeczy wychodzą na jaw. Pierwsza rzecz to odkrycie, że mało ludzi o tym my­ śli. Ze dopiero wtedy zaczynają sobie mozolnie przypo­ minać. Ludzie generalnie się nad tym nie zastanawia­ ją, muszą dopiero dogrzebywać się tego pierwszego wspomnienia. I nie od razu potrafią dać odpowiedź na to pytanie. A druga rzecz dotyczy charakteru tych wspomnień. Pytałem o to setki ludzi i, co jest bardzo ciekawe, każdy ma inne wspomnienie. Jedno jest zwią­ zane z kotem, drugie związane z pożarem, inne z tym, że babcia kupiła jakiegoś cukierka. Te wspomnienia są bardzo różne. I to jest jeden z dowodów na zróżnico­ 13 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH wanie człowieka. To pierwsze wspomnienie już nas wszystkich bardzo różnicuje. Dariusz Czaja: A co dla Pana jest tym punktem początkowym pamięci? Co to jest? Może jakieś sło­ wo? Kolor... ? R . K apuściński: Obraz! Z. Benedyktowicz: Obraz? A nie dźwięk? R . Kapuściński: Zawsze będzie to obraz. Wiemy przecież, że pierwsze wspomnienia dotyczą wieku lat trzech, czterech. Dotąd sięga nasza pamięć, wtedy za­ czynają się te pierwsze wspomnienia. To jest mniej więcej ten wiek. Wtedy umysł dziecka myśli obrazami. To jest najczęściej wspomnienie wzrokowe. Bo nawet jeżeli to był jakiś huk, jakiś piorun, to też musiało to być związane z jakimś obrazem, czy tej burzy, czy miej­ sca, w którym to się zdarzyło. To mnie zawsze bardzo ciekawiło i zastanawiało. Chciałbym napisać o swoim dzieciństwie w Pińsku. ne, wyrywkowe, niespójne. Dopiero ten zabieg porząd­ kowania, hierarchizowania, układania pamięci jest niesłychanie ważny. Myślę o tym w ten sposób, bo pi­ szę teraz reportaż autobiograficzny i ciągle mam z tym problem. Pamiętam epizod z jakiegoś afrykańskiego kraju, ale już nie pamiętam, kiedy to było. Co było „przed”, a co było „po”? Czy ja tam byłem w roku 67, czy może 68? Czy to było w Ghanie, czy raczej w Re­ publice Środkowej Afryki? Tu zaczynają się problemy, i to wymaga wysiłku. Z. Benedyktowicz: Prowadzi Pan taki diariusz? R. K apuściński: Nie, nie jestem w stanie tego ro­ bić. Po prostu dlatego, że te moje podróże są bardzo ciężkie, wyczerpujące fizycznie. To jest na ogół tropik. Z reguły jest bardzo dużo pracy bieżącej, tego pisania, które trzeba oddać natychmiast. Później jestem tak śmiertelnie zmęczony, że nie mam siły w ogóle na nic. Więc po latach muszę sobie tę przeszłość rekonstru­ ować z różnych elementów: z biletów lotniczych, z wiz paszportowych, z innych rzeczy. Poza tym jest jeszcze inny problem, który powoduje, że nie jestem wielkim entuzjastą dzienników. Ten, kto prowadzi taki dzien­ nik, zapisuje każdego dnia to, co wydaje mu się ważne. I potem, jak się sięga do tego po latach, okazuje się, że najczęściej te zapiski niewiele wnoszą. To wiąże się z selektywną rolą pamięci. Jest takie pouczające wspomnienie o Gorkim. Kie­ dyś pojawił się u niego pisarz, który się nazywał Paustowski. Był on wtedy młodym człowiekiem i przyniósł do niego jakieś swoje opowiadanie. Gorki to przeczy­ tał i umówili się na spotkanie. I powiedział do niego tak: „Młody człowieku, w tym tekście widać jakieś zdolności, jakiś talent, ale ja ci poradzę taką rzecz: na 10 lat idź w Rosję, i tam sobie pracuj, tam żyj sobie, ja­ koś zarabiaj. Nic nie pisz. Nie rób żadnych notatek. Jak wrócisz, spiszesz, co widziałeś. A dlaczego potem? Dlatego, że zapamiętasz to, co było naprawdę dla cie­ bie ważne, a czego nie zapamiętasz, znaczy, że nie było warte pamiętania”. A jeżeli chodzi o mnie - piszę teraz Podróże z Herodotem, to znaczy piszę o rzeczach, które mi się przyda­ rzyły jeszcze w 50. latach. A jednak wciąż to pamię­ tam. N a przykład w 56 roku, to było fali październiko­ wej odwilży, moja redakcja wysłała mnie wtedy pierw­ szy raz do Indii. I ja do tych Indii leciałem przez Rzym. Lecieliśmy takim starym, wojennym jeszcze samolo­ tem z demobilu - DC-3. Samolot przylatywał do Rzy­ mu wieczorem. I wtedy pierwszy raz w życiu zobaczy­ łem oświetlone miasto! To był dla mnie taki szok, że ja dzisiaj - choć minęło 50 lat - bardzo dokładnie pamię­ tam ten widok nocnego miasta w światłach... Dlatego bardzo wierzę w selektywną rolę pamięci. Nie trzeba wszystkiego pamiętać. Nie ma takiej potrzeby, to na­ prawdę do niczego nie służy. D. Czaja: Ale to prowadziłoby do ciekawego wniosku. Okazuje się mianowicie, że to nie tyle my porządkujemy, świadomie i intencjonalnie te dane, Chaos pamięci i porządkowanie pamięci Z. Benedyktowicz: Zauważył Pan przed chwilą, że ludzie zazwyczaj muszą się zagłębić w swojej pa­ mięci, żeby dotrzeć do tego pierwszego wspomnie­ nia. Czy nie spotyka się Pan z takim zjawiskiem też we własnym życiu, że na pierwsze wspomnienia n a­ kładają się te już „obrobione” , te, o których wiemy skądinąd, które są własnością innych, te, które gdzieś zostały zasłyszane? R . Kapuściński: Tak, to trzeba oczyścić. To jest ta Husserlowska idea oczyszczenia. Dojście do tych pierwszych rzeczy jest bardzo trudne, zwłaszcza do tych, o których nam już opowiadano. Bo na to się na­ kładają jeszcze dwa problemy związane z pamięcią i ze wspomnieniami. Pierwszym problemem jest właśnie uporządkowanie. Okazuje się, że bardzo trudno nam uporządkować wszystkie te obrazy, które mamy we wspomnieniu. Zastajemy pewien chaos. A zatem, to uporządkowanie musi być pewnym działaniem świa­ domym, celowym, zamierzonym, muszę sobie to wszystko poukładać, muszę ustalić, czy to było „przed” czy „po”. Trzeba ustalić kolejność pewnych zdarzeń. To jest bardzo ważne dla pamięci. I po drugie, tym co istotnie wiąże się z pamięcią, a może właśnie z brakiem pamięci, jest fakt, że pamięć jest fragmentaryczna, nieciągła. Pamiętamy tylko niektóre epizody z prze­ szłości, ale nie mamy dostępu do pełnej ich sekwencji. D. Czaja: Ciekawe przy tym, że od razu układa­ my je w jakąś fabułę, konstruujemy jakąś narrację, że zbieramy te drobiazgi w jakiś linearny ciąg. R . Kapuściński: Musimy to robić, bo inaczej się zgubimy. W innym przypadku wszystko nam się rozsy­ pie. Czyli, jednym słowem, żeby ta pamięć funkcjono­ wała pożytecznie, ona wymaga pewnych zabiegów, wy­ maga pewnego wysiłku. To nie jest automatyczne, bo to, co się samorzutnie narzuca, jest właśnie chaotycz­ 14 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH i myślałem. Mam oczywiście świadomość, że jest to bardzo subiektywne, to znaczy, że każdy z nas widzi tę samą rzeczywistość inaczej. N a wieczorach autorskich często się z czymś takim spotykam. Ktoś wstaje i mówi „Panie, ja widziałem to, o czym Pan pisze, ale to wyglą­ dało zupełnie inaczej...”. I ja w to absolutnie wierzę. Dlatego że ilu nas jest, tyle jest wersji tego samego wy­ darzenia. I w związku z tym nie ma obiektywnej pamię­ ci. Nic takiego nie istnieje. Pamięć jest najbardziej zsubiektywizowanym elementem kultury. Pamiętamy naprawdę bardzo różne rzeczy. Mam siostrę, która jest o rok ode mnie młodsza. Mieszka w Kanadzie. Wiele lat jej nie widziałem. Kiedyśmy się spotkali, ja, myśląc o Pińsku, wziąłem magnetofon. I mówię do niej: „Basiu, co pamiętasz z naszych piń­ skich lat?”. A dodam, że jesteśmy bardzo kochającym się rodzeństwem i jak byliśmy mali, chodziliśmy po Pińsku zawsze trzymając się za rękę. Więc można by rzec, że myśmy widzieli dokładnie wszystko to samo. I kiedy ona zaczęła wydobywać z pamięci swoje wspo­ mnienia, to okazało się, że są one absolutnie inne od moich. To znaczy: ona pamięta rzeczy, których ja w ogóle nie pamiętam. I odwrotnie. Widać więc, jak ta indywidualizacja pamięci jest silna. W związku z tym zawsze używam formuły: „według mnie tak było”. I ni­ gdy nie mogę powiedzieć, że moje widzenie jest jedynie prawdziwe. Z. Benedyktowicz: Mimo tej radykalnej subiektywizacji pamięci istnieje również coś takiego jak pamięć pokoleniowa, może nie obiektywna, ale ta­ ka, w której ludzie rozpoznają się przynajmniej... R . Kapuściński: Tak, oczywiście. Pamięć pokole­ niowa, pamięć narodowa, to wszystko istnieje. Podob­ nie jak pamięć zbiorowa, mam na myśli głębokie po­ kłady archetypiczne, ten cały fenomen Jungowski. To wszystko tak. Ale w moim własnym doświadczeniu ja­ ko reportera, jako człowieka jeżdżącego po świecie, zbierającego obserwacje i historie, i piszącego o tym, mnie osobiście najbardziej fascynuje ten fakt, że pa­ mięć jest zindywidualizowana... D. Czaja:... że przeszłość załamuje się inaczej w każdym jednostkowym doświadczeniu... R . Kapuściński:... tak, i to bardzo. To właśnie fa­ scynuje mnie u Herodota, bo jak się okazuje, już on miał z tym problemy. A działo się tak dlatego, że jego pisanie łączyło się wprost z problemem pamięci. Przy­ pomnijmy sobie tę początkową inwokację, którą roz­ poczyna się jego książka: „przedstawiam wyniki moich dociekań, których dokonałem po to, aby nie zatarły się w pamięci ludzkiej czyny, które zostały dokonane”. On walczy z tym problemem, jakim jest zacieranie się pa­ mięci, już wtedy z tym się styka. Przyjechał, powiedz­ my, do Teb. I każdy mówi co innego na temat jakiegoś zdarzenia z przeszłości. A on na to, że zobowiązany jest przedstawić jego różne wersje. Jego zadaniem jest wiernie rzecz przedstawić. Czuje się w obowiązku, by relacjonować obiektywnie. On pierwszy właściwie nie my konstruujemy ów dotyczący nas obraz prze­ szłości, ale że to się dzieje w nas nieco mimowolnie, gdzieś „z tyłu głowy” . Że inaczej mówiąc, tkwi w nas pewien mechanizm selekcyjny, który - moż­ na by uznać - nie jest niczym innym, jak wypadko­ wą wszystkich znaczących wydarzeń naszego do­ tychczasowego życia. R. Kapuściński: Tak. Zdecydowanie liczy się nie to, co ja sobie codziennie postanowię, że zapamiętam albo zapomnę. Nie, bo raptem okazuje się, że pamiętam ja­ kąś rzecz, o której w zasadzie nie powinienem pamiętać, a jednak ona jakimś cudem istnieje w mojej pamięci. I wtedy zaczynam zastanawiać się, dlaczego tak się dzie­ je, dlaczego pamiętam to właśnie, a nie coś innego. D. Czaja: W tym m iejscu pojawia się pewna subtelna kwestia, by nie powiedzieć pewna trud­ ność, nieostatnia chyba z tych, o których dzisiaj rozmawiać będziemy dryfując między pam ięcią i za­ pomnieniem. Chodzi mi właśnie o ten rodzaj selek­ cji związanej z pamięcią. Pan mówi o „porządkowa­ niu” danych pamięci. Ale zróbmy lekki retusz se­ mantyczny i już mamy „konstruowanie” pamięci. A jeszcze jedno niewielkie przesunięcie i mamy „mityzację” pamięci. Jak te subtelności tutaj roz­ graniczyć? Czy można w ogóle wprowadzić tu jakieś ostre dystynkcje? Kiedy jeszcze mamy do czynienia z taką pam ięcią o przeszłości, o której możemy m ó­ wić: „to było rzeczywiste, to stało się naprawdę” , a kiedy mamy do czynienia z tym, co nazywałem mitologizacją pamięci, czy też, jeśli mówić o wy­ miarze zbiorowym, z ideologizacją pamięci? Prze­ cież w każdej z tych operacji dokonuje się jakiejś selekcji, prawda? R . Kapuściński: Myślę, że nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. To zależy od osoby, od sytu­ acji, w jakiej się znajduje, od bardzo wielu czynników. Jako reporter mogę powiedzieć tyle, że podstawą jest tutaj jakaś etyczna postawa, jakiś elementarny przy­ mus, który mówi: „to pamiętam”. Co oznacza, że odpo­ wiadam za to, co piszę. Innymi słowy, gwarantuję, że to i to rzeczywiście przeżyłem, że w książce zawarte jest rzeczywiście moje doświadczenie. To zawsze mój argument w pisaniu jeszcze w latach cenzury. Jak mie­ li do mnie pretensje o to, co piszę, odpowiadałem: „ja tam byłem, jak chcecie, to jedźcie ze mną”. Mnie się wydaje, że przeżycie osobiste stanowiło podstawę tego, co pisałem. A równocześnie to dawało mi poczucie si­ ły. Bo ja nie umiem pisać, nie jestem typowym pisa­ rzem. Moja bieda polega na tym, że nie mam tego typu wyobraźni, więc muszę wszędzie być, żeby coś napisać, muszę to osobiście zapamiętać. Wszystko musi się odci­ snąć bezpośrednio w mojej pamięci. I potem jak wra­ cam, nie zastanawiam się, w jakiej formie będę pisał, czy to będzie wiersz, dramat czy traktat filozoficzny, po prostu staram się pisać tekst. I chodzi mi o to, żeby ten tekst był możliwie najwierniejszym odtworzeniem pa­ mięci tego, co przeżyłem, doświadczyłem, widziałem 15 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH go. I to jest kryterium. Innego kryterium nie ma. To samo, myślę, jest z wszelkim ideałem. D. Czaja: Czyli działoby się to na zasadzie pew­ nego konsensusu, zbiorowej umowy, tak? R. Kapuściński: Tak. Tak jest. Wspólne myślenie, wspólne wartościowanie, wspólne rozumienie. Tak mi się wydaje. Nie potrafię znaleźć żadnego innego kryte­ rium, dlaczego jeden reportaż jest uważany za lepszy od drugiego. Po prostu ludzie, zbiorowość uważa, że ten jest lepszy, ten jest gorszy, a ten wybitny. D. Czaja: A może to, co nazywamy „prawdą przeszłości” jest po prostu funkcją czasu, w którym została ona sformułowana. Spójrzmy choćby na b a­ dania mediewistyczne ostatnich kilkudziesięciu lat. Przecież to nie jest tak, że odkrywamy lawinowo ja ­ kieś nowe, nieznane wcześniej dokumenty. A obraz średniowiecza wciąż się zmienia: od niesławnych „ciemnych wieków” po znakomite wielowarstwowe studia, przykładowo, Guriewicza czy Le Roy Ladurie z ostatnich lat. A co się stanie z tymi wizjami średniowiecza za kolejnych kilkadziesiąt lat? R. Kapuściński: Cała humanistyka zanurzona jest w materii żywej. Ona bez przerwy pracuje. Jest takie wspaniałe zdefiniowanie pamięci u Brzozowskiego. Brzozowski mówił, że pamięć ciągle pracuje, że ona ciągle przetwarza, że nie ma rzeczy, o której byśmy się raz czegoś pewnego dowiedzieli i na tym koniec. Są­ dził, że jest to materia, która ulega ciągłemu przepra­ cowaniu. D. Czaja: A jeśli tak, to może sam ten ideał jest fikcją? R. Kapuściński: Tak, bo ten ideał też się zmienia. Myślę, że na tym w ogóle polega wielkość humanisty­ ki, że pracujemy cały czas w materii, która ulega nie­ ustannemu przetworzeniu. Jest rzeczą fascynującą śle­ dzenie kierunków tego przetworzenia i różnych jego rodzajów. To jest właśnie tym, co jest tak niezwykłe, co jest tak ciekawe dla mnie. I co, nawiasem mówiąc, świadczy w ogóle o żywości ludzkiego umysłu. w literaturze światowej zgłasza ten problem zróżnico­ wania pamięci, zróżnicowania obrazu przeszłości. Ale wiemy, że ta rzeczywistość miniona ma postać rucho­ mych piasków. I my wszyscy brniemy w tym piaszczy­ stym gruncie, którego nikt nie jest na sto procent pewny. D. Czaja: Ale jest tu niewątpliwie pewne napię­ cie pomiędzy subiektywnością a obiektywnym ob­ razem rzeczy. Mówił Pan o Herodocie, że starał się, że próbował uzgadniać różne wersje przeszłości. Ale on zapewne też wolny od subiektywności nie był. Pan również w kontekście swoich własnych wspomnień z przeszłości mówi o indywidualizacji pamięci, subiektywności obrazu przeszłości. Po­ wstaje w związku z tym problem: jak rzecz się ma z historykiem, który próbuje zawierzyć pamięci (świadków czy dokumentów), ale jednocześnie sta­ ra się odpowiedzieć na pytanie, jak to za Rankem powtarzamy: „jak to było naprawdę?” Mówiąc wprost: stara się być obiektywny. Czy po licznych tekstach demitologizujących naszą naiwną wiarę w „prawdziwą rzeczywistość” , którą odtwarza hi­ storyk, wierzy Pan jeszcze w obiektywizm badań hi­ storycznych, w naukowy, tak to nazwijmy, obraz przeszłości? R . Kapuściński: Moje podejście jest następujące. Dla mnie kluczem do takich sytuacji, do takich pro­ blemów jest francuskie pojęcie approximation. Inaczej mówiąc, że ten obiektywizm jest możliwy jedynie w przybliżeniu. To przybliżenie oznacza, że mamy pew­ ne ideały, że je sobie przyjmujemy, że je jakoś zakłada­ my. Chciałbym napisać książkę idealną. Ale wszystko, co mogę zrobić, to najwyżej przybliżyć się do tego teo­ retycznego ideału, jaki sobie założyłem. Podobnie jest w nauce, w naukach humanistycznych. To wszystko są przybliżenia. Ważny jest stopień, do jakiego uda się nam przybliżyć, do tego zbiorowo pomyślanego ideału. Jedni przybliżą się do niego bardzo blisko, inni w ogó­ le tego nie osiągną. Historyk, który zakłada, że napisze obiektywną książkę o Bitwie pod Grunwaldem, też za­ kłada sobie jakiś poznawczy ideał. I to, w jakim stop­ niu go osiągnie, to będzie miarą wartości jego pracy. Nie możemy osiągnąć absolutu, bo to jest niemożliwe, miarą oceny naszego wysiłku jest stopień przybliżenia do tego absolutu. D. Czaja: Dobrze, ale skąd wiemy, że przybliża­ my się do tego epistemologicznego absolutu? R . K apuściński: W społecznej świadomości funk­ cjonuje pojęcie ideału. I czujemy, że pewna powieść, na przykład W poszukiwaniu straconego czasu jest tego bliska. Ze Joyce tak, a ktoś tam pomniejszy nie. I to jest takie zbiorowe rozumienie ideału. Podobnie jak Znaniecki kiedyś napisał w Społecznych rolach uczo­ nych, o tym, kto jest wybitny w danej dziedzinie wie­ dzy. Jak określić, kto jest w danej dziedzinie wybitny? I odpowiedź Znanieckiego jest taka, że to grupa spe­ cjalistów w danej dziedzinie kogoś uważa za wybitne­ Pamięć zła, pamięć wypierana D. Czaja: Mówimy tu cały czas o pozytywnej funkcji pamięci. O pamięci ocalającej, o pamięci twórczej, wreszcie o pamięci budującej naszą tożsa­ mość, pamięci, dzięki której wiemy, skąd jesteśm y i kim jesteśmy. N ie przez przekorę, ale chciałbym, byśmy porozmawiali przez chwilę o pamięci, która może budzić opór. A także o pamięci niechcianej, o pamięci negatywnej. N ie może więc w naszej dyskusji zabraknąć Nietzschego oraz jego sławnego i wielce dyskusyj­ nego tekstu O pożytkach i szkodliwości historii dla życia C o mówi nam Nietzsche? Mówi mniej więcej tak. Po co chcecie pamiętać? Przecież pamięć was zabija. To jest ten garb, który cały czas z sobą nie­ 16 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH siecie. Pisze tak: „N adm iar historii, wzrok utkwio­ ny w przeszłości, to postawa wroga życiu” . A gdzie indziej: „N adm iar historii wybujały z umysłu histo­ rycznego jest przeciwko m łodości” . To jest ta cała diatryba przeciwko historykom i zmysłowi histo­ rycznemu. Krytykuje Nietzsche postawę, która wi­ dzi świat przez pryzmat wzroku cały czas utkwione­ go w przeszłości. Drażni go, że tym sposobem budu­ jemy społeczeństwo, które starości i temu co daw­ ne stawia kaplice. I moje pytanie podejmuje ten nietzscheański wątek pamięci. Pamięci, która może być balastem, przeszkodą, która nie buduje, lecz przeszkadza. Zwłaszcza jeśli dotyczy zwartej, solidarnej grupy plemiennej. Spójrzmy na przykład pod tym kątem na wojnę na Bałkanach. Powiada się czasem, pa­ trząc na ten oszalały tygiel bałkański, że gdyby wśród mieszkających tam ludzi było - paradoksal­ nie - mniej pamięci, gdyby nie wyrzucali oni sobie wciąż krzywd, które ich kiedyś spotkały, za życia ich ojców czy dziadków, gdyby umieli zapomnieć, to może nie byłoby tej krwawej jatki w latach dzie­ więćdziesiątych. Jak Pan się zapatruje na takie po­ stawienie sprawy? R . K apuściński: Nie, ja tak nie myślę. W tej ma­ terii nie mogę zgodzić się z Nietzschem. Zwłaszcza że mamy dzisiaj kłopoty z pamięcią, istnieje wiele poważ­ nych zagrożeń pamięci. Natomiast parę słów odnośnie do plemienności. Niestety, słowo to ma pejoratywną wymowę. Afrykańczycy też się obrażają, jak się używa wobec nich termi­ nu „plemienność”. Wolą, żeby powiedzieć „narodo­ wość, lud” , czy people. Tribe czy tribalism brzmi dla nich jak anatema. Żeby zrozumieć, co się stało na Bałkanach, trzeba wprowadzić pewne rozróżnienie. Trzeba mianowicie rozróżnić między świadomością plemienną a jej wyko­ rzystywaniem dla celów politycznych, dla celów walki politycznej. To trochę tak, jak z nożem: może służyć do krajania chleba i do podcinania gardła. Tak samo jest z plemiennością. Ona sama w sobie jest wartością ogromną, natomiast można ją wykorzystać do gry po­ litycznej czy do walki o władzę, do osiągnięcia jakichś korzyści politycznych. Tak więc z tego punktu widze­ nia plemienność, to mocne poczucie lokalnej wspól­ noty, nie jest ani lepsze, ani gorsze od jakiegokolwiek innego uczucia. W rozgrywkach politycznych można wykorzystać każde uczucie z wymiernym skutkiem. I na Bałkanach to uczucie zostało wykorzystanie do celów zbrodniczych, niszczycielskich. Ci ludzie żyli przecież przez dziesiątki pokoleń normalnym rytmem, w zgodzie. Były małżeństwa mieszane. Pińsk, gdzie się urodziłem, to było międzynarodowe miasteczko prze­ cież. Było tam 72% Zydów. Byli Ukraińcy, Białorusini, Łotysze, Litwini, i tak dalej. Nie było żadnego poczu­ cia jakiejś radykalnej wrogości wobec siebie. Wycho­ dząc z tego Pińska, nie miałem żadnej świadomości et­ nicznej. Nie wiedziałem, że coś takiego w ogóle istnie­ je. Wszyscy byliśmy razem. I tak długo, jak się w tę róż­ norodną materię nie wstawi lontu z płomieniem - a to można zrobić tylko z zewnątrz - tak długo nie ma żad­ nego zagrożenia. Nie leży to w naturze człowieka, on bez tego czynnika zewnętrznego, sam z siebie nie bę­ dzie pałać nienawiścią. Tego w człowieku nie ma. D. Czaja: M am poważne wątpliwości. Było nie było, jesteśm y „Kainowe plemię” , czy nie tak? Oglądałem niedawno wstrząsający dokument bry­ tyjski o Srebrenicy. Oczywiście wiemy, ludzie m or­ dowali jak świat światem, natom iast skala i rodzaj tych mordów, zupełnie bezinteresownych, przecho­ dzi wyobraźnię... R . Kapuściński: Tak, rzeczywiście, to już bestial­ stwo. Jeśli ten kołowrót nienawiści puści się raz w ruch, to trudno go zatrzymać. Ale ciągle powtarzam, wciąż o jedno mi chodzi: że sami z siebie ludzie tego nie zaczną! Powiedzmy, w takim wieloplemiennym mieście afrykańskim mieszkają sobie ludzie, każdy ma swoją ulicę, swój dom. Nic szczególnego się nie dzieje. I naraz, któregoś dnia przyjeżdżają agitatorzy i mówią: „Słuchaj, jesteś biedny, popatrz, tamten z sąsiedniej ulicy jest w rządzie, a ty byś nie chciał? Jak będziecie dalej tak biernie siedzieć, to z głodu umrzecie, nic z was nie będzie...” Tak to się zaczyna. I oni wtedy wy­ chodzą na ulicę, biorą maczety i idą walczyć „o swoje” . Biją i mordują. O taki mechanizm powstawania niena­ wiści mi chodzi. Dokładniej o to, że owo poczucie ple­ miennej przynależności łatwo wykorzystać do celów politycznych. D. Czaja: N o tak, ale to pada na podatny grunt. Takie podburzanie jednych przeciw drugim budzi tylko uśpione demony. Ale one są, realnie istnieją! R. Kapuściński: To prawda, bardzo często trzeba je dopiero obudzić. Ja nie mówię, że człowiek jest istotą idealną. Mówię, że w człowieku, w każdym człowieku, są cechy takie i takie. Zależy, do jakich cech się odwo­ łamy, co rozbudzimy w tym człowieku. Moje zdanie jest takie, że on sam z siebie, jak gdyby „od wewnątrz”, nie zadziała w ten sposób, dopiero pewne okoliczności po­ budzają w nim tę negatywną, ciemną stronę. O to mi chodzi. Zgoda, te ciemności w nim immanentnie ist­ nieją, są w stanie utajenia, uśpienia, w stanie, można by rzec, nieczynnym. A teraz, żeby to uczynnić, trzeba stworzyć do tego stosowne warunki. I tak właśnie rzecz się ma z kwestią plemienności. Natomiast, powtarzam z uporem, samo uczucie więzi klanowej, rodzinnej czy plemiennej jest uczuciem bardzo pozytywnym, dlatego że ono pozwala nam w ogóle funkcjonować w świecie. Jednostka poza klanem nie może istnieć po prostu. Na tym polega filozofia społeczeństw afrykańskich i w ogó­ le filozofia społeczeństw klanowych. To jest jedna z różnic między Wschodem i Zacho­ dem. W cywilizacji zachodniej jednostka jest najważ­ niejsza. Mamy wolność jednostki, prawa jednostki i tak dalej. Podczas gdy w społeczeństwach niezachod17 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH nich odwrotnie - to kolektyw jest wartością najwięk­ szą, co wynika po prostu z innego doświadczenia histo­ rycznego polegającego na tym, że w tamtej biedzie, w tamtych warunkach, jednostka sama po prostu by nie przetrwała. Ona musi mieć oparcie we wspólnocie. Tylko zbiorowość jest w stanie przeciwstawić się przy­ rodzie. Jednostka nie jest w stanie przeciwstawić się przyrodzie, nie potrafi jej okiełznać. Tylko zbiorowość może zabezpieczyć wodę, uprawić pole. Słowem, pod­ porządkowanie się kolektywowi jest po prostu warun­ kiem przetrwania. Podczas kiedy w rozwiniętej cywili­ zacji zachodniej to nie jest warunkiem przetrwania. Jednostka sama może tu bez trudu przetrwać. I ona ma prawa. Jest to pewien luksus, na który sobie może wysokotechniczne społeczeństwo pozwolić. N a prawa jednostki i temu podobne. Społeczeństwa biednego, uzależnionego od przyrody nie stać na to. Wracając do Bałkanów. Cała historia, jak wiemy, rozpoczęła się od czasu najazdu tureckiego. Wcześniej to była normalna, pokojowa społeczność. Te nienawi­ ści plemienne zostały w którymś momencie rozpalone i podsycane. Wiadomo, jak to się stało, możemy ten proces bardzo dokładnie prześledzić. I tu pojawia się kwestia podstawowa. Otóż moja teoria na temat ro­ dzenia się konfliktów plemiennych, narodowych jest taka: twierdzę, że wojna nie zaczyna się 1 września 39 roku, wojna nie zaczyna się w dniu wybuchu, w mo­ mencie kiedy pada pierwszy strzał. Wojna we współ­ czesnym świecie zaczyna się od zmiany języka w propa­ gandzie. Kiedy śledzimy język, to, jak on się zmienia, jak zaczynają pojawiać się pewne słowa, to okazuje się, że raptem, nie wiadomo skąd pojawiają się takie słowa jak: wróg, nieprzyjaciel, zniszczyć, zabić... A zatem za­ czyna pojawiać się język agresji, język nienawiści. Ina­ czej mówiąc, to, co się nazywa hate speech. Jeszcze nie ma żadnej wojny, nie ma w ogóle jej śladu, w ogóle nic się o tym nie mówi. Natomiast zaczyna się zmieniać ję­ zyk komunikacji. I w tym momencie, po tych zmia­ nach języka, po tym, jak one się zaczynają nasilać i ukierunkowywać, widzimy, że zaczyna się zbliżać za­ wierucha wojenna. I ten proces możemy w klasyczny sposób prześledzić na Bałkanach. Twierdzę, że każda wojna, i ta w Iraku, i ta na Bałkanach, czy jakakolwiek inna, od tego się zaczyna. D. Czaja: Postawmy może więc jeszcze kropkę nad „i” . Drukujemy w naszym numerze bardzo cie­ kawy fragment z ostatniej książki Paula Ricoeura poświęconej historii, pamięci i zapomnieniu. Za­ mieszczamy rozdział, w którym pisze on właśnie o tym, co robić, jak się uporać z tym trudnym pro­ blem em złej pamięci. Jest to pytanie najzupełniej praktyczne i ja nawet skłonny jestem zgodzić się z tym, co Pan mówi, że ta plemienność nie jest za­ grożeniem sam a w sobie. N o ale dobrze, skończyła się wojna na Bałkanach i co dalej? Co z tą pam ię­ cią, która nie chce zapomnieć? C o z tym robić? Ł a­ two powiedzieć: dawać świadectwo, edukować, n a­ uczać. Wszystko pięknie, tylko że nie bardzo wie­ rzymy w skuteczność takich działań. My też przecież mieliśmy swoich Sąsiadów. O d­ byliśmy niedawno trudną, bolesną dyskusję o Jedwabnem. I tu też jest pytanie co dalej? Czy po pro­ stu opisać rzecz, wyświetlić, przypomnieć, nauczać w szkołach. N a pewno tak. Ale chyba i coś jeszcze. Zgadzam się z tym, co przypomina Ricoeur, że w ta­ kich wypadkach potrzeba nam, jak to nazywa Freud, „pracy żałoby” , potrzeba nam jakiegoś opła­ kania tego, co się stało. Mocnego przecierpienia te­ go, przepuszczenia przez siebie. W innym przypad­ ku, kiedy tego rodzaju traumatyczne doświadczenia z przeszłości zostają relegowane do podręczników al­ bo nawet - jak w przypadku Jedwabnego - odbędą się uroczystości na szczeblu państwowym, to bez wykonania tej prywatnej pracy żałoby możemy mieć jako zbiorowość komfortowe poczucie, że już mamy z tym spokój, że to już zostało odkreślone. Było, m i­ nęło. Co Pan o tym myśli? R . K apuściński: To oczywiście wielki temat. Wiel­ ki, dramatyczny i właściwie bez odpowiedzi. Idzie mi o to, że w momencie kiedy raz rozpęta się taką histo­ rię, to dynamika niszczycielska tych procesów jest straszna. I kiedy się już tę puszkę Pandory otworzy, to zamknąć ją potem jest bardzo trudno. I nigdy chyba już szczelnie się jej nie da zamknąć, nie da się tego zro­ bić w ciągu najbliższych pokoleń. I tutaj zaczyna się praca czasu. Bo raz rozpętana krwawa awantura, wzniecenie takiej oszalałej nienawiści ma straszliwe skutki i nie są one do naprawienia w krótkim czasie. To jest bardzo bolesna okoliczność. To jest wielka sła­ bość człowieka, że nie potrafi właściwie w sposób osta­ teczny i zadowalający wyjść z tego przez długie poko­ lenia. Do dziś dnia są społeczeństwa, które mimo że dziesiątki lat minęły, nie są w stanie w ogóle spojrzeć, skonfrontować się z tą rzeczywistością. Społeczeństwo japońskie, na przykład, które do dziś dnia odmawia rozliczenia się z pamięcią tamtych swoich zbrodni. Wielki naród, który nie jest w stanie do tego podejść. Myślę, że to jest tak ciężkie, że to jest tak straszne... D. Czaja: A le coś z tym chyba robić trzeba, nie można tego tak zostawić. R. K apuściński: Tak, teoretycznie tak. Mówię oczywiście o dobrej woli, o intencjach. Wtedy tak, trzeba to gryźć, trawić, przerabiać, wracać do tego. Ale znowu z przekonaniem, że funkcjonuje tu również ten mechanizm approximation, to znaczy przybliżania się, że możemy się tutaj tylko przybliżać do rozwiązania ta­ kich kwestii. To jest ludzka słabość i nie da się tych spraw ostatecznie rozwiązać. D. Czaja: A może to byłby właśnie taki moment, w którym można by podjąć pracę, że tak powiem, mądrego zapominania. Zapominania, które byłoby przepłakane albo które co najmniej byłoby poprze­ dzone jakim ś aktem solidnego namysłu, jeśli już nie skruchy... 18 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH R . K apuściński: Tak, na pewno tak. Ale tego można dokonać w stosunku do pewnej tylko części społeczeństwa czy w stosunku do jednostek, nato­ miast, żeby odnosiło się to do całych społeczeństw, ca­ łych zbiorowości - trudno to sobie wyobrazić D. Czaja: Upieram się tak, żeby coś z tym robić, bo są dziesiątki przykładów świadczących o tym, że takie proste wyrzucanie z pamięci traumatycznych wydarzeń z przeszłości nic naprawdę nie daje. R . K apuściński: Nic nie daje, bo ta rzeczywistość zostaje. D. Czaja: I bywa, że wraca z jeszcze większą siłą. R . K apuściński: Tak. Myślę, że jest to jedna z ta­ kich słabości natury ludzkiej, natury społeczeństw, z którą po prostu nie wiemy, jak się uporać. Jest dużo rzeczy, z którymi nie wiemy, co zrobić. To są wielkie te­ maty i wielkie ludzkie słabości. Choćby ludzkiego okrucieństwa. Od setek lat ludzie podejmują podobne kwestie i wciąż nie potrafimy sobie z tym poradzić. Do­ stojewskiego zawsze pasjonowała zagadka niepotrzeb­ nego, bezinteresownego okrucieństwa. Zabił? No za­ bił. Ale dlaczego jeszcze kroi, dlaczego jeszcze gotuje, dlaczego jeszcze..., dlaczego, dlaczego...? Nie potrafi­ my sobie odpowiedzieć na te pytania. To są po prostu pytania, na które nie mamy odpowiedzi. I może na tym polega istota i wielkość humanistyki, że uznaje ona istnienie tego kręgu pytań, na które nie znajdzie­ my nigdy odpowiedzi. teryzacji, elektronizacji życia będziemy coraz bardziej kalekami pamięci. Drugim zagrożeniem dla pamięci jest, moim zda­ niem, nadmiar danych. To po prostu nadobfitość da­ nych, jak powiadają Anglosasi: victory of abundancy. Świadomość ludzka zalana jest taką ilością informa­ cji, że nie jest już w stanie tego opanować. I po pro­ stu ten nadmiar działa jak lawina. Jest to ciężar, któ­ ry uniemożliwia życie, wytwarza permanentne prze­ męczenie. Ilość istniejącej informacji przekracza wie­ lokrotnie pojemność przeciętnego umysłu ludzkiego. Trzecim zagrożeniem pamięci jest ogromne przy­ spieszenie procesów historycznych. To znaczy, historia działa się dawniej powoli. Powiedzmy, trzysta lat się nic nie działo, dwieście lat się nic nie działo, i umysł ludzki był przystosowany do tamtego tempa. Mógł so­ bie przyswajać momenty historyczne, momenty wła­ snego życia. Historia działała na niego stabilizująco. Zył właściwie w stałym środowisku, które mógł opano­ wać i które mógł objąć pamięcią. Teraz, na skutek po­ twornego przyspieszenia, z jednej strony czasowego, z drugiej przestrzennego - a przestrzeń i czas to są te dwa nasze podstawowe orienty w świecie - straciliśmy poczucie stabilizacji i zadomowienia w świecie. D. Czaja: Jak w związku z tą wielokierunkową utratą pamięci przez współczesne społeczeństwa, określiłby Pan naszą epokę, ten czas, w którym ży­ jemy? Pierre Nora, na przykład, autor klasycznego przecież dzieła Les Lieux de mémoire, mówi jak gdy­ by coś przeciwnego: żyjemy w czasie upamiętnienia, w czasie gromadzenia pamięci. Spójrzmy na te licz­ ne „m iejsca” pamięci: muzea, archiwa, kompendia, pomniki, pamiętniki - rozmaite „urządzenia” do pa­ miętania. Jak to więc jest naprawdę: żyjemy w cza­ sie pamięci czy żyjemy w czasie zapomnienia? R . Kapuściński: Oczywiście, i muzea, i archiwa ist­ nieją. Mnie chodzi o coś innego. O to, że coraz więcej z nas, z naszego wnętrza jest wyjmowane i delegowane do rozmaitych instytucji. Idzie mi właśnie o cały ten proces instytucjonalizacji, biurokratyzacji pamięci. Tworzy się rozmaite instytucje - u nas choćby Instytut Pamięci Narodowej - zajmujące się organizacją tej na­ szej pamięci. I wzrasta w nas takie przekonanie, że „oni” się tym zajmą. „Oni” mają swoje archiwa, a czło­ wiek, jak mówiłem, pozbywa się własnej, indywidual­ nej pamięci i odsyła ją do anonimowej instytucji. A mnie chodzi o tę pamięć osobną, różnicującą nas. Pamięć, którą rozwijamy w czasie, i poprzez którą bu­ dujemy siebie, tworzymy własną tożsamość i osobo­ wość. Bo tym między innymi różnimy się, że mamy róż­ ne pamięci, że każdy z nas pamięta różne rzeczy i war­ tości, że przywiązuje się do pewnych etapów pamięci czy rodzajów pamięci. Mnie chodzi o to, że powiedze­ nie, że żyjemy w czasach pamięci, może być najwyżej oznaką, że żyjemy w czasach coraz bardziej zinstytucjo­ nalizowanej pamięci, a coraz mniej w czasach pamięci jako wartości osobowej, jako wartości prywatnej. Zagrożenia pamięci i czas upamiętnienia Z. Benedyktowicz: Pomówmy teraz o wspo­ mnianych przez Pana marginalnie zagrożeniach pa­ mięci w kulturze współczesnej. W jakich obszarach życia by je Pan lokalizował? I na czym konkretnie miałyby one polegać? R . K apuściński: Moim zdaniem są trzy takie za­ grożenia. Pierwsze - to ogromny rozwój mechanicz­ nych nośników pamięci, co oznacza, że człowiek stopniowo oducza się sztuki pamięci. Oducza się, bo sztuka pamięci to jest rzecz, którą trzeba opanować, trzeba się uczyć pamięci. Obecnie wszystko przekierowuje się do komputera, do książki, do płyty, do en­ cyklopedii. Nie musimy się już - jak niedawno jesz­ cze - uczyć na pamięć, nie musimy ćwiczyć pamięci, bo wszystko mamy zapisane na różnego rodzaju no­ śnikach. Pamięć jak gdyby wyrzucamy z naszych głów, odsyłamy ją do mechanicznych nośników pa­ mięci. Podczas gdy pamięć jest zupełnie esencjonalną cząstką ludzkiej świadomości, tego co Platon na­ zywał duszą. I to pozbycie się sztuki pamięci jest bar­ dzo poważnym zagrożeniem dla osobowości ludzkiej. To nie jest tylko problem czysto mechaniczny. To coś więcej: dotyczy sprawności i zdolności myślenia czło­ wieka, poczucia bycia sobą, naszej tożsamości. To za­ grożenie się nasila. W miarę rozwoju „sieci”, kompu­ 19 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH 20 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH łeczeństwa Afryki, Ameryki Łacińskiej czy Azji, gdzie rzeczywiście przeważa ten przekaz wartości. I jest dru­ gi typ społeczeństw, które są bardzo obciążone ładun­ kiem myślenia historycznego. Nasze społeczeństwo ta­ kie jest właśnie, w ogóle społeczeństwa Europy. Histo­ ria jest dużą częścią naszej kultury, generalnie mówiąc: myślenie historyczne, symbolika pamięci historycznej, poczucie trwania w czasie. I jest jeszcze trzecia grupa społeczeństw. To są społeczeństwa nowe, białe, któ­ rych korzenie są emigracyjne, ze stosunkowo niedługą historią własną: Stany Zjednoczone, Kanada, Austra­ lia i inne, drobniejsze. One mają niewiele ponad 200 lat. Nie są obciążone historią, w związku z czym ich świat jest zwrócony w przyszłość. Można by powie­ dzieć, że ich przeszłością jest ich przyszłość. Ale i to się zmienia. Spójrzmy na wszystko to, co działo się w Stanach po 11 września. To był klasyczny przykład budowania własnej tradycji, nobilitacja pa­ triotyzmu, konstruowania tożsamości wokół symbo­ licznych znaków, jak flaga czy hymn. Te nowe społe­ czeństwa wyraźnie odczuwają potrzebę budowania tożsamości narodowej, której nie mogą czerpać z prze­ szłości, bo zwyczajnie jej nie mają. Brak im choćby ta­ kiej „bitwy pod Grunwaldem” czy zdarzenia o podob­ nym znaczeniu. A więc muszą tę „przeszłość” doraźnie budować. Nie powiedziałbym, że to źle. W ogóle idea hierarchizowania kultur jest mi obca. To społeczeń­ stwo takie jest, bo taką a nie inną miało historię i po prostu trzeba to przyjąć. D. Czaja: Ale w kulturze amerykańskiej zaob­ serwować można też i inne powroty do przeszłości. Tym razem już w nieco bardziej groteskowym wy­ daniu. Ot, choćby to ich pocieszne snobowanie się na „daw ność” , w europejskim oczywiście wydaniu. Z „amerykańskich” książek Eco czy Baudrillarda wiemy o tych wszystkich kościołach czy zamkach, które cegła po cegle przeniesiono do jakiegoś Idaho i tam na nowo odtworzono, a także o innych tego rodzaju sztucznych praktykach wydłużania sobie metryki. N ie jest to rzecz jasna specjalność tylko amery­ kańska. C o na przykład myśleć o takim współcze­ snym zjawisku - bez m ała modzie - na sztuczne wskrzeszanie przeszłości, można by to nazwać ko­ stiumowym ożywianiem pamięci? Wspomniał Pan przed momentem o Grunwaldzie, co przypomniało mi pewien zabawny artykuł w gazecie, z którego można było się dowiedzieć, że oto co roku na histo­ rycznych terenach odbywa się „bitwa pod Grunwal­ dem” . Są drużyny rycerzy, są „nasi” , jest i wraża strona, prowadzone są walki na kopie i miecze, do­ chodzi do zbrojnych potyczek. Ciekawe przy tym, że wynik nie jest historycznie przesądzony. Słyszałem, że ostatnio wygrali Krzyżacy... (wspólny śmiech) Jak oceniałby Pan tego typu powroty, to całe przebieranie się - rozumiane przenośnie i dosłownie - w nie swoje szaty? N a ile sensowna jest ta - dla jed- D. Czaja: A może dałoby się połączyć te dwie rze­ czy. Bo już nawet z tego, co Pan mówił, można by wnosić, że to opisywane przez badaczy kultury grze­ banie we własnej przeszłości, szukanie rodzinnych genealogii, powroty - literackie czy filmowe - do czasów dzieciństwa, wizyty w muzeach, powszechna wśród czytelników miłość do twórczości pamiętni­ karskiej, nostalgie różnego rodzaju, otóż, że cały ten ruch „ku pamięci” jest jakimś rodzajem kontrreakcji na wspomniane przed chwilą przyspieszenie cywili­ zacyjne. Może jest to instynktowna obrona przed tą Miłoszową accélération d'histoire, tą potężną i wciąż napierającą zmiennością życia codziennego? R . K apuściński: Nie twierdzę, że to są zjawiska wykluczające się. Uważam tylko, że sytuacja, w której sztuka zapamiętywania scedowana jest na instytucje, to tendencja niebezpieczna. Nie upieram się, że to al­ bo to. Wiemy, że człowiek z natury jest istotą leniwą i woli szukać sobie rozmaitych ułatwień życia, więc w tym procesie dostrzegam tego rodzaju tendencję do ułatwiania sobie życia. To nie jest głos przeciwko tech­ nologii. Ale wyobraźmy sobie taką sytuację, że wszyst­ ko zostało już skomputeryzowane i nagle w tę zapisa­ ną cyfrowo pamięć wda się wirus. Może się wówczas okazać, że w ogóle pozostaniemy bez pamięci. Oczywi­ ście, mówię tu o pewnych zagrożeniach, o tych ścież­ kach rozwoju cywilizacyjnego, które są niedobre. Nie twierdzę, że to wszystko jest katastrofą, ani nie proro­ kuję końca świata. Z. Benedyktowicz: Mówił Pan wcześniej o za­ grożeniach pam ięci we w spółczesnym świecie w związku z rozwojem nowych technologii. Jak Pan sądzi, na ile istniejące niegdyś w antropologii umowne oczywiście - podziały na społeczeństwa „z historią” i społeczeństwa „bez historii” , dałoby się obecnie odnieść do świata współczesnego? Czy można by mówić teraz, odpowiednio, o społeczeń­ stwach „z pam ięcią” i „bez pamięci” ? Charaktery­ styczne, że czasami kulturę amerykańską określano m ianem kultury bez pamięci, i to nie tylko dlatego, że społeczeństwo am erykańskie m a relatywnie krótką historię, ale też ze względu na wyraźne w tej kulturze dowartościowanie teraźniejszości, życie chwilą, życie bez tego, właściwego Europie, ciągłe­ go oglądania się za siebie. Być może jest tak, że brak znaczących doświadczeń traumatycznych po­ woduje, że w tym modelu kultury ludzie są tak nie­ czuli na przeszłość, nie odczuwają tak mocno presji obowiązku pamiętania, konserwowania pamięci. Czy rzeczywiście kultura amerykańska jest taka? Jak to wygląda z perspektywy Pańskich doświad­ czeń amerykańskich? R . K apuściński: Żyjemy w świecie, w którym wielokulturowość jest normą. Obracamy się w świecie różnych kultur, różnych tradycji, które oferują najzu­ pełniej różny towar. Z jednej strony mamy społeczeń­ stwa, w których dominują kultury oralne: a więc spo­ 21 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH 22 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH nych zabawna, dla innych groteskowa - teatralizacja pamięci? Czy takie praktyki ucieczki w przeszłość mogą realnie pomóc w odzyskiwaniu pamięci? R. Kapuściński: Ja bym powiedział tak, że jak długo ludzie się nie zabijają, jak długo się nie podpalają... D. Czaja:... to niech się bawią... R . K apuściński: Tak. To niech się bawią. W tym więc sensie nie widziałbym w tych zjawiskach niczego nagannego. To ma oczywiście związek z tym, że żyjemy jednak w świecie strasznie intensywnie funkcjonującej kultury masowej, w związku z tym w świecie ogrom­ nych pokładów kiczu, który stał się już trwałym ele­ mentem kultury. Jednym może się to podobać, innym nie, można zjawisk kultury masowej nie dostrzegać, można je krytykować, ale one obiektywnie będą wy­ stępować, będą istnieć. I my, chcemy czy nie, musimy w tym uczestniczyć. Z. Benedyktowicz: M oje pytanie o kulturę am e­ rykańską miało też drugie dno. Wiemy, rzecz jasna, wystarczająco dużo o amerykańskiej pop-kulturze, o licznych, również i tych żenujących zjawiskach z tego obszaru. A le z drugiej strony, jak zapytamy 0 to, gdzie są najlepsze na świecie katedry filologii klasycznej, to okazuje się - mówił nam o tym kie­ dyś tutaj Pan Zygmunt Kubiak podczas redakcyjnej rozmowy - że, o dziwo, na Harvardzie, i tam studia starogreckie świetnie się rozwijają... R . K apuściński: Społeczeństwo amerykańskie, pamiętać trzeba, jest szalenie zróżnicowane. I w tym świecie występuje fenomen campusu. Ale to jest za­ mknięta enklawa, całkowicie niemal wyizolowana ze społeczeństwa. To jest i nie jest Ameryka. To prawda, że w każdej dziedzinie akademickiej ma Pan wszystko: 1 środki, i ambicje, i talenty. Ci ludzie są świadomie tam ściągani i mają świetnie zorganizowaną pracę. Campusy te reprezentują najwyższy poziom światowy. Cały problem polega tutaj jednak na tym, że campusy te słabo wpływają na resztę kraju. I to właśnie dlatego tak bardzo trudno mi mówić, że wszystkie te zjawiska to „Ameryka”. Podobnie jak ci, co znają Afrykę, z wielkim trudem używają nazwy zbiorczej „Afryka”. I „Ameryka” i „Afryka” to jest tyle rzeczywistości na­ raz, tyle światów różnych, czasem tak kontradykcyjnych, że używanie jednej nazwy na objęcie tego wszystkiego jest po prostu mylące. Z. Benedyktowicz: O jeszcze jeden szczegół chciałem zapytać, ściśle związany z fenomenem hi­ storycznej traumy i sposobami przezwyciężania tego rodzaju pamięci. W recenzji z książki Olgi Stanisław­ skiej Rondo de Gaulle’a pisze Jacek Olędzki o rzeczy dla Europejczyka dziwnej. Wspomina mianowicie, że w muzeach afrykańskich, nawet w muzeach kolonia­ lizmu, nie ma zjawiska pamięci martyrologicznej. In­ nymi słowy: że silna obecność kultu przodków jak gdyby zastępowała rozpamiętywanie, to tak dobrze znane nam z autopsji rozdrapywanie ran. Czy rzeczy­ wiście tak jest? R . Kapuściński: Zacznijmy od tego, że tam w ogó­ le nie ma muzeów w europejskim rozumieniu. To są muzea, ale tylko z nazwy. Tam nic specjalnego się nie przechowuje. Nie mają w ogóle tego typu instytucji. Nie ma w tej kulturze, w tej tradycji w ogóle miejsca upamiętnienia typu: „Tu rozstrzelano, tutaj powieszo­ no..”. Nie ma, to wszystko się zapomina. To w ogóle na czym innym polega, mamy do czynienia z zupełnie od­ miennym od europejskiego modelem kultury. Zaczyna się od tego, że nieżywego trzeba natychmiast pocho­ wać. Pierwszym odruchem wobec tego, który został zabity bądź umarł, jest: natychmiast go zakopać. Nie ma więc tej znanej nam celebracji, przygotowania do pogrzebu... Wiąże się to również z innym w Afryce stosunkiem do czasu, innym rodzajem jego traktowania i przeży­ wania. Jeżeli wspomina się czy rozpamiętuje jakiegoś przodka, to nie jak męczennika. A to dlatego, że ten człowiek ciągle żyje. Uczestniczy w życiu społeczności: przez swoje rady, przez to, że udziela nam kar czy na­ gan, słowem jest przy nas i z nami. Znaczące jest, że często chowa się tych przodków bezpośrednio przy do­ mu. Przy wielu afrykańskich domach są groby przod­ ków, czasem się po nich chodzi. Bo ten przodek niby odszedł, ale jest. Bardzo ambiwalentna postać. Wobec czego nie można go całkowicie spisać do niepamięci, bo on jednak funkcjonuje. Gdy zachorujemy, to zna­ czy, że zaniedbaliśmy jakichś naszych obowiązków wo­ bec niego i on nam o tym przypomina. Przypomina, o tym, że jest. Z. Benedyktowicz: Może to właśnie ta świado­ mość, że ci przodkowie są stale z nami, nie prowa­ dzi do takiego martyrologicznego rozpamiętywania, takiego kulturowego cierpiętnictwa? R . K apuściński: Tak, bo wiara w obecność zmar­ łych jest bardzo silna. I to nie tylko przecież w reli­ giach afrykańskich. Ta wiara w powracanie zmarłych jest trwałym składnikiem wielu religii. I w nich grani­ ca między życiem i śmiercią nie jest nigdy ostateczna, nie jest nigdy totalna. Zupełnie inaczej u nas, w naszej kulturze - to jest jednak cezura straszliwa. A tam to jest rzeczywistość płynna. W związku z tym i rozpacz jest inna. Ta rozpacz jest bardzo teatralna, bo w grun­ cie rzeczy śmierć to jest jednak coś naturalnego. Za­ wsze miałem z tym problemy na różnych frontach w Afryce. Jak się szło z tymi chłopcami, to czasem wi­ działem, że na pewną śmierć idą. Ale oni to traktowa­ li zwyczajnie. Po prostu: ktoś zginął. Inna jest tu rela­ cja między żywym i zmarłym. To jest filozofia o tyle po­ zytywna, że ta śmierć nie wywołuje takiej strasznej wy­ rwy w otoczeniu. Nie jest potworną tragedią, sprawą nie do przeżycia. Pamiętajmy też, że kobieta afrykańska rodziła prze­ ciętnie około 20 dzieci, przez cały okres płodności ro­ dziła rok po roku dziecko. I z tych dzieci przeżywało, powiedzmy, pięcioro. To już było dużo. Jeżeli więc ko­ bieta co roku chowa swoje dziecko, to ma całkiem in­ 23 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH rozumienia świata, stosunku do innych, stosunku do innej kultury. To był przecież pierwszy globalista, to był pierwszy człowiek, który pojął, że aby zrozumieć własną kulturę, trzeba poznać też inne kultury, ponieważ tylko w innych odbija się istota naszej kultury. I on dlatego jeździł po świecie, próbując uświadomić Grekom, czym była ich kultura w obliczu innych kultur. Z. Benedyktowicz: Dziękując bardzo za wizytę w naszej redakcji i za pobudzającą do myślenia roz­ mowę, chciałbym jeszcze zapytać, kiedy możemy spodziewać się Pańskiej książki? R. K apuściński: Nie zdradzając za wiele, powiem na koniec tylko tyle, że rzeczywiście z tą książką mam poważny problem. Chodzi głównie o to, jak zapano­ wać nad tym całym antycznym materiałem. Nastąpił przecież ostatnio znaczący przełom w badaniach histo­ rycznych, jesteśmy świadkami wielkiej rewolucji w tej dziedzinie w ostatnich latach. W związku z tym ta spo­ kojna, tradycyjna nauka o starożytności trochę zaczy­ na odchodzić w przeszłość. Jest cała masa nowej lite­ ratury, z którą stykam się zupełnie po raz pierwszy. A ponieważ cały czas jestem w kontakcie z moimi ko­ legami starożytnikami, to oni w ramach pomocy pod­ suwają mi różne interesujące rzeczy i namawiają: „zo­ bacz, to by się jeszcze przydało, to jeszcze musisz prze­ czytać i to jeszcze” . Wtedy mówię „Jezus Maria, ja tej książki nigdy nie napiszę!” Ale rzeczywiście jest to bar­ dzo ciekawa literatura, więc z dużą chęcią czytam. To jest zupełnie nowe podejście do historii, bardzo żywe, pozostające w zgodzie z tymi nowymi tendencjami, określanymi jako postmodernistyczne. I w związku z tym nie ma rady: ten „Herodot” rośnie. ny stosunek do śmierci. Żyje i po prostu rodzi następ­ ne dzieci. To jest jednak inna niż u nas relacja: śmierć i życie. W różnych krajach Ameryki Łacińskiej często towarzyszyłem grupom Indian. Jestem gdzieś tam w Peru czy w Boliwii i nagle taki obrazek: ojciec niesie pod pachą małą trumienkę, zbitą z surowych desek, żeby zanieść ją na cmentarz w górach i pochować. Rzecz u nas niepojęta, a tam zrozumiała wewnątrz re­ guł tamtej kultury. „Ja tej książki nigdy nie skończę!” Z. Benedyktowicz: Odnoszę wrażenie, że trochę za m ało jak dotąd rozmawialiśmy o książce, nad którą Pan teraz pracuje, o tych rodzących się w b ó ­ lach Podróżach z Herodotem. N a koniec więc może parę szczegółów. Ta książka, choć m a w tle wielkie­ go historyka starożytności, wychodzi jak wiem, od indywidualnej, prywatnej pamięci... R . K ap u śc iń sk i:... i mojej, i jego. Tę książkę chcę nazwać Podróże z Herodotem . W jakimś sensie jest to rzecz bardzo autobiograficzna, oparta na autentyku. Wszystko zaczęło się od tego, że dostałem tę książkę w 56. roku, taki rodzaj wyprawki. Była to podróż do Indii, Pakistanu i Afganistanu. I ja z tą książką jeździ­ łem cały czas po świecie. Oczywiście, nie zawsze ją za­ bierałem ze sobą. Teraz, po latach, odczytuję tego Herodota na nowo dla siebie. Ale tak jest z książką. Oczywiście z dobrą książką, z wybitną książką. Okazu­ je się bowiem, że z każdą kolejną lekturą czytamy jak gdyby nową książkę. Osobliwość wielkiej książki na tym właśnie polega, że mieści się w niej bardzo dużo książek, właściwie nieskończona ilość książek. Można by powiedzieć, że takie dzieło jest bytem wielotekstowym. Wydobycie tych różnorodnych tekstów zależy od tego, kiedy tę książkę czytamy, w jakich okoliczno­ ściach, w jakim nastroju, w jakiej sytuacji, i czego w danym momencie w niej szukamy. Reasumując: poczytuję sobie Herodota trochę za swojego mistrza. Uczyłem się od niego widzenia świata, Opracowanie dyskusji Dariusz Czaja Redakcja składa serdeczne podziękowanie autorowi i Pani Izie Wojciechowskiej, za udostępnienie zdjęć i współpracę. 24 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db57ace79ec27fe3a4601c068c2b10b.pdf 90deb8eb268023cb8da116678d1db79c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6648 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan - konflikty etniczne Darfur Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6216 Title A name given to the resource Sudan - konflikt w Darfurze (2003-2011) Description An account of the resource Sudan t.5; 331 s.il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Karamalla-Gaiballa, Nagmeldin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Sudan konflikt w Darfurze (2003–2011) �Sudan Konflikt w Darfurze (2003–2011) �Sudan 1. Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2012. 2. Sudan – problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, red. M. Ząbek, Warszawa 2014. 3. Sudan – archeologia i historia, red. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2015. 4. Sudan – wojna, polityka, uchodźcy, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Pelplin 2016. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Sudan KONFLIKT W DARFURZE (2003–2011) Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 2017 �© Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Recenzenci prof. UW dr hab. Maciej Ząbek prof. dr hab. Jarosław Różański Korekta Joanna Przypolska Zdjęcie na okładce Abdelaziz Karamalla Łamanie Henryk Kopiczyński ISBN 978-83-7401-613-1 Druk i oprawa WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 www.wydawnictwodr.pl • e-mail: wydawnictwo@wydawnictwodr.pl �Spis treści Wstęp .......................................................................................     9 Rozdział I Uwarunkowania geopolityczne w zachodniosudańskim regionie Darfur 1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze ..................................    19 2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje społeczne w Afryce . .................................................................................    24 3. Geograficzna charakterystyka Sudanu .....................................    27 4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych na konflikt w Darfurze ...............................................................................    31 5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna w Darfurze ...............................................................................    36 5.1. Degradacja ekologiczna jako przyczyna konfliktu w Darfurze ........................................................................    38 6. Geograficzna specyfika Darfuru ...............................................    43 7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych w regionie Darfuru ...................................................................    46 8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze ...................................    60 Rozdział II Etniczne i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru ..............................................    67 2. Arabowie z Darfuru . ................................................................    77 3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania ..................................................................    82 �6 Spis treści Rozdział III Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego oraz analiza motywów działania grup rebelianckich w Darfurze 1. Definicja, typologia i fazy konfliktu . ......................................    91 2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur . .....    96 3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami etnicznymi w Darfurze ............................................................................. 103 4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu w latach 1984–1985 na sytuację w regionie . .......................................................... 108 5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt a presja na zasoby środowiska ............................................................ 112 6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie ................ 114 7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych w Darfurze . . 119 8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały ................. 128 8.1. Ruch Dawida Bolada ...................................................... 128 8.2. Ruch Wyzwolenia Darfuru . ............................................ 130 8.3. Ruch Sprawiedliwości i Równości . ................................. 132 8.4. Kim są dżandżawidzi? .................................................... 135 9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu ................... 139 10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego i utrzymywanie się kryzysu w Darfurze ................................. 142 Rozdział IV Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze .... 2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia wobec prezydenta Sudanu Omara Hasana Al-Baszira ............ 3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze ............................. 4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze ............................................. 5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki .................................... 6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej .......................................... 151 166 173 178 184 187 �Spis treści 7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego na obszarze Sudanu ................................................................. 8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu w Darfurze ... 8.1. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru ............... 8.2. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze ................. 8.3. Porozumienie z Heidelbergu ............................................. 7 191 200 200 206 215 Rozdział V Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych, politycznych, społecznych i etnicznych konfliktu 1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru dla gospodarki Republiki Sudanu . ................................................................... 1.1. Marginalizacja gospodarcza i polityczna według „Czarnej Księgi” . ............................................................... 1.2. Koncepcja marginalizacji w Sudanie ................................. 1.3. Nieproporcjonalny podział władzy w Sudanie .................. 2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze . .................................. 2.1. Wydatki obronne wojny w Darfurze . ................................ 2.2. Utrata kapitału ludzkiego ................................................. 2.3. Uszkodzenia infrastruktury ............................................... 2.4. Pomoc ekonomiczna organizacji zagranicznych dla Darfuru ....................................................................... 3. Synteza wyników badań empirycznych oraz teoretycznego nurtu rozważań . ...................................................................... 4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę i źródła utrzymania według badań własnych ........................... 5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego i pokoju w Darfurze ............................................................................... 219 221 222 224 230 232 234 236 236 240 250 257 Zakończenie ............................................................................. 263 Bibliografia ................................................................................... 271 Źródła niepublikowane ............................................................ 271 Dokumenty .............................................................................. 272 �8 Spis treści Monografie książkowe ............................................................. Ekspertyzy i raporty ................................................................. Artykuły naukowe i rozdziały w monografiach ........................ Źródła internetowe .................................................................. 273 279 282 284 Wykaz skrótów .............................................................................. 297 Aneksy Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie w kontekście konfliktu w Darfurze ............................................................................... 305 Słownik najważniejszych terminów .............................................. 307 Załączniki . .................................................................................... 310 Fotografie ...................................................................................... 324 �WSTĘP Darfur przez lata nie był przedmiotem troski rządu w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu Sudanu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu rozmaitego rodzaju zaniedbań i ich dotkliwych skutków, szczególnie w zakresie upośledzenia w rozwoju gospodarczym. Ponadto ścisła kontrola, jakiej podlegali i brak samorządności, obok ograniczonych zasobów w postaci zdatnych do uprawy pól i wystarczająco licznych źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 roku nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu zbrojnego, prowadzonego przez miejscowe ugrupowania Ruch Sprawiedliwości i Równości (Justice and Equality Movement, JEM)1 i Ruch Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement, SLM)2. Darfurczycy zażądali przede wszystkim większej autonomii dla swojego regionu, jego upodmiotowienia, czyli innymi słowy „sprawiedliwości i równości”. Ruch Sprawiedliwości i Równości (Justice and Equality Movement, JEM) grupa partyzancka pod przywództwem Khalil Ibrahima zaangażowana w konflikt w Darfurze. Wraz z pozostałymi grupami rebelianckimi jak Sudan Liberation Movement (Ruch Wyzwolenia Sudanu) walczy przeciwko wojskom Sudanu reprezentowanym przez Dżandżawidów. Organizacja była członkiem Frontu Wschodniego, koalicji rebeliantów zaangażowanych w konflikt wzdłuż granicy z Erytreą. Za: The History of JEM, 2014, http://jemsudan.org/wp-content/uploads/2014/10/The-History-of-JEM-Referenced1.pdf, [27.02.2015] 2 Ruch Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement, SLM) – grupa partyzancka działająca na terenie Sudanu. Została założona jako Front Wyzwolenia Sudanu przez członków grup etnicznych Fur, Zaghawa i Masalit. Przywódcą ruchu został jego założyciel Abdul Wahid an-Nur. Za: J. F l i n t, A. d e Wa a l, Darfur: A New History of a Long War, London 2008. 1 �Wstęp 10 Rząd w Chartumie z uwagi na niedawno skończoną wojnę domową z Południem, koszty społeczne i materialne, które musiałby ponieść oraz konteksty międzynarodowe (prawa człowieka) nie chciał interweniować bezpośrednio, stąd tylko poparł i dozbroił przeciwko rebeliantom uzbrojone oddziały milicji plemiennych wywodzące się często z pospolitych band grasujących na pograniczu sudańsko-czadyjskim, zwanych potocznie w regionie dżandżawidami. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie domowej, która dotąd nie została jeszcze zakończona i przynosi wiele ofiar i zniszczeń. Szacuje się, że od momentu rozpoczęcia działań zbrojnych ponad 200 tysięcy osób straciło życie, a wiele musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, uchodźcy ci szukali schronienia w miastach w Darfurze, w głębi Sudanu lub w sąsiednim Czadzie w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 roku konflikt spowodował przemieszczenie z pierwotnych miejsc zamieszkania około 1,2 miliona mieszkańców Darfuru, (w większości należących do niearabskich grup etnicznych, czyli rdzennie afrykańskich). W 2007 roku liczbę tych osób szacowano już na 2–2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie3. Wojna w Darfurze, jak większość wojen domowych na świecie, jest wyjątkowo okrutna, gdyż dotyka nie tyle żołnierzy, co przede wszystkim ludność cywilną (kobiety i dzieci), a nawet mieszkańców obozów dla uchodźców, którzy także nie mogą czuć się bezpiecznie i bywają ofiarami napadów i gwałtów ze strony bojówek rządowych lub pospolitych bandytów. Rada Bezpieczeństwa ONZ od 25 maja 2004 roku wykazuje stałe zainteresowanie konfliktem w Darfurze, wydając w kolejnych latach rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji. W wyDepartament Stanu USA, http://www.state.gov/outofdate/bgn/sudan/130966.htm z 25.02.2013, [27.02.2013] 3 �Wstęp 11 danym po raz pierwszy oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków tej wojny domowej. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum, żądając od niego rozbrojenia nielegalnych milicji pod groźbą interwencji zbrojnej. W rezolucji nr 1564 z 18 września 2004 roku Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto także prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiały się Chiny. Niemniej komisja śledcza ONZ udokumentowała liczne zbrodnie i naruszenia praw człowieka dokonane w Darfurze, publikując je w swoim raporcie 1 lutego 2005 roku. Kolejna rezolucja nr 1591 Rady Bezpieczeństwa ONZ wydana 29 marca 2005 roku nałożyła z kolei embargo zbrojeniowe na wszystkie strony konfliktu w Darfurze. Wcześniejsza rezolucja, z 30 lipca 2004 roku, obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu4. Tragedia w Darfurze zaczęła być porównywana z wojną w Rwandzie w latach 1993–1994, w trakcie której doszło do masowej rzezi i którą zakwalifikowano do zbrodni ludobójstwa. Podobne stanowisko dotyczące sytuacji w Darfurze przyjął koordynator humanitarny ONZ dla Sudanu Mukesha Kapila, jak również początkowo, w 2004 roku, administracja George’a W. Busha w USA i pozarządowa organizacja zajmująca się ochroną praw człowieka „Human Rights Watch”. Pojawiły się jednak opinie, iż nie jest do końca jasne, jaki tak naprawdę był rozmiar zbrodni, a co więcej, przez którą z walcząDepartament Stanu USA, Raport 2012, http://www.state.gov/outofdate/ bgn/sudan/130966.htm, [25.02.2013]; zob. A. d e Wa a l, Famine that kills, Darfur, Sudan, Oxford, 2005. 4 �12 Wstęp cych stron był w zasadzie dokonany, kto za jakie zbrodnie właściwie odpowiada i czy celem zbrodniarzy (zgodnie z definicją ludobójstwa) było całkowite wymordowanie populacji drugiej strony5. Powyższe wątpliwości nie dotyczyły jednak nigdy powagi sytuacji humanitarnej w Darfurze oraz faktu, że chęć niesienia pomocy przez inne kraje i wszelkie organizacje była i jest blokowana przez rząd w Sudanie. Społeczność międzynarodowa na przestrzeni ostatnich lat stale podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawemu konfliktowi, jednakże próby osiągnięcia trwałego porozumienia były i są utrudnione z powodu głębokich podziałów panujących wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka nie jest jednolita, lecz mocno rozczłonkowana i obejmuje w tej chwili już blisko 30 różnych ugrupowań. Podziały te i brak chęci do współpracy między stronami oraz połączenia wysiłków na rzecz pokoju są ważnymi przyczynami istniejącej sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 roku w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe, przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie rebeliantów do armii sudańskiej, część ugrupowań partyzanckich nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja Ruch Wyzwolenia Sudanu pod dowództwem Minni Minnawiego. Do istotnego przełomu doszło w dniu 14 lipca 2008 roku, kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (International Criminal Court, ICC)6 oskarżył prezydenta Sudanu Omara 5 The Worldwide Human Rights Movement (FIDH), The International Criminal Court and Darfur: Questions and Answers, http://fidh.org/en/africa/sudan/ Sudan-Darfur-ICC/The-International-Criminal-Court,5733, [16.12.2014] 6 ICC: Międzynarodowy Trybunał Karny to pierwszy w historii ludzkości stały sąd międzynarodowy powołany do sądzenia pojedynczych osób oskarżonych o popełnienie najcięższych zbrodni, które miały miejsce po 1 lipca 2002 roku. Siedzibą jest Haga. MTK sądzi zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości, �Wstęp 13 Hasana al-Baszira w związku z konfliktem w Darfurze o zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne, a 4 marca 2009 roku wydał nakaz aresztowania al-Baszira pomimo braku zgodności co do faktu czy doszło do ludobójstwa i czy są wystarczające dowody w tym zakresie (charakterystyczne było, że z uwagi na te wątpliwości używano w międzynarodowych gremiach sformułowań typu „pełzające ludobójstwo” lub „niedokończone ludobójstwo”). Sytuacja uległa znacznemu uspokojeniu, aczkolwiek nie rozwiązaniu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostaje bez wpływu na państwa sąsiednie: Czad i Republikę Środkowoafrykańską, do których uciekli i gdzie osiedlili się w obozach uchodźcy z Sudanu. Konflikt ten, dzięki zainicjowanej w USA na szeroką skalę kampanii medialnej pod hasłem „Ocalmy Darfur”, stał się jednym z bardziej znanych na świecie7. Na obraz tej tragedii składa się lansowanie tezy o ludobójstwie i przypisywanie mu tła rasowego („biali” Arabowie i „czarni” Afrykańczycy) oraz przedstawianie nieskomplikowanego morału opisującego ofiary (tj. „Afrykańczyków”) jako nieskażone moralnie, a prześladowców („Arabów”) zbrodnie wojenne oraz agresję. Trybunał może sądzić wyłącznie osoby fizyczne i tylko za czyny popełnione po wejściu w życie statutu lub po jego przyjęciu przez dane państwo. Część państw nie ratyfikowało Statutu Rzymskiego (USA, Izrael), lub też w ogóle nie podpisało (Chiny, Rosja). Za: Międzynarodowy Trybunał Karny, http://www.migalski.eu/w-europarlamencie/moj-dzien-w-europarlamencie/ miedzynarodowy-trybunal-karny/14-06-2010, [2.02.2016] 7 Za inicjatora tej kampanii medialnej znanej pod hasłem „Ocalmy Darfur” uważany jest Nicolas Kristof, amerykański dziennikarz z „New York Times’a”, zwany samotnym krzyżowcem tej sprawy. Prawdopodobnie jako pierwszy zaczął publikować dramatyczne artykuły o ludobójstwie w Darfurze. Potem temat ten przyciągnął uwagę innych zachodnich mediów. Różne pisma, stacje telewizyjne i radiowe, o różnej afiliacji politycznej, zaczęły licytować się przede wszystkim podawaną liczbą zabitych, ale ostatecznie przekazywały w gruncie rzeczy te same treści. �14 Wstęp jako z gruntu złych. W tym kontekście domagano się jeszcze kilka lat temu dalszych sankcji, a najlepiej interwencji zbrojnej w Sudanie, aby nie dopuścić do tego, co stało się w Rwandzie. Medialną zaś kampanię „Ocalmy Darfur” przedstawiano jako apolityczną, jedynie moralną, ograniczoną do chęci ocalania życia i niemającą innych ukrytych celów. Dziennikarski przekaz o Darfurze wpisał się dobrze w pewien amerykański styl szokowania i pokazywania problemów za pomocą jasnych i sprawiających wrażenie obiektywnych komunikatów, zgodnych z wymogami rynku. W tym wypadku jednak poza przyciągnięciem uwagi odbiorców miał on jeszcze mobilizować opinię publiczną w ramach podjętej kampanii na rzecz nie tylko pomocy humanitarnej dla uchodźców, ale wymuszenia na rządzących w USA i ich sojusznikach interwencji humanitarnej. Pojawia się jednak pytanie, na ile obraz, który zachodnie media przekazywały, był naprawdę zgodny z rzeczywistością. Czy faktycznie doszło tam do ludobójstwa, a konflikt miał, czy też ma, charakter rasowy lub choćby etniczny? W niniejszej publikacji nie podejmuje się próby udzielenia odpowiedzi wprost na pytanie, czy w Darfurze doszło do zbrodni genocydu, gdyż nie jest to tylko kwestia analizy popełnionych zbrodni w odniesieniu do samej definicji ludobójstwa, a na dotychczasowych opiniach w tej sprawie w zbyt dużym stopniu wciąż ciążą afiliacje polityczne osób ją badających. Uznając jednak, że wiedza o wojnie domowej w Darfurze i jej przyczynach jest niepełna, że występuje tu wiele uproszczeń i generalizacji w wyjaśnianiu jej istoty, autor skupił się na tłumaczeniu jej genezy i różnorodnych politycznych i gospodarczych uwarunkowań. Innymi słowy mówiąc, celem pracy jest analiza wielowymiarowych uwarunkowań konfliktu zbrojnego w zachodniosudańskiej prowincji Darfur silnie bazujaca na specyfice tego obszaru, następnie rozpoznanie czynników ekonomicznych, politycznych, społecznych i geograficznych, co w dalszej kolejnośći wyjaśnienie i ocena determinant �Wstęp 15 endogenicznych i egzogenicznych wpływających na podejmowane próby zaprowadzenia pokoju albo przy udziale miejscowych stron konfliktu, jak też społeczności międzynarodowej. Temu zasadniczemu pytaniu o przyczyny konfliktu towarzyszy oczywiście szereg pytań szczegółowych związanych z jego historią i uwarunkowaniami geopolitycznymi, jak choćby: Czy w okresie poprzedzającym wybuch konfliktu miały miejsce szczególne wydarzenia lub zmiany w regionie? Czy warunki ekonomiczne miały wpływ na wybuch konfliktu? Jakie było zainteresowanie władz Sudanu sytuacją mieszkającej tam ludności? Jak problemy z dostępnością do zasobów naturalnych przełożyły się na problemy społeczne i polityczne? Jaki wpływ na skuteczne zaprowadzenie pokoju w Darfurze ma poznanie rzeczywistych przyczyn konfliktu i motywacji wszystkich jego stron? Poprzez odpowiedzi na powyższe pytania i analizę uwarunkowań: ekonomicznych, politycznych (wewnętrznych i zewnętrznych), społecznych i etnicznych oraz motywacji uczestniczących w nim stron, które doprowadziły do jego wybuchu lub miały na niego poważny wpływ, podjęto starania ukierunkowane na zidentyfikowanie czynnika kluczowego, który stał się źródłem całego problemu dlatego pomocna okazała się też być metoda czynnikowa, która jest metodą analizy dużej ilości danych. W kontekście znalezienia trwałego rozwiązania pokojowego dla Darfuru, ustalenie czynnika kluczowego uznać należy za niezwykle istotne. Jest tak dlatego, że nawet jeśli we współczesnych opracowaniach dotyczących konfliktów odchodzi się od wyszukiwania ich pojedynczych przyczyn na rzecz bardziej kompleksowych analiz ich genezy na podstawie kumulacji wielu czynników, które mogły się do ich wybuchu przyczynić, to nie podważając racji tej metody, należy zauważyć, że może mieć ona negatywne skutki z punktu widzenia efektywności procesu pokojowego. Dzieje się tak, gdyż w praktyce politycznych negocjacji i tak bardzo często wyróżnia �16 Wstęp się jeden z nich, np. czynnik etniczny, jak w przypadku Darfuru, a jeśli nie jest to prawda, to prowadzi to do złej oceny sytuacji i niemożliwości rozwiązania problemu. Stąd, autor jako Sudańczyk zainteresowany sprawą Darfuru, znający specyfikę i kulturę tego regionu nie tylko z literatury czy przekazu medialnego, w niniejszej rozprawie, na podstawie własnych obserwacji i długoletniego uczestnictwa w dyskursie dotyczącym tego konfliktu oraz badań, które podjął, przyjął generalną hipotezę, że wiodącymi uwarunkowaniami w konflikcie w Darfurze są aspekty ekonomiczne, a dopiero w dalszej kolejności uwarunkowania polityczne, społeczne i etniczne. Obejmują one z jednej strony zubożenie mieszkańców regionu wskutek jego degradacji środowiskowej (ekologicznej) z powodów zarówno naturalnych (suszy w strefie Sahelu i postępującego pustynnienia), jak i czynnika demograficznego (stałego wzrostu liczby ludności) oraz jego skutków w sytuacji braku zmian w technologiach gospodarowania, w postaci przepasienia pastwisk oraz nadmiernych upraw w strefie suchej, niedostosowanej do wzrostu tych aktywności. Natomiast z drugiej strony wiążą się z marginalizacją polityczną, przekładającą się na zacofanie gospodarcze regionu, skutkującą właśnie brakiem zmian technologicznych. Przyczyną tego jest nie tylko geograficzne oddalenie Darfuru od stolicy i centrum kraju, czy też generalny brak środków na jego rozwój z powodu niewystarczającego dochodu narodowego, ale panujący system społeczno-polityczny, preferujący od lat nilocentryczny rozwój Sudanu kosztem jego peryferii. System ten, przyjęty od czasów egipsko-tureckiej kolonizacji, kontynuowany był w okresie brytyjsko-egipskiego kondominium oraz wszystkich rządów w okresie postkolonialnym, aż do dziś, wykluczając faktycznie z udziału w rozwoju gospodarczym zachodnie i południowe prowincje Sudanu. Przejawem tej marginalizacji była zarówno dyskryminująca peryferie dystrybucja środków budżetowych, jak i polityka ka- �Wstęp 17 drowa państwa, preferująca na stanowiska kierownicze w wojsku, administracji i biznesie przedstawicieli wyłącznie rolniczych plemion nadrzecznych (tzn. tych z Doliny Nilu), pochodzenia nubijsko-arabskiego (Dża’alin, Danagla i Szajgija). Tym samym jej rezultatem było upośledzenie nie tylko przedstawicieli rdzennie afrykańskiej ludności rolniczej, jak np. ludu Fur, ale i nawet koczowniczych plemion pasterskich pochodzenia arabskiego. Skutkiem tego było narastające zarówno wśród tych pierwszych, jak i tych drugich poczucie krzywdy, które z czasem obróciło się we wzajemną nienawiść. Należy jednak pokreślić co zostało dowiedzione w niniejszej rozprawie, że wynikły z tego problem etniczny był tylko jednym ze skutków tego konfliktu, którego źródeł należy poszukiwać w degradacji ekologicznej i marginalizacji polityczno-gospodarczej regionu. Niniejsza książka, jak już wspomniano wyżej, ma na celu przedstawienie konfliktu w Darfurze w kontekście niedoboru zasobów naturalnych, takich jak woda i roślinność, a przede wszystkim uwypuklenie głównej jego przyczyny, jaką jest zacofanie ekonomiczne regionu. Wydaje się ponadto, iż drogi do rozwiązania tego konfliktu warto poszukiwać poprzez rozpoznanie jego korzeni, co ułatwi podjęcie aktywności ukierunkowanych na zaprzestanie działań wojennych i osiągnięcie porozumienia pomiędzy stronami konfliktu, a następnie stymulowanie rozwoju ekonomicznego. ��Rozdział I Uwarunkowania geopolityczne w zachodniosudańskim regionie Darfur 1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze W ostatnich latach konflikt w Darfurze doświadczył bezprecedensowego globalnego zainteresowania w międzynarodowej opinii publicznej, które jednak koncentrują się na dramatyzacji konfliktu zamiast na poważnej analizie jego przyczyn, którymi są: niedorozwój gospodarczy, nierówny podział bogactwa oraz brak demokracji w polityce. Przypadek konfliktu w Darfurze jest kolejnym dowodem, do czego mogą doprowadzić elity państwowe stosujące ideologie, które nie są oparte na sprawiedliwości w kwestii udziału w życiu politycznym i realizowania równego rozwoju. W szczególności Sudańczycy żyjący na peryferiach mogli być świadkami polityki marginalizacji i wykluczenia w ostatnich latach. Dla większości Sudańczyków działanie państwa jest niekorzystne i doświadczali oni uciążliwości, a nawet cierpień z powodu stosowanej polityki. Można wręcz wyrazić opinię, iż konflikt w Darfurze jest właśnie odzwierciedleniem błędnej polityki i w konsekwencji tragicznych skutków działania elit i zbudowanego przez nie modelu państwa narodowego w Sudanie. Aparat państwowy nie tylko nie hamował podstawowych przyczyn konfliktu, jak marginalizacja społeczno-ekonomiczna, ograniczanie politycznych praw ludności Darfuru oraz wykluczenie �I. Uwarunkowania geopolityczne... 20 ich regionu ze sprawiedliwego rozwoju, ale wręcz utrwalał te nieprawidłowości1. Powstawanie państwa w Sudanie zawsze było problematyczną sprawą dla kolonialnych władców i sudańskiej elity. Miały tu miejsce manipulacje z wykorzystaniem różnorodności etnicznej (ze strony kolonizatorów), jak również podważano konieczność stworzenia odpowiednich instytucji (tak działały elity), które odzwierciedlałyby potrzeby społeczne. Próby utworzenia nowoczesnego państwa Sudanu przez mocarstwa kolonialne (turecko-egipskie oraz brytyjskie) zostały uznana za wielkie niepowodzenie ze względu na posługiwanie się ideologią zupełnie nieprzystającą do istniejących realiów Sudanie2. Jak zatem wspomniano kryzys w Darfurze spowodowany został w dużej mierze przez działania elit państwowych, zainteresowanych walką o władzę. Czując się bezkarne nie zawahały się one przed użyciem wszelkich nieetycznych form działania wbec ludności powodując niesprawiedliwe zróżnicowanie gospodarcze, dyskryminując i marginalizując niektóre środowiska, powodując nierówności, co zawsze było przyczyną sporów pomiędzy „elitarną” władzą a tymi grupami, które chcą równość w Sudanie. Eksploatacja regionów peryferyjnych Sudanu spowodowała zubożenie mieszkających tam populacji, podczas gdy bgactwo i władza zstało skumulowane w rękach „wybranych” nielicznych w Chartumie. Reżim religijno-fundamentalistyczny, łączenie władzy państwej i religii wykorzystywane były do dyskryminacja jednych grup i faworyzowania innych, do odseparowania grup afrykańskich od sprawiedliwego pdziału władzy i majątku narodowego. Sposób E. E l s h e i k h, Darfur: The Violence of Geopolitics, Kirwan Institute, The Ohio State University, 2008, http://www.kirwaninstitute.osu.edu/reports/2008/08_2008_Darfur_Geopolitics.pdf, [19.02.2016] 2 Tamże; zob. także: A b d u l - R a h e e m, Ta j u d e e n, Pan Africanism: Politics, Economy and Social Change in the Twenty – first Century, New York 1996. 1 �1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze 21 sprawowania władzy oparty na przemocy ekonomicznej, politycznej i spłecznej doprowadził do osiągnięcia punktu krytycznego Decydenci z Chartumu walką o władzę i akceptowaniem braku równowagi we wszelkich obszarach spowodowali zapoczątkowanie krwawego kryzysu3. Analiza i zrozumienie tła, na którym pojawił się kryzys mogłaby ułatwić nakreślenie związku przyczynowo-skutkowego w obrębie konfliktu i ukazać geostrategiczne możliwe podejście w jego rozwiązywaniu. Działania w tym zakresie podejmowane są z uwzględnieniem praktycznych celów geopolitycznych określonych podmiotów. Dlatego istnieje luka pomiędzy tym, jak podmioty międzynarodowe opisują daną sytuację i jak działają. Ze względu na dający się zauważyć brak woli politycznej w rozwiązaniu kryzysu, na którym ciąży podejrzenie ludobójstwa, wiele podmiotów międzynarodowych nie podjęło działań w celu zaradzenia ludzkiemu cierpieniu pomimo tego, iż istnieje szereg międzynarodowych reguł i zasad, z których wynika konieczność podejmowania działań w celu powstrzymania zbrodni przeciwko ludności. Ponieważ skala kryzysu jest bardzo duża, wymagająca moralnego potępienia, to działania podejmowane przez kraje afrykańskie nie są po prostu wystarczające. Geostrategiczne znaczenie w rozwiązaniu tego kryzysu jest ogromne. Ważnym krokiem byłoby duze zaangażowanie społeczności międzynarodowej na rzecz powstrzymania ludobójstwa i wspierania prawa międzynarodowego ukierunkowanego na zapewnienie bezpieczeństwa na świecie. Jednakże, zauważalne są praktyki geopolityczne przejawiające się w manipulowaniu 3 H. H a s s a n, Dimensions of the Darfur crisis and its consequences: An Arab perspective, http://estudies.alarabiya.net/content/dimensions-darfur-crisis-andits-consequences-arab-perspective, [9.02.2016]; por. M. S u l i m a n, Ethnicity from perception to cause of violent conflicts: the case of the Fur and Nuba conflicts in Western Sudan, CONTICI International Workshop, London, Centre for African Studies, 8–11 July 1997. �22 I. Uwarunkowania geopolityczne... nakreślaniem kontekstu w jakim pojawił się ten kryzys, przez co sytuacja ludzi w Darfurze pozostaje tragiczna4. Istotne są też uwarunkowania regionalne. Ze względu na powiązania sytuacji plemiennej Darfuru i Czadu, konflikt w Czadzie miał również wpływ na stan społeczny w Darfurze. W rzeczywistości, trzej prezydenci Czadu, a ostatnio Idriss Déby, weszli do pałacu N’Djamena przez Darfur. Alsayed Abdullah Abtar, pierwszy dowódca Frontu Wyzwolenia Darfuru, który wywołał bunt w 2003 roku, był jednym z liderów udanego ataku mającego miejsce w Darfurze w 1990 roku, a także doprowadził Idriss Deby do przejęcia władzy w Czadzie. Podobnie, konflikt w Sudanie Południowym, który jest często postrzegany jako walka wyzwoleńcza pod przewodnictwem zmarłego Johna Garanga, wpłynął na mieszkańców Darfuru. SLM wykroczyła do tego regionu z Republiki Środkowoafrykańskiej, aby wywrzeć większy nacisk na rząd w Chartumie. Element regionalny nadał nowego wymiaru konfliktowi w Darfurze, ponieważ m.in. spowodował ułatwienie uzyskania broń i zdobycia wiedzy jak się nią posługiwać oraz możliwość zawodowego przeszkolenia w tym zakresie5. Ze względu na niestabilność polityczną w krajach sąsiadujących z Sudanem, a szczególnie tych przylegających do Darfuru w zachodnim Sudanie obszary te służyły jako baza wojenna zastępcza. Uzbrojone milicje Czadu miały utrzymanie, wsparcie i możliwość rozmieszczenia żołnierzy w Darfurze. Siły rebelianckie Darfuru utrzymywały bliskie stosunki z rządem Czadu, który zapewniał im schronienie i broń. Prezydent Déby, który wywodzi się z plemienia Zaghawa, 4 C. F l i n t, Introduction to Geopolitics, New York 2006, s. 190–191; zob. A. C o b h a m, Causes of confl ict in Sudan: testing the Black Book, „European Journal of Development Research”, 17(2005), nr 3, s. 462–480. 5 M. P l a u t, Who are Sudan’s Darfur rebels?, May 2006; zob. V. Ta n n e r, J. Tu b i a n a, Divided they fall: the fragmentation of Darfur’s rebel groups, Geneva 2007. �1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze 23 był w stanie otwartej wojny z reżimem prezydenta Omara al-Baszira w Sudanie. Pod koniec stycznia 2008 roku rządzący reżim w N’Djamena był przedmiotem niszczącego ataku siły rebeliantów Czadu, którzy otoczyli prezydenta Deby w jego pałacu. Chociaż ta operacja wojskowa nie udała się ze względów wojskowych i logistycznych, jak też dlatego, że Francja opowiedziała się po stronie prezydenta Déby, to jednak relacje Czadu z Sudanem zostały skażone. Sudan, przykładowo, oskarżył rząd Czadu jakoby ten stał za nieudaną próbą ataku przeciwko Omdurmanu w maju 2008 roku, który został przeprowadzony przez siły JEM mające na czele Khalila Ibrahima6. Niestabilna sytuacja w Republice Środkowoafrykańskiej z kolei przyczyniła się do konfliktu zbrojnego, który rozprzestrzenił się w całym regionie aż do Czadu i Sudanu. Po tym jak Republika Środkowoafrykańska uzyskała niepodległość spod panowania Francji w 1960 roku, kraj ten cierpiał od kolejnych przewrotów zakończonych nadejściem Jean-Bédel Bokassa w 1965 roku. Panował on jako cesarz, dopóki nie został obalony przez wojska francuskie w 1979 roku. Najbardziej oczywiste cechy reżimu Bokassa to przyczynienie się do ułatwienia przemieszczania broni i powstańców poprzez Republikę Środkowoafrykańską do sąsiednich regionów. Warto zauważyć, że Libia odgrywa kluczową rolę w próbach uregulowania konfliktu w Darfurze oraz, że była gospodarzem procesu pokojowego. Libia apelowała także, więcej niż jeden raz, aby nie przekształcić kryzysu w Darfurze do rozmiaru międzynarodowego konfliktu politycznego7. 6 R. M a r c h a l, Chad-Darfur: How two crises merge, „Review of African Political Economy”, 33(2006), nr 109, s. 467–482; zob. M.J. B u r r, R.O. C o l l i n s, The long road to disaster in Darfur, Princeton 2006. 7 A widening war around Sudan, The proliferation of armed groups in the Central African Republic, http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/ docs/issue-briefs/HSBA-IB-05-CAR.pdf, [17.02.2016]; zob. S. H a n s o n, Sudan, Chad, and the Central African Republic, 2007, http://www.cfr.org/sudan/sudan-chad-central-african-republic/p12309, [7.02.2016] �24 I. Uwarunkowania geopolityczne... Nigeria również podjęła negocjacje pokojowe dla Darfuru, które miały miejsce w 2006 roku w Abudża. Również Erytrea dostarczała wsparcia logistycznego dla podejmowanych prób konsolidacji wszystkich stron. Egipt był również generalnie zainteresowany sprawami sudańskimi, ale jego rola nie wykracza poza wspieranie pozycji Sudanu i oczekiwanie pokojowego rozwiązania kryzysu. Egipska pozycja odzwierciedla oficjalne stanowisko krajów arabskich, które zostało wyrażone przez Ligę Arabską w sposób ogólny. Nie ma wątpliwości, że konflikt w Darfurze zmienił i konfiguracje, i relacje regionalne między sąsiadującymi krajami arabskimi i afrykańskimi. Każda partia regionalna stara się wpływać na wydarzenia tego konfliktu pod kątem własnych interesów8. 2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje społeczne w Afryce Próba identyfikacji i analizy skutków zmian klimatu może dostarczyć bardzo istotnej wiedzy. Wszak zmiany klimatu, mimo ewidentnych dowodów występowania efektu cieplarnianego i wysokiego prawdopodobieństwa jego antropogenicznego charakteru, są ciągle – niezależnie od odczuwalnych symptomów – zjawiskiem perspektywicznym. Odwołując się jednak do stylistyki stosowanej w czwartym raporcie9 Międzyrządowego Zespółu ds. Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC)10 z 2007 roku można stwierdzić, że jest bardzo prawdopodobne, 8 A. N g w u b e, Nigeria’s Peace Keeping Role in Darfur, http://infinitypress. info/index.php/jsss/article/view/152, [17.02.2016]. 9 IPCC WGI Fourth Assessment Report, 2007, Switzerland, http://web.archive. org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf, [5.02.2016]. 10 Organizacja założona w 1988 przez dwie organizacje Narodów Zjednoczonych – Światową Organizację Meteorologiczną (WMO) oraz Program Środowisko- �2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje... 25 iż zmiana parametrów klimatu, takich jak temperatura, opady, geograficzny zasięg stref klimatycznych, będzie wpływała na warunki funkcjonowania systemów ekologicznych i systemów społecznych, a zarazem zmieniała te oba systemy. Próba identyfikacji zmian tych systemów i warunków ich funkcjonowania służy określeniu skutków zmian klimatu. Jest jednocześnie próbą określenia wrażliwości, podatności i adaptacyjności systemów ekologicznych i społecznych wobec zmian klimatu. Pojęcia wrażliwość i podatność jako terminy stosowane w nauce o stosunkach międzynarodowych zaproponowali Robert Keohane i Joseph Nye już w końcu lat siedemdziesiątych XX w. w odniesieniu do systemów społecznych. Wyzwanie, jakie niesie ze sobą perspektywa zmian klimatu, sprawiło, że terminy te zaczęto także odnosić do systemów ekologicznych. Potwierdzeniem tych żależności są raporty IPCC oraz literatura dotycząca problematyki zmian klimatu i ich społecznych konsekwencji11. Istnieje zgodna opinia co do tego, że wrażliwość i podatność poszczególnych regionów globu na zmiany klimatu jest zróżnicowana. Oznacza to także zróżnicowane skutki tych zmian. Regionem najbardziej podatnym na skutki zmiany klimatu jest Afryka, przede wszystkim ze względu na ubóstwo, liczne problemy i ograniczoną zdolność adaptacji.Tutaj bezpieczeństwo szczególnie dotkliwie może ucierpieć w wyniku zmian klimatu. Mogą one mieć tu negatywne konsekwencje dla lasów tropikalnych, bioróżnorodności, dostępu do wody, procesów erozji gleb oraz mogą powodować wzrost zachorowań. Szacuje się, że ograniczona zostanie produkcja żywności, a wzrost poziomu mórz stworzy zagrożenie dla wy Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) w celu oceny ryzyka związanego z wpływem człowieka na zmianę klimatu. Siedzibą organizacji jest Genewa. 11 M. P i e t r a ś, Globalny Problem Zmian Klimatu. Analiza Politologiczna, „Teka, Komisji Politologii i Stosunków Międzynarodowych”, 2010, nr 5, s. 28. �26 I. Uwarunkowania geopolityczne... zaludnionych obszarów przybrzeżnych. Zwiększy się powierzchnia obszarów suchych i półsuchych12. Jednakże sytuacja w zakresie zmian klimatycznych i ich skutków jest na tym kontynencie zróżnicowana. W Afryce Północnej, w warunkach intensyfikacji interakcji pomiędzy suszą, niedoborem wody, wzrostem liczby populacji, spadkiem produkcji żywności oraz ograniczonymi możliwościami politycznego rozwiązywania konfliktów, będzie wzrastała liczba i intensywność konfliktów. Zaś w pasie Sahelu coraz większe susze, niedobór wody i zbyt intensywna uprawa ziemi spowodują degradację gleb i mogą doprowadzić do utraty 75% ziem uprawny nawadnianych opadami. W tej strefie zmiany klimatu mogą dodatkowo obciążyć środowisko, którego charakterystyczną cechą jest funkcjonowanie wielu państw upadających. W konsekwencji możliwe jest pogłębianie się destabilizacji życia społecznego, natężenie procesów migracyjnych i konflików. Delta Nilu może być zagrożona zarówno podnoszeniem się poziomu morza, jak i zasalaniem gleby w obszarach rolniczych; w bieżącym stuleciu podnoszenie się poziomu morza może spowodować utratę 12–15% ziem uprawnych, a do roku 2050 jego skutki mogą dotknąć 5 mln osób. Już dziś zmiany klimatu mają bardzo duży wpływ na konflikt wewnątrz i wokół Darfuru13. W Rogu Afryki mniejsze opady i rosnące temperatury będą miały istotny negatywny wpływ na ten region, który jest wysoce podatny na konflikty. Z kolei w Afryce Południowej zmiany klimatu 12 Tamże; por. J. H o u g h t o n, Global Warming: The Complete Briefing, Cambridge 2009, s. 23. 13 Zmiany Klimatu a Bezpieczeństwo Międzynarodowe, Dokument Wysokiego Przedstawiciela i Komisji Europejskiej skierowany do Rady Europejskie, 14 marca 2008, http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/sede310308climatechange_/SEDE310308climatechange_pl.pdf, [6.02.2016]. �3. Geograficzna charakterystyka Sudanu 27 mogą dodatkowo zmniejszyć potencjał gospodarczy państw, które należą do najuboższych na świecie14. 3. Geograficzna charakterystyka Sudanu Sudan do niedawna był największym krajem w Afryce, obejmującym 2,5 miliona km2. Liczba ludności szacowana była na ok. 43 mln. Kraj ten graniczył z Egiptem, Erytreą, Etiopią, Kenią, Ugandą, Demokratyczną Republiką Konga, Republiką Środkowoafrykańską, Czadem i Libią. Głównym miastem była i jest stolica – Chartum, wraz z trzema częściami składowymi – Chartumem, Chartumem Północnym i Omdurmanem15. Najbardziej charakterystyczną cechą geograficzną Sudanu jest Nil – najdłuższa rzeka świata (6671 km, czyli 4145 mil długości). Od Jeziora Wiktorii w Afryce Środkowo-Wschodniej – Górski i Biały Nil płynie na północ przez Ugandę oraz Sudan Południowy i Północny, gdzie spotyka w Chartumie Nil Błękitny wypływający z Jeziora Tana w Etiopii. Od zbiegu Białego i Błękitnego Nilu połączone rzeki nadal płyną na północ do Egiptu i do Morza Śródziemnego. Ilość opadów w Sudanie obniża się od południa aż do północy, w południowej części kraju występuje sawanna parkowa i lesista przechodząca na granicy z Demokratyczną Republiką Konga w lasy tropikalne, a w bagna Sudd w części centralnej Sudanu Południowego. Na północ zaś od nich zielona sawanna parkowa przechodzi w coraz bardziej suchą sawannę krzaczastą i sahelską, półpustynie i pustynie Sahary. Kraj jest w większości równinny, choć urozmaicają go wyżyny i górskie formacje na granicy z Ugandą, M. P i e t r a ś, art. cyt. s. 34, zob. S. M c G i n n e s s, Climate Change and The Kyoto Protocol, London 2001, s. 3. 15 Sudan: Maps, History, Geography, Government, Culture, http://www.infoplease.com/country/sudan.html, [16.02.2015]. 14 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 28 Etiopią, nad Morzem Czerwonym i w południowym Kordofanie oraz na zachodzie w Farfurze16. Sudan Północny rozciąga się od granicy z Egiptem aż do bagien Suddu, składa się z dwóch odrębnych części: pustyni i doliny Nilu. Na wschód od rzeki leży Pustynia Nubijska, a na zachód Pustynia Libijska. Są one podobne pod względem krajobrazowym – kamienne, z piaszczystymi wydmami. Nie ma tam praktycznie żadnych opadów. Na Pustyni Nubijskiej nie ma też oaz. W zachodniej części występują wodopoje, takie jak Natrun, gdzie poziom wód gruntowych sięga powierzchni. Wodopoje te przybierają postać dołków, które dostarczają wodę na potrzeby Nomadów i patroli administracji. Są to niewystarczające źródła wody – zbyt skąpe, aby mogła osiedlać się tam ludność. Problem deficytu wody jest kluczowym problem w Sudanie. Przez pustynię przebiega Dolina Nilu. Po obu stronach rzeki, mniej więcej na szerokość dwóch kilometrów występują łęgowe pasy ziemi odpowiednie do zamieszkania i uprawy ziemi. Warunki na tym terenie zależą od powodzi występujących w ciągu roku17. Zachodni Sudan jest ogólnym terminem opisującym obszary położone na zachód od Nilu, takie jak prowincja Kordofan i przede wszystkim interesujący nas tu Darfur. Teren ten obejmuje 850 000 km2. Tradycyjnie został on uznany za jeden z wewnętrznych regionów Sudanu. Charakterystyczną cechą całego tego ogromnego obszaru jest brak zbiorników wodnych i strumieni. Ludzie i zwierzęta nie mają zapewnionych stałych źródeł wody. W związku z tym zaludnienie tego obszaru jest słabe i nierównomierne. Darfur Zachodni jest wyżynny i zdominowany przez The Geography of the Middle East, http://teachmiddleeast.lib.uchicago.edu/ foundations/geography/essay/essay-01.html, [25.06.2014]. 17 S. A l - S h a m i, Dirasat fa jughrafiat alssudan almuasalat walttatawwur alaiqtisadaa fa alssudan (Badania geograficzne Sudanu – transport i rozwój gospodarczy w Sudanie), Kair, 1959, s. 2–7. 16 �3. Geograficzna charakterystyka Sudanu 29 wulkaniczny masyw Dżabal Marra (Jabal Marrah) wznoszący się 900 m n.p.m. Jest to główny obszar wodonośny w tej części kraju, skąd pozyskuje się wody z Dżabal Marra i wykorzystuje dla potrzeb ludności. Darfur Zachodni jest przeciwieństwem północnych i wschodnich krańców Darfuru18. Występują tutaj półpustynie z niewielką ilością wody dostarczanej z okresowych rzek i strumieni znanych jako wadis lub khor albo wykopanych studni, które podczas zimowych miesięcy wysychają. W północno-zachodnim Darfurze, na pograniczu z Czadem znajduje się dość niezwykły region zwany Dżizzu (Jizzu), gdzie zimą sporadycznie występują opady z chmur przygnanych wiatrem z krajów basenu Morza Śródziemnego, co zapewnia możliwość wypasu w styczniu lub nawet w lutym. Natomiast w środkowej części Darfuru i Kordofanu, w strefie sawanny sahelskiej występuje strefa wydm utrwalonych (generalnie porośniętych roślinnością), zwana goz, charakteryzująca się w okresie deszczowym kroczącą pokrywą trawy. Można tu też spotkać zbiorniki retencyjne (hafir19), gromadzące w okresie deszczów spływającą z większego obszaru wodę. Rzeźba terenu w zachodnim Sudanie jest unikalna. W południowo-wschodniej części Kordofanu, w centrum kraju umiejscowione są Góry Nubijskie (Dżabal Nuba), wznoszące się stromo i nagle przechodzące w równinę. Wiele wzgórz występuje tu pojedynczo i rozciąga się na powierzchni zaledwie kilku kilometrów kwadratowych. Istnieje też kilka dużych wzgórz i dolin. A. d e Wa a l, Famine that kills: Darfur, Sudan, Oxford 2005, s. 36. Jest to zwykle sztuczny otwarty zbiornik przeznaczony do magazynowania wody deszczowej spływającej z większego obszaru za pośrednictwem systemu kanałów. Hafiry są zwykle budowane tam, gdzie jest z jednej strony wystarczająco dużo opadów, a z drugiej nie ma wody podziemnej. Zbiornik jest zwykle na tyle duży, aby zaspokoić potrzeby mieszkańców wsi i ich żywego inwentarza na cały sezon. Jest otoczony wałami ziemnymi i chroniony przez ogrodzenie z drutu kolczastego. 18 19 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 30 Kolejnym ważnym regionem Sudanu jest region wydobycia gliny, wykorzystywanej w budownictwie i produkcji ceramiki. Ciągnie się on na wschód od Gór Nubijskich do granicy Etiopii, przerywa go tylko pasmo górskie Ingessana. W centralnej części kraju na równinach między Nilem Błękitnym a Białym leży Al-Dżazira (Jazirah, po arab. wyspa, a także półwysep). Jest to główny obszar uprawy bawełny w Sudanie, z której dochody stanowią ponad połowę zysku z eksportu20. Na wschód od Nilu i na północ od Chartumu, między Nilem Błękitnym a rzeką Atbara, znajduje się półpustynny, równinny obszar zwany al-Butana, dobry do wypasu bydła, owiec i kóz. Na wschód od al-Butana jest obszar geologiczny zwany Qash Delta. Była to pierwotnie depresja, która została następnie wypełniona piaskiem i mułem naniesionymi przez powódź z rzeki Qash. Obszar ten jest porośnięty murawami i korzystny dla upraw z uwagi na zaopatrzenie w wodę. Drzewa i krzewy tworzą tu dobre warunki dla wypasu wielbłądów. Występujące tu urodzajne wilgotne gleby stanowią bogactwo tego obszaru i są bardzo korzystne dla uprawy roślin, w tym także bawełny. Na północy od rzeki Qash znajdują się trudne do zamieszkania tereny. Są to obszary chłodniejsze od otaczających je terenów, różnice te widać zwłaszcza w upalne lato w Sudanie. Jest tu dużo wzgórz. Poniżej nich rozciąga się równina Morza Czerwonego o szerokości od około dwudziestu czterech kilometrów w pobliżu granicy z Egiptem do około pięćdziesięciu sześciu kilometrów na południu w pobliżu Tokar. Równina nadbrzeżna jest sucha i obejmuje nieużytki. Charakterystyczne są tu skały i rafy koralowe. W Sudanie Południowym przepływający tam Nil Biały rozlewa się tworząc największe na świecie obszary bagienne Sudd, stanowiąc A. H a g a r, Albud alsiasi li asraa algabali fi Darfur (Polityczny wymiar konfliktu plemiennego w Darfurze), Chartum 2005, s. 25–27. 20 �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 31 potężny kraj jezior, lagun i roślin wodnych, których obszar przekracza 30 000 km2. Jest to wielkość porównywalna przykładowo z obszarem Belgii. Wody te również tworzą teren zalewowy znany jako toic. Możliwy jest tu wypas bydła, kiedy woda wraca do stałego poziomu21. Tereny występujące na południe i na zachód od Suddu określane są Żelazną Wyżyną (Dżabal al-Hadid). Nazwa pochodzi od występujących tam gleb laterytowych. Wzdłuż strumieni wodnych rosną lasy galeriowe, które biorą początek z równikowych lasów tropikalnych i rozciągają się w głąb Demokratycznej Republiki Konga. Na wschód od Dżabal al-Hadid i Dżabal al-Bahr wznoszą się góry Imatong, Didinga i Dongoto o wysokościach do ponad 3 tys. metrów. Podnóże pasma górskiego rozciąga się wzdłuż granicy Sudanu z Ugandą. Góry te stanowią przeciwieństwo do wielkich równin na północy Sudanu, które dominują w ukształtowaniu powierzchni tego kraju22. 4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych na konflikt w Darfurze Istnieje bardzo silny związek pomiędzy degradacją ziemi, pustynnieniem a konfliktem w Darfurze. Gwałtowny wzrost populacji oraz niekorzystne zmiany środowiskowe stworzyły warunki dla rozwoju konfliktu, który dodatkowo był pogłębiany przez walki polityczne, plemienne czy etniczne. Można zaobserwować na tym przykładzie w jaki sposób czynniki ekologiczne mogą powodować tragiczne w skutjach podziały społeczne. Nie ma cienia wątpliwości, że głód w latach1984–85 i związane z nim przemieszczenia Tamże, s. 21; por. S. A l - S h a m i, Alssudan dirasat jughrafia (Sudan badania geograficzne), Alexandria, s. 102. 22 Tamże, s. 21–25; zob. H. A l i, Darfur’s Political Economy: A quest for development, New York 2015. 21 �32 I. Uwarunkowania geopolityczne... ludności są ważnym wydarzeniem w najnowszej historii Darfuru i są powiązane z późniejszymi wydarzeniami wojennymi w tym regionie. Warto dokonać identyfikacji przyczyn i skutków takiego przebiegu zdarzeń23. Bezpośrednią przyczyną głodu w latach 1984–1985 była wyjątkowo ciężka trwająca od dwóch lat susza. Wartym zastanowienia się jest też, co ową suszę spowodowało, czy była ona skutkiem globalnego ocieplania się. Suszę lat 1983–1985 poprzedziły duże wahania klimatyczne. Miało tu miejsce cykliczne przeplatanie się lach suchych i mokrych a ten okres był trzecim z kolei tak suchym od roku 1900. Zaznaczyć należy, że od początku XX wieku każdy kolejny okres deszczowy było mniej mokry niż poprzedni. Archeologiczne dowody wskazują, że region ten podlega stopniowemu wysychaniu w ciągu wieków. We wcześniejszych okresach obszary te były bardziej dogodne dla człowieka, a obecnie są całkowicie jałowe. Są tu pozostałości starożytnych pałaców, również miały tu miejsce uprawy szeregowe, jednak teraz obszary te są zbyt suche do podtrzymywania życia. Zaghawa mają takie powiedzenie, że „świat umiera od północy”. Powiedzenie do nawiązuje do zjawiska wysuszania się ich terenów i konieczności poszukiwania terenów zielonych, dogodnych na pastwiska, na południu24. Widząc zakres przesuszonych terenów, rozprzestrzeniający się nadal, obserwując wycinanie lasów na opał, można wyciągnąć wniosek, iż również działalność człowieka przyczynia się do degradacji darfurskiego środowiska. Komisja kontynuuje zrobić tak miliony osób wysiedlonych zależeć drewna na opał i mieszkań. Ta 23 A. d e Wa a l, Is Climate Change the Culprit for Darfur?, 2007, http:// africanarguments.org/2007/06/25/is-climate-change-the-culprit-for-darfur/, [28.03.2015]. 24 Tamże; zob. M. N o t a r a s, Does Climate Change Cause Conflict?, United Nations University, 2009, http://ourworld.unu.edu/en/does-climate-change-cause-conflict, [20.03.2016]. �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 33 destrukcja jest bardziej konsekwencją zwichnięcia i przemieszczenia niż przyczyna tego, że jest to wskaźnik tego, jak obecny kryzys stawia dalsze obciążenie dla środowiska. Rekonstrukcja wsi Darfuru po konflikcie został rozwiązany wprowadzi dalsze ograniczenia na dostawy drewna regionu. Jeden fakt jest niezaprzeczalny – na zmiany klimatyczne i środowiskowe czynnik ludzki ma znacznie większy wpływ niż w przeszłości. Darfur jest obecnie domem dla wielu innych ludzi co nie pozostaje bez wpływu na środowisko. W 1956 roku liczba ludności wynosiła 1,3 miliona. Obecnie jest to ponad 7 mln25. Powstaje pytanie, czy zmiany klimatyczne spowodowały bezpośrednio konflikt w Darfurze? Najsilniejszym argumentem tej hipotezy byłoby to, że grupy dotknięte obniżeniem się poziomu opadów, przemieściły się na inne, bardziej wilgotne obszary regionu, a tym samym doszło do konfliktu. Migracja bywa powodowana strachem przed zubożeniem i głodem, ale nie zawsze jest wynikiem wizji rzeczywistego głodu. Ludność chce przystosować się do zmian klimatycznych, co jest kluczowym czynnikiem migracji. Przykładowo, niektórzy zamożniejsi arabscy koczownicy przemieszczają się dalej na południe nie dlatego jakoby byli zagrożeni, ale dlatego, że powoduje nimi chęć wykorzystania nowych pastwisk na tamtych terenach. Podobnie było w 1970 i 1980 roku, kiedy nastąpiło przesiedlenie na dużą skalę ludności Zaghawa. Migracja ta miała miejsce głównie podczas opadów, kiedy miały miejsce lepsze, korzystniejsze lata, a zmalała w czasie głodu. Migranci były bowiem bardzie przedsiębiorczy i gotowi do podejmowania dzialań kiedy nie byli tak mocno dotknięci biedą niż ludność w poczuciu niebezpieczeństwa, kiedy konieczne Tamże; por. M.B. B u r k e, E. M i g u e l c, S. S a t y a n a t h d, J.A. D y k e m a e, D.B. L o b e l l b, Warming increases the risk of civil war in Africa, „Pnas”, 106(2009), nr 49, http://i.unu.edu/media/ourworld.unu.edu-en/article/1129/ Warming-increases-the-risk-of-civil-war-in-Africa1.pdf, [28.03.2015]. 25 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 34 było przemieszczanie się na południe jako ucieczka od głodu. Te przemiany w zdobywaniu środków utrzymania i użytkowania gruntów wystąpiły na skalę, która nie miała precedensu w historii Darfuru, tylko dlatego, że populacja jest teraz o wiele większa niż w przeszłości. Wszelkie zmiany tej skali mogą powodować spory i konflikty i są one nieuniknione w każdym dynamicznym społeczeństwie26. Jednak dwa względy przemawiają przeciwko przyjęciu prostej zależności przyczynowo-skutkowej w odniesieniu do gwałtownych konfliktów z ostatnich kilku lat. Jednym z nich jest przesunięcie w czasie: początkowe migracje na południe wystąpiły ponad 30 lat temu, ale problem przemocy na dużą skalę jest znacznie bardziej współczesny. W wyniku migracji etnicznie odrębne populacje znalazły się w bliskim sąsiedztwie, w okolicznościach, które łatwo mogły doprowadzić do konkurencji i roszczeń. Już w 1986 roku zauważono, że kwestia tego, kto jest właścicielem gruntu była bardzo ważna i wokół niej dochodziło do powstania wrogich postaw. Rozstrzygania kwestii własności było równie ważne dla wszystkich stron, też dla Zaghawa we wschodnim i południowym Darfurze. Było wiele punktów zapalnych powodujących nieporozumienia, ale minęło wiele lat zanim konflikt stał się gwałtowny. Ostatecznie można stwierdzić, że czynniki, które doprowadziły do wybuchu przemocy były kombinacją manipulacji politycznej i militaryzacji administracji wiejskiej27. Drugim czynnikiem jest to, że są inne migracje charakteryzujące się przemocą. To była migracja z Czadu do Darfuru, jak i migracje innych Arabów z koczowniczych grup arabskich z dalszego zachoTamże; zob. C. H a v e, Africa and Climate Change, United Nations University, 2008, http://ourworld.unu.edu/en/africa-and-climate-change/, [28.03.2015]. 27 Tamże; zob. C. We b e r s i k, What Will Climate Change Mean for Human Security?, University of Agder, 2010, http://ourworld.unu.edu/en/what-will-climate-change-mean-for-human-security, [8.02.2016]. 26 �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 35 du. Pierwsze wojny w Darfurze (w latach 1987–1989 i 1994–1998) były bezpośrednio spowodowane przez napływ pasterzy wielbłądów z Czadu. Dobrze uzbrojeni i zazwyczaj nie zważający na darfurskie tradycje byli odpowiedzialni za nadmiar przemocy. Przybyli oni ze względów politycznych, a nie ekologicznych czy klimatycznych. Dziś można usłyszeć, że wielu przesiedleńców liderów społeczności w Darfurze twierdzi, że mogą znaleźć sposobu na zgodne życie razem z historycznymi darfurskimi Arabami, a będzie trudniej to zrobić z nowo przybyłymi28. Powodem, dla którego migracje doprowadziły do przemocy był zły rząd. Kolejne rządy doprowadziły do upadku jedynej formę lokalnego systemu administracyjnego i sądowego, tzw native administracja i nie zastąpiły jej niczym innym. Kryzys udałoby się powstrzymać tworząc bezstronne struktury państwowych, ale nie poprzez wspieranie bojówek i zbrojne kontrolowania Darfuru, bo to jedynie zaostrza problem. Jak wspomniano wczesniej, wielu członków tych milicji nie bylo pochodzenia sudańskiego. To co najbardziej potrzebne Darfurowi od 1970 roku, to taka forma rządów, przy której można by zaradzić problemom wynikającym z konieczności adaptacji Darfuru do ich zmieniającego się środowiska. Potrzebne są instytucje do zapobiegania i rozwiązywania konfliktów, w celu zapewnienia efektywnego gospodarowania zasobami naturalnymi, oraz w celu zapewnienia, że środki na rozwój zostały wykorzystane sprawiedliwie i w sposób zrównoważony. Jednak, to czego Darfur doświadcza to było coś wręcz przeciwnego. Kolejne rządy nie wykazywały żadnego zainteresowania dobrem ludzi i zadbaniem o bezpieczeństwo, a niezadowolenie starały się tłumić poprzez manipulację i represji. J. Tu b i a n a, The Chad-Sudan Proxy War and the ‘Darfurization’ of Chad: Myths and Reality, Small Arms Survey, HSBA Working Paper,Geneva, Switzerland, 2007 r., http://tamlyn-serpa.com/images/Chad_Sudan.pdf, [18.02.2016]. 28 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 36 5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna w Darfurze Region Darfuru leży na dalekim zachodzie Sudanu, rozciąga się od 16 do 10 stopnia szerokości geograficznej północnej i od 22 do 27 stopnia długości geograficznej wschodniej, osiągając łączną powierzchnię 549 000 km2. Jego zachodnia granica stanowi zarazem granicę Sudanu z Czadem i Republiką Środkowoafrykańską. Szacunkowa liczba ludności wynosi ponad 7 mln osób. Warunki klimatyczne i przyrodnicze w Darfurze Północnym są podobne do pasa ekologicznego sawanny suchej będącej częścią strefy Sahelu w Afryce, wyróżniającego się pod względem przyrodniczym i topograficznym. Sahel (w języku arabskim „wybrzeże”) to wąskie pasmo przejściowe między pustynią a sawanną drzewiastą, które rozciąga się na całej szerokości Afryki, od Senegalu na zachodzie do Morza Czerwonego w Sudanie na wschodzie. Sahel posiada klimat półsuchy, gdzie pora sucha trwa osiem do jedenastu miesięcy w roku, a w jego krajobrazie wyróżniają się baobaby, drzewa akacjowe i rzadkie pokrywy traw ukształtowane w okresie ostatniego półwiecza. Teren ten podlega nadmiernej erozji gleby spowodowanej zarówno naturalnymi fluktuacjami klimatycznymi, jak i nadmiernym wypasem i rolnictwem29. Górski obszar wulkaniczny Dżabal Marra, położony w centralnej części regionu z najwyższym szczytem o wysokości 3071 metrów n.p.m., obejmuje powierzchnię tysiąca metrów kwadratowych. Oddziela obszary górskie na zachodzie od nisko położonych obszarów na wschodzie. Podczas gdy zachodnie regiony charakteryzują się podatnością gleb na erozję, wschodnie obszary są pokryte grubą glebą piaszczystych wydm utrwalonych goz. Według badań naukoH. P o r t o, Alathar albiyiyat lilhrub walnnizaeat (Skutki środowiskowe wojen i konfliktów), http://www.afedmag.com/web/ala3dadAlSabiaSections-details. aspx?id=512&issue=&type=2&cat=[19.05.2014]. 29 �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 37 wych, gleby z podnóża Dżabal Marra pokryte są grubą warstwą osadowego popiołu wulkanicznego, który jest bardzo dogodny do upraw rolniczych, ale ma jednocześnie duże skłonności do erozji i tworzenia głębokich wąwozów. Ludzie z grupy etnicznej Fur zajmowali się przez całe wieki uprawami tych ziem30. W północnej i południowej części regionu panuje gorący i suchy klimat, a w południowej dodatkowo pustynny. Suche, bardzo ciężkie powietrze uniemożliwia nawet prawidłowy wzrost drzew, a tym samym powoduje poważny niedostatek wody w północnym Darfurze i przyczynia się do narastającego problemu ekologicznego na tym obszarze. Jeżeli przyjrzymy się mapom pokazującym poziom opadów w tym regionie Sudanu, to w obszarze Dżabal Marra (wyspie wody deszczowej) poziom ten wynosi od 600 do 1000 mm rocznie. Jest to poziom wystarczający do uprawy ziemi bez sztucznego nawadniania. Dla porównania, na sąsiednich nizinach średnie opady roczne wynoszą w granicach od 200 do 500 mm. Deszcz w porze deszczowej zaczyna padać w kwietniu, a kończy w październiku. Oba te obszary – wilgotny i suchy – charakteryzują się dużą zmiennością opadów w dwóch wymiarach: przestrzennym i czasowym. W sierpniu spada połowa z rocznych średnich opadów, z czego jedna czwarta opadów rocznych spada zaledwie w ciągu pięciu dni31. Sposoby użytkowania gruntów w przeszłości były dostosowane do tych ogromnych wahań poziomu opadów. Ale duży wzrost liczby ludności, wielkości gospodarstw, wykorzystania zwierząt gospodarskich, rozbudowy mechanizacji rolnictwa w ciągu ostatnich czterech dekad spowodowały, że wszystkie regiony stały się podatne na M. S u l i m a n, Civil war in the Sudan: From ethnic to ecological conflict, „The Ecologist”, 23(1993), nr 3. 31 S. A w o k, E. M o h a m e d, H. Ta h i r, Prospects of Community Forestry in Jebel Marra Area, Greater Darfur State, Sudan, „Journal of Natural Resources and Environmental Studies”, 1–2(2013), s. 19–24. 30 �38 I. Uwarunkowania geopolityczne... degradację ekosystemów na bardzo szeroką skalę. Środowisko tego regionu jest wyniszczane z wielu powodów: prowadzonych starć zbrojnych, trwających krwawych konfliktów, zachodzących zmian klimatycznych i innych działań niszczących środowisko naturalne32. 1.5. Degradacja ekologiczna jako przyczyna konfliktu w Darfurze Najnowsze badania wskazały, że degradacja ekologiczna może działać jako przyczyna występowania przemocy. Większość badań i doniesień medialnych na temat przyczyn obecnego konfliktu w Darfurze jest zogniskowana na ekologicznej degradacji i etniczności. Wydłużony okres suszy, a tym samym powiększenie się terenów pustynnych, spowodowały przemieszczenie się północnych plemion Darfuru na jego południowe tereny. Te północno-południowe ruchy grup koczowniczych są obwiniane za intensyfikację zubożenia lokalnych zasobów naturalnych, a w konsekwencji konfrontacje rolników miejscowych z rolnikami osiadłymi w wyniku przemieszczenia. Należy zauważyć, że konkurencja pomiędzy tymi dwoma grupami rolników była kluczowym powodem występowania konfliktów na terenie Darfuru w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci. Pierwszy taki konflikt odnotowany został w historii Darfuru w 1932 roku pomiędzy plemionami Kababish a Berti oraz Kawahla a Medoub. W ostatnich trzech dekadach Darfur był miejscem co najmniej 40 podobnych konfliktów33. Chociaż argument o degradacji środowiska jest ważny w przypadku plemiennych konfliktów i sporów, to jednak nie jest wy32 M. A b d u l - J a l i l, The dynamics of customary land tenure and natural resource management in Darfur, „Land Reform”, 2006, nr 2, s. 9–23. 33 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan and the making of the Darfur tragedy, conflict prevention and development co-operation in Africa: a policy workshop, NEPAD & regional integration division United Nations Economic Commission for Africa, s. 12. �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 39 starczający, by wyjaśnić powody obecnego konfliktu w tym regionie. Ograniczenia w rozwiązywaniu tego konfliktu, trudności ze znalezieniem odpowiednich mechanizmów do opanowania obecnej sytuacji wskazują na przyczyny bardziej techniczne niż ekonomiczne czy polityczne. W takim przypadku istotne problemy gospodarcze, państwowe i polityczne zostały pominięte. Pozostało jednak ważne pytanie związane z zasobami naturalnymi Darfuru w zakresie ziemi, pastwisk i wody34. Wielu innych badaczy wskazuje, że konflikt ten jest typowym konfliktem etnicznym o podłożu rasowym pomiędzy Afrykanami a Arabami35. Istnieje jednak wiele przesłanek i faktów budzących wątpliwości co do prawdziwości tej tezy. Po pierwsze, historycznie różne grupy etniczne zamieszkujące terytorium Darfuru, mimo posiadanych na swój temat stereotypów i uprzedzeń zazwyczaj żyły w pokoju, a pochodzenie etniczne, czy też rasowe, dopiero od niedawno stało się czynnikiem konfliktów na większą skalę. Przykłady to: konflikt między Ma’alia a Rezeigat w 1968 roku, czy konflikt między Arabami Abbala (np. Rezeigat) północnego Darfuru i Beni Halba z Południowego Darfuru, konflikt między Ta’aisha a Salamat oraz konflikt między Gimir i Fellata. Wszystkie one miały miejsce w 1970 roku. Aby potwierdzić tę tezę, zbadano 40 konfliktów plemiennych i sporów, które zaszły w regionie Darfuru w latach 1970–2000. Wyniki przedstawiono na wykresie 1, które wyraźnie wskazują, że w latach 1970–2000, konflikty i spory między samymi Arabami (tzn. różnymi plemionami arabskimi) były dominujące w regionie Darfur i stanowiły ok. 49% ogólnej liczby wszystkich konfliktów, a konflikty pomiędzy grupami etnicznymi afrykańskiego pochodzenia i plemionami pochodzenia arabskiego M. S u l i m a n, Resource access: a major cause of armed conflict in the Sudan: the case of the Nuba mountains, Washington 1989, s. 10–14. 35 K. F u k u i, J. M a r k a k i s, Ethnicity and conflict in Horn of Africa, London – Athens 1994, s. 40–45. 34 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 40 stanowiły zaledwie ok. 31% wszystkich konfliktów. Co więcej, konfliktów pomiędzy samymi afrykańskimi plemionami i grupami etnicznymi było około 20% wszystkich konfliktów36. Wykres 1. Natura plemiennych konfliktów i sporów w regionie Darfur w latach 1970–2000 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% AFR/ARA ARA/ARA AFR/AFR Źródło: Eltigani Seisi M. Ateem: Conflict prevention and development co-operation in Africa: a Policy workshop, United Nations Economic Commission for Africa, s. 13. Jak wskazał Victor Tanner37, granice etniczne w Darfurze są płynne i elastyczne z trzech głównych powodów38: Y.S. Ta k a n a, Report on the tribal conflict in Darfur, Khartoum 1997, s. 25–30. 37 Victor Tanner współpracował z populacjami dotkniętymi wojną w Afryce, na Bliskim Wschodzie i na Bałkanach, zarówno jako pracownik pomocy i badacz, od ponad dwudziestu lat. W 1988 roku mieszkał i pracował w Darfurze, a od 2002 roku prowadzi badania terenowe na temat lokalnej dynamiki społecznych i politycznych w konfliktów w Darfurze, odwiedzając wiele części Darfuru i wschodniego Czadu. 38 V. Ta n n e r, Rule of lawlessness: Roots & repercussions of the Darfur crisis, Inter Agency Report, The Sudan Advocacy Coalition, 2005, s. 13. 36 �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 41 – Mieszkańcy Darfuru mają silne poczucie tożsamości „bycia Darfurczykami”. – Istnieje długa historia współpracy politycznej, gospodarczej i społecznej ludów Darfuru w przeszłości tworzących własne państwo. – Mniejsze grupy z czasem łączyły się w większe i ten proces asymilacji dominujących grup nadal trwa. Ponadto trwają również starcia między niektórymi plemionami arabskimi w południowym Darfurze, a w największym stopniu pomiędzy Arabami Aballa i plemieniem Tarjam, z których oba były inicjatorami powstania milicji dżandżawidów. Znacząca jest też konfrontacja między Arabami Abbala (hodowcy wielbłądów) a Arabami z grup Baggara (pasterze bydła) w zachodnim Darfurze, co ostatecznie powinno obalić pogląd, że konflikt ma charakter etniczny. Określenie charakteru konfliktu wiąże się też z oceną reakcji i interwencji politycznej w rozwiązanie konfliktu i utrzymanie pokoju. Z uwagi na działania, jakie stosuje ONZ i AU w rozmowach pokojowych, można uznać polityczny charakter tego konfliktu39. Należy wskazać, że natura plemiennych konfliktów w regionie Darfuru przechodzi z poziomu konfliktów o niskiej intensywności do bardziej typowych konfliktów etnicznych o średniej lub wysokiej intensywności. To zjawisko powstawania konfliktów na terenie Darfuru jest nowe. Prawdopodobnie pierwszy konflikt, który został zidentyfikowany jako etniczny, miał miejsce w 1987 roku. Ale nawet wtedy duże plemiona arabskie Południowego Darfuru nie były stroną konfliktu. W tym zakresie Rex Seán O’Fahey40 wskazuje, E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 14; zob. S. Wa g n e r, Understanding complexity in Darfur: Implications for U.S. foreign policy, Ohio 2008. 40 R. O ’ Fa h e y, UNICEF, 2003. 39 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 42 że etnizacja konfliktu postępuje od momentu dojścia do władzy obecnego rządu wywodzącego się z Islamskiego Frontu Narodowego (National Islamic Front, NIF), który jest nie tylko islamski, ale także i arabski, poprzez zamach stanu w 1989 roku. Kolejne etapy konfliktów podzielono na dwa okresy. Okres 1970–1989 to nasilenie konfliktów pomiędzy plemionami arabskimi a plemionami pochodzenia afrykańskiego. Natomiast okres 1990–2000 wskazuje na jeszcze większą intensyfikację, w porównaniu do poprzedniego okresu, powstawania nowych konfliktów między grupami pochodzenia afrykańskiego a plemionami arabskimi. Wskaźnik ten jest większy o 170%41. Jest prawdą, że zachodząca w Darfurze degradacja ekologiczna w wyniku ruchów grup koczowniczych, nadmierny wypas, konkurencja o zasoby naturalnepodsycały przyczyny kolejnych konfliktów i sporów między nomadami a rolnikami, jednak wyobrażenie, że czynniki te były głównymi przyczynami obecnego konfliktu w Darfurze, jest nieprawdziwe. Podobnie jak wyjaśnienie obecnego konfliktu konkurencyjnością zasobów naturalnych i pochodzeniem etnicznym. W ten sposób pomniejsza się znaczenie politycznych i społeczno-gospodarczych problemów kraju i osłabia zdolność do zajęcia się najważniejszymi przyczynami konfliktu. Poza tym przedstawianie konfliktu w ten sposób wobec społeczności międzynarodowej spowodowało spóźnioną reakcję i pomoc humanitarną42. Dlatego za główną przyczynę uznałem w niniejszej pracy marginalizację gospodarczą oraz polityczną regionu, a nie akumulację etnicznych sporów między plemionami arabskimi a tutejszymi ludami pochodzenia rdzennie afrykańskiego o zasoby – głównie ziemię i wodę. 41 42 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 15. Tamże, s. 16. �6. Geograficzna specyfika Darfuru 43 6. Geograficzna specyfika Darfuru Pod względem geograficznym można podzielić Darfur na cztery główne obszary: północny obszar półpustynny, Dolina Ozum, południowe równiny gliniaste i obszar wokół Dżabal Marra. Północny obszar półpustynny Obszar ten składa się ze stoków i gór oraz rozpościerających się dolin, rosną tu drzewa i krzewy, które zapewniają dobre miejsca na pastwiska. Średnia liczba opadów deszczu na tym obszarze jest mniejsza niż 10 mm w roku, co wystarcza do nawadniania pastwisk, ale nie wystarcza do nawadniania upraw. W północno-wschodniej części tego obszaru znajduje się góra Midob, pośród innych wzgórz wulkanicznych, pierwotnie oddzielonych od siebie przez kilka małych dolin. Wysokość góry Midob to około 1829 m. Żyją tam grupy ludów koczowniczych lub półkoczowniczych, ich utrzymanie zależy przede wszystkim od hodowli wielbłądów. Przemieszczają się na południe, aż do wielkich dolin w Darfurze Zachodnim, takich jak Dolina Ozum i Wadi Barry, gdzie woda jest dostępna w porze suchej. Przebywają również na północy, w regionie piaszczystych gleb, gdzie po deszczu w obszarze zwanym Al-Dżadzu pojawia się trawa, która pozostaje zielona aż do grudnia i nadaje się do wypasu wielbłądów bez potrzeby posiadania dodatkowej wody43. Ziemia zamieszkana przez Fur Leży ona między 14,30 a 12 stopniem szerokości geograficznej na północy. Ludność w tym regionie prowadzi stabilne życie oparte na pracy w rolnictwie. Na tych terenach średnia opadów to 12 mm na rok. Podobnie jak i w zachodniej części Dżabal Marra, występuje Tamże; por. O. S u l i m a n, The Darfur Conflict: Geography or Institutions?, Taylor & Francis 2010, s. 120–142. 43 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 44 tu wiele nawodnionych dolin zapewniających stałe źródła wody. Obszar ten jest jednym z największych terenów zamieszkanych przez plemiona Fur. Ludność ta osiedlona jest w wioskach wzdłuż brzegu doliny, a najważniejsze doliny w obszarach Fur to dolina sezonowej rzeki Ozum, która zasilana jest przez wiele strumieni okresowych niedaleko miasto Zalingei, około 50 km na zachód od Dżabal Marra44. Dolina rozciąga się na około 50 km, następnie spotyka się z doliną rzeki Barry w Mornei, po czym 600 km dalej obie rzeki wpadają razem do jeziora Czad. Dolina Ozum zwykle wypełnia się wodą w porze deszczowej pomiędzy kwietniem a wrześniem. Po ustaniu deszczy, powoli wysycha w styczniu, a woda staje się płytka na głębokość mniejszą niż 0,9 m. Dostępność do wody jest prawdopodobnie jedną z najważniejszych przyczyn obecnego konfliktu w Darfurze pomiędzy półkoczowniczymi grupami półpustyni na północy a osiadłymi plemionami rolniczymi zamieszkującymi żyzne tereny w centralnej części Darfuru45. Południowe gliniaste równiny Rozciągają się one od 12 do 10 stopnia szerokości geograficznej północnej, na południu do granic prowincji Bahr al-Ghazal. Region ten pokryty jest w większości przez gęste krzewy rosnące na gliniastych glebach. Charakteryzuje się dużą ilością opadów do 500 mm rocznie. Żyją tu pasterskie plemiona Baggara, które spędzają zimę na obrzeżu Bahr al-Ghazal, a następnie w porze deszczowej wędrują ze swoim bydłem na północ do ziemi Fur, co jest kolejnym powodem starć między rolnikami oraz plemionami Fur i Baggala46. M. M o h a m m a d e e n, H. A h m e d, Alagaleem aljafaa (Suche regiony), Riyadh 1985, s. 124–130. 45 Tamże. 46 Tamże; zob. także: J. Va i l, Jebel Marra, a dormant volcano in Darfur Province, Western Sudan, „Bulletin Volcanologique”, 36(1972), z. 1, s. 251–265. 44 �6. Geograficzna specyfika Darfuru 45 Część centralna Dżabal Marra Masyw górski Dżabal Marra dzieli region na dwie połowy. Stanowi on granicę między zlewniami Nilu i jeziora Czad. Południowy Darfur leży w strefie objętej wpływem trzech różnych klimatów z temperaturami w okresie od marca do września o średniej pomiędzy 30°C a 40°C, a od października do listopada pomiędzy 16°C a 25°C. Klimaty, pod których wpływem znajduje się omawiany obszar, są to47. Klimat zalewowy Panuje on w strefie Dżabal Marra. Obejmuje obszar północno-zachodni tego regionu, który charakteryzuje się dużą żyznością gleby dzięki mułom spływającym z Dżabal Marra w wyniku powodzi. Klimat ten jest podobny do klimatu śródziemnomorskiego. Klimat ubogich sawann Obejmuje on północno-wschodnią część regionu i północną część od miejscowości Adila i Daein oraz miejscowości Shearia, Ed Alfursan, Rhid Albardi i Nijala. Charakteryzuje się tym, iż poziom opadów sprzyja uprawom zróżnicowanej roślinności, jak również utrzymaniu pastwisk, wykorzystywanych do hodowli zwierząt. Jest tu pozyskiwana także guma arabska. Inna cecha tego regionu to obecność wielu dzikich zwierząt48. Klimat bogatych sawann Obejmuje on południowe części regionu od miejscowości Daein, Ed Alfursan, Rhid Albardi i Nijala oraz Bram. Ta strefa charakteryzuje się tym, że zapewnione są zasoby naturalne do produkcji Tamże; zob. J. B i e l a w s k i, Mały słownik kultury świata arabskiego, Warszawa 1971, s. 464. 48 Tamże; por. M. A l - G a s a s, Altasahur: tadahor al-aradi fi al-manatik al-jafaa (Pustynnienie: degradacja ziemi w suchych regionach), Kuwejt 1999. 47 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 46 rolnej i hodowli zwierząt gospodarskich. Większość ludności w tej strefie zajmuje się wypasem zwierząt, pomimo obecności gruntów rolnych rozciągających się w Goz Dnico. Region ten znany jest ze stawów i dużej ilości ryb, a także z upraw, w tym ryżu. Jest tu też park Alrdom położony w południowej części. Jest to teren zasobny w rudy miedzi i inne minerały oraz wody podziemne. Pod względem ukształtowania to równiny, doliny i wzgórza, wydmy i góry, w tym także góry Dżabal Marra49. 7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych w regionie Darfuru Za wyjątkiem niewielkiego obszaru w północno-wschodnim Sudanie, cały kraj jest zlewiskiem Nilu, najdłuższej rzeki świata i jego dwóch głównych dopływów, Nilu Błękitnego (Al-Bahr al-Azraq) i Nilu Białego (Al-Bahr al-Abyad). Znaczenie Nilu rozciągającego się od Afryki Środkowej do Morza Śródziemnego na długości 6737 km było podkreślane już od czasów biblijnych. W Sudanie od wieków jest rzeką mającą duży wpływ na życie ludzi50. Nil Błękitny płynie z Etiopii przez wyżynę, aby spotkać Nil Biały w Chartumie. Nil Błękitny jest mniejszym z tych dwóch dopływów. Jego przepływy stanowią 1/6 całkowitego przepływu rzeki. W sierpniu jednak deszcze w Etiopii powodują, że wyżyna zaczyna namakać. Zostało skonstruowanych kilka zapór w celu regulowania przepływu rzeki – w Roseires Dam (Ar-Rusayris), około 100 kilometrów od granicy Etiopii, w Meina al-Mak Dam i największa w Sannar Dam, zbudowana w 1925 roku. Nil Błękitny Tamże; zob. M. A l - N a h a a s, Azmat Farfur: Bidaitha wa tatowrha (Kryzys w Darfurze: Początek kryzysu i jego ewolucji), http://meshkat.net/node/14370, [27.02.2013]. 50 Tamże; zob. Scarce water the root cause of Darfur conflict?, http://www. finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [16.06.2014]. 49 �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 47 ma dwa dopływy – Dindar i Rahad. Najwięcej wody odprowadzają one do Nilu Błękitnego, zwłaszcza w porze deszczowej. Nil Biały płynie na północ ze środkowej Afryki, Jeziora Wiktorii i przez tereny Ugandy. Rzeka nie ma dobrze wykształconego koryta, woda płynie wolno poprzez labirynt małych dopływów i jezior, których brzegi porośnięte są papirusem i trzciną. Dużo wody rzeka traci przez parowanie. Aby zapewnić sprawny transport wodny w tym regionie i odpowiednią prędkość przepływu rzeki, a przy tym zmniejszyć jej parowanie, z francuską pomocą rozpoczęto budowę Kanału Dżunkali (Jonglei vel Junqali Canal) z Bor w górę rzeki do Malakal. Budowa jednak została zawieszona w 1984 roku z powodu wybuchu wojny domowej na południu Sudanu i niemożności zapewnienia tam bezpieczeństwa51. W przypadku Darfuru na jego zasoby wodne składają się zarówno wody powierzchniowe, jak i podziemne. Na stan tych wód wpływa wysokość opadów zawierająca się pomiędzy 200 a 1000 mm rocznie. Ponad 344 mln metrów sześciennych rocznie marnuje się albo jest wykorzystywane w bardzo wąskim zakresie. Najważniejszym źródłem wody podziemnej jest dorzecze Baggara, które znajduje się 80 kilometrów na południe od miasta Nijala i ma szacowaną pojemność magazynową około 1000 miliardów metrów sześciennych52. Oprócz opadów, zasoby wodne w Darfurze obejmują rzeki okresowe wadi i wody podziemne. Istnieją w Darfurze dwa wadi zidentyfikowane w Darfurze Północnym i dziewięć w Darfurze Południowym. Wody z wadi są zbierane przy pomocy zapór i wykorzystywane przez ludzi i zwierzęta gospodarskie, jednak istnieją 51 Tamże; zob. S. M o h a m e d - A l i, S. L u s t e r-Te a s l e y, E. N z e w i, Water Resources in Sudan: Enhancing Rainfall Harvesting Methods for Water Supply, World Environmental and Water Resources Congress 2009, s. 1–11. 52 Tamże. M. E l - B u s h r a, Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 15. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 48 ograniczenia w możliwościach pozyskiwania tej wody. Jest tu też duży potencjał wód podziemnych, mogących służyć do nawadniania. Problemy z wodą w Darfurze wynikają jednak z niedostatecznej oceny zasobów tej wody, niewystarczającego finansowania tej dziedziny oraz z charakteru piaszczystej gleby sprzyjającej parowaniu, co ogranicza możliwość zbierania wody, poza geomorfologicznymi zmianami spowodowanymi przez cykliczne susze. Pomimo tych ograniczeń, realizacja programu „Woda dla Darfuru 2000–2004” przynosi pozytywne efekty i znaczne postępy53. Tabela 1. Podział Sudanu w oparciu o klimat i rozmieszczenie obszarów geograficznych Region Pustynia Półpustynia Średnie roczne % powierzchni opady w mm Sudanu 0–75 26,9 75–300 18,4 Sawanna piaszczysta o niewielkim deszczu 300–400 9,8 Sawanna błotnista z niewielkim deszczem 400–900 17,4 Sawanna z ulewnym deszczem 800–1300 10,6 Strefa powodziowa 800–1300 11,6 Różne 5,4 Różne obszary górskie Źródło: M. El-Bushra, Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 31. Główną przyczyną niedoboru wody w wielu częściach regionu Darfuru jest spadek poziomu opadów. Zapisy opadów pokazują spadek o 50% od 1917 roku. Mniejszy poziom opadów deszczu spowodował również opad poziomu wód gruntowych z powodu nieregularnego uzupełniania zasobów wodnych. W ciągu 1960 Tamże; por. M. E l - B u s h r a, O. E l - S a y e d, O. Ta h a, A model for the distribution of waters of international rivers among sharing countries, „Sudan Notes & Records”, 2000, nr 4, s. 159–171. 53 �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 49 roku wykrywalność wilgoci w glebie jest odnotowana na głębokości dwóch metrów w głąb w porze suchej. Natomiast pod koniec 1980 roku zauważono, że ziemia pozostaje sucha do głębokości pięciu metrów. Nieznane dotąd burze piaskowe stały się powszechne. Sani Karaw płynąca na południowy wschód od El Fshirr była podziemną rzeką, z której można było wiadrem pobierać wodę wypływająca na powierzchnię ziemi poprzez rozpadlinę. Przez wieki Sani była głównym źródłem wody dla miejscowej ludności. Niestety pod koniec 1960 roku podziemna rzeka całkowicie wyschła i pokryta została piaskami, zresztą jak większość naturalnych stawów54. Niedobór wód powierzchniowych i podziemnych, zwłaszcza w północnej części regionu spowodowało znaczne zmniejszenie obszarów łąk, traw i lasów. Mieszkańcy zostali zmuszeni do porzucenia swoich ziem i przeniesienia się do lepiej nawodnionych obszarów na południu. Sytuacja ta spowodowała przemieszczanie się ludności. Dobrze uzbrojeni pół koczownicy pasterscy starając się zapewnić przetrwanie swoim osadom, byli w konflikcie z osiedlonymi rolnikami. Ostatni przesiedleni pasterze zostali wysiedleni na południe w rejony dzielnicy JebelMarra. Wielowiekowa tradycja regulująca trasy pasterzy północ-południe w chwili obecnej została osłabiona lub całkowicie nie jest przestrzegana. Istnieją jednak rozwiązania poroblemu niedoboru wody. Eksperci twierdzą, że woda pochodząca z wysokich obszarów centralnej wyżyny, może zapewnić bezpieczeństwo wodne dla regionu, pod warunkiem iż zarządzanie nią bedzie starannie planowane, a następnie przestrzegane55. Podejmuje się także działania w celu gromadzenia wody, przechwytywanie jej oraz skierowanie jej strumienia do obszarów uprawTamże; zob. B. O s m a n E l a s h a, A. E l S a n j a k, Global Climate Changes: Impacts on Water Resources and Human Security in Africa, Addis Ababa 2006, s. 27–36. 55 M.E. A d a m, Some aspects of the environmental problems in Darfur, Oxford 2015, s. 4. 54 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 50 nych, lasów i pastwisk. Um Dafoug w południowo-zachodniej części regionu jest jednym z przykładów. Obszar spływu wody jest blokowany poprzez tamy, co powoduje, że w studniach woda jest dostępna przez kilka miesięcy dla większości mieszkańców pól uprawnych. Innym użytecznym źródłem są wody kopalne. Niektórzy autorzy potwierdzili istnienie podziemnego jeziora na północy Darfuru, które obejmuje 20 000 km2. Wcześniejsze próby doprowadzenia wody do kranów z zasobów kopalnianych z głębokości 700 stóp (czyli ok. 213 m) do nawadniania SAQ El Naam systemu rolnego w pobliżu El Fashirr za pomocą pomp benzynowych nie powiodła się z powodu wysokich kosztów paliwa. Ilość wód kopalnianych w SAQ El Naam szacuje się na ponad 10-krotnie większą od pojemności jeziora Nassera-Nubii na granicy Sudanu i Egiptu. W dzisiejszych czasach nie powinno być trudno wykorzystać tak głęboko leżącą wodę za pomocą pomp zasilanych energią słoneczną. Skutecznym sposobem dla zwiększenia opadów, chociaz bardzo dyskusyjnym, jest tworzenie chmur opadowych. Wiele krajów, przykładowo Chiny, stosuje metodę tworzenia chmur i stymulowania opadów do spłukiwania zanieczyszczeń z atmosfery, a nawet do walki z wichurami. Ta metoda zaleca jednak wstępne próby oceny przydatności tej metody do warunków klimatycznych w danym regionie. Jeśli próby odniosą sukces, minie długi czas w łagodzeniu niedoboru wód powierzchniowych, stopniowe przywracanie pokrywy roślinnej oraz uzupełnianie podziemnych zasobów wodnych. Isnieje możliwość, iż konflikty pasterzy zmuszonych do walk o zasoby wodne zostaną znacznie ograniczone56. Gleby Gleby występujące w Sudanie można podzielić na trzy kategorie, uwzględniając położenie geograficzne terenów, na których wystę56 Tamże. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 51 pują. Można zatem wyróżnić: piaszczyste gleby północnej, zachodniej i środkowej części kraju, gleby z zawartością gliny w regionie centralnym i wreszcie gleby laterytowe na południu. Jest jeszcze czwarta grupa, wprawdzie o wiele mniej powszechna, ale o dużym znaczeniu gospodarczym. Są to gleby łęgowe występujące wzdłuż Nilu, w delcie rzeki Qash w Kassala, a także w Baraka Delta w Tokar w pobliżu Morza Czerwonego57. Rolniczo najważniejsze są gleby iłowe w centralnym Sudanie, które rozciągają się od zachodu Kassala przez al-Aswat i południowy Kordofan. Znane są one jako pękające gleby ze względu na ich właściwości, umożliwiające im po suchych miesiącach przywrócenie przepuszczalności. Na wschód od Białego Nilu napotkać można duże obszary, które są wykorzystywane do automatycznego nawadniania upraw. Na zachód od Białego Nilu gleby te są wykorzystywane na tradycyjne uprawy, takie jak: sorgo, sezam, orzeszki ziemne, a także (w okolicy Gór Nubijskich) bawełnę. Teren z glebą zawierającą gliny leży na szerokiej równinie zalewowej w górnym biegu Nilu wraz z dopływami, obejmuje większość Aali, jeden Nil i górną Bahr al-Ghazal. Obszar ten znajduje się w strefie intensywnych opadów podczas pory deszczowej. Równina zalewowa jest przez cztery do sześciu miesięcy dużym obszarem bagiennym. Podobnie jak Sudd, który wraz z przyległymi obszarami jest zalewany przez jeden lub dwa miesiące. Z tego powodu słabo nadaje się do produkcji roślinnej, ale trawy podczas suchych okresów są wykorzystywane do wypasu58. 57 Tamże, s. 22–23; zob. Darfur. Geografia i ludność, oprac. O. Zin El Abidin, www.ashorooq.net/index.php?option=com_content&view=article& id=1958:2009-08-08-15-23-29&catid=41:2008-07-30-07-11-08&Itemid=33, [16.05.2013]. 58 Tamże; por. Central Intelligence Agency, CIA, The World Factbook, Sudan. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html [14.01.2013]. �52 I. Uwarunkowania geopolityczne... Na piaszczystych glebach w obszarach półsuchych w północnym Darfurze jest roślinność wykorzystywana do wypasu. Hodowla zwierząt gospodarskich jest tu podstawą działalności mieszkańców, ale występuje też produkcja roślinna, głównie prosa. Uprawia się również orzeszki ziemne i sezam. Piaski goz są głównym obszarem, z którego pochodzi guma arabska uzyskiwana poprzez nacinanie i zbieranie żywicy z drzew akacji senegalskiej (Acacia senegal, znanych lokalnie jako hashab). To drzewo ma dogodne warunki dla wzrostu w tym regionie. W regionie gleb laterytowych występują też rozległe wilgotne lasy. Produkcja roślinna jest tu rozproszona, a gleba, gdzie są uprawy, traci swą płodność stosunkowo szybko, co dzieje się nawet w tych bogatszych glebach. Po wyeksploatowaniu leżą odłogiem czasami przez pięć lat59. Gleby w Darfurze są w 60% piaszczyste (goz), generalnie korzystne dla roślin takich jak: proso (dukhun), orzeszki ziemne, arbuz i sorgo. Są tu też rozproszone gleby zawierające glinę i żwir. Szacuje się, że mniej niż 50% z nich służy uprawom. Piaszczyste gleby odpowiednie dla rolnictwa w Darfurze Północnym dają dochód z obszaru około siedmiu milionów feddanów (jednostka miary pola powierzchni stosowana w Egipcie, Sudanie i Syrii, 1 feddan to odpowiednik 4200 m2), z czego mniej niż połowa przypada na hodowlę. Poważnym ograniczeniem rozwoju rolnictwa w Darfurze jest też system własności ziemi60. Rodzaje gleb w regionie to: skały fundamentowe, skały żelaziste, piaszczyste strefy goz i ziemie wulkaniczne61. 59 Tamże; zob. A. O m a r, K. E d i n a m, Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification, Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. 60 Tamże; zob. W. C h a r l i e, M. O s m a n, E. A l i, Construction on Expansive Soils in Sudan, New York 1984. 61 Y. S a t t i, Pastoralists, Land Rights and Migration Routes The Case of West Darfur State, Addis Ababa 2006, s. 262–264. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 53 Grunty rolne w regionie Zaletą południowego Darfuru jest występowanie rozległych gruntów rolnych i ich zróżnicowanie. Począwszy od ciężkich gleb gliniastych (krakingu) są też lekkie oraz osady piaszczystych dolin, szacowane na 24 mln akrów, co stanowi 74% ogólnej powierzchni całego regionu. Obecnie powierzchnia wykorzystywanych i nawadnianych gleb nie przekracza 7 mln akrów, co stanowi 30% powierzchni gruntów ornych, które obejmują ciężką glebę gliniastą, piaszczyste osady, żyzne doliny zalewowe i gleby wulkaniczne. Lasy (tereny zadrzewione, sawanna drzewiasto-krzaczasta) pokrywają 5,7 mln ha, co stanowi 48% powierzchni tego obszaru. Lasy odgrywają istotną rolę w gospodarce regionu ze względu na produkcję gumy arabskiej i pozyskiwanie owoców z drzew leśnych. Przyczyniają się one do zwiększenia dochodów gospodarstw wiejskich oraz stanowią naturalne pastwiska dla zwierząt62. Szata roślinna Informacje z 1870 roku wskazują, że większość regionu była zarośnięta lasem akacjowym, palmami Baobab, gatunkami twardego drewna oraz obszarem zielonym. Sto lat później większość lasów ustąpiła miejsca użytkom zielonym bogatym w dzikie życie. Lasy są ważnym elementem oraz zródłem zapewniającym owoce, drewno, materiały do budowy oraz wyrobu mebli, gumy arabskiej, jak również dla zapewnienia żywności i schronienia dla dzikiej zwierzyny. Większość opisanej fauny w tym regionie jest już wymarła. Oczywistym jest, iż intensywna ekspolatacja lasów w połączeniu ze spadkiem opadów doprowadziły bezpośrednio do stopniowego zaniku większości pokrywy roślinnej pod koniec 1960 roku. Najpowaznieszym czynnikiem tego kryzysu jest niewątpliwie Tamże; zob. Alsudan Aljugrafia alsijasia wa alimkaniat al-zrayia (Geografia polityczna Sudanu i potencjał rolny), http://www.nectarforum.com, [20.03.2014]. 62 �54 I. Uwarunkowania geopolityczne... zmiana klimatu. Niszczenie lasów przybrało na sile tuz na początku obecnego konfliktu. Milicja wraz z pasterzami wycięli dojrzałe drzewa dla zapewnienia wyżywienia dla swoich stad. Armia również przystąpiła do niszczenia. Las dębowy UM Kurdoos na wschodzie Nyala, symbol dumy mieszkańców, został całkowicie wycięty przez żołnierzy, a następnie drewno zostało sprzedane producentom mebli w Chartumie. Wokół obozów wewnętrznych uchodźców, gdzie żyje 3 mln osób, ziemia została całkowicie ogołocona z krzewów, jedynego źródło dostarczającego opału i energii. W prostym szacunku miliony krzewów zostało bezpowrotnie wyciętych63. Przybycie wspólna Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze (United Nations – African Union Mission in Darfur – UNAMID)64 spowodowało wzmożenie prac budowlanych. Cegła stała się towarem najwyższej jakości, jak również drewno jako źródło ognia do pieców. Wszystkie lasy w regione były bezpłatnie dostępne dla kazdego, a wprowadzenie pilarek spowodowało bardziej efektywną wycinkę. Niektórzy rolnicy uznali ścinkę drzewa dla producentów cegły za bardziej lukratywne zajęcię niż uprawa roślin. Powinno się zmodernizować cegielnie, a ich piece powinny być zasilane energią słoneczną. Egipscy delegaci do Darfuru zaproponowali wybudowanie dwóch fabryk cementu do produkcji bloków w zamian za rezygnację z cegieł. Jak najszybciej powinno się uruchomić kampanię sadzenia drzew oraz odbudowy lasów. Władze lokalne muszą zacząć pro63 Tamże; zob. United Nations Environment Programme, Environmental Degradation Triggering Tensions and Conflict in Sudan, [6.02.2015]. 64 Wspólna misja Unii Europejskiej i ONZ dla Darfuru została powołana 31 lipca 2007 poprzez przyjęcie Rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1769, a jej mandat był kilkukrotnie przedłużany. Głównym zadaniem UNAMID jest ochrona ludności cywilnej, nadzorowanie pomocy humanitarnej, porozumień pokojowych, wspieranie przemian politycznych, promowanie praw człowieka a także śledzenie sytuacji na pograniczu z Czadem i Republiką Środkowoafrykańską. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 55 wadzić kampanię dla zatrzymania destrukcyjnej eksploatacji lasów i pastwisk. Najlepiej nadającym się drewnem do uprawy jest drewno akacjowe, które stosunkowo szybko rośnie a obszary ich wzrostu mogą być łatwo nawadniane poprzez przekierowanie spływu do gospodarstw. Jest to również przydatne, o ile władze lokalne oraz prywatni inwestorzy skoncentrują w gospodarstwach w obszarach wiejskich produkcję drewna opałowego, jako paszy dla zwierząt i źródła gumy arabskiej. Gospodarstwo może stanowić róznież miejsce życia dla dzikich zwierząt. Prywatni inwestorzy mogą być zachęcani poprzez oficjalne dotacje oraz ulgi podatkowe. Najlepszym sposobem do uzyskania koszyści dla ochrony środowiska jest sprzedaż produktów poniżej ceny rynkowej nielegalnie wycinanego drzewa. Istnieje również krajowy kryzys paliwowy w ośrodkach miejskich, gdzie większość ludzi wciąż używa drewna do opału oraz węgla drzewnego. Jednocześnie wzrasta wykorzystanie gazu ziemnego. Władze muszą zwiększyć dostawy gazu po przystępnych cenach. Wykorzystanie energii słonecznej do zasilania domostw to kolejna tania i przydatna opcja65. Zarządzanie ziemią i rolnictwem Rolnictwo to najpowazniejsza działalność w regionie, wykorzystująca do rozwoju głównie deszcz. Woda jest wydobywana ze studni, a nasępnie jest wykorzystywana do nawadniania upraw i potrzeb osad. Dochodowymi uprawami w regionie są: proso, nasiona strączkowe i warzywa. W zalewanej Wadi głównie uprawia się warzywa, tytoń tabaka, melony i owoce sezonowe, a w górskim Jabel Marra – sosny, oliwki, naturalnie rosnące jabłTamże; zob. Sudan Post Conflict Envirnment Assessment, This report by the United Nations Environment Programme was made possible by the generous contributions of the Governments of Sweden and the United Kingdom, Nairobi 2007, s. 22–26. 65 �56 I. Uwarunkowania geopolityczne... ka, owoce, pszenica, rośliny strączkowe, tytoń papierosowy oraz warzywa. Różnorodność spożywanych roślin jest wyznacznikiem zdrowej diety i w odniesieniu do sąsiadów jest dużo lepsza. Darfur nie miał żadnego związku z powtarzającymi się klęskami głodu sprzed 1960 roku, choć rolnictwo było praktykowane na niewielką skalę. Wystarczalność jedzenia była normą, a import żywności był zupełnie nieznany. Jednak od 1965 roku kilka nieurodzajów wynikających z małej ilości opadów spowodowało głod. Rozległe równiny na północy i wschodzie regionu obsypała gruba warstwa przenoszonego piasku. Upadek produkcji zbóż doprowadził do uzaleznienia się od pomocy żywnościowej. Jak już wspomniano wcześniej, podziemny poziom wód uległ obniżeniu w wyniku spadku opadów. Produkcja owoców w wielu dziedzinach również zmalała. W 1970 roku władze w Nyala zakazały wykorzystywania pomp zasilanych benzynowo do nawadniania sadów, ponieważ poziom wód podziemnych drastycznie się obniżał. Tylko w niektórych obszarach wokół Jabel Marra, np. kebkebeya nawadnianie sadów było możliwe66. Mimo tej katastrofalnej sytuacji nie istniał oficjalny plan dla zabezpieczenia zasobów żywnościowych ani nie dokonywano prób zastosowania wcześniejszych rozwiązań. W regionie o wysokim ryzyku braku bezpieczeństwa żywieniowego słusznym jest angażowanie władz w proces produkcji ziarna, przechowywania i stabilizacji rynku zbóż przez okrągły rok, wykorzystując rosnące w wystarczającej ilości zboża z południowej części regionu, w którym suma opadów jest wyższa. Największą plagą dla rolnictwa 66 M. E l Z a i n, The Origins of Current Conflicts: Rural Water Provision and the Reshaping of Human Settlements and Environmental Resources in Western Sudan, Addis Ababa 2006, s. 123–125; zob. A. O s m a n, H. Yo u n g, R. H o u s e r, J. C o a t e s, Agricultural Change, Land, and Violence in Protracted Political Crisis, Oxfam America Research Backgrounder series,2013, http://www.oxfamamerica. org/static/media/files/Darfur-Land-Research-Oxfam.pdf, [11.01.2016]. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 57 w regionie w chwili obecnej jest zastraszanie rolników na ziemiach przez milicję wspieraną przez rząd w celu niezależnego zasiewu pasz dla własnych wielbłądów i koni. Prezentacja ta sprzyja kontrolowanemu zastosowaniu nawozów i wprowadzeniu upraw modyfikowanych genetycznie w celu zwiększenia wydajności. Nowoczesne metody nawdniania, np. kapanie jest skutecznym rozwiązaniem zwłaszcza dla ograniczonych zasobów wodnych w sadach. Sadzenie zieleni zatrzymującej wodę, posypywanie piaskiem pola, mechanizacja, zwalczanie szkodników zwłaszcza szarańczy są równie istotne w planowaniu skutecznych upraw67. Hodowla zwierząt Hodowla zwierząt jest wielkim biznesem w regionie, natomiast pasterstwo jest reliktem epoki brązu i nie jest efktywną drogą dla wzbogacania się. W tak wrażliwym środowisku jak Darfur utrzymanie dużego stada powyżej nośnosci gruntu jest niemożliwe do utrzymania. Zapotrzebowanie na wodę i tereny pastwiskowe jest duże i trudne do zabezpieczenia, co powoduje zwiększenie ryzyka konfliktów wśród osiadłych rolników i pasterzy. Najlepszym rozwiązaniem dla pasterzy bydła, owiec wielbłądów jest osiadłe rolnictwo pod warunkiem niedrogiego dostępu do wody oraz paszy dla zwierząt. Pierwszym krokiem do utworzenia przemysłu paszowego jest odzysk pozostałości rolnych. Stada mogą być kontrolowane poprzez służby weterynaryjne. W ten sposób konkurencja wśród pasterzy i rolników zostanie zmniejszona, a konflikt zbrojny nie będzie już konieczny. W dłuższej perspektywie zaistnieje potrzeba całkowitego zniesienia pasterstwa. Potencjał produkcji zwierzęcej w regionie jest ogromny. Popyt Tamże; por. United Nations High Commissioner for Refugees, Division of International Protection – UNHCR, country of origin research and information, Darfur 2012, s. 191–195. 67 �58 I. Uwarunkowania geopolityczne... na produkty pochodzenia zwierzęcego jest wysoki w Sudanie i w krajach sąsiednich, ma wszelkie podstawy by być podstawą wielkiego przemysłu eksportowego68. Gęstość zaludnienia i zmiany demograficzne Według ostatniego spisu ludności Sudanu (2010) Darfur jest zamieszkany przez prawie 9 mln ludzi, czyli sześć razy więcej niż w 1930 roku. Oczywistym jest, ze gwałtowny wzrost ludności oraz malejące podstawowe zasoby zwiększają konkurencję do zdobywania zasobów koniecznych do podtrzymywania życia. Migracja do obszarów o lepszych zasobach spowodowała konflikty. Rząd przy pomocy utworzonych grup milicyjnych podjął starania uzyskania kontroli nad regionem. Miliony ludzi zostało wypędzonych ze swoich gruntów i osadzonych w obozach dla wewnętrznych uchodźców. Ponadto wprowadzono pasterzy z sąsiednich krajów na zajęte już tereny. Sytuacja ta jest wynikiem trudnej polityki rządu dla utrzymania bezpieczeństwa. W miejsce poprzednich mieszkańców wprowadzono nowych dzierżawców i specjalistów. Polityka przymusowej migracji ma na celu przywrócenie zasobów wodnych i pokrywy roślinnej na zachodzie regionu, co moze zostać utrudnione przez woję domową pomiędzy pierwotnymi osadnikami, a okupantami spowodowaną konfliktami wynikacjącymi z przeszłości69. Klimat Sudan ma generalnie klimat gorący, ale zróżnicowany: od wybitnie suchego na północy do umiarkowanie wilgotnego na 68 Tamże, s. 171–178; zob. A. D a w o u d, O. H a m i d, Impact of Darfur Conflict on Livestock Population in West Darfur State, „Asian Journal Agricutural Research”, 6(2012), nr 1, s. 46–51. 69 Darfur: Land, People, and Conflict, http://www.darfurdevelopment.org/ node/2, [16.12.2015]; por. Beyond emergency relief, longer-term trends and priorities for UN agencies in Darfur, Khartoum 2010, s. 14. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 59 południu. Temperatury nie różnią się znacząco w określonym sezonie w zależności od położenia. Najważniejszą cechą klimatyczną, która podlega zmianom, jest ilość opadów deszczu i długość pory suchej. Różnice w długości pory suchej zależą od tego, czy dominują suche wiatry północno-wschodnie napływające z Półwyspu Arabskiego czy wilgotne wiatry południowo-zachodnie wiejące z dorzecza Konga i znad Zatoki Gwinejskiej70. Od stycznia do marca kraj jest pod wpływem suchego wiatru północno-wschodniego. Nie ma praktycznie żadnych opadów, za wyjątkiem niewielkiego obszaru w północno-zachodnim Sudanie, gdzie wiatry przychodzące znad Morza Śródziemnego przynoszą okazjonalnie lekkie opady. Na początku kwietnia, wraz z wilgotnym wiatrem południowo-zachodnim, występują w południowym Sudanie obfite deszcze i burze z piorunami. Przez lipiec wilgotne powietrze dociera do Chartumu, w sierpniu rozszerza swoje obszary do północnych granic koło Abu Hamad, chociaż w niektórych latach wilgotne powietrze może sięgnąć nawet egipskiej granicy. Przepływ staje się słabszy, gdyż powietrze rozprzestrzenia się na północ. We wrześniu suchy wiatr północno-wschodni wzmaga się i do końca grudnia obejmuje cały kraj. Yambio, blisko granicy z Demokratyczną Republiką Konga, ma dziewięć miesięcy pory deszczowej (kwiecień – grudzień) i otrzymuje średnio 1142 mm deszczu każdego roku. W Chartumie trwa trzymiesięczna pora deszczowa (lipiec – wrzesień) z roczną średnią opadów 161 mm. W Atbarah występują deszcze tylko w sierpniu, a średnia roczna opadów wynosi tylko 74 mm71. 70 K.M. B a r b o u r, The Republic of the Sudan: A regional geography, London 1964, s. 200–212. 71 Tamże, s. 220–225; zob. J. S t u r d i v a n t, Is there a connection between Climate Change and Conflict in Darfur?, Institutionen för geovetenskaper Uppsala Universitet 2012, http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:527614/ FULLTEXT01, [22.01.2015]. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 60 Co kilka lat pojawiają się wiatry południowo-zachodnie, niosące niewiele deszczów. W dodatku do centralnego Sudanu mogą dotrzeć opóźnione lub spaść nie na wszystkich obszarach. Jeśli tak się zdarzy, wówczas następuje czas suszy i głodu. Temperatury są najwyższe na koniec sezonu suchego (w okresie od marca do czerwca), niebo jest zwykle bezchmurne. W Chartumie w najcieplejszych miesiącach, maju i czerwcu, średnia temperatura może osiągnąć poziom od 41°C do 48°C. W północnym Sudanie, z krótką porą deszczową, wysokie temperatury występują w ciągu dnia przez cały rok, z wyjątkiem zimowych miesięcy w części północno-zachodniej, gdzie pojawiają się opady nadciągające od Morza Śródziemnego w styczniu i lutym. Temperatura podczas suchego sezonu w całym środkowym i północnym Sudanie szybko spada po zachodzie słońca. W Chartumie występują w styczniu temperatury średnio 15°C i zdarza się, że spadają do 6°C. W centralnym Sudanie występują gwałtowne burze z pyłem, związane z przepływem wilgotnego powietrza od maja do lipca. Wilgotne, niestabilne powietrze przechodzi w burzę w ciepłe popołudnia. Zdarza się, że zbliżający się sztorm wywołuje ogromny mur żółtego piasku i gliny, które mogą czasowo zmniejszyć widoczność do zera72. 8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze Susze i niewystarczające opady są charakterystyczne dla terytoriów w zachodnim Sudanie, przede wszystkim w Darfurze Północnym i Kordofanie. W ciągu ostatnich stu lat w tym regionie miało miejsce pięć okresów przedłużających się posuch. Dwa z nich wydarzyły się w ciągu ostatnich dwudziestu lat. W tych obszarach H. M e t z, Sudan: A Country Study, GPO for the Library of Congress, http:// countrystudies.us/sudan/33.htm, [11.01.2015]. 72 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 61 średnia opadów waha się od 100 do 600 mm rocznie, co przy jej dolnej granicy powoduje duże prawdopodobieństwo poważnych negatywnych następstw w gospodarce rolnej i hodowlanej. Poziom opadów w latach 1950–1990 spowodował trzy długie okresy suszy, z których jeden miał miejsce w połowie lat sześćdziesiątych i charakteryzował się stosunkowo lekkim przebiegiem. Drugi z tych okresów, który miał miejsce w latach 1972–1975, był jednak już stosunkowo ciężki, natomiast trzeci w latach 1982–1984 był niemal katastrofą. Tym okresom suszy towarzyszył wybuch starć zbrojnych. Najgorsze, najbardziej dotkliwe z tych starć zdarzyło się w połowie lat osiemdziesiątych i przybrało formę konfliktu zbrojnego o dużym natężeniu. Z czasem potyczki przerodziły się w regularne działania wojenne73. Poniższy wykres pokazuje zależności między opadami a konfliktami wybuchającymi na tym obszarze na przestrzeni 40 lat (1950–1990). Wykres pokazuje dwa trendy – są to tempo wzrostu występowania sytuacji konfliktowych i ich powiązanie z warunkami atmosferycznymi, czyli opadami deszczu. Można zaobserwować, że minimalne opady deszczu zbiegają się z nasilonym występowaniem konfliktów w ciągu roku74. Okres niskich opadów obrazuje wpływ suszy na sytuacje konfliktowe. Wykres pokazuje również różnicę między wpływem suszy na sytuację społeczną w połowie lat siedemdziesiątych i w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku. Pierwsza z nich była średnio dotkliwa, natomiast druga trwała długo i nie pozostała bez wpływu na nasilenie niepokojów społecznych i zaostrzenie konfliktów 73 M. S u l i m a n, The War in Darfur: The Resource Dimensiont, „Sudanese Journal for Human Rights’ Culture and Issues of Cultural Diversity”, 2008, nr 8, s. 9–17; zob. t e n ż e, The Sudan: Resources, identity and war, Cambridge 2000. 74 J. R e y n o l d s, D. S t a f f o r d S m i t h, Global Desertification: Do Humans Cause Deserts?, Berlin 2002, s. 211–220. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 62 Opady deszczu w mm (0 -200 mm) Wykres 2. Korelacja między opadami i konfliktami w Darfurze Północnym (1950–1990) 600 500 400 300 200 100 0 1950r 1955r 1960r 1965r 1970r 1975r 1980r 1985r 1990r Konflikty Opady deszczu Źródło: Opracowanie własne na podst. M. Suliman, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004. zbrojnych. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku nastał w regionie czas suszy, głodu i konfliktów zbrojnych. Nasiliły się migracje. Susza przyczyniła się do upadku gospodarki wiejskiej. Wiele zwierząt padło. Pasterze często w pośpiechu pozbywali się pozostałych zwierząt za niskie ceny. Życie ludności było trudne. W takim momencie społeczność wiejska podatna jest na dezintegrację, poddawanie się niepokojom i popadanie w konflikty zbrojne, a w końcu wojny. To właśnie miało miejsce w północnym Darfurze w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku75. O. A b d i, E. G l o v e r, O. L u u k k a n e n, Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification: Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. 75 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 63 Wiele lat później w 2007 roku Program Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych (The United Nations Environment Programme – UNEP) opublikował kompleksową analizę głębokości kryzysu ekologicznego różnych części pasa Sahelu. Okazało się, że w Darfurze w latach 1973–2006 została utracona 1/3 powierzchni zadrzewionych. Na podstawie tych badań można dojść do wniosku, że tego rodzaju skala suszy i okres braku opadów wystarcza, aby środowisko przyrodnicze zmieniło się znacząco, niezależnie od wpływu człowieka. Wynikiem tego było przesunięcie na 40 lat w kierunku południowym klimatu pustynnego o około 100 km. Taka skala historycznych zmian klimatu jest niemal bez precedensu. Zmniejszenie opadów zmieniło miliony hektarów terenów marginalnie półpustynnych w pustynne. Proces ten spowodował zmianę północnej części Sahelu w teren niemal całkowicie pustynny. Spowodowało to także przemieszczenie się społeczności pasterskiej na tereny południowe w celu poszukiwania terenów pod pastwiska76. Darfur został bardzo dobrze zbadany i istnieje kilka znakomitych dostępnych opracowań, które szczegółowo analizują związki pomiędzy źródłami utrzymania, konfliktami i zasobami. Jest wniosek, że wpływ zmian klimatu na konflikty i warunki życia może być zrozumiany tylko wtedy, gdy instytucje i polityka są częścią analiz, która została wczesniej wykonana. Hipoteza, że zmiany klimatyczne są bardzo znaczące jest wystarczająco wiarygodna. Nie ma wątpliwości, że susza jako zjawisko klimatyczne, była głównym powodem klęski głodu w latach osiemdziesiątych, a z kolei głód był istotnym czynnikiem upadku starego porządku w Darfurze. Środowiska sudańskie, w tym naukowcy, od dawna J. M u n d y, Introduction: Securitizing the Sahara, Association of Concerned Africa Scholars Review, 2010 r., http://concernedafricascholars.org/bulletin/ issue85/mundy/, [19.02.2015]. 76 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 64 twierdzili, że w Darfurze ma miejsce katastrofa ekologiczna. Ale poza tym, powiązania przyczynowo-skutkowe są skomplikowane77: – Argument że istnieje związek przyczynowy między zmianą klimatu przez człowieka i suszą w latach 1983–1985 jest niesprawdzony. – Susza i degradacja środowiska naturalnego doprowadziły do niedoboru produkcji żywności, w Darfurze nie było rozwoju gospodarczego ani możliwości dla jego mieszkańców, aby bardziej efektywnie wykorzystywać produktywne zasoby regionu. – Kryzys dostępu do żywności doprowadził do klęski głodu z powodu zaniedbania rządu. – Darfur pokazał niezwykłą umiejętność przetrwania i odporność na głód w latach 1984–85, ale było to kosztem jego rezerwy kapitału produkcyjnego i społecznego. – Susza i degradacja środowiska naturalnego spowodowały zmiany migracji i dostępność środków do życia, tworząc faktyczne, otwarte oraz utajone konflikty, które później stały się przyczynkiem do wybuchu konfliktu zbrojnego. – We wszystkich przypadkach, znaczący, gwałtowny konflikt wybuchł z powodu czynników politycznych, zwłaszcza postawy rządu Sudanu, przejawiającej się w reagowaniu na lokalne problemy poprzez wsparcie grup milicji w celu powstrzymywania wszelkich oznak oporu. Susza, głód i niepokoje społeczne ułatwiły rządowi realizację takiej strategii. Na pytanie czy zmiana klimatu jest sprawcą katastrofy w Darfurze odpowiedź nie jest prosta. Wydaje się, że czynniki klimatyczne i środowiskowe zmusiły mieszkańców Darfuru aby w celu uzyskania dogodnych warunków życia migrować w kierunku A. d e Wa a l, Is Climate Change the Culprit for..., dz. cyt.; zob. J. B o r g e r, Darfur conflict heralds era of wars triggered by climate change, UN report warns, Theguardian, Saturday 23 June 2007, http://www.theguardian.com/environment/2007/jun/23/sudan.climatechange, [17.03.2015]. 77 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 65 południowym. Zmiany te są już od wieków, ale w ciągu ostatnich trzydziestu lat, miały miejsce w szybszym tempie i na większą skalę. Jednak zubożone zasoby naturalne i zmiany bytowe nie mogłyby jako jedynedoprowadzić do konfliktu, nie mówiąc już o konflikt zbrojnym. Najważniejszą sprawcą przemocy w Darfurze jest rząd, który nie tylko nie wykorzystuje instytucji lokalnych i centralnych w celu rozwiązania problemów środowiskowych w Darfurze, ale w rzeczywistości jeszcze pogorszył jego sytuację przez zmilitaryzowane interwencje i wprowadzenie zarządzania kryzysowego gdy powstały spory polityczne. To co obecnie potrzebne jest w Darfurze, to nowy ład, który brałby pod uwagę wyzwania nadchodzącego stulecia, w tym wpływ przyszłych zmian klimatycznych78. Chociaż na pewno, zmiany klimatyczne wywarły znaczący wpływ na życie w Darfurze, nie wydaje się, że mogą one być jako jedyne odpowiedzialne za wydarzenia, które miały miejsce w Darfurze. Zmiany klimatyczne zapewne doprowadziły do suszy, która spowodowała głód w latach 1984–1985. Z powodu głodu wiele ludzi przeniosło się z północnej części Darfuru do wilgotnej części południowej. Przy tak dużej skali przemieszczeń na nowe obszary, gdzie spotykają się ludzie o różnych przekonaniach i sposobach życia nieuchronnie musi dojąć do napięć między nimi. Zatem nie tylko zmiany klimatyczne, ale interakcje wynikające z bliższych kontaktów osób z różnych grup odegrały tu rolę. Porażką rządu jest fakt, iż nie zadziałał we właściwy sposób. Kryzys w Darfurze zaczął się od działań rządu, który nie traktował wszystkich swoich obywateli jako równoprawnych. Region Darfur potrzebuje pomocy ukierunkowanej na skutki wynikające z sytuacji środowiskowej, natomiast rząd Sudanu jako sposób „rozwiązania” problemu wybrał akcje militarne. H. C r o s h a w, Darfur, Conflict, and Climate Change: Identifying Opportunities for Sustainable Peace, 2008, s. 20–55, http://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/handle/10161/554/MP_hrc4_a_200805.pdf?sequence=3, [18.03.2015]. 78 ��Rozdział II Etniczne i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru Na terenie dzisiejszej prowincji Darfur istniało w okresie od 1650 do 1874 roku silne suwerenne państwo zwane Sułtanatem Darfuru. Było to niezależne królestwo islamskie, rządzone przez sułtanów, mające własną walutę oraz ustrój państwowy zbliżony do federalnego. Sułtanowi podlegali poszczególni przywódcy plemienni, którzy jednak na własnych obszarach rządzili samodzielnie i byli całkowicie niezależni aż do okresu włączenia w obręb Sudanu, prowincji utworzonej przez Egipt w 1821 roku, będącej wraz z nim częścią Imperium Osmańskiego1. Obszar Darfuru przez wiele lat był zaniedbywany, co przyczyniało się do coraz większej izolacji od reszty kraju. Różnice w poziomie rozwoju dotyczyły nie tylko płaszczyzny ekonomicznej, ale także praw politycznych i rozwoju kulturowego. System regionalny, istniejący w Sudanie od roku 1982, doprowadził w praktyce do podtrzymania zacofania gospodarczego Darfuru i zwiększenia jego izolacji politycznej2. F. A l - A r a d i, http://www.alsharq.net.sa/2012/05/20/295543, [24.02.2012]. M. S u l i m a n, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004, s. 356; zob. także: Z. A b d e l m a g s u d, Albea wa Alinsaan (Człowiek i środowisko), Aleksandria 1997. 1 2 �68 II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze Z uwagi na różnorodność klimatu i warunków przyrodniczych w Darfurze, poszczególne ludy osiedlały się w różnych częściach tego obszaru. Tak np. plemiona Fur Tora osiedliły się w Dżabal Marra, a Tundżur, Zaghawa i Khazam zadomowiły się w północnym Darfurze. Każdy z przywódców plemiennych rządził niezależne od władzy centralnej. Samodzielnie też regulowali oni stosunki pomiędzy sobą. Brak barier naturalnych sprzyjał tu od wieków sukcesywnym, trwającym przez lata migracjom. Napływ kolejnych ludów pasterskich, zarówno od wschodu, jak i zachodu, poszukujących bezpieczeństwa i nowych terenów z lepszymi zasobami wody i paszy dla chowu zwierząt, sprzyjał rozprzestrzenianiu się znajomości wytopu żelaza i kowalstwa oraz innych rzemiosł i roślin uprawnych. Rozwijał się tu też handel dalekosiężny i kontakty kulturowe między różnymi regionami i grupami etnicznymi, przyczyniając się do powstawania miast i tworzenia państwowości. Intensywne migracje, które charakteryzują region Darfuru w związku ruchem plemion arabskich i afrykańskich, mają wyraźny wpływ na jego historię, zwyczaje i tradycje. Migracje te niosły ze sobą wpływy kulturowe, społeczne, ekonomiczne i religijne oraz powodowały radykalne zmiany. Zdaniem historyków, Darfur był znany w świecie jeszcze przed islamem. Już starożytni Egipcjanie i Rzymianie mieli z tym krajem kontakty. W górach Meidob przebywał ponoć nawet jeden z dowódców faraonów o imieniu Hrkov, a Rzymianie starali się utrzymać stosunki handlowe dzięki znanemu szlakowi transsaharyjskiemu zwanemu „drogą czterdziestu dni” (Darb al-Arba’in), łączącemu miasta Kutum w Darfurze i Asjut w Egipcie. Początki państwowości w Darfurze wiążą się jednak z ludem Dadżo (Dajo), który osiedlił się w południowo-wschodniej części Dżabal Marra. Historia Dadżo nie została jednak zapisana i udokumentowana w sposób uporządkowany i wiarygodny. Istnieje �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 69 jedynie w zwyczajach ooraz pamięci ludzi, którzy znając wydarzenia historyczne, przekazywali ją w formie opowieści. Według tej ustnej tradycji Dadżo rządzili Darfurem od II do XIII wieku. W państwie tym panowało sześciu władców. Pierwszy z nich to sułtan Abdullah Dag, a ostatni to sułtan Omar Ibn Amen, znany jako „Ksavro”. Niektóre grupy plemienia Dadżo zamieszkiwały także Kordofan (Góry Nubijskie), Darfur i Czad. Członkowie tego plemienia znani byli ze swojej pasji do muzyki i zabawy. Uważa się ich za wynalazców starych sudańskich instrumentów muzycznych. Niektóre z nich są ciągle jeszcze używane w Sudanie, przykładowo TomTom „podudzia” i gwizdek heban3. Ludem, który przejął władzę w regionie Darfuru w końcu XIII wieku, byli Tundżurowie (Tunjur). Panowali oni do pierwszej połowy XV wieku. Niektórzy zaliczają Tundżurów do plemion arabskich z konfederacji Bani Hilal i uważają ich za pierwsze plemię, które wprowadziło język arabski w Darfurze. Istnieje też pogląd, że są częścią plemienia Fur lub należą do zarabizowanych ludów nubijskich z Doliny Nilu, których część wyemigrowała do Darfuru. Trzeba pamiętać, że zasięg geograficzny tych państwowości nie pokrywał się ze sobą. Sułtanat Tundżur znajdował się w Darfurze Północnym, podczas gdy panowanie ludu Dadżo dotyczyło raczej Darfuru Południowego. Po upadku państwa Dadżo, Tundżurowie rozszerzyli swoje wpływy w Darfurze, a ich stolicą stało się miasto Arwa na górze o tej samej nazwie. Tundżurowie znani byli z handlu, a ich stolica była jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się miast w tamtym czasie. Gubernator miasta Arwa zdołał nawiązać stosunki gospodarcze z Turkami osmańskimi panującymi w Egipcie, a kupcy z Kairu dostarczali mu Tamże s. 371; zob. B. H a r o u n, N. A d a m, Ethnic Composition, Economic Pattern, and Armed Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8, s. 9–10. 3 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 70 broń w zamian za złoto. Tundżurowie znani byli także ze swojego z jednej strony silnego przywiązania do religii muzułmańskiej, a z drugiej elastyczności w sprawowaniu władzy i nieuciekania się do okrucieństwa w zarządzaniu swoim państwem. W tym ostatnim byli przeciwieństwem tego, co robili Dadżo. Byli znani również za swojej dobrej architektury i budowy dróg. W Arwa nadal istnieją ślady utwardzonej drogi4. Uważa się ich także za twórców państwa Wadaj, istniejącego na zachód od Darfuru i włączonego do francuskiego Czadu5. Lud Fur dawniej nazwano „Altora”, co miało znaczyć „wielcy”, „gigantyczni”. Nazwa wzięła się z tego, że są bardzo wysocy i dobrze zbudowani. Altora budowali okrągłe domy pod nazwą bturnq tonqa, co oznacza „domy gigantów”. Zamieszkiwali w górach Dżabal Marra i nie mieszali się z innymi ludami, przez co, jak twierdzili, zachowali swoją „czystą” krew i charakterystyczne cechy budowy fizycznej. Uważa się, że było to spowodowane faktem zamieszkiwania w górach i pewną izolacją zewnętrzną. Kiedy dotarł do nich islam i zadomowił się na ich obszarze, zaczęli być nazywani Fur. W późniejszym czasie pomiędzy nimi a Tundżurami zostało zawartych wiele małżeństw mieszanych, skąd wzięła się sugestia, że wywodzą się z jednego rodu Altora. Sułtan Suleiman Solondż, zwany również Salomonem Arabii, był pierwszym sułtanem, który ustanowił muzułmański Sułtanat Darfuru w 1445 roku. Udało mu się objąć swoim panowaniem 37 mniejszych królestw. Brał udział w 32 bitwach, a jego królestwo składało się z muzułmanów i pogan. Rozpoczął budowanie silnej władzy w Darfurze, zdjął przywódców na szczeblu lokalnym i powołał nowych liderów ze swoich rodów. W ten sposób rozpoczął Zob. A. A b u Z i a d, Darfur: nahr aldam wa naar algabael (Darfur: rzeka krwi i ognia plemion), Khartoum 2008, s. 39–40. 5 Tamże s. 19–21; zob. R. O l i v e r, A. A t m o r e, Medieval Africa 1250–1800, Cambridge 2001, s. 106. 4 �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 71 rządy klan Kayra (Kira) w Darfurze. Określenie „Kira” oznacza dobrych wnuków. Przywódcy Tundżurów pozostali niepocieszeni po stracie kontroli nad rządem w Farfurze6. Dzieje Darfuru wypełniają liczne wojny prowadzone z Wadajem na zachodzie i Fundżem na wschodzie. Zwykle kiedy Wadaj zyskiwał przewagę, władcy Darfuru kierowali swą ekspansję na wschód, rywalizując o Kordofan z Fundżem. Stolicę państwa na stałe umieszczono w Al-Fashir. Władcy Darfuru wykorzystywali dla swoich celów z powodzeniem migrację kupców i religijnych szejków z Doliny Nilu. Przedstawiciele ludu Fur sprawowali rządy w Darfurze bez przerwy przez prawie 430 lat, od 1445 do 1875 roku. Państwo nie zostało podbite przez Egipt w trakcie kampanii w 1821 roku i utrzymało swą niezależność do roku 1874, gdy ponowny atak egipski położył kres jego niezależności7. Dekadę później, w 1884 roku, został on włączony do państwa mahdystów, przy którego powstaniu Darfurczycy dość aktywnie uczestniczyli. Nawiasem mówiąc, okres panowania mahdystów to jedyny okres z historii Sudanu, w którym Darfurczycy mieli poczucie równości we wspólnym państwie. Po jego upadku w 1899 roku zostali włączeni do powstałego kondominium brytyjsko-egipskiego. Do tego czasu państwo to dość skutecznie potrafiło zachowywać pewną niezależność. Pamiętać należy, że rządy turecko-egipskie i anglo-egipskie nad Darfurem były rządami pośrednimi, a dynastia Solondżów panowała tam aż do 1917 roku. Ostatni z sułtanów Ali Dinar rządził od 1898 do 1916 roku, po czym Darfur został włączony do anglo-egipskiego Sudanu dopiero z początkiem stycznia 1917 roku. Stało się to po tym, jak Ali Dinar próbował w 1916 roku uniezależnić się Tamże, s. 22. M. Ty m o w s k i, Dar Fur, w: Historia Afryki do początku XIX w., red. M. Tymowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996, s. 881–883. 6 7 �72 II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze od kondominium. Od tego czasu Darfur znalazł się pod obcym panowaniem i znajdował się pod nim aż do roku 1956, czyli uzyskania przez Sudan niepodległości8. Z punktu widzenia jednak wielu Darfurczyków nie było to uzyskanie niepodległości przez Darfur, lecz tylko wcielenie go do obcego im państwa (Republiki Sudanu) na zasadzie piątego regionu. Od tego czasu obserwujemy nieustanne dążenia niepodległościowe ludności Darfuru oraz działania rządu sudańskiego mające na celu uniemożliwienie im zdobycie kiedykolwiek szerszej autonomii9. Państwo w Darfurze, nazywane muzułmańskim Sułtanatem Darfuru, zostało podzielone na cztery prowincje. Rządzone było przez sułtana, wspieranego przez dwunastu ministrów. Do ich obowiązków należały przede wszystkim czynności związane z wyborem nowego sułtana po śmierci poprzednika. Prace te były wykonywane w porozumieniu i przy współpracy z Radą Doradczą „Szura”. Składała się ona z 12 członków, w tym z czterech gubernatorów. Szura posiadała też kompetencje do wspierania sułtana w kierowaniu sprawami kraju oraz prowadzenia przygotowywań do wyboru nowego sułtana10. Tabela 2. Wykaz sułtanów, którzy rządzili Sułtanatem Darfuru w latach 1445–1916 Imię sułtana Okres panowania Sulejman Solonj 1445–1476 Omer 1476–1492 Abdurahman 1492–1511 Mahmoud 1511–1526 8 M. Z ą b e k, Historia Sudanu do 1989 roku, w: Róg Afryki. Historia i współczesność, red. J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Warszawa 1999, s. 110–124. 9 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, Toruń, 2014, s. 37. 10 S. H a r i r, Racismin islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru Sosol 1526–1551 Dalil 1551–1569 Sharaf 1569–1584 Ahmed 1584–1593 Idriss 1593–1505 Salih 1505–1627 Mansur 1627–1639 Shosh 1639–1658 Naser 1658–1670 Tom 1670–1683 Kuru 1683–1695 Sulejman II 1695–1715 Musa bin Salman 1715–1726 Ahmed AbubakrMusa 1726–1746 Mohammad Dra bin Ahmed 1746–1757 Omer Lail bin Ahmed 1757–1764 Abu Algassim bin Mohammad 1764–1768 Tirab bin Ahmed 1769–1787 Abderahman Al-Rashid 1787–1802 Mohamad Al-Fadul Abderahman 1802–1839 Hamed Hussien Mohammad Al-Fadul 1839–1874 Ibrahim bin Mohammad Hassan 1874–1875 Ali Dinar bin Zakaria 1898–1916 73 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: N. Barszam, Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008. Poza wspomnianym wyżej handlem z Egiptem, handel dalekosiężny z Darfuru rozwijano także na kierunku wschód-zachód, na tzw. drodze sudańskiej (‘tariq Sudan) prowadzącej z Sawakinu nad Morzem Czerwonym przez Darfur do kraju Hausa. Handlowano przede wszystkim wydobywaną tu miedzią, dostarczaną do Kano i Bornu w zamian za tkaniny hausańskie i orzechy kola ze strefy �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 74 leśnej Afryki Zachodniej11. Pobudzały go też migracje poszczególnych plemion i ludów (szczególnie Fulbe-Mbororo, Hausa, ludów Bornu i Uadaju) z zachodu na wschód, czego wyrazem może być znaczna diaspora potomków tych imigrantów, znanych w Sudanie pod ogólną nazwą Fellata, będących w percepcji Arabów sudańskich jednocześnie potomkami dawnych pielgrzymów do Mekki, którzy zdecydowali się nie powracać do swych krajów pochodzenia. Wspomniane pielgrzymki, odbywane pieszo lub karawanami na osłach i wielbłądach, zaczęły się zapewne już w pierwszych wiekach występowania islamu w tym regionie (niestety brak na ten temat źródeł) i trwały nieprzerwanie przynajmniej do lat sześćdziesiątych XX wieku, kiedy to zostały powoli wyparte przez transport lotniczy. Podkreślić trzeba, że do Darfuru przybywali również przedsiębiorcy i badacze z różnych regionów świata. Powstała tam jedna ze stacji misji gospodarczych na kontynencie afrykańskim, w górnym dorzeczu Nilu12. Mieszkańcy regionu są podzieleni na dwa główne zespoły grup etnicznych: pierwsza jest pochodzenia arabskiego (co sugeruje jej imigracyjne pochodzenie), a druga uznana za lokalną, pochodzenia niearabskiego, uważana jest za rdzennie afrykańską. Znaczenie tego podziału uwypukliło się później, kiedy nałożyła się na niego struktura ekonomiczno- zawodowa ludności w tym regionie. Nie bez znaczenia jest tu jeszcze rozmieszczenie geograficzne ludności i jej podziały społeczne i plemienne. Źródła utrzymania się ludności w Darfurze odpowiadają podziałom etnicznym. Grupa pochodzenia arabskiego to nomadzi, zajmujący się chowem bydła i wielbłądów, podczas gdy ludność grup niearabskich, z wyjątkiem ludu Zaghawa, prowadzi tryb życia R. K a r p i ń s k i, Sudan Centralny do końca XVI w., w: Historia Afryki do początku XIX w., dz. cyt., s. 498. 12 Tamże; zob. O. Z e e n a l - A b d e e n, http://www.ashorooq.net/net, [15.03.2012]. 11 �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 75 oparty w dominującej części na tradycyjnym rolnictwie. Mimo że cały region nosi nazwę Darfur (Dar Fur), czyli dosłownie dom (dar) albo ziemia czy też ojczyzna ludu Fur, to jednak dzieli się on na inne jeszcze podobszary. Zatem każdy dom (dar) stanowi określoną tożsamość społeczną, polityczną i kulturową. Istotne jest tu zbiorowe dziedzictwo kulturowe usytuowane w przestrzeni. Dlatego, mimo formalnego podziału regionu na prowincje, rady i inne jednostki, to jednak tradycyjny podział na „domy” (dary) pozostaje najważniejszym w kontekście grup etnicznych. Prowincja Darfur tradycyjnie dzieli się na trzy główne domy: Dar Zaghawa na zachodzie i północy, Dar Fur w centrum i Dar Rizeigat na południu. Poza nimi są też inne małe „domy” należące do mniejszych plemion13. Dar Zaghawa zamieszkane jest przez pasterzy wielbłądów (Abbala), w Dar Fur żyją społeczności rolnicze (Hakurat14), a w Dar Rizeigat, pasterze bydła (Baggara). Degradacja środowiska miała jednak znaczący wpływ na życie tych grup, z których każda miała na nie swój własny sposób, uwarunkowany ekologicznie, odróżniający się od innych. Z powodu tych różnic w sposobie życia i wykorzystywania zasobów naturalnych, prawdopodobieństwo konfliktów pomiędzy mieszkańcami tych obszarów zawsze było dość duże, a w czasach niedostatku ulegało zwiększeniu15. M. A b u E l b a s h a r, The tribal war in Darfur: A resources fight developed into ethnic and political conflict, London 1993. 14 Metoda podziału gruntów w Sułtanacie Darfuru. System podziału gruntów opierał się na hakurat, dokumencie wydawanym przez sułtana. System ten został wprowadzony w Darfurze w okresie panowania Kuuru, drugiego sułtana z dynastii Keira. Osoba posiadająca hakurat uprawniona była do objęcia określonego obszaru ziemi. Zwykle wiązało się to z nadaniem prawa własności. Czasami jednak było to w formie lenna w zamian za daninę, a czasem jako wynajem. Posiadaczami hakurat byli zazwyczaj zamożni arystokraci, a pracę wykonywali dla nich niewolnicy lub słudzy. Za: J. M o r t o n, Managing Political and Economic Claims to Land in Darfur, 2008, s. 2, http://www.jfmorton.co.uk/pdfs/PolEconDfurLand.pdf, [15.03.2015]. 15 Tamże; M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 352. 13 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 76 Z uwagi na wspomniane podziały etniczne w lutym 1991 roku Darfur został podzielony na Darfur Północny ze stolicą w Al-Fashir, Darfur Południowy ze stolicą w Nijala oraz Zachodni ze stolicą w El Geneina. Struktura administracyjna przejawia się w podziale na stany, każdy ze stanów jest podzielony na kilka prowincji, a dalej każda prowincja na rady miejskie i wiejskie. Mimo tej skomplikowanej i zhierarchizowanej struktury administracyjnej, Darfur nadal pozostaje jedną z najmniej zintegrowanych części Sudanu i jest najtrudniejszy do zarządzania. Spowodowane jest to jego odległością od centrum i słabym połączeniem komunikacyjnym ze stolicą kraju. Wyboiste drogi łączące ten region z innymi częściami kraju i stan linii kolejowych, rozciągających się poprzez Darfur Południowy, podkreślają izolację Darfuru od reszty kraju16. Społeczność i grupy etniczne w jałowym regionie północnym Pierwszy z tych trzech obszarów na północy, będący przedłużeniem Pustyni Libijskiej, zamieszkany jest przez grupy koczowniczych pasterzy wielbłądów (określane mianem Abbala) pochodzenia arabskiego, jak Bideyat, Rizeigat czy Beni Hussein, jak i niearabskich Zaghawa. Jest to obszar najbardziej narażony na klęski żywiołowe i brak stabilności ekologicznej. Fakt ten wyjaśnia, dlaczego tego typu warunki sprzyjają konfliktom17. Społeczność i grupy etniczne w bogatym regionie centralnym Do regionu centralnego należy środkowa część masywu Dżabal Marra. Jest to obszar najbogatszy ze wszystkich w Darfurze pod względem żyzności gleby i dostępności do wody, zarówno jeśli chodzi o opady, jak i zasoby wód podziemnych oraz inne zasoby Tamże, s. 355; zob. M. M u k h t a r, Darfur: Min azmat dawlat iilaa sirae alquaa aleuzmaa (Darfur od kryzysu państwa do walki wielkich mocarstw), Al Jazeera 2009, s.151–162. 17 Tamże; O. Z e e n a l - A b d e e n, http://www.ashorooq.net/net, [15.03.2012]. 16 �2. Arabowie z Darfuru 77 naturalne. Mieszka tu wielu tradycyjnych rolników. Generalnie większość mieszkańców tego regionu stanowi ludność niearabska. Lud Fur to główna grupa etniczna regionu, ale na jego obrzeżach zamieszkują także mniejsze ludy niearabskie, jak: Masalit, Alberti, Albrko, Albrgid, Tama i Tundżur. W przeciwieństwie do arabskich pasterzy, są to społeczności rolnicze, pokojowo koegzystujące ze sobą. Mimo różnic między tymi grupami etnicznymi nie dochodziło do poważnych starć zbrojnych18. Społeczność i grupy etniczne we wschodnim i południowym regionie suchej sawanny Na obszarach południowego Darfuru, które obejmują części przy wschodniej granicy z sąsiednim Kordofanem, zamieszkują głównie hodowcy bydła z koczowniczych plemion arabskich określanych mianem Baggara. Obszary te są mniej stabilne klimatycznie niż region centralny, ale zwykle nie nawiedzają ich tak dotkliwe susze, jak na północy. Jednak w ciągu ostatnich dwudziestu lat wiele wycierpiały z powodu suszy, zwłaszcza w latach 1984–1985, do tego stopnia, że niektóre populacje pasterzy krów, jak Rizeigat, Habbaniya, Beni Halba, Ta’aisha i Misseriya, uważane za najważniejsze plemiona arabskie spośród hodowców bydła (Baggara), zostały zmuszone do migracji do miast lub przemieszczenia się w kierunku nawadnianych centralnych regionów zamieszkanych przez ludność Fur19. 2. Arabowie z Darfuru Aby wyjaśnić, kim są Arabowie z Darfuru i jakie miejsce zajmują na mapie etnicznej i kulturowej Sudanu, należy przedstawić choćby M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 354–356. Tamże s. 356; zob. M. S u l i m a n, The war in Darfur, Institute For African Alternatives, IFAA, http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/wardar. htm, [19.03.2014]. 18 19 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 78 w zarysie procesy etniczne w tym kraju od momentu rozpoczęcia kolonizacji arabskiej. Arabowie po zdobyciu Egiptu w 641 roku i nieudanej próbie podboju Nubii zwrócili się na zachód (w stronę Maghrebu), nie interesując się więcej Sudanem. Graniczące z Egiptem chrześcijańskie królestwo Makuria zmusili tylko do płacenia daniny. Po zajęciu Egiptu dochodziło jednak do stopniowej imigracji pojedynczych grup Arabów na teren dzisiejszego Sudanu. Przybywali oni w sposób niezorganizowany, jako polityczni uchodźcy, kupcy, pasterze i muzułmańscy duchowi, znajdując tam więcej swobód politycznych i lepsze warunki do rozwoju pasterstwa. Imigracja plemion pasterskich nasiliła się zwłaszcza po roku 1272, kiedy to sułtan Egiptu Beibers I za odmowę płacenia daniny zorganizował ekspedycję karną przeciwko królestwu Makuria, niszcząc jej stolicę Dongolę20. Ostateczny upadek chrześcijańskiej Dongoli w XIV wieku otworzył szerzej drzwi do arabskiej penetracji Sudanu. Istniejące jeszcze na południu chrześcijańskie państwo Alwa nie przeciwstawiało się temu. W tym okresie rozpoczął się proces stopniowej arabizacji Sudanu. Plemiona pasterskie zajmowały rzadko zaludnione tereny Butany i Al-Dżaziry albo udawały się wprost do Kordofanu i Darfuru, gdzie środowisko przyrodnicze sprzyjało rozwojowi pasterstwa. Wielu Arabów osiedlało się także na rolniczych obszarach nad Nilem. Nie mając uprzedzeń rasowych, często zawierali oni związki małżeńskie z kobietami pochodzącymi z rodzin miejscowych władców, zdobywając tą metodą prawa do ziemi i kraju. W ten sposób wiele miejscowych plemion przechodziło pod kierownictwo arabskich szejków. Jednocześnie plemiona te nawracały się na islam. Zmieniały też system pokrewieństwa z matrylinearnego na patrylinearny, stopniowo się arabizując. Z drugiej jednak strony, M. Z ą b e k, Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa 1998, s. 25–27; zob. H.A. M c M i c h a e l, A History of the Arabs in the Sudan and some account of the people who preceded them and of tribes inhabiting Darfur, London 1967. 20 �2. Arabowie z Darfuru 79 Arabowie także przejmowali styl życia i niektóre zwyczaje miejscowej ludności. Proces ten nasilił się po przejęciu islamu przez władców państwa Fundż, które zostało prawdopodobnie utworzone niezależnie od dotychczasowej tradycji meroickiej i chrześcijańskiej przez nigryckie ludy z południa ze stolicą w Sennarze21. Fundż podbił w 1501 roku królestwo Alwa, co było bezpośrednią przyczyną całkowitego upadku chrześcijaństwa w Sudanie, a następnie podporządkował sobie terytoria na północ do Trzeciej Katarakty i Morza Czerwonego, na zachód do Darfuru, a na południe prawdopodobnie do rzeki Bahr al-Ghazal i Sobat. Istnienie tego państwa odegrało ważną rolę w procesie powstawania współczesnej narodowej świadomości Sudańczyków i ich afroarabskiej kultury. Połączyło ono różnorodne tradycje kulturowe mieszkańców Sudanu z północy i południa, z jednej strony poprzez islamizację i arabizację ludności afrykańskiej, a z drugiej strony – poprzez afrykanizację Arabów. Zmiany te zachodziły powoli i nieregularnie, aż do upadku Sennaru w 1821 roku. Jest faktem, że niektóre z plemion uważanych dziś za arabskie, jak np. Bederija, jeszcze na początku XIX wieku nie używały języka arabskiego. Współcześni Arabowie sudańscy pochodzą właśnie w większości z plemion, których udziałem były opisane tu procesy. Mimo to nie stanowią – z punktu widzenia ich genezy – jednorodnego etnosu. Większość arabskich plemion dzieli się na dwie zasadnicze grupy: Dża’alin-Danagla i Dżuhajna-Fezara. W związku z tym, że wśród mieszkańców Darfuru można spotkać przedstawicieli obu tych grup, należy bliżej wyjaśnić ich pochodzenie. Przybycie arabskich plemion pasterskich na teren Darfuru i Kordofanu było z jednej strony uwarunkowane możliwościami Por. M. M a h m o u d, Inside Darfur: Ethnic Genocide by a Governance Crisis, „Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East”, 24(2004), nr 2, s. 3–17. 21 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 80 rozwoju chowu zwierząt, z drugiej dawało ważne dla nomadów poczucie niezależności od scentralizowanej władzy państwowej. Środowisko przyrodnicze strefy Sahelu, ze względu na wyższy poziom opadów, dawało na pewno większe możliwości rozwoju pasterstwa aniżeli półpustynne okolice Hidżazu i Egiptu, skąd przybywały wspomniane plemiona. Czynnikiem ograniczającym była niewielka liczba stałych źródeł wody, które z tego względu – w przeciwieństwie do pastwisk – stanowiły własność określonych plemion i były pod kontrolą ich szejków. Szejkowie arabscy, mimo zjednoczenia pod sztandarami Proroka, ciągle nie mieli poczucia wspólnoty narodowej i nie poddawali się władzy państwowej22. Konflikt w Darfurze jest wynikiem złożonego zestawu czynników, w tym konfliktów w celu uzyskania zasobów naturalnych oraz kontroli i nierównej dystrybucji siły gospodarczej i politycznej oraz braku silnej sprawiedliwej gospodarki, militaryzacji i rozprzestrzeniania broni. Konflikt między grupami arabskimi lub tymi, które określa się jako Arabów, nie jest czymś nowym. Plemiona Rizeigat i Maalia walczyły między sobą w południowo-wschodnim Darfurze w latach sześćdziesiątych o prawa administracyjne. Także Rizeigat i Beni Halba walczyły ze sobą zarówno o dostęp do wody, jak i o pastwiska w Darfurze w pasie południowo-zachodnim w latach siedemdziesiątych. W połowie lat osiemdziesiątych problem wszedł w śmiertelną kombinację czynników ekonomicznych między rolnikami, pasterzami, Arabami i nie-Arabami. Dodatkowo oddziaływały czynniki suszy z lat 1984–1985 oraz reperkusje wojny w Czadzie i supremacji „arabizmu” – nowej ideologii politycznej, głoszącej zasadę wyższości „rasy arabskiej”, głoszonej w Libii rządzonej przez Muammara Kaddafiego – i jej wpływu na rząd centralny w Chartumie23. Zob. M. Z a r r o u g, The Kingdom of Alwa, Calgary 1991, s. 24. J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, Geneva 2009, s. 17. 22 23 �2. Arabowie z Darfuru 81 Konflikt w Darfurze jest często przedstawiany w ten sposób niezwykle uproszczony. Z reguły uważa się, że afrykańscy rebelianci chwycili za broń i stanęli w obronie swoich praw przeciwko rządowi w Chartumie. Reakcją rządu było z kolei uzbrojenie arabskiej milicji, która poprowadziła krwawą walkę na miarę ludobójstwa dokonanego na Afrykanach w Darfurze. Nawet jeżeli obraz ten oddaje część prawdy, to jednak wyjaśnienie sytuacji jest o wiele bardziej skomplikowane. Na przykład rozgraniczenie na ludność afrykańską i arabską jest zbyt dużym uproszczeniem, ponieważ po każdej stronie są liczne grupy etniczne. Największą grupą etniczną w Darfurze jest Fur, która to nazwa jest związaną z nazwą regionu Darfur. Fur to plemię afrykańskie, które wraz z dwoma innymi afrykańskimi grupami etnicznymi, Zaghawa i Masalit, stanowią największe grupy uczestniczące w buncie, który pojawił się w roku 2003. Bycie Arabem lub Afrykaninem jest kwestią tożsamości i nie jest czymś jednoznacznym z pochodzeniem etnicznym, a granice między tym, kto jest Afrykaninem, a kto Arabem bywają nieco płynne. Identyfikacja ta może przykładowo zmienić się w przypadku zmiany stylu życia lub poślubienia osoby o określonej przynależności etnicznej. Innym uproszczeniem jest też ogólny pogląd, że Arabowie są nomadami podczas gdy Afrykanie są rolnikami. Jest to prawdziwe w pewnym stopniu, ale istnieją również pewne wyjątki. Na przykład afrykańskie plemnie Zaghawa to ludność głównie koczownicza24. Konflikty między różnymi grupami etnicznymi są częścią historii Darfuru od co najmniej 75 lat. Wynikało to głównie z konfliktów związanych z wypasem zwierząt i dostępem do wody, ale również z polityki lokalnej i granic administracyjnych. Większość z tych konfliktów nie doprowadziła do wystąpienia tych grup przeciwko sobie, J. B r o s c h é, DARFUR: Dimensions and Dilemmas of a Complex Situation, Uppsala 2008, s. 9. 24 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 82 ale jest kilka wyjątków od tej generalizacji. Krytycznym czynnikiem powodującym nasilenie tych konfliktów była degradacja środowiskowa, która rozpoczęła się w Darfurze w 1970 roku i stała się już bardzo dotkliwa w 1980 roku. Pomimo poważnych problemów w Darfurze, żadne kroki nie zostały podjęte przez zarządzających dla ochrony funkcjonowania ludności w tym regionie. Jednocześnie napływ ludności z Czadu spowodował wzrost populacji w Darfurze, co pociągnęło za sobą jeszcze większą konkurencję w dostępie do zasobów, które i tak już były niewystarczające. Konflikt o dostęp do zasobów jest postrzegany przez wielu jako podstawowy czynnik powodujący eskalację przemocy w Darfurze25. Rządowe wsparcie dla arabskich grup etnicznych w różnych społecznych konfliktach miało miejsce od końca 1980 roku do 1990, a jednym z najpoważniejszych z tych konfliktów była wojna plemienia Fur z ludnością arabską pod koniec lat osiemdziesiątych. Konflikt Fur z grupami arabskimi został powstrzymany w połowie 1989 roku, gdy Narodowy Front Islamski przejął władzę w Chartumie. Powodem rozwiązania tego konfliktu była praktyka powstrzymania konfliktów plemiennych, w czasie, kiedy zmienia się rząd, tak, aby sprawdzić działanie nowego systemu. Jednak konflikt pomiędzy Fur i Arabami ponownie pojawił się, kiedy nowy rząd zaczynał promować interesy określonych grup etnicznych na szkodę innych, wywołując nowe konflikt społeczne. 3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania Zróżnicowanie etniczne w Darfurze, a także w Sudanie na ogół nie jest jasne i wyraziste. Mieszkańców Darfuru można podzielić – J. F l i n t, Darfur’s armed Movements, w: A. D e Wa a l, War in Darfur and the Search for Peace, Cambridge 2007, s. 142–143. 25 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 83 jak wspomniano wcześniej – na potomków pochodzenia arabskiego oraz na lokalne grupy niearabskie. Mimo że niektórzy członkowie grup arabskich twierdzą, że tylko one są grupami arabskimi „czystymi pod względem rasowym”, to należy jednak zauważyć, że arabskość odnosi się głównie do dziedzictwa kulturowego, a nie „pochodzenia rasowego” czy przynależności etnicznej. Tak więc nazwa „Arab” zazwyczaj oznacza ludność mówiącą po arabsku w wyniku oddziaływania procesów historycznych w różnych grupach lokalnych z pochodzenia niearabskich afrykańskiego Sudanu26. Lud Fur jest największą grupą etniczną pochodzenia afrykańskiego w regionie Darfuru. Składa się z osiadłych rolników zajmujących się rolnictwem z wykorzystaniem metod tradycyjnych (tzn. kopieniactwa). Członkowie tego ludu, jak już wspomniałem wyżej, są założycielami Sułtanatu Fur i historycznymi władcami tego regionu. Inne niearabskie grupy w regionie to: Meidob, Zaghawa, Masalit, Berti, Tama, Alemrarit i Tundżur.Te niearabskie grupy etniczne utworzyły w połowie lat sześćdziesiątych XX wieku Powstańczy Front Darfuru, w obliczu powszechnych praktyk wykluczania rdzennych grup etnicznych wewnątrz Darfuru. Głównym celem Frontu była ochrona interesów rdzennej ludności Darfuru wobec konfliktów i rywalizacji politycznej, do której mieszał się centralny rząd w Chartumie27. Ludy arabskie w Darfurze to głównie plemiona koczownicze: Habbaniya, Beni Hussein, Ziyadiyah, Beni Halba, Dżawama, Rizeigat, Almhiria. Poza nimi są jeszcze arabscy kupcy, mieszkańcy miast, urzędnicy państwowi nazywani często „Synami Dżallaba”, 26 H. Yo u n g, Livelihoods, migration and remittance flows in times of crisis and conflict: case studies for Darfur, Sudan, September 2006, http://www. odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/404.pdf, [19.02.2016]. 27 A. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan (Rozmieszczenie ludności w Darfurze i w Sudanie) Chartum 2006, s. 166–167. �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 84 co jest określeniem synów kupców z północy Sudanu28. Wspomniane grupy społeczne utworzyły w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku tzw. „Sojusz Arabski”. Miał on na celu uzyskanie oficjalnego wsparcia i pomocy finansowej od rządu centralnego oraz sudańskich partii politycznych na rzecz Arabów w regionie Darfuru29. Zdaniem badaczy sudańskich Ghaffara Mohammeda Ahmeda i Sheriffa Silka, mieszkańców Darfuru Północnego można podzielić również według innych klasyfikacji. Popularna jest klasyfikacja według tożsamości gospodarczych na cztery grupy: Baggara (arabskich pasterzy hodujących bydło), Abbala (arabskich pasterzy hodujących wielbłądy), Zarga (nazwa lokalna, oznaczająca „czarnych” niearabskich rolników) oraz ludność miast, kupców i rzemieślników. Istnieje także jeszcze inny podział, dokonany w oparciu o wymiar kulturowy, przyjęty przez sudańskiego badacza Fouada Ibrahima. Wyróżnia on grupy na podstawie ich związków z arabskością (czyli według kryterium etnicznego) i relacji do arabskiej kultury i języka. Mówi zatem o: Arabach, mieszanych Arabach, nie-Arabach mówiących po arabsku i nie-Arabach nie mówiących po arabsku. Badacz ten mówiąc „Arabowie”, ma na myśli populacje Arabów mówiące po arabsku jak Rizeigat, Ziyadiyah, Beni Hussein i pasterzy Dżawama, którzy jako potomkowie ze związków mieszanych z ludnością lokalną mają kolor skóry ciemniejszy niż Sudańczycy pochodzenia arabskiego. Natomiast nie-Arabowie mówiący po arabsku to grupy, które zrezygnowały z języka ojczystego i przyjęły język arabski. Do tej kategorii należą: Alberti i Tundżur. Trzecia kategoria to mieszani Arabowie, do których zalicza się tutaj tych, Termin pochodzi od typowego dla nich stroju: dżalabiji, będącej rodzajem długiej białej koszuli. 29 A. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan, dz. cyt., s. 168; zob. S. S h u a i b, Saraeat alqabayil alearabia fi Darfur (Konflikt plemion arabskich w Darfurze), http://www.sudantribune.net/6284, [29.03.2014]. 28 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 85 którzy używali swoich ojczystych języków, ale dodatkowo jeszcze mówili w dialektach arabskich. Do tej grupy badacz zaliczył plemiona Fur, Zaghawa, Meidob, Albrgid, Mima, Tama i Kenana30. Z kolei inny badacz Rex Sean O’Fahey31 przyjął podział ludności Darfuru oparty na twierdzeniu, że jest to obszar zróżnicowany genealogicznie i etnicznie, a klasyfikacja i podział na Arabów i nie-Arabów dokonuje się w sposób losowy i sprawia, że przyjęte klasyfikacje nie są rozstrzygające. O’Fahey proponuje więc klasyfikację w oparciu o imigrację i czynniki językowe oraz sposoby zarabiania na życie jako podstawowe elementy struktury ludności w Darfurze. Zgodnie z tym hybrydycznym trendem można wyróżnić trzy grupy ludności, uwzględniając ich drzewa genealogiczne, działalność, którą się zajmują, jak również zamieszkiwanie w określonych granicach geograficznych oraz elementy kulturowe. Zgodnie z tak przyjętymi kryteriami, pierwszą grupę można określić jako pasterzy wielbłądów i bydła, którzy uważają się za Arabów. To przekonanie wyraża się w tym, że występują jako Arabowie i posiadają taki status. Mają też poczucie, że są Beduinami (koczownikami), znani są ze swego poczucia wyższości i skłonności do przemocy. Uznają grupy rolników i inne grupy wiejskie za ludność o niższym statusie. W ich rozumieniu są to grupy gorsze i to nie tylko w sensie etnicznym, ale także na poA. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan, dz. cyt., s. 170–175; zob. M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 353–354. 31 Profesor Rex Sean O’Fahey, profesor historii na Uniwersytecie w Bergen w Norwegii, specjalizuje się w historii Afryki i Bliskiego Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem intelektualnej i literackiej historii islamu w Afryce, pre-kolonialnych dziejach Sudan, Sufizmu i współczesnych ruchów islamskich w północno-wschodniej Afryce. Profesor O’Fahey Opublikował wiele książek dotyczących tych obszarów, przykładowo Państwo i społeczeństwo w Darfurze, za: M. K i n g, M. O s m a, Environmental Degradation as a Cause of Conflict in Darfur, Khartoum 2004, s. 109. 30 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 86 ziomie kultury i sposobu utrzymania się. Określają ich mianem Altkl od słowa „kuchnia” w odniesieniu do ich stabilnego trybu życia. Istotne znaczenie ma dla nich określenie: Dar – dom – jako odzwierciedlenie statusu ich przodków, ich tożsamość odróżniająca ich od innych grup. Aby zabezpieczyć siebie, czyli Dar, przed intruzami, posiadają oddziały, organizacje wojskowe prowadzone przez wojowników-przywódców. Te grupy wojskowo-pasterskie nie wahają się przed dokonywaniem inwazji i ataków na rolników, których mają w pogardzie. Zwłaszcza w czasach niedostatku i ograniczonych zasobów zdarzają się zbrojne najazdy na inne grupy, przede wszystkim na mieszkańców wiejskich obszarów rolniczych. Jest to jeden ze sposobów działań ukierunkowanych na uniknięcie nędzy i ubóstwa w trudnych czasach. Jak podkreśla jednak brytyjski badacz Alexander de Waal, jest faktem, że głód i nędza nie są czynnikami najmocniej oddziałującymi na funkcjonowanie tych grup. Znaczenie mają bowiem też społeczne i psychologiczne konsekwencje oddalenia się od własnego terytorium dar, gdyż jest to istotne dla członków tej grupy. Badania de Waal pokazały, że mieszkańcy wsi w zachodnim Sudanie chociaż są zwykle bardziej zagrożeni głodem, to jednak mniej się go obawiają niż zagrożeń związanych z załamaniem się struktur społecznych „domu”32. Grupa druga składa się z rolników prowadzących uprawy sezonowe i stałe. Są to stali mieszkańcy wsi, potomkowie głównie niearabskiej ludności, zazwyczaj z plemienia Fur. Grupa ta w przeciwieństwie do pasterskich, które przedstawiono wcześniej, nie ma charakteru paramilitarnego. Dla członków tej grupy Darfur jest ich „domem”, podczas gdy wszystkie inne są według nich obce Zob. A. A b d e l a a t i, Darfur: Judhur wamalat alssira almusallah, http:// www.aljazeera.net/home/Getpage/6c87b8ad-70ec-47d5-b7c4-3aa56fb899e2/ 04515945-482b-46b4-96c1-7f384f32bcbb, [22.052014]. 32 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 87 w tym regionie. Rolnicy z Fur generalnie przejawiają skłonność do życia w pokoju, choć zdarza się, że sporadycznie angażują się w starcia z pasterzami bydła i wielbłądów. Robią to w obronie swoich upraw i gospodarstw. W wyniku tych konfliktów pomiędzy tymi dwiema grupami narasta nieufność, a nawet wrogość wobec siebie nawzajem. Trzecia grupa, wyodrębniona na podstawie wspólnych cech regionalnych, kulturowych i zawodowych, składa się z przedsiębiorców, urzędników państwowych i właścicieli gruntów, pracujących mieszkańców miast. W przeciwieństwie do omówionych powyżej grup, posiadających ograniczone znaczenie polityczne, ta trzecia grupa odgrywa ważną rolę w życiu politycznym i gospodarczym regionu. W rozdziale tym podjęto próbę przedstawienia historycznych i środowiskowych czynników, które złożyły się na procesy etniczne (struktura społeczno-etniczna Darfuru) i osadnicze (rozmieszczenie ludności według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania w Darfurze), mające znaczenie dla współczesnego Darfuru. Oba czynniki należy brać stale pod uwagę, gdyż tylko w taki sposób można wyjaśnić wspomniane procesy. Życie w Sudanie, jak i w innych częściach kontynentu afrykańskiego, rozpatruje się w kontekście zachowania równowagi ekologicznej i gospodarczej. W ciągu ostatnich czterech dekad dochodziło do wielokrotnego naruszenia tejże równowagi, zwłaszcza na dużych obszarach suchych i półsuchych w północnej części Sudanu33. Trwająca susza, nieodpowiednie metody wykorzystania gruntów, takie jak wzrost wprowadzania na szeroką skalę metod zmechanizowanego rolnictwa w zakresie nawadniania i intensywny wypas, powodowały zniszczenia ekosystemu – pasa sawanny Sudanu N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 33 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 88 zamieszkanego przez 70% ludności kraju. Miliony ludzi musiało opuścić swoje domy i zostało wysiedlonych, a ich liczba wzrosła do tego stopnia, że Sudan w rzeczywistości stał się największym krajem wysiedleńców na świecie. Przepływ ludzi i ich zwierząt ze stref zagrożonych w miejsca już zajęte przez inne grupy etniczne to prosty sposób na wywołanie napięcia i wrogości. Ludzie czasami zmuszeni są do wspólnego użytkowania ziemi na określonych warunkach. Dawniej obejmowało to krótsze okresy. Jednak wraz z pogarszaniem się warunków naturalnych sytuacje te trwają przez długie okresy i naciski stają się silniejsze. Trudności te, zwłaszcza we wschodniej części Sudanu i na obszarach dotkniętych suszą w Darfurze i Kordofanie, stają się coraz większe34. Podziały etniczne, religijne i kulturowe mają duże znaczenie dla właściwego zrozumienia motywacji ludzi angażujących się w krwawe konflikty. Przedłużające się konflikty powodują powstawanie coraz większych etnicznych barier i zwiększają prawdopodobieństwo wzrostu znaczenia podziałów etnicznych jako głównej przyczyny konfliktu. Większość konfliktów zbrojnych w Darfurze została zapoczątkowana z powodu ograniczonych zasobów naturalnych, rzeczywistych i wyobrażonych. Z biegiem czasu do różnic przynależności etnicznej, kulturowej i religijnej dołączono argumenty ideologiczne i społeczne. Wszystkie te przyczyny prowadzą do pojawiania się konfliktów politycznych, które z czasem przekształcają się w konflikt zbrojny35. Skutki uboczne, powodowane przez różnice etniczne i poziom rozwoju kulturalnego i duchowego, mogą stać się wraz z rozwojem i pojawieniem się innych punktów zapalnych trudnym do rozwiązania konfliktem. Wojna w Darfurze rozpoczęła się od spoSudan: Post-conflict Environmental Assessment, Natural Disasters and Desertification, United Nations Environment Programme, 2012, s. 58–62. 35 Tamże, s. 63–68; zob. I. A h m e d, Causes of Tribal Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8, s. 24. 34 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 89 ru między rolnikami i pasterzami o zasoby naturalne, pastwiska i źródła wody. Wraz z upływem czasu, zaognianiem się konfliktu, wzrostem poczucia krzywdy z tytułu utraty życia i mienia, wymiar etniczny zarysował się jako drugi najważniejszy punkt zapalny tego konfliktu. Z czasem, w związku z coraz większymi stratami, paniką i wzrostem dramatyzmu działań wojennych, wymiar etniczny wysunął się na czoło jako najważniejszy motyw konfliktu. Tak więc konflikt zasobów przerodził się w konflikt tożsamości. Konieczność dostosowania się do różnorodnych środowisk ekologicznych niesie ze sobą ujawnianie się różnic w kulturze, wytworach materialnych oraz aspektach organizacji społecznej, takich jak język i tradycje społeczne, sposób ubierania się i odżywiania, które są kluczowymi kryteriami pojawiania się dyskryminacji rasowej. Różnice te stają się poważne, gdy zaistnieje spór o zasoby materialne. W rezultacie na granicy terenów o różnych warunkach przyrodniczych pojawiają się punkty zapalne i prowadzą do różnych form konfliktów między sąsiadującymi grupami, a rywale używają własnego pochodzenia etnicznego jako argumentu w tych sporach. ��Rozdział III Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego oraz analiza motywów działania grup rebelianckich w Darfurze 1. Definicja, typologia i fazy konfliktu Konflikt – to proces społeczny zachodzący między jednostkami, grupami, państwami lub organizacjami. Wynika ze sprzeczności interesów, celów, poglądów czy obowiązków, powoduje powstanie wrogości między nimi1. W literaturze opisane są różne podejścia do wyjaśniania podstaw tego zjawiska. Warte podkreślenia wydają się ujęcia wskazujące na nierówność w dostępie do dóbr. Wraz ze wzrostem świadomości niesprawiedliwego podziału, można spodziewać się tego, iż grupy dyskryminowane będą kwestionować istniejący porządek. U podstaw konfliktu może też leżeć nierówny dostęp do władzy. Konflikt przybiera na sile, gdy zbiorowości w niego zaangażowane stają się spójne wewnątrz i solidarne w walce przeciwko stronie reprezentującej odmienne podejście i inne wartości. Tradycyjny pogląd traktuje konflikt jako zjawisko jednoznacznie negatywne, którego źródłem są błędy decydentów, a zatem należy go bezwzględnie unikać, a jeżeli powstanie, to niezwłocznie likwidować. Natomiast współczesne podejście do konfliktu przewiduje, iż może on też przynieść korzyści, o ile we właściwy sposób rozezna się przyczyny, pokieruje nim, 1 J. S t ę p i e ń, Socjologia pracy i zawodu, Poznań 2001. �92 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... a następnie znajdzie dobry sposób rozwiązania. Można w ten sposób doprowadzić do lepszej efektywności podmiotu, którego konflikt dotyczył. Rozważania te w literaturze przedmiotu dotyczą przede wszystkim funkcjonowania organizacji, jednak pewne elementy można zastosować do konfliktów przebiegających na większych obszarach, jak konflikty społeczne, które charakteryzują się zmaganiami między ludźmi, których celem jest nie tylko zdobycie i posiadanie środków produkcji, danej pozycji społecznej, władzy, czyli wartości cieszących się społecznym uznaniem, ale też pozyskanie, a nawet eliminacja rzeczywistego lub domniemanego przeciwnika2. Można dokonać podziału konfliktów przyjmując różne kryteria. W literaturze przedmiotu spotykanych jest wiele różnych typologii. Poniżej dokonano wyodrębnienia najbardziej istotnych kryteriów podziału. Zatem3: 1. z uwagi na podmiot konfliktu możemy mówić o konfliktach pomiędzy jednostkami, grupami, instytucjami w różnych ich konfiguracjach; 2. ze względu na zasięg wyróżnić należy konflikty w skali mikro, makro lub mega; 3. biorąc za kryterium przedmiot są konflikty: ekonomiczne, polityczne, klasowe, ideologiczne, kulturowe, wartości i celów; 4. według kryterium sposobu przejawiania się można mówić o konfliktach: jawnych i ukrytych, kierowanych i spontanicznych, łagodnych i ostrych; 5. konflikty rozróżnić można też ze względu na czas trwania na długotrwałe i krótkotrwałe. 2 Tamże; zob. H. B i a ł y s z e w s k i, Teoretyczne problemy sprzeczności i konfliktów społecznych, Warszawa 1983. 3 P. J e r m a k o w i c z, Konflikt społeczny, zagadnienia teoretyczne, w: Rozwiązywanie sytuacji konfliktowych w wymiarze jednostkowym i społecznym, red. M. Plucińska, Poznań 2014, s. 31–35; zob. M. H o l s t e i n - B e c k, Konflikty, Warszawa 1983. �1. Definicja, typologia i fazy konfliktu 93 Warto, też wskazać, jakie są główne źródła konfliktów. Można się ich doszukiwać w trzech sferach funkcjonowania poszczególnych grup: w komunikacji (wszelkiego rodzaju nieporozumienia) w strukturach organizacyjnych (wyznaczanie ról społecznych, podział i koordynowanie działań) oraz w zachowaniach ludzkich (odmienne normy i wartości). Z tych właśnie wymienionych powyżej sfer wywodzą się źródła konfliktu, które są zazwyczaj związane z koniecznością dzielenia się ograniczonymi zasobami, różnicą celów stawianych sobie przez poszczególne podmioty konfliktu, wzajemną współzależnością grup i jednostek oraz różnicami w wyznawanych wartościach i postrzeganiu pewnych istotnych dla stron spraw4. W przebiegu konfliktu wskazuje się na pewne fazy, które zazwyczaj można wyróżnić w każdym konflikcie5: 1. Faza powstania konfliktu Konflikt rozpoczyna się od odczucia niezadowolenia, poczucia, iż druga strona jest przeszkodą na drodze do realizacji celów oraz jest konkurencją w dostępie do zasobów. 2. Faza wybuchu konfliktu Postępujące niezadowolenie może z kolei rodzić frustrację i doprowadzić do wybuchu otwartego konfliktu, czemu towarzyszy narastająca niechęć do przeciwnej strony, aż do przekonania, iż przeciwnik nie posiada takich samych praw, jest też wielka wola walki podjęta w celu osiągnięcia pozycji wygranego. 3. Faza przebiegu konfliktu Charakterystyczne cechy tego etapu to postępująca zwartość w poszczególnych grupach, wysuwanie na czoło przywódców – osób Zob. R.W. G r i f f i n, Podstawy zarządzania organizacjami, Warszawa 1996. J. K i s i e l n i c k i, Podstawy organizacji i zarządzanie, http://edu.pjwstk.edu.pl/ wyklady/poz/scb/index66.html, [18.02.2016]; zob. F. G l a s l, Conflict Stages and Dynamics, http://www.irenees.net/bdf_fiche-analyse-656_en.html, [18.02.2016]. 4 5 �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 94 znaczących, silnych, agresywnych, przekonujących itp., wypaczanie poglądów – ocena własnej grupy zmienia się na korzyść, a postrzeganie przeciwnej – na niekorzyść, pojawianie się negatywnych stereotypów wobec przeciwnika, wybór przedstawicieli do negocjacji oraz zaślepienie- w obawie przed klęską może pojawić się upośledzenie zdolności do prawidłowego, racjonalnego myślenia. 4. Rezultat konfliktu Korzyści, umocnienie pozycji dla wygrywającego, a niezadowolenie po stronie przegranych, gdzie wewnątrz grupy może dojść do wzajemnych oskarżeń. Bywa, że rezultatem konfliktu jest kolejny konflikt. Na przebieg oraz możliwości rozwiązania konfliktu mają wpływ różne okoliczności. Duże znaczenie mają wcześniejsze relacje i wynikający z tego stopień gotowości do podjęcia współpracy. Od tego w dużej mierze zależy możliwość, kierunek i sposób rozwiązania konfliktu. Istotne są też cechy stron zaangażowanych w konflikt: ich poglądy, wartości, ideologia, jak też ich postrzeganie własnych szans na wygraną i ocena jakie jest ryzyko przegranej. Nie sposób też nie wspomnieć o tym, iż często w konflikcie uczestniczy oprócz stron przeciwnych, uwikłanych w konflikt – strona niezaangażowana w konflikt, czyli mediator. Jego możliwości, umiejętności i zaangażowanie w dużym stopniu mogą wpłynąć na przebieg i sposób rozwiązania konfliktu. Oczywiście wiele zależy też od samego charakteru, natury i rodzaju konfliktu. W literaturze przedmiotu wskazuje się na różne podejścia do klasyfikowania i wyróżniania metod rozwiązywania konfliktów. Można zatem mówić o następujących metodach6: 1. Wyłączanie – w zależności od rodzaju konfliktu, sposobem jego rozwiązania może być zerwanie kontaktu (relacji) ze stroną 6 J. K i s i e l n i c k i, Podstawy organizacji i zarządzanie, dz. cyt. �1. Definicja, typologia i fazy konfliktu 95 przeciwną. Jest to w zasadzie ucieczka od znalezienia rozwiązania, a nie rzeczywiste rozwiązanie konfliktu. 2. Poddanie się – strona silniejsza wykorzystuje swoją pozycję i dalej postępuje się zgodnie z jej interesem. Nie jest to skuteczna metoda, gdyż strona przegrana jest nieusatysfakcjonowana i może ponownie rozpocząć konflikt. 3. Zmuszenie do ustąpienia – strona zmuszająca do ustąpienia stosuje wszelkie środki, aby osiągnąć cel, w tym manipulacje, nieakceptowane traktowanie innych osób. 4. Kompromis – częściowo są zaspokojone interesy obu stron, ponieważ każda strona z czegoś rezygnuje na rzecz roszczeń przeciwnika, strony oceniają na ile ważne są własne interesy, a na ile dobre wzajemne relacje i podejmują decyzje, co do możliwości ustępstw. 5. Współpraca – opiera się na znalezieniu rozwiązania, które może być satysfakcjonujące dla obu stron, zaakceptowane zostają cele przeciwnej strony bez konieczności rezygnacji z własnych. Jest to metoda efektywna, gdyż obie strony wkładają wysiłek, aby poprawić komunikację, rozwiązać przyczynę sporu i znaleźć korzystne rozwiązanie konfliktu. Jak wcześniej wspomniano, niegdyś konflikty były postrzegane jako zdecydowanie negatywne zjawisko. Współcześnie jednak dostrzega się pewne jego pozytywne elementy. Co do negatywnych konsekwencji, to konflikty niestety często różnicują, rozbijają grupy, powodują demonstrowanie wrogości, sprawiają przykrość, a często też cierpienie. W sytuacji konfliktowej przeciwnicy w zależności od formy jego przebiegu, tracą siły, energię, czas i inne cenne zasoby, które mogłyby być spożytkowane przykładowo na rozwój, realizację celów itp. Można też jednak dostrzec pewne pozytywne konsekwencje konfliktu. Może być on inspirujący do poszukiwania nowych, korzystnych rozwiązań, lepszych od dotychczasowych, a przez to prowadzić do postępu i rozwoju �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 96 gospodarczego, ekonomicznego, politycznego czy społecznego. Proces konfliktowy wymusza też zidentyfikowanie i wyrażenie własnych postaw, poglądów, wartości, sprzyja integrowaniu się z osobami o podobnych postawach, jak też – w zależności od przyjętego rozwiązania konfliktu – może uczyć akceptowania odmiennych postaw7. 2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur Region Darfur, który znajduje się na dalekim zachodzie Republiki Sudanu, ma powierzchnię około 549 tysięcy km2 i zamieszkuje go ponad 6 milionów ludzi (w 2004 roku). Długie lata region ten cierpiał z powodu deficytu środków i warunków istotnych dla życia, braku dostatecznej infrastruktury drogowej, środków transportu i komunikacji. W dodatku Darfurczycy mieli poczucie całkowitego lekceważenia ich problemów przez kolejne rządy sudańskie od momentu uzyskania niepodległości państwa w 1956 roku. Do braku stabilności przyczyniało się także dziedzictwo epoki kolonialnej, dostrzegalne nie tylko w Sudanie, ale też w całej Afryce. Implementowane, w ramach procesu przechodzenia do niepodległości na grunt afrykański, zachodnie instytucje polityczne i gospodarcze, mające być podstawą procesów modernizacyjnych, okazywały się bardzo często dysfunkcyjne wobec lokalnych tradycji i potrzeb8. Wśród negatywnych skutków wymienić można m.in.: rozbicie tradycyjnych struktur społecznych i politycznych, zainiTamże; D.C. L e e g e, K.D. Wa l d, B.S. K r u e g e r, P.D. M u e l l e r, The politics of cultural differences, Cultural Theory and Political Conflict: General Components, 2001, ss. 55–62, http://users.clas.ufl.edu/kenwald/pos6292/pcd. pdf, [18.02.2016]. 8 W. L i z a k, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012, s. 452. 7 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 97 cjowanie procesu przekształceń w sferze tożsamościowej, rozbudzenie nacjonalizmów, zanegowanie tradycyjnych systemów wartości, przekształcenie systemów gospodarczych oraz wymianę elit politycznych, społecznych i kulturalnych. Wszystko to działo się w sytuacji ciągłego utrzymywania się tradycyjnych struktur społecznych9. W efekcie wkrótce po dekolonizacji rozpoczął się proces ewolucji afrykańskich systemów politycznych w kierunku autorytaryzmu10. Innym problemem były trudności wynikające z warunków geograficznych i cech charakterystycznych tego regionu, jak przykładowo brak opadów. Tereny te były narażone w drugiej połowie ubiegłego stulecia na kolejne fale suszy, które doprowadziły do poważnych trudności z dostępem do źródeł wody dla upraw rolniczych i wypasu. Kryzysy środowiskowe były natomiast czynnikiem sprzyjającym pojawieniu się konfliktów zbrojnych i potyczek pomiędzy różnymi plemionami rywalizującymi o pastwiska i wodę, szczególnie między pasterzami a rolnikami. Spory te w przeszłości były jednak rozstrzygane bez doprowadzania do większych tragedii, jak to zdarza się współcześnie, kiedy między innymi różnice rasowe są pretekstem do długotrwałych kryzysów. Ważnym czynnikiem stabilizującym była wspólna religia muzułmańska i język arabski. Grupy porozumiewające się własnym językiem, posługiwały się bowiem również arabskim jako językiem kontaktowym, co ułatwiało nawiązywanie wzajemnych relacji11. Sporadyczne starcia były skutecznie rozwiązywane zarówno przez władze lokalne w regionie, jak i plemiennych liderów według zwyczajów regulujących tego typu spory zgodnie z odwieczA. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 37. 10 W. L i z a k, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, dz. cyt., s. 452. 11 S. A l - B a d a w i, Alsiag aljgrafii li Darfur (Darfur, kontekst geograficzny), Kair 2005, s. 3–4. 9 �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 98 nymi tradycjami i prawem muzułmańskim kisas i dijja12. Kisas przewidywało co prawda prawo pokrzywdzonego do „sprawiedliwego odwetu”, czyli zemsty zgodnie z zasadą „życie za życie”, prawo do odpłaty, czyli dijja, jednak skutecznie je ograniczało. Zakładało bowiem możliwość przebaczenia poprzez naprawienie szkód i rekompensatę za wyrządzoną krzywdę. W czasach, gdy używano broni tradycyjnej (włóczni, mieczy, starych strzelb typu Remington), zabijanie było ograniczone, a zabójcę można było względnie łatwo zidentyfikować. Tym samym możliwe było naprawienie szkód i przywrócenie pokoju. Prawo do odwetu nie było realizowane zbyt często. Dopiero wówczas, gdy podstawową bronią stały się karabiny AK 47, te zasady zostały zmienione. Zaczęło dochodzić do masakr, których nie można już było załagodzić za pomocą okupu. Nie było też tak prosto dojść, kto kogo zabił. Użycie kałasznikowów, które masowo napływały do Sudanu z Libii i Czadu, powodowało niespodziewane skutki. Jak wspomniałem wcześniej, region był zaniedbany przez brak dostatecznej troski i uwagi ze strony kolejnych rządów, jak też z powodu słabego rozwoju infrastruktury, transportu i dróg. Zwrócił uwagę na ten fakt także polityk uważany na Zachodzie za czołowego islamistę w Sudanie dr Hassan al-Turabi, który zapytany przeze mnie o przyczyny wybuchu konfliktu w Darfurze, odpowiedział: „To, że problem Darfuru przybiera na sile, spowodowane jest tym, że są tu zaangażowane czynniki międzynarodowe, na które oddziałuje wizja „okrutnej wojny”. Podstawa tego problemu jest jednak taka, że Darfurczycy historycznie mieli kiedyś swoje państwo i są z tego dumni oraz nie akceptują obecnej marginalizacji, a także tego, że koczownicy arabscy weszli do Darfuru i zajęli Tamże; J. M u h a m m a d, Scarce water the root cause of Darfur conflict?, 2010, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808. shtml, [20.02.2016]. 12 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 99 najlepsze miejsca pracy i odgrywają czołową rolę w jego systemie gospodarczym. Oprócz tego Darfur został skrzywdzony brakiem edukacji i systemu opieki zdrowotnej. Rozwój tych dziedzin jest słaby, a dotychczasowe rządy nie wprowadziły w Darfurze systemu federalnego, zwłaszcza w okresie rządów wojskowych”13. Czynniki te zaostrzył kryzys środowiskowy, susze i zjawisko pustynnienia, co razem doprowadziło do pojawienia się ruchu oporu, który wezwał do walki z władzami centralnymi. Powstały w Darfurze takie ugrupowania jak Ruch Sprawiedliwości i Równości czy Armia Wyzwolenia Sudanu, a następnie jeszcze wiele innych. Oba ugrupowania w ramach ruchu oporu dążyły do osiągnięcia sprawiedliwszego podziału środków budżetowych i większego zainteresowania Chartumu Darfurem. Tak zaczęła się walka opozycji darfurskiej z rządem, co doprowadziło do osiągnięcia znaczących sukcesów. Rząd w Chartumie nie był w stanie pokonać walczących. Nie potrafił też zainicjować rozwoju w regionie z powodu braku rzetelnego i jasnego programu rozwojowego. Po tym jak rządowi sudańskiemu nie udało się rozwiązać problemu z ruchem oporu w tym regionie, dążył do wykorzystania konfliktu o zasoby naturalne, aby osiągnąć swoje własne cele polityczne i podporządkować sobie ten region i jego zasoby, a w szczególności przyszłe wydobycie surowców naturalnych, a przy tym osłabić ruch oporu. Aby osiągnąć te cele, rząd w Chartumie powołał milicje dżandżawidów, uzbrojonych band, pierwotnie uchodźców z Czadu, wyspecjalizowanych w rabunku i kradzieży. Powstały one z uzbrojonych grup arabskiego pochodzenia, działających poza prawem. Oddziały te używały broni, której dostarczał im rząd w Chartumie. Dokonywały podpaleń, morderstw i rabunWywiad przeprowadzony przez autora pracy z Hassanem al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego, w Chartumie w 2011 r.; zob. A. A n - N a i m, Causes and solutions for Darfur, 2014, http://www.sandiegouniontribune.com/ uniontrib/20040815/news_lz1e15darfur.html, [20.02.2016]. 13 �100 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... ków w wioskach, wśród plemion rolniczych lub zajmujących się rzemiosłem, należących do ruchu oporu, w większości z plemion pochodzenia rdzennie afrykańskiego, takich jak Fur. Te działania doprowadziły do katastrofy humanitarnej w Sudanie bez precedensu we współczesnej historii14. Należy podkreślić, że oddziały dżandżawidów nie stanowią trzonu plemion arabskich w regionie, są one bowiem tylko grupami zajmującymi się rozbojem i wykorzystywanymi przez rząd w Chartumie do zatrzymania ruchu oporu. Po nieudanej próbie siłowego rozbicia ruchu oporu, zaczęły uciekać się do innych form jak masowy terror: gwałty, palenie wiosek, porwania kobiet i dzieci. Rząd w Chartumie dążył przede wszystkim do eliminacji oddziałów ruchu oporu w regionie, takich jak Ruch Sprawiedliwości i Równości oraz Armia Wyzwolenia Sudanu, które domagają się sprawiedliwości, równości i demokratyzacji we wszystkich regionach Sudanu, a nie tylko w Darfurze. W związku z tym Armia Wyzwolenia Darfuru zmieniła ostatecznie nazwę na Armia Wyzwolenia Sudanu. Z obawy przed oskarżeniem o separatyzm organizacja ta stara się nie wykorzystywać czynników etnicznych jako strategii walki i realizacji celów. Priorytety w ich działalności i negocjacji z rządem, to zaprowadzenie we wszystkich częściach Sudanu demokracji, sprawiedliwości, równości i sprawiedliwego podziału bogactwa i władzy15. Wielu badaczy próbowało ustalić najczęstsze czynniki, które wywołują i zwiększają ryzyko występowania wojen. W tym kontekście analiza przyczyn konfliktów i motywów ekonomicznych przyciąga coraz większą uwagę. Najwybitniejszymi w tym zakreS. A l - B a d a w i, Alsiag aljgrafii li Darfur, dz. cyt., s. 4; zob. A. A b d e l a a t i, http://darfurcurentcrisis.blogspot.com/2005/02/blog-post_18.html [18.02.2012]. 15 Zob. R. C r i l l y, Saving Darfur: Everyone’s Favorite African War, London 2010. 14 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 101 sie są uczeni Paul Collier16 i Anke Hoeffler17, którzy przedstawili zależność wojen domowych od struktur i organizacji rebelii. Stwierdzili oni, że podczas buntu mają miejsce grabieże zasobów naturalnych, wymuszenia na miejscowej ludności, przy wsparciu etnicznych przywódców. Na podstawie danych o wojnach w latach 1960–1999 stwierdzili również, że aspekt ekonomiczny wydaje się być wiodącym wyjaśnieniem dla genezy większości wojen domowych, tak jak nierówność polityczna i etniczna. Natomiast różnice religijne są na ogół słabym wyjaśnieniem przyczyn wojen domowych. Ponadto można zauważyć, że im wyższy dochód kraju czy regionu, tym mniejsze jest ryzyko wojny domowej, ze względu na duże koszty związane z konfliktem, a w parze z dużymi zasobami naturalnymi danego regionu idzie większe ryzyko konfliktu18. Podobnie James Fearon i David Laitin na podstawie analizy 127 wojen domowych, przede wszystkim w Afryce Subsaharyjskiej i Azji, stwierdzili, że niezależnie jak etnicznie jest niejednorodny dany kraj, prawdopodobieństwo wojny domowej zmniejsza się wraz ze wzrostem bogactwa danego kraju. W miejscu, gdzie nie 16 Paul Collier jest profesorem ekonomii i dyrektorem Ośrodka Studiów Gospodarek Afrykańskich na Uniwersytecie w Oxfordzie. Był też dyrektorem Badań Rozwoju w Banku Światowym i doradcą rządu brytyjskiego Komisji ds. Afryki. Jest jednym z wiodących światowych ekspertów w dziedzinie gospodarki afrykańskiej i współautorem książki razem z Nicholasem Sambanis: Understanding civil war, Washington 2005, za: Paul Collier’s home page at the Blavatnik School of Government, http://www.bsg.ox.ac.uk/people/paul-collier, [28.03.2015]. 17 Anke Hoeffler jest ekspertem ds. badań w Centrum Badań Gospodarki Afrykańskiej i pracownikiem naukowym Kolegium św. Antoniego, University of Oxford. Jest także pracownikiem naukowym w Międzynarodowym Instytucie Badań nad Pokojem w Oslo. Za: Centre for the Study of African Economies (CSAE), http://www.csae.ox.ac.uk/members/biogs/hoeffler.html, [28.03.2015]. 18 P. C o l l i e r, A. H o e f f l e r, Greed and Grievance in Civil War, Washington 2001. �102 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... jest widoczny wzrost dochodu, według przedstawionej tezy istnieje poważne ryzyko powstania konfliktu19. Tezy i poglądy te nie zostały przyjęte przez wszystkich badaczy. W 2002 roku Ahmed Ali i Ibrahim Elbadawi określili 17 czynników ekonomicznych, politycznych i etniczno-religijno-kulturowych oraz zewnętrznych, wskazując je jako przyczyny powstawania konfliktów. Na podstawie analizy wojen z lat 1960–1999 Elbadawi i Nicholas Sambanis stwierdzili, że powodem konfliktów wojennych w Afryce jest przede wszystkim rozdrobnienie etniczno-językowe oraz wysoki poziom ubóstwa, a nie instytucje polityczne czy ekonomiczne uzależnione od zasobów naturalnych20. W podobny sposób Frances Stewart zauważył, że poziom nierówności jest ważnym elementem dobrego samopoczucia i może mieć szkodliwe konsekwencje dla dalszego rozwoju21. Wiele już napisano na temat konfliktu w Darfurze po wybuchu wojny w 2003 roku, próbując na różne sposoby wyjaśniać przyczyny konfliktu. Większość z tych wyjaśnień mylnie interpretuje dwa rodzaje czynników, a mianowicie pierwotne przyczyny konfliktu oraz obecne przyczyny trwania konfliktu, a także jego dynamikę. Konflikty etniczne czy plemienne opierają się na międzygrupowych konfrontacjach, które od dawna charakteryzowały Darfur i to głównie między osiadłymi rolnikami a pasterzami. Tego rodzaju konflikty były jednak rozwiązywane w drodze mediacji w ramach tradycyjnej lokalnej rady pojednania i rekompensaty wyrządzonych krzywd. 19 D. Fe a r o n, D. L a i t i n, Ethnicity, insurgency and civil war, „American Political Science Review”, 97(2003), s. 75–90. 20 A.G. A l i, I. E l b a d a w i, A. E l - B a t a h a n i, The Sudan’s civil war: Why has it prevailed for so long?, Paper prepared for case study project on civil wars, on the causes, consequences, and resolution of the civil war in Sudan, March 2003. 21 F. S t e w a r t, Horizontal inequalities: A neglected dimension of development, Oxford 2004. �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 103 Obecny konflikt był jednak wynikiem relacji pomiędzy rządem centralnym i jego aparatem bezpieczeństwa a grupami rebelianckimi. Często niektóre przyczyny konfliktów plemiennych były przypisywane bieżącej sytuacji politycznej, która ma konsekwencje dla sposobów rozwiązania danego konfliktu. Rozróżnienie to ma istotne znaczenie dla lepszego zrozumienia podstawowych przyczyn konfliktu oraz planowania odpowiednich interwencji. Chociaż przyczyny tych dwóch rodzajów konfliktów mogą się różnić, to nacisk na pracę w celu zrozumienia przyczyny konfliktu politycznego czy plemiennego jest bardzo istotny. 3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami etnicznymi w Darfurze W konflikcie zbrojnym w Darfurze między grupami etnicznymi, spostrzeganymi często jako „rasowe”, można dopatrzeć się dwustopniowego przebiegu i wyróżnić dwa główne nurty. Pierwszy to konflikt typowo „plemienny”22, przejawiający się w okazjonalnych starciach, które były charakterystyczne dla lat pięćdziesiątych i dużo wcześniejszych, a które ciągnęły się aż do lat siedemdziesiątych XX wieku. Drugi nurt obejmował spory głębsze, o szerszym zakresie, bardziej nowoczesne. Pojawiły się one od połowy lat osiemdziesiątych. Podczas gdy w przeszłości powstające konflikty łatwo znajdowały satysfakcjonujące rozwiązania, to kolejny rozdział w historii konfliktów okazał się być bardziej złożony, ponieważ pojawiły się trudności w rozwiązywaniu tych konfliktów tradycyjnymi metodami, które w przeszłości sprowadzały się do rekompensat finansowych. Starcia występujące od połowy lat osiemdziesiątych, spowodowane rywalizacją o wodę Słowa „plemię” używam tu w znaczeniu zespołu blisko spokrewnionych rodów, organizacji politycznej, a nie grupy etnicznej. 22 �104 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... i pastwiska, zaczęły rozszerzać się, aż ich charakter nabrał cech wojny na pełną skalę w 2003 roku. Życie straciło wówczas kilkadziesiąt tysięcy ludzi, przestały istnieć całe wsie, wiele zostało spalonych, ludzie potracili swą własność, a ogromna liczba ludności została zmuszona do przesiedlenia23. Kolejne rządy prowadziły cały szereg strategii w celu rozwiązania różnych konfliktów, ale ich wysiłki okazały się nieskuteczne, a w wielu przypadkach powstały nawet oskarżenia o stronniczość władz centralnych i nierówne traktowanie stron konfliktu. Spory występujące przed połową lat osiemdziesiątych cechuje mała ostrość i lokalny charakter. Rzadko były to spory dwóch grup etnicznych. Przykładem takich konfliktów są spory, które miały miejsce pomiędzy Zaghawa i Almhiria w 1968 roku oraz pomiędzy Almaalaa i Rizeigat w tym samym roku, a także pomiędzy Rizeigat i Misseriya od 1972 do 1974 oraz Beni Halba i Almhiria od 1975 do 1977 roku, a między Altaihh i Salamat od 1978 do 1981 roku. Konflikt w Darfurze rozpoczął się w połowie 1980 roku. Znany był jako wojenny zryw plemion arabskich. W 1984 roku, w okresie suszy, wojna ogarnęła cały region. Głównym punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu, był rozpad dotychczasowych więzi gospodarczych między rolnikami Fur a pasterzami z grupy Zaghawa. W przeszłości pozwalano pasterzom wchodzić ze stadami do strefy Dżabal Marra i wypasać zwierzęta na pozostałościach z pól uprawnych w grudniu i styczniu, gdy inne pastwiska były jeszcze mało wydajne. Nomadzi mogli tam pozostawać aż do początku pory deszczowej, która zaczynała się w kwietniu i maju. Rolnicy zezwalali im na to, ponieważ po pierwsze dostawali część A. A l b a t a h a n i, Azmat al. Hukm wi alsudan: Azmat himana am himanat azma? (Kryzys zarządzania w Sudanie: kryzys dominacji czy dominacja kryzysu?), Khartoum 2011, s. 50–64; zob. M.W. D a l y, Darfur’s Sorrow: A History of Destruction and Genocide, New York 2007. 23 �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 105 zwierząt od pasterzy, a po drugie pozostałości i odpady zwierzęce wspomagały nawożenie. W latach 1987–1989 doszło do wyciszenia konfliktów, gdy demokratyczny rząd w Chartumie został obalony i islamscy przywódcy wstrzymali walki w Darfurze. Ten prosty fakt powinien przypominać nam, że konflikt w Darfurze rozpoczął się jako wojna domowa, której rząd nie był stroną. Władze stały się stroną konfliktu dopiero po 1989 roku. Natychmiast po przejęciu władzy obiecano wyjście z kryzysu. Faktycznie zarówno przedstawiciele Fur, jak i Arabów szybko doszli do porozumienia. W mniej niż tydzień przeciwnicy podpisali protokół pokojowy i deklarację powrotu do sytuacji sprzed zamachu. Na dłużą metę ich inicjatywa jednak się nie powiodła i wojna wybuchła na jeszcze większą skalę. Gdy rząd stał się stroną konfliktu, stracił swoją pozycję rozjemcy. W rezultacie lokalny konflikt w Darfurze przekształcił się w konflikt regionalny, kiedy zainteresowały się nim państwa sąsiadujące z Sudanem (Czad, Libia, Erytrea), a następnie został umiędzynarodowiony poprzez włączenie się z pomocą finansową, materialną i wojskową państw spoza regionu (Chin, Rosji, USA). Stąd klasyfikuje się go jako umiędzynarodowiony konflikt wewnętrzny24. W latach 2002–2003 ponownie doszło do walk, gdy siły antyrządowe w Darfurze podjęły aktywną współpracę z opozycją w centrum kraju. Od tego czasu konflikt lokalny zaczął się zmieniać w ogólnokrajowy. W roku 2003, w przeciwieństwie do lat 1987–1989, objął cały Sudan i problem nie dotyczył już tylko Darfuru. Z punktu widzenia plemion arabskich problem rozpoczął się w momencie, gdy rolnicy Fur zaczęli głosić swoje prawo do terenów należących do plemion arabskich. Kiedy zaczęli się określać według terminologii kolonialnej (zachodniej), jako A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 50–51; zob. G. P r u n i e r, Darfur: The Ambiguous Genocide, Ithaca 2005. 24 �106 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... „Afrykańczycy”, którzy są zagrożeni przez „Arabów”, w kraju, gdzie tego typu podziałów nie znano, gdzie odnoszono się do wszystkich grup według ich nazwy etnicznej bądź plemiennej. Fur z kolei uważali się za ofiary politycznej dominacji arabskiej, skutkiem czego był rasizm. Przytoczyli oni treść listu 27 plemion do premiera Sadiqa al-Mahdiego, w którym jego autorzy nazywając się „Arabskim Zrzeszeniem” zwracają się do niego o wsparcie w konflikcie25. Wojna ta poprzez swą brutalność, brak zahamowań i ograniczeń, faktycznie nabrała w końcu cech rasistowskich. Hordy dżandżawidów napadały na wioski Fur, zabijając wszystkich bez wyjątku, przywłaszczając sobie mienie i ziemię rolników. Fur zaczęli również organizować własne milicje, odpowiadając w podobny sposób. Po walkach trwających od 1987 do 1989 roku obie strony spotkały się w końcu w Al-Fashir na zorganizowanej przez regionalne władze konferencji, trwającej od 9 maja do 8 lipca 1989 roku. Ujawniła ona wzajemną wrogość. Arabowie twierdzili, że to Fur rozpoczęli cały konflikt, próbując rozszerzyć tzw. „pas Negrów” (al-hizam Zandżi), zmierzając do wykluczenia Arabów, którzy jako równoprawni obywatele mają prawo do dostępu do zasobów naturalnych, szczególnie w okresie kryzysu. Stanowisko Zrzeszenia Arabskiego wyraził sekretarz ich delegacji, mówiąc: „Nasze plemiona wraz z plemieniem Fur współistniały kiedyś pokojowo. Sytuacja destabilizacji powstała pod koniec lat siedemdziesiątych, kiedy Fur zaczęli głosić hasło, że „Darfur jest tylko dla Fur”. Zbiegło się to z faktem, że pierwszy regionalny rząd Darfuru był prowadzony przez osoby z Fur, które nie zrobiły nic, by zmienić tę sytuację. Arabowie byli przedstawiani jako obcokrajowcy, którzy powinni zostać eksmitowani z Darfuru. Darfur: Too Many People Killed For No Reason, Amnesty International, London 2004. 25 �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 107 Stworzona przez Fur milicja została przeszkolona pod nadzorem gubernatora Darfuru. Jest zatem uzasadniona nasza potrzeba samoobrony i będziemy bronić naszego prawa do dostępu do wody i pastwisk. To Fur zaczęli tę wojnę, w dążeniu do rozszerzenia al-hizam Zandżi, chcąc usunąć wszystkich Arabów z tego terenu”. Z kolei przedstawiciele Fur wskazywali, że celem Zrzeszenia Arabskiego jest poszerzenie „pasa arabskiego” (al-hizam al-Arabi) i całkowita zagłada ludności Fur. Sekretarz ich delegacji oświadczył nawet, że jest to: „Brudna wojna, która wyniknęła z wojny ekonomicznej mającej na celu ludobójstwo oraz zabór naszych ziem ojczystych w celu osiągnięcia określonych celów politycznych”26. W sytuacji gdy każda ze stron broniła wyłącznie swoich racji, ich wywody zaczęły nabierać tonu rasistowskiego. Jedni i drudzy widzieli siebie jako ofiary. Po jednej stronie stali pasterze wielbłądów z północnego Darfuru i bezrolni uchodźcy z Czadu zamieszkujący Darfur, którzy widzieli swych protektorów w silnych przywódcach arabskich, jak w pułkowniku Kaddafim i w rządzie islamskim w Chartumie. Z drugiej strony były grupy osiadłych w Darfurze i siły niearabskie w Czadzie pod wodzą Hissena Habre oraz zachodni sojusznicy, tacy jak Francja, Izrael i USA. Polaryzacja przeciwstawnych narracji karmiła rosnące napięcie. W maju 1989 roku konflikt rozprzestrzenił się poza ziemie wokół Dżabal Marra. Po raz pierwszy prawie wszystkie plemiona pasterskie Darfuru, arabskie i niearabskie, zebrały się pod wspólnym sztandarem, mając za sobą libijskie poparcie. Tradycyjny system rozwiązywania konfliktów uległ całkowitemu rozkładowi, gdy obie strony zaczęły otwarcie lekceważyć dawne konwencje. Sprzeczne z praktyką było M. M a m d a n i, Saviors and survivors. Darfur, politics, and the war on terror, Dakar 2010, s. 277; zob. T. D a g n e, Sudan: The Crisis in Darfur and Status of the North-South Peace Agreement, Congressional Research Service, 2011, s. 18, https://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33574.pdf, [11.02.2016]. 26 �108 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zwłaszcza zbojkotowanie przez wodzów Baggara konferencji w Al-Fashir. Gubernator Darfuru dr Eltigani Ateem zwrócił uwagę, że masowe zbrodnie popełnione przez obie strony sprawiły, że konflikt ma obecnie zupełnie nowy charakter. Jego zdaniem, został on narzucony Darfurczykom przez siły zewnętrzne. Połączenie suszy, nieudanej próby zreformowania systemu kolonialnego i napływu broni przyniosło szereg wojen, bardziej katastrofalnych niż jakiekolwiek inne konflikty regionalne w historii27. Walki wznowiono w ciągu kilku dni z niezwykłym okrucieństwem. Więcej niż 50 tys. ludzi z ludu Fur szukało schronienia w Nyali. Rząd sudański tylko ubolewał nad powyższą sytuacją w Darfurze i krytykował wpływ obcych sił w tym konflikcie. Zmiana nastąpiła nagle 30 czerwca 1989 roku, gdy dotychczas nieznani oficerowie pod dowództwem generała Hasana Ahmada al-Baszira obalili rząd cywilny premiera Sadiqa al-Mahdiego. Rząd al-Baszira starał się ustabilizować sytuację przez zreformowanie istniejącego sytemu, ale bez kwestionowania jego podstawowych przepisów, co tylko na chwilę przywróciło pokój. 4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu w latach 1984–1985 na sytuację w regionie Konflikt rolników z pasterzami w Darfurze to także konflikt pomiędzy grupami z prawami do ziemi a tymi nie mającymi do niej praw, z podziałem na plemiona osiadłe i koczownicze. W efekcie suszy nastąpiło zjawisko gromadzenia się wszystkich plemion na terenach z dostępem do wody i zwiększenie popyM. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 279; zob. J. F l i n t, The Other War: Inter-Arab Conflict in Darfur, http://www.operationspaix.net/ DATA/DOCUMENT/4503~v~The_Other_War__Inter-Arab_Conflict_in_Darfur. pdf, [17.12.2014]. 27 �4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu... 109 tu na ziemię. Wszyscy chcieli mieć do niej prawo. Koczownicy domagali się na równi z właścicielami ziemi prawa dostępu do zasobów naturalnych. W latach wielkiej suszy 1984–1985, gdy zwierzęta zaczęły padać z braku wody, rolnicy z plemienia Fur natychmiast zaczęli je sprzedawać, nawet po niskiej cenie. Gdy zaczął się następny sezon wypasu i jak zwykle w górach pojawili się znowu pasterze z plemienia Zaghawa i Almhiria, rolnicy nie pozwolili im podejść do pól uprawnych. Wobec takiej sytuacji pasterze postanowili wejść przy użyciu siły na tereny, z których dawniej korzystali. W ten sposób rozpoczął się konflikt w północnym Darfurze. Dwie trzecie obszaru Sudanu na północy i w centrum sklasyfikowane są jako regiony suche i półsuche. Poziom opadów deszczu wynosi od zera na obszarach pustynnych do ponad 1500 mm w południowej części kraju. Można dokonać rozróżnienia pomiędzy obszarami sklasyfikowanymi jako gorące pustynie, gdzie opady deszczu są mniejsze niż 250 mm, a sawanną parkową, gdzie opady deszczu są większe niż 800 mm. Region Darfuru Północnego położony jest w suchym i półsuchym pasie znanym jako Sahel (dosłownie: wybrzeże) afrykański, który rozciąga się w poprzek kontynentu ze wschodu od Morza Czerwonego na zachód do Oceanu Atlantyckiego i obejmuje południowy pas Sahary28. W historii Sahelu doszło do wielu tragedii z powodu ubogich opadów. Brak deszczu doprowadził do pojawiających się fal suszy i głodu. Sytuacja ta spowodowała trudne położenie zamieszkującej ludności, jej cierpienie w wyniku niedostatku zasobów ziemi, wody, roślin i braku możliwości rozwoju rolM. S u l i m a n, Alharb fi Darfur: Tathir eunsur almawarid, (Konflikt w Darfurze: wpływ elementu zasobów) http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/DarfurpaperinArabic1.htm [10.12.2012]. 28 �110 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... nictwa. Potwierdzenie trudnego położenia ludności przyniosła ostatnia wielka susza w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku (1984–1985), kiedy z głodu zmarła ogromna liczba ludzi oraz zwierząt, a ocalała ludność zmuszona została do ucieczki do innych części Sudanu29. Region Darfuru Północnego charakteryzuje się występowaniem płaskowyżu wyżynnego. Płaskowyż ten dochodzi do wysokości 500–1000 m n.p.m., z wyjątkiem strefy Dżabal Marra, gdzie wysokość wynosi 1000–1500 m n.p.m., a szczyty najwyższych gór dochodzą do 3150 m n.p.m. Średnie opady w roku są tu nie mniejsze niż 500 mm i ilość ta zmniejsza się w kierunku północnym nawet poniżej 250 mm rocznie. Stąd region północny Darfuru można sklasyfikować jako suchy i półsuchy. Natomiast rośliny są tu z gatunku roślin pustynnych i półpustynnych, jak również roślin charakterystycznych dla terytorium sawanny. Występują też krzewy na obszarach z nielicznymi opadami, rosnące w gliniastej lub piaszczystej ziemi. Ponieważ region ten charakteryzuje się niskimi opadami i wahaniami oraz wysokimi temperaturami nie spadającymi poniżej 30°C przez cały rok, rzeczywista ilość deszczu jest jeszcze niższa z powodu parowania – transpiracji30. Deszcz jest głównym źródłem wody w regionie, na nim głównie opiera się życie roślin, ludzi i zwierząt. Budowane są tu przez władze studnie zwykłe i głębinowe oraz powierzchniowe zbiorniki retencyjne. Również mieszkańcy regionu sami dla własnych po29 Tamże; M. E l - B u s h r a, Alsraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 15–16. 30 K.M. B a r b o u r, The Republic of the Sudan... dz. cyt., s. 113–129; zob. M.E. A b u s i n, Environmental Causes and Implications of Population Displacement in Sudan, w: War and Drought in Sudan: Essays on Population Displacement, ed. E. Eltigani, Gainesville 1995, s. 11. �4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu... 111 trzeb wykopują płytkie studnie. Niestety te instalacje wodne nie są wystarczające do zaspokojenia potrzeb rosnącej liczby ludzi i zwierząt. Region Darfuru Północnego, jak pozostałe regiony Sudanu, cierpi z powodu braku dokładnych badań hydrologicznych w celu określenia stanu i poziomu wód podziemnych i gruntowych. Badania takie mają podstawowe znaczenie dla realizacji procesów rozwojowych. Mieszkańcy opierają się tylko na tradycyjnych, prymitywnych metodach w poszukiwaniu wody. Brak wystarczającej ilości wody jest tu czynnikiem decydującym i ma znaczny wpływ na ograniczony rozwój gospodarczy, oparty tutaj przede wszystkim na rolnictwie i wypasie31. Niedostatecznie przemyślany rozwój rolnictwa, nadmierny wypas i zużywanie drewna opałowego na szeroką skalę były bezpośrednią przyczyną niszczenia środowiska. Rolnictwo rozszerzyło swój zasięg na tereny, w których ilość opadów deszczu waha się między 250 a 350 mm. Są to obszary, w których uprawa nie jest gwarantowana, a jednocześnie ziemie są przeznaczone na pastwiska. Co do nadmiernego wycinania drzew, niektóre badania sugerują, że każde gospodarstwo domowe w Darfurze Północnym jest w stanie wyciąć 325 drzew i krzewów w roku, nie troszcząc się o ich odnowę. Drewno stanowi w Darfurze podstawowe źródło energii (służy do gotowania i przerobu na węgiel drzewny), jest materiałem do budowy domów i zagród oraz paszą dla zwierząt. Wycinanie drzew w suchym środowisku bez dbałości o zalesianie bez wątpienia prowadzi do katastrofy ekologicznej i szkodzi w końcu samemu rolnictwu i pasterstwu, powodując erozję gleby oraz ogólne pogorszenie się środowiska naturalnego. Wszystko to, oczywiście, A. K o z i S a e e d, Al-rahii almutanagil wa asarhu wi al bia wa almujtamaa wi wilaja shamal Darfur (Ruchomy tryb wypasu i jego wpływ na środowisko i społeczeństwo w Darfurze Północnym), Khartoum 2004, s. 16. 31 �112 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zwiększa rywalizację między poszczególnymi grupami ludzkimi o zasoby ziemi. Co bardzo istotne, region ten w ostatnich dekadach odnotował wzrost liczby ludzi i zwierząt, co tylko zwiększyło presję na dostępność zasobów, a w konsekwencji prowadzi do konfliktów, walk i wojen między rywalizującymi grupami32. 5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt a presja na zasoby środowiska Dane wskazują, że liczba ludności w regionie Darfuru Północnego wzrosła od 1973 roku z 530 tysięcy do 1,15 mln w 1993 roku. Według ostatniego spisu w 2009 roku, liczba ta wynosiła już około 2,1 mln osób. Oznacza to, że liczba ludności zwiększyła się prawie cztery razy w ciągu ostatnich trzydziestu lat. Przykładowo liczba ludności miejscowości Kabkabiya wzrosła od 89 000 do 270 000 w okresie 1973–2003, a gęstość populacji wzrosła z 8 km2 do 23 km2 w tym samym czasie. Te liczby pokazują, że w tym okresie populacja wzrosła trzykrotnie. Natomiast powierzchnia użytków rolnych w całym Darfurze wynosiła 760 tysięcy hektarów w 1961 roku i wzrosła do 2002 roku tylko w regionie Darfuru Północnego do 2,5 mln hektarów33. Wzrost ten nastąpił wskutek przekształcania gruntów rolnych w pastwiska, zwiększając tym samym tarcia pomiędzy pasterzami i rolnikami. Ponadto uprawa ziemi w suchych regionach, o niedostatecznych opadach, doprowadziła do zjawiska erozji gleb, co zwiększyło proces degradacji środowiska i spowodowało niską wydajność plonów. Spadek produktywności gruntów doprowadził do tego, że rolnicy tym chętniej zaczęli szukać możliwości ekspansji swoich gospodarstw Z. A b d e l m a g s u d, Albea wa Alinsaan (Człowiek i środowisko), Aleksandria 1997, s. 40. 33 A. K o z i S a e e d, Al-rahii almutanagil wa asarhu..., dz. cyt., s. 16. 32 �5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt... 113 w celu uzyskania plonów niezbędnych do wykarmienia większej liczby ludzi. Wzrost populacji i związany z tym wzrost liczby zwierząt wygląda następująco: ilość bydła zwiększyła się z 3,7 mln sztuk w 1976 roku do 13 mln sztuk w 2002 roku. Oznacza to, że liczba zwierząt hodowlanych zwiększyła się więcej niż trzykrotnie w ciągu 26 lat. Z tego można wywnioskować, że jest coraz większa liczba ludzi i zwierząt, a zatem i konkurencja o zasoby rzadko występujące nasila się, a sprzeczne interesy stanowią zarzewie konfliktów i utarczek między pasterzami a rolnikami w tym regionie34. Skutkiem wzrostu populacji i pogłowia zwierząt było z kolei to, że rolnicy zaczęli coraz częściej rozszerzać powierzchnie swoich upraw oraz wykorzystywać także pozostałości z pól i przeznaczać je dla paszę dla swoich zwierząt (których także mieli coraz więcej) lub przeznaczać na sprzedaż. Odbywało się to oczywiście wszystko kosztem pasterzy. Koncentracja zwierząt nomadów w obszarach suchych przyniosła zwiększoną śmiertelność inwentarza z powodu braku dostępu zarówno do paszy, jak i do wody. W dalszej perspektywie dochodziło coraz częściej do wzajemnej grabieży zwierząt i sprzedawania ich na szlakach handlowych, które stawały się także coraz mniej bezpieczne. Konflikty rozpoczynają się zwykle lokalnie, dopiero potem przekształcają się w ogólnoplemienne czy etniczne spory, aby ostatecznie przejść w stadium poważnego konfliktu regionalnego o charakterze politycznym, gdy włączają się do walki grupy zbrojne wspierane przez rząd35. 34 Tamże, s. 16–17; zob. M. E l - B u s h r a, O. E l - S a y e d, O. Ta h a, A Model for the Distribution of Waters of International Rivers Among Sharing Countries, „Sudan Notes & Records”, 4(2000), s. 159–171. 35 Tamże; por. Desertification as a Source of Conflict in Darfu, Worldwatch Institute, Vision for a Sustainable World, http://www.worldwatch.org/node/5173, [19.12.2014]. �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 114 6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie Należy przypomnieć, że zanim doszło do otwartego konfliktu w Darfurze, wcześniej brak bezpieczeństwa i wydarzenia polityczne w krajach sąsiadujących z Sudanem, zwłaszcza z Czadzie i Republice Środkowoafrykańskiej, doprowadziły do przemieszczeń wielu tysięcy mieszkańców tych państw. Większość uchodźców osiedliła się na terytorium Sudanu, w Darfurze. Wpływ na tę decyzję, poza naturalną bliskością geograficzną tego regionu, miały również powiązania rodzinnie i wspólnota językowa między plemionami po obu stronach granicy. Ważnym czynnikiem była też wspólna historia pasa Bilad as-Sudan rozciągającego się od Senegalu i Gambii na zachodzie do Etiopii na wschodzie w poprzek całego kontynentu afrykańskiego. Wydarzenia w sąsiednim Czadzie ukazują nam nakładające się na siebie kryzysy ekologiczne i polityczne. Szacuje się, że od 1973 roku 70% bydła w Czadzie padło lub zostało poddane wcześniejszemu ubojowi. Plemiona Baggara z prowincji Uadaju w Czadzie popadły z tego powodu w straszliwe ubóstwo, co wzmocniło ich poczucie krzywdy i chęć odwetu. Tysiące koczowników Baggara i Tubu pozbawionych żywności uciekło z Czadu do sudańskiego Darfuru i dalej na wschód, w kierunku Nilu, w poszukiwaniu wody, jedzenia i pracy. Natomiast bardziej dumni synowie wojowniczych plemion Gourane, Zaghawa Bedeyat powrócili do swojego zajęcia z trudnych czasów – czyli bandytyzmu. Sprawiło to, że podczas lat suszy w Sahelu niewiele było bezpiecznych terenów na pograniczu Czadu i Sudanu dla kupców i pielgrzymów, a nawet dla żołnierzy36. Grupy zbrojne z Czadu brały udział w najważniejszych wojnach w Darfurze od połowy 1980 roku. Pierwsza wojna między M. E l - k l y a n y, Mushkilat Darfur wa’athariha eali alealaqat alttashadiat alssudania (Problem w Darfurze i jego wpływ na stosunki Sudan z Chadem), http:// www.sudaress.com/sudaneseonline/4433 [19.03.2014]. 36 �6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie 115 Arabami a Fur (1987–1989) została rozpoczęta przez szejka Ibn Omara i Rada Demokratyczno Rewolucyjna (Conseil Démocratique Révolutionnaire, RDR37). Także w wojnie arabskiej z Massalit uczestniczyła duża liczba Arabów czadyjskich. Rebelianckie działania wojenne, które rozpoczęły się w 2001 roku, również dotyczyły działań grup zbrojnych pochodzenia czadyjskiego. Walki te były napędzane przez napływ nowoczesnej broni do regionu. Aby zrozumieć wpływ Czadu na działania w Darfurze, należy szukać ich przyczyn zarówno w regionie Sahelu, jak i poza nim. W Sahelu okrucieństwo walk wynikało z drastycznej sytuacji, w jakiej znalazły się plemiona pasterskie walczące w okresie suszy o przetrwanie i dostęp do pastwisk i źródeł wody. Ilustracją tej determinacji może być odpowiedź udzielona przez jednego z szejków na zapytanie szefa Komisji ds. Uchodźców z Sudanu, kiedy zamierzają oni powrócić do swych domów: „Gdziekolwiek jest ziemia i deszcz, tam będzie nasz dom, nasza ojczyzna”38. Wspomniany już wyżej w rozprawie dr Hassan al-Turabi tak podkreślał rolę Arabów z Czadu w konflikcie w Darfurze: „Sudan jest teraz krajem otwartym na Afrykę, więc weszło tu ponad milion Arabów z pasa afrykańskiego Sahelu, którzy są wykorzystywani przez rząd, ponieważ władze nie mogą teraz wykorzystywać armii sudańskiej przeciwko mieszkańcom Darfuru. Obecnie liczą [Arabowie z Czadu] około miliona osób, a liczba ich stale rośnie. Oni są zasadniczo Arabami, ale brutalnymi i obojętnymi wobec zabijania dzieci, kobiet i każdego, kto wpadnie w ich ręce. Są oni muzułmanami, ale w rzeczywistości nie mają nic wspólnego z religią, a nawet potrafią zabijać dzieci w szkołach religijnych i dokonywać gwałtów na dziewczynkach. Darfur we współczesnym Sudanie od czasu odConseil Démocratique Révolutionnaire: Rada Demokratyczno-Rewolucyjna, założona w 1984 roku jako skrzydła intelektualnej opozycji w Chadzie, za: Chad: Government and Politics,http://countrystudies.us/chad/46.htm, [28.03.2015]. 38 M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 247. 37 �116 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zyskania niepodległości Sudanu został skrzywdzony. Wszyscy jego władcy byli spoza Darfuru. Problemem jest to, że wojska rządowe są z Północy [tzn. znad Nilu] Sudanu. Protest ludności Darfuru narodził się z powodu problemu z systemem władzy. Przykładowo, Chalil Ibrahim został zabity przez rząd. Darfur było kiedyś państwem i nie akceptuje ucisku i wojny przeciwko sobie. Taki sposób traktowania Darfuru zraża ludzi, ale rząd nie dba o Darfur”39. Dodatkowo istniał jeszcze międzynarodowy kontekst tych wydarzeń. Zimna wojna, szczególnie w latach siedemdziesiątych, zaostrzała lokalne konflikty w Afryce, wpisując je w szersze tło polityki międzynarodowej, co z kolei przyczyniło się do porzucania dotychczasowych tradycyjnych środków, za pomocą których rozwiązywano w Sahelu konflikty między rolnikami a pasterzami. Istotną rolę w tym regionie odgrywał Muammar Kaddafi, który przyjął koncepcję autorstwa Gamala Abdela Nasera z Egiptu „trzech kręgów geopolitycznych: arabskiego, muzułmańskiego i afrykańskiego, które powinny się zjednoczyć”40. Zaczął wdrażać ten program, pierwszą unię proponując Egiptowi, a następnie Sudanowi i Czadowi. Domagał się też szybkiego wycofania obcych wojsk z regionu. W kilka miesięcy po dojściu do władzy zaczął też wspierać rebeliantów z ludu Tubu w Czadzie. Po objęciu władzy w USA przez Ronalda Reagana w 1981 roku, Czad znalazł się w centralnym punkcie „zimnej wojny”. Amerykanie zerwali z Libią stosunki dyplomatyczne, a CIA nazwała Kaddafiego: „najbardziej widocznym sponsorem i uczestnikiem w międzynarodowym terroryzmie”, a tym samym wrogiem Stanów Zjednoczonych. Reagan otwarcie wspierał wysiłki watażki Hissena Habre (wroga Libii) w dążeniu do przejęcia rządów w Czadzie. Amerykanie rozpoczęli Wywiad przeprowadzony przez autora pracy z Hassanem al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego, w Chartumie w 2011 roku. 40 Naser przedstawił je w swojej książce pt. Egypt’s liberation: The philosophy of the revolution. 39 �6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie 117 tu budowę trójstronnego sojuszu z Egiptem i Sudanem. W sierpniu 1983 roku armia Sudanu dołączyła do ćwiczeń wojskowych „Bright Star”, odbywających się na zachodniej pustyni w Egipcie. Związek Sudanu i USA przekształcił się w tym czasie w bliski sojusz wojskowy i gospodarczy. Rozpoczął się wówczas regularny napływ broni amerykańskiej do Sudanu, w tym granatów M-40 i wyrzutni Stinger ziemia-powietrze. Najbardziej znaczącym wkładem ówczesnego prezydenta Sudanu Numajriego w ten sojusz było zapewnienie dostaw tej broni do Darfuru dla sił Hissena Habre. Dopóki ten watażka wykazywał zdolność do zarządzania Czadem, Stany Zjednoczone udzielały mu wsparcia, dzięki czemu niemal dekadę pozostawał przy władzy41. Obalony został przez dowódcę Zaghawa, Idrissa Deby42 i ostatecznie zbiegł do Senegalu. Dopiero jednak we wrześniu 2005 roku został oskarżony o tortury, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione w latach 1982–1990, podczas pełnienia funkcji państwowych43. Tymczasem wojna domowa w Czadzie sprawiła, że trwał napływ Czadyjczyków do Darfuru, uciekinierów zarówno ekonomicznych, jak i politycznych, cywilnych i umundurowanych, osób zagrożonych M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 256. Idriss Deby, podobnie jak Habre doszedł do władzy w Czadzie dzięki interwencjom w Darfurze. Różnica polegała na tym, że Deby doszedł do porozumienia z reżimem w Chartumie, tak aby obie strony nie ingerowały wzajemnie w sprawy wewnętrzne. 43 Ofiary Habre najpierw próbowały szukać sprawiedliwości w sądach Senegalu, ten jednak orzekł, że Habre nie może być sądzony w Senegalu, zwracając się z tą sprawą do Belgii, która w latach 1993–2003 przyjęła uniwersalną jurysdykcję. Po czterech latach dochodzenia sąd belgijski wydał międzynarodowy nakaz aresztowania. Parlament Europejski zażądał od Senegalu, gdzie Habre przebywał na wygnaniu przez siedemnaście lat, o oddanie go pod sąd belgijski, ten jednak odmówił rozstrzygnięcia przedmiotowości wniosku o ekstradycję. Ogłosił, że zwróci się do Unii Afrykańskiej o wskazanie właściwego miejsca celem osądzenia Habre. Ostatecznie 2 lipca 2006 roku Unia Afrykańska wezwała Senegal do ścigania Hissena Haber, za: M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 266. 41 42 �118 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... represjami, jak i ludzi, którym groził głód. Już w 1973 roku, w wyniku wojny domowej w Czadzie i suszy, do Darfuru Zachodniego przybyło ponad 200 tys. tego typu „uchodźców”. Do 2004 roku ludność regionu w wyniku napływu uciekinierów z Czadu wzrosła do około 6,5 mln. Ocenia się, że co najmniej 10% ludności Czadu zamieszkało wówczas w Sudanie. Trudno oszacować prawdziwą liczbę, gdyż „uchodźcy” przybywali tu zarówno indywidualnie, jak i w grupach rodzinno-rodowych. Poszczególne jednostki mające krewnych po drugiej stronie granicy wtapiały się w społeczności darfurskie niezauważalnie. Przy braku silniejszej tożsamości narodowej (w sensie przynależności państwowej), nie było dla nich problemem przeniesienie lojalności z naczelników grup pochodzących z Czadu na liderów pokrewnych im plemion z Sudanu. Umożliwiło to także dołączanie do sił paramilitarnych, takich jak np. popularne Siły Obronne, co z kolei ułatwiło nabywanie obywatelstwa Sudanu. Dawało to możliwość władzom sudańskim szacowania liczby młodzieży przybyłej z Czadu, stanowiącej główne źródło rekrutów dla milicji plemiennych powstających w Farfurze44. Między bandami zbrojnych uchodźców a osiadłymi rolnikami stale dochodziło do konfliktów. Rolnicy Fur praktykując wypalanie pozostałości pól, zmuszali arabskich pasterzy do przenoszenia się na inne tereny, tym samym ograniczając ich dostęp do źródeł wody. Powstała milicja Fur, która nazwała się Federalną Armią Darfuru. W maju 1988 roku liczyła już ok. 6 tys. uzbrojonych milicjantów. Ich ośrodki szkoleniowe umieszczono w południowo-zachodnim Darfurze, najwięcej w zachodniej części Bahr al-Ghazal i na granicy z Republiką Środkowoafrykańską. W obronie przed rolnikami koczownicy utworzyli „Arabskie Zrzeszenie”, które stało się w DarM. I d r i s, Jumhuriat tushad... almadi walhadir walmustaqbal (Republika Czadu... przeszłość, teraźniejszość i przyszłość), http://www.alukah.net/world_muslims/0/63215/, [18.09.2015]. 44 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 119 furze bazą dla rozwoju nacjonalizmu arabskiego, nowej ideologii, która artykułowała potrzeby plemion arabskich i nawoływała do jedności w celu obrony wspólnych interesów oraz zastosowania nowych metod obronnych w walce z wrogiem. Ten ruch wśród plemion arabskich, wsparty ideologią, podkreślał migrację arabską w tym regionie i nawoływał do mobilizacji arabskich nomadów do uzyskania niezależności w Czadzie45. Darfur dla Czadu stał się w latach siedemdziesiątych tym, czym Demokratyczna Republika Konga dla Rwandy – miejscem schronienia opozycji, która otrzymywała również wsparcie logistyczne ze strony władz sudańskich. Bez względu na kierunek polityki amerykańskiej wobec Libii i jej polityki co do Czadu i Sudanu, każda ze stron starała się tworzyć zbrojne oddziały. Wewnętrzne konflikty w Czadzie istniejące od początku lat siedemdziesiątych, a także walki, które trwały w Sudanie Południowym przez ostatnie dwie dekady, spowodowały łatwy dostęp do różnego rodzaju broni. Problem z czasem pogłębiał się, kiedy zaczęło się wykorzystanie nowoczesnej broni przez różnego rodzaju bandy. Stało się to ogromnym problemem i wymagało stanowczości ze strony organów państwowych odpowiedzialnych za wyśledzenie sprawców i pociągnięcie ich do odpowiedzialności46. 7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych w Darfurze Konflikt w Darfurze rozwijał się etapami. Pierwsza jego faza w latach 1983–1987 to przede wszystkim starcia między plemionaM. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 260. P. D o o r n b o s, Some aspects of smuggling between Chad and Sudan, Development Studies and Research Centre, Faculty of Economic and Social Studies, Khartoum 1983, s. 19. 45 46 �120 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... mi Zaghawa i Arabami Almhiria, ogólnie rzecz biorąc pasterzami wielbłądów, zamieszkującymi północną część Darfuru, a osiadłymi rolnikami z grupy etnicznej Fur. W tej fazie konflikt był ściśle związany z suszą, która nawiedziła ten region, szczególnie na początku lat osiemdziesiątych XX wieku. W tym okresie wielu koczowniczych pasterzy Zaghawa i Arabów opuściło obszary dotknięte posuchą i pustynnieniem, przybywając na tereny zamieszkane przez lud Fur. Rolnicy mieli jednak uzasadnione obawy, że pasterze zamierzają tym razem pozostać na dłużej, a być może nawet na stałe na ich ziemiach, dlatego postanowili pokazać im, że nie są mile widziani. Z kolei pasterze, obawiając się o byt swój i stad zwierząt będących ich jedynym majątkiem, weszli siłą na teren Dżabal Marra. Zanim doszło do walk, początkowo próbowano rozwiązać problem na drodze prawnej i politycznej. Władza lokalna w Darfurze w osobie gubernatora prowincji opowiedziała się jednak za rolnikami, nakazując natychmiastowe opuszczenie przez pasterzy okupowanych ziem Fur, nie znajdując dla pasterzy żadnej alternatywy. Tymczasem Zaghawa już wcześniej mocno cierpieli ze strony sił rządowych, które oskarżały ich o kradzież zwierząt i bezprawne zajęcie nie swoich terenów. Kilkakrotnie siły rządowe (policja i wojsko) dokonały podpaleń wiosek Zaghawa, mordując przy tym ich liderów plemiennych. Pasterze nie mieli w tej sytuacji wyboru, jak tylko zorganizować własną milicję i uzbroić się, aby móc stawić czoła represjom żołnierzy rządowych47. W następstwie tych wydarzeń sytuacja wymknęła się spod kontroli u wszystkich stron zaangażowanych w konflikt (Almhiria, Zaghawa, Fur oraz armia), w powszechnym użyciu znalazła się nowoczesna broń. Napływ broni do Darfuru spowodował jego całkowitą militaryzację. Kraj został zalany dostawami broni zarówno z Libii, jak i z Ameryki. W 1986 roku karabin szturmowy AK-47 47 M. S u l i m a n, Alharb fi Darfur: Tathir eunsur..., dz. cyt. �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 121 (kałasznikow) z akcesoriami był sprzedawany za mniej niż 40 USD. Stał się w Darfurze bronią wszechobecną. Mówiono: „Kałasznikow daje pieniądz, bez kałasznikowa jesteś nikim”. Wykorzystywano także karabiny G-3, a także RPG, materiały wybuchowe oraz ciężką artylerię i samoloty bombowe Antonow. Szacowano, że w 1990 roku w Darfurze było dostępne około pięćdziesięciu tysięcy sztuk nowej broni. Każda osoba w wieku powyżej 16 lat była zaopatrzona, co najmniej w pistolet, a nierzadko karabin AK-47. Wszystkie strony tego sporu miały dostęp do nowoczesnej broni, którą zakupywano najczęściej w Libii lub Czadzie. Wykorzystanie nowoczesnej broni powodowało zwiększenie się liczby ofiar i podsycało konflikt, tak że stał się on wyjątkowo dramatyczny. Od momentu zaangażowania się stron zewnętrznych, konflikt zaczął nabierać charakteru etnicznego: afrykańsko-arabskiego. Próby zrozumienia jego przyczyn są co prawda podejmowane, ale nie jest to zadanie łatwe. Konflikt związany z zarządzaniem deficytowymi dobrami przyrodniczo-gospodarczymi przekształcił się bowiem w konflikt typowo polityczny o podłożu etnicznym48. Druga faza konfliktu, obejmująca lata 1987–2003, przejawiała się w szeregu starć pomiędzy niearabskimi rolnikami mieszkającymi na obszarze Dżabal Marra a szeroką koalicją składającą się z niemal wszystkich plemion pasterskich pochodzenia arabskiego. Od tego czasu, pomimo wysiłków stron (władz wojskowych i cywilnych) konflikt ma charakter permanentny, czasowo ulegając tylko przygaszeniu lub ponownemu zaognieniu. Przybrał on formę etnicznej polaryzacji. Okazał się bardziej zjadliwy i brutalny niż w pierwszym etapie. W rezultacie walczące strony oraz niezależni obserwatorzy nie są już w stanie określić, jakie były Tamże, s. 4; zob. HSBA – The Human Security Baseline Assessment for Sudan and South Sudan, Darfur Peace Process & Chronology, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/facts-figures/sudan/darfur/ darfur-peace-process-chronology.html, /, [9.09.2015]. 48 �122 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... rzeczywiste jego przyczyny. Ta faza wojny w Darfurze ma jednak duże znaczenie dla wykrywania ekologicznych korzeni konfliktu. Zgromadzone dowody wskazują bowiem, że celem pasterzy była ziemia rolników i o nią toczył się spór. Jak wskazano w raporcie Organizacji Unii Afrykańskiej (African Union – AU)49 i Human Rights Watch – HRW w 1990 roku arabscy pasterze dawali zwykle jedno- lub dwudniowe terminy mieszkańcom wiosek Fur na natychmiastowe ich opuszczenie, nazywając tak zdobytą ziemię „terenami wyzwolonymi”50. W przeciwieństwie jednak do lokalnych starć w przeszłości z powodu deficytu wody i pastwisk, konflikty, które wybuchły po 1985 roku, wykazywały dążenie pasterzy do zajmowania ziemi w centralnej części Dżabal Marra. Podczas gdy poprzednie konflikty były spontaniczne, w przeciwieństwie do nich nowe charakteryzowały się planowanym z góry, niespotykanym dotąd okrucieństwem i stałością tych praktyk. Napływ pasterzy z biednych i suchych terenów północnych do centralnych rolniczych regionów zasiedlonych przez rolników Fur przyczynił się do zaognienia trwającego konfliktu. Była to rozpaczliwa próba przejęcia urodzajnych terenów przez tych, którzy ponieśli straty związane z posuchą i pustynnieniem. Do konfliktu tego doprowadziła konkurencja o kurczące się zasoby w regionie cierpiącym na Unia Afrykańska (UA) – Organizacja międzynarodowa o charakterze politycznym, wojskowym i gospodarczym, obejmująca swym zasięgiem wszystkie państwa afrykańskie (oprócz Maroka), powołana w miejsce Organizacji Jedności Afrykańskiej 9 lipca 2002 roku na szczycie w Durbanie. Jej siedzibą jest Addis Abeba (Etiopia). Za: J. R o n o w s k i, Komu i czemu służą armie prywatne we współczesnych konfliktach regionalnych?, w: Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe w regionie Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki (MENA) u progu XXI wieku, red. R. Bania, K. Zdulski, Łódź 2012, s. 111. 50 Tamże, s. 4; zob. S. H a r i r, Arab belt versus African belt: Ethnic-political conflict in Darfur and the regional cultural factors, w: Short-cut to decay: The case of the Sudan, eds. S. Harir, T. Tvedt, London 1993. 49 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 123 niedostatek terenów nadających się do uprawy i wypasu zwierząt. Konflikt ten może służyć jako wręcz model klasycznego konfliktu ekologicznego51. Należy pamiętać, że druga faza konfliktu, która rozpoczęła się w 1987 roku, z udziałem około 27 plemion arabskich w sojuszu „Arabskie Zrzeszenie” (o którym wspomniałem już wyżej), nie wywołała wojny wyłącznie przeciwko rolnikom z ludu Fur, ale w zasadzie przeciwko wszystkim rdzennym niearabskim grupom w tym regionie (wyjątek stanowili Zaghawa). Uzbrojone bojówki wojowników pasterskich plemion arabskich (dżandżawidów) stały się narzędziem agresji przeciwko rolnikom Fur, a następnie wszystkim innym grupom etnicznym w Darfurze afrykańskiego pochodzenia. W odpowiedzi na to Fur natychmiast organizowali własne jednostki zbrojne na potrzeby obrony, a niektóre z nich starały się stworzyć polityczne i wojskowe więzi z Ruchem i Armią Ludową Wyzwolenia Sudanu (SPLA), działającą w Sudanie Południowym. Nie było to trudne, gdyż SPLA od początku swej działalności próbował znaleźć wsparcie także w innych regionach Sudanu, poprzez rekrutację członków miejscowych plemion i ich uzbrojenie. Ówczesny przywódca tego ruchu John Garang silnie podkreślał ogólnonarodowy charakter organizacji, odcinając się od tendencji separatystycznych. Konflikt spowodował ogromne szkody w zasobach i ludności regionu. Szacuje się, że do czasu zwołania konferencji pokojowej w 1989 roku ponad 5 tysięcy osób z grupy etnicznej Fur i 400 z plemion arabskich zginęło w jej drugiej fazie. Liczba zaś osób, które zostały zmuszone do przesiedlenia się, sięgnęła dziesiątków tysięcy. Doliczono się też czterdziestu tysięcy spalonych domów i ok. 700 schronień wykonanych ze słomy, a setki osób zostało na stałe okaleczonych. Zginęło ponadto Tamże, s. 3; zob. S. H a r i r, Militarization of conflict, displacement and the legitimacy of the state: A case from Darfur Western Sudan, Bergen 1992. 51 �124 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... wiele zwierząt. Ogólnie wyrządzone szkody wyceniano na miliardy funtów sudańskich52. Pomimo jednak wysokiej liczby ofiar śmiertelnych i znacznych strat materialnych, problem wynikający z konfliktu nadal pozostawał poza zainteresowaniem władz i nie był w tym czasie zauważany na poziomie międzynarodowym. Przyczyniły się do tego dwa fakty: po pierwsze, powszechna wiara, że to, co się dzieje, jest nadal mało znaczącym sporem grup plemiennych na dalekich peryferiach. Po drugie, przeświadczenie, że wojna domowa na południu Sudanu, przez jej złożony charakter etniczny i religijny jest dużo bardziej istotna i pozostawia w cieniu inne konflikty w Sudanie, co powodowało bagatelizowanie konfliktu w Farfurze53. Powszechny brak zrozumienia natury konfliktu wraz z brakiem wzięcia pod uwagę wpływu czynników ekologicznych i środowiskowej degradacji w regionie, powodowały, że rząd utrzymywał politykę siły i wysyłał dodatkowe wojska do Darfuru, co miało doprowadzić ostatecznie do zakończenia konfliktu w regionie. W marcu 2002 roku Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (SPLA) rozpoczęła szkolenie 1500 młodych zwolenników z Darfuru, przygotowując w ten sposób grunt do wywołania rebelii. Istnieją wiarygodne doniesienia potwierdzające, że SPLA zapewniły rebeliantom w Darfurze także wsparcie w uzbrojeniu i logistyce. Przywódcy rebeliantów w Darfurze – którzy spotkali Johna Garanga w Erytrei54 – oświadczyli, że chcą „zmienić reżim w Chartumie”55. Tamże, s. 4; zob. S. H a r i r, Racism in Islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. 53 Tamże, s. 4; zob. B. H a r f f, Ethnic Conflict in World Politics, Boulder 2000, s. 102–150. 54 Erytrea od chwili uzyskania niepodległości popierała rebeliantów z Południa Sudanu (SPLA) i chętnie udzielała schronienia różnym dysydentom z tego kraju, wydając im paszporty w celu ułatwienia podróżowania. 55 Tamże, s. 76; por. J. P r e n d e r g a s t, C. T h o m a s - J e n s e n, Darfur, Crimes of War Project, http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/darfur/, [22.07.2015]. 52 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 125 Konflikt jeszcze jednak nie przekształcił się w wojnę na dużą skalę. Dopiero kiedy 19 lipca 2002 roku uzbrojona grupa z ludu Fur, którzy sprzymierzyli się z Zaghawa, zajęła miasto Golo (stolicę prowincji Dżabal Marra w Darfurze Zachodnim), wtedy po raz pierwszy ogłoszono, że powstał darfurski ruch zbrojny. Rozpoczęto też akcję polityczną, między innymi poprzez rozprowadzanie politycznych ulotek w imieniu Armii Wyzwolenia Darfuru. Ustalono, że celem nowego ruchu jest wyzwolenie regionu spod kontroli Chartumu, któremu zarzucono pogorszenie usług na rzecz regionu i jego marginalizację. Podkreślić trzeba, że Darfur doświadczył głębokiego spolaryzowania politycznego w okresie rządów demokratycznych w Sudanie, kiedy to różne partie polityczne, zwłaszcza Umma i Unia Demokratyczna, wykorzystywały go dla swych partyjnych celów. Spolaryzowanie to miało charakter etniczny i polegało na wspieraniu jednej grupy kosztem innej, co zagroziło spójności struktury społecznej w tym regionie, wpłynęło na jej osłabienie i stworzyło klimat nieufności do siebie nawzajem wśród grup etnicznych56. Na początku 2003 roku dobrze przygotowane wojska rebeliantów, Ruch Wyzwolenia Sudanu z Ruchem Sprawiedliwości i Równości, zaatakowały garnizon wojsk rządowych w Al-Fashir, stolicy Darfuru, rozpoczynając tym samym trzecią, najbardziej krwawą i najbardziej znaną fazę konfliktu, trwającą do podpisania porozumienia pokojowego między rządem w Chartumie a partyzantką z Południa SPLA w Nairobi w styczniu 2005 roku i zawarcia drugiego zawieszenia broni w Abudży (5 maja 2006 roku)57. Atak 56 Tamże, s. 79–88; zob. International Crisis Group, Sudan and South Sudan’s Merging Conflicts, Brussels, Belgium, Africa Report N°223, 2015, http://www. crisisgroup.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/south%20sudan/223-sudan-and-south-sudan-s-merging-conflicts.pdf, [29.07.2015]. 57 Załącznik nr 4, Kopie oryginalnych podpisów porozumienia pokojowego w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006, znanego jako umowa z Abudży – Darfur Peace Agreement Abuja – May 2006. �126 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... ten był niespodziewany dla rządu i przewagę zyskały w nim siły rebelianckie. Do końca 2003 roku siły rebelianckie zdobyły kilka wsi i miasteczek, sięgając swymi wpływami aż do Południowego Kordofanu58. Działanie tych dwóch grup było reakcją na przymusowe przesiedlenia setek tysięcy ludzi pochodzenia afrykańskiego, głównie z pleminia Fur, Zaghawa i Masalit. Rząd zareagował na tę sytuację naciskiem na szkolenia i włączeniem do działania oddziałów dżandżawidów. Wysłał też dużą liczbę dodatkowych żołnierzy i sprzętu wojskowego, co doprowadziło do tego, że strona rządowa zaczęła zyskiwać przewagę59. Schemat działań militarnych był za każdym razem podobny. Najpierw lotnictwo rządowe za pomocą samolotów Antonow bombardowało bez ostrzeżenia strefy gęsto zaludnione, jak np. targi, tereny wokół studni, gęsto zabudowane wsie i miejsca koncentracji osób przesiedlonych, a następnie do akcji wkraczały milicje dżandżawidów lub inne naziemne formacje wojskowe. Ataki te charakteryzowały się ogromnym okrucieństwem nie tylko wobec mężczyzn, ale też kobiet i dzieci. Rozpowszechnione były masowe gwałty, które stały się elementem taktyki sił rządowych zmierzających do upokorzenia osób przesiedlonych i powstrzymania ich przed oddalaniem się od obozów dla uchodźców60. Armia kontynuowała ataki, mimo że 8 kwietnia 2004 roku rząd podpisał w Ndżamenie pierwsze porozumienie z rebeliantami z Ruchu Sprawiedliwości i Równości i z Ruchu Wyzwolenia Sudanu o zawieszeniu broni. W lipcu 2004 roku Unia Afrykańska podjęła 58 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 38. 59 M. S u l i m a n, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah, dz. cyt., s. 4; zob. A. A l b a t a h a n i, Azmat al..., dz. cyt., s. 3. 60 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 39. �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 127 decyzję o utworzeniu misji obserwacyjnej w Sudanie (Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie, African Mission in Sudan, AMIS)61 w celu monitorowania zawartego w Ndżamenie porozumienia. Do Sudanu wysłała jednak tylko kilkuset żołnierzy (z Rwandy i Nigerii). Kontyngent tych sił został później zwiększony do 3300 żołnierzy, ale bez możliwości jakiegokolwiek interweniowania, a zatem ich wpływ na załagodzenie konfliktu, zdaniem różnych obserwatorów, był żaden. Dnia 30 lipca 2004 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję (nr 1556)62, grożąc Sudanowi dalszymi sankcjami (dyplomatycznymi i gospodarczymi) w przypadku nierozbrojenia milicji dżandżawidów i zobowiązywała sekretarza generalnego ONZ do zbadania skali naruszeń. Próby wywierania nacisku na Sudan okazywały się jednak nieskuteczne, gdyż przeciwstawiały im się Chiny. Do połowy 2005 roku skutkiem konfliktu było wysiedlenie ponad miliona Darfurczyków, z czego 130 tys. stało się uchodźcami w świetle prawa międzynarodowego, przekraczając granicę z Czadem. Dnia 9 listopada 2004 roku w Abudży podpisano kolejny protokół o zawieszeniu broni, ale niestety już dwa tygodnie później 61 Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie (AMIS); misja humanitarno-wojskowa obejmująca obszarem terytorium prowincji Darfur. W latach 2005–2007 wspierana była m.in. przez misję cywilno-wojskową Unii Europejskiej. Mimo zwiększenia liczebności żołnierzy ze 150 do ok. 7 tys., nie była ona w stanie wypełnić swego zadania, którym było monitorowanie podpisanego w kwietniu 2004 r. zawieszenia broni. Zakończona z dniem 31 grudnia 2007, kiedy jej działalność przejęła UNAMID – hybrydowa operacja Organizacji Narodów Zjednoczonych i Unii Afrykańskiej (UN / African Union Mission in Darfur). Zob. „Wspólne działanie Rady 2005/557/WPZiB z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie cywilno-wojskowego działania Unii Europejskiej wspierającego misję Unii Afrykańskiej w regionie Darfur w Sudanie”, Dz.U. L 188, 20.07.2005.). Więcej: A. E k e n g a r d, The African Union Mission in Sudan-AMIS:Experiences and Lessons Learned, Stockholm 2006, s. 17–20. 62 Załącznik nr 5: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556z dnia 30 lipca 2004 r. �128 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... doszło do kolejnej eskalacji konfliktu. Dopiero 5 maja 2006 roku, po długich negocjacjach, nastąpił przełom, jakim było podpisanie porozumienia zakładające rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie rebeliantów do armii sudańskiej63. Od tego momentu można mówić o czwartej, mniej nagłośnionej i zasadniczo wewnętrznej fazie konfliktu, trwającej aż do rewolucji w Libii i porozumienia pokojowego w Doha z 14 lipca 2011 roku. 8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały W obliczu arabskiej siły, która została wsparta przez władze w Chartumie w czasie rządów Sadiqa al-Mahdiego, Fur podjęli próbę ożywienia ruchu „Sony”. Organizacja ta została założona jako tajna w 1965 roku. Skupiała wszystkich intelektualistów darfurskich w Chartumie, jednakże tym razem przedstawiciele Fur nie zdołali wskrzesić organizacji ze względu na brak doświadczenia wojskowego i nacisk ze strony plemion arabskich oraz rządu64. 8.1. Ruch Dawida Bolada Dawid Bolad był jednym z liderów Islamskiego Frontu Narodowego, którego założycielem i przywódcą był szejk Hassan al-Turabi. Przewodniczył również Unii Studentów Uniwersytetu w Chartumie, był pierwszym studentem z zachodniego Sudanu, który przewodniczył tej Unii w jej długiej historii. Warto wskazać, że Unia Studentów Uniwersytetu w Chartumie w tym czasie była nie tylko ciałem związkowym reprezentującym interesy studentów, ale też rozwijała się w kierunku politycznym, A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 40. 64 N. B a r s z a m, Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008, s. 21. 63 �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 129 biorąc udział we wszystkich konfrontacjach występujących na szczeblu krajowym65. Następnie na początku lat dziewięćdziesiątych Dawid Bolad, z powodu zmiany stanowiska przywódców Islamskiego Frontu Narodowego w plemiennym konflikcie między plemionami Fur i niektórymi grupami arabskimi, wstąpił do Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (SPLA), kierowanego przez Johna Garanga. Poprowadził w listopadzie 1991 roku grupę ochotników walczących o objęcie kontrolą obszaru Dżabal Marra. Rząd użył wówczas milicji w celu stłumienia buntu, w zamian próbując zaspokoić ich oczekiwania poprzez nadanie im ziemi. Dawid Bolad został aresztowany i stracony przez pluton egzekucyjny. Po zabiciu Bolada przedstawiciele Fur rozpoczęli działania ukierunkowane na powołanie własnej organizacji wojskowej. Nawiązano też kontakty z Ludowym Ruchem Wyzwolenia Sudanu pod przewodnictwem Johna Garanga oraz z ich przywódcami politycznymi za granicą. Dla wielu ludzi w Darfurze było oczywiste, że iskrą tego najnowszego sporu, rozpoczętego w 1986 roku, były czynniki polityczne odgrywające ważną rolę w zaognianiu tych konfliktów, które pierwotnie były w zasadzie jedynie walką o pastwiska i wodę. Na przebieg konfliktu ogromny wpływ miał rząd centralny, podejmując decyzję zniszczenia dawnego podziału administracyjnego i wprowadzając w życie nowy układ regionalny oraz powołując nowe władze wywodzące się z plemion pasterskich, w dodatku pochodzących z Czadu, na ziemiach rolników. W wyniku tych decyzji konflikt zbrojny wybuchł między rdzennie afrykańską grupą etniczną Masalit a niektórymi plemionami arabskimi. Na terenie Dar Masalit doszło bowiem również do spalenia i zniszczenia wielu wsi oraz przepędzenia z nich tysięcy mieszkańców66. Tamże, s. 67–68. Tamże, s. 79–88; zob. O. A l t y i b, Aljudhur alttarikhiat limushkilat Darfur (Historyczne korzenie problemu Darfurze), http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/ middle_east_news/newsid_3601000/3601730.stm, [12.02.2015]. 65 66 �130 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 8.2. Ruch Wyzwolenia Darfuru Bitwa o miasto Golo, stoczona 7 września 2002 roku, o której wspomniałem wyżej, uważana jest za pierwszy zapłon i prawdziwy początek akcji zbrojnej w Darfurze, który spowodował rozpoczęcie działalności Ruchu Wyzwolenia Darfuru. Jego nazwę zmieniono później na Ruch Wyzwolenia Sudanu. Wielu ludzi wierzyło, a jest to przekonanie poparte wieloma faktami, iż Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (Sudan People’s Liberation Army, SPLA)67 kierowana przez Johna Garanga, była prawowitym „ojcem” Ruchu Wyzwolenia Sudanu w Darfurze. Istnieje też przekonanie, że ruch, który rozpoczął Bolad w 1999 roku w Bahr el-Ghazal i wokół Dżabal Marra, był zarządzany i wspierany przez SPLA z Południowego Sudanu, a nawet że tak naprawdę jest to tylko SPLA w Darfurze. Faktem jest, że założyciel SLM Abdel Wahed Mohamed Nur spotkał się w Erytrei z byłym przywódcą Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu Johnem Garangiem, po czym towarzyszył mu w Kenii, Ugandzie i w Sudanie Południowym. Natomiast na początku 2003 roku wraz z rozpoczęciem regularnych działań wojennych w Darfurze, SPLA wysłał przodujących dowódców wojskowych do Dżabal Marra w celu przeprowadzenia szkolenia rekrutów do SLM. Wysyłano też jednostki z Darfuru na szkolenia na Południe i dopiero po jego przejściu odsyłano je z powrotem do Dżabal Marra w celu wzmocnienia sił Ruchu Wyzwolenia Sudanu68. Liczba bojowników Ruchu Wyzwolenia Sudanu w okresie jego świetności sięgała ponad pięć tysięcy ludzi rozmieszczonych w ca67 Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (ang. Sudan People’s Liberation Army, SPLA) – sudański ruch partyzancki działający na południu kraju, posiadający reprezentację polityczną (Ludowy Ruch Wyzwolenia Sudanu). Za: M a w u t A c h i e c q u e M a c h G u a r a k, Integration and Fragmentation of the Sudan: An African Renaissance, Bloomington 2011, s. 252–253 68 Tamże, s. 23–25; zob. Sudan Liberation Movement (SLM), GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/para/darfur.htm, [18.03.2014]. �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 131 łym Darfurze, z wyjątkiem jego głównych miast. W jego składzie znajdowali się członkowie ludów Fur, Masalit, Zaghawa, Alberti, Almidob i niektórych innych plemion arabskich. Mimo zróżnicowania plemiennego i etnicznego, oddziały SLM dowodzone przez Abdela Waheda Mohameda Nura i Mani Arko Minawi, jej sekretarza generalnego, były w stanie utrzymać spójność i jedność przez ponad trzy lata, aż do rozłamu w końcu 2005 roku. Doszło do niego na Konferencji Haskanita, odbywające się w dniach od 28 października do 5 listopada 2005 roku, kiedy to odsunięto dotychczasowego lidera, a jego zastępca Mani Arko Minawi przejął władzę. Abdel Wahed Nur i jego zwolennicy nie uznali jednak ważności Konferencji Haskanita i wynikających z niej ustaleń i decyzji. Uznali ją za nieudaną próbę obejścia prawa i nadal działali jak dotychczas. Konferencja Haskanita, pomimo że została zbojkotowana przez kierownika ruchu Abdela Waheda Nura i jego zwolenników, prowadziła jednak swoje prace pod kontrolą i przy obecności przedstawicieli organizacji międzynarodowych i regionalnych. Było to jednak równoznaczne z rozłamem SLM na dwa skrzydła: pierwsze – prowadzone przez Abdela Waheda Nura, założyciela tej organizacji oraz drugie – kierowane przez Mani Arko Minawi, jej byłego sekretarza generalnego, który 5 maja 2006 roku podpisał odrębną umowę pokojową z rządem Sudanu, zwaną umową z Abudży, dzięki czemu został powołany na stanowisko starszego asystenta sudańskiego prezydenta Omara al-Baszira69. Ruch Wyzwolenia Sudanu Abdela Waheda Nura i Ruch Sprawiedliwości i Równości odrzucili umowę z Abudży. Dodać trzeba, że odrzucili ją także uchodźcy i przesiedleńcy z powodu braku odpowiednich zabezpieczeń dla zapewnienia im bezpiecznego powrotu Tamże, s. 25–27; Harakat tahrir alssudan (Ruch Wyzwolenia Sudanu) http:// www.aljazeera.net/specialfiles/pages/d31b66a5-6408-4e34-b1df-5c61a560251b, [18.03.2014]. 69 �132 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... do ich wiosek pochodzenia, z których zostali przesiedleni przez bojówki dżandżawidów, wspierane przez rząd. Ruch nie zdołał jednak utrzymać już jedności, szybko doszło do kolejnych podziałów w szeregach Ruchu Wyzwolenia Sudanu, a liczba powstałych frakcji po dawnym SLM sięgnęła kilkunastu. Najważniejsze z nich to70: – Ruch Wyzwolenia Sudanu pod przywództwem Abdela Waheda Mohameda Nura; – Ruch Wyzwolenia Sudanu pod przywództwem Mani Arko Minawi; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa Wolnej Woli; – Ruch Wyzwolenia Sudanu przywództwo Unity; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa 19, prowadzona przez Khamisa Abdallaha; – Ruch Wyzwolenia Sudanu, Field Command; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa Ahmeda Abdul Szafih; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Jednostka Dżuby; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Generalna Linia; – Ruch Wyzwolenia Sudanu, prowadzony przez Abu al-Qasima Imama; – Ludowy Front Sprawiedliwości i Rozwoju; – Armia Wyzwolenia Sudanu dla demokracji Aliego Karpiengo. 8.3. Ruch Sprawiedliwości i Równości Pierwsza iskra akcji zbrojnej prowadzonej przez Ruch Sprawiedliwości i Równości kierowany przez Khalila Ibrahima Mohammeda71, zapaliła się w marcu 2003 roku, czyli po roku od 70 Tamże, s. 26; zob. O. I s m a i l, M. F i c k, Darfur Rebels, Enough Project, Washington, DC, 2009, http://www.enoughproject.org/publications/darfur-rebels-101, [18.02.2016]. 71 Khalil Ibrahim Mohammed; lekarz, polityk sprawujący wcześniej szereg stanowisk w rządach regionalnych (był ministrem spraw społecznych w prowincji Błękitny Nil w 1997 r., potem ministrem zdrowia i edukacji w prowincji Darfur �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 133 rozpoczęcia działalności Ruchu Wyzwolenia Sudanu w terenie. W przeciwieństwie do SLM, Ruch Sprawiedliwości i Równości zrzeszał również członków z plemion arabskich, w tym z plemienia Mesiriya, co dawało nadzieję na większą spójność ideologiczną tej formacji. Ruch Sprawiedliwości i Równości był też organizacją bardziej zdyscyplinowaną i lepiej zorganizowaną. Złożyły się na to następujące przyczyny72. 1. Większa jednorodność jego oddziałów pod względem etnicznym, gdyż od początku 2006 roku składał się przede wszystkim z członków plemienia Zaghawa. 2. Ruch posiadał znaczne, choć niejawne źródła wsparcia finansowego. Sytuacja ta różniła go od rewolucyjnego ruchu opozycji regionalnej, zwłaszcza pod względem wydawania dużych kwot pieniędzy na pokazy wierności i konferencje, a także płacenie dużych kwot korespondentom niektórych medialnych stacji arabskich dla promowania haseł Ruchu. Inne ruchy zbrojne w Darfurze nie miały takich możliwości. 3. Polityczne i organizacyjne doświadczenie przywódców Ruchu było znacznie większe. Wielu z nich zdobyło doświadczenie w szkole Islamskiego Frontu Narodowego, kierowanego przez szejka Hassana al-Turabiego. Byli poza tym wspierani przez niejawnych doradców działających nieoficjalnie za kulisami. Powszechnie uważa się jednak, że istnieje związek i powiązanie pomiędzy Ruchem Sprawiedliwości i Równości a rządową Partią Kongresową oraz szejkiem Hassanem al-Turabim. Niektórzy interw połowie lat dziewięćdziesiątych, doradcą gubernatora Południowego Sudanu w Dżubie w 1998 r.). 72 Zob. Justice and Equality Movement (JEM), Human Security Baseline Assessment (HSBA) for Sudan and South Sudan, Small Arms Survey, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-JEM.pdf, [18.02.2015]. �134 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... pretatorzy polityczni idą tu znacznie dalej z zarzutami, opisując Ruch jako niemal skrzydło wojskowe Kongresu. W każdym razie zarzuty wobec Ruchu Sprawiedliwości i Równości opierają się na wielu faktach, z których najważniejsze to73: 1. Większość przywódców Ruchu Sprawiedliwości i Równości, jeśli nie wszyscy, byli wcześniej prominentnymi członkami Islamskiego Frontu Narodowego, kiedy był jeszcze zjednoczony pod wodzą al-Turabiego, a niektórzy z nich byli nawet przywódcami i założycielami tej organizacji, należąc do najbardziej fanatycznych i radykalnych obrońców Rządu Ocalenia Narodowego i jego przywódców. Dopiero po podziale Islamskiego Frontu Narodowego w 1999 roku część jego przywódców stanęła po stronie Kongresu Ludowego. 2. Ruch Sprawiedliwości i Równości miał ogromny potencjał finansowy i posiadał bogate źródła finansowania, o których pochodzeniu nikt nie wiedział oprócz garstki przywódców stojących na jego czele. Mimo sprzyjających warunków działania, Ruch Sprawiedliwości i Równości również doświadczył wewnętrznych podziałów. Najważniejsze skrzydła wywodzące się z niego to74: 1. Ruch Sprawiedliwości i Równości – Skrzydło Khalila Ibrahima Mohammeda; 2. Ruch Sprawiedliwości i Równości, wspólne przywództwo; 3. Narodowy Ruch na rzecz Reform i Rozwoju, przywództwo Idrissa Azraga; 4. Ruch Sprawiedliwości i Równości, przywództwo polowe (Harba); 5. Ruch Sprawiedliwości i Równości Skrzydło Pokoju (Abu Risha); Tamże, s. 28; zob. Harakat aleadl walmusawa (Harakat Ruch Sprawiedliwości i Równości) http://goo.gl/Zo1TcS, [18.03.2014]. 74 Tamże, s. 30; zob. The Sudanese press after separation. Contested identities of journalism, Berlin 2012, s. 42–43. 73 �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 135 6. Ruch Rewolucyjnych Sił na rzecz Demokracji i Praw (Hisham Noreen i Khamis Sharon). 8.4. Kim są dżandżawidzi? Milicja dżandżawidów stała się widocznym elementem na społecznej i wojskowej mapie Darfuru. Oskarżana była przez rebeliantów ze zgromadzeń takich jak Ruch Wyzwolenia Sudanu oraz Ruch Sprawiedliwości i Równości, że jest wojskowym ramieniem władzy centralnej w Darfurze. Rząd z Chartumu zaprzeczał tym zarzutom i utrzymywał, iż jest to grupa zbrojna działająca niezależnie i nie podlegająca żadnej jednostce państwowej. Po wybuchu konfliktu w Darfurze na wielką skalę, to właśnie o tej organizacji mówiło się najwięcej w mediach zainteresowanych rozwojem sytuacji w Sudanie75. Nie ma zgodności co do wyjaśnienia pochodzenia samego słowa dżandżawid. Najczęściej przyjmuje się, że pochodzi od określenia „demona, czyli dżina na koniu” (koń po arab. dżawad), które w lokalnej wymowie Darfurczyków przybiera formę dżandżawid. Są jednak i tacy, którzy twierdzą, że pochodzi ono od połączenia aż trzech słów, a mianowicie: „dżin”, „koń” i „G3”(znana broń rozpowszechniona w Sudanie). Słowo to wiązane też było z nazwiskiem jednego z arabskich rozbójników z Darfuru – Hamidem Dżandżoat. Kierowana przez niego banda zasłynęła atakami na afrykańskie wioski w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, siejąc przerażenie i grozę wśród ich mieszkańców. Znaczenie ma jednak nie tyle pochodzenie tego słowa, co faktyczne pochodzenie tych oddziałów i rola, jaką odegrali w Darfurze76. O. Ta y e b, Historyczne korzenie problemu Darfuru, BBC, Bliski Wschód, 2004 r. 76 Zob. A. H a g g a r, The Origins and Organisation of the Janjaweed in Darfur, w: A. d e Wa a l, War in Darfur and the Search for Peace, dz. cyt., s. 113–114. 75 �136 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... Dżandżawidzi wywodzą się z arabskich plemion pasterskich, o których pisałem wyżej, dotkniętych w większym lub mniejszym stopniu przez suszę w Sahelu. Na początku było to tylko pejoratywne określenie odnoszące się do biednych włóczęgów z koczowniczych plemion. Życie koczownicze było trudne, a susze stanowiły dodatkowe utrudnienie, co skłaniało te grupy do popełniania przestępstw. Przyłączały się do nich grupy młodych ludzi pozbawionych własnych pastwisk i stad oraz zwykli bandyci (wielu zwolnionych z więzienia). Nie było w tym czasie doniesień o dżandżawidach uzbrojonych i szkolonych przez rząd. Pochodzili oni zarówno z plemion darfurskich, jak i z Czadu. W czasie wojny domowej przybyli w znacznej liczbie do Sudanu, ale zamiast wegetować w obozach dla uchodźców zajęli się rozbojem. Słowa dżandżawid w tych latach nie wiązano z nikim więcej jak tylko z pospolitymi, choć wyjątkowo niebezpiecznymi przestępcami. Później osiadłe grupy zaczęły używać określenia dżandżawid także w stosunku do koczowniczej milicji, zwanej również „jeźdźcami”, gdyż do poruszania się wykorzystywali konie i wielbłądy. Stali się oni symbolem kryzysu gospodarczego, w tym przede wszystkim koczownictwa na całym terenie Sahelu i podobnie jak nastoletni żołnierze w innych krajach afrykańskich, takich jak Sierra Leone, Liberia, Uganda, czy wschodnia część Demokratycznej Republiki Konga, byli źródłem rekrutów do różnych grup milicyjnych. W 1987 roku dżandżawidzi weszli jednak także do szerokiej koalicji obejmującej wszystkie plemiona pochodzenia arabskiego. Po raz pierwszy zebrały się one pod jednym sztandarem. Powstało wówczas, jak już wspomniałem, „Arabskie Zrzeszenie”, obejmujące łącznie 27 plemion, które miało na celu zmniejszenie wpływów plemion rolniczych pochodzących znad Nilu, uznawanych za Arabów, ale mających tak naprawdę korzenie nubijskie, takie jak Dża’alin, Szajgija czy Danagla, których przedstawiciele od �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 137 początku niepodległości Sudanu mieli największy udział w sprawowaniu władzy w Sudanie. Ten front został poszerzony i objął plemiona pochodzenia arabskiego także w regionie Kordofanu, po czym przyjął nową nazwę al-Kurejsz. Nawiązano w ten sposób do ideologii arabizmu, według której tylko Arabowie z pasterskich plemion hodowców wielbłądów są prawdziwymi Arabami, wywodzącymi się z plemienia al-Kurejsz z Mekki, z którego pochodził sam Prorok. Stąd tylko oni są „prawdziwymi muzułmanami” i to oni są naznaczeni, aby rządzić arabskimi ziemiami od Nilu aż po Jezioro Czad. W latach osiemdziesiątych oskarżono ówczesny rząd Sadiqa al-Mahdiego, tak jak później rząd al-Baszira, o sponsorowanie tej organizacji, podczas gdy oskarżony Ruch na Rzecz Wyzwolenia Sudanu pod wodzą Johna Garanga zamierzał uzbroić plemię Fur w Darfurze, aby mogło stanąć do konfrontacji z rządem w Chartumie. W tym kontekście pojawiają się oskarżenia, że milicje dżandżawidów nie są już tylko bandami kryminalistów bez politycznego znaczenia, ale militarnym ramieniem plemion arabskich w Darfurze frontu al-Kurejsz. Niektórzy obserwatorzy łączą też powstanie dżandżawidów z bojówkami obecnego prezydenta Czadu Idrissa Debby, w milicji dżandżawidów pojawili się bowiem przedstawiciele Zaghawa zamieszkujący wschodni Czad77. Z tego co wiadomo, milicja dżandżawidów jest podzielona na dwie części. Północna część obejmuje Darfur, jest mniejsza liczebnie i składa się z kilku bojówek arabskich plemion. Niektóre źródła wspominają, że dżandżawidzi na północy są odpowiedzialni za zniszczenie miasta Kutum na przełomie lipca i sierpnia 2003 roku. Druga, większa część tych milicji jest na południu, a jej członkami są Tamże, s. 54; Pro. B. K o e r n e r, Who Are the Janjaweed? A guide to the Sudanese militiamen, http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/07/who_are_the_janjaweed.html, [19.03.2014]. 77 �138 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... przedstawiciele plemion arabskich znanych jako Baggara (hodowcy krów). Milicję tę oskarża się, że uczestniczyła obok armii sudańskiej w kampanii przeciwko Ruchowi Dawida Bolada i doprowadziła do buntu w 1991 roku we współpracy z Johnem Garangiem, liderem SPLA i separatystyczną NIF, kierowaną przez Hassana al-Turabiego. Rada Bezpieczeństwa ONZ, w rezolucji w sprawie Darfuru z początku sierpnia 2004 roku, zażądała od sudańskiego rządu rozbrojenia milicji dżandżawidów i wytropienia osób zaangażowanych w dokonywanie zabójstw, grabieży i gwałtów. W tym kontekście pojawiło się w mediach nazwisko szejka Musy Hilala z klanu Umm Dżalul z koczowniczego plemienia arabskiego Rizeigat w Darfurze Północnym, jako przywódcy dżandżawidów. Pisano, że Musa Hilal78 we współpracy z rządem w Chartumie dokonał najazdu na Czad, gdzie wcielono do oddziałów dżandżawidów dwadzieścia tysięcy Czadyjczyków, w zamian oferując im inwentarz konny, broń i obietnicę nieograniczonej grabieży. Według relacji rebeliantów, był on wymieniony w wykazie sprawców czystek etnicznych, których sprawcami byli dżandżawidzi. Stany Zjednoczone przyjęły nawet rezolucję oskarżającą szejka Musę Hilala jako jednego z wiodących przywódców dżandżawidów, czemu sam Musa Hilal zawsze zaprzeczał79. Musa Hilal jest głównym liderem i twórcą milicji Dżandzawid. On jest chyba najważniejszą osobą w stworzenia Dżandżawid i jest dumny ze swojej roli „agenta rządowego”. Hilal twierdził że, on tylko walczy z siłami rebeliantów w Darfurze, ale faktycznie został zauważony na wielu nalotów i ataków Janjaweed. Jego idea dżihadu jest ukryta za maską prostego „agenta rządowego”. Jego prawdziwe intencje, jednak zostały już ujawnione w dyrektywie z 2004 roku wysłanej do służb wywiadowczych i bezpieczeństwa wojskowego „Zmiany demograficzne w Darfurze i opróżnianie go z plemion afrykańskich”. Za: J. F l i n t, A. d e Wa a l, Darfur: A Short History of a Long War, London 2005. 79 Tamże, s. 89–90; zob. S. S a l i m, Janjaweed (Dżandżawid), http://www. aljazeera.net/specialfiles/pages/9FD23AF4-0E79-4725-8F7E-851B26EBD2AF, [18.03.2014]. 78 �9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu 139 9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu Jednym z głównych politycznych celów rebeliantów w Darfurze było przeciwstawienie się marginalizacji politycznej. Pomimo wysiłków politycznych dokonywanych przez rząd centralny w Chartumie, rzeczywiście przyczyną tej sytuacji, zgodnie ze słowami Khalila Ibrahima80, jest historyczna niesprawiedliwość wobec większości ludności Sudanu. Oskarżenie to jest sprecyzowane bardzo wyraźnie w oświadczeniu wydanym przez darfurskich rebeliantów. Ich sojusz w tej części Sudanu, w tym Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu Południowego, został określony mianem: „zmarginalizowani przeciwko władzy centrum”81. Rebelianci w Darfurze skarżyli się zawsze na dyskryminację wobec nich praktykowaną przez rząd z powodów ich rdzennie afrykańskiej kultury i zajęć przez nich wykonywanych. Trzeba podkreślić, że elity polityczne w postkolonialnym Sudanie składają się tylko i wyłącznie z ludzi znad Nilu, wywodzących się z centrum i północy kraju. Natomiast mieszkańcy zachodniego Sudanu, a w szczególności z Darfuru, nie obejmowali władzy w Sudanie od czasów upadku powstania mahdystów, czyli od przeszło stu lat. Mimo powołania urzędników państwowych z Darfuru, którzy objęli wysokie stanowiska, ich działalność ograniczała się do stolicy i opierała się na współpracy z politykami z centrum, a nie dotyczyła kwestii Darfuru. Sytuacja ta wiele wyjaśnia, jeśli chodzi o powody działalności rebelianckiej w Darfurze. Początkowo celem rebeliantów było odparcie ataków, 80 Zamordowany przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości, przez rok także członek rządzącej Partii Kongresu Narodowego i minister w Rządzie Ocalenia Narodowego. 81 Z. A l b o u h t r i, Musklat Farfur aljuzur altarikhia – al-abaad aligtimayia – al-tatawrat al-siysia (Problem Darfuru, historyczne korzenie, społeczne wymiary rozwoju sytuacji politycznej), Kair 2006, s. 89. �140 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... następnie oczekiwali wydalenia plemion arabskich koczowników z regionu i obarczenia rządu odpowiedzialnością za słaby rozwój tej prowincji, aby wreszcie zażądać niepodległości i powrotu do silnej władzy i przyznania kilku kluczowych ministerstw przedstawicielom tego regionu82. Odmienne wymagania towarzyszą również intelektualnym ruchom politycznym rebeliantów Darfuru. Pojawiały się poprzez sprzeczne oświadczenia zarówno Ruchu Sprawiedliwości i Równości, który dokonał operacji wojskowych przeciwko państwu w Darfurze, jak i Ruchu Wyzwolenia Darfuru, który zmienił nazwę na Ruch Wyzwolenia Sudanu. Można tu argumentować, że ta rozbieżność potrzeb i oświadczeń wynika z powodu braku programu politycznego, a to oznacza, że problemem jest nie tylko chęć osiągnięcia pewnych wewnętrznych, ale i zewnętrznych celów, związanych z niezależnością i samodzielnością prowincji, podobnie jak w przypadku Sudanu Południowego83. Operacja „długie ramię” W październiku 2007 roku odbyła się konferencja IV Powszechny Zjazd Ruchu Sprawiedliwości i Równości, na którym podjęte ostały istotne decyzje. Tłumy skandowały hasła wzywające do tego, aby siły JEM wyprowadziły wrogów z Chartumu, i spowodowały zaniechanie popełniania zbrodni ludobójstwa i prowadzenia wyniszczających walk. Uczestnicy konferencji zjechali się z teren Sudanu oraz zagranicy, kobiety i mężczyźni. Ze względu na liczne powody i okoliczności decyzja o powołaniu operacji wojskowej została zlecona sudańskiemu ruchowi równości i sprawiedliwości, zwanej operacją długiego ramienia ze względu na zasięg 1200 km. Tamże, s. 89–90. H. A b d u l A z i z, R. M a ’ i n, http://ssnp.net/content/view/574/141/, [9.05.2012]. 82 83 �9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu 141 Operacja wojskowa rozpoczęła się na terenie Sahary, miejsca pozbawionego drzew i bunkrów84. Głównym celem Ruchu Sprawiedliwości i Równości jest sprostanie aspiracjom ludności zmarginalizowanej z terenu Sudanu w kwestii podziału władzy i dzielenia się bogactwem ziemi Hawakeer. JEM reprezentuje również prawa i interesy ludności przesiedlonej, uchodźców i osób przeniesionych na teren diaspor. Głównym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa w regionie, ograniczenie zaistniałego chaosu i zaprzestanie dręczenia narodu ze strony reżimu. Założeniem Ruchu Równości i Sprawiedliwości jest osięgnięcie gwarancji, że w kolejnym innym regionie ludność nie chwyci za broń, by domagać się słusznych sobie praw85. Sudański Ruch Równości i Sprawiedliwości Ruchu Sprawiedliwości i Równości jest krajowym programem myśli politycznej. Uważa, że przyczyną kryzysu w Darfurze jest szerzenie się konfliktu etnicznego, rozprzestrzenianego przez rasistowski reżim rządzący w Chartumie. Nakaz jednolitej kultury, języka, wiary, rozmycie i zatarcie tożsamości kulturowej, monopolizacja władzy, zagarnianie bogactw, hegemonia i dominacja ponad wymiarem sprawiedliwości w służbie cywilnej dla wyższych rangą urzędnikow, wojska i policji są bezwzględnie niemozliwe do akcpetacji. JEM zrzesza w swych szeregach członków różnych częsci Sudanu należących do 67 różnych grup plemiennych z terenów Darfuru, Kordofanu, regionu Centralnego, w tym członków Gór Nuba i Sudanu Południowego. Dlatego obalono medialną propagandę głoszącą, iż JEM jest zmonopolizowny przez członków Zaghwa. Ponadto członkowie ruchu 84 Darfur rebels commemorate 2008 ‘Battle of Omdurman’, https://www. dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-rebels-commemorate-2008-battle-of-omdurman, [20.05.2015]. 85 M. S u l e i m a n, Seventh Anniversary of the Operation Long Arm by JEM, https://thussudan.wordpress.com/2015/05/10/seventh-anniversary-of-theoperation-long-arm-by-jem/, [20.05.2015]. �142 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... przed zrzeszeniem się reprezentowali różne myśli polityczne od lewej do prawej orientacji. Ruch Równości i Sprawiedliwości jest ruchem nacjonalistycznym, szeroko rozmieszczonym we wszystkich regionach Sudanu i prowadzi skoordynowane zmiany w Sudanie, dalekie od fanatyzmu. Ponadto JEM w odpowiednim momencie przedstawił swoją gotowość do negocjacji i uzgodnień dla pokojowego współistnieni w ramach jednego państwa, w którym wszyscy obywatele mają równe prawa i obowiązki86. Operacja „długie ramię” wskazała w jak dalekim stopniu JEM wniosło swoje zaangażownie dla poszanowania międzynarodowego prawa humanitarnego. Nieagresja wobec obywateli i poszanowanie gruntów było zobowiązaniem cywilnym JEM. Główne cele JEM zawierają zbudowanie państwa demokratycznego, w którym obywatele korzystają z wolności, uczciwej i sprawiedliwej szansy na miejsca pracy bez dyskryminacji, zapewniona jest godna egzystencja dla kazdego, sprawiedliwość niezależnia od koloru skóry, wyznania, płci, wieku, kultury i języka oraz politycznej przynależności danego regionu. 10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego87 i utrzymywanie się kryzysu w Darfurze Przez lata trwała wierność polityczna mieszkańców regionu Darfuru dla państwa Mahdystów (1884–1898) z powodu darfurskiego pochodzenia zastępcy Mahdiego kalifa Abdullaha Altashi 86 Tamże; por. W. A l n n u r, Asrar jadida fi eamaliat aldhdhirae alttawil (Nowe tajemnice operacji „długie ramie”), http://almeghar.com/permalink/25750.html, [20.05.2015]. 87 Partia Kongresu Narodowego (National Congress Party, NCP), oficjalnie rządząca partia w Sudanie, powstała w 1998 r., kierowana przez prezydenta Omara al-Beszira, programowo nawiązująca do Islamskiego Frontu Narodowego (NIF). �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 143 i przynależności większości ludności Darfuru do ugrupowania Al-Ansar, zdominowanego przez rodzinę Mahdiego. Ta lojalność trwała nawet po jego upadku i zmianie na partię polityczną pod nazwą Partia Umma, kierowaną przez Al-Sadiqa al-Mahdiego (wnuka historycznego przywódcy). Od tamtego czasu rząd Sudanu i inne strony na próżno starają się przeniknąć w region Darfuru, który jest okręgiem zamkniętym dla Partii Umma. Sytuacja ta utrzymała się aż do 1986 roku, kiedy to islamski ruch był w stanie w wyborach parlamentarnych skutecznie wprowadzić do sudańskiego parlamentu trzech deputowanych z regionu88. Pomimo sukcesu Islamskiego Frontu Narodowego kierowanego przez Hassana al-Turabiego w postaci wejścia do rządu Numajriego, w Darfurze pojawił się kryzys. Oczekiwano, że prezydent Sudanu Numajri (1969–1985) o wiele więcej środków przeznaczy dla tego regionu. Niestety sytuacja nie uległa większym zmianom, a w partii zaczęły się rozłamy. Stracił on w pierwszym etapie Davida Yahya Bolada, a następnie zrezygnowało dwóch z trzech członków partii w parlamencie i przyłączyło się do rywalizujących stron. Bolad przyłączył się do Ruchu Ludowego na rzecz Wyzwolenia Sudanu, prowadzonego przez Johna Garanga i sam poprowadził pierwszą zbrojną rebelię przeciwko islamskiemu rządowi, co zakończyło się jego egzekucją w 1991 roku89. Po buncie Bolada rząd traktował Darfur jako centrum stałej opozycji wobec rządu. Podstawowym zadaniem rządu było osłabienie sił w tym regionie. Główną przeszkodą była administracja cywilna. Rozpoczęto zatem realizację zaplanowanych celów. Rząd 88 A. H u s s a i n, http://epdmsite.org/modules/publisher/item.php?itemid=90, [14.02.2014]. 89 Tamże; zob. H. M o h a m e d, A. d e Wa a l, Late Jaafar Nimeiri – Reflections on his Life, http://africanarguments.org/2009/05/31/reflections-on-the-life-ofthe-late-jaafar-nimeiri/, [14.02.2015]; zob. Theguardian, Jaafar Nimeiri, http:// www.theguardian.com/world/2009/jun/05/obituary-jaafar-nimeiri, [15.02.2015]. �144 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... podzielił region na większą niż dotychczas liczbę małych jednostek administracyjnych i w 1995 roku wydał decyzję o podzieleniu Dar Masalit w zachodnim regionie na 34 lokalne jednostki administracyjne, a następnie postanowił utworzyć 6 „Amodiat” – grup administracyjnych arabskich plemion. Proces podziału terytorialnego kontynuowano, tak aby z 9 stanów osiągnąć 26, a z 19 prowincji – 121 oraz z 126 administracji lokalnych – 67490. Rząd jednak nie zatrzymał się na tych podziałach. Wymyślano i ustanawiano również nowe tytuły i stanowiska w administracji lokalnej, jak przykładowo tytuł „amira”. Osoba zajmująca to stanowisko miała szerokie uprawnienia, aby przeciwdziałać inicjatywie administracji dyrektorów i lokalnych liderów obywatelskich. Rezultatem takich zmian było ogromne zamieszanie i zakłócenie struktury plemion poprzez wprowadzanie funkcji i tytułów nie mających podstaw w dotychczasowym systemie. Można oczywiście zaakceptować chęć stworzenia nowoczesnego państwa, stopniowo wykraczając w pewnych kwestiach poza granice dotychczasowych obyczajów i ustaleń plemiennych, ale przyjęte tutaj rozwiązania spowodowały tylko dodatkowe konflikty. Po czasach, kiedy rząd zajmował się reorganizacją plemiennej administracji, okazało się, że w plemionach z powodu braku innych sił politycznych to one stały się realną władzą. Doprowadziło to do zupełnego zerwania z tradycjami plemiennymi. W tych okolicznościach problemy Ruchu Islamskiego ciągnęły się dalej. W 1996 roku na konferencji założycielskiej rządzącej Partii Kongresowej starano się zbudować blok na rzecz Darfuru i wystawić własnego kandydata. W przypadku powodzenia takich działań można by to określić bezkrwawym zamachem stanu w rządzie. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wśród islamistów wybuchł konflikt, Tamże; zob. J. T k n h, Darfur: Alttaqsimat al’iidariat walnnizae alqabli (Darfur: podziały administracyjne i konflikty plemienne), Chartum 2014, s. 2–14. 90 �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 145 spowodowany głębokimi różnicami politycznymi. Przez ponad dekadę wydawały się one być uśpione, ale w końcu ujawniły się z całą mocą. Ostatecznie doszło do rozłamu na dwa skrzydła: rządzący Kongres Narodowy oraz Kongres Ludowy kierowany przez al-Turabiego. Po rozpadzie pojawiły się oskarżenia pod adresem ruchu al-Turabiego o wspieranie ruchów rebelianckich w Darfurze. Pomimo wielokrotnych zaprzeczeń, istnieją dowody na związek pomiędzy tym, co dzieje się w Darfurze a działalnością Kongresu Ludowego91. W marcu 2016 roku z wizytą oficjalną był obecny w Warszawie Minister Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahim Ghandour. Jest on jedną z najważniejszych postaci rządzącej Partii Kongresu Narodowego. Minister udzielił autorowi pracy krótkiego wywiadu. Stwierdził, iż jego rząd od początku starał się dążyć do rozwiązania tego konfliktu drogą pokojową natomiast, jego zdaniem, brak było takiej gotowości ze strony rebeliantów. Na potwierdzenie swoich slów stwierdził, że rząd zgodził się na podjęcie rozmów z rebeliantami w Abudży w Nigerii. Rebelianci (Ruch Sprawiedliwości i Równości) zaatakowali lotnisko w Al-Faszer i zniszczyli znajdujące się tam samoloty. Zaatakowane zostały też posterunki policji należące do rządu. Wydarzenia te skomplikowały sytuację. Rząd wyczuł, iż rebelianci nie są grupami etnicznymi walczącymi o swoje prawa, ale dążą do obalenia rządu. Konieczne było sprowadzenie wojska do zaprowadzenia porządku. Zapanowała destabilizacja stając się zachętą dla innych grup plemiennych do podejmowania walk i „rozliczeń” między sobą. Pomimo tego rząd podtrzymał zgodę na rozmowy pokojowe w Abudży w 2006 roku. Dwa skrzydła SLM – jedno z Minni Minawi i drugie pod przewodnictwem Abdulwahida zobowiązały Tamże; por. J. Tu b i a n a, V. Ta n n e r, M. A b d u l - J a l i l, Traditional authorities peacemaking role in Darfur, Washington 2012, s. 80–85. 91 �146 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... się do podjęcia negocjacji z rządem. Jednak tylko jedna tylko frakcja z Ruchu Wyzwolenia Sudanu, pod przewodnictwem Minawi podpisała porozumienie, natomiast Abdulwahida stojący na czele innej frakcji, odmówił rządając uprzednio w zamian za ugodę 100mln dolarów. Minawi został mianowany doradcą prezydenta Sudanu. W 2010 po wyborach powszechnych prezydenckich i parlamentarnych w Sudanie Minawi odmówił rozwiązania swoich oddziałów wojskowych mimo, iż mógł nadal pełnić funkcję doradcy prezydenta. Wolał on jednak przemieścić się do Południowego Sudanu. Rząd kontynuował rozmowy z partyzantami również z Ruchem Sprawiedliwości i Równości w Doha (2011). Prezydent Sudanu sam osobiście pojechał do Doha, aby podpisać to porozumienie. Jednak przywódca Ruchu Chalil Ibrahim wrócił z Doha nie podpisując porozumienia, chociaż 19 innych frakcji walczących podpisało je. Minister oświadczył, iż obecnie władze dobrnęły do końcówki realizacji porozumień z Doha. Odbędzie się referendum w sprawie ewentualnego połączenia regionów Darfuru lub pozostawienia obecnego ich podziału. Minister stanowczo poświadczył, iż obecnie żaden ruch rebeliancki nie ma bazy na terytorium Darfuru. Przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości Jibril Ibrahim przebywa obecnie w Południowym Sudanie, Minawi natomiast na południu Libii. Rozmówca autora stwierdził, iż Darfur jest aktualnie w trakcje prawdziwego rozwoju. Powstaje między innymi Bank Darfurski współfinansowany przez Bank Katarski. Rząd Kataru dostarczył ponadto kwotę 80 mln dolarów. Minister potwierdził otwartość rządu i stałą gotowość do rozmów z rebeliantami, ale zastrzegł się, że nie będzie to na ich warunkach lecz na warunkach pokojowych. Rząd przyjął strategię prowadzenia negocjacji (jako jedyny z rządów prowadzi dialog z rebeliantami) gdyż w jego opinii wojna nie niesie z sobą żadnych korzyści. Minister podczas �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 147 rozmowy podkreślił też zainteresowanie rządu polskiego sytuacją w Sudanie, zwłaszcza w regionie Darfuru92. Rządząca Partia Kongresu Narodowego (NCP) w Sudanie przyczyniła się znacznie do zaostrzenia kryzysu w Darfurze. Region Darfuru doświadczył z jej strony najwięcej cierpienia i zniszczeń. Takiej tragedii nie widziano w tym regionie od czasu upadku sułtana Ibrahima Garada, pokonanego przez osmańskiego gubernatora Zubaira Paszę93 w 1874 roku i upadku Sułtanatu oraz zniszczeń w regionie Darfuru w okresie Mahdiji. Islamiści byli bardzo zorganizowani w swoich działaniach, zanim zdobyli władzę w wyniku wojskowego zamachu stanu w 1989 roku. Odgrywali ważną rolę w wydarzeniach w Darfurze po stronie opozycji i rządu. Interweniowali w plemiennych konfliktach, popierając arabskie plemiona i pomagając ich organizacjom, mając na celu zwiększenie swoich wpływów w Darfurze, tworząc tam przy okazji zaplecze polityczne94. Strategia rządowa Partii Kongresu Narodowego w Darfurze cechowała się sprzecznościami i była bardzo szkodliwa dla regionu i jego mieszkańców. Celowo dążono do osłabienia regionu i jego ludności poprzez odcięcie północnej części prowincji i dołączenie jej do terytorium północnego. Ostatecznie Darfur podzielony został na trzy stany (regiony), a wkrótce potem podzielono go jeszcze na kilka prowincji, nie uwzględniając w tychże podziałach dziedzictwa i historii tych ziem95. Wywiad przeprowadzony przez autora z Ministerm Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, 18.03.2016 roku, podczas jego oficjalnej wizyty w Warszawie, w Polsce. 93 Zubair Pasha to były gubernator prowincji Bahr al-Ghazal w Sudanie w 1869 roku. W 1874 roku podbił Darfur dla „Kedywa Egiptu”, gdy jednak udał się do Kairu w 1876 roku w celu uzyskania gubernatorstwa Darfuru, został tam zatrzymany; za: R.O. C o l l i n s, A History of Modern Sudan, Cambridge 2008, s. 18. 94 N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 95 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 23. 92 �148 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... Przystąpiono również do rozbijania i osłabiania roli tradycyjnych przywódców i administracji cywilnej. Władzę ich natomiast przekazywano własnym ludziom. Uznano, że tradycyjnie przywództwo w regionie należy do Partii Umma, która również posiadała przedtem wielu czołowych przywódców spoza prowincji, słynących z przemocy i arogancji. Tymczasem rozwój Darfuru i sprawy jego obywateli pozostawały w cieniu i nie były przedmiotem zainteresowania nowej władzy. Rząd Kongresu Narodowego dążył również do wykorzystania Darfuru i jego militarnej siły, poprzez zaangażowanie mieszkańców prowincji w wojnę w Sudanie Południowym. Powołano więc siły obrony cywilnej oraz kawaleryjskie oddziały milicji. Czasem udzielano poparcia plemionom w Darfurze Południowym i milicjom pasterzy arabskich, aby skłonić SPLA do walki na rzecz rządu na innych obszarach. Z drugiej strony Rząd Kongresu Narodowego ignorował konflikty plemienne w Darfurze, a czasem stawał po jednej ze stron przeciw innym i przede wszystkim milczał, kiedy trzeba było interweniować w kwestiach dokonywania masowych mordów i wypędzeń. Starano się złamać tradycyjne struktury w Darfurze i osłabić Partię Umma tak, aby ludność nie domagała się swoich słusznych praw w uwzględnianiu regionu w planie rozwoju i zezwolenia na samodzielność w rządzeniu96. Rząd Partii Kongresu Narodowego zajmował zdecydowane stanowisko wobec kwestii rozbojów w regionie i próbował zrzucać odpowiedzialność na określone grupy. Nie przewidywano podjęcia działań ukierunkowanych na przeciwdziałanie tym negatywnym zjawiskom i zachowaniom. Nie posiadano stosownego planu wobec Darfuru, który przewidywałby osiągnięcie bezpieczeństwa w tym regionie97. N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 97 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 21–24. 96 �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 149 Podsumowując, można stwierdzić, iż strategia rządzącej Partii Kongresu Narodowego dla ratowania Darfuru polegała na odsuwaniu od siebie odpowiedzialności za odbudowę i rozbudowę infrastruktury, czy rozwiązanie kwestii kryzysu środowiskowego. Szerzono jedynie kulturę wojny i dawano przyzwolenie na stosowanie przemocy, przyczyniając się do powstawania dodatkowych konfliktów pomiędzy ludnością poprzez niesprawiedliwe i nierówne ich traktowanie, a także wykorzystywano miejscową ludność i jej przekonania religijne dla wsparcia celów militarnych i politycznych wobec przeciwników SPLA i innych sił opozycyjnych. Tymczasem Hassan al-Turabi pytany o to, w jaki sposób można by rozwiązać konflikt i przywrócić pokój w Darfurze, na zakończenie rozmowy ze mną powiedział tak: „Konieczna jest decentralizacja i federalne władze w regionie Darfuru [czyli autonomia dla tego regionu]. Straciliśmy Sudan Południowy właśnie z tego powodu. Południe od czasu deklaracji niepodległości żądało autonomii, co zostało mu obiecane, ale ignorowaliśmy to, ponieważ uważaliśmy, że są to ludzie niewykształceni. Przykład Południa miał wpływ na Darfur, bo Południowcy bronią niektórych swoich praw, a Chalil i jego rodzina rządzi Czadem. Rząd wysłał siły wojskowe do Czadu, po czym Chalil został wydalony z tego kraju, więc udał się do Libii, a po upadku reżimu Kaddafiego zabrał swoją broń i powrócił. Rząd używa różnych złych metod w Darfurze, których skutki nie znikną przez wieki”. ��Rozdział IV Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze Darfur przez lata nie był przedmiotem troski centralnego rządu Sudanu urzędującego w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu zaniedbań i ich dotkliwych skutków w zakresie upośledzenia rozwoju gospodarczego oraz ścisłej kontroli, jakiej podlegali. Czynniki te, obok ograniczonych zasobów z pól uprawnych i źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 roku nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu wojennego, prowadzonego przez ugrupowania zbrojne Ruchu Sprawiedliwości i Równości i Ruch Wyzwolenia Sudanu. Darfurczycy zażądali między innymi większej autonomii dla swojego regionu. Rząd w Chartumie wystawił przeciwko rebeliantom, jak wspomniałem wcześniej, uzbrojone oddziały milicji plemiennych, tzw. dżandżawidów. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie, która stale przynosi wiele zniszczeń, a przede wszystkim ofiar. Od momentu rozpoczęcia działań wojennych ponad 200 tys. osób straciło życie, a wiele musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, schronienie znaleźli w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 roku konflikt spowodował ucieczki i przesiedlenia około 1,2 miliona mieszkańców �152 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Darfuru – w większości jej rdzennych afrykańskich mieszkańców. W 2007 roku liczbę tych osób szacowano na 2–2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie Wojna ta jest tak okrutna, że nawet mieszkańcy tychże obozów nie mogą czuć się bezpiecznie – bywają ofiarami napadów i gwałtów dokonywanych przez przedstawicieli strony rządowej1. Rada Bezpieczeństwa ONZ 25 maja 2004 roku wykazała zainteresowanie konfliktem, wydając w następnych latach kolejne rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji w Darfurze. W wydanym wówczas oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków konfliktu. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum rozbrojenia nielegalnych milicji i zagrożono interwencją. W rezolucji nr 15642 z 18 września 2004 roku RB ONZ zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto też prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiły się Chiny. 1 lutego 2005 roku komisja śledcza ONZ przedstawiła w swoim raporcie liczne zbrodnie dokonane w Darfurze. Rada Bezpieczeństwa ONZ 29 marca 2005 roku nałożyła rezolucją nr 1591 embargo zbrojeniowe na tym razem wszystkie strony konfliktu w Darfurze, gdyż ta z 30 lipca 2004 roku obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu. 1 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 22–24; zob. K. W i a t r, Darfur – ginąca prowincja,portal spraw zagranicznych, 06 kwiecień 2008r., http://www.psz.pl/116-bezpieczenstwo/katarzyna-wiatr-darfur-ginaca-prowincja, [18.07.2015]. 2 Załącznik nr 6, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 r. �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 153 Społeczność międzynarodowa na przestrzeni lat podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawej wojnie i zaprowadzenia pokoju w Darfurze, jednakże próby osiągnięcia porozumienia i podpisania rozejmu są utrudnione z uwagi na podziały panujące wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka była rozczłonkowana i obejmowała blisko 30 różnych ugrupowań. Te podziały, brak chęci do współpracy i połączenia wysiłków na rzecz pokoju są znaczącymi przyczynami istniejącej sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 roku w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie do armii sudańskiej rebeliantów, część ich ugrupowań nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja SLM pod dowództwem Minni Minnawiego3. Kolejnym działaniem ukierunkowanym na zaprowadzenie pokoju w Darfurze było powzięcie planu utworzenia sił pokojowych dla tego regionu. Oddziały wojskowe wchodzące w skład tych sił miały liczyć 22 tysiące osób. Dokumentowała to postanowienie rezolucja RB ONZ z 31 sierpnia 2006 roku (RB nr 1706)4. Wojsko to miałoby zastąpić dotychczasowe oddziały Unii Afrykańskiej, której poziom profesjonalności i morale pozostawiały dużo do życzenia. Rząd centralny w Chartumie odrzucił jednak tę propozycję jako mogącą naruszyć suwerenność państwa, chociaż przystał na częściowe techniczne i strategiczne wsparcie wojsk Unii Afrykańskiej przez ONZ. Kolejną ważną datą był 16 kwietnia 2007 roku, kiedy to wspólnym wysiłkiem ONZ, USA, jak również Chin (sojusznika Sudanu) udało się nakłonić rząd w Chartumie do wydania zgody na wprowadzenie do regionu objętego działaniami wojennymi sił pokojowych ONZ, na które składało się 3 tysiące żołnierzy, Tamże; zob. A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 55–60. 4 Załącznik nr 9, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 r. 3 �154 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze śmigłowce bojowe oraz środki logistyczne. Dwa miesiące później – 12 czerwca 2007 roku – Sudan wyraził zgodę na wprowadzenie sił pokojowych pod połączonym dowództwem, jak i z udziałem wojsk Narodów Zjednoczonych i sił afrykańskich5. Ostatecznie uchwalono wysłanie do Darfuru zjednoczonych sił pokojowych ONZ i Unii Afrykańskiej UNAMID w liczbie 26 tysięcy żołnierzy, które 31 grudnia 2007 roku zajęły miejsce dotychczasowych sił Unii Afrykańskiej (dokonało się to na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1769 z 31 lipca 2007). W zakres działania tych wojsk miała wchodzić obrona pracowników misji humanitarnych i cywilów. Zgodnie z zamierzeniem miała to być największa misja pokojowa na świecie, ale jej realizacja nie była łatwa z uwagi na opór rządu centralnego. W 2008 roku liczebność misji wynosiła dopiero 12,5 tysiąca osób. Niestety, powołane siły pokojowe stawały się celem ataków ze strony niektórych grup rebeliantów. 29 września 2007 roku 12 afrykańskich żołnierzy zginęło w wyniku ataku jednej z takich grup na obóz we wsi Haskanita w Darfurze. W odpowiedzi wojska rządowe podjęły ataki, w wyniku których śmierć poniosła znaczna liczba ludności cywilnej. Kolejne wydarzenie miało miejsce 9 lipca 2008 roku, kiedy to siedmiu żołnierzy sił UNAMID zginęło w ataku na ich patrol w północnym Darfurze. Natomiast w maju 2008 roku rebelianci z Ruchu Sprawiedliwości i Równości podjęli zuchwały atak na Chartum, zakończony śmiercią kilkuset osób6. Przedstawiciele agend ONZ w Sudanie wystosowali wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru 17 stycznia 2007 roku: „Na przestrzeni ostatnich dwóch lat działalność organizacji humanitarnych w Darfurze pozwoliła ocalić życie setkom tysięcy The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, http://www.italianblogsfordarfur.it/adverts/Darfur_Briefing_Paper.pdf, [25.06.2014]. 6 Tamże, s. 5–6. 5 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 155 cywilów dotkniętych konfliktem w tym regionie. W ciągu tego okresu wskaźniki śmiertelności spadły poniżej poziomu krytycznego, ogólne niedożywienie zmalało o połowę w stosunku do momentu szczytowego kryzysu z połowy 2004 roku, a prawie 3/4 mieszkańców Darfuru uzyskało dostęp do bezpiecznej wody pitnej. W samym 2006 roku dostarczono 400 tysięcy ton żywności. Pomimo nasilającego się braku bezpieczeństwa i wzrastających zagrożeń, na które wystawione są lokalne wspólnoty i pracownicy organizacji pomocowych, Narody Zjednoczone wraz z partnerami humanitarnymi były w stanie prowadzić skuteczną działalność na rzecz przetrwania i ochrony milionów osób”. Pomimo tych zadowalających efektów działalności organizacji humanitarnych niestety nie było możliwe całkowite, długotrwałe uchronienie ludności przed skutkami działań wojennych, o czym mówi dalsza część oświadczenia: „Tej działalności nie da się jednak utrzymać długo. W grudniu 2006 roku dostęp do ludności potrzebującej był najgorszy od kwietnia 2004 roku. Ponawiające się ataki militarne, przesuwające się linie frontu i rozdrobnienie oddziałów zbrojonych powodują ograniczenie bezpiecznego dostępu dla organizacji humanitarnych i prowadzą do dalszego zabijania cywilów, którzy ponoszą najdotkliwsze konsekwencje tego przewlekłego konfliktu. W ciągu zaledwie sześciu ostatnich miesięcy w wyniku walk pojawiło się ponad 250 tysięcy uchodźców, z których wielu zmuszonych było do ucieczki już po raz drugi lub trzeci. Wioski są palone, plądrowane i arbitralnie ostrzeliwane, niszczone są zbiory, zabijane zwierzęta. Wskaźniki przemocy seksualnej wobec kobiet są zatrważające. Sytuacja ta jest niemożliwa do zaakceptowania”. Jednym z dotkliwych skutków działań wojennych jest właśnie przemoc, która dotyka też ludność cywilną. W Darfurze, jak wynika z dalszej części oświadczenia, ofiarami przemocy stali się też działacze organizacji humanitarnych. �156 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze „Nie można także zaakceptować przemocy kierowanej w coraz większym stopniu przeciwko pracownikom humanitarnym. W ciągu ostatnich 6 miesięcy zginęło 12 działaczy – więcej niż w ciągu dwóch poprzednich lat razem wziętych. Ich śmierć miała bezpośredni wpływ na działalność operacji humanitarnych w Darfurze. Zabójstwo trzech rządowych inżynierów wodnych w lipcu 2006 roku w Darfurze Zachodnim spowodowało tymczasowe zawieszenie dostaw wody i pracy urządzeń sanitarnych w obozach dla uchodźców wewnętrznych (Internally Displaced Persons, IDPs)7. Dziewięciu pracowników rządowych z tego samego departamentu zostało uprowadzonych w Darfurze Południowym w listopadzie 2006 roku – pięciu z nich nadal nie odnaleziono. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy 30 placówek organizacji pozarządowych i Narodów Zjednoczonych zostało bezpośrednio zaatakowanych przez zbrojne oddziały. Ponad 400 pracowników humanitarnych zmuszonych było 31 razy do opuszczenia swych siedzib na terenie trzech darfurskich stanów, w tym placówek w stolicach Al-Fashir i El Geneina oraz na obszarach kontrolowanych przez rebeliantów. Ich wyposażenie zostało rozkradzione, a załogi zastraszone i nękane fizycznie. W mieście Gereida (Darfur Południowy) celowe ataki na sześć placówek humanitarnych, które miały miejsce 18 grudnia, zmusiły załogi organizacji pozarządowych do ich opuszczenia, co spowodowało poważne ograniczenia w dostarczaniu tak niezbędnych środków pomocy, jak żywność, czysta woda i opieka medyczna dla 130 tysięcy osób w największym skupisku uchodźców w całym Darfurze. Dziesięć dni wcześniej, w mieście 7 IDPs: uznaje się osobę, bądź grupę osób zmuszoną do opuszczenia swoich domów bądź miejsc zamieszkania, zwłaszcza w efekcie konfliktów zbrojnych, przemocy, łamania praw człowieka a także wywołanych przez naturę bądź aktywność człowieka klęsk żywiołowych, nie przekraczających jednak uznanych międzynarodowo granic państwowych. Za: B. Te r m i ń s k i, Przesiedlenia inwestycyjne, Nowa kategoria migracji przymusowych, Warszawa 2012, s. 112. �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 157 Kutum (Darfur Północny), załogi czterech organizacji pozarządowych i Światowego Programu Żywnościowego (WFP) zmuszone były wycofać się do Al-Fashir po ataku na wyraźnie oznaczoną placówkę humanitarną. To zaledwie dwa przykłady incydentów, występujących na terenie całego Darfuru. Jeżeli sytuacja ta się nie zmieni, działalność humanitarna i los wspieranej przez nią ludności ulegną nieodwracalnemu pogorszeniu”. Niemożność prowadzenia akcji pomocowych przez organizacje humanitarne może przynieść wiele negatywnych skutków dla ludności. Brak lub ograniczenie pomocy oznacza zagrożenie niedożywieniem, spadek poziomu higieny, większa zachorowalność, zwłaszcza na choroby zakaźne, co w efekcie znacznie utrudni prowadzenie działalności zarobkowej. „Utrzymujący się stan braku bezpieczeństwa wpływa negatywnie na dostępność opieki medycznej dla ludności Darfuru, gdyż wiele organizacji pozarządowych, zapewniających jej podstawową formę, zmuszone jest zawiesić lub zminimalizować swą działalność. Redukcja pomocy powoduje spadek higieny w obozach dla uchodźców, o czym świadczy wybuch epidemii cholery, która w ciągu 2006 roku zaatakowała 2768 osób, zabijając 147. Wskaźniki ogólnego niedożywienia niebezpiecznie zbliżają się do progu krytycznego, a około 60% rodzin, potrzebujących pomocy żywnościowej, wymienia brak bezpieczeństwa jako podstawową barierę dla uprawy ziemi, hodowli zwierząt i angażowania się w innego rodzaju działalność zarobkową. Jeżeli stan zagrożenia będzie się utrzymywać, wspólnota humanitarna nie będzie dalej w stanie zapewnić ludności darfurskiej warunków do przetrwania. Niżej podpisani członkowie Zespołu Krajowego Narodów Zjednoczonych w Sudanie pragną wyrazić swe poparcie dla konkretnych posunięć, podejmowanych zarówno przez sygnatariuszy Porozumienia Pokojowego dla Darfuru – w tym rządu, jak i pozostałych uczestników konfliktu – zmierzających ku pokojowemu rozwiąza- �158 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze niu konfliktu w Darfurze i będących wyrazem poszanowania dla międzynarodowego prawa humanitarnego i zasad humanitarnych. Tego typu pozytywne zmiany należy jednak podtrzymywać. Istnieje pilna potrzeba stworzenia solidnych gwarancji bezpieczeństwa dla ludności cywilnej i pracowników humanitarnych. Jednocześnie wszyscy ci, którzy są odpowiedzialni za ataki, prześladowania, porwania, zastraszenia, grabieże i krzywdy wyrządzane cywilom, w tym uchodźcom wewnętrznym, pracownikom humanitarnym i innym osobom niezaangażowanym w walkę, muszą zostać pociągnięci do odpowiedzialności. Jeżeli tak się nie stanie, agendy humanitarne Organizacji Narodów Zjednoczonych i organizacje pozarządowe nie będą w stanie prowadzić dalej swej działalności, która dotychczas zapewniała pomoc i pewien stopień ochrony milionom mieszkańców Darfuru, dotkniętych przez ten tragiczny konflikt”8. Do istotnego przełomu doszło 14 lipca 2008 roku, kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego oskarżył prezydenta Sudanu Omara Hasana al-Baszira o ludobójstwo, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne w związku z konfliktem w Darfurze, a 4 marca 2009 roku wydał nakaz aresztowania al-Baszira pomimo braku zgodności co do faktu, czy dowody na ludobójstwo są wystarczające. Sprzeciwiły się jednak temu inne państwa afrykańskie i arabskie, obawiając się załamania sytuacji i negatywnych skutków w tym rejonie. Prezydent w odpowiedzi ogłosił 12 listopada 2008 roku bezwarunkowe zawieszenie broni w Darfurze, przystępując też do rozbrojenia oddziałów policji walczącej po stronie rządu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostał bez wpływu na państwa sąsiednie, Republikę Środkowoafrykańską i Czad, Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru, http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209, [17.06.2014]. 8 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 159 w których osiedlili się uchodźcy z tego terenu. 25 września 2007 Rada Bezpieczeństwa ONZ rezolucją nr 1778 powołała Misję ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i w Czadzie (United Nations Mission in Central African Repulic and Chad, MINURCAT), której zadaniem jest dbałość o stabilizację na terenie objętym wpływami i ewentualnymi skutkami konfliktu w Darfurze9. Zastój zmian pokojowych wprowadzanych przez ONZ w Darfurze został spowodowany przez społeczność międzynarodową. Trzyletni plan dyplomatyczny i sankcje ekonomiczne na rząd Sudanu okazały się zbyt małe i tym samym nieskuteczne. Śmiertelne konsekwencje dla ludności cywilnej, zaostrzenie działań milicji rządowej były wynikiem bezsilności misji pokojowej ONZ w owym czasie10. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 170611 przedłuża mandat misji pokojowej ONZ na terenie Darfuru. Teoretycznie odbyło się to również za zgodą reżimu, natomiast reakcja ze strony rządu spowodowała dalszą eskalację i próby przeciwstawienia się wszelkim formom wprowadzenia zmian pokojowych na terenie Sudanu. Urzędnicy odpowiedzialni za wzniecanie konfliktów na terenie Sudanu od 2003 roku wyrażają jedynie obawy przed pociągnięciem ich do odpowiedzialności przed Trybunałem Karnym, co związane jest z przedstawieniem oskarżeń o prowadzenie działań zbrojnych wobec ludności cywilnej, zwłaszcza kobiet i dzieci. Pod naciskiem społeczności międzynarodowej postanowiono zmienić politykę działań pokojowych misji ONZ na terenie Sudanu. Środki, które 9 O. C u n n i n g h a m, Return: Right, need or obligation: Can Chad reasonably facilitate the return of IDPs?, Case-Specific Briefing Paper Humanitarian Aid in Complex Emergencies University of Denver, 2012, s. 1–7. 10 J. We s c h l e r, UN response to the Darfur crisis, The responses from the Arab world, 2010, s. 6–8. 11 Załącznik nr 9, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 r. �160 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wskazano, miały jednoznacznie przeciwstawiać się działaniom reżimu i oddziaływać na ich interesy. Głównym celem stały się nowe i bardziej dotkliwe sankcje nakładane na rząd, aby tym samym doprowadzić do kontroli działań zbrojnych wzniecanych pomimo obecności sił pokojowych. Do owych sankcji miały się zaliczać między innymi zakazy lotów nad terenem Darfuru od 2005 roku. Podjęto też starania o natychmiastowe postawienie przed Trybunałem Karnym odpowiedzialnych za wszelkie zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciw ludzkości popełnione podczas działania rządu. W obliczu bezradności działań misji pokojowych ONZ, społeczeństwo międzynarodowe podjęło w większym zakresie działania ukierunkowane na wprowadzenie w życie zasad ogłaszanych w postanowieniach i rezolucjach. Szczególny nacisk kładziono na zmniejszenie nasilenia działań reżimu, który za główny cel obrał kontrolę nad ludnością cywilną i tworzenie oddziałów społecznych, mimo tak licznych sił misji pokojowej ONZ. Warto też wspomnieć o tym, iż skoro działania ONZ na terenie Sudanu w owym czasie nie przyniosły oczekiwanych efektów, to tym samym ONZ stanęło przed zadaniem przywrócenia zaufania i wiarygodności wobec swoich planów, mających na celu osłabienie reżimu. Głównym celem w nowej strategii ONZ było wzmocnienie pozycji i prac opozycji działającej niezależnie od obecnego rządu, poprzez wsparcie niezależnych mediów działających poza kontrolą reżimu. Ujawnianie skali korupcji oraz moralnego upadku, to również nowa metoda osłabiająca działania rządu. Kolejny sposób osłabienia kontroli nad państwem stanowiły nowe sankcje, które bezpośrednio miały zaszkodzić interesom urzędników wszczynających wciąż nowe konflikty. Do ich wprowadzenia i egzekwowania ONZ otrzymało bezpośrednie wsparcie ze strony Unii Europejskiej, jak również Stanów Zjednoczonych. Kontrola ze strony społeczności międzynarodowej stanowiła silne wsparcie umożliwiające wprowadzanie i egzekwowanie kolejnych etapów misji pokojowej. Zastosowano �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 161 też sankcje, takie jak zamrażanie aktywów oraz zakaz podróży dla głównych liderów reżimu, którzy według przeprowadzonych śledztw byli odpowiedzialni za zbrodnie w Darfurze. Objęto też badaniem i kontrolą rachunki przedsiębiorstw powiązanych z władzami w Chartumie, tym samym blokowano drogi finansowania sił zbrojnych rządu i milicji. Większa kontrola została też zaprowadzona nad zasobami naftowymi Sudanu, które są wykorzystywane do uzyskiwania zaplecza finansowego i wzmacniania pozycji rządu. Co najważniejsze, egzekwowano zakaz lotów nad Darfurem12. Rezolucja z 6 lutego 2006 roku ujawniła, iż 17 osób działających we współpracy z siłami pokojowymi ONZ owego czasu w rzeczywistości działało na szkodę ONZ, utrudniając proces pokojowy13. Stanowiło to zagrożenie dla stabilności Darfuru. Osoby te dopuściły się naruszeń działań humanitarnych i naruszeń praw człowieka, naruszenia embarga na broń lub innych okrucieństw. Lista osób odpowiedzialnych zawierała nazwiska członków rządu odpowiedzialnych za politykę Darfuru, w tym również ministra spraw wewnętrznych, krajowego szefa wywiadu i bezpieczeństwa oraz ministra obrony. W odpowiedzi minister spraw wewnętrznych w wywiadzie dla mediów wyraził swoje zdziwienie, a następnie sam oskarżył USA i inne siły na Zachodzie o „neokolonializm” ukierunkowany na Sudan celem przejęcia kontroli nad zasobami tego kraju. Urzędnicy Komisji Europejskiej pod przewodnictwem Jose Manuela Barroso wywierają kolejne naciski celem zwiększenia obecności międzynarodowej, zaznaczając przy tym swą obecność według nowych zasad. Kolejne siły ONZ powinny być znacznie lepiej wyposażone, by zapewnić lepszą ochronę ludności cywilnej, co stanowi priorytet działań w tym czasie. Istotne jest PKW Chad, Geneza kryzysu w Darfurze, http://pkwczad.wp.mil.pl/pl/31. html, [17.06.2015]. 13 Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1657, uchwalona 6 lutego 2006 w Nowym Jorku. 12 �162 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze też powstrzymanie działań wzniecających konflikty wewnętrzne i dalszych podziałów społecznych. Pomimo wykrytych w Darfurze nadużyć, społeczność międzynarodowa podtrzymuje swoje decyzje mające na celu działania motywujące do współpracy z ONZ. Podczas spotkania Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2006 roku z inicjatywy prezydenta George’a Busha wystosowano zaproszenie dla prezydenta Sudanu, sugerując tym samym zmianę polityki reakcji na działania ONZ na terenie Sudanu w tym czasie. Z deklaracji, jakie wówczas ogłoszono za pośrednictwem sekretarza stanu USA Condoleezzy Rice, wynikała akceptacja działań ONZ na terenie Sudanu jako chroniących rząd przed dalszą negatywną konfrontacją i skutkami z tym związanymi14. Przy braku dalszych postępów działań misji pokojowych szczególną uwagę skupiono na egzekwowaniu kolejnych sankcji, w tym kontroli nad finansami rządu i źródłami ich dochodów. Społeczność międzynarodowa zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami postanowiła postępować według kolejnych nowych zasad działań gospodarczych. Ogłoszono listę 17 osób z zakazem podróżowania i nakazem zamrożenia ich aktywów. Dokonano szczegółowych badań rachunków przez firmy autoryzowane przez Radę Bezpieczeństwa. Doprowadzono tym samym do zamrożenia kont i funduszy powiązanych ze strukturami paramilitarnymi. Wzmocniono też sankcje w sektorze naftowym Sudanu, co w dalszym ciągu stanowiło główne źródło dochodów finansowych. Zadecydowano, że podtrzymanie sankcji powinno odbywać się przy współpracy Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, ale również przy indywidualnym działaniu innych krajów15. R. C z a r n e c k i – Wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego, Projekt rezolucji nr 4 W sprawie Darfuru, http://www.ryszardczarnecki.pl/2007/02/52/#,[16.06.2015]. 15 Tamże, s. 5–10; zob. K. A l e x a n d e r, B. R a f t o p o u l o s, Peace in the Balance: The Crisis in the Sudan, Cape Town 2006, s. 151–163. 14 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 163 Podjęto też działania mające na celu blokowanie dostaw ropy naftowej z Sudanu. Sankcje ONZ wobec sektora naftowego mogą mieć ogromny wpływ na kondycję gospodarczą Sudanu. Oczywistym jest, że łatwiej wówczas kontrolować wydatki na zbrojenia armii reżimu, ale z drugiej strony ma to również negatywny wpływ na sytuację ludności cywilnej, która wobec kolejnych trudności i braku wsparcia w efekcie pogrąży się w jeszcze większym chaosie i tym samym doprowadzi to do tworzenia kolejnych podziałów społecznych, a to z kolei zostanie wykorzystane przez reżim rządzący. Zauważono, iż globalny zakaz wywozu ropy z Sudanu miałby jednak mały wpływ na ograniczenie międzynarodowej jej ceny. Konsensus w Radzie Bezpieczeństwa w sprawie takiego zakazu był mało prawdopodobny. Chiny, główny importer ropy naftowej w Sudanie, jest głównym wetującym takie wnioski. Pozostałe dwa główne kraje, takie jak Malezja i Indie, które nie są członkami Rady Bezpieczeństwa, rzadko podejmują próby przeciwstawienia się jakimkolwiek sankcjom naftowym. Bardziej skutecznym sposobem wyłączenia sektora naftowego Sudanu byłaby koalicja państw chętnych do nałożenia blokady morskiej na transport ropy z Sudanu16. Jednak przy braku wsparcia ogółu państw w kwestii blokady morskiej, sytuacja ta mogłaby być postrzegana jako nielegalny akt wojny. Dużo trudniej moralnie uzasadnić taki sposób interwencji wojskowej. Bardzo ważna okazała się też konfrontacja polityczna z Chinami, które w koalicji z innymi importerami ropy z Sudanu mogłyby oczekiwać odszkodowania ekonomicznego przy zastosowaniu takiej blokady. Kolejną kwestią, która stanowi problem przy zastosowaniu tej metody, jest negatywny wpływ na humanitarną Tamże, s. 5–7; zob. L.A. P a t e y, State Rules: Oil companies and armed conflict in Sudan, „Third World Quarterly”, 28(2007), nr 5, http://www.sudantribune. com/spip.php?article22901, [20.06.2015]. 16 �164 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze sytuację Sudanu. Pozostały jednak inne metody, które uniemożliwiają czerpanie zysków z naftowej gałęzi przemysłu Sudanu. Unia Europejska i pozostałe kraje Europy mogą zastosować wewnętrzne przepisy, zakazując firmom współpracy z przemysłem naftowym Sudanu. Przykładem tego jest Szwajcarska firma ABB, która inwestuje w Sudanie w sieć energetyczną oraz niemiecki Siemens, który dostarcza systemy telekomunikacyjne do głównego konsorcjum wydobywczego ropy naftowej w Sudanie17. Wobec zebranych informacji, jak również twardych dowodów Rada Bezpieczeństwa uzyskała możliwość zastosowania kolejnych sposobów wprowadzania nowych sankcji, co w efekcie ułatwia kontrolę nad rządem sudańskim i jego przywódcami. Do wspomnianych już wcześniej sankcji zalicza się zakaz podróży dla głównych członków rządu odpowiedzialnych za zbrodnie w Darfurze. Konieczne jest też egzekwowanie zamrażania aktywów nawet indywidualnych jednostek, nie tylko instytucji i firm. Jednoznaczne ukierunkowanie sankcji ma na celu bezpośrednią kontrolę nad kierunkiem przepływu zasobów ekonomicznych. Głównym inicjatorem tych działań były Stany Zjednoczone, które konsekwentnie wprowadziły zakaz handlu i wymiany towarów z Sudanem, przy jednoczesnym umacnianiu zasobów wsparcia dla misji humanitarnych. Stanowiło to zaplecze dla zapewnienia chociaż częściowej ochrony ludności cywilnej, która wobec wprowadzonych blokad ekonomicznych stała się celem ekonomicznych reperkusji18. Wojskowa alternatywa przywrócenia stabilności na terenie Sudanu stała się również priorytetem w relacjach pomiędzy Radą Bezpieczeństwa ONZ a Unią Europejską, USA i NATO. DotychczaTamże, s. 17–18; zob. H. Ve r h o e v e n, Black Gold for Blue Gold? Sudan’s Oil, Ethiopia’s Water and Regional Integration, Africa Programme, AFP BP 2011/03, https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/19482_0611bp_verhoeven.pdf, [20.06.2015]. 18 Tamże, s. 7. 17 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 165 sowe działania militarne nie były wystarczające, lecz stanowiły jedynie częściową alternatywę dla działań reżimu w Sudanie. Działania wojskowe ONZ powinny być długotrwałe, konsekwentne i przeprowadzane w ścisłej współpracy z NATO. Przy pomocy ONZ i w oparciu o podejmowane środki karne częściowo doprowadzono do poprawienia bezpieczeństwa ludności cywilnej Sudanu. Efekt ten starano się utrzymać w dłuższej perspektywie czasowej. Wprowadzane wcześniej zakazy lotów nad terenem Darfuru dla samolotów rządowych stanowiły poważny problem dla grup rebeliantów, co osłabiło działania reżimu na tym terenie. Nie byłoby to możliwe bez aktywnego wsparcia Sił Pokojowych, które jako jedyne posiadały możliwości egzekwowania tego zakazu. Rebelianci skupili się na działaniach rozpoznawczych drogą lądową, co nie zagrażało bezpośrednio bezpieczeństwu ludności cywilnej19. W czerwcu 2006 roku pod presją międzynarodową podjęto dialog na szczeblu krajowym, którego celem było rozwiązanie wewnętrznego politycznego podziału. Do rozmów nie dopuszczono jednak głównego ugrupowania opozycyjnego. Przy próbie wprowadzenia bardziej radykalnych przepisów regulujących relacje wewnątrzrządowe napotkano stanowczy opór ze strony rządu i przedstawicieli powiązanych z rebeliantami. W tym czasie międzynarodowe wysiłki ukierunkowano głównie na kwestie zapewnienia bezpieczeństwa oraz prowadzenia dialogu politycznego. Konkretnych porozumień nie udało się osiągnąć głównie z powodu wewnętrznych podziałów w grupach rebelianckich, gdyż właśnie one odgrywają istotną rolę w rozmowach, a z powodu oskarżeń o swe działania są wykluczani z rozmów i negocjacji20. Tamże, s. 7–10; zob. D.E. M i x, The European Union: Foreign and Security Policy, Analyst in European Affairs,April 8, 2013,https://www.fas.org/sgp/crs/ row/R41959.pdf, [20.06.2015]. 20 Getting the UN into Darfur, „Crisis Group Africa Briefing”, nr 43, 12.10.2006, s. 16–17. 19 �166 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Światowi przywódcy na szczycie ONZ w październiku 2005 roku ogłosili podjęcie „Zadania zapewnienia ochrony według rozumienia społeczności międzynarodowej”. Istotą tego zadania jest obrona ludności przed ludobójstwem i działanie przeciwko zbrodniom. Każde suwerenne państwo ma obowiązek chronić swoich obywateli, a kiedy odmawia lub nie może podejmować wskazanych działań, to międzynarodowa wspólnota ma obowiązek przeciwdziałania takim czynom21. W tym czasie sytuacja na terenie Sudanu uległa pogorszeniu, jednak rząd jest skłonny do dalszej współpracy, działając w najlepszym interesie swoich obywateli, by ograniczyć działalność wojsk rebelianckich. Swoje działania, mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa, opiera głównie na misji pokojowej ONZ, wdrażając wszystkie wcześniej omawiane środki według zaplanowanych etapów. Większość z nich to działania niemilitarne, a te, które mają taki charakter, są oparte na ścisłej współpracy z rządem Sudanu lub są ograniczone celem uniknięcia naruszenia suwerenności kraju. 2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia wobec prezydenta Sudanu Omara Hasana Al-Baszira Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego Luis Moreno-Ocampo wszczął śledztwo w sprawie konfliktu w Darfurze po przekazaniu mu tej sprawy przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji nr 1593, przyjętej 31 marca 2005 roku. Dnia 27 kwietnia 2007 roku ICC wydał nakazy aresztowania Aliego Kushayba, lidera niesławnej milicji dżandżawidów działającej w Darfurze Tamże, s. 17; G. B a r n e s, The International Criminal Court’s Ineffective Enforcement Mechanisms: The Indictment of President Omar Al Bashir, „Fordham International Law Journal”, 34(2011), nr 6, [20.06.2015]. 21 �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 167 oraz Ahmada Haruna, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Sudanu. Władze sudańskie odmówiły ich przekazania, a Harun był w tym czasie ministrem resortu ds. humanitarnych22. Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego Luis Moreno-Ocampo 14 lipca 2008 roku złożył formalny wniosek o wydanie nakazu aresztowania prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Baszira, oskarżając go o trzy przypadki ludobójstwa, pięć przypadków zbrodni przeciw ludzkości i dwa przypadki zbrodni wojennych. Następnie 4 marca 2009 roku Izba Przedprocesowa ICC zatwierdziła wniosek Moreno-Ocampo, ale stosunkiem głosów 2:1 uznała, że nie ma wystarczających dowodów, by oskarżyć al-Baszira o zamiar zniszczenia grup etnicznych Fur, Masalit i Zaghawa, w związku z czym prezydent Sudanu ostatecznie nie jest oskarżony o najpoważniejszy zarzut ludobójstwa, lecz tylko o zbrodnie wojenne (kierowanie atakami przeciw cywilom i grabież) oraz zbrodnie przeciw ludzkości (morderstwa, eksterminacja, przymusowe przesiedlenia ludności, tortury i gwałty)23. Należy zauważyć, że prezydent Al-Baszir jest trzecią urzędującą głową państwa oskarżoną przez Międzynarodowy Trybunał po Charlesie Taylorze z Liberii (Specjalny Trybunał dla Sierra Leone) i Slobodanie Miloseviciu z Jugosławii (Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii)24. ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr. Luis Moreno-Ocampo to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow. org/?mod=res1593, [10.07.2013]; zob. N. B u r n i a t, B. A p p l e, Genocide in Darfur: Challenges and Opportunities for Action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, nr 37: November 2008 – April 2009; L. M o r e n o - O c a m p o, Prosecutor of the Int’l Criminal Court, Statement to the United Nations Security Council Pursuant to UNSCR 1593 (June 5, 2008). 23 Tamże. 24 L. B u z z a r d, Holding an arsonist’s feet to the fire? – The legality and enforceability of the ICC’s arrest warrant for Sudanese president Omar Al-Bashir, www. auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf, [10.08.2013]. 22 �168 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Decyzja Międzynarodowego Trybunału Karnego spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród organizacji broniących praw człowieka. Przykładowo, koalicja Justice for Darfur uznała wydanie nakazu aresztowania al-Baszira za „poważny krok w kierunku zwalczania bezkarności towarzyszącej straszliwym zbrodniom w Darfurze”, dodając, że w sytuacji, gdy władze sudańskie uchylają się od wymierzenia sprawiedliwości, Międzynarodowy Trybunał Karny „reprezentuje największą nadzieję na sprawiedliwość dla ofiar Darfuru”. Human Rights Watch podkreśliła, że sprawa al-Baszira sygnalizuje, iż „nawet ci na szczycie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności za masowe morderstwa, gwałty i tortury”25. Państwa europejskie zdecydowanie poparły decyzję Międzynarodowego Trybunału Karnego. Czeska prezydencja Unii Europejskiej w oświadczeniu wydanym 4 marca 2009 roku potwierdziła „pełne poparcie i poszanowanie” UE dla Międzynarodowego Trybunału Karnego i jego „kluczowej roli w promocji sprawiedliwości międzynarodowej”. Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier wezwał Sudan do uznania decyzji Międzynarodowego Trybunału Karnego i „zareagowania w odpowiedni sposób”. USA są w dość niezręcznej sytuacji, jeśli chodzi o sprawę al-Baszira z powodu swojego stosunku do ICC. Z jednej strony Waszyngton jest jednym z najgłośniejszych na świecie rzeczników działań na rzecz położenia kresu horrorom Darfuru i postawienia przed sądem odpowiedzialnych za tamtejsze zbrodnie. Z drugiej strony poprzednia administracja Busha odrzuciła wyrok Trybunału, uważając go za naruszający amerykańską suwerenność i zawierający w sobie ryzyko wytaczania personelowi amerykańskiemu procesów o charakterze politycznym. Ale podobnie jak administracja Busha, także obecna administracja 25 Tamże. �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 169 Baracka Obamy chce współpracować z ICC w wyjaśnianiu i osądzaniu zbrodni w Darfurze. Ambasador USA przy ONZ Susan Rice oświadczyła 4 marca 2009 roku, że USA „popierają działania ICC, by pociągnąć do odpowiedzialności tych, którzy są odpowiedzialni za ohydne zbrodnie w Darfurze”. Sekretarz stanu Hillary Clinton stwierdziła, że jeśli prezydent Al-Baszir jest przekonany o niesłuszności zarzutów, może „mieć swój dzień w sądzie [...] i zakwestionować [oskarżenie]”. 4 marca 2009 roku „The Wall Street Journal” doniósł, że administracja Baracka Obamy przystąpiła do „pilnego przeglądu” polityki wobec Sudanu, w tym rozważając możliwość przystąpienia USA do ICC26. Z kolei wiele innych państw, zwłaszcza w Afryce i w świecie arabskim, od dawna sprzeciwiało się wydaniu nakazu aresztowania al-Baszira, uważając, że może to zniweczyć wysiłki pokojowe, pogorszyć sytuację w Darfurze, a nawet zdestabilizować cały Sudan. Po ogłoszeniu decyzji Międzynarodowego Trybunału Karnego 4 marca 2009 roku, władze Egiptu natychmiast wezwały Radę Bezpieczeństwa ONZ do wykorzystania swoich uprawnień zawartych w artykule 16 Statutu Rzymskiego ICC i zawieszenia sprawy przeciw al-Baszirowi na dwanaście miesięcy. Swój sprzeciw szybko wyraziły Chiny, utrzymujące bliskie związki gospodarcze z Sudanem – Ministerstwo Spraw Zagranicznych tego kraju 4 marca 2009 roku zaprotestowało przeciwko „wszystkiemu, co mogłoby C. G u l e r, http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736 [10.08.2013]. Zob. Prokuratura ws. Omar al-Baszir, sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja o oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omara Hasana Ahmada al-Baszira, s. 209-223, (4 marca 2009); http://www.icccpi.int/iccdocs/doc/ doc639096.pdf [17.07.2013]; zob. Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 5, 17 lipca 1998, 2187 U.N.T.S. 90 (przyznawanie jurysdykcji sądu na: „(a) zbrodnie ludobójstwa, (b) zbrodnie przeciwko ludzkości, (c) zbrodnie wojenne i (d) zbrodnie agresji”). 26 �170 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze zakłócić starania o realizację pokoju w Darfurze i w Sudanie” i wezwało ICC do porzucenia sprawy al-Baszira27. Stanowisko państw afrykańskich, arabskich i innych podzielali niektórzy zachodni eksperci osobiście znający sytuację, jak np. Alex de Waal, jeden z najwybitniejszych specjalistów od Sudanu, który skrytykował oskarżenie prezydenta Sudanu przez Międzynarodowy Trybunał Karny jako „równoznaczne z żądaniem zmiany reżimu, co stoi w sprzeczności z międzynarodową strategią negocjowania z rządem Sudanu celem osiągnięcia pokoju i demokracji”. Według de Waala podejście ICC to „hazard z niewiadomymi konsekwencjami i bardzo dużym ryzykiem”28. Podkreślić trzeba, że Międzynarodowy Trybunał Karny nie dysponuje środkami umożliwiającymi aresztowanie i doprowadzenie przed sąd oskarżonych. Aresztować oskarżonych o zbrodnie wojenne nie mogą też międzynarodowe siły pokojowe UNAMID w Darfurze, toteż pojmanie prezydenta Sudanu zależy całkowicie od współpracy innych państw. Al-Baszir stale sprawia wrażenie pewnego, że w wielu państwach mu to nie grozi – jeszcze 4 marca 2009 roku władze sudańskie zapowiedziały wzięcie przez al-Baszira udziału w szczycie Ligi Arabskiej pod koniec marca, a także w innych zaplanowanych międzynarodowych spotkaniach. Prawdopodobieństwo ustąpienia al-Baszira jest bliskie zeru, wobec czego najlepszym scenariuszem byłoby odsunięcie al-Baszira i przejęcie władzy w Chartumie przez rząd bardziej pragmatyczny i skłonny do współpracy z Zachodem. Teoretyczna możliwość 27 N. B a k r, E. A b d e l - S h a f i, Arab Official Positions Towards President Al bashir’s Indictment, w: Darfur: The Responses From the Arab World, Fride, March 2010, http://fride.org/download/OP_Darfur_President_alBashir2_ENG_mar10. pdf, [10.08.2015]. 28 J. N z e l i b e, The Unintended Effects of Humanitarian Intervention, 2008, http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1167&context=facultyworkingpapers, [10.08.2015]. �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 171 wewnętrznego przewrotu wydaje się być jednak realna dopiero w dalszej perspektywie i to w zależności od tego, jak zdecydowana będzie postawa społeczności międzynarodowej oraz jak rozwinie się sytuacja wewnętrzna. Prawdopodobne jest jednak skupienie się twardogłowych polityków sudańskich wokół al-Baszira, tym bardziej, że wielu z nich również ma na sumieniu zbrodnie w Darfurze, co w konsekwencji zaowocuje umocnieniem się prezydenta. Tymczasem Chartum będzie starał się umacniać swoją pozycję międzynarodową, zacieśniając stosunki z najbardziej liczącymi się państwami sceptycznymi wobec ICC, tj. Chinami, Rosją, Egiptem, Turcją czy Iranem29. Wielu obserwatorów obawia się, że nakaz aresztowania przyczyni się do zaostrzenia konfliktu w Darfurze, jako że przyparty do muru prezydent nie będzie już miał żadnego interesu, by słuchać nawoływań Zachodu do rozwiązania konfliktu w drodze negocjacji. Istnieje też ryzyko, że Chartum będzie podburzać sudańskie społeczeństwo do manifestowania sprzeciwu wobec polityki Zachodu. Pierwszą reakcją władz sudańskich na wydanie przez Międzynarodowy Trybunał Karny nakazu aresztowania al-Baszira było wycofanie zgody na działalność co najmniej 10 zagranicznych organizacji pozarządowych, w tym tak znanych jak Oxfam i Doktorzy bez Granic, którym Chartum wcześniej już zarzucał kolaborację z ICC. Zagraniczne placówki dyplomatyczne i siły pokojowe UNAMID w Darfurze zostały zawczasu postawione w stan wysokiej gotowości30. Z drugiej strony napiętnowanie al-Baszira przez Międzynarodowy Trybunał Karny może ośmielić rebeliantów z Darfuru, zwłaszInternational Criminal Court Investigations Sudan, https://www.globalpolicy. org/international-justice/the-international-criminal-court/icc-investigations/ darfur-sudan.html, [19.10.2015]. 30 H. J e o n g, Conflict Management and Resolution An introduction, London 2010, s. 82–90 29 �172 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze cza najsilniejszy Ruch Sprawiedliwości i Równości, który w maju 2008 roku przypuścił zuchwały atak na stolicę kraju i zagroził powtórzeniem tej akcji. Atak Ruchu Sprawiedliwości i Równości spowodował natychmiastowe zerwanie przez Sudan stosunków z sąsiadującym Czadem. W tej sytuacji Czad, utrzymujący bliskie związki z Francją, popierającą działalność ICC, może uznać, że opłaci się zwiększyć wsparcie dla rebeliantów z Darfuru. Przebywający w Czadzie lider Ruchu Sprawiedliwości i Równości Khalil Ibrahim powiedział londyńskiemu „The Times” 24 lutego 2009 roku, że nakaz aresztowania będzie dla JEM oznaczał „koniec legitymacji al-Baszira do bycia prezydentem Sudanu”. Wobec takiego nastawienia podpisane 17 lutego 2009 roku w Katarze porozumienie między JEM a rządem sudańskim, przewidujące podjęcie rozmów pokojowych, może bardzo szybko upaść31. Sprawa al-Baszira jest też z pewnością przełomową w krótkiej historii Międzynarodowego Trybunału Karnego. Odpowiedzialne jak dotychczas postępowanie ICC i nieugiętość w kwestii Sudanu mogą uśmierzyć obawy USA i przekonać supermocarstwo do przyjęcia Statutu Rzymskiego, co znacząco zwiększyłoby prestiż ICC. Ale coraz częściej słychać głosy, że ICC jest tylko instrumentem w rękach Zachodu. Krytycy podkreślają fakt, że ICC jak do tej pory oskarża wyłącznie Afrykańczyków, a nie zajmuje się przypadkami kontrowersyjnego działania państw zachodnich, np. ekscesami amerykańskiej wojny z terroryzmem, choćby takimi jak obóz Guantanamo. Przykładowo prezydent Rwandy (nie będącej członkiem ICC) Paul Kagame w lipcu 2008 roku uznał Trybunał za przejaw „kolonializmu, niewolnictwa i imperializmu”. Istnieje więc możliwość, że niektóre państwa rozwijające się zrewidują dalszą współpracę z ICC. Autorytetowi ICC mogłoby też poważnie N. H a s b a n i, The choices facing Sudan after the arrest warrant for Bashir, Al-Hayat- 05/03/09,[23.10.2015]. 31 �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 173 zaszkodzić, gdyby Al-Baszir przyjechał do któregoś z państw będących członkiem ICC i zdołał bez przeszkód z niego wyjechać32. 3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze W lipcu 2010 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ odmówiła dalszego mandatu dla Unii Afrykańskiej i jej działań w ramach operacji pokojowych oraz humanitarnych. Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych UNAMID w Darfurze, powołana w dniu 31 lipca 2007 roku, miała na celu ochronę cywilów w Darfurze, wspieranie akcji humanitarnych oraz tworzenie środowiska sprzyjającego regulowaniu i normalizacji życia poszczególnych regionów33. Mimo ogromnego potencjału, jakim dysponował UNAMID, kryzys, jaki objął działania pokojowe i humanitarne na terenie Darfuru, stał się punktem odniesienia do wprowadzenia kolejnych misji pod szczególnym nadzorem34. Starcia pomiędzy rządem Sudanu a ruchami powstańczymi zwiększyły agresję wymierzoną w ludność cywilną. W bezpośrednim starciu w walkach śmierć poniosła w większości niewinna ludność cywilna. Miało to również negatywny wpływ na kondycję egzystencji ludności, z powodu ograniczenia działań humanitarnych. Kraj stanął na skraju załamania. Niepewność, zaostrzenie ataków, porwania, zabijanie pracowników humanitarnych – stały 32 D. D o n o v a n, International Criminal Court: Successes and Failures, http:// www.internationalpolicydigest.org/2012/03/23/international-criminal-courtsuccesses-and-failures-of-the-past-and-goals-for-the-future/, [25.10.2015]. 33 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http://www.unic.un.org.pl/ misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. 34 J. A b d e l b a g i, Past and Future of UNAMID: Tragic failure or glorious success?, Geneva, July 2010, s. 2. �174 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze się środkiem do przejęcia kontroli na terenie Sudanu. W owym czasie działania ONZ były bardzo ograniczone z powodu toczących się walk wewnętrznych, jak również zagrożeń dla pracowników akcji humanitarnych, co hamowało w znacznym stopniu próby wprowadzania zmian pokojowych na terenie Sudanu, w tym i Darfuru. Wprowadzanie kolejnych blokad w pewnym stopniu miało pozytywny wpływ na akcje humanitarne dla ludności cywilnej, ale w perspektywie czasu były to działania doraźne, niemożliwe do utrzymania bez wsparcia sił wojskowych35. Bezradność UNAMID wiąże się z tym, iż ma do pokonania między innymi taką przeszkodę jak skomplikowane procedury biurokratyczne, nałożone celowo dla akcji humanitarnych przez rząd Sudanu. Wszelkie negocjacje pokojowe, które prowadzono w celu osiągnięcia pewnej normalizacji życia na terenie Sudanu, zakończono w maju 2006 roku podpisanym w Abudży porozumieniem pokojowym. Porozumienie to jest jednak dokumentem istniejącym jedynie na papierze. Najważniejsze ruchy polityczne nie uczestniczyły w negocjacjach pokojowych, tym samym wykluczając się z grona organizacji, które powinny podporządkować się zapisom zawartym w porozumieniu36. Wszelkie wysiłki grup mediacyjnych są bezskuteczne, jak również próby wywarcia jakichkolwiek nacisków na rząd Sudanu celem zmiany dotychczasowych działań przeciwko akcjom humanitarnym dla Sudanu. UNAMID nie miał możliwości wykazania się postępami w dziedzinie niesienia wsparcia dla działań pokojowych ONZ, jak również akcji humanitarnych. Główną przeszkodą jest ciągły opór 35 Tamże, s. 2; zob. They Came Here to Kill Us: Militia Attacks and Ethnic Targeting of Civilians in Eastern Chad, Human Rights Watch, 9 January 2007, http://www.refworld.org/docid/45a4dd8b2.html, [27.10.2015]. 36 Internal Displacement Global Overview of Trends and Developments in 2010, Internal Displacement Monitoring Centre Norwegian Refugee Council, 2011, s. 52–53. �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 175 rządu Sudanu, który w dalszym ciągu otrzymuje duże wsparcie ze strony afrykańskich krajów muzułmańskich. Działania mające na celu ochronę ludności cywilnej i uchodźców wewnętrznych dotkniętych wojną domową objęły co najmniej 2,9 mln przesiedleńców, którzy pozostają w nędznych obozach na terenie Darfuru lub w sąsiednim Czadzie. Ciągłe zwiększanie liczby aktów przemocy wobec przesiedleńców, wymierzonych głównie w kobiety i młode dziewczyny, ma miejsce w szczególności wokół obozów dla uchodźców37. W okresie od stycznia 2008 do czerwca 2010 roku odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych w wyniku nasilenia się walk plemiennych i działań wojennych w szczególności na terenie Darfuru. Ludność, która ośmiela się powrócić na ziemie swojego pochodzenia, niemal siłą zmuszana jest do powrotu do obozów dla uchodźców. Mimo starań zapewnienia bezpieczeństwa ze strony UNAMID, dochodziło do drastycznych starć i ataków na te tereny. W sierpniu 2008 roku rząd Sudanu rozpoczął brutalny atak na wysiedlonych w Kalma, obóz w Nijala w Darfurze Południowym. Około 1000 uzbrojonych żołnierzy zaatakowało obóz i doprowadziło do tragicznych wydarzeń, w wyniku których śmierć poniosło ponad 30 osób, a wiele zostało poważnie rannych38. Mimo tak brutalnego ataku wymierzonego w ludność cywilną nie zdołano jednoznacznie zidentyfikować bezpośrednich sprawców tej zbrodni, czy też określić, kto jest odpowiedzialny za atak z ramienia rządu Sudanu. Niestety, fakty wskazują, iż UNAMID potrzebuje ochrony sam dla siebie, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpieczeństwa dla liczącej ponad 4,7 mln społeczności uchodźców wewnętrznych oraz ludności z terenów objętych walkami. Faktem stały się nasilone ataki na siły obronne UNAMID, które zostały powołane Report of the Secretary-General on the deployment of the African Union-United Nations Hybrid Operation in Darfur, http://www.un.org/en/ga/search/view_doc. asp?symbol=S/2008/781, [27.10.2015]. 38 The Darfur conflict and civilian protection, Conference Report, 2007, Kair, s. 9. 37 �176 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze dla zapewnienia bezpieczeństwa ludności cywilnej, kobietom, dzieciom z terenów obozów dla uchodźców wewnętrznych w miastach Darfuru. Zadaniem tej organizacji miało być również nadzorowanie bezpieczeństwa nad działaniami misji humanitarnych znajdujących się nie tylko na obszarze Darfuru, ale również rozmieszczonych na terenie całego Sudanu. Niestety, organizacja ta czasem okazuje się bezsilna, jeśli chodzi o podjęcie działań i realizowanie misji określonych w swym statucie. Odpowiedź społeczności międzynarodowej na bezsilność wobec działań sił rządowych Sudanu, bezpośrednio odpowiedzialnych za ataki zbrojne wymierzone w ludność cywilną, to jedynie wzajemne przerzucanie odpowiedzialności. Faktem jest, iż sytuacja jest bardzo trudna i wymaga nie tylko działań wojskowych, ale również zastosowania innych metod wywierania nacisku na rząd Sudanu oraz wojsko odpowiedzialne za ataki na ludność cywilną. Metody dotychczas zastosowane przynoszą krótkotrwały skutek i nie daje to długoterminowej stabilizacji, zapewniającej kontrolę nad poszczególnymi terenami39. Niestety, porozumienie pokojowe poprzez negocjacje jest bardzo trudne do osiągnięcia. Wszelkie próby zawieszenia broni oraz odbudowania zaufania pomiędzy walczącymi frakcjami stanowią jedynie obietnice deklarowane w ramach uzgodnień pomiędzy rządem Sudanu a organizacjami z ramienia ONZ. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami szczególnej ochronie miała podlegać ludność cywilna, której ochrona jest obowiązkiem Sudanu, w tym również ludność z Darfuru, na terenie którego znajdują się przesiedleńcy. Natomiast właśnie przesiedleńcy są głównymi ofiarami zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludności i celem okrutnych ataków ze strony armii rebelianckich popieranych przez rząd Sudanu. W obliczu E. Fe r r i s, R. W i n t h r o p, Education and Displacement: Assessing Conditions for Refugees and Internally Displaced Persons affected by Conflict, Background Paper for the Global Monitoring Report, 2010, s. 38. 39 �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 177 bezsilności UNAMID, postanowiono rozmieścić wojska pokojowe ONZ, które miały wspierać działania pokojowe i humanitarne, obejmujące teren nie tylko Darfuru, ale również innych części Sudanu poza działaniami rządu i wojsk Sudanu, odpowiedzialnych za ataki na ludność cywilną oraz zgromadzoną w obozach. Wprowadzono trzy etapy działań, czego dotychczas nie robiono. Pierwszym z nich było sponsorowanie działań mających na celu współpracę ONZ z UA dla operacji pokojowych. Następnie zwiększono mandat uprawnień dla działań UNAMID, co miało wpływ na przebieg działań pokojowych i zwiększyło jego zdolności w podejmowaniu działań operacyjnych. Mandat ten zwiększył uprawnienia także dla takich działań, jak bezpośrednia ochrona ludności cywilnej oraz sprzeciwianie się przemocy. Zadbano też o zapewnianie bezpośredniej ochrony dla działań humanitarnych, monitorowanie i weryfikację realizacji postanowień rozejmów. Pomoc wprowadzona dla integracji procesów politycznych wpływała też na większe respektowanie praw człowieka. Zwiększając mandat dla działań UNAMID, doprowadzono również do prób monitorowania granic Sudanu z Czadem. UNAMID odpowiedzialne było także za wspieranie działań mediacyjnych mających na celu doprowadzenie do zawieszenia broni na terenie Darfuru40. Pomimo nadania wszelkich wspomnianych mandatów, poszerzenia uprawnień celem zwiększenia zakresu działań UNAMID nie tylko na terenie Darfuru, ale również na terenie całego Sudanu, wsparcie społeczności międzynarodowej nie przynosi wymiernych efektów. Wprowadzone zakazy lotów nad terenem Darfuru w pewnym stopniu ograniczyły działania rządu, natomiast nie stanowiło to szczególnie mocnej zapory. W niektórych przypadkach rząd Darfuri refugees exposed to increased attacks if UN withdraws from Chad, Amnesty International, 2010, http://zs-tuchowicz.home.pl/kreator/page58. php, [28.10.2015]. 40 �IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 178 Sudanu posunął się do takich działań, jak maskowanie swoich własnych pojazdów w barwy UNAMID, co wprowadzało w błąd prawdziwe siły UNAMID czy też organizacje humanitarne. Kluczowa jest wizja tego, co jest do zrobienia i do naprawienia. Silne, jak i szybkie siły reagowania mogą być potrzebne w wielu miejscach ogarniętych konfliktem, ale również powinny wzbudzać zaufanie i być ukierunkowane na główny cel misji. Skala rozlewu krwi i niepokojów na wiejskich terenach Somalii w 1993 roku nie była mniejsza niż w Darfurze. Tymczasem 30-tysięczna armia marines Stanów Zjednoczonych nie potrafiła odzyskać kontroli na tym terenie. To było najtrudniejsze zadanie i nikt nie chciał się go podjąć, pomimo dysponowania dużymi siłami i wsparciem lotniczym41. Wojska Unii Afrykańskiej w Darfurze określono mianem mission-impossible. Świat oczekiwał, aby zapewniały ochronę, lecz nie posiadały pełnego wsparcia wojskowego, logistycznego lub uprawnień mandatowych, co było niezbędne dla użycia siły. Układ pokojowy został podpisany, ale nie ze wszystkimi frakcjami w Darfurze, co nie dało możliwości jego politycznego wykonania. Tymczasem według ONZ, sytuacja w Sudanie może ulec zmianie dopiero wówczas, gdy będzie solidne wsparcie polityczne dające uprawnienia dla wykonania postanowień zawartych w porozumieniu. 4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze Mimo iż bardzo wiele rozmów było zainicjowanych przez Ligi Państw Arabskich (League of Arab States, LAS)42, sama Liga nie stała A. d e Wa a l, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/ democracy,africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. 42 Organizacja międzynarodowa utworzona 22 marca 1945 w Kairze na mocy Paktu ustanawiającego Ligę Państw Arabskich przez państwa powiązane wspólnotą języka, historii, kultury i religii. Powstanie Ligi zostało poprzedzone 41 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 179 się instytucją stanowiącą odrębną organizację działającą na rzecz rozwiązania konfliktu. Od Ligi Państw Arabskich oczekiwano roli mediatora w trwającym konflikcie oraz wpływu na poprawienie respektowania praw człowieka. Mediacja jednak ograniczyła się do spraw dotyczących konfliktów wewnątrzarabskich. Wskazuje to na fakt, iż Liga Państw Arabskich swój mandat wykorzystuje tylko i wyłącznie w kwestiach arabskich. Głównym działaniem jest ciche wsparcie dla polityki mającej na celu poprawę sytuacji w Darfurze przez Unię Afrykańską, ONZ i Unię Europejską, jednak Liga jawnie wyraża swą niechęć wobec działań Stanów Zjednoczonych43. Liga Państw Arabskich swe działania skupiła również wokół trwającego konfliktu w Chartumie, chcąc doprowadzić do stabilności systemu, zwłaszcza w sytuacji odłączenia się Sudanu Południowego. Liga Państw Arabskich zajęła bardzo ostrożne stanowisko w sprawie masowych ofiar w Darfurze, głównie kierując wobec rządu oświadczenia. W 2003 roku, gdy konflikt w Darfurze się nasilał, doprowadzono do spotkania z głównymi siłami rebelianckimi. Inicjatorem owego spotkania była Liga Państw Arabskich. Bardzo poważnym problemem do rozstrzygnięcia stała się wieloletnia trudna sytuacja w stosunkach pomiędzy rządem Sudanu w Chartumie i Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu SPLA. Większość negocjatorów uczestniczących w mediacjach pomiędzy dwoma stronami konfliktu zachowywała daleko idącą ostrożność. Natomiast konflikt w Darfurze nie był wydarzeniem zaskakującym, z tego powodu, że rząd sam wspierał się siłami militarnymi podpisaniem przez 7 krajów założycielskich Protokołu Aleksandryjskiego na konferencji przygotowawczej w Aleksandrii (25 września – 5 października 1944), której przewodniczył premier Egiptu. Obecnie jej członkami są 22 państwa oraz Organizacja Wyzwolenia Palestyny. Siedzibą LPA jest Kair (w latach 1979–1990 był nią Tunis). Za: T. Ł o ś - N o w a k, Organizacje w stosunkach międzynarodowych: istota – mechanizmy działania – zasięg, Wrocław 1999. 43 The Darfur conflict and civilian protection, dz. cyt., s. 9. �180 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze celem uzyskania kontroli od czasu co najmniej epoki kolonialnej. Konflikt pomiędzy północnym a południowym Sudanem przyniósł blisko dwa miliony ofiar, co przykuło uwagę krajów zewnętrznych. Konflikt został mocno nagłośniony przez media, a społeczność międzynarodowa napiętnowała bezczynność organizacji działających na rzecz obrony praw człowieka oraz brak zaangażowania w obronę ludności cywilnej44. W ocenie mediów arabskich reakcja USA na konflikt stanowiła jedynie pozór, a rzeczywistym celem było przejęcie złóż ropy, które znajdowały się na obszarze konfliktu. Skutkiem tego była niechęć Ligi Państw Arabskich okazywana wobec działań USA w sprawie Darfuru. Z globalnego punktu widzenia, kryzys w Darfurze ukazuje rosnący rozdźwięk pomiędzy światem arabskim a Zachodem, ale również pomiędzy światem arabskim a Unią Afrykańską, najbardziej aktywną organizacją zajmującą się owym kryzysem. Na szczycie w Chartumie w 2006 roku sekretarz generalny Amr Moussa wyraził opinię, że Liga Państw Arabskich nadal dominuje z braku jednoznacznej reakcji w kwestii poprawy działań na rzecz ludności cywilnej w trwającym konflikcie. Wzrosła też liczba negatywnych komentarzy pod adresem Ligi Państw Arabskich w kwestii zainteresowania konfliktem w Darfurze45. W reakcji Liga Państw Arabskich wytknęła innym odwrócenie przyczyny i skutku trwającego konfliktu. Według opinii LAS reakcja międzynarodowa skupiła się na krytyce i nadmiernym zainteresowaniu działaniami LAS, zamiast na konflikcie w Darfurze. Wykorzystując poszczególne kontakty polityczne, można było skutecznie włączyć LAS do działań, a nie traktować ją jak Tamże, s. 8; zob. A. We b e r, Bridging the gap between narrative and practices: the role of the Arab league in Darfur, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010, s. 2–20. 45 Tamże, s. 8; zob. International Response – Eyes On Darfur, http://www. eyesondarfur.org/response.html, [18.03.2015]. 44 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 181 konkurencję we wprowadzaniu zmian na terenie Sudanu. Postrzeganie LAS jako konkurenta, zdaniem jej rzeczników, wprowadza jedynie rozłam w spójność działań pokojowych na terenach objętych działaniami konfliktowymi. LAS powstała z inicjatywy państw takich jak: Irak, Syria, Liban, Arabia Saudyjska oraz Egipt. Jest to organ reprezentujący świat muzułmański, który łączy swe działania głównie w aspekcie ekonomicznym, z uprawnieniami obejmującymi jedynie świat arabski. Liga Państw Arabskich działa tylko i wyłącznie na obszarze i na rzecz państw arabsko-muzułmańskich, ograniczając swe decyzje do łagodzenia oraz naprawiania konfliktów wewnątrz i na zewnątrz krajów arabskich z resztą świata46. We wszystkich działaniach Liga Państw Arabskich miała do czynienia z problemami, które dotyczyły krajów arabskich i działała na rzecz rozwiązywania ich konfliktów. Ideą było stworzenie organizacji wzmacniającej jedność arabską, jak również zapobieganie konfliktom w regionie państw arabskich. W ocenie międzynarodowej rola LAS nie powinna sprowadzać się jedynie do działań wewnątrz krajów arabskich, ale również opierać się na współpracy z organizacjami niezrzeszonymi w strukturach LAS. Biorąc pod uwagę niejednoznaczny charakter państw członkowskich i ich różny charakter ideologiczny, sojusz interesów jest mało prawdopodobny, a LAS nie będzie wdrażała w życie wspólnych decyzji podejmowanych na szczycie. Deklaracje LAS dotyczące Darfuru nie przekładają się na jej działania na tym terenie. Choć LAS przyznała, że bardziej aktywną rolę w Darfurze pełni Unia Afrykańska, to jednak zauważyła, że nie przynosi to większych efektów. Lepsze wyniki, zdaniem jej rzeczników, można by osiągnąć poprzez skoordynowanie działań Unii Afrykańskiej i Ligi Darfur conflict – Thomson Reuters Foundation, http://news.trust.org// spotlight/Darfur-conflict, [18.05.2015]. 46 �182 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Państw Arabskich. Spójność działań może mieć bardziej trwały efekt i głębsze znaczenie niż działania prowadzone w pojedynkę47. Stosunki Ligi Państw Arabskich z Sudanem mają długą historię, lecz jednocześnie są niestety bardzo płytkie. W ocenie państw ościennych Sudan może być krajem decyzyjnym w kwestii bezpieczeństwa, natomiast w ocenie Ligi Arabskiej Sudan to „prymitywny kuzyn”, którego przynależność do krajów arabskich nie jest traktowana poważnie. Stosunki Sudanu i Egiptu można uznać za szczególnie skomplikowane. Oba kraje nie mają wspólnej taktyki, lecz działają tylko na rzecz swych własnych interesów. Dodatkowo Sudan wielokrotnie oskarżał Egipt o bycie marionetką w rękach Stanów Zjednoczonych i Izraela48. Konflikt w Darfurze nie był postrzegany przez Ligę Państw Arabskich tak, jak konflikt palestyńsko-izraelski. Co najważniejsze nie był nawet postrzegany podobnie do innych wojen domowych w Afryce Subsaharyjskiej, ale bardziej jako lokalna sprawa na peryferiach, która wywołała międzynarodowy chaos. Był to, według jej liderów, raczej konflikt plemienny, powstały z przyczyn zderzenia cywilizacji Zachodu z rządem w Chartumie. Co prawda niektórzy arabscy komentatorzy wzywali rząd w Chartumie do poniesienia odpowiedzialności, komentując krytycznie jego poczynania, ale poglądy te jednak nigdy nie znalazły realnego odzwierciedlenia w oświadczeniach Ligi Arabskiej. Skupiono się bardziej na obarczaniu Zachodu winą za zaistniały konflikt, choć organizacje praw człowieka wzywały rebeliantów do ich przestrzegania zgodnie z Konwencją Genewską. W zachodnich mediach rebelianci byli postrzegani jako „ludzie dobrzy”, natomiast w oczach krajów arabskich ocena była zupełnie odwrotna. Legalny rząd w Chartumie został zaatakowany przez uzbrojonych H. Yo u s s e f, Mediation and Conflict Resolution in the Arab World: The Role of the Arab League, https://ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/13/ Youssef-en.pdf, [28.03.2015]. 48 Tamże. 47 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 183 rebeliantów, chcących przejąć władzę przemocą. Jako główny czynnik powstałego konfliktu wskazano działania zewnętrzne49. W maju 2004 roku Liga Państw Arabskich wysłała misję rozpoznawczą na teren Darfuru, choć jej raportu nigdy nie upubliczniono. Z dokumentów, które w nieoficjalny sposób zostały opublikowane, jednoznacznie wynikało, że w czasie trwania konfliktu były łamane prawa człowieka. W wyniku powstałego raportu Liga Państw Arabskich postanowiła zainicjować mocniejszy nacisk na rząd Sudanu w celu podjęcia działań zmierzających do pacyfikacji rebelii. W porównaniu z innymi organizacjami Liga Państw Arabskich ma problem z decyzjami zbiorowymi, które gwarantowałyby spójność w podejmowaniu działań oraz wspierały budowanie zwartej struktury organizacyjnej. Jej współdziałanie z Unią Europejską, Unią Afrykańską i ONZ stanowiłoby silny front dla poprawy sytuacji w Darfurze. Tymczasem rozdrobnienie działań, brak spójności państw zewnętrznych spowodowały odwrócenie uwagi od przyczyn zaistniałego konfliktu, co doprowadziło do tak daleko idącej eskalacji ataków wymierzonych w ludność cywilną. Rozbieżność ocen sytuacji LAS i innych państw została wykorzystana do zaostrzenia działań rebelianckich. W szczególności widoczny był brak koordynacji w podejmowanych decyzjach, działaniach i brak spójnej polityki wobec naprawienia sytuacji w Sudanie. W ocenie LAS konflikt sam w sobie nie jest konfliktem, którego wydźwięk ma znaczenie międzynarodowe, lecz jest jedynie wewnętrzną sprawą Sudanu. Rozbieżna ocena sytuacji doprowadziła do sprzeczności w działaniach pokojowych i nawet do zaostrzenia konfliktu, który według ceny LAS był sprawą lokalną50. The Crisis in Darfur, http://www.responsibilitytoprotect.org/index.php/ crises/crisis-in-darfur, [18.05.2015]. 50 Empty Promises? Continuing Abuses in Darfur, A Human Rights Watch Briefing Paper August 11, 2004, https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/ africa/sudan/2004/sudan0804.pdf, [28.05.2015]. 49 �184 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Brak przejrzystych funkcjonowania umożliwiającego takim organizacjom jak ONZ działania na rzecz pomocy ludności cywilnej i przywrócenia równowagi w Darfurze, stawia Ligę Państw Arabskich w sytuacji podmiotu stronniczego, a nie obiektywnego działacza na rzecz niesienia wsparcia dla poprawienia sytuacji w objętym konfliktem Sudanie. Ujawniło to również kolejny aspekt istnienia LAS. Konflikt sudański pokazał rozbieżność pomiędzy elitami politycznymi a interesem społecznym, jak to ma właśnie miejsce w Sudanie. Gdyby LAS działała zgodnie z interesem politycznym i społecznym, umocniłaby swą pozycję nie tylko w działaniach wobec krajów arabskich, ale również w ocenie opinii międzynarodowej. 5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki Konflikt, który wybuchł w 2003 roku w Darfurze, wywołał poruszenie w polityce międzynarodowej Stanów Zjednoczonych. Należy tu wspomnieć o nawiązaniu ponownej współpracy między rządem w Chartumie a USA po atakach z 11 września 2001 roku. Zaczęto od ścisłej współpracy kontrwywiadu oraz wspólnego stanowiska Sudanu wobec państw, które działały przeciwko Stanom Zjednoczonym. W owym czasie konflikt pomiędzy północnym a południowym Sudanem pogłębiał się bardzo szybko. Wojska rebelianckie przejmowały coraz większe obszary Południa, co spowodowało bardzo szybką reakcję ze strony Stanów Zjednoczonych, które swym stanowiskiem wsparły działania ONZ. Polityczne działania USA skoncentrowały się na niesieniu wsparcia dla południowej części Sudanu, natomiast w 2003 roku eskalacja przemocy nastąpiła głównie na terenie Darfuru. Koncentracja działań wspierających rząd w Chartumie miała na celu głównie pośpieszne wprowadzenie pokoju na terenie całego Sudanu, a tym samym USA chciały zachować dobre stosunki z Sudanem. W wyniku tego USA nie były w stanie dokonać obiektywnej oceny sytuacji zaistniałej w Darfurze. Co gorsza, decyzje �5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki 185 te doprowadziły do braku jakichkolwiek działań zapobiegających ludobójstwu w Darfurze oraz dalszym działaniom buntowników. Podczas eskalacji przemocy w Darfurze, Chartum w znaczący sposób utrudniał dostęp do pomocy humanitarnej w tym regionie. Zmiana tej trudnej sytuacji nastąpiła dopiero, gdy zniesiono blokadę na działania humanitarne na tamtym terenie w lutym 2004 roku51. Dopiero w kwietniu 2004 roku, gdy odnotowano spadek przemocy na terenie Darfuru, sytuacja północnego Sudanu zdecydowanie mocniej przykuła uwagę mediów. To media zmusiły Waszyngton do zajęcia stanowiska w trwającym konflikcie. Niemniej jednak, mimo określenia konfliktu mianem ludobójstwa, interwencja USA pomiędzy 2004 a 2008 rokiem nie wyszła poza krąg oświadczeń o konieczności powstrzymaniu terroru i nawoływania do otwarcia się na pomoc humanitarną. Po zamachach z 11 września 2001 roku Chartum zaczął współpracować z USA w sprawach kontrwywiadu, a wyrazem tego był opublikowany oficjalny list rządu Sudanu, iż opowiada się po stronie Stanów Zjednoczonych w działaniach przeciwko państwom, które działały zbrojnie atakując USA. Co więcej, wojna domowa pomiędzy Północą a Południem zdobyła uwagę społeczności międzynarodowej, co doprowadziło do formalnego porozumienia pokojowego, które w radykalny sposób zmniejszyło stosowanie przemocy wobec ludności cywilnej52. W tym czasie konflikt przybrał na sile do tego stopnia, że dokonywane masakry zaczęły przykuwać uwagę mediów. To właśnie wtedy nakłoniono rząd w Waszyngtonie do zajęcia bardziej rady51 A. R o h e, Role, realigning us foreign policy with reality in Darfur: formulating a whole-of-sudan policy, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, 03.2010, s. 8. 52 A. K a v a l e r c h i k, American Response to Darfur, American Response to Darfur, International Justice Project, HARP, 2013r., http://www.internationaljusticeproject.com/american-response-to-darfur/, [28.05.2015]. �186 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze kalnego i jednoznacznego stanowiska w trwającym konflikcie. Sam fakt uznania sytuacji w Darfurze za ludobójstwo nie spowodował bezpośredniego zaangażowania Stanów Zjednoczonych i nie skłonił do podjęcia bardziej intensywnych działań pomocowych czy negocjacyjnych. W owym czasie rząd USA pośrednio wspierał postulat postawienia przed Międzynarodowym Trybunałem Karnnym urzędników sudańskich oraz rząd prezydenta al-Baszira za zbrodnie przeciwko ludzkości. Darfur stał się wspólnym celem dla wielu humanitarnych organizacji pozarządowych, sporej grupy aktywistów oraz politycznej grupy ekspertów. Wszelkie kampanie na terenie Darfuru przyczyniły się również do zmiany w polityce USA. Dużym ułatwieniem dla działań humanitarnych byłaby zwiększona pomoc finansowa dla działań organizacji humanitarnych działających niezależnie od organów państwowych. Z jednej strony mamy działania mobilizacyjne ruchów społecznych, a z drugiej nieskoordynowane działania pomocowe USA. Reakcje polityczne muszą nie tylko stabilizować sytuację bezpieczeństwa, ale i zapobiegać problemom z podejmowaniem działań humanitarnych wśród przesiedleńców z regionów objętych konfliktem zbrojnym. Ponadto większy nacisk powinien być położony na kampanię informacyjną. Takie działania powinny skupiać się na kwestii łagodzenia skutków ludobójstwa, a nie na dążeniu do ustalenia ich przyczyn53. Od 2009 roku stanowisko USA w sprawie Darfuru wobec Sudanu jest bardziej jednoznaczne i konsekwentne. Wszelkie sprawy, jak również doniesienia dotyczące wciąż trwającego konfliktu konsekwentnie traktowane są z należytą uwagą. Polityka USA stała się bardziej radykalna w niesieniu pomocy humanitarnej, jak również w podejmowaniu działań sprzyjających rozmowom i negocjacjom pokojowym. Nowa polityka USA przedstawia trzy główne aspekty i cele w zakresie omawianego tu tematu: 53 Tamże. �6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej 187 – doprowadzenie do zakończenia konfliktu; – realizacja ogólnego postanowienia pokojowego; – radykalne egzekwowanie od rządu Sudanu nieudzielania schronienia terrorystom. Kluczem do rozwiązania kryzysu było tu bowiem wdrożenie odpowiedniej strategii54. Dla USA sprawa Darfuru nie jest kwiestią strategiczną z punktu widzienia polityki zagranicznej tego kraju, tym bardzej że państwo to nie ma w tym regionie ani w Sudanie na ogół żadnych intersów ekonomicznych. Po drugie rząd Sudaniu ściśle wysplpracował z rządem USA w kwiestii zwalczania terroryzmu zwłasza po 11 listopada 2001. Po trzecie USA nie są stroną Statutu Rzymskiego ICC, na podstawie którego powołany został ICC, zatem USA nie ma żadnej legitymacji prawnej do podjęcia znaczących działań. 6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej Chiny również przejawiały chęć działania w sprawie konfliktu w Sudanie, choć była i jest ona ograniczona w znaczący sposób przez interesy ekonomiczne Pekinu, a mające bezpośredni wpływ na gospodarkę tego kraju. Działania Pekinu są z uwagi na te uwarunkowania bardziej ukierunkowane na stymulowanie prowadzenia rozmów i negocjacji pokojowych niż na bezpośrednie zaangażowanie w działania pomocowe czy zbrojne. Co najważniejsze, odbywa się to na własnych warunkach, tak aby nie stracić możliwości osiągnięcia korzyści dla swoich własnych interesów i celów, co zwróciło uwagę Stanów Zjednoczonych, które oczekiR. M e d o f f, D. C a l l e r, The Obama administration’s troubling Darfur policy, http://dailycaller.com/2012/07/09/the-obama-administrations-troublingdarfur-policy/, [9.07.2013]. 54 �188 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wały pełniejszego zaangażowania Chin. Pomoc humanitarna ze strony Chin jest ograniczona głównie do pomocy w naturze, bez większego zaangażowania w inne inwestycje55. Pekin dystansuje się od intensywniejszych działań na tym polu ze względu na ich potencjalnie negatywny wpływ na stosunki gospodarcze, w tym eksport ich broni. Ogólnie jednak stosunki Sudanu z Chinami są dużo ważniejsze w regionie niż polityka wobec Stanów Zjednoczonych z racji korzyści ekonomicznych obu krajów. Chiny podjęły dyplomatyczne działania dla rozwiązania konfliktu w Darfurze poprzez zwiększenie nacisków z zewnątrz i wewnątrz Sudanu. W związku z ciągłym zapotrzebowaniem Chin na ropę zaistniała jednak bezpośrednia konieczność głębszego zaangażowania się tego kraju w działania pokojowe. Połączenie chińskiej pomocy humanitarnej z zaangażowaniem się w działania pokojowe stanowiło swoiste zabezpieczenie ich własnych interesów powiązanych ściśle z terenem objętym konfliktem. Działania Chin ukierunkowały się na bezpośrednie poparcie dla działań ONZ oraz UNAMID. Chiny dążyły do zaakceptowania przez rząd Sudanu działań pomocowych UNAMID56. Potencjalny wpływ Chin na podtrzymanie rozmów pokojowych wydaje się być trudnym i długotrwałym procesem. Główny punkt dla dalszych działań w polityce pomocowej opierał się na decyzjach pokojowych zawartych w maju 2006 roku, udzielając tym samym poparcia dla takich organizacji, jak Unia Afrykańska i ONZ. Chociaż Chiny w pewnym stopniu zaangażowały się w negocjacje pokojowe pomiędzy Północą a Południem w Sudanie, to 55 D. L a r g e, Sudan’s foreign relations with Asia, China and the politics of ‘looking east’, 2008, s. 1–3. 56 D. L a r g e, China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, OSLO forum 2008, The OSLO forum Network of Mediators, https://www. osloforum.org/sites/default/files/Dan%20Large%20China%20in%20Africa%20 WEB.pdf, [9.07.2015]. �6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej 189 nie odgrywają w tym procesie znaczącej roli. Ogólnie Pekin nie wykazywał większego zaangażowania we wspieranie inicjatyw pokojowych z wyjątkiem wsparcia ukierunkowanego na Unię Afrykańską. Choć istniały przesłanki do większego zaangażowania się ze strony Pekinu w ramach działań pomocowych czy mediacyjnych, to jego rola polegała głównie na zabezpieczaniu własnych interesów ekonomicznych, w tym na zachowaniu ciągłości dostaw ropy z terenu Sudanu. Wbrew powszechnej opinii stosunki afrykańsko-chińskie są dużo bardziej złożone. Istniejący konflikt może mieć również negatywny wpływ na dalszą kondycję finansową Sudanu. Rząd w Pekinie konsekwentnie nie ingeruje w interesy narodowe Sudanu, lecz broni tylko swych własnych interesów, pilnując zachowania ciągłości dostaw ropy, a tym samym stawiając się jednak w roli potencjalnego negocjatora w rozmowach pokojowych. Otwarta pozostaje więc kwestia bardziej zdecydowanych nacisków w procesach politycznych lub pozostanie w roli nieoficjalnego mediatora, wspierającego działania Unii Afrykańskiej i ONZ57. Sytuacja może jednak zmusić rząd w Pekinie do bardziej zaangażowanych działań. Jednak bardzo trudno stwierdzić, czy taka ewentualność będzie działała na korzyść sprawy w Darfurze, czy też nie. Istnieje bowiem rozbieżność pomiędzy interesem ekonomicznym Chin a zaistniałym konfliktem pomiędzy Północą a Południem w Sudanie. To stawia politykę zagraniczną Chin w konflikcie z własnymi interesami i z innymi państwami, z którymi rząd w Pekinie obecnie współpracuje. Trwający konflikt może jednak doprowadzić do sytuacji, w której Chiny zostaną zmuszone do zajęcia stanowiska w sposób bardziej jednoznaczny. Chiny muszą postawić sobie pytanie, czy opowiedzieć się po stronie obrony G. A h m e d, The Chinese Stance on the Darfur Conflict, South African Institute of International Affairs, China in Africa Project, 2010, s. 4–20. 57 �190 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze tylko własnych interesów, czy jednak, także z uwagi na te interesy, zaangażować się jako rozjemca w trwającym konflikcie58. Chiny poszukują dojścia do zasobów ropy poprzez zbliżenie z Al Bashirem. Przywódca reżimu Al Bashir nadal pozostaje spraawcą odrażających zbrodni popełnionych w zchodnim regionie Sudanu w Darfurze. ICC oskarżył Al Bashira i wydał nakaz aresztowania uznając go jako uciekiniera z Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w 2009 roku. Zaproszenie dla przestępcy Al Bashira było wynikiem chciwości gospodarczej. Chiny osiągnęły w ten sposób otwartą drogę do najlepszego rynku zbytu dla swoich produktów o niskich standardach i słabej jakości towarów. Sudańska ludność w Darfurze bez wątpienia pozostaje w solidarności z ludnością chińska, ocalałą z okrutnych tortur i potwornych zbrodni popełnionych przez faszystowskie Cesarstwo Japonii w czasie II wojny Światowej, zakończonej 70 lat temu. Mimo to ludność Sudanu jest oszolomiona stanowiskiem prezydenta Chin, Xi Jinpinga, kóry uścisnął dłoń Al Bashira, zapominając o jego haniebnych czynach, powitał go odrzucając na bok wiedzę o dokonanych zbrodniech Al Bashir w Darfurze. Tak więc Jinping zignorował fakt zasiadania Chin w miejscu stałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ59. Warto zastanowić się, czy chińskie władze miały pełną wiedzę o stopniu przemocy prowadzonej przez sudańskie siły zbrojne na ludności cywilnej, o naruszeniu wolności dziennikarzy, atakowaniu pokojowych demonstrantów we wszystkich częściach Sudanu. Czy chiński przywódca zwrócił uwagę na kierowany przez reżim Al Bashira system łamania międzynarodowych praw człowieka i czy Xi Jinping miał wiedzę o prowadzonej operacji Narodowej D. L a r g e, China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, dz. cyt. 59 China’s Position on the issue of Darfur, Sudan, http://www.china-un.org/ eng/xw/t415999.htm, [19.07.2015]. 58 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 191 Integracji Sudanu i służb bezpieczeństwa zatrudnionych do prowadzenia operacji milicji wspierającej siły Janjweed? Być może Xi Jinping jest nieświadomy, niepoinformowany i nie dotarły do niego doniesienia. Xi Jinping musi zastanowić się nad istotą tych faktów i zacząć działać na ich rzecz jako mąż stanu, jako przywódca polityczny reprezentujący populcję chińska. 7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego na obszarze Sudanu W ocenie niezależnych komentatorów Unia Europejska, chociaż ma struktury o międzynarodowym zasięgu, wykazywała w ostatnich latach zupełny brak zaangażowania, jeśli chodzi o działania mające na celu zażegnanie konfliktu zbrojnego na terenie Sudanu60. Głównym zarzutem, jaki był stawiany pod adresem UE, jest brak jednolitej polityki zagranicznej ukierunkowanej na łagodzenie trwającego już konfliktu. Zainteresowanie UE skupia się głównie na aspekcie rozwoju zawodowego i środowiskowego. W związku z naciskami na UE dotyczącymi działań w ramach szerszej polityki zagranicznej, zwrócono szczególną uwagę na umocnienie i wsparcie dla Unii Afrykańskiej, tak, by mogła samodzielnie reagować na zjawiska przemocy oraz wsparcie dla rozwoju i pomocy humanitarnej61. Na fakt ten mogło wpłynąć, jak pisze gen. Bogusław Pacek, że „w latach 2009–2011 wspólna polityka bezpieczeństwa i obrony Unii Europejskiej CSDP (Common Security and Defence Policy) znajdowała się w trudnym okresie. Brak było konkretnych wizji dalszego rozwoju CSDP. Na ten impas wpłynął niewątpliwie kryzys strefy budżetowej euro, który spowodował większe zainteresowanie przywódców i polityków państw członkowskich sprawami finansowo-gospodarczymi niż obronnością”; B. P a c e k, Nowe misje Unii Europejskiej, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej”, 2012, nr 4(89), s. 20. 61 G. G y a, The EU’s role in the Darfur crisis from 2003 until today, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 2010, s. 7–8. 60 �192 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze W ocenie specjalnego wysłannika Unii Europejskiej do spraw konfliktu wewnętrznego w Sudanie istnieje możliwość nadzorowania działań pokojowych na tym terenie przy ścisłej współpracy z Ligą Arabską. W 2006 roku Liga Państw Arabskich obiecała 150 mln dolarów wsparcia dla misji pokojowych Unii Afrykańskiej w Sudanie. Jednak obietnice te nie zostały spełnione. UE utrzymuje jednak ścisłe stosunki z wieloma krajami arabskimi poprzez tzw. Proces Barceloński (Euro-Mediterranean partnership, Euromed)62. Mimo że jednym z deklarowanych celów jest tworzenie dialogu politycznego, sprawa konfliktu w Darfurze pozostaje na uboczu działań UE, która główne swe wysiłki i cele działań pokojowych ukierunkowuje na Bliski Wschód63. Pierwszym problemem, jaki zaistniał podczas półrocznej prezydencji Słowenii w Unii Europejskiej w 2008 roku, była sprawa zmniejszenia dotychczasowego finansowego wsparcia. Państwa członkowskie UE rozważały możliwość znalezienia korzystnego rozwiązania dla zmniejszenia luki finansowej powstałej w wyniku podjętej decyzji. Za czasów prezydencji Szwecji sprawę Sudanu potraktowano nieco bardziej priorytetowo. Szwedzki minister spraw zagranicznych Carl Bildt spotkał się w tej sprawie z ministrem spraw zagranicznych Egiptu Ahmedem Abul-Gheit. Jednak jednoznaczne działania mające na celu niesienie wsparcia dla poprawienia sytuacji na terenie Sudanu pozostaPartnerstwo Eurośródziemnomorskie, Proces Barceloński – platforma współpracy państw członkowskich Unii Europejskiej oraz 12 państw basenu Morza Śródziemnego (Maroko, Algieria, Tunezja, Egipt, Izrael, Autonomia Palestyńska, Liban, Jordania, Syria, Turcja) zainicjowana w Barcelonie w 1995 roku. Współpraca obejmuje trzy dziedziny: kwestie polityczne i bezpieczeństwo, gospodarkę i finanse, partnerstwo społeczne, kulturalne i humanitarne. Za: J. Z a j ą c, Partnerstwo Eurośródziemnomorskie, Warszawa, 2005. 63 E. Fe r h a t o v i ć, Implementing Peace in Sudan: Lessons for the EU Common Foreign and Security Policy, http://www.atlantic-community.org/app/webroot/ files/articlepdf/Ferhatovic%20Sudan.pdf, [19.07.2015]. 62 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 193 wały na etapie dyskusji. Nie wyznaczono jednoznacznych kierunków działań, jak również prób współpracy zadeklarowanej w formie umów czy rezolucji. Kwestia zmian w Sudanie wciąż pozostaje otwarta. Ze strony Europy na terenie Sudanu działa szereg grup pozarządowych, które jedynie przy wsparciu swych rządów niosą pomoc humanitarną na terenie Darfuru i całego Sudanu. Sam fakt działania tych organizacji nie ma wpływu na poprawienie sytuacji na terenie Sudanu, stanowi jedynie wsparcie dla ludności cywilnej zagrożonej ciągłymi atakami ze strony rządu Sudanu64. Na początku 1990 roku Unia Europejska nie wykazywała znaczącego zaangażowania w działania na terenie Sudanu, co było odpowiedzią na wojskowy zamach przeprowadzony przez Al-Baszira. W efekcie tego finansowanie działań pokojowych w owym czasie ze strony UE zostało znacząco zmniejszone do czasu wybuchu kryzysu w 2003 roku. W wyniku napływających ze świata doniesień UE podjęła działania pomocowe w tym rejonie. Ogromny napływ uchodźców z Czadu spowodował, iż dla przedstawicieli UE stało się oczywiste, że pomoc finansowa jest niezbędna i sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji z jej strony. Od marca do kwietnia 2004 roku UE rozpoczęła silną mobilizację polityczną przy użyciu i za pośrednictwem instrumentów dostępnych w gestii działań UE. Reakcja USA na sytuację w Darfurze była wówczas jednoznaczna – jednogłośnie nazwano ją ludobójstwem. Natomiast UE w swych reakcjach nie posuwała się do aż tak jednoznacznych ocen zaistniałego konfliktu. Jeden z wysokich przedstawicieli UE w oświadczeniu stwierdzał nawet wprost, że nie było to ludobójstwo, natomiast istnieją uzasadnione wątpliwości co do gotowości rządu Sudanu, by wywiązywał się w pełni z obowiązku zapewFactsheet, Council of the European Union, July 2006, http://www.consilium. europa.eu/uedocs/cmsUpload/060714-Darfur_Update2.pdf, [16.05.2013]. 64 �194 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze nienia ochrony dla ludności cywilnej i działań zapobiegających dokonywaniu ataków na nią65. Dopiero pod koniec 2004 roku Parlament Europejski stwierdził, iż w wyniku działań rządu sudańskiego na terenie Darfuru doszło do zdarzeń zwanych ludobójstwem. W efekcie czego Unia Europejska zagroziła sankcjami, jeżeli działania ONZ będą ograniczane przez rząd Sudanu. Reakcja ta była znacznie opóźniona ze strony UE, za co została ona skrytykowana. W doniesieniach prasowych z tamtego czasu znajdujemy informacje mówiące nawet o obojętności i braku reakcji UE w obliczu działań zbrojnych na terenie Darfuru. W rozumieniu deklaracji ze strony UE to ONZ jest głównym i podstawowym organem międzynarodowym powołanym do reagowania na takie sytuacje i władnym do podejmowania decyzji mających na celu ewentualne interwencje oraz niesienie pomocy66. Ponadto rząd Sudanu utrudniał działania Unii Europejskiej poprzez ograniczenia administracyjne dla personelu z Europy. Unia Europejska zdecydowanie i jednoznacznie poparła działania ONZ na terenie Darfuru i Sudanu, natomiast sama z różnych przyczyn politycznych wycofała się z podejmowania samodzielnych działań. Unia Europejska postawiła przede wszystkim na długoterminowe działania w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej, ukierunkowane na stymulowanie rozwoju. Mimo jednoznacznej polityki wobec rządu Sudanu, jak między innymi zastosowanie blokad handlowych i zakazów wymiany towarowej z tym krajem, nie wywoływało to żadnych istotnych reakcji ze strony Unii Europejskiej. W październiku 2009 roku 65 G. O l s e n, Sub-Saharian Africa. A priority region EU conflict management, w: R. W h i t m an, S. Wo l f f, The European Union as a Global Conflict Manager, London 2012, s. 67–69. 66 Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte 6 kwietnia 2006 r., Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc. do?pubRef=-, [16.05.2013]. �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 195 UE starała się nakłonić rząd Sudanu, by położył kres bezkarności sprawców pogromów w Darfurze i postawił przed sądem osoby za nieodpowiedzialne. Miało to na celu ochronę ludności cywilnej. Siła reakcji UE była również uzależniona od działań nie tylko krótkoterminowych, ale również tych, które były realizowane w dłuższej perspektywie czasu, poprzez użycie instrumentów związanych z reagowaniem na konflikty zbrojne wewnątrz kraju. Za działania krótkoterminowe uważa się działania wojskowe, militarne ukierunkowane na zapewnienie stabilności wewnątrz kraju. Wchodzą one w zakres kompetencji Rady Ogólnej Sekretariatu UE i są wykonywane zgodnie z zaleceniami Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE. Parlament Europejski nadzoruje działania związane z jednostką Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza w zakresie dysponowania budżetem w działaniach zewnętrznych. Stąd właśnie państwa członkowskie są główną siłą napędową dla działań krótkoterminowych, wojskowych mających na celu obronę jednostek cywilnych narażonych na skutki wojny. Jak już napisano wyżej (s. 95) wsparcie wojskowe udzielone dla misji AMIS II (lipiec 2005–grudzień 2007) przez UE było znacznie mniejsze niż w przypadku udzielenia pomocy chociażby w konflikcie w Libanie. Zostało to określone w komentarzach prasowych jako tendencyjne. Uznano, iż zaangażowanie UE w niesienie pomocy terenom objętym konfliktem jest traktowane priorytetowo, jeżeli konflikt ma bezpośredni wpływ na interesy UE oraz stanowi zagrożenie dla jej terytorium67. W tym czasie wsparcie państw członkowskich Unii Europejskiej dla działań UNAMID było bardzo słabe i ograniczone, chociaż presja ze strony opinii publicznej spowodowała zwiększenie zaangażowania UE w działania na terenie Darfuru. Pomimo wsparcia J. Z w a n, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan, Sudan and South Sudan Case Study, Initiative for peacebuilding, 2011, s. 16–26. 67 �196 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze dla działań AMIS oraz bezpośrednich interwencji UE w Darfurze, kierunek działań pomocowych ze strony UE pozostawiał wiele do życzenia, co spowodowało falę rosnącej krytyki ze strony społeczności międzynarodowej. Wiele państw członkowskich nie angażowało się w działania długoterminowe, opierając się jedynie na misjach pomostowych, które w perspektywie przekazywano do dalszego wykonania ONZ. Dopiero w 2007 roku kolejny raz podniesiono kwestie związane z bezpieczeństwem w Darfurze. Poruszono również kwestie związane z niestabilnością przesiedleńców z rejonu Darfuru i Czadu68. Krytyka działań Unii Europejskiej ze strony międzynarodowych komentatorów jest dość jednoznaczna. UE mimo posiadanych mandatów, środków oraz wsparcia militarnego nie wykorzystuje tych instrumentów w sposób wystarczający dla zapewnienia bezpieczeństwa w Czadzie i Darfurze. Nieustanna fala krytyki pod kierunkiem UE jest spowodowana głównie zaniechaniem zwiększania zakresu niesienia pomocy dla uregulowania konfliktu w Darfurze, w tym też zapewnienia i przywrócenia stabilności politycznej na terenie Sudanu. W ocenie dowódcy operacyjnego UE, jedynie tylko w niektórych rejonach udało się zwiększyć bezpieczeństwo. Natomiast utrzymanie stabilizacji długoterminowo jest niemożliwe przy tak ograniczonych zasobach wojskowych ze strony UE. Wspomniane już wcześniej działania Unii Europejskiej są działaniami krótkoterminowymi, natomiast oczekiwano z jej strony planów i działań mających na celu wprowadzanie zmian obejmujących swym efektem dłuższe perspektywy czasu. Za takie działania uważano pomoc przy tworzeniu dokumentów prawnych dających uprawnienia do wprowadzania zmian Sudan and South Sudan – Permanent mission of France to the United Nations in New York, http://www.franceonu.org/Sudan-and-South-Sudan-8713, [29.05.2015]. 68 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 197 związanych nie tylko z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności cywilnej, ale również prowadzących do poprawienia relacji z rządem Sudanu. Priorytetem jest realizacja kompleksowego porozumienia pokojowego podpisanego w 2005 roku, które ma stanowić początek w rozwiązywaniu trwającego już 23 lata konfliktu wojennego pomiędzy Północą a Południem w Sudanie. Oprócz działalności komisarza ds. współpracy rozwojowej i pomocy humanitarnej, UE powinna udzielać wsparcia dla Dyrekcji Generalnej ds. Rozwoju (Directorate General for Development, DG DEV), która ma na celu realizowanie i wdrażanie programów takich jak finansowe wsparcie dla zapewnienia stabilności politycznej i gospodarczej oraz nadzorowanie polityki zewnętrznej. Mandat Specjalnego Przedstawiciela UE (European Union Special Representative, EUSR)69 w Sudanie ma charakter dwojaki. Przede wszystkim służy jako podstawowy punkt kontaktu z przedstawicielami Unii Afrykańskiej, ale również stanowi zabezpieczenie dla prowadzenia spraw i rozmów pokojowych celem rozwiązania konfliktu w Darfurze. Jego głównym zadaniem jest tworzenie konstruktywnego dialogu pomiędzy Północą a Południem Sudanu, z należytym uwzględnieniem regionalnych aspektów tego konfliktu70. W ocenie społeczności międzynarodowej Specjalny Przedstawiciel UE mógłby zrobić znacznie więcej w zakresie poszerzenia sposobów udzielenia wsparcia i pomocy dotyczącej zmian na Specjalnimi Przedstawicielami Unii Europejskiej (European Union Special Representative, EUSR) są wysłannicy Unii Europejskiej z konkretnymi zadaniami za granicą. Podczas gdy ambasadorami UE są odpowiedzialni za sprawy jednego kraju, specjalni Przedstawiciele do rozwiązania konkretnych problemów obszarów konfliktowych lub regionów państw. Za: G. G r e v i, The EU Special Representatives, Paris 2007. 70 S. A b d u r r a h i m, Cooperation between the African Union (AU) and the European Union (EU) with regard to peacemaking and peacekeeping in Africa, https://ujdigispace.uj.ac.za/handle/10210/2274, [29.05.2015]. 69 �198 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze terenie Darfuru, poprzez wywieranie znaczących nacisków na rząd Sudanu. Działania długo- i krótkoterminowe wymagają sprawnego koordynowania, jak również powinny polegać na działaniach bardziej strategicznych, a nie tylko na teoretycznych planach w późniejszym czasie cedowanych na ONZ. Celem podjęcia politycznego dialogu wymagane jest działanie ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej, między innymi poprzez podejmowanie inicjatywy w zaangażowanie Chin w poprawę sytuacji w Sudanie. Niestety, zbyt długo ignorowano Chiny jako głównego odbiorcę ropy z Sudanu, a właśnie Chiny mogły mieć ogromny wpływ na wprowadzanie zmian z racji swoich powiązań ekonomicznych z tym rejonem. Z inicjatywy Międzynarodowego Trybunału Karnego, jak również na wniosek Rady Bezpieczeństwa ONZ powstał szereg nakazów aresztowania dla urzędników sudańskich. Międzynarodowy Trybunał Karny, z racji nadanych uprawnień na mocy art. 13 Statutu Rzymskiego, ma możliwość i odpowiednie narzędzia, aby wnioskować i postawić przed Trybunałem Karnym osoby bezpośrednio odpowiedzialne za działania zbrojne, zbrodnie na ludności czy ludobójstwo71. Współpraca Unii Europejskiej opiera się między innymi na relacjach z Rządem Jedności Narodowej (Government of National Unity, GONU)72 w Chartumie, jak również z Rządem Sudanu PołuG. C u m m i n g, The European Union in Sudan: A Missed Opportunity?, „The Round Table”, 104(2015), nr 2, s. 473–488, http://www.tandfonline.com/doi/ pdf/10.1080/00358533.2015.1063842, [29.05.2015]. 72 Po podpisaniu porozumienia pokojowego w 2005 roku między rządem Omara al-Baszira i Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA), Rząd Jedności Narodowej został umiejscowiony w Sudanie, zgodnie z Konstytucją Tymczasową przy czym obok wiceprezydenta Sudanu Północnego zostało utworzone stanowisko Viceprezydenta reprezentującego Południe. Pozwoliło to na podział złóż ropy naftowej w równym stopniu, ale nadal zarówno na północy jak i na południe pozosałay armie. Za: M. M u f t i, Some Reflection on Upcoming Division of Sudan, 2011. 71 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 199 dniowego w Dżubie73. W związku z podpisanym porozumieniem pokojowym w 2005 roku Komisja Europejska opublikowała plan znaczącego wsparcia finansowego dla przeprowadzenia reform przy użyciu zróżnicowanych instrumentów. Zadeklarowane nakłady finansowe sięgają kwoty 500 mln euro. Fundusze te ukierunkowano na takie programy jak: bezpieczeństwo, żywność, edukacja, urządzenia wodne, wsparcie dla organizacji pozarządowych. W grudniu 2007 roku Komisja przekazała 3 mln euro do Funduszu Powierniczego ONZ w celu dofinansowania prac Unii Afrykańskiej i ONZ jako wsparcie dla Zespołu Mediacyjnego. Mając na uwadze, iż bardzo trudne jest bezpośrednie finansowanie działań pomocowych na terenie Sudanu, Unia Europejska działa poprzez wsparcie finansowe udzielane organizacjom pozarządowym za pośrednictwem ONZ. Komisja Europejska jednoznacznie deklaruje swoją gotowość pomocową w sprawie wsparcia finansowego dla poprawienia sytuacji w Sudanie, jednak, jak już wspomniano, poprzez działania krótkoterminowe. W ocenie krytyków działania UE powinny również w większym stopniu polegać na zwiększeniu nakładów finansowych dla inicjatyw rozwojowych. Wiele z działań Unii Europejskiej, jakie wdrożono w celu poprawy sytuacji na terenie Sudanu, nie przynosi oczekiwanych efektów. Współpraca UE z USA nie przyniosła ograniczenia dalszych działań zbrojnych na terenie Sudanu. Nie udało się w pełni ograniczyć przenoszenia się walk zbrojnych. Mimo wszelkich ostrzeżeń Przykładem może być misja cywilna EUAVSEC South Sudan. W jej ramach Komisja Europejska finansuje zakup sprzętu i wyposażenia portu lotniczego w Dżubie, a jej współpraca z partnerami w Płd. doprowadziła do wzajemnego uzupełniania się zamierzeń z działaniami Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji ONZ IOM (International Organization for Migration), która szkoli personel portu lotniczego z procedur imigracyjnych oraz z działaniami Japońskiej Agencji Współpracy Międzynarodowej JICA (Japanese International Cooperation Agency), która prowadzi szkolenia z procedur celnych; B. P a c e k, Nowe misje Unii Europejskiej, art. cyt., s. 24. 73 �200 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze w kierunku UE, która powinna mieć opracowany i gotowy plan działania w przypadku zaostrzenia się sytuacji konfliktowej na terenie Sudanu, sytuacja nie poprawia się. UE powinna inicjować działania związane z formalnym rozdzieleniem interesów ekonomicznych, sił zbrojnych, handlu ropą oraz wsparcia dla spłaty zadłużenia Północy i Południa Sudanu74. Podsumowując, ogólnie działania pomocowe są bardzo osłabione, chociażby z racji tego, że brakuje ogólnej koordynacji działań międzynarodowych zarówno na terenie Darfuru, jak również w rejonie całego Sudanu. Powstały chaos w działaniu Unii Europejskiej związany jest między innymi z jakością współpracy UE z USA. Brak jest ścisłej współpracy ukierunkowanej na planowanie działań pomocowych, również dlatego, że powstała swoista rywalizacja pomiędzy krajami sąsiadującymi, które pragną być postrzegane jako główny pośrednik w działaniach pokojowych. W gestii UE jest wywieranie silniejszych nacisków na rząd Sudanu, która formalnie nie jest do tego przygotowana. Rola ta powinna być przejęta przez USA, a UE powinna podjąć zadanie wspierania owych działań. Najbardziej skutecznym działaniem jest stworzenie międzynarodowej grupy państw, w skład której weszłyby: Rosja, Chiny, kraje arabskie i państwa afrykańskie, celem wywierania nacisków politycznych i ekonomicznych na rząd Sudanu. 8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu w Darfurze 8.1. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru Podjęte w 2005 roku negocjacje w Abudży w Nigerii toczyły się początkowo bardzo wolno, tak że urzędnicy ONZ i Unii Afrykańskiej ostrzegali, że mogą one skończyć się fiaskiem. Ostrzeżenia pocho74 Tamże, s. 19, więcej G. C u m m i n g, The European Union in Sudan, dz. cyt. �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 201 dziły od wysoko postawionych urzędników, między innymi brytyjski minister spraw zagranicznych i premier Holandii oświadczyli, że społeczność międzynarodowa przekazała ogromne fundusze, czas i wysiłek dla przeprowadzenia rozmów, ale ich cierpliwość nie jest nieograniczona. Presje próbowali wywrzeć sekretarz stanu Wielkiej Brytanii Hilary Benn oraz zastępca sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych Robert Zoellick. Ostrzegano, że zostanie wstrzymane finansowanie negocjacji, jeśli porozumienie nie zostanie szybko osiągnięte. Wkrótce pojawiło się niebezpieczeństwo wstrzymania rozmów. Dopiero wobec zaciętych walk w Darfurze postępy stały bardziej prawdopodobne, gdy przedstawiono kompleksowe porozumienie pokojowe, którego celem było zajęcie się przyczynami konfliktu i złożenie deklaracji pomocy humanitarnej oraz podjęcie decyzji o zawieszeniu broni, zmniejszeniu poziomu przemocy i poprawieniu klimatu do prowadzenia negocjacji. W końcu największe wysiłki skierowano na zespoły negocjacyjne, a nie strony konfliktu, aby podtrzymać komunikację z mieszkańcami Darfuru i innymi ważnymi grupami, które nie były reprezentowane na konferencji. Ostatecznie rebelianci poprosili mediatorów o trzy tygodnie czasu dla zapoznania się z dokumentacją. Zazwyczaj konferencje międzynarodowe nie są miejscami osiągania porozumienia za pomocą przedłużających się publicznych negocjacji, ale jako miejscami uroczystego ratyfikowania i ogłaszania wyników zakulisowych rozmów i negocjacji75. W dniu 5 maja 2006 roku ostatecznie podpisano Darfurskie Porozumienie Pokojowe w sprawie Darfuru, znane jako umowa z Abudży (Darfur Peace Agreement, DPA). Ukierunkowane jest ono na wytyczenie celów długotrwałego pokoju dla ochrony niewinnych M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 306–308; zob. R.B. Z o e l l i c k, Deputy Secretary of State, Briefing on Abuja Peace Agreement for Darfur, May 5, 2006, Abuja, Nigeria,http://2001-2009.state.gov/s/d/former/zoellick/ rem/2006/65933.htm, [18.03.2015]. 75 �202 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze stron konfliktu. Umowa (porozumienie) wymusza na sudańskim Rządzie Jedności Narodowej rozbrojenie i demobilizację zbrojnych oddziałów, w tym do połowy października radykalne ograniczenie ruchów sił obronnych poprzez zmniejszenie ich liczebności. Szczegółowy harmonogram demobilizacji został utworzony celem zapewnienia rozbrojenia sił rebeliantów. Umowa przewidywała, że 4000 kombatantów ma zostać zintegrowanych z sudańskimi siłami zbrojnymi, 1000 ma być włączonych do sił policyjnych, a 3000 ma być przeznaczonych dla wsparcia w ramach programów szkolnych i edukacyjnych. Dla ludności Darfuru został wprowadzony proces demokratyzacji w celu wyboru własnych przywódców mających stanąć na czele danego regionu. W lipcu 2010 roku przeprowadzono referendum w celu ustalenia jedności terytorialnej dla Darfuru. Na okres trzech lat umowa przyznała ruchowi rebelianckiemu 12 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym w Chartumie, 21 miejsc dla krajowych członków ustawodawczych, 1 stanowisko gubernatora i 2 zastępców prezesów państwowych w Darfurze, wyższe stanowiska w ministerstwach i w samorządach. Społeczność międzynarodowa zaangażowana w tę tematykę wezwała darczyńców do ofiarowania dalszych środków dla wspierania określonych na konferencji potrzeb i realizowania priorytetów76. Zadaniem Rządu Jedności Narodowej jest zagospodarowanie 300 mln dolarów rocznie w okresie dwóch kolejnych lat w celu odbudowy regionu. Joint Assessment Mission powstał w celu jednolitej odbudowy dwóch regionów (północ-południe) na podstawie porozumienia pokojowego, jak również w celu określenia konkretnych potrzeb odbudowy i rozwoju Darfuru. Wokół obozów Darfur Peace Agreement, United States Department of State, Washington DC 2006, http://2001-2009.state.gov/p/af/rls/65932.htm, [18.03.2014]; zob. Roadmap for Peace in Darfur A Roadmap for Peace in Darfur, The Enough Project,February 2011r.,http://www.enoughproject.org/files/darfur_roadmap%20 %281%29.pdf, [18.02.2016]. 76 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 203 dla uchodźców miały powstać strefy buforowe w celu budowy wewnętrznych korytarzy dla pomocy humanitarnej i innych działań pomocowych. Powołano też Komisję do spraw bezpośredniej współpracy z ONZ, aby nieść pomoc wysiedleńcom powracającym na swoje tereny. Umowa stwierdzała, że rząd Sudanu zapewni 30 mln dolarów odszkodowania dla ofiar konfliktu. Dziesięć dni od podpisania umowy doszło do jej złamania i nasilenia konfliktów zbrojnych na prowincjach. Skalę okrucieństwa porównywano do tej z 2003 roku i z początku 2004 roku. Nie miało to związku z postępowaniem politycznym, ale z techniczną obsługą rozwiązań, które sugerowano wprowadzić. Główny doradca zespołów w Abudży, brytyjski specjalista ds. Sudanu Alex de Waal, stwierdził 5 lipca 2006 roku, że selektywna eliminacja ugrupowań dżandżawidów poprzez ich zdziesiątkowanie doprowadzi do konfliktu z rządem Sudanu, któremu podlegają dżandżawidzi, i do dalszego powiększania skali konfliktu77. Niemniej jednak de Waal doradzał jeden kierunek działania, który byłby zgodny z Darfurskim Porozumieniem Pokojowym. Wymagał on zaangażowania armii sudańskiej w działania pokojowe. Prace te miały obejmować: utworzenie kontrolowanych szlaków migracyjnych oraz zainicjowanie procesu rozbrojenia kontrolowanego przez starszyznę plemienną. W świetle tak ciężkich zaniedbań oraz spadku zaufania wobec działań pokojowych, wdrażanie poszczególnych procesów pokojowych było jedynie idylliczną wizją dalszych działań na terenach objętych głębokim kryzysem zaufania i trwającym konfliktem wewnętrznym. Zdaniem de Waal, również u podstaw rozwiązania konfliktu stoi zjednoczenie grup etnicznych żyjących na terenie Sudanu. W przypadku interwencji NATO możliwe jest też doprowadzenie do rozszerzenia konfliktu G. P r u n i e r, Darfur’s Sudan problem, http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jspm, [18.03.2013]. 77 �204 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze zbrojnego i tym samym odbudowy kraju na gruzach. Jako przykład podał sytuację z Iraku78. Istnieje wiele powodów do krytyki porozumienia pokojowego w Darfurze, ale jego główne postanowienia nie dotyczą rozbrojenia dżandżawidów. Podczas negocjacji każda ze stron biorących udział w formułowaniu postanowień, jak również każda organizacja, która ustanawiała każdy z punktów porozumienia w Darfurze, jednogłośnie podkreśliła, że konieczność rozbrojenia dżandżawidów należy do tej organizacji, która umożliwiła uzbrojenie rebeliantów, tym samym wskazując rząd w Chartumie. Wskazano jednak, że plan rozbrojenia rebeliantów powinien być w pierwszej kolejności zatwierdzony przez Unię Afrykańską. Następnie po tej akceptacji powinna nastąpić kontrola procesu rozbrojenia przez Unię Afrykańską oraz niezależną społeczność międzynarodową. Powstała jednak wątpliwość co do możliwości realizacji planu rozbrojenia i zdolności rządu Sudanu do jego wykonania. Większość dżandżawidów została uzbrojona przez lub przy aprobacie rządu w Chartumie, co zakłada istnienie politycznej lojalności79. Kolejna faza rozbrojenia rebeliantów miała polegać na zreformowaniu i zniwelowaniu kompetencji paramilitarnych instytucji, które kontrolują szlaki migracyjne koczowników i rozpoczęciu procesu rozbrojenia nadzorowanego przez starszyznę plemienną. Istniała obawa, że doprowadzi to do ukrywania broni, niemniej powinno nastąpić znaczne zwiększenie bezpieczeństwa. Kiedy wiadomo, że żadna z grup nie jest faworyzowana, to proces pokojowy może być wdrażany niemal bezboleśnie. W owym mechanizmie głównym celem powinno być rozbrojenie i neutralizacja milicji plemiennych i jej głównych ognisk konfliktowych powiązanych Darfur Peace Agreement, the United Nations, http://www.un.org/zh/focus/ southernsudan/pdf/dpa.pdf, [14.03.2014]. 79 Darfur Peace Process & Chronology, http://www.smallarmssurveysudan.org/ facts-figures/sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology.html, [15.03.2014]. 78 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 205 z rządem w Chartumie. Nie jest to nowa koncepcja, ale została sprawdzona poza rejonem Afryki i jako jedyna odniosła sukcesy. Wśród tych, którzy pomogli zaprojektować darfurski plan rozbrojenia, są partyzanci i oficerowie, którzy prowadzili podobne działania na terenie Etiopii i Somalii, a także w innych częściach Sudanu. Radzili oni cierpliwość przy kontynuacji żmudnego procesu budowania zaufania. To daje siłę do budowania jednolitego frontu pokojowego, jak również wsparcie przy dalszych etapach procesów pokojowych80. Według niektórych ekspertów nie ma miejsca na dalsze złudzenia co do możliwości bezbolesnego wprowadzania zmian na terenie Sudanu. Sprzyjające temu działania to jedynie takie, które tworzą polityczno-wojskową kontrolę i ustalenie rozmieszczenia wojsk kontrolujących dane obszary. Widoczna jest konieczność zaniechania sztucznej kontroli przez instytucje zewnętrzne, blokujące prawidłowy i płynny rozwój poszczególnych procesów pokojowych. Sytuacja w Darfurze nie jest wynikiem tylko podziałów etnicznych, czy wrogości starszyzn plemiennych, ani nawet spisku zaprzysiężonych wrogów reżimu. Konflikt w Darfurze nie będzie również rozwiązany poprzez propagowanie optymistycznych receptur przywracania pokoju81. Podkreśla się, że Darfur był niezależnym państwem, którego terytorium Brytyjczycy włączyli do kondominium brytyjsko-egipskiego w 1916 roku ze względów strategicznych w okresie „wielkiej wojny”. Ponieważ obszar był bezużyteczny dla nich w tym czasie, zapomnieli o nim prawie tak szybko, jak go przyjęli i taki zapomniany pozostawał aż do 1970 roku. Darfur zamieszkany był przez plemiona afrykańskie i arabskie. Podział ten nigdy nie miał D. L a n z, Sudan-Darfur, Abuja Negotiations and the DPA,Unpacking the Mystery of Mediation in African Peace Processes,https://www.wiltonpark.org.uk/ wp-content/uploads/darfur-overview-summary.pdf, [17.03.2015]. 81 Tamże. 80 �206 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze większego znaczenia w czasach niezależności Darfuru, a nawet imperialnego zaniedbania, gdyż wszyscy jego mieszkańcy byli muzułmanami. Znaczenia nabrał dopiero wówczas, gdy doszło do podziału terytorialnego na pro- i antychartumskie82. Na podstawie opinii wielu obserwatorów rozmów pokojowych w Abudży rozpoczęto korzystne działania ukierunkowane na integrację głównych zmian w regionie Darfuru. Dwa skrzydła SLM– jedno z Minni Minawi i drugie pod przewodnictwem Abdulwahida na drodze skoordynowanych działań zobowiązały się do rozwiązania problemów negocjacyjnych. To prawda, że każdy ruch miał własny zespół negocjacyjny, prowadzony przez głównego negocjatora. Wszyscy pracowali w ramach jednego zespołu z zespołem rządowym. Zaangażowano się w szczegółowe dyskusje w celu podjęcia uchwały w spornych kwestiach z rządem Sudanu, co stało się przy pełnej koordynacji członków ruchu. Poszukiwania metodologii rozwiązania spornych kwestii w negocjacjach zostały skonstruowane i szeroko omówione. Negocjacje skupiły się na trzech głównych obszarach: podziału władzy, dystrybucji bogactw i uzgodnień dotyczących bezpieczeństwa państwa. Omówiono takie zagadnienia, jak dialog z Darfurem, odbudowa i rzwój, powrót uchodźców i osób przesiedlonych do swoich wiosek, układ zbrojny i indywidualne odszkodowania, rozbrojenie milicji plemiennych prorządowych i innych powiązanych kwestii83. 8.2. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze Katar starał się pośredniczyć w rozmowach między stronami konfliktu w Darfurze. Konflikt wybuch w 2003 roku, Ligi Państw A. d e Wa a l, Darfur’s fragile..., dz. cyt., http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [z 17.03.2013]. 83 N. N e t a b a y, The Darfur Peace Process: Understanding the Obstacles to Success, http://www.beyondintractability.org/casestudy/netabay-darfur, [12.03.2014]. 82 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 207 Arabskich i Unia Afrykańska zgodziły się we wrześniu 2008 roku na podjęcie współpracy w celu zakończenia trwającego od sześciu lat konfliktu. Obie zgodzily się, by Doha było gospodarzem. Za pośrednictwem Unii Afrykańskiej i ONZ, Katar zaangażował się mocno w ngocjację jako pośrednik. Grupy rebelianckie zachowały daleką ostrożność oraz sceptycyzm wobec arabskiej mediacji, dostrzegając to jako sposób ochrony prezydenta Sudanu Omar Hassana al-Baszira przeciw przed możliwością oskarżenia go o zbrodnie wojenne przez Międzynarodowy Trybunał Karny. Od tego momentu katarski minister do spraw zagranicznych Abdullah Al-Mahmood podjął intensywne zaangażowanie w spotkania stron. Rząd Sudanu, Ruch Sprawiedliwości i Równości, rząd Czadu i Kenii, podjęły działania w celu ułatwienia procesu pokojowego84. W Doha udało się także zwołać różnego rodzaju inne szczyty arabskich oraz afrykańskich ministrów, mediatorów, specjalnych wysłanników do Sudanu i partnerów międzynarodowych, w celu podjęcia kolejnych kroków w mediacji porozumienia pokojowego dla Darfuru. Katarskie dobre stosunki z rządem Sudanu i jego rozległe dostarczanie pomocy humanitarnej dla ludności Darfuru, oznaczało, iż decydenci Katarscy cieszyli się wysokim poziomem zaufania w oczach obu stron negocjacji działając na rzecz zakończenia konfliktu w Darfurze. Ta reputacja bezstronności nie pozostała jednak w pełni niekwestionowana – byli też krytycy, w przypadku Darfuru byli częściowo związani z Chartumem85. Katar jest kluczowym partnerem gospodarczym Sudanu, a także jego rola polityczna w Darfurze przyczyniła się do powstania Darfurskiego Banku Rozwoju tworząc przykładowo rozwojowe I. I b r a h i m, A High Devolution Region (HDR): A Community Based Political Solution for Darfur, http://works.bepress.com/ibrahim_ibrahim/1, [12.03.2014]. 85 S. B a r a k a t, The Qatari Spring: Qatar’s emerging role in peacemaking. Kuwait Programme on Development, Governance and Globalization in the Gulf States, LSE, 2012 r. 84 �208 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wioski w pięciu stanach Darfuru, którym przewodniczy dzisiaj Międzynarodowy Komitet Rozwoju. Zawarta umowa z Doha obejmuje zobowiązania zapłacenia 500 mln dol na odbudowę Darfuru. Dodatkowo obserwatorzy zauważyli, iż Doha jako neutralne miejsce może mieć pozytywny wpływ na dalsze negocjacje. Twierdzono też, że miasto będące w bliskiej więzi z Sudanem, ułatwiało by mediację poprzez głębsze zrozumienie problemu w Darfurze. Takie argumenty były równoważone przez tych, którzy dostrzegają większą trwałość w bezstronności Kataru. Analitycy zauważają, że neutralne terytorium jest lepiej przygotowanym miejscem dla otwartego dialogu na temat kluczowych problemów związanych z konfliktem86. Dokument pokojowy dla Darfuru został podpisany w maju 2011 roku w Doha. Dnia 14 lipca Rząd Sudanu i Ruchu Sprawiedliwości i Równości podpisali protokół ustaleń o stworzeniu ram dla kompleksowego procesu pokojowego w Darfurze (Doha Document for Peace in Darfur, DDPD). DDPD jest wynikiem dwóch i pół roku negocjacji, dialogu oraz konsultacji stron konfliktu, wszystkich zainteresowanych stron i partnerów międzynarodowych. Dokument zapewnia rozwiązanie biorące pod uwagę przyczyny konfliktu oraz jego konsekwencje w tym również podział władzy. Jest również źródłem wiedzy na temat praw człowieka, sprawiedliwości i pojednania w odniesieniu do wewnętrznego dialogu między stronami. W czerwcu, sekretarz generalny ONZ Ben Ki Moon przywitał dokument z Doha jako zapowiedź końca trwającego od ośmiu lat konfliktu w Sudanie. Założenia dokumentu są odniesieniem dla Unii Afrykańskiej i Ligi Państw Arabskich. UNAMID przewodniczy komitetowi na rzecz zawieszenia broni, o którym mowa w dokumencie DDPD. Potwierdza swoje zaangażowanie w KrajoR.M. A b u s h a r a f, Debating Darfur in the world, „Annals of the American Academy of Political and Social Science”, 632(2010), nr 1, s.67–85. 86 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 209 wą Konstytucję Rzeczypospolitej Sudanu od 2005 roku poprzez pełne wdrożenie umowy pokojowej ze stycznia 2005 roku, wraz z przestrzeganiem osiagnięć politycznych w rozwiązanie konfliktu w Darfurze w szczególności porozumień w sprawie zawieszenia broni i pomocy humanitarnej87. Dokument z Doha dla pokoju w Darfurze został podpisany w lipcu 2011 roku przez rząd Sudanu. Tylko jedna opozycyjna partia wyraziła swój sprzeciw – Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości uznając od samego początku DDPD jako wadliwą umowę, która nie odnosi się do kwestii politycznych i bezpieczeństwa. Jednak DDPD było ogromnym krokiem dla zakończenia trwającego dzisięć lat konfliktu w rozległym regionie zachodniego Sudanu. Rząd w Chartumie, niestety konsekwentnie odmawiał sensownych działań związanych z wykonaniem tej umowy, która została ustalona na tak chwiejnym fundamencie. Należy też zauważyć, że sama umowa była wadliwa i nie pełna. Nie bierze pod uwagę podstawowych kwestii bezpieczeństwa i politycznych, które stanowiły przyczynę chwycenia za broń przeciwko reżimowi w Darfurze. Co więcej, nie powstrzymuje milicji od dalszych działań, które skutecznie uniemożliwiają powrót przesiedleńców oraz uchodźców. DDPD jest niezwykle podobna do porozumienia pokojowego podpisanego w Budźy w 2006 roku, która była katastrofą dyplomatyczną. Umowa rozwiązuje jeden z przejawów szerszego problemu rządu w Chartumie tj. marginalizcji społeczności żyjących na peryferiach Sudanu. Dopóki polityka integracji i transformacji demokratycznej dla wszystkich ludzi w Sudanie nie jest kompleksowo wdrożona, ewentualne późniejsze porozumienie pokojowe przyniesie tylko porozumienie regionalne, tak jak w przypadku Darfuru. Zarówno rząd USA i inne kluczowe organizacje humanitarne muszą zmieThe Doha Document for Peace in Darfur (DDPD), http://unamid.unmissions. org/Portals/UNAMID/DDPD%20English.pdf, [12.03.2014]. 87 �210 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze nić swoje zachowanie w stosunku do Darfuru jako oddzielnego projektu politycznego, oddzielając ją od reszty Sudanu. Następnie Darfur musi zostać wyłączony od przyszłej polityki planowania w Sudanie88. Jest kilka różnych rodzajów mediacji, np. te, które mogą być określone jako mediacje, gdzie stosuje się bodźiec jako zachętę dla stron umowy. Niektóre oparte są na zainteresowaniu, zachęceniu do mediacji, która koncentruje się na technicznym rozwiązywaniu problemów, ku zadowoleniu każdej ze stron. Wreszcie może być przekształcenie mediacji w przedsięwzięcie długoterminowe, które wymaga interwencji wielopoziomowych dla zmian relacji i fundamentalnego zrozumienia stron89. Jak dotąd Katar opierał swoją mediację na ogromnych zasobach finansowych jakie oferowano dla zachęty stronom konfliktu, w celu osiągnięcia porozumienia. Dokument ten idzie jednak dalej, sugerując iż katarska mediacja posuwa się dalej dzięki rzadkiej legitymizacji zarówno wśród państw arabskich jak i zachodnich90. Dokument z Doha zareagował na potrzeby mieszkańców Darfuru, co może być wyjaśnione w dalszej części: – przyjęcie reprezentacji mieszkańców regionów na wszystkich szczeblach administracji rządowej, w tym na prezydent państwa; – przyjęcie granic prowicji z resztą Sudanu z 1956; – ustanowienie Komisarza z uprwnieniami nt. gruntów i ich wytycznych; O. I s m a i l, A. L a R o c c o, Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, Washington, August 2012. 89 D. L a n z, M. W ä h l i s c h, L. K i r c h h o f f, M. S i e g f r i e d, Evaluating Peace Mediation: Initiative for Peacemaking, http://initiativeforpeacebuilding.eu/ pdf/Evaluating_Peace_mediation.pdf, [12.03.2014]. 90 D. M o r a n, Qatar Steps into the Breach. Security Watch, ISN Zurich: International Relations and Security Network, 24 March, www.isn.ethz.ch/isn/ Current-Aff airs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=9814, [16.03.2015]. 88 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 211 – zatwierdzenie odszkodowań dla wysiedlonych i uchodźców, indywidualnie i zbiorowo dla ochrony ich bezpieczeństwa i zapewnienia im dobrowolnego powrotu do swoich wiosek; – uszczegółowienie środków dla rozwoju i świadczenia usług socjalnych na rzecz usunięcia niesprawiedliwości w odniesieniu do zacofania, stworzenie funduszu i zgromadzenie sumy 5 mld dol na ten cel; – przyjęcie prawej strony mieszkańców regionu do centralnej władzy; – zobowiązanie do nacjonalizmu instytucji państwowych; – stworzenie poszczególnych uprawnień dla zorganizowania dobrowolnego powrotu osób wysiedlonych i uchodźców; – utworzenie funduszu na cel odszkodowań i zadośćuczynienia; – utworzenie biura prawdy, sprawiedliwości i pojednania; – postanowienie w spawie szczegółowych warunków zawieszenia broni, kontroli i odpowiedzialności za ich naruszenie; – powołanie mechanizmu monitorowania i wdrażania czego nie było w umowie w Abudży. Pomimo faktu, ze Katar podejmował wysiłki pokojowe w Darfurze, były one czasem krytykowane, ale jednak praca ta była postrzegana w pozytywnym świetle. W regionie i światowej społeczności roi się od walki o władzę, gry o własne interesy, a Katar jest jednym z niewielu, który do niedawna wydawało się że wznosi się do rangi bezstronnej instytucji, która zobowiązała się do pracy na rzecz pokoju w trudnych sytuacjach. To starannie skonstruowana dla siebie pozycja bezstronnego, wiarygodngo i hojnego mediatora na Bliskim Wschodzie. Te wysiłki choć nie zawsze udane mają jednak spolidne podstawy dla powstania kraju, jako globalnego gracza w przywracaniu pokoju na rzecz zakończenia konfliktu. Rząd Kataru nie zatrzymał się na mediacji w sprawie konfliktu w Darfurze wraz z jego końcem po podpisaniu umowy w 2011 roku. Od tego czasu, jednym z celów jego polityki zagranicznej �212 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze w stosunku do Darfuru było monitorowanie sytuacji dla utrzymania stabilności i przestrzegania warunków porozumienia pokojowego. Z tego powodu między innymi w dniach 7–8 kwietnia 2013 roku, Katar jeszcze raz zorganizował międzynarodową konferencję darczyńców na rzecz odbudowy i rozwoju Darfuru. Konferencja odbyła się z przedstawicielami rządu Sudanu, jej podstawowym elementem było przyjęcie strategii odbudowy i rozwoju Darfuru na lata 2013–201991. Mimo międzynarodowej i regionalnej zgody co do dokumentu Doha dla Darfuru, wielu obserwatorów zgadza się, że dokument napotka wiele przeszkód i wyzwań, które można podsumować w następujący sposób. Największe wyzwania i braki stojące przed Umową Doha to odmowa głównych ruchów uczestniczenia w umowie i podpisania go, w szczególności Sprawiedliwości i Równości Ruch i Oswobodzenie Armii, siły Arko Minawi i Abdel Wahid Mohamed Nur. Dlatego Ruch Sprawiedliwości i Równości widzi siebie jako kluczowego gracza na mapie Darfuru, który nie może być zwalczny ale musi dostać odpowiednią okazję do dialogu z rządem w otwartym dokumencie gdzie omówiono wszystkie kwestie dotyczące negocjacji. Umowa Doha nie zawiera wyraźnego wskazania indywidualnego odszkodowania, podczas gdy Jadwit wdrażał przejściowe odszkodowania wg administracji obywatelskiej. Podobnie do negocjacji pokojowych w Abudży z 2006 roku, społeczeństwo obywatelskie zostało w dużej mierze wykluczone z Doha z wyjątkiem kilkudziesięciu liderów społeczeństwa obywatelskiego i wodzów plemiennych, którzy odegrali rolę doradczą. Mediatorzy planowali zgromadzić około 300 liderów społeczeństwa obywatelskiego do The International Donor Conference for Reconstruction and Development in Darfur, April 2013, http://darfurconference.com/, [16.03.2015]. 91 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 213 Doha, celem zabezpieczenia swojego udziału w rozmowach pokojowych pomiędzy grupami rzadowymi, a rebeliantami jako bardziej stałe, ale nadal istniało duże prawdopodobieństwo, ze grupy te nie będą wspierać umów negocjonowanych przez rebeliantów92. Coraz bardziej chaotyczny proces negocjacji w Doha odzwierciedla podstawowe błędy w strukturze rozmów. Wstępna umowa między rządem Sudanu a Ruchem Sprawiedliwości i Równości lub JEM, ujawniła zacieranie przejrzystości i otwartości. Takie podejście dało możliwość rządowi Sudanu do umiejętnego manipulowania wewnętrznymi tarciami między grupami rebeliantów z Darfuru dbającymi o swoją przyszłość, w ten sposób unikając międzynarodowego potępienia dla poważnego naruszenia praw człowieka. Początkowo mediatorzy wierzyli, że uda się zjednoczyć gupy non-Jem początkując negocjacje z myślą o połączeniu dwóch odrębnych tworów. Niestety, spowodowało to pojawienie się dwóch dodatkowych jednostek walczących o włączenie do porocesu pokojowego w Darfurze na własnych warunkach: Ruchu Wyzwolenia i Sprawiedliwości (Liberation and Justice Movement, LJM)93 i grupy Roadmap. Napięcia między i wewnątrz tych grup są nadal bardzo wysokie. W dniu 20 marca 2010 roku LJM podpisał porozumienie o zawieszeniu broni z rządem Sudanu i zgodził się na rozmowy, które mogły doprowadzić do ostatecznego porozumienia pokojowego. W negocjacjach pokojowych z Doha, które odbyły się w grudniu 92 L. J o n e s, Doha agreement could actually worsen chances for peace in Darfur, 2011, http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2011/0719/ Doha-agreement-could-actually-worsen-chances-for-peace-in-Darfur, [16.03.2015]. 93 Ruch Wyzwolenie i Sprawiedliwość to grupa rebeliantów uczestnicząca w konflikcie w sudańskim Darfurze, kierowana przez dr Tijani Sese. Jest to sojusz dziesięciu mniejszych organizacji rebelianckich Darfuru, które utworzyły nowe ugrupowanie w dniu 23 lutego 2010 roku. Za: Darfur new rebel group announces formation of its structure, „Sudan Tribune”, 2011. �214 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 2010 roku i w styczniu 2011 roku, przywódca Ruchu stwierdził przyjęcie podstawowych propozycji dla Darfuru zawartych w dokumencie pokojowym proponowanym przez wspólnych mediatorów. W dniu 29 stycznia 2011 roku, przywódcy Ruchu i rywal Ruchu wydali wspólne oświadczenie potwierdzające ich zobowiązanie do negocjacji z Doha i zgodzili się wziąć udział w Forum w Doha w lutym 2011 roku. Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości w lipcu 2011 roku podpisał porozumienie pokojowe dla Darfuru z nowym rządem sudańskiem. Z Ruchem Sprawiedliwości i Równości połączyły się też inne frakcje. Pomimo upływu czasu od podpisania porozumienia w Doha na rzecz pokoju w Darfurze wciąż wiele problemów i pytań pozostaje bez odpowiedzi. Przede wszystkim ostre pomiędzy kolejnymi kryzysami oraz róznice między elementami Wyzwolenia i Sprawiedliwości sygnatariuszy z Doha nasuwa coraz większe obawy co do potencjalnego wpływu na przebig wdrażania konwencji konstytucji kruchej koalicji między ich twórcami. Ruchy te reprezentują grupy rebliantów podzielonych na dwa obozy: jeden pod przewodnictwem przywódcy ruchu Darfur Transitional Authority Tijani Sisi, a drugi kierowany przez sekretarza generalnego, a obecnie ministra zdrowia Sudanu Bahr Idriss Abu Garda94. Wydaje się, iz porozumienie z Doha na rzecz pokoju w Darfurze jest njlepszą opcją na dzień dzisiejszy dla rozwiązania obecnego kryzysu w regionie Darfuru i najbardziej opowiednią propozycją społeczności międzynarodowej, dla rozwiązania tego złożonego problemu. Wysiłki rzadu Kataru są bezcenne, jak również inna opcja dla rozwiązania tego problemu poprzez Organizację Narodów Zjednoczonych, któremu udało się rozwiązać problem w Abobja i N’Djamena. The Darfur Peace Process: Recipe for a Bad Deal? Update from Doha, Enough Project, 2010, www.enoughproject.org/publications/updatedoha, [10.12.2014]. 94 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 215 8.3. Porozumienie z Heidelbergu Od 2008 roku przedstawiciele wszystkich sił politycznych w Darfurze, w tym przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, zaangażowali się w dialog uwzględniający przyczyny konfliktu w Darfurze. Dialog ten został zainicjowany przez Instytut Maxa Plancka we współpracy z Instytutem Badań nad Pokojem na Uniwersytecie w Chartumie. Spotkania odbyły się w Chartumie, a przede wszystkim w Heidelbergu w Niemczech, w związku z czym proces ten stał się znany w regionie Darfuru jako Porozumienie z Heidelbergu95. W negocjacjach stronie sudańskiej przewodniczył dr Al-Tayeb Haj Ateya, który opierał się na dobrych praktykach międzynarodowych prawników i mediatorów, takich jak: książę Raad bin Zeid (Jordan), dr Tono Eitel (Niemcy), dr Kamal Hossain (Bangladesz), prof. Rahmatullah Khan (Indie), dr Thomas A. Mensah (Ghana) i sędzia Tafsir M. Ndiaye (Senegal). Proces skoncentrowano na umożliwieniu obywatelom tego regionu rozwoju wraz z kompleksowym rozwiązaniem uwzględniającym konstytucyjność, polityczność oraz ekonomiczne i społeczne aspekty konfliktu w Darfurze. Ostateczny wynik porozumienia pokojowego z Heidelbergu, w postaci dokumentu końcowego Heidelberg Darfur Dialogue, przedstawiono szerszej publiczności za pośrednictwem publikacji wydanej w Berlinie 19 maja 2010 roku96. Dokumentem końcowym jest projekt porozumienia pokojowego w Darfurze, jak również konstytucja regionu Darfuru w Sudanie. Projekt zawiera kryteria i wytyczne dotyczące podziału władzy, 95 Secretary-General Hails Civil Society Commitment to Heidelberg Darfur Dialogue, in Message for Official Presentation of Outcome Document, 19 May 2010, http://www.un.org/press/en/2010/sgsm12897.doc.htm, [27.03.2015]. 96 Heidelberg Darfur Dialogue Outcome Document, Max Planck Institute for Comparative Public Law and International Lawand the Peace Research Institute of Khartoum University, Berlin 19.05.2010. �216 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze gwarancji praw człowieka, przepisy w celu zapewnienia skutecznego udziału Darfuru na wszystkich szczeblach rządu federalnego w Sudanie oraz przepisy dotyczące rozwoju ekonomicznego, zarządzania ziemią i zasobami naturalnymi. Końcowy dokument przewiduje także możliwość ustanowienia, na okres przejściowy, terytorium Darfuru jako prowincji z własnymi kompetencjami oraz instytucjami w ramach rządu Sudanu. Wewnętrzna organizacja Darfuru wedle tego dokumentu opiera się na rządach prawa i zasadach demokracji oraz rządowej odpowiedzialności. Dokument zawiera również przepisy w celu wzmocnienia terytorialnego samorządu. Marginalizacja regionu ma zostać zaniechana poprzez włączenie Darfuru na wszystkich poziomach administracyjnych i we wszystkich gałęziach do służby rządowej i publicznej, w tym wojskowej. Prawa człowieka i podstawy wolności w Darfurze są wzmacniane poprzez gwarancje w przepisach prawnych, które stanowią część ostatecznego porozumienia pokojowego w Darfurze97. Podział dóbr i dochodów publicznych w Sudanie jest zgodny z zasadami sprawiedliwości i sprawiedliwego rozwoju społecznego i gospodarczego w całym kraju. Darfurski Zarząd Odbudowy i Rozwoju został uczyniony odpowiedzialnym za zarządzanie funduszami i zrównoważenie projektu gospodarczego rozwoju regionalnego. Szczegółowe przepisy odnoszą się do obowiązków budżetowych, dochodów, międzynarodowych transferów między różnymi szczeblami administracji, w szczególności pomiędzy centrum a Darfurem. Obszerny rozdział dotyczy także rozwoju i zarządzania ziemią oraz zasobami naturalnymi w celu zapewnienia ich sprawiedliwego i zrównoważonego wykorzystania. Ten rozdział zawiera przepisy Heidelberg Institute for International Conflict Research at the Department of Political Science, University of Heidelberg, Conflict Barometer 2010r., http://www. hiik.de/en/konfliktbarometer/pdf/ConflictBarometer_2010.pdf, [27.03.2015]. 97 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 217 dotyczące tradycyjnych i historycznych praw do ziemi określonych ludów oraz przydział ziemi dla jednostek, społeczności, a także rozwoju i zarządzania ziemią. Ponadto, dokument końcowy wprowadza mechanizmy i instytucje w celu ułatwienia pokojowego rozstrzygania sporów w sprawach ziemskich. W odniesieniu dla zasobów naturalnych przepisy szczegółowe równoważą regionalny i lokalny interes zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony środowiska. Odpowiedzialność karna traktowana jest z najwyższą surowością wobec osób odpowiedzialnych za poważne akty przemocy w trwającym konflikcie zbrojnym w Darfurze. ��Rozdział V Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych, politycznych, społecznych i etnicznych konfliktu 1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru dla gospodarki Republiki Sudanu Prowincja Darfur jest jednym z najważniejszych regionów dla gospodarki Republiki Sudanu. Jej naturalnym bogactwem są żyzne gleby, położenie geograficzne oraz klimat, co sprawia, że ma to ogromne znaczenie dla całości gospodarki Sudanu. Region ten zajmuje pół miliona hektarów, co stanowi 20% całości powierzchni. Posiada również bogate zasoby mineralne oraz zwierzęce. Klimat tego regionu nie jest całkowicie uzależniony od pory deszczowej, co sprawia, że rolnictwo i hodowla stanowią dwa główne filary gospodarki tego regionu. Hodowla zwierząt przyczyniła się do 50% bilansu płatniczego Sudanu w latach 1976 i 1984, co stanowi 20% produktu krajowego i 25% całkowitej hodowli zwierząt w kraju. Badania gospodarki potwierdzają, iż sam Darfur jest w stanie zaspokoić zapotrzebowanie na żywność populacji liczącej 300 mln osób. Te same badania wskazują, że jest to możliwe przy stabilnej sytuacji politycznej dla zapewnienia dalszego rozwoju tego regionu1. Zasoby bogactw rozmieszczone są w trzech regionach – północnym, zachodnim i południowym Darfurze: African Economic Development Institute (AEDI), www.africaecon.org/index. php/africa_ business_reports/read/30, [28.03.2015]. 1 �220 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Północny Darfur: Obszar geograficzny, obejmujący 270 tys. km2, jest najbogatszą częścią Darfuru. Jego żyzna gleba i rozległe grunty orne czynią go wyjątkowym miejscem w Sudanie. Obejmuje obecnie 8 milionów akrów uprawnych, na których jest hodowanych 12 000 zwierząt, co stanowi 10% żywca całego Sudanu. Ponadto z tego regionu pochodzą takie bogactwa naturalne jak: żelazo, ołów, chrom, granit, marmur. Są to bardzo bogate zasoby. Występują one w milionach ton, ale nie są wydobywane na większą skalę. Zachodni Darfur: Obszar geograficzny obejmujący 175 tysięcy km2, zawiera 8 mln hektarów ziemi uprawnej, z czego 3 miliony są faktycznie uprawiane. Ta część regionu posiada najbardziej żyzne grunty, zwłaszcza wokół Góry Mora. W związku z tym większość projektów umiejscawianych jest właśnie w tym rejonie. Ponadto region posiada wiele dolin i wód podziemnych, gdzie co roku jest pobierane około 3 mld metrów sześciennych wody, a co najmniej 75% całego regionu jest silnie zadrzewione. Południowy Darfur: Ta część regionu jest najbogatsza w surowce mineralne. Zawiera ogromne ilości miedzi, żelaza, cementu i kamiennego surowca wapiennego. Ponadto zawiera duże zasoby ropy naftowej, zatem inwestycje w przemysł wydobywczy mogą okazać się najbardziej dochodowe i opłacalne. Region Darfuru był dla Sudanu zawsze głównym źródłem zaopatrzenia w żywność dla całego kraju. Elity polityczne w kraju jednakże nieustannie pomniejszają wkład Darfuru we wzrost gospodarczy i rozwój Sudanu. Tymczasem ten region jest w stanie rozwiązać problem niedoboru żywności w całej Afryce. Jest też doskonałym miejscem dla rozwoju inwestycji dla zamożnej części mieszkańców Sudanu2. J. S h a o, http://www.sudantribune.com/spip.php?article5226, [28.03. 2013]; zob. P.W. G o r e, Poverty versus affluence: The fiasco of rainfed mechanized agriculture in Renk District Southern Sudan, 1987. 2 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 221 1.1. Marginalizacja gospodarcza i polityczna według „Czarnej Księgi” Wspomniane nierówności w dostępie do ogólnonarodowych środków skłoniły niektórych działaczy politycznych w Darfurze do napisania książki nazwanej „Czarną Księgą” (Black Book)3. Dzieło to, wydane w 1997 roku, stanowiło pierwszą próbę udokumentowania nierówności wobec dostępu do władzy – od czasu uzyskania niepodległości w 1956 roku przez kolejne rządy, świeckie i teokratyczne, demokratyczne czy autokratyczne, aż do dnia dzisiejszego. Dokument ten mówił o braku równowagi władzy i dostępu do bogactw w Sudanie. Był dystrybuowany potajemnie w 2000 roku w Chartumie. Druga zmieniona wersja „Czarnej Księgi” pojawiła się w 2002 roku. Dokumentowała uprzywilejowaną pozycję nadnilockich Arabów (Dża’alin, Danagla, Szajgija) i marginalizowanie muzułmanów z zachodu Sudanu, między innymi tych, którzy popierali rebeliantów w Darfurze należących do SLA i JEM4. „Czarna Księga”, poprzez odsłonięcie poziomu niesprawiedliwości praktykowanej przez władze, podejmuje temat zmiany dotychczasowych rządów w Sudanie. Dokument ten dowodzi, że przyczyną obecnego konfliktu w regionie Darfuru są zakorzenione nierówności między centrum kraju, położonym nad Nilem, a jego peryferiami na jego zachodzie, co nie znalazło się dotąd w cenCzarna Księga: Brak równowagi władzy i bogactwa w Sudanie, znany powszechnie jako Black Book, jest opisem szczegółowo przedstawiającym kontrolę polityczną sprawowaną przez ludzi w Północnym Sudanie i marginalizację reszty kraju. Została ona opublikowana w dwóch częściach, pierwsza w maju 2000 roku, a druga w sierpniu 2002. Choć opublikowane zostały anonimowo, to później ujawniono, że pisarz miał silne powiązania z Ruchem Sprawiedliwości i Równości, grupą działającą w konflikcie, który wybuchł później w Darfurze na zachodzie. Za: International Commission of Inquiry on Darfur Report to the Secretary-General, Geneva, 25 January 2005, s. 23 [20.02.2016]. 4 W. Wa l l i s, The Black Book history or Darfur’s darkest chapter, „The Financial Times”, 20 August 2004. 3 �222 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... trum uwagi badaczy. Precyzując, dynamika dominacji głównych elit politycznych i gospodarczych oraz marginalizacja peryferii jest głównym powodem konfliktu w Darfurze. Z tego też punktu widzenia analizuję argumenty przemawiające za koncepcją „marginalizacji i wykluczenia” prowincji Darfuru i jej mieszkańców w nilocentrycznym Sudanie5. 1.2. Koncepcja marginalizacji w Sudanie Marginalizacja to termin, który w ostatnim czasie zakorzenił się w sudańskim żargonie politycznym w odniesieniu do praktyk wykluczania ludzi i spraw nie należących do głównego sudańskiego centrum politycznego. Termin ten oznaczał też zbiór zasad przyjętych przez kolejne rządy nilocentrycznego Sudanu, które sprzyjały koncentracji działalności gospodarczej, głównie w regionie północnym i centralnym, tym samym powodując nierówny podział dóbr naturalnych i dochodów. Marginalizacja w Sudanie nie jest jednak zjawiskiem nowym. Początki jej można odnaleźć już w czasach turecko-egipskich rządów (1820–1885). To właśnie rządy turecko-egipskie, poprzez ustanowienie stolicy całego kraju w Chartumie, zainicjowały politykę koncentrowania działalności gospodarczej głównie w centrum nad Nilem, prowadząc w praktyce politykę, która doprowadziła do nierównego podziału gospodarczego i rozwoju ludności w Sudanie6. W procesie przygotowywania Sudanu przez rząd brytyjski do niepodległości w 1940 roku zastąpiono kolonialnych urzędników nową administracją wywodzącą się z elit miejscowych plemion rolniczych znad Nilu (Dża’alin-Danagla, czyli zarabizowanych w przeszłości Nubijczyków). Spośród ośmiuset stanowisk adminiThe Black Book, 2002. A. E l -To m, The Black Book of Sudan: Imbalance of power and wealth in Sudan, „Journal of African National Affairs”, 2(2003), nr 1, s. 25–35. 5 6 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 223 stracyjnych, które zostały obsadzone w 1954 roku, tylko niewielka część tych stanowisk została przydzielona osobom ze zmarginalizowanych peryferii (Darfuru, Kordofanu, czy kraju Bedża, nie mówiąc już o chrześcijańsko-tradycjonalistycznym Południu). Stało się tak poniekąd dlatego, że po uzyskaniu niepodległości elity te były najlepiej przygotowane do przejęcia władzy i kontroli politycznej z racji posiadanego wykształcenia. W konsekwencji pojawiły się grupy polityczne dziedziczące władzę polityczną niczym kasty, ale też kontynuujące politykę marginalizacji obrzeży. W miarę upływu lat Darfur stał się terenem, którego sytuacja jest dobrym odzwierciedleniem pojęcia marginalizacji, do czego przyczynił się również kompleks gospodarczy i polityczna historia tej prowincji. Według raportu sporządzonego w 2007 roku postulat niezależności Darfuru w Sudanie stanowił punkt zwrotny w świadomości politycznej regionu, zmieniając tradycyjne mechanizmy rządzenia i podziału władzy regionalnej. Ten podział władzy był jednym z powodów decentralizacji i powstania przepaści pomiędzy Chartumem a rządem w Darfurze. Podkreślić należy, że wykluczenie Darfuru i podział władzy rozpoczęły się natychmiast po uzyskaniu niepodległości oraz w wyniku procesu kwestionowania wyborów parlamentarnych w Darfurze. Oprócz tego marginalizacja na poziomie lokalnym została ograniczona w stosunku do tych, którzy przybyli z północy i z centrum Sudanu7. Marginalizacja przyczyniła się do zburzenia świadomości politycznej w danym rejonie, co w konsekwencji doprowadziło do niekontrolowanych reakcji ludności Darfuru wobec trwającego procesu. Ukierunkowano działanie na zaprzestanie odgórnego narzucania parlamentarnych kandydatów oraz rozpoczęto kampanię na rzecz sprawiedliwego podziału władzy i bardziej zrównoważoT. A l i, R. M a t t h e w s, Civil wars in Africa: Roots and revolution, London, 1990. 7 �224 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... nego rozwoju. Powodem procesu marginalizacji było zmonopolizowanie władzy przez elity z Doliny Nilu, które spowodowały nieproporcjonalny podział władzy między centrum a peryferiami i przyczyniły się do stworzenia warunków nierównego rozwoju i powszechnego ubóstwa na obszarach wiejskich. Wszystko to spowodowało u mieszkańców Darfuru poczucie niesprawiedliwości, co doprowadziło do wojskowej rebelii przeciwko władzom centralnym8. 1.3. Nieproporcjonalny podział władzy w Sudanie Północny i centralny obszar Sudanu miał 81,8% udziałów w obsadzeniu stanowisk ministerialnych, a przedstawiciele obszarów zmarginalizowanych posiadali zaledwie 17,4% udziałów we władzy. Region zachodni został całkowicie wyłączony. Podczas kolejnych kadencji w latach 1964–1985 polityczne wykluczenie polityków z obszarów peryferyjnych kontynuowano i pogłębiano na poziomie regionalnym. W tym okresie udział przedstawicieli z obszarów zmarginalizowanych we władzy spadł do 13,9%. Po realizacji regionalnej ustawy rządowej z 1981 roku Sudan został podzielony na sześć regionów. Region Darfuru miał swojego zewnętrznego reprezentanta, natomiast w innych regionach reprezentanci wywodzili się z ludności miejscowej. To spowodowało właśnie silny protest i powstanie ludowe w Darfurze, które zmusiło rząd centralny do zmiany swojej decyzji i wyznaczenia w Darfurze gubernatora. W 1999 roku zmarginalizowana reprezentacja w rządzie federalnym wynosiła 33,3%, podczas gdy z prowincji północnych i środkowego Sudanu reprezentacja wynosiła 60,1%9. Korzystając z monopolu nilocentryczne władze polityczne zaczęły manipulować zasobami państwowymi, a tym samym wy8 9 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 19. A. E l -To m, The Black Book of Sudan..., art. cyt., s. 25–35. �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 225 paczyły możliwości rozwoju gospodarczego na swoim terytorium. Ostatecznym rezultatem są dysproporcje gospodarcze i w strukturach społecznych, które spowodowały poważne konsekwencje dla rozwoju ekonomicznego kraju. Sytuację pogarsza jeszcze sposób realizacji polityki makroekonomicznej, co pogłębia nierówność i ubóstwo na obszarach peryferyjnych i zmarginalizowanych, a szczególnie w regionie Darfuru. Częstym problemem w Sudanie jest brak danych dotyczących wskaźników ekonomicznych, w szczególności poziomu ubóstwa, nierówności dochodów, jak również wskaźników rozwoju. Dostępne dane na temat ubóstwa i nierówności pochodzą z roku 1992. Warto zauważyć, że od czasu odzyskania niepodległości gospodarka Sudanu przechodziła różne fazy polityki makroekonomicznej10. Po wojskowym zamachu stanu w czerwcu 1989 roku rząd wprowadził program liberalizacji jako część strategii Ocalenia Narodowego. Główne elementy tego programu nie były negocjowane ani wspierane przez Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW): – deregulacja importu, wymiana walut i cen; – stabilizacja kursu walutowego; – polityka oszczędności budżetowych i ścisła kontrola środków pieniężnych w budżecie; – prywatyzacja nieregularnych przedsiębiorstw publicznych; – zachęcanie do oszczędzania poprzez reformę systemu finansowego. Wyniki tych programów były bardzo słabe. Konsumpcja spadła o około 11 punktów procentowych, a inflacja osiągnęła rekordowy poziom 118,7 punktów stopy procentowej. W okresie 1996–2001 rząd zobowiązał się do wprowadzenia pakietu reform mających na celu liberalizację gospodarki. Zbiegło się to z zewnętrznym napływem bezpośrednich inwestycji zagranicznych związanych 10 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 21. �226 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... z komercyjnym zastosowaniem ropy naftowej. Sektorowe dane dla tego samego okresu wskazują na spadek udziału sektora rolnego, podczas gdy składniki przemysłu i usług odnotowały pewien wzrost. Ogólne długoterminowe trendy wskazały znaczący udział sektora produkcyjnego w całkowitym PKB w latach 1980 i 1990. Szybki i stabilny wzrost sektora rolnego stanowi podstawę gospodarki wiejskiej. Pod względem ubóstwa i nierówności implikacje polityki makroekonomicznej były ogromne, zwłaszcza dla obszarów zmarginalizowanych. Opierając się na szacunkach ubóstwa w Sudanie stwierdzono, że bieda wykazywała tendencję wzrostową11. Analiza wskazuje również, że tempo rozpowszechniania się biedy wzrasta znacząco na obszarach wiejskich, ale obszary miejskie też zostały w pewnym stopniu dotknięte ubóstwem. Wzrost biedy miejskiej był napędzany przez wewnętrzne migracje w wyniku pogarszającej się sytuacji na obszarach wiejskich z powodu wojen i słabego popytu na pracę. W roku 1990 można było zaobserwować przyspieszony wzrost nierówności. Ponadto nierówność na obszarach wiejskich wzrastała znacznie szybciej w latach 1970 i 1980, natomiast w 1990 roku wzrost objął również obszary miejskie. Chcąc chronić słabsze grupy przed negatywnymi skutkami programu liberalizacji, zainicjowano szereg środków wsparcia społecznego, aby zwiększyć bezpieczeństwo socjalne. Należą do nich: Fundusz Solidarności, Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, wsparcie dla studentów, Narodowy Fundusz Emerytalny, Fundusz Ubezpieczeń Medycznych i Fundusz Pomocy Pracownikom Dotkniętym Prywatyzacją. Ponadto rząd powołał Ministerstwo Opieki Społecznej i Rozwoju, aby podjęło pracę nad redukcją ubóstwa. Pomimo tych środków i przy tak minimalnych instrumentach, United Nations Development Programme, The analysis in this section are based on UNDP, „Macroeconomic Policies For Poverty Reduction: The Case of Sudan”, Sudan, June 2006. 11 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 227 poziom wzrostu ubóstwa nadal utrzymywał się na obszarach zmarginalizowanych12. Z uwagi na fakt, że wzrost gospodarczy nie został poparty polityką społeczną i nie był sprawiedliwie rozłożony, wskaźniki ubóstwa nie uległy poprawie, a nawet ciągle się pogarszały. Ciężar obsługi długu stanowił dodatkowe obciążenie dla budżetu. Pomimo przynależności Sudanu do grupy krajów głęboko zadłużonych, kraj ten kwalifikuje się do wsparcia oraz redukcji zadłużenia w ramach inicjatywy Program Redukcji Zobowiązań Najbiedniejszych i Najbardziej Zadłużonych Państw Świata. Jedną z możliwych przyczyn słabych wyników jest to, że taka polityka nie była związana z redukcją problemu szerzącego się ubóstwa przy jednoczesnym wzroście gospodarki Sudanu. Ponadto problemem był niski wskaźnik gromadzenia dochodów publicznych, ograniczony dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania oraz fakt, iż rząd nie skupił się na cięciu wydatków publicznych. Przyjęty system w 1992 roku zaostrzył problem peryferii. W ramach tego systemu Sudan został podzielony na 26 stanów. Dostarczanie podstawowych usług, takich jak edukacja, zdrowie, kanalizacja, drogi lokalne, rolnictwo, zostało delegowane do poszczególnych stanów, które nie miały wystarczających przychodów, ani zdolności do zarządzania administracyjnego. W 1998 roku całkowity budżet przyjęty przez stany i społeczność lokalną wynosił 2,4% PKB. Liczba ta wzrosła zaledwie do 4% w 2001 roku. Pomimo zwiększenia przychodów z szybko rozwijającego się sektora naftowego, obszary ubóstwa wciąż się powiększały i pomimo wzrostu dochodów z handlu ropą naftową wrosły również wydatki na cele wojskowe, pochłaniając 60% dochodów z handlu ropą. Wzrost Tamże; zob. K. A l n n u r, Together We Stand Divided We Fall: Understanding Tribal Conflicts In Darfur, Peace Reseach institute, 2014, http://pri.uofk.edu/multisites/UofK_pri/images/stories/pri/papers/Darfur-War-Economic.PDF, [27.03.2015]. 12 �228 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wydatków na cele wojskowe jest nieporównywalny z wydatkami na cele społeczne, edukacyjne czy zdrowotne. Chociaż nastąpiło odkrycie złóż ropy naftowej, to jednak nie miało ono większego wpływu na poprawę sytuacji finansowej, jak również nie miało wpływu na rozwój społeczny i gospodarczy kraju, a poziom ubóstwa i nierówności między poszczególnymi stanami ulegały dalszemu utrwaleniu. Wcześniej już wykazano, że polityczna marginalizacja spowodowała nieproporcjonalny podział we władzy na korzyść elit z Doliny Nilu, które koncentrując działalność gospodarczą na ich obszarach, powodują powstawanie różnic pomiędzy obszarami centralnymi i peryferyjnymi. Zastosowane zasady makroekonomiczne pogłębiają ubóstwo i nierówność w zakresie zaspokajania takich potrzeb człowieka, jak edukacja i służba zdrowia. W przypadku Darfuru tylko kilka projektów i programów rozwojowych realizowano przy wsparciu instytucji międzynarodowych13. Regionalne uprzedzenia w Sudanie są widoczne również w podziale wydatków na rozwój gospodarczy, co przedstawiono na wykresie 3. Widoczne są tam wyniki rozwoju regionalnego w Sudanie w latach 1996–2001. Jak widać, okres ten charakteryzował się ogromnymi dysproporcjami w podziale wydatków na rozwój gospodarczy. Chartum sam stanowił 75% całkowitych wydatków na ten rozwój14. Różnicom w działalności gospodarczej, stronniczości w alokacji wydatków i zasięgu ubóstwa towarzyszyły rozbieżności w poziomie rozwoju człowieka, w szczególności w zakresie zdrowia i edukacji. Dostępne dane dotyczące wskaźników społecznych ujawniają różnice pomiędzy centrum i peryferiami oraz różnice w zależności od płci. Tamże. The Ministry of Finance and National Economy, Directorate-General. National Accounts United Nations Population Fund, Sudan 2003. 14 Tamże. 13 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 229 Wykres 3. Podział wydatków na rozwój regionalny w Sudanie w latach 1996–2001 Północny 7% Wschodni 7% Centralny 7% Darfur 2% Kordofan 2% Chartum 75% Źródło: The Ministry of Finance and National Economy, Directorate-General. National Accounts, United Nations Population Fund, Sudan 2003. Dane z okresu 2002–2003 w dalszym ciągu ujawniają znaczące różnice między centrum a peryferiami. Sytuacja w Darfurze uległa pogorszeniu w wyniku wojny i braku dostępu do usług edukacyjnych, szczególnie w obozach dla uchodźców wewnętrznych, w części pozostawionych samym sobie przez organizacje pozarządowe. Ze względu na niski poziom wydatków publicznych jakość usług edukacyjnych na peryferiach ogólnie spadła i tylko 64% nauczycieli posiada dobre doświadczenie w swojej dziedzinie, a jedynie 7% nauczycieli w ogóle podejmuje pracę w edukacji. Wskaźniki zdrowotne na obszarze całego kraju również zostały naznaczone różnicami regionalnymi. Wskaźniki te są najgorsze w Sudanie Południowym, w regionie wschodnim nad Morzem Czerwonym, w Darfurze i Kordofanie. Śmiertelność niemowląt w tym obszarze jest także wyższa niż na obszarach środkowego i północnego Sudanu15. Tamże; zob. D. G o l d b e r g, Measuring the Cost of War in Darfur, http:// www.africa.com/blog/measuring_the_cost_of_war_in_darfur/,[23.02.2016]. 15 �230 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Polityka rządu wprowadzająca prywatną opiekę zdrowotną tym bardziej nie zmniejsza podatności na marginalizację obszarów zagrożonych. Niewiele osób z wiejskiej biedoty ma dostęp do bezpłatnej opieki medycznej, a świadczenie płatnych usług medycznych jest zjawiskiem trudnym do wdrożenia na terenach objętych tak znaczącym ubóstwem. 2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze Wojna w Darfurze – podobnie jak każda inna – wygenerowała wysokie koszty, zarówno w sferze ekonomicznej, jak i humanitarnej. Szacunki wykazały, że rząd Sudanu wydał na wojnę w Darfurze ok. 24,07 mld dolarów, co stanowi równowartość 162% PKB w latach wojny. Obejmuje to 10,08 mld dolarów w formie bezpośrednich wydatków wojskowych i 7,2 mld dolarów w formie straty produktywności wysiedlonych z terenu Darfuru i 2,6 mld dolarów w formie utraty oszczędności ofiar wojny, a 4,1 mld dolarów to straty wynikające z uszkodzenia infrastruktury. W czasie, gdy państwo przez ponad dwie dekady przekazywało tylko 1,3% budżetu na zdrowie publiczne i 1,2% na edukację, wydało 23% rocznego budżetu na prowadzenie działań wojennych w Darfurze16. Według Raportu o Rozwoju Świata w 2011 roku, wzrost liczby osób przesiedlonych w obrębie poszczególnych krajów, w tym w Sudanie, spowodował znaczny spadek rozwoju człowieka17. Wojna, która miała miejsce w Darfurze, dotknęła ponad 30 tysięcy osób, do przemieszczenia się zmusiła 3 miliony ludzi. Podpalonych zostało około 3 tysięcy wsi, przy czym utracono uprawy i zwierzęta gospodarH. A l i, Altaklufa Aligtisadyia Li harb Darfur (Koszt ekonomiczny wojny w Darfurze), Doha 2011, s. 1–3. 17 Human Development Report 2011, United Nations Development Programme (UNDP), 2012. 16 �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 231 skie o wartości milionów dolarów. Według Biura ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, OCHA)18, nie da się oszacować wynikających z wojny strat psychologicznych, społecznych i moralnych, w tym utraconej reputacji państwa. Ucierpiały też priorytety gospodarcze Sudanu. Stosunkowo słaby kraj hojnie wydawał środki na działania wojenne, więcej niż na żywność. Dla niezamożnego kraju jest to duże obciążenie, pochłaniające coraz większe ilości PKB19. Przeprowadzono światowe badania naukowe, mające na celu oszacowanie kosztów konfliktu zbrojnego na poziomie globalnym. Celem takich badań jest zwykle oszacowanie straty dochodu narodowego za pomocą matematycznych technik modelowania. Są one jednak zróżnicowane i niespójne. Większość badań odzwierciedla ekonomiczne skutki wojny jako procent PKB. Często oszacowania te obejmują koszty związane bezpośrednio z konfliktem, ale pomijają efekty pośrednie. Istnieją dwa sposoby obliczania kosztów wojny. Pierwszy polega na obliczaniu kosztów zniszczonych materiałów. Metoda ta wylicza straty bezpośrednie i pośrednie koszty konfliktu na podstawie teorii ekonomicznej lub dowodów empirycznych. Drugi sposób obliczania kosztów wojny, to modelowanie znane jako analiza i ocena, która wyznacza oczekiwany alternatywny wzrost gospodarczy i poziom ogólnego dobrobytu państwa w przypadku braku zaangażowania w konflikt20. Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA) jest organem Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), utworzonym w grudniu 1991 roku rezolucją Zgromadzenia Ogólnego 46/182. Uchwała miała na celu wzmocnienie reakcji ONZ na złożone sytuacje kryzysowe i klęski żywiołowe. Za: United Nations General Assembly Session 46 Resolution 182, Strengthening of the coordination of humanitarian emergency assistance of the United Nations, http:// www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/46/182, [21.03.2015]. 19 Biuro ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA). 20 World Development Indicators, World Bank, 2011; zob. D. G o l d b e r g, Measuring the Cost of War in Darfur, http://www.africa.com/blog/measuring_ 18 �232 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Pomimo wykorzystania tych metod, nie jest łatwo zmierzyć rzeczywisty koszt konfliktu, ponieważ każdy przypadek jest inny i posiada swoiste cechy. W przypadku Sudanu trudno jest zebrać i sklasyfikować dane, dotrzeć do wszystkich elementów konfliktu, aby wyliczyć wiarygodnie koszty. 2.1. Wydatki obronne wojny w Darfurze Wydatki na cele obronne w Sudanie mogą przybierać wiele form, bywają bowiem zakamuflowane w celu zachowania poufności. Nie ma danych poszczególnych elementach wydatków rządowych w tym zakresie. Złożoność problemu wynika również z tego, że armia zajmuje się handlem i jest właścicielem szpitali i przedsiębiorstw handlowych, stąd rzeczywiste wydatki wojskowe są zawsze znacznie niższe niż teoretyczne szacunki. Ponad to obiekty wojskowe są zaangażowane także w sektorze naftowym, który posiada wystarczające środki na pokrycie kosztów. Jak pokazano w tabeli nr 3, wydatki wojskowe w Sudanie systematycznie rosną. Przed rozpoczęciem konfliktu w Darfurze w 2003 roku, państwo wydawało średnio rocznie 773 mln dolarów na pokrycie wydatków wojskowych. Od tego czasu jednak stopa wydatków wojskowych wzrosła ponad dwukrotnie. Poziom wydatków wojskowych w ciągu następnych sześciu lat (2004–2009) szacuje się na 10 mld dolarów, co stanowi ok. 1,7 mld dolarów rocznie skierowane bezpośrednio na działania wojenne w Darfurze21. the_cost_of_war_in_darfur/, [28.03.2014]; zob. United Nations Environment Programme, Environmental and socioeconomic impacts of armed conflict in Africa,http://www.eoearth.org/view/article/152607/, [28.03.2014]. 21 H. A l i, Altaklufa Aligtisadyia Li harb Farfur..., dz. Cyt., s. 5–6; zob. World Development Indicators, World Bank, 2011; zob. B. Ru b i n, The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture, London 2015, s. 181–182; zob. H. A l i, Military Expenditures and Inequality in the Middle East and North Africa, „Defence and Peace Economics”, 23(2012), nr 6, s. 575–589. �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 233 Tabela 3. Wydatki wojskowe w Sudanie i Darfurze (szacowane w milionach dolarów) Rok Wydatki wojskowe w Sudanie Oszacowanie wydatków wojskowych w Darfurze 2003 773,00 — 2004 2 198,00 1 352,71 2005 1 797,00 951,71 2006 2 113,00 1 267,71 2007 2 676,00 1 830,71 2008 3 228,00 2 382,71 2009 3 148,00 2 302,71 Suma 15 933,00 10 088,26 Źródło: Bank Światowy, 2011. Tabela 3 dostarcza dowodów, że konflikt w Darfurze spowodował największy udział w wydatkach wojskowych po 2003 roku. Sytuacja w Sudanie Południowym była względnie opanowana pod nadzorem ONZ, a działania militarne w regionie szybko ustały. W tym samym okresie rząd Sudanu podpisał porozumienie pokojowe z państwami sąsiadującymi, w tym z Etiopią, Erytreą i północną opozycją znaną jako Narodowy Sojusz Demokratyczny (National Democratic Alliance, NDA)22. Wrócono do dialogu w ramach porozumienia politycznego, w którym mediatorem był Egipt. Podobnie konflikt, który rozgorzał we wschodnim 22 Narodowy Sojusz Demokratyczny (NDA) to grupa sudańskich partii politycznych, która powstała w 1989 roku, aby sprzeciwić się nowemu systemowi Omara Hassana al-Baszira, po tym jak przejął on władzę w wyniku zamachu stanu w dniu 6 czerwca 1989 roku, NDA podpisał umowę z rządem Sudanu w dniu 18 czerwca 2005 roku, w wyniku porozumienia pokojowego do drugiej sudańskiej wojny domowej 9 stycznia 2005 r. Za: S. H a s s a n, The Sudan National Democratic Alliance (NDA): The Quest for Peace, Unity and Democracy, „Issue: A Journal of Opinion”, 21(1993), nr 1–2, s. 14–25. �234 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Sudanie, został rozwiązany poprzez porozumienia pokojowe podpisane w 2006 roku. Można powiedzieć, że wydatki wojskowe, co jest związane z przemysłem naftowym i pośrednictwem firm należących do instytucji wojskowych, spowodowały zniszczenie sektora eksportowego poprzez wyłączenie go z tworzenia kapitału w przemyśle cywilnym. W 1999 roku przykładowo eksport ropy stanowił 15% całości eksportu Sudanu. Po dziesięciu latach udział ten wzrósł do 93%, przy czym eksport ropy utrudnia eksport innych produktów, ponieważ rząd skierował dochody z ropy bezpośrednio w kierunku zamówień wojskowych i importu sprzętu wojskowego, a nie w kierunku poprawy sektora eksportu innych produktów. Rząd żył z pieniędzy ze sprzedaży ropy naftowej, a nie opierał się na branżach produkcyjnych, takich jak przemysł spożywczy i lekki. Badania wykazały, że z każdego dolara otrzymanego przez rząd od dochodów z ropy naftowej wydano 0,21 dolara na zbrojenia. Polityka ta doprowadziła do spadku eksportu dóbr innych niż ropa. Nie było znaczącej zmiany tej tendencji w okresie pomiędzy 1997 i 2009 rokiem. Zostało to osiągnięte dzięki stabilności krótkoterminowej eksportu towarów innych niż ropa naftowa w 2004 roku przez sprzedaż usług dla sieci bezprzewodowych za granicę, ale średnia wartość eksportu była w przedziale 600 milionów dolarów. 2.2. Utrata kapitału ludzkiego Według Raportu o Rozwoju Świata, ogłoszonego przez Bank Światowy w 2011 roku, ludzie żyjący w państwie dotkniętym konfliktami zbrojnymi są zazwyczaj bardziej narażeni na ubóstwo i pozbawienie edukacji szkolnej czy podstawowej opieki. Takie zagrożenia mają wpływ w dłuższej perspektywie na możliwości zarobkowania w codziennym życiu, co z kolei daje określony efekt w zakresie rozwoju gospodarczego. Wcześniejsze badania wykazały, że jeden z rodzajów pośrednich kosztów woj- �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 235 ny, to taki, który odzwierciedla się w zmniejszonej wydajności pracy w wyniku odpływu kapitału i zniszczenia sił wytwórczych człowieka. Tabela 4 pokazuje liczbę uchodźców wewnętrznych i ludności dotkniętej wojną, a także pokazuje, że w 2009 roku konflikt w Darfurze miał niekorzystny wpływ na 1,5 mln ludzi w Darfurze Północnym, 1,9 mln w Darfurze Południowym i 1,2 mln w Darfurze Zachodnim. Wojna spowodowała przemieszczenie 0,5 mln mieszkańców Darfuru Północnego, 1,4 mln mieszkańców Darfuru Południowego i 1,2 mln mieszkańców Darfuru Zachodniego. Na bezpośredni koszt konfliktu zbrojnego w Darfurze składa się też utrata zysków życia codziennego wysiedlonych23. Tabela 4. Liczba osób wewnętrznie przesiedlonych i ludności dotkniętej konfliktem w Darfurze (od 2005 do 2009 r). Darfur Północny Rok Darfur Południowy Darfur Zachodni Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba dotkniętych uchodźców dotkniętych uchodźców dotkniętych uchodźców 2005 725736 393750 824346 603719 854388 662000 2006 1307025 475257 1413099 722922 1276087 776348 2007 1355594 461399 1546173 862385 1263956 779226 2008 1516680 508499 1913518 1410704 1293394 766363 2009 1518064 508499 1913518 1410704 1283124 746912 Źródło: Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA). Jak widać wojna w Darfurze, podobnie jak wszelkie inne działania wojenne, zmusiła dużą liczbę ludności do zmiany miejsca zamieszkania, co skutkowało zagrożeniem ubóstwem, utrudnieniem dostępu do edukacji czy utratą źródła zarobkownaia. D. G u h a - S a p i r, Darfur: Counting the Deaths, Mortality Estimates from Multiple Survey Data, Cred 2005, s. 10–35. 23 �236 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 2.3. Uszkodzenia infrastruktury Darczyńcy zagraniczni i rząd Sudanu uruchomiły programy pomocowe w celu wsparcia uchodźców w zakresie edukacji, opieki zdrowotnej, zaopatrzenia w wodę i żywność. Pomoc obejmowała też ochronę i poprawę bezpieczeństwa oraz odbudowę infrastruktury. Udzielone wsparcie miało na celu złagodzenie cierpienia ludności i przywrócenie obszarów dotkniętych konfliktem do normalnego życia. Jak wiadomo, rząd Sudanu ze względów politycznych odmawia czasami organizacjom humanitarnym dostępu do obszarów dotkniętych katastrofą. W ten sposób szacunkowa wartość szkód w infrastrukturze jest znacznie niższa niż w rzeczywistości. Stany Zjednoczone i ich sojusznicy przeprowadzali zbieranie danych na temat tej ludności Darfuru, zaczęli to robić dopiero w 2004 roku, nie ma zatem wiarygodnych danych za lata 2003 i 2004. Zgromadzone dane przedstawiają wartość utraconych dochodów w okresie, w którym rząd był zaangażowany w walki w celu pokonania ruchów rebelianckich. Okres ten cechuje drastyczne naruszanie praw człowieka. 2.4. Pomoc ekonomiczna organizacji zagranicznych dla Darfuru Według danych rządowych w Darfurze działa ponad 150 organizacji zagranicznych, co pociąga za sobą koszty powyżej 500 mln dolarów rocznie (oprócz sił UNAMID, które potrzebują ok. 150 mln dolarów miesięcznie). Organizacje te zatrudniają ponad 50 tys. pracowników, w tym 8 tys. zagranicznych. Z tego tej ogromnej kwoty (500 mln dolarów) pieniędzy zostanie wydane w formie kosztów administracyjnych. Zaznaczyć należy, że ponad 60% osób przesiedlonych oraz uchodźców nie korzysta z tej działalności. Ponadto organizacje te są związane z krajami zachodnimi, czasami reprezentują interesy jednostek, co jest kolejnym dylematem. Tak �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 237 więc nasuwa się pytanie, jakie są perspektywy rozwiązania tego problemu24. Bezpieczeństwo ludności cywilnej w Darfurze, w tym przesiedleńców wewnętrznych i pomoc humanitarna to jest jeden z najważniejszych celów organizacji pozarządowych w Darfurze wobec odnotowanego dramatycznego wzrostu liczby ataków na ludność cywilną i bezprecedensowego wzrostu grabieży dostaw humanitarnych oraz ataków na pracowników organizacji humanitarnych. Rząd Sudanu wspiera bojówki dżandżawidów i, w mniejszym stopniu, zbuntowane frakcje w Darfurze, które są winne ataków na cywilów i utrudniania dostarczania pomocy humanitarnej. Jednak ciężar odpowiedzialności za kryzys humanitarny spoczywa przede wszystkim na Sudanie. Ochrona cywilów pogorszyła się w wyniku intensyfikacji przemocy i szybkiej ekspansji geograficznej konfliktu w Darfurze. Jest zatem potrzeba, aby przywódcy Sudanu i zbuntowane frakcje zobowiązały się do przestrzegania w Darfurze przepisów międzynarodowych w zakresie prawa humanitarnego, w tym umożliwienia organizacjom humanitarnym wykonywania pracy w sposób bezpieczny i nieskrępowany. Użycie w Darfurze sił ONZ i UA oraz sił pokojowych musi być rozpatrywane w świetle głębokich, złożonych przyczyn konfliktu. Jako takie użycie siły do interwencji humanitarnej w Darfurze pozostaje ograniczone. Krótkotrwałe rozwiązanie tego problemu, czyli przymusowa humanitarna interwencja (tj. przeprowadzona bez zgody Sudanu) w Darfurze niesie ze sobą niebezpieczeństwo spowodowania dalszej destabilizacji w Sudanie i regionie. Dlatego wszelkie działania, które są podejmowane w zakresie pomocy humanitarnej w Darfurze, mogą spowodować więcej szkody niż pożytku, o ile nie odbywają się w szeroko akceptowany sposób, który jest zgodny z prawem międzynarodowym. 24 The Darfur conflict and civilian protection, dz. cyt., s. 3. �238 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Wszystkie działania powinny być wykonywane w celu wzmocnienia i wsparcia istniejących sił pokojowych AU i AMIS w Darfurze. W związku z tym, organizacje pozarządowe i inni powinni dążyć do zwiększenia rozmiaru i wzmocnienia cywilnego mandatu ochrony życia. Jednocześnie są naciski ONZ w celu zapewnienia hojnego wsparcia finansowego na potrzebne operacje. Ponadto Sudan powinien być poddany dużej presji, aby umożliwił działanie siłom UA i ONZ w Darfurze, które mogą zapewnić skuteczną ochronę cywilną. Rząd Sudanu otrzymuje wsparcie od rządów krajów arabskich widoczne również w wielu arabskich mediach, co jest postawą niezwykle nieodpowiedzialną i nieetyczną. Rządy arabskie mają prawny i moralny obowiązek zagwarantować, że zbrodnie nie będą popełniane na ludności cywilnej w Darfurze i że rząd Sudanu zrobi wszystko, co możliwe, aby otoczyć cywilów ochroną i zapewnić bezpieczeństwo. Ten brak woli wśród rządów arabskich co do zastosowania odpowiedniego nacisku na Sudan jest symptomatyczny dla ogólnego braku wiedzy lub zrozumienia sytuacji w Darfurze przez świat arabski. Ma tu miejsce odrzucenie lub minimalizowanie wagi zaistniałego humanitarnego kryzysu. Urzędnicy z Sudanu i przedstawiciele niektórych ruchów opozycyjnych w Darfurze wyrazili chęć odnowienia procesu negocjacji i doprowadzenia do pokoju i to wyłącznie w przejrzysty sposób. Ponadto rząd Sudanu odnowił swoje zobowiązanie do rozwiązania konfliktu w Darfurze poprzez proces dialogu zawarty w porozumieniu pokojowym Darfur Peace Agreement (DPA). Następnie Sudan obiecał współpracę z Kairskim Instytutem Studiów Praw Człowieka (Cairo Institute for Human Rights Studies, CIHRS)25 i z innymi organizacjami. 25 Założona w 1993 roku, Kairski Instytut Studiów Praw Człowieka (CIHRS) jest niezależną regionalna organizacja pozarządowa, której celem jest propagowanie poszanowania zasad demokracji i praw człowieka w regionie arabskim. W tym celu CIHRS skupia się na analizie trudności stojące stosowania między- �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 239 W 2003 roku ludobójstwo i zbrodnie popełnione przez rząd Sudanu osiągnęły największą skalę. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej rozpoczęło rejestrację dotacji darczyńców dla Darfuru w roku 2004. Nie ma żadnych dostępnych danych za okres przed tą datą. Jak pokazano w tabeli 5, rząd Sudanu wydał 24,07 mld dolarów na wojnę w Darfurze, w tym 10,08 mld dolarów w formie bezpośrednich kosztów wojskowych, a 7,2 mld wynoszą straty wydajności spowodowane przez wewnętrzne przemieszczenia ludności. W stratach uwzględnić należy też 2,6 mld jako utratę środków do życia, które miały być osiągnięte przez zmarłe ofiary, gdyby nie wybuch wojny. Kolejne 4,1 mld dolarów to uszkodzenia infrastruktury26. Tabela 5. Udział kosztów wojny w Darfurze w PKB ($USD) Rok 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Produkt krajowy brutto (PKB) 14820630 15578510 16564420 18434410 20307410 22002150 22002150 Koszty wojny w Darfurze (% PKB) 03,21 18,70 16,30 19,87 20,32 23,20 23,57 Wydatki wojskowe w Darfurze 0000000 1352710 0951710 1267710 1830710 2382710 2302710 10088260 Całkowity koszt wojny 0476410 2815360 2699330 3662560 4127120 5103800 5186900 24071480 Źródło: Organizacja Narodów Zjednoczonych i jej partnerzy, praca planu wsparcia finansowego dla Sudanu. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej. narodowego prawa praw człowieka, upowszechnianie kultury poszanowania praw człowieka w tym regionie, a zaangażowanie się w dialog między kulturami dotyczące różnych międzynarodowych traktatów dotyczących praw człowieka i deklaracji. Za: Cairo Institute for Human Rights Studies – CIHRS,http://www. cihrs.org/?page_id=48&lang=en, [29.03.2015]. 26 The cost of future conflict in Sudan, The Institute for Security Studies (ISS), 2010, s. 2–22, https://www.frontier-economics.com/documents/2014/03/ frontier-report-the-cost-of-future-conflict-in-sudan.pdf, [29.03.2014]. �240 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Jak można odczytać z tabeli koszty wojny rozpoczęły się na poziomie 3% PKB i osiągnęły 24% w 2009 roku, co jest ogromnie niekorzystne dla gospodarki Sudanu, gdyż traci ona co najmniej jedną czwartą wartości towarów z powodu wyniszczającej wojny. 3. Synteza wyników badań empirycznych oraz teoretycznego nurtu rozważań Badania przeprowadzone przeze mnie miały na celu zbadanie warunków gospodarczych i skutków z nich wynikających. Obserwacji poddano też podział na grupy, relacje pomiędzy nimi, jak też obecne w Darfurze wzorce życia. Założono, że czynniki ekonomiczne odgrywają istotną rolę w zmianach w sferze społecznej, kulturalnej i w procesie tworzenia tych społeczności, ale czasami też warunki ekonomiczne kształtują się w wyniku zmian w zakresie warunków społecznych. Tak więc zróżnicowane czynniki mogą być po stronie przyczyn i skutków. Oznacza to, że związek między wzrostem ekonomicznym i procesami społecznymi jest w znacznym stopniu skomplikowany i jest to zależność nieliniowa, która jest efektem występowania różnych zmiennych, takich jak: polityka, poziom rozwoju instytucjonalnego i inne warunki środowiska. Głównym celem badania było przeprowadzenie oceny uwarunkowań ekonomicznych oraz analiza społecznych i politycznych aspektów konfliktu w Darfurze. Przedmiotem badania były główne wskaźniki odnoszące się do gospodarstw domowych na poziomie wspólnoty w regionie. Metodologia badań W niniejszej pracy wykorzystane zostały przede wszystkim opisowe metody oparte na analitycznym zestawieniu faktów i informacji. Zgromadzone dane zostały przeanalizowane i zin- �3. Synteza wyników badań empirycznych... 241 terpretowane, aby osiągnąć akceptowalne uogólnienia. Metody opisowo-analityczne polegają na dokładnym opisie cech i zdarzeń, będących przedmiotem badań, w ujęciu statystycznym, dynamicznym lub geograficznym. W tej grupie metod wyróżnia się metodę opisową zwykłą i metodę opisowo-porównawczą. Polegają one na wyodrębnieniu określonego zjawiska z dotychczas znanej całości, jego opisaniu, analizie porównawczej z podobnymi zjawiskami, wyróżnieniu czynników wspólnych i różnicujących. Metody te najczęściej charakteryzują cechy i zdarzenia w sposób ilościowy i jakościowy. Słowny opis przeplata się z informacjami liczbowymi. Metody te mają za zadanie wierne przedstawienie rzeczywistego obrazu przedmiotu badań. Opisowe porównanie cech i zdarzeń dotyczących przedmiotu badań w tym samym czasie jest przedmiotem metody statystyczno-porównawczej. Opis z punktu widzenia czasu ma za zadanie porównanie cech i zdarzeń podlegających zmianom w czasie. Ta metoda obejmuje wiele form, a mianowicie: badanie danej sytuacji, analizę funkcji i działania, opis kontynuowany przez długi okres (badań dla niektórych etapów wzrostu lub rozwoju), co oznacza, że podejście to zależy od zestawienia faktów i informacji, a następnie porównania, analizowania i interpretowania. Jest to znana procedura metody opisowo-analitycznej, w której opisuje się środowisko poprzez wyciągniętą z niego próbkę. Moje badania są unikalne w tym sensie, że zebrane dane z wybranych wiosek są reprezentacyjne dla całej ludności wiejskiej w południowo-zachodnim Darfurze. Organizacja, która gromadziła dane, miała zadanie zebrać materiał z wiosek w danym regionie. Dlatego w przeciwieństwie do wielu innych mikroanaliz, analizuję kwestie dotyczące zebranych danych i reprezentatywności ich w kluczowej analizie wniosków. Zebranie danych i ich reprezentatywność są kluczową i unikalną cechą badania. Pobieranie próbek przeprowadzono na dwóch poziomach. �242 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 1. Na poziomie koordynacji między lokalnymi wspólnotami: Wybranych Grup Dyskusyjnych (Focus Group Discussion) miało miejsce zgromadzenie danych w Biurze Koordynacyjnym Obszarów Wiejskich w Al-Fashir (El-Fasher Rural Network Office) z udziałem komitetu koordynacyjnego, gdzie zostały omówione kwestie związane z sytuacją gospodarczą, problematyką środków utrzymania i skutków konfliktu dla każdej z wiosek. Podjęto też problem konkurencji przy wykorzystywaniu zasobów naturalnych. Oprócz tego uzyskano również informacje dotyczące społecznych i politycznych aspektów związanych z konfliktem między różnymi grupami etnicznymi i plemionami. Wyjaśniono również, jak konflikt wpłynął na wydajność gospodarowania i zdobywanie środków do życia i inne zakłócenia. 2. Na poziomie społeczności pojedynczej wsi: Dane terenowe zebrano w trzech wioskach w północnym Darfurze należących do sieci Al-Fashir: Magzoob, Shabab i Shagra. Odsetki próbek były w zakresie od 10 do 20%, co daje w sumie 118 gospodarstw. Tabela 6 przedstawia frekwencję według wsi, w których zostało dokonanie badania. Tabela 6. Frekwencja według wsi, w których zostało dokonane badanie Nazwa Magzoob Shbab.tkelat Shbab.gry Shbab.gmees Shbab Shagra.B Shagra.G Shagra.A Suma Liczebność zbadana 40 16 6 6 13 5 4 28 118 Liczebność oczekiwana 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 Różnica 25.2 1.2 –8.8 –8.8 –1.8 –9.8 –10.8 13.2 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. �3. Synteza wyników badań empirycznych... 243 Kwestionariusz, którego użyto podczas badań, obejmował kwestie związane z osobistymi cechami, gospodarstwami domowymi, gospodarstwami rolnymi i dochodami z własności gruntów, prawem własności bydła, skutkami konfliktów dla tradycji, rynkami pracy i sytuacją społeczną. Oprócz relacji małżeńskich i stosunków międzyplemiennych, kwestionariusz zawierał również zagadnienia roli organizacji pozarządowych w budowaniu pokoju. Dane zostały zorganizowane i zestawiane przy użyciu programu komputerowego, a następnie analizowane przy użyciu pakietu statystycznego (Statistical Package for the Social Science, SPSS)27, co pozwoliło na uzyskanie tabeli częstotliwości i procentów. Głównym celem zbierania danych było dostarczenie rzetelnych informacji w zakresie ogólnych danych demograficznych: wiek, płeć, stan cywilny oraz ekonomicznych: źródło utrzymania (zarobkowanie), posiadanie ziemi, ilość posiadanych zwierząt i ich rodzaje, informacje dotyczące dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji i urządzeń wodnych. Stwierdzono w badaniach, że liczba kobiet, które uczestniczyły w badaniu, zbliża się do liczby mężczyzn, co oznacza, że rola kobiet i ich pozycja w społeczeństwie darfurskim oraz ich znaczenie w życiu gospodarczym i społecznym nie różnią się zasadniczo od mężczyzn. Te wyniki potwierdzają przekonanie, że społeczeństwo darfurskie daje kobietom większą rolę w sferze publicznej w stosunku do roli, jaką posiadają kobiety w innych regionach Sudanu28. W tabeli 7 27 SPSS (Statistical Package for the Social Sciences), oprogramowanie do statystycznej analizy danych. Poza badaniami naukowymi jest często wykorzystywane w badaniach rynku i opinii, badaniach epidemiologicznych. Za: B. K o s s a k o w s k a, S. B e d y ń s k a, Wprowadzanie danych i podstawy pracy z programem IBM SPSS Statistics, Warszawa 2007. 28 A. M o h a m e d, From instigating violence to building peace: the changing role of women in Darfur Region of Western Sudan, „African Journal on Conflict Resolution”, 4(2004), nr 1, s. 11–26. �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 244 zestawiono wyniki badania, które pokazuje, jak kształtuje się udział kobiet na tle udziału mężczyzn. Tabela 7. Odsetek kobiet biorących udział w badaniu ukazany na tle udziału mężczyzn Płeć Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Mężczyźni 66 58.5 7.5 Kobiety 51 58.5 –7.5 Suma 117 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Istnieje wiele przykładów na dużą rolę darfurskich kobiet we wszystkich sferach życia ekonomicznego i społecznego, również w rolnictwie i poprzez poświęcenie swojego życia do różnych prac domowych. Wykonywanie przez nie ciężkiej pracy dowodzi, że nie ma różnicy w zdolnościach umysłowych oraz kondycji psychicznej i fizycznej pomiędzy kobietami i mężczyznami. Jednak w przeszłości kobiety nie były dopuszczone do edukacji, co było wynikiem ówczesnej mentalności tamtejszych ludzi, czy w ogóle ludzi Wschodu, ich pojmowania roli kobiety, skoncentrowanej tylko na rodzeniu i wychowywaniu dzieci oraz na pracy w domu. Jednak obecnie, jak ukazują badania, ten wzór uległ zmianie, również w zakresie dostępu do edukacji. Badania wykazały, że pośród 94 osób, które zostały zbadane, liczba dziewcząt, które pobierają naukę w szkole, nie jest mniejsza od liczby chłopców (tabela 8) Tabela 8. Kto chodzi do szkoły? Płeć Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Chłopcy 13 31.3 –18.3 Dziewczyny 5 31.3 –26.3 �3. Synteza wyników badań empirycznych... Obie płcie 76 Suma 94 31.3 245 44.7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Jest jeszcze inny przykład statusu kobiet w życiu społecznym w Darfurze. Odgrywają one ważną rolę w tutejszym rzemiośle w dziedzinie rękodzieła domowego. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku konkurencja darfurskich kobiet z mężczyznami miała miejsce również w dziedzinie handlu takimi towarami, jak odzież, meble i naczynia. Jak można zauważyć, wszelkie zmiany społeczne, zwłaszcza te zachodzące pod wpływem wojny domowej, w większym stopniu niż mężczyzn dotykają kobiet, powodując ich cierpienie, mimo że nie są zawsze bezpośrednio zaangażowane w walkę. Ponoszą jednak ofiary: giną lub zostają ranni ich krewni i bliscy oraz one same, a przede wszystkim są narażone na gwałty, porwania, ogólnie napaści na tle seksualnym. Doznają rozpadu rodziny, przymusowych przemieszczeń i utraty własności. Kobiety cierpią też z powodu lęku i zaburzeń psychicznych oraz poczucia beznadziejności. Żyją na uchodźstwie w warunkach uniemożliwiających zaspokojenie często podstawowych potrzeb. Niedogodność życia kobiet jest w tej sytuacji cięższa z uwagi na fakt, iż to one ponoszą odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi i osobami starszymi. Kobiety zatem podczas wojny stają się często łatwym celem oddziałów przeciwnej strony. Wyniki badań opublikowanych przez UNICEF pokazują, jak duża jest liczba kobiet zamordowanych w wyjątkowo brutalny sposób, zabitych lub zgwałconych. Miało to miejsce między innymi także wśród muzułmanów w Bośni i Kosowie. Kobiety chociaż mniej wpływowe i aktywne politycznie, czy zaangażowane osobiście w wojnę, bywają celem wielu działań przeciwko nim. Kobiety cierpią też z powodu niedoboru dostaw żywności, zanie- �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 246 czyszczonych źródeł wody i zagrożenia chorobami. Narażenie na przemoc i ataki brutalności mogą zostawić traumę na całe ich życie. Poniższe wyniki badań pokazują, jaki jest wpływ konfliktu w Darfurze na sytuację kobiet. Rodzina w Darfurze jest wartością bardzo istotną, podstawą społeczeństwa, które ceni relacje rodzinne i kontrolę społeczną, jaką zapewnia. Jest szczególnie ważne dla ludności Darfuru ze względów także religijnych, społecznych i ekonomicznych. Przeprowadzone badania pokazują, że odsetek małżeństw szacuje się na 81% wśród tych, którzy byli ankietowani, podczas gdy wskaźnik rozwodów jest bardzo niski, nie przekracza 5%. Pokazuje to znaczenie statusu rodziny w społeczeństwie Darfuru (tabela 9). Tabela 9. Stan cywilny Stan Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Wolny 13 29.5 –16.5 Mężatka/ żonaty Rozwiedziona/ Rozwiedziony Wdowa/ wdowiec Suma 95 29.5 65.5 6 29.5 –23.5 4 29.5 –25.5 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Kluczowym zasobem naturalnym w Darfurze jest przede wszystkim uprawa roślin, między innymi takich jak proso będące podstawą tutejszego wyżywienia oraz hodowla zwierząt, np. krów, owiec, kóz i wielbłądów. Główną formą prawa do ziemi w Darfurze jest prawo zwyczajowe, oznacza to prawo użytkowania ziemi na działkach wyznaczonych przez danego naczelnika (szejka) wsi, a nie prawo własności prywatnej w dosłownym tego słowa znaczeniu �3. Synteza wyników badań empirycznych... 247 (tj. możliwość kupowania i sprzedawania tej ziemi, czy zastawiania jej w banku pod pożyczki). Jeżeli gospodarstwo domowe przestaje użytkować jakiś kawałek ziemi, to przywódca społeczności może przydzielić tę ziemię jakiejś innej rodzinie, która będzie jej używała i jest jej dużo bardziej potrzebna. Podobnie dzieje się w przypadku nowych przybyszów w wiosce. Im również może być przekazana działka, jeśli wykazują swoją gotowość do działań na rzecz wioski. Innym ważnym elementem zwyczajowym własności ziemi w Darfurze jest to, że po zbiorach jest ona dostępna dla wypasu zwierząt. To prawo zwyczajowe dotyczy również koczowniczych grup pasterskich, którym pozwala się wypasać zwierzęta po uprzednim powiadomieniu dotychczasowego użytkownika i naczelnika wsi w zamian za mleko lub mięso. Z kolei osiadłe grupy rolników hodujące bydło czasami oddają zwierzęta pod opiekę nomadom. Ten podstawowy model nie tyle własności co zwyczajowego użytkowania ziemi ulegał szybkim modyfikacjom. W czasie gdy Darfur był zdominowany przez niezależny Sułtanat Fur, system zwany hakura dawał możliwość udzielania praw do ziemi nauczającym islamu nauczycielom religijnym (fakih) lub innym ważnym osobom. Istniał też system administracyjny hakura, w którym sułtan przydzielał ziemie przywódcom niektórych plemion. Prawo hakura było powszechnie określone jako dar dla największych plemion Darfuru, posiadających formalne prawo własności, np. plemion Fur, Masalit, Zaghawa i Rezeigat. Jeżeli większość wioski będzie zdominowana przez Masalit, to plemię to będzie przewodzić wiosce. Przybysze z innych plemion byli także mile widziani, jeżeli przyczyniali się do dobrobytu społeczeństwa i ostatecznie mogli w praktyce posiadać daną ziemię. Opisane tu zasady użytkowania ziemi w dalszym ciągu są powszechnie stosowane. Te złożone normy użytkowania i posiadania ziemi zostały zatwierdzone przez rząd w Sudanie w 1970 roku, który stwierdził, iż grunty nie będą rejestrowane jako własność państwowa. Powtarzające �248 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... się susze spowodowały ogólny niedorozwój, połączony z manipulacjami politycznymi dokonywanymi przez grupy w Czadzie i innych sąsiednich krajach, co przyczyniło się do trudnej sytuacji w Darfurze w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Ludy rolnicze, takie jak Fur i Masalit stoczyły kilka gwałtownych wojen z plemionami koczowniczymi. Użytki rolne zostały ograniczone, tym samym pozostawiając koczowników samym sobie wraz z ich zwierzętami. Rolnictwo jest głównym źródłem utrzymania i zarobkowania oraz dochodów w Darfurze. Zgodnie z wynikami badań, w rolnictwie pracuje około 83% ludności spośród biorących udział w badaniu (tabela 10). Tabela 10. Główne źródła dochodu Liczebność Liczebność zbadana oczekiwana Uprawa ziemi 96 19.3 Różnica 76.7 Hodowla 5 19.3 –14.3 Zatrudnienie w przemyśle 6 19.3 –13.3 Inne 1 19.3 –18.3 Uprawa ziemi/hodowla 5 19.3 –14.3 Uprawa ziemi/zatrudnienie w przemyśle 3 19.3 –16.3 Razem 116 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Wyniki pokazały również, że około 87% zajmujących się rolnictwem posiada własne grunty rolne, a tylko 13% po prostu pracuje na tej ziemi, co wskazuje na znaczenie posiadania ziemi w społecznościach grup etnicznych w Darfurze. Kwestia własności i utrzymania gruntów rolnych jest jednym z głównych powodów, które doprowadziły do wybuchu konfliktu w tym regionie (tabela 11). �3. Synteza wyników badań empirycznych... 249 Tabela 11. Prawo własności do uprawianej ziemi Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica 103 59.0 44.0 Brak prawa własności 15 59.0 –44.0 Suma 118 Posiada prawo własności Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Badania miały też na celu obserwację warunków tradycyjnych systemów gospodarczych na konflikt w zakresie stosunków międzygrupowych (tabela 12). Tabela nr 12. Wpływ tradycji na konflikt Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Zauważalny wpływ 54 49.5 4.5 Brak wpływu 45 49.5 –4.5 Suma 99 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Mimo że czynniki ekonomiczne odgrywają istotną rolę w zmianach społecznych i sferze kulturowej, to czasem również warunki społeczne zakłócają warunki gospodarcze tak, że mogą być trudności ze zidentyfikowaniem i rozdzieleniem czynników i skutków. Różnorodność społeczności w Darfurze pod względem przynależności do grupy etnicznej i plemienia oraz życia w różnych środowiskach geograficznych, spowodowała zróżnicowanie popytu i konsumpcji, co z kolei powoduje różnorodność w działalności gospodarczej. Doprowadziło to do wzrostu zapotrzebowania na pracowników, gdyż trzeba było zwiększyć produkcję, aby sprostać �250 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... rosnącym i zróżnicowanym potrzebom społeczeństwa w wielu dziedzinach. Zapotrzebowanie na produkcję dotyczyło takich dziedzin jak: rolnictwo, wypas i tradycyjne rzemiosło. Wzrosło też zapotrzebowanie na skorzystanie z bogactwa terenów zadrzewionych, gdyż pojawiło się wiele rynków na drzewo i węgiel drzewny oraz szlaków handlowych zarówno wewnętrznych (krajowych), jak i zewnętrznych (zagranicznych, zwłaszcza do pobliskiego Czadu). Zaczęli przybywać do Darfuru przedsiębiorcy znad Sudanu Nilowego. Wielu z nich osiadło tu na stałe i stali się częścią społeczności darfurskiej, a inni wrócili po krótszym lub dłuższym okresie. Jeszcze inni podróżują stale w obie strony w celu sprowadzania towarów do i z Darfuru. 4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę i źródła utrzymania według badań własnych Przed konfliktem gospodarka w Darfurze była oparta na trzech filarach: handlu zbożem (głównie proso i sorgo), uprawie i ogrodnictwie (pomidory, cebula, bakłażany, okra) oraz handlu zwierzętami (kozy, owce, krowy, wielbłądy). Wcześniej dochody Darfuru pochodziły także z wymiany zagranicznej. Sprzedaż mięsa i skór zwierząt dawał Sudanowi 20% krajowych dewiz przed odkryciem ropy, a ponad 20% zwierząt pochodziło tylko z Darfuru z hodowli pasterskich. Od momentu konfliktu handel zagraniczny produktami zwierzęcymi upadł prawie całkowicie, przenosząc się w całości na rynki lokalne. Produkcja zbóż również upadła, a obecny rynek jest podtrzymywany tylko przez handel produktami pochodzącymi z pomocy żywnościowej z zagranicy. Wcześniejszy handel regionalny oparty był na uzupełnianiu się i wymianie źródeł utrzymania rolników i pasterzy. Od 1970 roku zarówno pasterze, jak i rolnicy w obliczu długoletniej suszy stworzyli system współpracy pomiędzy sobą. Badania wykazały, że 92% spośród ankietowanych twierdzi, �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 251 że konflikt ma negatywny wpływ na ich dochody i możliwość utrzymania się, co jest przedstawione w tabeli 13. Tabela 13. Wpływ konfliktu na dochody rolników Zauważalny wpływ Brak wpływu Suma Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica 109 59.0 50.0 9 59.0 –50.0 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Region znalazł się pod ogromną presją. Niektóre grupy pasterskie zareagowały dywersyfikacją swych działań gospodarczych, podejmując się niektórych upraw. Niektóre grupy plemienne miały dostęp do bardzo żyznych ziem uprawnych, inne zaś, zwłaszcza te, które miały swoje pastwiska daleko na północy, zostały ich w sytuacji posuchy pozbawione i zmuszone do migracji na południe w poszukiwaniu gruntów uprawnych. Pomimo wcześniejszych konfliktów pomiędzy grupami Zaghawa i północnymi Rezeigat sytuacja ekologiczna doprowadziła do tego, że obie grupy przeniosły się na południe. W tym samym czasie hodowlę rozszerzono poprzez tradycyjny wypas w centralnym pasie Darfuru. W wyniku tego Arabowie zostali ograniczeni z obu stron. Po pierwsze stracili pastwiska na północy, a po drugie poprzez zwiększenie areałów upraw w środkowym rejonie ograniczono ich dostęp do pastwisk od strony południa. Do tych zmian należy dodać również brak działań ze strony władz centralnych celem dywersyfikacji działań wobec Arabów. Proces ten przebiegał w nieco odmienny sposób na południu i na zachodzie Darfuru, ale jego istota była taka sama – wzajemna presja środowiskowa, zaogniający się problem praw własności do ziemi, a właściwie �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 252 jej użytkowania, co zaczęło prowadzić do konkurencji między różnymi systemami gospodarowania, między rolnikami a hodowcami przede wszystkim wielbłądów. Miało to negatywny wpływ na rozwój gospodarczy i potęgowało dalszy konflikt w regionie. W tej sytuacji im więcej zmarginalizowanych grup pozostawało bez dostępu do gruntów uprawnych i pastwisk oraz edukacji, tym bardziej warunki sprzyjały powstawaniu napięć i grup rebelianckich, z drugiej strony zaś motywacji do zwalczania partyzantów, a ostatecznie do wojny domowej i porażek dotychczasowych rozmów pokojowych (tabela 14). Tabela 14. Wpływ konfliktu na poszczególne dziedziny gospodarki Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Rolnictwo 26 6.9 19.1 Pasterstwo 5 6.9 –1.9 Pozostałe dziedziny 3 6.9 –3.9 Handel 15 6.9 8.1 Pozostałe 3 6.9 –3.9 Rolnictwo – pasterstwo – handel 8 6.9 1.1 Rolnictwo – handel 3 6.9 –3.9 Wszystko 23 6.9 16.1 Pracownicy rolni 2 6.9 –4.9 Rolnictwo – pasterstwo 3 6.9 –3.9 Pracownicy rolni i pastwisk 3 6.9 –3.9 Pracownicy handlu 1 6.9 –5.9 Pozostali pracownicy pastwisk 1 6.9 –5.9 Pracownicy rolni i handlu 5 6.9 –1.9 Pastwiska i handel 2 6.9 –4.9 Dziedziny gospodarki Suma 103 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 253 W trakcie wojny domowej w Darfurze nastąpiła utrata oraz upadek lokalnych rynków dla kupujących i sprzedających zwierzęta i zboża. Pierwotne rynki wiejskie stanowiły podstawę handlu w Darfurze, zwłaszcza wymiana produkcji rolniczej i pasterskiej, a zakupione towary pośrednicy wprowadzali na szerszy rynek. Tak szerokie załamanie rolnictwa i lokalnych rynków zbóż, na których obecnie opiera się handel ziarnem, zmusiło do masowego przemieszczania się grupo różnych źródłach utrzymania (tabela 15). Tabela 15. Wpływ konfliktu na handel Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Zauważalny wpływ 113 58.0 55.0 Brak wpływu 3 58.0 –55.0 Suma 116 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. W czasie wojny nastąpiło zamknięcie głównych transsaharyjskich szlaków handlowych do Libii i Egiptu dla eksportu i importu zwierząt, żywności i surowców spożywczych. Widoczny był wzrost cen na rynku podstawowym z powodu narastającej niepewności i ograniczonego transportu. Wyjątek stanowiły produkty zbożowe i mięsne, które produkowano na miejscu, ale pozostałe towary znacznie podrożały. Wcześniej, przed wybuchem konfliktu zbrojnego, Darfur posiadał tradycję migracji zarobkowej i przepływu pieniądza przez Libię i Egipt oraz inne kraje arabskie, które w wyniku konfliktu zaprzestały wymiany handlowej lub w znacznym stopniu ją ograniczyły. Blokada dróg migracji w wyniku niepewności co do możliwości uprawy ziemi spowodowała ograniczony dostęp do produktów pochodzenia rolniczego w miastach, a tym samym zamknięcie się gospodarstw w kręgu produkcji wyłącznie na własny użytek oraz wzrost zacho- �254 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... rowalności zwierzyny. Migracja zwierząt przy hodowli pasterskiej stanowi podstawowy element utrzymania systemu hodowli i produkcji. Ograniczając tę możliwość, doprowadzono do upadku niemalże całego systemu chowu zwierząt i produkcji pasterskiej. Konflikt w Darfurze, oprócz pogorszenia warunków życia, zniszczenia domów i zwierząt gospodarskich oraz zabójstw i gwałtów niewinnych cywilów, miał również znaczący wpływ na kulturę. Zrozumienie kultury Darfuru jest kluczowym elementem do zrozumienia ludzi i konfliktu. Badania pokazują, że aż 104 na 115 ankietowanych osób zdecydowanie uważa, że konflikt miał duży wpływ na ich kulturę (tabela 16). Tabela 16. Występowanie efektów kultury napływowej Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Widoczny efekt 104 57.5 46.5 Brak efektu 11 57.5 –46.5 Suma 115 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Przedstawiciele i eksperci wspólnoty międzynarodowej opisują zagadnienie kultury napływowej wyłącznie w kontekście zaspokajania potrzeb życiowych wewnętrznych przesiedleńców i uchodźców, pomijając wpływ tej sytuacji na inne grupy zaangażowane w handel. Jednoznacznie przedstawia to brak zrozumienia dla złożoności problemu gospodarki Darfuru. Zrozumienie wspomnianych wyżej powiązań pomiędzy gospodarką, utrzymaniem, zarządzaniem oraz dynamiką konfliktu są kluczowe dla zapewnienia wsparcia i planowanej pomocy humanitarnej. Ważne jest to również w aspekcie obiektywnego informowania społeczności międzynarodowej dla zapewnienia lokalnych procesów pokojowych, planowania odbudowy i dalszego rozwoju (tabela 17). �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 255 Tabela 17. Wpływ organizacji pozarządowych na zaprowadzenie pokoju Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Silny 44 39.3 4.7 Średni 65 39.3 25.7 Brak 9 39.3 –30.3 Suma 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Szacuje się, że 46,5% ludności znajduje się obecnie poniżej granicy ubóstwa oraz przewiduje się, że zjawisko to występuje dwukrotnie częściej na wsi niż w mieście. Ocenia się też, że w Chartumie ubóstwem dotknięte jest tylko ok. 25% populacji, podczas gdy w regionie Darfuru jest to ponad dwie trzecie29. Zdecydowana większość tych, którzy uczestniczyli w badaniu, odpowiedziała, że wojna miała wpływ na funkcjonowanie ubogich rodzin. Spośród 118 aż 115 respondentów odpowiedziało „tak” na to pytanie, co stanowi ok. 97% ogółu badanych (tabela 18). Tabela 18. Wpływ konfliktu na życie ubogich rodzin Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Tak 115 59.0 56.0 Nie 3 59.0 –56.0 Suma Różnica 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. W warunkach konfliktu nawet te rodziny, które mieszkają w stosunkowo bezpiecznych miastach, mogą zdecydować się na przeproNational Household Survey: Badanie przeprowadzone przez GUS Republiki Sudanu, w okresie od maja do czerwca 2009 r., aby ocenić aktualny poziom życia ludności. 29 �256 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wadzkę własnych członków rodziny do innych miejsc, aby uniknąć kontroli aparatu bezpieczeństwa państwa autorytarnego. Dochodzi do tego szczególnie w przypadku, gdy pojawia się podejrzenie przyłączenia się któregoś z członków rodziny do ruchów zbrojnych lub grup, których interesy są przeciwstawne interesom grup rządzących30. W konsekwencji brak bezpieczeństwa może być jednym z elementów konfliktu, który ma wpływ na rodzinne relacje. Podczas badań 112 ze 118 zapytanych odpowiedziało twierdząco (tabela 19). Tabela 19. Wpływ konfliktu na rodzinne relacje Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Tak 112 59.0 53.0 Nie 6 59.0 –53.0 Suma Różnica 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Stopień, w jakim miało miejsce pokojowe współistnienie w przeszłości i mechanizmy, które zostały wykorzystane do ułatwienia współistnienia, różnią się w zależności od miejsca. Ludność wiejska rolnicza i arabska (nomadyczna) miały harmonijnie ułożone kontakty aż do rozpoczęcia konfliktu. Były liczne związki małżeńskie między różnymi grupami etnicznymi i plemionami, a ludzie zapraszali się wzajemnie na uroczystości weselne31. W tabeli 20 pokazano liczebność związków małżeńskich międzyplemiennych i międzyetnicznych. 30 A. B r a n c h, Gulu Town in war... and peace? Displacement, humanitarianism and post-war crisis, Crisis States Working Paper 36 (Series 2), London 2008; zob. J. B e a l l, T. G o o d f e l l o w, D. R o d g e r s, Cities, conflict and state fragility, Crisis States Working Paper 85 (Series 2), London 2011. 31 S. J a s p a r s, S. O ’ C a l l a g h a n, Challenging choices: Protection and livelihoods in Darfur, HPG Working Paper, December 2008. �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 257 Tabela 20. Związki małżeńskie międzyplemienne i międzyetniczne Liczebność zbadana 76 Liczebność oczekiwana 51.0 Różnica 25.0 Nie 26 51.0 –25.0 Suma 102 Tak Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011. Według badań, które zostały przeprowadzone przez autora, aż 75% ankietowanych uważa, że konflikt miał wpływ na zmniejszenie się gotowości do zawierania związków małżeńskich pomiędzy osobami pochodzącymi z różnych plemion. Widać zatem, iż konflikt przyniósł skutki w wielu aspektach życia społecznego. 5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego i pokoju w Darfurze Konkurencyjne źródła utrzymania w przypadku braku dobrego zarządzania doprowadziły ostatecznie do niszczycielskiego konfliktu wokół dostępu do zasobów naturalnych. Brak kompleksowej analizy źródeł utrzymania przed przystąpieniem do rozmów pokojowych i pomocy humanitarnej pogłębiają tylko ryzyko konfliktu w Darfurze. Analiza źródeł utrzymania jest niezbędna, aby mieć pewność, że środki te są lokowane we właściwe miejsca, w zależności od potrzeb grup konkurujących o te same zasoby. Chodzi o zapewnienie obiektywnej pomocy humanitarnej, wykazanie odpowiedzialności w planowaniu, w celu doprowadzenia do ożywienia gospodarczego i stymulowania rozwoju. Do tej pory wsparcie faworyzowało pewne grupy, przy jednoczesnym marginalizowaniu innych. Na podstawie intensywnych badań terenowych i konsultacji, powstała teoria wyjaśniająca tło powstawania konfliktu w Darfurze, która określa także sposoby jego rozwiązania. �258 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Arabowie (głównie Abbala, pasterze wielbłądów) znaleźli się w sytuacji społecznej i gospodarczej marginalizacji w wyniku niskiego poziomu praktycznych umiejętności przydatnych we współczesnym świecie i niskiego poziomu ogólnej edukacji oraz ograniczeń w dostępie do służby zdrowia i innych usług publicznych. Konkurencja pomiędzy rolnikami i pasterzami zwiększyła się w ciągu ostatnich trzydziestu lat i wzmocniła presję na plemienne mechanizmy integracyjne i pojednawcze, które mogą być utrwalane w obliczu ingerencji rządu. Arabowie byli bardzo podatni na manipulacje rządowe w zamian za obietnice darowizn ziemskich lub innych wynagrodzeń. Ich wyłączenie z szerszego procesu pokojowego zwiększało poczucie marginalizacji i braku wsparcia32. Nieświadoma społeczność międzynarodowa wyklucza tę grupę z procesu pokojowego, co zagraża dalszym działaniom pomocowym i samo w sobie ma ogromny wpływ na bezpieczeństwo. W chwili, gdy sytuacja ta została zauważona i uznana przez obserwatorów międzynarodowych na ziemiach Darfuru, okazuje się, że grupy te są coraz trudniejsze do opanowania i zaspokojenia ich potrzeb w celu wyrównania poziomu ich rozwoju. W lipcu 2007 roku ponad 180 lokalnych i międzynarodowych podmiotów zebrało się w celu opracowania wspólnego porozumienia i wznowienia działań pokojowych oraz poprawy życia codziennego i gospodarki w Darfurze. Na podstawie tego opracowano bardziej strategiczne podejście do wspólnej pracy. Działania te zostały wsparte przez mały zespół z Uniwersytetu z Tufts, który został zaangażowany w analizę podstawowych potrzeb miejscowych populacji począwszy od 2004 roku. Wyniki ich pracy były spójne dla poszczególnych regionów i odzwierciedlały wcześniejH. Yo u n g, A. O s m a n, R. D a l e, Strategies for economic recovery and peace in Darfur; Why a wider livelihoods approach is imperative and inclusion of the Abbala (camel herding) Arabs is a priority, Feinstein International Center, lipiec 2007 r. 32 �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 259 szą analizę źródeł dokonaną przez Tufts i pozostałych analityków. Opracowano listę następujących rekomendacji33. 1. Postuluje się eliminowanie braku spójności przepływu informacji o procesach politycznych i wspieranie pomocy humanitarnej i rozwoju. Proponuje się wspieranie kompleksowego zarządzania zasobami naturalnymi, aby zapewnić bardziej strategiczne i spójne podejście do źródeł utrzymania. Analiza ta prowadzić ma do szerszego zakresu wsparcia dla konkretnego działania ukierunkowanego na wzmocnienie aktywów gospodarstw domowych, a także dla wsparcia dalszych procesów politycznych i instytucji. W ramach powyższej analizy wpływu konfliktu na rynek, handel i lokalną gospodarkę, łatwej będzie zrozumieć, gdzie jest źródło problemu, porażek i sukcesów oraz opracować strategię promowania równego dostępu do rynków i poprawy warunków dla kupujących i sprzedających. 2. Podkreśla się konieczność precyzyjnego określenia powodów wykluczenia i marginalizowania poszczególnych grup oraz określenia priorytetów udzielania pomocy humanitarnej dla zaspokojenia potrzeb plemion arabskich. Potrzeby te różnią się od potrzeb przesiedleńców, a muszą być rozpatrywane w kontekście długoterminowych procesów integracyjnych. Skrupulatna ocena będzie zobowiązywała do zapewnienia każdej akcji humanitarnej bezstronności i nie przyczyniania się do lokalnych konfliktów. Konieczna będzie także identyfikacja zaangażowanych stron w rządzie Sudanu i partnerstwo w procesie polityki zagadnień partnerskich w Darfurze, w celu wprowadzenia pozytywnych zmian politycznych. Powinno to obejmować uczestnictwo społeczności lokalnej w odrębnych akcjach humanitarnych, co opisano powyżej. Zmiany w polityce partnerskiej w danym regionie powinny zostać sporządzone na podstawie doświadczeń Unii Afrykańskiej. W ramach trwających procesów pokojowych powinno się także propagować 33 Tamże, s. 4. �260 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wspólne zrozumienie omawianych działań i presji wywieranych na grupy arabskie, zaniechania marginalizacji społecznej i gospodarczej w oparciu o ich obecną sytuację. Cel ten powinien być osiągnięty poprzez proces uczestnictwa w propagowaniu dialogu i identyfikacji potrzeb i źródeł dochodu. 3. Należy zapewnić także płynność akcji humanitarnych, bliskość między konkurencyjnymi źródłami dochodu i utrzymanie jawności procesów humanitarnych, czyli bezstronność, neutralność i niezależność. Wzmocnienie strategicznej koordynacji przywództwa i koordynacja źródeł utrzymania musi być ustabilizowana w ramach obecnych struktur ONZ, np. przez rozszerzenie prac istniejących grup roboczych, obejmowanie szerszego zakresu źródeł utrzymania, podejmowanie inicjatyw sektorowych poprzez promowanie konkretnych grup tematycznych. Choć ONZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization of the United Nations, FAO)34 odgrywa wiodącą rolę w koordynacji, musi zostać rozszerzone o inne agencje, jak Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej. Konieczne jest ponadto, zdaniem międzynarodowych obserwatorów, promowanie zrównoważonych metod gospodarowania zasobami. Zrównoważone zarządzanie musi być ściśle zintegrowane z programem źródeł utrzymania, a zwiększenie wsparcia humanitarnego ukierunkowane na ochronę i utrzymanie zasobów naturalnych. To wymaga wzrostu świadomości, oceny skutków i odpowiedniego działania w celu zgłaszania negatywnych skutków35. 34 Organizacja wyspecjalizowana ONZ utworzona z inicjatywy 44 państw koalicji antyhitlerowskiej uczestniczących w konferencji poświęconej problemom rolnictwa i wyżywienia, która odbyła się w maju 1943 roku w Hot Springs. Konferencja powołała do życia komisję, której celem było opracowanie projektu umowy założycielskiej FAO. Siedzibą FAO jest Rzym. Za: A short history of FAO, http://www.fao.org/about/en/, [28.03.2015]. 35 H. Yo u n g, A. O s m a n, R. D a l e, Strategies for economic recovery and peace in Darfur, dz. cyt., s. 5. �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 261 4. Podkreśla się także, że należy mieć na uwadze uprzywilejowane budowanie wpływów lokalnych podmiotów, w tym międzynarodowe organizacje pozarządowe, komitety programowe i krajowe dla pracowników. Trzeba promować rozwój potencjału lokalnego, instytucji oraz zasobów ludzkich, które muszą być priorytetem, biorąc pod uwagę nieprzewidywalne przyszłe zapotrzebowanie lokalnej ludności. Wśród metod pracy muszą być promowane dialog i silniejsze partnerstwo między sąsiadującymi grupami. Tworzenie organizacji społecznych i komitetów programowych powinno być szeroko zakrojone i nie ograniczone do specyficznych działań projektowych. Kryzys w Darfurze jest wynikiem marginalizacji peryferyjnej z punktu widzenia Chartumu prowincji pod względem politycznym i ekonomicznym w wielu obszarach i sektorach. Dialog ukierunkowany na przyjęcie pokojowych rozwiązań nie jest wystarczającym rozwiązaniem, gdyż przyczyny konflitku nie mogą być w ten sposób usunięte. Konieczne są działania o charakterze politycznym mające na celu usunięcie prawdziwych korzeni konfliktu. Rozwiązanie pokojowe z realną szansą powodzenia wymaga: – przyjęcia i przestrzegania zasady demokratycznej transformacji na poziomie krajowym i regionalnym, z poszanowaniem praw człowieka, gwarantowanymi przez konstytucję obejmującą prawa i wolności obywatelskie, delegowanie uprawnień, niezależne sądownictwo, zakaz dyskryminacji ze względu na rasę, religię, płeć, czy kulturę, oraz niewykorzystywanie religii w polityce; – równego udziału na wszystkich szczeblach administracji rządowej, zobowiązania do wprowadzenia zasady decentralizacji i rządu federalnego z podziałem władzy pomiędzy centrum i regiony; – sprawiedliwego podziału bogactwa pomiędzy centrum i regiony w celu osiągnięcia zrównoważonego i trwałego rozwoju; – przyjęcia zasad odnoszących się do własności ziemi w Darfurze w oparciu o prawa różnych pokoleń, biorąc pod uwagę dobro wspólne w tym regionie; �262 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... – szerzenia zasady pojednania i zgodnego, harmonijnego współistnienia między plemionami w Darfurze, mającej na celu ochronę czynnika społecznego. Działania zmierzające do zakończenia wojny w Darfurze muszą zacząć się od położenia kresu aktom prowadzenia wojny. Prawdziwy rozejm, nadzorowany przez afrykańskie siły rozszerzonej Unii i ONZ, dobrze wyposażone i obsługiwane, musi być przestrzegany, konieczne jest natychmiastowe i rozbrojenie milicji Dżandżawid. Należy rozpocząć dialog w celu osiągnięcia sprawiedliwego rozwiązania opartego na zasadach wymienionych powyżej. Nie wydaje się, aby jedyną drogą było odbudowywanie zniszczonych wsi i zapewnienie powrotu do nich ich pierwotnych mieszkańców. Warto też postawić na budowę nowoczesnych miast wiedlug aktualnych standardów. Kryzys w Darfurze wywodzi się także z braku praworządnych elit państwowych, które nie są skupione jedynie na walce o władzę. Tymczasem władza korzystając z bezkarności wdraża ludobójcze kampanie przeciwko obywatelom, pogłębia zróżnicowanie gospodarcze, kontynuuje działania dyskryminujące środowiska, powodujące marginalizację i nierówności. To właśnie było zawsze przyczyną sporów pomiędzy elitarną władzą a tymi ugrupowaniami, które pragną równości w Sudanie. Eksploatacja regionów peryferyjnych Sudanu spowodowała zubożenie tamtejszych populacji, podczas gdy bogactwo i władza zostały skumulowane w rękach wybranych nielicznych w Chartumie. Reżim religijno-fundamentalistyczny, łączący władzę państwową z religią powoduje dyskryminację jednym, a faworyzowanie innych grup,nierówny dostęp do władzy i niesprawiedliwy podział majątku narodowego. Przemoc strukturalna i ekonomiczna stosowana przez władzę, w postaci dyskryminacji i marginalizacji społeczeństw, osiągnęła „punkt krytyczny” i w ten sposób brak równowagi i walka o władzę w Chartumie doprowadziły do krwawego kryzysu. �zakończenie Wiadomo, że wojny nigdy nie kończą się tak szybko, jak się zaczynają, a zwłaszcza wojny domowe, gdzie strony konfliktu i ich interesy nakładają się na siebie i nie są do końca jasno określone. Tak jest i w tym przypadku. Konflikt w Darfurze trwa w dalszym ciągu, choć niektóre wydarzenia, które zaszły, spowodowały zmianę sytuacji politycznej i militarnej w tym regionie. Proces badawczy został zakończony w roku 2015, co sprawia, że tytułem uzupełnienia chronologicznego warto zasygnalizować także niektóre z najbardziej istotnych wydarzeń, które nastąpiły w przedziale czasowym nie objętym analizą, czyli od 2011 roku. Przede wszystkim pod koniec 2011 roku nastąpił upadek reżimu pułkownika Muammara Kaddafiego w Libii, jak wiadomo głównego protektora ruchów rebelianckich w Darfurze, a zwłaszcza Ruchu Sprawiedliwości i Równości, mającego największy wpływ na bieg wydarzeń w tym regionie. Po jego śmierci szef Ruchu Sprawiedliwości i Równości Chalil Ibrahim w dniu 22 grudnia 2011 roku uciekł z Libii. Rząd sudański z pomocą libijskich rebeliantów doprowadził jednak do jego zgładzenia. W ten sposób JEM utracił silnego i charyzmatycznego lidera, co miało znaczący wpływ na morale jego bojowników. Wiązało się to z faktem, że Czad wszedł w dialog z rządem Sudanu, który obiecał nie wspierać buntowników przeciwko rządowi Idrissa Deby w Czadzie. Wcześniej, 11 listopada 2011 roku, przedstawiciele czterech zbrojnych ugrupowań opozycyjnych Ruch Sprawiedliwości i Równości, Ruch Wyzwolenia Sudanu, Ruch Wyzwolenia Sudanu-Frakcja Abdela Waheda, Ruch Ludowego Wyzwolenia Sudanu �264 Zakończenie Północnego w mieście Kauda w Górach Nubijskich) zjednoczyli się w ramach Sojuszu Rewolucyjnego Frontu Sudanu. Dwa z tych ruchów były stroną porozumienia pokojowego podpisanego z rządem sudańskim. Pierwszy z nich to Ruch Ludowy kierowany przez Malika Agara, gubernatora Regionu Nilu Błękitnego, usuniętego przez prezydenta Omara Al-Baszira ze stanowiska po wybuchu walk między jego siłami i armią sudańską, a drugi to Ruch Wyzwolenia Sudanu prowadzony przez Mani Arko Minawi, byłego asystenta prezydenta Sudanu. Nowo powstałe ugrupowanie (Sojusz Rewolucyjnego Frontu Sudanu) wystosowało deklarację, która głosiła, że jego głównym celem jest „obalenie wszelkimi środkami rządzącej ekipy Kongresu Narodowego i restrukturyzacja państwa, zgodnie z nową konstytucją”. Głoszono hasła: Sudan demokratyczny, decentralizacja, liberalizm, zjednoczenie na zasadzie dobrowolności. W styczniu 2012 roku uwaga polityków w Sudanie skupiła się na małżeństwie prezydenta Czadu Idrissa Deby z córką przywódcy milicji dżandżawidów Musy Hilala (będącego na liście Międzynarodowego Trybunału Karnego), wspieranej przez rząd Sudanu podczas wojny w Darfurze. Wiele środowisk w Darfurze uznało to małżeństwo za rodzaj przymierza pomiędzy al-Baszirem i Debim. Niektóre źródła mówią nawet, że prezydent Czadu, który należy do grupy etnicznej Zaghawa (czyli tej samej, do której należał Chalil Ibrahim), ma prawdopodobnie coś wspólnego z jego zabójstwem. Stąd wielu Sudańczyków odbiera to małżeństwo jako „małżeństwo rekompensujące” morderstwo przywódcy Ruchu Sprawiedliwości i Równości, zwłaszcza że powszechnie było wiadome, iż Deby był za usunięciem Khalila z Czadu. Ruch Sprawiedliwości i Równości oskarżył nawet państwa regionalne o zabicie ich lidera. Oficjalni obserwatorzy międzynarodowi odrzucili jednak tę skargę, nie uznając tego małżeństwa za wydarzenie polityczne. Także sam Musa Hilal w jednym z wywiadów prasowych zdecydowanie �Zakończenie 265 odpierał zarzut wiązania małżeństwa jego córki z jakimikolwiek porozumieniami między reżimami w Sudanie i Czadzie. W 2013 roku Biuro ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej ogłosiło w swoim raporcie, że liczba wewnętrznie przesiedlonych w Darfurze do maja 2013 roku wyniosła 300 tysięcy osób, natomiast całkowita ich liczba w roku 2013 wyniosła już około pół miliona osób, czyli więcej niż w ciągu poprzedzających dwóch lat. Ogólnie rzecz biorąc w rezultacie konfliktu, który rozpoczął się w 2003 roku, ponad dwa miliony osób mieszka obecnie w obozach dla uchodźców. W lutym 2014 roku w Addis Abebie, pod przewodnictwem byłego prezydenta RPA Thabo Mbeki, rozpoczęły się negocjacje rządu sudańskiego z ugrupowaniami zbrojnymi z Darfuru. Ruch Wyzwolenia Sudanu kierowany przez Mani Arko Minawi i Ruch Sprawiedliwości i Równości na czele z Dżibrilem Ibrahimem zgłosiły jednak sprzeciw, wskazując na „powtarzające się błędy” w odniesieniu do poprzednich dwustronnych porozumień pokojowych, podpisanych przez niektóre ugrupowania Darfuru z rządem w Chartumie, takich jak dokument z Doha. Podkreślili, że rozwiązanie dla kryzysu w Darfurze i w innych regionach powinno powstać na szczeblu krajowym. Natomiast delegacja rządowa pod przewodnictwem Amina Hassana Omara uważała, że dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze stanowić będzie jedynie przedmiot negocjacji. Sesje mediacyjne, po kilku próbach podjętych przez Mbekiego, doprowadziły do uzgodnienia poglądów między obiema stronami. W czerwcu 2014 roku Sudański Front Rewolucyjny kierowany przez Malika Agaar podpisał z liderem Partii Umma Sadiqiem Al-Mahdim Deklarację Paryską, w celu zjednoczenia sił opozycji, zatrzymania wojny i budowania państwa obywatelskiego. Był to pierwszy tego rodzaju dokument pomiędzy dwoma stronami, w którym podkreślono, że wojna domowa w Sudanie to ostatecz- �266 Zakończenie ność. Ogłoszono, że Front Rewolucyjny, który walczy w Darfurze i prowincjach Błękitnego Nilu i Kordofanie Południowym, podpisze rozejm. Obie strony zgodziły się na podjęcie nowych wspólnych działań między wszystkimi siłami politycznymi. Podkreślono także potrzebę zawarcia umowy regionalnej i międzynarodowej. W czerwcu 2015 roku podjęto próbę aresztowania Omara Hasana al-Baszira, na którym ciąży od 2009 roku zarzut zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, podczas jego wizyty w RPA, na szczycie Unii Afrykańskiej w Johannesburgu. Pomimo decyzji Sądu Najwyższego RPA o zakazie opuszczania tego kraju Al-Baszir jednak z niego wyjechał, prawdopodobnie za wiedzą władz RPA. Prowadzone badania pozwalają stwierdzić, że sytuacji w Darfurze nie poprawia ogólnie zły stan gospodarki panujący w całym kraju od czasu secesji Sudanu Południowego. Gospodarka kraju była do tego czasu uzależniona od ropy naftowej, a tracąc główne jej źródła, znalazła się na skraju upadku. Pomimo funkcjonowania w dalszym ciągu ropociągu zgodnie z umową w Chartumie, fakt istnienia ugrupowań zbrojnych w Darfurze i Kordofanie Południowym osłabia państwo. Region Darfuru, żyjący w niepokoju od kilkudziesięciu lat, obecnie stoi przed ryzykiem kolejnej, nowej wojny, która w zasadzie nawet już się rozpoczęła, co potwierdzają niezależni obserwatorzy. Z punktu widzenia niniejszej rozprawy wydarzenia te nie wnoszą jednak już nic nowego do odpowiedzi na zasadnicze pytanie o przyczyny tego konfliktu. Odpowiedź na to pytanie jest zgodna z przyjętymi na wstępie założeniami, że wiodącymi uwarunkowaniami konfliktu w Darfurze są aspekty ekonomiczne w połączeniu z ekologicznymi, a dopiero w dalszej kolejności uwarunkowania polityczne, społeczne i etniczne. Konflikt zbrojny w Darfurze można porównać do trzeciej zasady dynamiki Newtona, która mówi, że akcja wywołuje reakcję. �Zakończenie 267 Kryzys środowiskowy, lata zaniedbań i marginalizacji tej prowincji przez rząd centralny, a z drugiej strony kolejne nieudolne próby podporządkowania sobie Darfuru przez Chartum, odbierane były przez Darfurczyków jako głęboka niesprawiedliwość oraz atak i pogwałcenie ich praw, co w efekcie wywoływało reakcję i obronę autonomii swojego regionu. Regionu mającego w dodatku własne, pamiętane dotąd, tradycje państwowości. Przez ostatnie dziesiątki lat w mieszkańcach tego regionu Sudanu narastało niezadowolenie i nienawiść wobec nilocentrycznej polityki, zarówno wśród miejscowych plemion nomadów arabskich, jak i miejscowych nigryckich rolników. Złość mieszała się z bezradnością i świadomością wyalienowania. Dla Darfurczyków dysponujących ograniczonym dostępem do ziemi i źródeł wody była to sytuacja, która nie tylko utrudniała im życie, ale wywoływała bunt przeciwko takim warunkom i takiemu traktowaniu. Pozostawieni sami sobie, Darfurczycy nie zgadzali się na egzystowanie w tym upośledzonym gospodarczo regionie. Konflikt w Darfurze to wojna wyjątkowo okrutna. Jak każda wojna domowa na świecie to wojna bratobójcza, gdyż, jak zostało to już podkreślone, określenie Arab i Afrykanin (biały i czarny), to określenia względne i symboliczne, po części wywodzące się z kolonialnych narracji. Nie ma tu ostro przebiegających granic między tymi grupami. W praktyce jedni mogą być drugimi, ale wszyscy są na pewno Darfurczykami, a w szerszym sensie również Sudańczykami. Z powodu tej wojny cierpią wszyscy, żołnierze i ludność cywilna. Walczący po wszystkich stronach konfliktu nie oszczędzają nikogo i nie liczą się z nikim. Głównymi ofiarami są kobiety i dzieci oraz mieszkańcy obozów dla uchodźców, które nie zapewniają im bezpieczeństwa. Bojówki rządowe i pospolici bandyci nadal bezprawnie napadają i gwałcą uchodźców na terenach, na których powinni być chronieni. �268 Zakończenie Społeczność międzynarodowa w okresie ostatnich lat stale podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawemu konfliktowi, jednakże próby osiągnięcia trwałego porozumienia były i są utrudnione z uwagi na głębokie podziały panujące wśród różnych stron zaangażowanych w ten konflikt. Wielu obserwatorów zagranicznych przygląda się tej sytuacji, ale niewielu stara się dotrzeć do sedna tego konfliktu. Wiele organizacji reaguje schematycznie, jak przy wszystkich innych tradycyjnych walkach zbrojnych. Tymczasem w przypadku tej wojny ta schematyczność nie pomaga, lecz wprost przeciwnie, pogłębia problem. Tylko nieliczni mają świadomość, że kluczem i warunkiem do powstrzymania tych okrutnych walk jest odnalezienie kluczowych przyczyn tego konfliktu. Analizy wskazujące na mnogość czynników, które mogły się do wybuchu danego konfliktu przyczynić, mają oczywiście swoje zalety. Autor starał się w tej rozprawie również je zauważać i brać pod uwagę. Z drugiej jednak strony, takie podejście może mieć negatywne skutki z punktu widzenia efektywności procesu pokojowego, ponieważ w praktyce politycznych negocjacji i tak bardzo często wyróżnia się jeden z nich, czyli np. czynnik etniczny, jak w przypadku Darfuru. Tak się składa, że akurat ten czynnik w sprawie Darfuru jest bardzo często podnoszony, co sprawia, że prowadzi to do złej oceny sytuacji i w efekcie uniemożliwia rozwiązanie problemu. Tymczasem, zdaniem autora tej pracy, nie tyle czynnik etniczny jest tu kluczowy, ile to, co Paul Williams nazywa źle przeprowadzoną lub niedokończoną dekolonizacją1, co ma związek z czynnikiem etnicznym w tym sensie, że Darfur był w okresie przed kolonialnym odrębnym państwem i został wbrew swej woli przyłączony do reszty Sudanu, w którym rządziły i rządzą przedstawiciele elit 1 P.D. W i l l a m s, War & conflict in Africa, Cambridge 2011, s. 11. �Zakończenie 269 wywodzących się znad Nilu, potomkowie dawnego państwa Fundż, z którymi tenże Darfur zawsze rywalizował. Kluczową przyczyną konfliktu, wokół której powinny koncentrować się negocjacje pokojowe, jest jednak kwestia niesprawiedliwej alokacji zasobów dokonywanej przez rząd centralny w Chartumie, innymi słowy mówiąc preferowanie rozwoju nilocentrycznego, będącego przedłużeniem polityki gospodarczej jeszcze z okresu kondominium. To ta polityka doprowadziła do kryzysu gospodarczego, który stał się przyczyną protestów i żądań zmian wyjątkowo nieefektywnego ekonomicznie systemu politycznego. Konstatacje te nie są sprzeczne z ogólnym poglądem na przyczyny kryzysów w Afryce, że szukać ich należy w niewydolności afrykańskich rządów autorytarnych, opartych na biurokracji na wzór zachodni popełniających wiele błędów w swej polityce gospodarczej i społecznej2. Inny wniosek, który nasuwa się przy analizowaniu takiego konfliktu, jak wojna w Darfurze, to słabość międzynarodowego systemu bezpieczeństwa czy też niemożność jego zbudowania siłami tylko afrykańskimi (czego dowodzi próba podjęta przez Unię Afrykańską w Darfurze), z powodu finansowej słabości i wzajemnego skonfliktowana państw afrykańskich. Stąd zasadna jest konkluzja o konieczności wsparcia ich ze strony państw i organizacji zachodnich. Jednakże w tym przypadku należy zwrócić uwagę na fakt, iż zachodnie misje dyplomatyczne są zwykle spóźnione, stąd byłoby lepiej, aby pokojowe działania polityczne oddać jednak w ręce Afrykańczyków, a siłom zachodnim przeznaczyć zadania w ramach misji pomocowych. Na koniec należy stwierdzić, że kluczową kwestią w zrozumieniu przyczyny konfliktu w Darfurze jest także zrozumienie słabości Sudanu. Słabości nie tyle wojskowej, co biurokratycznej i możliwości wpływania na swoje społeczeństwo przy pomocy systemu 2 Tamże. �270 Zakończenie propagandowego i edukacyjnego. Władze Sudanu, podobnie jak wielu innych państw afrykańskich, nie potrafią sobie poradzić z konfliktem nawet o niewielkim zasięgu, gdyż szybko wykorzystany zostaje jego kontekst etniczny lub religijny, co prowadzi do jego eskalacji. Podkreślić jednak należy, że czynniki te pojawiają się dopiero w trakcie trwania konfliktu i nie one są jego przyczyną. To słabość rządu sudańskiego (będąca konsekwencją słabości ekonomicznej) prowadzi do zbyt pospiesznego stosowania represji, gdyż władze widzą w nich jedyną szansę utrzymania pokoju. �bibliografia 1. Źródła niepublikowane Badania sondażowe prowadzone przez autora przy pomocy kwestionariusza „Badania Terenowe Ludności w Darfurze”. Rozmowa autora z dr. Hassanem Al-Turabim, uczonym i politykiem, odgrywającym także praktyczną rolę w tym konflikcie, przeprowadzona 5.11.2011 roku, w Chartumie w Sudanie (dr H. Al-Turabi zmarł w 2016 roku). Rozmowa autora z zastępcą dyr. Fashirskiego Biura Sieci Wiejskiej, 15.11.2011 roku, w Północnym Darfurze. Rozmowa autora z Hajdrem Ibrahimem, sudańskim badaczem i naukowcem, znawcą problematyki Sudanu, a w szczególności Darfuru i Sudanu Południowego 12.04.2014 roku w Londynie, w Wielkiej Brytanii. Rozmowa autora z Mahmoudem Abbakerem Suleimanem, lekarzem, pisarzem i badaczem sytuacji w Darfurze, 4.09.2014 w Bedford w Wielkiej Brytanii. Rozmowa autora z Ahmedem Ibrahimem Diraige, który stworzył (Darfur Development Front, DDF), 10.03.2012 roku, w Oksfordzie w Wielkiej Brytanii. Wywiad przeprowadzony przez autora z Ahmedem Hussainem Adamem, sudańskim politykiem, byłym rzecznikiem darfurskiego Ruchu Sprawiedliwości i Równości, specjalistą akademickim w dziedzinie prawa międzynarodowego, 3.04.2012 w Londynie, w Wielkiej Brytanii. �272 Bibliografia Wywiad przeprowadzony przez autora z Ministerm Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, 18.03.2016 roku, podczas jego oficjalnej wizyty w Warszawie, w Polsce. 2. Dokumenty Decyzja Rady 2012/312/WPZiB z dnia 18 czerwca 2012 r. w sprawie misji Unii Europejskiej w dziedzinie WPBiO dotyczącej ochrony lotnictwa w Sudanie Południowym (EUAVSEC-South Sudan), Dz. U. L 158, 19.6.2012. Porozumienie w sprawie humanitarnego zawieszenia broni w konflikcie w Darfurze. Podpisana w dniu 8 kwietnia 2004 roku w Ndżamenie, w Czadzie, między rządem Sudanu, SLM oraz JEM. Porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006 roku, znane jako Umowa z Abudży. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556 z dnia 30 lipca 2004 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1590 z dnia 24 marca 2005 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1672 z dnia 25 kwietnia 2006 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1881 z dnia 30 lipca 2009 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1945 z dnia 14 października 2010 roku. Umowa o warunkach powołania Komisji ds. zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze. Podpisana w dniu 28 maja �Bibliografia 273 2004 roku w Addis Abebie w Etiopii między rządem Sudanu, SLM oraz JEM. Umowa ramowa w celu rozwiązania konfliktu między rządem Sudanu (GOS) i Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości (LJM). Podpisanie umowy nastąpiło 18 marca 2006 roku, za pośrednictwem Kataru i mediacji AU-ONZ w ramach cyklu spotkań w Doha. 3. Monografie książkowe Abdel Karim A., Altawzeei alsukani wi Darfur wa Alsudan (Rozmieszczenie ludności w Darfurze i w Sudanie), Chartum 2006. Abdelmagsud Z., Albea wa Alinsaan (Człowiek i Środowisko), Aleksandria 1997. Abdel-Rahman A., Hawl altagdum lmuhraz biszaan alwdea alinsani fi farfur (O postępach w sprawie sytuacji humanitarnej w regionie Darfuru), tom 1, Kair 2006. Abdul-Jalil M., The dynamics of ethnic identification in Northern Darfur, in The Sudan ethnicity and national cohesion, Bayreuth 1984. Abu Elbashar M., The tribal war in Darfur: A resources fight developed into ethnic and political conflict, London 1993. Abu Ziad A., Darfur: nahr aldam wa naar algabael (Darfur: rzeka krwi i ognia plemion), Khartoum 2008. Ahmed S., Sudanese rural society: Its development and dynamism, Khartoum 1982. Ahmed A.M., Rural production systems in the Sudan: A general perspective, w: Beyond conflict in the Horn, ed. C. Doornbos, London 1992. Al-Badawi S., Alsiag aljgrafii li Darfur (Darfur, kontekst geograficzny), Kair 2005. �274 Bibliografia Albatahani A., Azmat al Hukm wi alsudan: Azmat himana am himanat azma? (Kryzys zarządzania w Sudanie: kryzys dominacji czy dominacja kryzysu?), Khartoum 2011. Albouhtri Z., Musklat Darfur aljuzur altarikhyia – al-abaad al-igtimayia – al-tatawrat al-siysia (Problem Darfuru, historyczne korzenie, społeczne wymiary rozwoju sytuacji politycznej), Kair 2006. Al-Gasas M., Altasahur: Tadahwor al-aradi fi al-manatik al-jafaa (Pustynnienie: degradacja ziemi w suchych regionach), Kuwejt, 1999. Al-Shami S., Alssudan dirasat jughrafia (Sudan badania geograficzne), Alexandria, 2002. Al-Shami S., Dirasat fa jughrafiat alssudan almuasalat walttatawwur alaiqtisadaa fa alssudan (Badania geograficzne Sudanu – transport i rozwój gospodarczy w Sudanie), Kair 1959. Ali H., Darfur’s Political Economy: A quest for development, New York 2015. Anderson J., Williams A., Head V., Rzezie, masakry i zbrodnie wojenne od starożytności do współczesności, Warszawa, 2009. Apsel J., Darfur: Genocide before our eyes, New York 2007. Bachler G., Spillmann K., How to cope with environmental conflicts, Zurych, 2011. Barbour K.M., The Republic of the Sudan: A regional geography, London 1964. Barszam N., Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008. Beshir M., The Southern Sudan from conflict to peace, Khartoum 1975. Beshir M., The Southern Sudan: Background to conflict, Khartoum 1970. Bielawski J., Mały słownik kultury świata arabskiego, Warszawa 1971. Blaker L., Heart of Darfur, Stoughton 2008. �Bibliografia 275 Buchanan-Smith M., Mohammed M.I., Regional policy food insecurity: The case of Darfur, Khartoum 1991. Buzan B., People, States and fear, London 1983. Charlie W., Osman M., Ali E., Construction on Expansive Soils in Sudan, New York 1984. Cheadle D., Prendergast J., Not on our watch: The mission to end genocide in Darfur and beyond, New York 2007. Cockett R., Sudan. Darfur and the failure of an African State, Hampshire 2010. Crilly R., Saving Darfur: Everyone’s Favorite African War, London 2010. Czapliński W., Odpowiedzialność za naruszenia prawa międzynarodowego w związku z konfliktem zbrojnym, Warszawa, 2009. Daly M.W., Darfur’s Sorrow: A History of destruction and genocide, Cambridge, 2007. Djimeli T.A., Darfour. Au-delà de la guerre, Yaounde 2007. El-Bushra M., Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005. El Zain M., The Origins of Current Conflicts: Rural Water Provision and the Reshaping of Human Settlements and Environmental Resources in Western Sudan, Addis Ababa 2006. Fearon D., Laitin D., Ethnicity, insurgency and civil war, „American Political Science Review”, 97(2003), s. 75–90. Flint C., Introduction to Geopolitics, New York 2006. Flint J., Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, Geneva 2009. Flint J., Waal de A., Darfur: A short history of a long war, London 2006. �276 Bibliografia Hagar A., Albud alsiasi li asraa algabali fi Darfur (Polityczny wymiar plemiennego konfliktu w Darfurze), Khartoum 2005. Hari D., Dans L’enfer du Darfour, Paris 2008. Harir S., Arab belt versus African belt: Ethnic-political conflict in Darfur and the regional cultural factors, w: Short-cut to decay: The case of the Sudan, eds. S. Harir, T. Tvedt, London 1993. Harir S., Militarization of conflict, displacement and the legitimacy of the state: A case from Darfur Western Sudan, Bergen 1992. Harir S., Racism in Islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. Hassan S.M., Ray C.E., Darfur and the crisis of governance in Sudan: A critical leader, Ithaca 2009. Holstein-Beck M., Konflikty, Warszawa 1983. Houghton J., Global Warming: The Complete Briefing, Cambridge 2009. Ibrahim F.N., Ecological imbalance in the Republic of the Sudan: With special reference to desertification in Darfur, Bayreuth 1984. Johnson D.H., The root causes of Sudan’s civil wars, Bloomington 2003. Kahn L., Alter J., Darfur: Twenty years of war and genocide in Sudan, New York 2008. Keen D., Targeting emergency food aid: The Case of Darfur 1985, w: S Maxwell, To cure all hunger, Exceter 1991. Kibeida G., Background of the conflict, w: Darfur Report 2006, Khartoum 2006. Kościółek J., Konflikt w Darfurze, Toruń 2010. Kozi Saeed A., Al-rahii almutanagil wa asarhu wi al bia wa almujtamaa wi wilaja shamal Darfur (Ruchomy tryb wypasu i jego wpływ na środowisko i społeczeństwo w Darfurze Północnym), Khartoum 2004. �Bibliografia 277 Kukułka J., Teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2000. Lampen G.D., The Baggara Tribes of Darfur, „Sudan Notes and Records”, 15(1933), nr 11. Large D., Sudan’s foreign relations with Asia, China and the politics of ‘Looking East, Pretoria 2008. Lizak W., Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012. Łoś R., Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013. Łoś-Nowak T., Współczesne stosunki międzynarodowe, Wrocław 2010. MacMichael H.A., A History of the Arabs in the Sudan, vol. 1, London, 1967. Mahdi H., Security problems in Darfur: A study of armed robbery and tribal conflicts, Omdurman 1999. Malwal B., People & power in Sudan: The struggle for national stability, New York 1981. Mamdani M., Saviors and survivors. Darfur, politics, and the war on terror, Dakar 2010. McGinness S., Climate Change and The Kyoto Protocol, London 2001. Mohammadeen M., Ahmed H., Alagaleem aljafaa (Suche regiony), Riyadh 1985. O’Fahey R.S., State and society in Darfur, London 1980. Oliver R., Atmore A, Medieval Africa 1250–1800, Cambridge 2001. Prunier G., Darfur: A 21st century genocide, London 2008. Prunier G., Darfur: The Ambiguous Genocide, Ithaca 2005. Reeves E., A long day’s dying: Critical moments in the Darfur genocide, Toronto 2007. Rubin B., The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture, New York 2015. �278 Bibliografia Salih M., Understanding the conflict in Darfur, Copenhagen 2005. Silverman D., Interpretacja danych jakościowych: metod analizy rozmowy, tekstu i interakcji, Warszawa 2007. Słowik A., Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, Toruń 2014. Steidle B., Wallace G., The devil came on horseback: Bearing witness to the genocide in Darfur, New York 2008. Suliman M., Sudan: Resources, identity and war, Cambridge 2000. Suliman M., Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004. Suliman O., The Darfur Conflict: Geography or Institutions?, New York 2010. Tajudeen A., Pan Africanism:Politics, Economy and Social Change in the Twenty first Century, New York 1996. Totten S., Markusen E., Genocide in Darfur: Investigating the atrocities in the Sudan, New York 2006. Tymowski M., Sudan Wschodni od XVI do początku XIX w. Fundż i Dar Fur, w: Historia Afryki do początku XIX wieku, red. M. Tymowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996. Waal de A., Emergency food security in Western Sudan: What is it for?, w: S. Maxwell, To cure all hunger, Exceter 1990. Waal de A., Famine that kills: Darfur, Sudan, Oxford 2005. Waal de A., The Wars of Sudan, „The Nation”, 2007. Waal de A., War in Darfur and the search for peace, Harvard 2007. Waal de A., Who are the Darfurians? Arab and African identities, violence and external engagement, w: Darfur Report 2006, Khartoum 2006. Williams P.D., War & Conflict in Africa, Cambridge, 2011. �Bibliografia 279 Zarroug M., The Kingdom of Alwa, Calgary 1991. Ząbek M., Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa, 1998. Ząbek M., Prawa człowieka a prawa ludów „tubylczych” w kontekście sytuacji społeczności rdzennych i zmarginalizowanych na kontynencie afrykańskim, w: Pierwsze narody, Warszawa, 2002. Ząbek M., Prawo do wolności wypowiedzi w ONZ-owskim systemie ochrony praw człowieka a znaczenie słowa w tradycyjnej kulturze Afryki, w: Horyzonty antropologii kultury, Warszawa, 2005. Zięba R., Kategoria bezpieczeństwa w nauce o stosunkach międzynarodowych, Toruń 2005. Żurkowska K., Bezpieczeństwo międzynarodowe – przegląd aktualnego stanu, Warszawa 2011. 4. Ekspertyzy i raporty Abdelbagi J., Past and future of UNAMID: Tragic failure or glorious success?, Geneva 2010. Abdul-Jalil M., The dynamics of customary land tenure and natural resource management, w: Land Reform, Land Settlement and Cooperatives (FAO), 2006. Ahmed G., The Chinese Stance on the Darfur Conflict, South African Institute of International Affairs, China in Africa Project, 2010. Ahmed I., „Causes of Tribal Conflicts in Dar Fur”, „Sudanese Human Rights Quarterly”, Number 8, July 1999. Alexander K., Raftopoulos B., Peace in the Balance: The Crisis in the Sudan, Institute for Justice and Reconciliation, 2006. Ali A.G., Elbadawi I., El-Batahani A., The Sudan’s civil war: Why has it prevailed for so long?, Paper prepared for case study project on civil �280 Bibliografia wars, on the causes, consequences, and resolution of the civil war in Sudan, Montreal, March 2003. Ali H. Military Expenditures and Inequality in the Middle East and North Africa, „Defence and Peace Economics”, 23(2012), nr 6, s. 575–589. Ali H., Altaklufa Aligtisadyia Li harb Darfur (Koszt ekonomiczny wojny w Darfurze), Doha 2011. Barakat S., The Qatari Spring: Qatar’s emerging role in peacemaking. Kuwait Programme on Development, Governance and Globalization in the Gulf States, LSE, 2012. Beyond emergency relief, longer-term trends and priorities for UN agencies in Darfur, Khartoum 2010. Collier P., Hoeffler A., Greed and grievance in civil war, World Bank Policy Research Collier P., Sambanis N., Understanding civil war, evidence and analysing, Washington 2005. Elasha B., El Sanjak A., Global Climate Changes: Impacts on Water Resources and Human Security in Africa, Addis Ababa 2006. El-Bushra M., El-Sayed O., Taha O., A Model for the Distribution of Waters of International Rivers Among Sharing Countries, „Sudan Notes & Records”, 2000, nr 4, s. 159–171. Ferris E., Winthrop R., Education and Displacement: Assessing Conditions for Refugees and Internally Displaced Persons affected by Conflict, Background Paper for the Gl obal Monitoring Report, 2010. Guha-Sapir D., Darfur: Counting the Deaths, Mortality Estimates from Multiple Survey Data, Cred 2005. Haroun B., Adam N., Ethnic Composition, Economic Pattern, and Armed Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8. �Bibliografia 281 Internal Displacement Global Overview of Trends and Developments in 2010, Internal Displacement Monitoring Centre Norwegian Refugee Council, 2011. Ismail O., LaRocco A., Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, Washington, August 2012. Jeong H., Conflict Management and Resolution An introduction, New York 2010. Mahmoud M., Inside Darfur: Ethnic Genocide by a Governance Crisis, „Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East”, 24(2004), nr 2, s. 3–17. Olsen G., Sub-Saharian Africa. A priority region EU conflict management, w: R. Whitman, S. Wolff, The European Union as a Global Conflict Manager, New York 2012. Plaut M., Who are Sudan’s Darfur rebels?, May 2006. Satti Y., Pastoralists, Land Rights and Migration Routes The Case of West Darfur State, Addis Ababa 2006. Stewart F., Horizontal inequalities: A neglected dimension of development, Oxford 2004. Sudan: Post-conflict Environmental Assessment, Natural Disasters and Desertification, United Nations Environment Programme, 2012. Suliman M., Civil war in the Sudan: From ethnic to ecological conflict, „The Ecologist”, 23(1993), nr 3. Tanner V., Tubiana J., Divided they fall: the fragmentation of Darfur’s rebel groups, Geneva 2007. The Sudanese press after separation. Contested identities of journalism, Berlin 2012. Tknh J., Darfur: Alttaqsimat al’iidariat walnnizae alqabli (Darfur: podziały administracyjne i konflikty plemienne), Chartum 2014. �282 Bibliografia Tubiana J., Tanner V., Abdul-Jalil M., Traditional authorities peacemaking role in Darfur, Washington 2012. United Nations High Commissioner for Refugees, Division of International Protection – UNHCR, country of origin research and information, Darfur 2012. Zwan J., Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan, Sudan and South Sudan Case Study, Initiative for peacebuilding, 2011. 5. Artykuły naukowe i rozdziały w monografiach Abdi O., Glover E., Luukkanen O., Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification: Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. Abu sin M.E., Environmental Causes and Implications of Population Displacement in Sudan, w: War and Drought in Sudan: Essays on Population, ed. E. Eltigani, Gainesville 1995. Awok S., Mohamed E., Tahir H., Prospects of Community Forestry in Jebel Marra Area, Greater Darfur State, Sudan, „Journal of Natural Resources and Environmental Studies”, 1–2(2013), s. 19–24. Burniat N., Apple B., Genocide in Darfur: Challenges and opportunities for action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, nr 37: November 2008 – April 2009 Burr M. J., Collins R.O., The long road to disaster in Darfur, Princeton 2006. Cobham A., Causes of confl ict in Sudan: testing the Black Book, „European Journal of Development Research”, 17(2005), nr 3, s. 462–480. El-Tom A., The Black Book of Sudan: Imbalance of power and wealth in Sudan, „Journal of African National Affairs”, 2(2003), nr 1, s. 25–35. �Bibliografia 283 Hassan S., The Sudan National Democratic Alliance (NDA): The Quest for Peace, Unity and Democracy, „Issue: A Journal of Opinion”, 21(1993), nr 1–2, s. 14–25. Jermakowicz P., Konflikt społeczny, zagadnienia teoretyczne, w: Rozwiązywanie sytuacji konfliktowych w wymiarze jednostkowym i społecznym, red. M. Plucińska, Poznań 2014. Karamalla-Gaiballa N., Darfur. Spojrzenie historyczne i społeczne, problemy dostępności zasobów naturalnych, struktura społeczno-etniczna, w: Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2012. Karamalla-Gaiballa N., Geneza konfliktu i ruchów zbrojnych w Darfurze, w: Bilad as-Sudan – Kultury i migracje, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. Karamalla-Gaiballa N., Hal sajhil Alsalam Fi Rubua Alsudan (Czy będzie pokój w całym Sudanie), „Review of Archaeological & Anthropological Current Research in the Sudan”, 2005. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Podejście systemowe jako podstawa projektowania i zarządzania organizacją wirtualną, w: Komputerowo zintegrowane zarządzanie, t. 2, red. R. Knosala, Warszawa 2003. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Rozwiązanie Business Intelligence a hurtownie danych, w: Metody i systemy komputerowe w badaniach naukowych i projektowaniu inżynierskim, red. R. Tadeusiewicz [i in.], Kraków 2003. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Symulacja komputerowa jako narządzie wspomagające podejmowanie decyzji ekonomicznych w przedsiębiorstwie, w: Modelowanie procesów ekonomicznych, Kielce 2002. Karamalla-Gaiballa N., The European Union role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur, „International Journal of Sudan Research”, 5(2015), nr 1. �284 Bibliografia Marchal R., Chad-Darfur: How two crises merge, „Review of African Political Economy”, 33(2006), nr 109, s. 467–482. Omar A., Edinam K., Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification, Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. Reynolds J., Stafford Smith D., Global Desertification: Do Humans Cause Deserts?, Berlin 2002. Suliman M., The War in Darfur: The Resource Dimensiont, „Sudanese Journal for Human Rights’ Culture and Issues of Cultural Diversity”, 2008, nr 8, s. 9–17. Wallis W., The Black Book history or Darfur’s darkest chapter, „The Financial Times”, 20 August 2004. Wybranowski D., Uwarunkowania, przebieg i konsekwencje kryzysu humanitarnego w Darfurze w latach 2003– 2006, w: Kryzysy humanitarne wywołane działalnością człowieka. Solidarność humanitarna, red. J. Dobrowolska-Polak, Poznań 2012. 6. Źródła internetowe Abdelaati A., Darfur: Judhur wamalat alssira almusallah, http://www. aljazeera.net/home/Getpage/6c87b8ad-70ec-47d5-b7c4-3aa56fb 899e2/04515945-482b-46b4-96c1-7f384f32bcbb, [22.05.2014]. Abdelaati A., http://darfurcurentcrisis.blogspot.com/2005/02/blog-post_18.html [18.02.2012]. Abdul Aziz H., R. Ma’in, http://ssnp.net/content/view/574/141/, [9.05.2012]. Abdurrahim S., Cooperation between the African Union (AU) and the European Union (EU) with regard to peacemaking and peacekeeping in Africa, https://ujdigispace.uj.ac.za/handle/10210/2274, [29.05.2015]. �Bibliografia 285 African Economic Development Institute (AEDI), www.africaecon.org/ index.php/africa_ business_reports/read/30, [28.03.2015]. Al-Aradi F., http://www.alsharq.net.sa/2012/05/20/295543, [24.02. 2012]. Al-Nahaas M., Azmat Farfur: Bidaitha wa tatowrha (Kryzys w Darfurze: Początek kryzysu i jego ewolucji), http://meshkat.net/node/14370, [27.02.2013]. Alnnur W., Asrar jadida fi eamaliat aldhdhirae alttawil (Nowe tajemnice operacji „długie ramie”), http://almeghar.com/permalink/25750. html, [20.05.2015]. Alnnur K., Together We Stand Divided We Fall: Understanding Tribal Conflicts In Darfur, Peace Reseach institute, 2014, http://pri.uofk. edu/multisites/UofK_pri/images/stories/pri/papers/Darfur-War-Economic.PDF, [27.03.2015]. Al-Nour A.A., Darfur, 10 Years On: No Closer to Peace, February 28, 2013r.,http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/02/darfur-conflict-no-peace.html#, [23.03.2015]. Alsudan Aljugrafia alsijasia wa alimkaniat al-zrayia (Geografia polityczna Sudanu i potencjał rolny), http://www.nectarforum.com, [20.03.2014]. Altyib O., Aljudhur alttarikhiat limushkilat Darfur (Historyczne korzenie problemu Darfurze), ttp://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_3601000/3601730.stm, [12.02.2015]. Barnes G., The International Criminal Court’s Ineffective Enforcement Mechanisms: The Indictment of President Omar Al Bashir, „Fordham International Law Journal”, 34(2011), nr 6, [20.06.2015]. Bashari N., Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. Burke M.B., Miguelc E., Satyanathd S., Dykemae J.A., Lobellb D.B., Warming increases the risk of civil war in Africa, vol. 106, 2009, http://i. �286 Bibliografia unu.edu/media/ourworld.unu.edu-en/article/1129/Warmingincreases-the-risk-of-civil-war-in-Africa1.pdf, [28.03.2015]. Buzzard L., Holding an arsonist’s feet to the fire? – The legality and enforceability of the ICC’s arrest warrant for Sudanese president Omar Al-Bashir, www.auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf, [10.08.2013]. Chad: Government and Politics, http://countrystudies.us/chad/46. htm, [28.03.2015]. China’s Position on the issue of Darfur, Sudan, http://www.china-un. org/eng/xw/t415999.htm, [19.07.2015]. Croshaw H., Darfur, Conflict, and Climate Change:Identifying Opportunities for Sustainable Peace, 2008r., http://dukespace.lib.duke. edu/dspace/bitstream/handle/10161/554/MP_hrc4_a_200805. pdf?sequence=3, [18.03.2015]. Cumming G., The European Union in Sudan: A Missed Opportunity?, „The Round Table”, 104(2015), nr 4, s. 473–488, http://www.tandfonline. com/doi/pdf/10.1080/00358533.2015.1063842, [29.05.2015]. Czarnecki R., Wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego, Projekt rezolucji nr 4 W sprawie Darfuru, 13 lutego 2007r, http://www. ryszardczarnecki.pl/2007/02/5-2/#,[16.06.2015]. Darfur conflict – Thomson Reuters Foundation, http://news.trust.org// spotlight/Darfur-conflict, [18.05.2015]. Darfur Peace Agreement, the United Nations, http://www.un.org/zh/ focus/southernsudan/pdf/dpa.pdf, [14.03.2014]. Darfur Peace Process & Chronology, http://www.smallarmssurveysudan. org/facts-figures/sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology. html, [15.03.2014]. Darfur rebels commemorate 2008 ‘Battle of Omdurman’, https://www. dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-rebels-commemorate-2008-battle-of-omdurman, [20.05.2015]. �Bibliografia 287 Darfur: Geografia i ludność, oprac. O. Zin El Abidin, www.ashorooq.net/ index.php?option=com_content&view=article&id=1958:200908-08-15-23-29&catid=41:2008-07-30-07-11-08&Itemid=33, [16.05.2013]. Darfur: Land, People, and Conflict, http://www.darfurdevelopment. org/node/2,[16.12.2015]. Darfuri refugees exposed to increased attacks if UN withdraws from Chad, Amnesty International, 2010r., http://zs-tuchowicz.home. pl/kreator/page58.php, [28.10.2015]. De Waal A., Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/democracy,africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. Departament Stanu USA, http://www.state.gov/outofdate/bgn/ sudan/130966.htm z 25.02.2013, [27.02.2013]. Desertification as a Source of Conflict in Darfu, Worldwatch Institute, Vision for a Sustainable World, http://www.worldwatch.org/ node/5173, [19.12.2014]. Donovan D., International Criminal Court: Successes and Failures, http://www.internationalpolicydigest.org/2012/03/23/international-criminal-court-successes-and-failures-of-the-past-and-goalsfor-the-future/, [25.10.2015]. El-klyany M., Mushkilat Darfur wa’athariha eali alealaqat alttashadiat alssudania (Problem w Darfurze i jego wpływ na stosunki Sudan z Chadem), http://www.sudaress.com/sudaneseonline/4433 [19.03.2014]. Elsheikh E., Darfur: The Violence of Geopolitics, Kirwan Institute, The Ohio State University, 2008, http://www.kirwaninstitute.osu.edu/ reports/2008/08_2008_Darfur_Geopolitics.pdf, [19.02.2016]. Empty Promises? Continuing Abuses in Darfur, A Human Rights Watch Briefing Paper August 11, 2004, https://www.hrw.org/legacy/ backgrounder/africa/sudan/2004/sudan0804.pdf, [28.05.2015]. �288 Bibliografia Factsheet, Council of the European Union, July 2006, http://www. consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/060714-Darfur_Update2. pdf, [16.05.2013]. Ferhatović E., Implementing Peace in Sudan: Lessons for the EU Common Foreign and Security Policy, http://www.atlantic-community.org/app/ webroot/files/articlepdf/Ferhatovic%20Sudan.pdf, [19.07. 2015]. Flint J., The Other War: Inter-Arab Conflict in Darfur, http://www. operationspaix.net/DATA/DOCUMENT/4503~v~The_Other_ War__Inter-Arab_Conflict_in_Darfur.pdf, [17.12.2014.]. Glasl F., Conflict Stages and Dynamics, http://www.irenees.net/bdf_fiche-analyse-656_en.html, [18.02.2016]. Goldberg D., Measuring the Cost of War in Darfur, http://www.africa. com/blog/measuring_the_cost_of_war_in_darfur/,[23.02.2016]. Górniak J., Analiza czynnikowa i analiza głównych składowych, ASK, 1998, nr 7, s. 83–102, https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/69494/ASK_1998_83_102.pdf, [2.02.2016]. Guler C., http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736 [10.08.2013]. Hanson S., Sudan, Chad, and the Central African Republic, 2007, http://www.cfr.org/sudan/sudan-chad-central-african-republic/ p12309, [7.02.2016]. Harakat aleadl walmusawa (Harakat Ruch Sprawiedliwości i Równości) http://goo.gl/Zo1TcS, [18.03.2014]. Harakat tahrir alssudan (Ruch Wyzwolenia Sudanu), http://www. aljazeera.net/specialfiles/pages/d31b66a5-6408-4e34-b1df5c61a560251b, [18.03.2014]. Hasbani N., The choices facing Sudan after the arrest warrant for Bashir, Al-Hayat-05/03/09, [23.10.2015]. �Bibliografia 289 Hassan H., Dimensions of the Darfur crisis and its consequences: An Arab perspective, http://estudies.alarabiya.net/content/ dimensions-darfur-crisis-and-its-consequences-arab-perspective, [9.02.2016]. Have C., Africa and Climate Change, United Nations University, 2008, http://ourworld.unu.edu/en/africa-and-climate-change/, [28.03.2015]. Heidelberg Institute for International Conflict Research at the Department of Political Science, University of Heidelberg, Conflict Barometer 2010, http://www.hiik.de/en/konfliktbarometer/pdf/ ConflictBarometer_2010.pdf, [27.03.2015]. HSBA – The Human Security Baseline Assessment for Sudan and South Sudan, Darfur Peace Process & Chronology, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/facts-figures/ sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology.html, [9.09.2015]. Hussain A., http://epdmsite.org/modules/publisher/item.php?itemid=90, [14.02.2014]. Ibrahim I., A High Devolution Region (HDR): A Community Based Political Solution for Darfur, http://works.bepress.com/ibrahim_ibrahim/1, [12.03.2014]. Idris M., Jumhuriat tushad. Almadi walhadir walmustaqbal (Republika Czadu. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość), http://www.alukah. net/world_muslims/0/63215/, [18.09.2015]. International Commission of Inquiry on Darfur Report to the Secretary-General, Geneva, 25 January 2005, s. 23, [20.02.2016]. International Criminal Court Investigations Sudan, https://www.globalpolicy.org/international-justice/the-international-criminal-court/ icc-investigations/darfur-sudan.html, [19.10.2015]. International Crisis Group, Sudan and South Sudan’s Merging Conflicts, Brussels, Belgium, Africa Report N°223, 2015,http://www.crisisgro- �290 Bibliografia up.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/south%20sudan/223-sudan-and-south-sudan-s-merging-conflicts.pdf, [29.07.2015]. International Response – Eyes On Darfur, http://www.eyesondarfur. org/response.html, [18.03.2015]. Ismail O., Fick M., Darfur Rebels, Enough Project, Washington, DC, 2009, http://www.enoughproject.org/publications/darfur-rebels-101, [18.02.2016]. Jones L., Doha agreement could actually worsen chances for peace in Darfur, 2011, http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2011/0719/Doha-agreement-could-actually-worsenchances-for-peace-in-Darfur, [16.03.2015]. Justice and Equality Movement (JEM), Human Security Baseline Assessment (HSBA) for Sudan and South Sudan, Small Arms Survey, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/ fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-JEM.pdf, [18.02.2015]. Kavalerchik A., American Response to Darfur, American Response to Darfur, International Justice Project, HARP, 2013, http://www. internationaljusticeproject.com/american-response-to-darfur/, [28.05.2015]. Kisielnicki, Podstawy Organizacji i Zarządzanie, Fazy i dynamika konfliktu, http://edu.pjwstk.edu.pl/wyklady/poz/scb/index66. html, [18.02.2016]. Koerner B., Who Are the Janjaweed? A guide to the Sudanese militiamen, http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/07/who_are_the_janjaweed.html, [19.03.2014]. Lanz D., Sudan-Darfur, Abuja Negotiations and the DPA, Unpacking the Mystery of Mediation in African Peace Processes, https://www. wiltonpark.org.uk/wp-content/uploads/darfur-overview-summary. pdf, [17.03.2015]. �Bibliografia 291 Lanz D., Wählisch M., Kirchhoff L., Siegfried M., Evaluating Peace Mediation: Initiative for Peacemaking, http://initiativeforpeacebuilding.eu/pdf/Evaluating_Peace_mediation.pdf, [12.03. 2014]. Large D., China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, OSLO forum 2008, The OSLO forum Network of Mediators, https://www.osloforum.org/sites/default/files/Dan%20Large%20 China%20in%20Africa%20WEB.pdf, [9.07.2015]. Leege D.C., Wald K.D., Krueger B.S., Mueller P. D., The politics of cultural differences, Cultural Theory and Political Conflict: General Components, 2001r. s. 55–62, http://users.clas.ufl.edu/kenwald/ pos6292/pcd.pdf, [18.02.2016]. Medoff R., Caller D., The Obama administration’s troubling Darfur policy,http://dailycaller.com/2012/07/09/the-obama-administrationstroubling-darfur-policy/, [9.07.2013]. Metz H., Sudan: A Country Study, GPO for the Library of Congress, http://countrystudies.us/sudan/33.htm, [11.01.2015]. Mix D.E., The European Union: Foreign and Security Policy, Analyst in European Affairs,April 8, 2013,https://www.fas.org/sgp/crs/row/ R41959.pdf, [20.06.2015]. Modele bezpieczeństwa międzynarodowego w oparciu o wybrane teorie, http://www.nowastrategia.org.pl/modele-bezpieczenstwa/, [20.02.2016]. Mohamed H., de Waal A., Late Jaafar Nimeiri, Reflections on his Life, http://africanarguments.org/2009/05/31/reflections-on-the-lifeof-the-late-jaafar-nimeiri/, [14.02.2015]. Moran D., Qatar Steps into the Breach. Security Watch, ISN Zurich: International Relations and Security Network, 24 March, www. isn.ethz.ch/isn/Current-Aff airs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=9814, [16.03.2015]. �292 Bibliografia Moreno-Ocampo L., Report of the Prosecutor of the ICC, to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow. org/?mod=res1593, [10.07.2013]. Muhammad J., Scarce water the root cause of Darfur conflict?, 2010, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [20.02.2016]. Mundy J., Introduction: Securitizing the Sahara, Association of Concerned Africa Scholars Review, 2010r, http://concernedafricascholars. org/bulletin/issue85/mundy/,[19.02.2015]. Nelson B., The concept of realism in political theory, https://www. academia.edu/7780093/The_concept_of_realism_in_political_theory_2012_, 2012r., [18.02.2016]. Netabay N., The Darfur Peace Process: Understanding the Obstacles to Success, http://www.beyondintractability.org/casestudy/netabay-darfur, [12.03.2014]. Ngwube A., Nigeria’s Peace Keeping Role in Darfur, http://infinitypress. info/index.php/jsss/article/view/152, [17.02.2016]. Notaras M., Does Climate Change Cause Conflict?, United Nations University, 2009, http://ourworld.unu.edu/en/does-climate-change-cause-conflict, [20.03.2016]. Nzelibe J., The Unintended Effects of Humanitarian Intervention, 2008, http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent. cgi?article=1167&context=facultyworkingpapers, [10.08.2015]. Osman A., Young H., Houser R., Coates J., Agricultural Change, Land, and Violence in Protracted Political Crisis, Oxfam America Research Backgrounder series,2013, http://www.oxfamamerica.org/static/ media/files/Darfur-Land-Research-Oxfam.pdf, [11.01.2016]. Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru; http://www.unic.un.org.pl/sudan/index. php?news=2209 [17.06.2013]. �Bibliografia 293 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa OperacjaUnii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http:// www.unic.un.org.pl/misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. Patey L.A., State Rules: Oil companies and armed conflict in Sudan, „Third World Quarterly”, 28(2007), nr 5, http://www.sudantribune. com/spip.php?article22901, [20.06.2015]. PKW Chad, Geneza kryzysu w Darfurze, http://pkwczad.wp.mil.pl/ pl/31.html, [17.06.2015]. Porto H., Alathar albiyiyat lilhrub walnnizaeat (Skutki środowiskowe wojen i konfliktów), http://www.afedmag.com/web/ala3dadAlSabiaSections-details.aspx?id=512&issue=&type=2&cat=[19.05.2014]. Prendergast J., Thomas-Jensen C., Darfur, Crimes of War Project, http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/darfur/, [22.07.2015]. Prokuratura ws. Omar al-Baszir, Sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja o oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omara Hasana Ahmada al-Baszira, s. 209–223, (4 marca 2009); http://www. icccpi.int/iccdocs/doc/doc639096.pdf [17.07.2013]. Report of the Secretary-General on the deployment of the African Union-United Nations Hybrid Operation in Darfur, http:// www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2008/781, [27.10.2015]. Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte 6 kwietnia 2006 r., Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/ sides/getDoc.do?pubRef=-, [16.05.2013]. Roadmap for Peace in Darfur A Roadmap for Peace in Darfur, The Enough Project,February 2011r.,http://www.enoughproject.org/ files/darfur_roadmap%20%281%29.pdf, [18.02.2016]. Salim S., Janjaweed (Dżandżawid), http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/9FD23AF4-0E79-4725-8F7E-851B26EBD2AF, [18.03.2014]. �294 Bibliografia Scarce water the root cause of Darfur conflict?, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [16.06.2014]. Secretary-General Hails Civil Society Commitment to Heidelberg Darfur Dialogue, in Message for Official Presentation of Outcome Document, 19 May 2010, http://www.un.org/press/en/2010/ sgsm12897.doc.htm, [27.03.2015]. Shuaib S., Saraeat alqabayil alearabia fi Darfur (Konflikt plemion arabskich w Darfurze), http://www.sudantribune.net/6284, [29.03.2014]. Sudan Liberation Movement (SLM), GlobalSecurity.org, http://www. globalsecurity.org/military/world/para/darfur.htm, [18.03.2014]. Sudan: Maps, History, Geography, Government, Culture, http://www. infoplease.com/country/sudan.html, [16.02.2015]. Suleiman M., Seventh Anniversary of the Operation Long Arm by JEM, https://thussudan.wordpress.com/2015/05/10/seventhanniversary-of-the-operation-long-arm-by-jem/, [20.05.2015]. Suliman M., Alharb fi Darfur: Tathir eunsur almawarid (Konflikt w Darfurze: wpływ elementu zasobów), http://new.ifaanet. org/wp-content/uploads/2011/12/DarfurpaperinArabic1.htm [10.12.2012]. Suliman M., The war in Darfur, Institute For African Alternatives, IFAA, http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/wardar. htm,[19.03.2014]. The cost of future conflict in Sudan, The Institute for Security Studies (ISS), 2010r, s. 2–22., https://www.frontier-economics.com/ documents/2014/03/frontier-report-the-cost-of-future-conflictin-sudan.pdf, [29.03.2014.]. The Crisis in Darfur, http://www.responsibilitytoprotect.org/index. php/crises/crisis-in-darfur, [18.05.2015.]. �Bibliografia 295 The Darfur Peace Process: Recipe for a Bad Deal? Update from Doha. Enough Project, 6 April 2010r., www.enoughproject.org/publications/updatedoha, [10.12.2014]. The Doha Document for Peace in Darfur (DDPD), 2011, http://unamid. unmissions.org/Portals/UNAMID/DDPD%20English.pdf, [12.03. 2014]. The Geography of the Middle East, http://teachmiddleeast.lib.uchicago.edu/foundations/geography/essay/essay-01.html, [25.06. 2014]. The History of JEM, 2014, http://jemsudan.org/wp-content/uploads/2014/10/The-History-of-JEM-Referenced1.pdf, [27.02.2015]. The International Donor Conference for Reconstruction and Development in Darfur, April 2013, http://darfurconference.com/, [16.03.2015]. The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, http://www.italianblogsfordarfur.it/adverts/Darfur_Briefing_Paper.pdf, [25.06.2013]. The Worldwide Human Rights Movement (FIDH), The International Criminal Court and Darfur: Questions and Answers, http://fidh.org/ en/africa/sudan/Sudan-Darfur-ICC/The-International-Criminal-Court,5733, [16.12.2014]. They Came Here to Kill Us: Militia Attacks and Ethnic Targeting of Civilians in Eastern Chad, Human Rights Watch, 9 January 2007, http://www.refworld.org/docid/45a4dd8b2.html, [27.10.2015]. Tubiana J., The Chad – Sudan Proxy War and the ‘Darfurization’ of Chad: Myths and Reality, Small Arms Survey,HSBA Working Paper,Geneva, Switzerland, 20007, http://tamlyn-serpa.com/images/ Chad_Sudan.pdf, [18.02.2016]. United Nations Environment Programme, Environmental and socioeconomic impacts of armed conflict in Africa, http://www.eoearth.org/ view/article/152607/, [28.03.2014.]. �296 Bibliografia Verhoeven H., Black Gold for Blue Gold? Sudan’s Oil, Ethiopia’s Water and Regional Integration, Africa Programme, AFP BP 2011/03, https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse /19482_0611bp_verhoeven.pdf, [20.06.2015]. Webersik C., What Will Climate Change Mean for Human Security?, University of Agder, 2010, http://ourworld.unu.edu/en/what-will-climate-change-mean-for-human-security, [8.02.2016]. Young H., Livelihoods, migration and remittance flows in times of crisis and conflict: case studies for Darfur, Sudan, September 2006, http:// www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/404.pdf, [19.02.2016]. Youssef H., Mediation and Conflict Resolution in the Arab World: The Role of the Arab League, https://ifsh.de/file-CORE/documents/ yearbook/english/13/Youssef-en.pdf, [28.03.2015]. Zoellick R.B., Deputy Secretary of State, Briefing on Abuja Peace Agreement for Darfur, May 5, 2006, Abuja, Nigeria, http://2001-2009. state.gov/s/d/former/zoellick/rem/2006/65933.htm, [18.03.2015]. �wykaz skrótów ADB – African Development Bank (Afrykański Bank Rozwoju) AMIS – African Union Mission in the Sudan (Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie) AU – African Union (Unia Afrykańska) CFA – Ceasefire Agreement (Porozumienia o zawieszeniu broni) CFC – Ceasefire Commission (Komisja Zawieszenia Broni) CIVPOL – Civilian Police (Policja Cywilna) CMO – Chief Military Observer (Główny Obserwator Wojskowy) CPA – The Comprehensive Peace Agreement (Wszechstronne Porozumienie Pokojowe) CPC – CivPol Commissioner (Komisarz Policji Cywilnej) CRC – Convention on the Right of the Child (Konwencja o prawach dziecka) DAEC – Darfur Assessment and Evaluation Commission (Darfurska Komisja Oceny) DDDC – Darfur-Darfur Dialogue and Consultation (Darfurska Komisja Dialogu i Konsultacji) �298 Wykaz skrótów DDPD – Doha Document for Peace in Darfur (Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze) DDR – Disarmament, Demobilization and Reintegration (Komisja ds. Rozbrojenia, Demobilizacji i Reintegracji) DFC – Deputy Force Commander (Zastępca Dowódcy Sił) DMZ – Demilitarized Zone (Strefa Zdemilitaryzowana) DOP – Declaration of Principles (Deklaracja Zasad) DPA – Darfur Peace Agreement (Darfurskie Porozumienie Pokojowe) DRDF – Darfur Reconstruction and Development Fund (Fundusz Odbudowy i Rozwoju Darfuru) DRRC – Darfur Rehabilitation and Resettlement Commission (Darfurska Komisja Rehabilitacji i Przesiedlenia) DSAIC – Darfur Security Arrangements Implementation Commission (Darfurska Rada Bezpieczeństwa i Wdrażania Ustaleń) DSIRC – Darfur Security Institutions Restructuring Commission (Darfurska Komisja Bezpieczeństwa i Restrukturyzacji) FC – Force Commander (Dowódca Sił) FAO – Food and Agriculture Organization of the United Nations (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa) FFAMC – Fiscal and Financial Allocation and Monitoring Commission (Alokacja Fiskalna i Finansowa oraz Komisja Monitorowania) �Wykaz skrótów 299 GNU – Government of National Unity albo National Government (Rząd Jedności Narodowej, Rząd Narodowy) GOS – Government of Sudan (Rząd Sudanu) GOSS – Government of South Sudan (Rząd Sudanu Południowego) ICC – International Criminal Court (Międzynarodowy Trybunał Karny) ICD – Integration Commission of Darfur (Darfurska Komisja Integracyjna) ICRC – International Committee of the Red Cross (Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża) IDB – Islamic Development Bank (Islamski Bank Rozwoju) IDPs – Internally Displaced Persons (uchodźcy wewnętrzni, dosł. osoby wewnętrznie przesiedlone) IGAD – Inter-governmental Authority on Development (Międzyrządowy Organ ds. Rozwoju) IOM – International Organization for Migration (Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji) JAM – Joint Assessment Mission for Farfur (Wspólna Misja Oceniająca dla Darfuru) JEM – Justice and Equality Movement (Ruch Sprawiedliwości i Równości) JHFMU – Joint Humanitarian Facilitation and Monitoring Unit (Wspólna Organizacja Humanitarna i Jednostka Monitorująca) �300 Wykaz skrótów LAS – League of Arab States (Liga Państw Arabskich) LCC – Logistics Coordination Committee (Komitet Koordynacyjny i Logistyczny) LJM – Liberation and Justice Movement (Ruchu Wyzwolenia i Sprawiedliwości) MINURCAT – United Nations Mission in Central African Repulic and Chad (Misja ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i w Czadzie) NCP – National Congress Party (Partia Kongresu Narodowego) NDA – National Democratic Alliance (Narodowy Sojusz Demokratyczny) NEC – National Election Commission (Krajowa Komisja Wyborcza) NGO – Non-Governmental Organizations (organizacje pozarządowe) NRF – National Revenue Fund (Fundusz Dochodu Narodowego) OCHA – Office for Coordination of Humanitarian Affairs (Biuro ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej) ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych (United Nations) PSC – Peace and Security Council (Rada Pokoju i Bezpieczeństwa) RSSI – Reform of Selected Security Institutions (Reforma Wybranych Instytucji Bezpieczeństwa) �Wykaz skrótów 301 SAT – Security Advisory Team (Zespół Doradczy ds. Bezpieczeństwa) SLM – Sudan Liberation Movement (Ruch Wyzwolenia Sudanu) SPLA – Sudan People’s Liberation Army (Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu) SPSS – Statistical Package for the Social Sciences (oprogramowanie do statystycznej analizy danych) SSS – State Security Service (Państwowa Służba Bezpieczeństwa) TDRA – Transitional Darfur Regional Authority (Tymczasowe Władze Regionu Darfur) UE – European Union (Unia Europejska) UNAMID – United Nations-African Union Mission in Darfur (wspólna Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze) UNDP – United Nations Development Programme (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju) UNESCO – United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury) UNHCR – United Nations High Commissioner for Refugees (Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców) UNICEF – United Nations International Children’s Educational Fund (Międzynarodowy Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci) �302 Wykaz skrótów UNIFEM – United Nations Development Fund for Women (Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Kobiet) UNSCR – United Nations Security Council Resolution (Rezolucja Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych) USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki) WB – World Bank (Bank Światowy) WFP – World Food Programme (Światowy Program Żywnościowy) WHO – World Health Organization (Światowa Organizacja Zdrowia) �ANEKSY ��Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie w kontekście konfliktu w Darfurze Omar Hasan Ahmad Al-Baszir (ur. 1944) W armii sudańskiej był od 1960 roku, nieustannie awansując. W latach 1975–1979 pełnił obowiązki attaché wojskowego w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, następnie w latach 1979–1981 był dowódcą garnizonu. Od 1981 do 1987 roku dowodził brygadą spadochronową w Chartumie. 30 czerwca 1989 roku wraz z grupą oficerów przeprowadził zamach stanu przeciwko premierowi Sadiqowi Al-Mahdiemu. Zamach ten miał na celu zapobiec ugodzie z Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA). Generał Al-Baszir sprzeciwił się realizacji porozumienia, które umożliwiało wprowadzenie prawa świeckiego na południu kraju. Jako zwolennik prawa szariatu w marcu 1991 roku był zwolennikiem wprowadzenia tej zasady. W kolejnych latach 1996, 2000, 2004, 2010 został wybrany prezydentem Sudanu w pseudodemokratycznych wyborach. Khalil Ibrahim (1957–2011) Był przywódcą partyzantów zrzeszonych w ramach JEM. Wywodził się z ludu Zaghawa. Był zagorzałym zwolennikiem przejęcia władzy przez Islamski Front Narodowy z Hassanem Al-Turabim na czele. W latach 1991–1994 pełnił obowiązki regionalnego ministra edukacji w Darfurze Północnym. Ahmad Ibrahim Diraige (ur. 1935) W grudniu 1963 roku, jako młody polityk (wcześniej członek Partii Umma), stworzył Darfur Development Front (DDF) celem opracowania �306 Aneksy wspólnego programu wsparcia regionu Darfuru. W okresie rządów Numajriego Diraige został aresztowany, ale już w styczniu ten sam Numajri powołał go na stanowisko gubernatora Darfuru. 23 grudnia 1983 roku Diraige udał się do Chartumu przedstawić swoją sprawę osobiście, gdzie został aresztowany. Uciekł do Arabii Saudyjskiej. W Londynie stanął na czele Sudańskiego Federalnego Sojuszu Demokratycznego (Sudan Federal Democratic Alliance – SFDA), którego celem jest obalenie rządów Al-Baszira i daleko posunięta decentralizacja z przyjęciem struktury federalnej w Sudanie. Ahmed Haroun (ur. 1964) Jeden z trzech Sudańczyków ściganych przez Międzynarodowy Trybunał Karny za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości w Darfurze. Pomimo międzynarodowego nacisku na rząd Sudanu w celu wydania jego osoby Ahmed pełnił urząd ministra ds. humanitarnych do maja 2009 roku, kiedy to został mianowany gubernatorem Kordofanu Południowego. We wrześniu 2007 roku został przewodniczącym komisji rządu sudańskiego do prowadzenia śledztwa w kwestii pogwałcenia praw człowieka na terenie Darfuru. Suliman Arcua Minnawi – Minni Minnawi (ur. 1968) Pod przewodnictwem Minnawiego jego frakcja SLM podpisała porozumienie pokojowe z rządem sudańskim w maju 2006 roku. Minnawi został mianowany przewodniczącym Tymczasowego Urzędu Regionalnego w Darfurze jako starszy asystent prezydenta Al-Baszira. W grudniu 2010 roku Ruch Wyzwolenia Sudanu wycofał się z porozumienia pokojowego. Minni Minnawi uciekł do Sudanu Południowego i dołączył do innych frakcji rebelianckich w Darfurze, w tym SLM Abdel Wahida. Al-Sadiq Al-Mahdi (ur. 1935) Studiował ekonomię na Uniwersytecie w Chartumie. Następnie wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie w 1957 roku ukończył ekonomię �Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie... 307 na University of Oxford. W 1957 roku powrócił do Sudanu, pracując przez rok w Ministerstwie Finansów. W 1958 roku zrezygnował z pracy w urzędzie, by skupić się na wzmocnieniu Partii Umma, której został członkiem. Po przywróceniu demokracji w kraju w 1964 roku, został jej przewodniczącym. W 1966 roku dostał się do parlamentu i został premierem Sudanu. Jego rząd przetrwał jednak tylko 9 miesięcy i w maju 1967 roku został obalony w wyniku uchwalenia przeciw niemu wotum nieufności w następstwie wewnątrzpartyjnego konfliktu. W latach siedemdziesiątych XX w., w czasie dyktatury prezydenta Numajriego, był przez kilka lat więziony i zmuszony na udanie się na uchodźstwo. Sprzeciwiał się bowiem polityce prezydenta, w tym wprowadzeniu w całym kraju szariatu. W 1985 roku powrócił do Sudanu, aby w 1986 roku zostać po raz drugi premierem. Po niecałym roku premier rozwiązał rząd, gdyż nie był w stanie uchwalić nowego prawa karnego w miejsce szariatu, osiągnąć porozumienia z Międzynarodowym Funduszem Walutowym ani zakończyć wojny domowej. Drugi gabinet przetrwał jednak również tylko rok i został rozwiązany w sierpniu 1987 roku, trzeci został powołany w 1988 roku. Rządy Al-Mahdiego zakończyły się 30 czerwca 1989 roku, po zamachu dokonanym przez Al-Baszira. Zaraz po zamachu stanu został umieszczony w areszcie domowym, w którym przebywał do czasu dramatycznej ucieczki do Erytrei w 1996 roku. Przebywając za granicą przewodniczył opozycji wobec rządów prezydenta Al-Baszira. Do kraju powrócił w listopadzie 2000 roku. Mahmoud Mohammed Taha (1909–1985) Myśliciel religijny. W 1985 roku Taha został aresztowany za rozpowszechnianie ulotki wzywającej do zakończenia prawa szariatu w Sudanie. Następnego dnia został skazany na karę śmierci wraz z czterema innymi jego zwolennikami. Ali Osman Taha (ur. 1944) Pierwszy wiceprezydent Sudanu. Stanowisko to zajmuje od 1998 roku, z przerwą pomiędzy sierpniem 2005 a lipcem 2011 roku, kiedy �308 Aneksy to pełnił funkcję drugiego wiceprezydenta Sudanu. Pełnił również funkcję ministra spraw zagranicznych w latach 1995–1998. Jest członkiem Partii Kongresu Narodowego. Taha był odpowiedzialny za pogłębienie kryzysu w Darfurze w latach 2003 i 2004. Liderzy społeczności darfurskich oskarżali Tahę o powiązania z Musą Hilalem i że miał wpływ na jego uwolnienie z więzienia w 2003 roku. Taha koordynował pomoc rządową dla dżandżawidów. Hassan Abd Allah Al-Turabi (ur. 1932) Założyciel i przywódca Islamskiego Frontu Narodowego (National Islamic Front). W 1979 roku został ministrem sprawiedliwości, a w 1996 roku został wybrany do Zgromadzenia Narodowego i był jego przewodniczącym. Po wprowadzeniu stanu wyjątkowego w Sudanie został aresztowany. Współpracował z wieloma ugrupowaniami islamskimi. Oskarżany o wspieranie zamachów terrorystycznych. Za te podejrzenia został ponownie aresztowany w 2008 roku. �Słownik najważniejszych terminów Dżandżawidzi – zbrojne milicje muzułmańskie, działające w Darfurze, zachodnim Sudanie i we wschodnim Czadzie. JEM – Ruch Sprawiedliwości i Równości, Harakat Al-adil wa Al-musawa (Justice and Equality Movement) – grupa partyzancka pod przywództwem Chalila Ibrahima, zaangażowana w konflikt w Darfurze. Wraz z pozostałymi grupami rebelianckimi jak SLM walczyła przeciwko siłom Sudanu reprezentowanym przez dżandżawidów. JEM przyjmuje ideologię islamu, jednak pomimo uznania przez rząd sudański bezpośredniego związku z przywódcą religijnym i politykiem Hassanem Al-Turabim, grupa, jak i on sam zaprzeczają tym twierdzeniom. Al-Turabi oskarża rząd o „zaostrzanie sytuacji”, natomiast wielu jego zwolenników dołączyło do JEM. W 2006 roku JEM zadeklarował połączenie z Ruchem Wyzwolenia Sudanu (SLM) wraz z innymi rebeliantami w Związek Sił Rewolucyjnych Zachodniego Sudanu. W 2008 roku rebelianci JEM przeprowadzili nieudany atak na Chartum i Omdurman. W lutym 2010 roku liderzy JEM podpisali rozejm z rządem Sudanu. Rząd sudański zarzucił JEM wspieranie wojsk Sudanu Południowego w konflikcie granicznym z 2012 roku. NIF – Islamski Front Narodowy (The National Islamic Front) – organizacja polityczna islamistów, założona i kierowana przez Hassana Al-Turabiego. Posiadała wielki wpływ na rząd sudański od 1979 roku i dominowała go od 1989 roku. Wspiera utrzymanie islamskiego państwa opartego na prawie szariatu i odrzuca koncepcję państwa świeckiego. �310 Aneksy NCP – Partia Kongresu Narodowego (National Congress Party) – jest oficjalną partią rządzącą w Sudanie. Na jej czele stoi prezydent Omar Al-Baszir, który pełni ten urząd od momentu przewrotu wojskowego w 1989 roku. Partia Kongresu Narodowego została ustanowiona jedyną legalną partią polityczną w 1998 roku z taką samą ideologią jak poprzedzające ją Islamski Front Narodowy (NIF) oraz Rada Rewolucyjna dla Ocalenia Narodu, którym Al-Baszir przewodził do 1993 roku. Członkowie NCP zdominowali parlament sudański pod kierownictwem Al-Turabiego. Skłoniło to Al-Baszira do rozwiązania parlamentu i wprowadzenia stanu wyjątkowego. Al-Turabi został odwołany z szefostwa w Kongresie Narodowym, którego część członków zmieniło nazwę na Ludową Partię Kongresu Narodowego. Odłam ten zmienił niedługo potem nazwę na Ludowa Partia Kongresu (PCP), a następnie podpisał porozumienie z Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA). SLM/SLA – Ruch/Armia Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement/Army) – ugrupowanie założone jako Front Wyzwolenia Darfuru przez członków trzech rdzennych grup etnicznych w Darfurze: Fur, Zaghawa i Masalit na czele z liderami Abdelem Wahidem i Minni Minnawi. Główne frakcje to: – SLA – kierowana przez Minni Minnawi, który podpisał porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru w maju 2006 roku. – SLA Al-Nur – grupa powstała w 2006 roku, kierowana przez Abdela Al-Nur Wahida. Odrzuciła porozumienie pokojowe w Darfurze. – SLM – grupa dowodzona przez Osmana Ibrahima Musę, który podpisał porozumienie pokojowe w styczniu 2011 roku. – SLM (General Command) – grupa utworzona w listopadzie 2010 roku przez byłych członków SLA al-Nur i byłych członków JEM. Grupa ta jest kierowana przez Mohameda Az-Zubeira Khamisa. �Załączniki 311 Załączniki Załącznik nr 1: Porozumienie w sprawie humanitarnego zawieszenia broni w konflikcie w Darfurze (Ndżamena, kwiecień 2004) – The April 2005 N’DjamenaHumanitarian Ceasefire Agreement the conflict in Farfur. Podpisane w dniu 8 kwietnia 2004 roku w Ndżamenie, w Czadzie, między rządem Sudanu, SLM/A oraz JEM. �312 Aneksy Załącznik nr 2: Umowa o warunkachpowołaniu Komisji ds. Zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze – Agreement on the Modalities for the Establishment of the Ceasefire Commission and the Deployment of Observers in Farfur. Podpisana w dniu 28 maja 2004 roku w Addis Abebie w Etiopii między rządem Sudanu, SML/A oraz JEM. �Załączniki 313 Załącznik nr 3: Umowa ramowa w celu rozwiązania konfliktu między rządem Sudanu (GOS) i Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości (LJM)– Framework Agreement to Resolve the Conflict Between the Government of Sudan (GOS) and the Liberation and Justice Movement (LJM). Podpisanie umowy nastąpiło 18 marca 2006 roku, za pośrednictwem Kataru i mediacji AU-ONZ w ramach cyklu spotkań w Doha. Umowa stanowi ogólne zasady rozmieszczenia broni, ogłasza amnestię generalną, wyraża porozumienie co do konieczności uznania roli społeczeństwa obywatelskiego. �314 Aneksy Załącznik nr 4: Kopia oryginalnych podpisów porozumienia pokojowego w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006 roku, znanego jako umowa z Abudży – Darfur Peace Agreement Abuja – May 2006. �Załączniki 315 Załącznik nr 5: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556 z dnia 30 lipca 2004 roku. Wzywa rząd Sudanu do natychmiastowego spełnienia wszystkich zobowiązań zgodnych z komunikatem z 3 lipca 2004. Szczególnie dotyczy to ułatwień w realizacji zadań mających zapobiec lub ograniczyć katastrofę humanitarną. �316 Aneksy Załącznik nr 6: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 roku. Działając na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych Rada,wyraża głębokie zaniepokojenie, że rząd Sudanu nie wypełnił swojego zobowiązania, na które zwrócono uwagę w rezolucji nr 1556 (2004) i komunikacie sekretarza generalnego z 3 lipca. �Załączniki 317 Załącznik nr 7: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1590 z dnia 24 marca 2005 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie nadal stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �318 Aneksy Załącznik nr 8: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1672 z dnia 25 kwietnia 2006 roku. Rada Bezpieczeństwa, przywołując swoje wcześniejsze rezolucje w sprawie sytuacji w Sudanie: 1665 (2006) z dnia 29 marca 2006 roku; 1651 (2005) z dnia 21 grudnia2005; 1591 (2005) z dnia 29 marca 2005 roku; 1556 (2004) z dnia 30 lipca 2004 roku, podkreśla ponownie swoje zdecydowane zaangażowanie na rzecz pokoju w całym Sudanie. �Załączniki 319 Załącznik nr 9: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie nadal stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �320 Aneksy Załącznik nr 10: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1881 z dnia 30 lipca 2009 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �Załączniki 321 Załącznik nr 11: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1945 z dnia 14 października 2010 roku. Rada działając na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych, podejmuje decyzję o przedłużeniu do dnia 19 października 2011 roku. mandatu Panelu Eksperckiego, pierwotnie powołanego na mocy rezolucji 1591 (2005), a wcześniej przedłużonego przez rezolucje 1651 (2005), 1665 (2006), 1713 (2006), 1779 (2007), 1841 (2008) i 1891 (2009), i zwraca się do sekretarza generalnego o podjęcie niezbędnych środków administracyjnych tak szybko, jak to możliwe. �322 Aneksy Załącznik nr 12: Położenie Darfuru na mapie Sudanu Źródło: AFP. �Załączniki 323 Załącznik nr 13: Mapa Darfuru Źródło: Radio Dabanga, https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/camps-facecritical-living-conditions-as-winter-approaches, [12.08.2015]. �324 Aneksy fotografie Autor z Hassanem Al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego w Chartumie, listopad 2011, fot. Ishrag Alhilo �Fotografie 325 Autor z Hajdrem Ibrahimem, sudańskim badaczem i naukowcem, znawcą problematyki Sudanu, a w szczególności Darfuru i Sudanu Południowego, Londyn 2014 fot. Nazar Al.-Taher Autor wraz z Ministrem Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, Warszawa 2016, fot. Kafy Kooli �326 Aneksy Autor wraz z dyr. Fashirskiego Biura sieci wiejskiej, Północny Darfur, Al-Fashir, listopad 2011, fot. Abdelaziz Karamalla Autor wraz z zastępcą dyr. Fashirskiego Biura sieci wiejskiej, Północny Darfur, Al Fashir, listopad 2011 roku, fot. Abdelaziz Karamalla �Fotografie 327 Spotkanie mieszkańców z miejscowości na obrzeżach Al Fashir, Północny Darfur, listopad 2011, fot. autor �328 Aneksy Hafir (zbiornik przeznaczony do magazynowania wody deszczowej) na obrzeżach Al Fashir, Północny Darfur, listopad 2011, fot. autor �Fotografie Tradycyjne domy i ulice w Darfurze, Al Fashir, listopad 2011, fot. autor 329 �330 Aneksy Susza i proces pustynnienia w Północnym Darfurze, Al Fashir, listopad 2011 fot. autor �Fotografie Obozy wysiedlonych, Darfur, Źródło: UNAMID 331 ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ad73694f5548dc93bc68a963ae8670.pdf 86f2916cef052a210c0f50024b15be7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5185 Title A name given to the resource Fitzcarraldo/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne s.48-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Karwat, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Borys Malkin jest etnografem i entomologiem, podróżnikiem i fotografem, naukowcem i kolekcjonerem. Przez ponad czterdzieści lat (1953-1 994) intensywnie podróżował, gromadząc na zlecenie muzeów i uniwersytetów kolekcje etnograficzne i entomologiczne. Stworzył zbiory obiektów etnograficznych liczące około 15 000 egzemplarzy. Badał kultury 42 różnych społeczności Ameryki Południowej. Na 40 000 klisz fotograficznych utrwalił sceny z życia tubylców obu Ameryk oraz nakręcił kilkanaście filmów dokumentalnych. Jest jednym z ostatnich dwudziestowiecznych kolekcjonerów działających w Ameryce Południowej. Jego badania mają szczególną wartość, ponieważ pracował w trakcie wielkich przemian kulturowych, które nieodwracalnie zmieniły charakter tubylczych społeczności. W Polsce jego zbiory etnograficzne można oglądać w muzeach w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Warszawie i Szczecinie. �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Panie Borysie, kiedy czytałem Pana biografię, przypomniała mi się historia o pewnym szama­ nie Nawaho. Był on skarbnicę wiedzy swojego płemiema, znał mnóstwo rozbudowanych, wie­ lowątkowych mitów, rytuały i pieśni. Pytany o wybór swego następcy, stwierdził, że nie sposób już znaleźć odpowiedniego ucznia zdolnego to wszystko zapamiętać. Pamięć i pewna wrażliwość zabijane sę przez inny rodzaj wiedzy - szkolny. Pan często zmieniał gimnazja i nie był Pan pry­ musem. Ale sędzęcpo Pana osięgnięciach, szkoła nie zdołała zatrzeć w Panu prawdziwej pasji. Nigdy nie zależało mi na zbieraniu stopni. Je­ żeli jednak mnie coś zainteresowało, to dostawa­ łem dobre oceny. Na ogół było jednak inaczej. A co Pana interesowało najbardziej? Podróże. Namiętnie oglądałem i przeryso­ wywałem mapy, na których Polska była zawsze większa n i ż w rzeczywistości. Dyrektor mojego gimnazjum dostrzegł także moje wyjątkowe za­ interesowanie przyrodą i podsuwał mi do czyta­ nia odpowiednią literaturę. Wtedy też zacząłem zbierać i kolekcjonować owady. Skupił się Pan bezkompromisowo na kilku rze­ czach, które interesowały Pana najbardziej, i po­ płynął Pan przez życie wiedziony pasję. Skęd ona się wzięła? Czy to zasługa wychowania, rodzi­ ny? Robię to, co lubię. W mojej rodzinie nikt nie miał tak egzotycznych zainteresowań. Mój oj­ ciec swego czasu dużo fotografował, ale można powiedzieć, że pierwszym mistrzem był mój nauczyciel Tennenbaum - to on zaraził mnie miłością do owadów. Dużo później znalazłem poparcie dla swoich zainteresowań etnozoologicznych na uczelni w USA. Wydawałem się W) PD08 BARBARZYŃCA 49 do nich szczególnie predestynowany z powodu znajomości przyrody i etnografii, choć nikt po­ czątkowo nie chciał prowadzić takich badań. Przeniosłem się do Minneapolis. Tam zaczęła się moja czterdziestoletnia podróż. Nim jednakzaczęłPan pracować jako wykładow­ ca w Minneapolis, spędził Pan rok zachodniej Afryce. w Do Afryki wybrałem się z moim przyjacielem z Nigerii, którego poznałem w Londynie. Zbie­ rałem owady i robiłem zdjęcia. Potem podróżował Pan po zachodnich Stanach. Pracowałem wtedy na uniwersytecie w sta­ nie Waszyngton. Miałem być inkubatorem dla świeżo wyklutych magistrów i zostać na uczelni. Wolałem jednak podróżować. Mojej pani pro­ fesor powiedziałem, że nie znoszę zimna, więc muszę podróżować. Przemierzaliśmy Góry Ska­ liste. Przede wszystkim skupiliśmy się na wulka­ nicznych Górach Kaskadowych zamieszkałych przez białych osadników i tubylców. Raczej nie odwiedzaliśmy indiańskich rezerwatów. To była wyprawa przyrodnicza - zbieraliśmy owady. Jeździliśmy ambulansem z demobilu. Mieli­ śmy duże zniżki na benzynę jako pracownicy uniwersytetu. Potem dostałem grant z mojego zakładu na pierwsze poważne badania etnogra­ ficzne. Udałem się do Indian Seri mieszkających na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku. Był Pan wtedy niedoświadczonym Jak Pan sobie radził? naukowcem. Było to prostsze, bo nie spodziewałem się, że ci Indianie będą mnie kochać. Zdarzało się, że ktoś był niezadowolony, nie chciał rozma­ wiać. Wtedy ja odpowiadałem tym samym - nie �Wywiad 50 chcesz, nie musisz. Mieliśmy takich kolegów, którzy prowadzili fatalne badania w terenie. Gdy któryś z Indian, w ich mniemaniu, źle się zachował, od razu tracili ducha. Mnie to nie ruszało. Miałem j u ż w końcu za sobą jakiś etap w wojsku. w skrzyniach i podzielone, aby można było je racjonować. Często wracałem też do tych sa­ mych plemion, ponieważ zaprzyjaźniałem się z Indianami. Wtedy oni prosili mnie, żebym przywiózł jakieś konkretne rzeczy, najczęściej broń i haczyki na ryby. Oni, w zamian, dostar­ czali m i eksponaty. Prowadziłem po części han­ del wymienny. Tutaj Borys Malkin zamilkł na chwilę, przy­ mknął oczy i powiedział: Listen you guys! Re¬ member, you are in the army now. We will make Pana mieszkanie nie przypomina muzeum, choć you a grown up man. You play bali with us, we można by się tego spodziewać. play bali with you. Nie zbierałem eksponatów dla siebie, robiłem prezenty innym. We wszystkich armiach świata mówię to samo. Tak. Poza tym pracowałem wcześniej w naj­ większej stoczni w Stanach. Po tej pracy i po służbie w wojsku nie miałem problemów z ba­ daniami w terenie. Byłem też starszy i bardziej doświadczony od moich kolegów. W jaki sposób organizował Pan swoje podróże? Nawiązywałem kontakt i współpracowałem z rozmaitymi instytucjami. Szczególnie czę­ sto wyjeżdżałem na zlecenie Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, bo przyjaźniłem się tam z kustoszem. Wybierałem teren i plemię, któ­ re mnie interesowało. Sugerowałem miejsce, w które chcę pojechać. Dostawałem fundusze i udawałem się w teren. To zawsze odbywało się w ten sposób. Bardzo rzadko narzucano mi - za moją zgodą oczywiście - inne plemię niż to, któ­ re ja miałem w głowie. Podróżował Pan zawsze z ogromnym wracał Pan ze zbiorami. Jak to wyglądało ny technicznej? bagażem, od stro­ Dlaczego dziś niewielu ludzi poświęca się tak drobiazgowemu i pracochłonnemu kolekcjoner­ stwu? Istnieją nadmierne ułatwienia. Można dalej jeździć, ale wszystkie potrzebne elementy zała­ twia się na odległość, bez wysiłku. Zmienia się charakter takiej pracy. Czy może Pan powiedzieć kiem pracowitym? o sobie, że jest człowie­ Nie. Jak to możliwe, skoro z taty sumiennością rannością przez tyle lat jeździł Pan po i kolekcjonował? Jak to inaczej nazwać? i sta­ świecie Jestem leniwy. Przez czterdzieści owadowi lat zebrał Pan milion sztuk Owady są małe i bardzo liczne. Wynajmowałem ludzi i płaciłem za transport. Wszystkie zbiory przywoziłem do laboratorium w zakładzie. Sprzęt, żywność były zapakowane Do tego ogromne zbiory etnograficzne wśród lu­ dów, których część zdążyła już do tejpory zniknąć. BARBARZYŃCA nn �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Tak, to prawda, zniknęły one albo zamieniły się w lumpenproletariat dżungli. O Indianach mówi się, że są cywilizowani, kiedy noszą na sobie cuchnący i postrzępiony podkoszulek. Oni w większości pragną czerpać z osiągnięć naszej cywilizacji, nie chcą być izolowani. Czy kiedykolwiek był Pan turystę? 51 odpowiada angielski charakter. Drugie to Sao Paulo, Rzeczywiście, to dwa zupełnie nieprzystające siebie miejsca. Wiem również, że jest Pan snikiem opery. Kolejne przeciwieństwo? do miło- Opera i podróże, wbrew pozorom, nie są od siebie tak odlegle. Muzyka to też podróż. W najprostszym rozumieniu tego słowa - nie. Czy jest Pan niespełnionym Dziś coraz łatwiej jest podróżować, ale mam wra­ żenie, że coraz mniej rozumiemy miejsca i ludzi, do których się udajemy. Czy zgodzi się Pan, ze jest to jakiś paradoks? Tak. Pomiędzy turystą a tubylcem wytwarza się przepaść wynikająca z samej sytuacji. W zor­ ganizowanej grupie zaczynamy bardziej inte­ resować się sobą n i ż otoczeniem. Z tym wiąże się moja krytyczna ocena Margaret Mead, która uważała, że trzeba badać, podróżując grupami, żeby obserwacjami wzajemnie zapładniać swoje umysły. Ja wolę podróżować sam, bo wtedy za­ mieniam się w słuch i wzrok. Widział Pan wiele ciekawych miejsc. Jeśli mógłby Pan wybrać, to gdzie chciałby Pan mieszkać? Mam dwa ulubione miejsca, kompletnie przeciwstawne. Jedno to Anglia, pomimo mo­ jej niechęci do wilgotnego zimna. Bardzo mi {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA śpiewakiem? Kiedy mieszkałem przed wojną w Polsce, dochodziły nas słuchy, że mamy krewną, która zrobiła fenomenalną karierę w Ameryce. Trak­ towałem to jako plotkę, ale kiedy się tam zjawi­ łem, niebawem poznałem tę niezwykłą osobę. Była śpiewaczką operową. Kocham m u z y k ę , więc bardzo często spotykaliśmy się na przed­ stawieniach, na które mnie zapraszała. Mówiła, że mam dobry głos, zaproponowała mi grant i studia muzyczne. Miałem zostać tenorem li¬ rycznym. Kto wie, kim byłbym dzisiaj ? Ale od­ mówiłem, jakoś mi to nie odpowiadało, wolałem podróżować... Przypomina mi to historię Herzoga i jego film Fitzcarraldo. Może występowałby Pan w operze w Manaus, w środku dżungli? Odwiedziłem kiedyś to miejsce, ale wątpię, że mógłbym tam śpiewać. �52 Wywiad 19 1 7 - r o d z i się w Witebsku, na terenie dzisiejszej Biatorusi 19 I 8 - jego rodzina przenosi się do Warszawy 1938 - w y j e ż d ż a do Nowego Jorku 1941 - uczęszcza do szkoty zawodowej w Oregonie 1941 - University of Oregon 1942 - otrzymuje obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e 1942 - rozpoczyna czteroletnią stuzbę w o j s k o w ą na terenie Australii i Oceanii 1946-University of Oregon 1947 - Londyn, University College 1948 - w y j e ż d ż a na rok do Afryki 1949 - University of Washington 1952 - p o d r ó ż u j e po zachodnich stanach USA 1953 - rozpoczyna badania w ś r ó d Indian Sen i 40-letnią p o d r ó ż 1957 - otrzymuje stanowisko w y k ł a d o w c y w University of Minnesota 1994 - prowadzi badania w Paragwaju W 2007 roku ukazała się książka Odchodzący świat, d o k u m e n t u j ą c a p o d r ó ż e Borysa Malkina. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba4acf021ec3a3f909f9da26b046c47b.pdf 7295ba52fbe9d10514ce4323172daef6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource regionalizm interenet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4660 Title A name given to the resource Regionalizm w Internecie(wybrane zagadnienia) / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.70-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kasprzyk, Damian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Damian Kasprzyk UNIWERSYTET ŁÓDZKI Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) I nternet, jako sfera przepływu i wymiany informacji, staje się dogodnym narzę­ dziem promowania rozmaitych idei i postaw. Można do nich zaliczyć regiona­ lizm, który - najogólniej rzecz ujmując - oznacza zjawiska związane z upodmio­ towieniem regionów. Zjawiska te zróżnicowane są pod względem formy, inspiracji, oprawy teoretycznej, skali społecznej. Przebiegają na rozmaitych płaszczyznach: kulturowej, gospodarczej, prawnej, administracyjnej, edukacyjnej ale także indywidualno-emocjonalnej. Często nadaje się regionalizmowi rangę ideologii, w której doniosłą rolę odgry­ wają hasła swobody decyzyjnej prowincji lokowane w opozycji do centralizmu pań­ stwowego. Tak pojęty regionalizm stanowi domenę działań niektórych polityków i kontestatorów istniejącego ustroju samorządowego. W ramach ideologii regionalizmu gło¬ si się także potrzebę pielęgnowania pluralizmu kulturowego poprzez poszukiwanie i podkreślanie specyfik poszczególnych regionów. Istotne role odgrywają: folklor, ję­ zyk, wydarzenia z przeszłości, związane z regionami postacie historyczne ale także walory przyrodnicze i rozmaite detale kulturowe, na przykład kulinaria. Często re¬ gionalizm kojarzony jest z ruchem społecznym, w którym prym wiodą działacze i ani¬ matorzy zrzeszeni w regionalnych stowarzyszeniach. Podejmują oni próby wciela¬ nia w życie wspomnianych haseł, zarówno tych odnoszących się do systemu za¬ rządzania jak i pielęgnowania tradycji. Istnieje wreszcie regionalizm jako zjawisko odnoszące się do emocji i wyobraźni jednostek. Dostępne jest ono każdemu z osobna. Nie wymaga zaangażowania społecznego ani politycznego gdyż przebiega na innej płaszczyźnie niż ta wyznaczana przez ruch stowarzyszeniowy i działalność samo¬ rządową. Może się uzewnętrznić w twórczości literackiej, wspomnieniowej, pla¬ stycznej. Określenie „miłośnik" dobrze charakteryzuje depozytariusza tak pojmowa­ nego regionalizmu. Emocjonalnie upodmiotowiony region daleki jest od konkretu. Oznacza raczej zbiór miejsc, które jednostka wartościuje głównie poprzez doświad¬ czenia z przeszłości. Powyższe koncepcje to zaledwie pobieżny przegląd ujęć regio¬ nalizmu (por. Kwaśniewski 1987; Kubiak 1994; Skorowski 2007). �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 71 Poniższy tekst nie dotyczy prowadzenia badań społeczności Internetu za pomocą metod etnograficznych. Koncentruje się natomiast nad zasobami Internetu, które po­ wstały na skutek działalności regionalistycznie zorientowanych teoretyków, działaczy, miłośników, samorządowców. W ramach regionalizmu pojmowanego jako ruch społeczny mamy do czynienia z aktywnością podejmowaną w rozmaitych sytuacjach. Często działalność stanowi kontynuację wcześniejszych poczynań, zaś sam teren do którego się odnosi doczekał się już zdefiniowania jako „region" w opracowaniach historycznych, etnograficznych czy geograficznych. Kiedy indziej działacze sięgają po wybrane zjawiska kulturowe kreując je na charakterystyczne dla dopiero postulowanego przez siebie regionu, lub sta¬ rając się „wypełnić" nimi region administracyjny. Rewitalizują bądź tworzą symbole 1 wynajdują tradycje mające pełnić role integracyjne i identyfikacyjne. Wychodząc z logicznego założenia, że działalność - o ile ma być określana jako regionalistyczna - musi odnosić się do skonkretyzowanego terytorium „...usiłują rozpropagować w umys­ łach ludzkich funkcjonowanie jako regionów wydzielonych jednostek administracyj¬ nych, odznaczających się czasem co najwyżej jakimiś cechami zwartości organiza¬ cyjnej lub gospodarczej" (Kwaśniewski 1993: 84). W tych kontekstach interesującym zagadnieniem staje się Internet jako narzędzie kreowania quasi-regionów. Proporcje argumentów wykorzystywanych w celu wyka¬ zania odrębności i specyfiki pewnych obszarów zwanych regionami, ziemiami, krai¬ nami czy w końcu małymi ojczyznami (do terminu tego powrócę w dalszej części tekstu) zmieniają się. Współczesna recepta na region to najczęściej baza w postaci obecnych jednostek administracyjnych niższego szczebla, garść historii, szczypta et¬ nografii, a wszystko okraszone walorami przyrodniczo-turystycznymi. Koncepcje te wydają się zazwyczaj mało czytelne merytorycznie z punktu widzenia dyscyplin nau­ kowych tradycyjnie zajmujących się regionalizacją. Stąd też określenie „quasi", któ¬ rego jednak nie stosuję w celu deprecjonowania zjawiska w jakimkolwiek wymiarze. Przeciwnie, uważam, że mamy do czynienia z procesem kulturotwórczym, pełniącym określone funkcje, który może odzwierciedlać stan świadomości regionalnej i postaw regionalistycznych. Kwerenda zawartości Internetu pod tym kontem odsłania obraz guasi-regionalizacji kraju. Daje możliwość dokonania wstępnej (bo na pewno nie całościowej) oceny skali zjawiska, umożliwia dokonanie pewnych obserwacji i ze¬ stawień natury ilościowej i jakościowej. Posłużmy się konkretnym przykładem. Na stronach Wielkopolskiego Towarzy¬ stwa Kulturalnego w Poznaniu zamieszczono bazę danych dotyczącą regionalnych towarzystw posiadających własne strony internetowe. Jednym z nich jest Stowarzy­ szenie Gmin RP Region Kozła. Informacje na temat samego regionu odnajdujemy pe­ netrując stronę i wybierając tematy „stowarzyszenie" oraz „historia, folklor, tradycje". Autorzy tekstów nie kryją, iż obszar określany jako Region Kozła posiada granice li­ nearne, obejmuje bowiem 7 gmin z pięciu powiatów. Gminy te, to Babimost, Kar­ gowa, Siedlec, Zbąszyń, Miedzichowo, Zbąszynek i Trzciel. Leżą one w granicach 2 województw: wielkopolskiego i lubuskiego. Taki a nie inny kształt nadały regiono­ w i władze wspomnianych gmin, „podpisując porozumienie na wspólne kreowanie wi¬ zerunku Regionu, jako ośrodka o dużych możliwościach rozwoju turystycznego, kul¬ turalno-oświatowego, gospodarczego". Internetowa kreacja Regionu Kozła jest zatem elementem realizacji określonego porozumienia. Autorzy strony lansują jednak tezę o rewitalizacji regionu zastrzegając: „To, iż ten mikroregion powstał, a raczej odtwo¬ rzył się, nie jest przypadkiem". Głównym argumentem jest kozioł - ów instrument ludowy, występujący na tych terenach w 2 odmianach. Ten etnograficzny element ma �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 72 uzasadnić istnienie regionu, został wykorzystany w jego nazwie i projekcie logo (wize¬ runek koźlarza grającego na instrumencie). Symboliczną rolę - obok kozła - pełni także rzeka Obra, która „łączy" gminy. Autorzy strony powołują się na opinie i autorytet his­ toryka Zdzisława Linkowskiego - byłego dyrektora Muzeum w Gorzowie Wielkopol¬ skim, który zauważył, że obszar istniejącej w średniowieczu kasztelanii zbąszyńskiej obejmował w znacznej mierze ziemie obecnego Regionu Kozła. Także funkcjonujący po I I rozbiorze powiat międzyrzecki obejmował nieomal w całości to terytorium. Do¬ wodem wspólnoty regionalnej z okresu zaborów mają być także niemieckojęzyczne pisma wydawane w Międzyrzeczu i Zbąszyniu. Omawiając ich zasięg autorzy interne¬ towego tekstu stwierdzają: „jak widać - prasa adresowana była wyraźnie do mieszkań¬ ców obszaru, który odtworzył się jako Region Kozła". Czy obecność kozła-instrumentu muzycznego przypisywanego regionowi jest ele­ mentem decydującym o jego granicach? „Od niedawna widać odrodzenie muzyki koźlarskiej w gminie Babimost" - czytamy na jednej ze stron. Jest oczywiste, że kształt Re¬ gionu Kozła wynika z prostego faktu, iż został on wykreowany przez samorządowców zakładających stowarzyszenie. Członkiem zwyczajnym może zostać gmina samorzą¬ dowa. Na stronie stowarzyszenia czytamy także, że Gmina Siedlec zasiliła region nie¬ dawno. Oznacza to, że przyjęcie nowego członka lub rezygnacja z członkostwa oznacza zmianę granic regionu. Analiza statutu Stowarzyszenia Gmin RP Region Kozła wska¬ zuje jednoznacznie, że głos samorządowców jest decydujący. Mamy do czynienia z co¬ raz częstszą sytuacją (dostrzegalną za pośrednictwem Internetu), gdy region a nawet ruch regionalny, jest zjawiskiem wtórnym w stosunku do działań rozmaitych środo¬ wisk starających się mieć decydujący wpływ na kierunek i formę działań społecznych i kulturalno-oświatowych na danym terenie. Godna przytoczenia okazuje się w tym miejscu refleksja Grażyny Prawelskiej-Skrzypek i Romana Matykowskiego: „Wydaje się, że również na obszarze Polski występują w zbiorowościach terytorialnych grupy interesów, które propagując ^przestrzenną abstrakcję» przeistaczają się w «graczy quasi-regionalnych». Jednakże i ta grupa aktorów może dążyć do społecznego wy¬ twarzania regionu, jak i zawłaszczania przestrzeni społecznej" (Prawelska-Skrzypek, Matykowski 2003: 236). Prezentacja Regionu Kozła ma na celu ukazanie obszaru zamieszkałego przez ludzi aktywnych, zdolnych do podejmowania wspólnych przedsięwzięć na rozmaitych po¬ lach, pielęgnujących folklor (głównie muzyczny). Oryginalny wydaje się być system wiążący samorządowców z regionalistami-społecznikami i miłośnikami tradycji. Śledząc informacje umieszczone na stronach stowarzyszenia łatwo zauważyć deter¬ minację z jaką działacze starają się utrwalić sam termin - Region Kozła. Nazwy im¬ prez z reguły zawierają stosowny człon. W programie wydarzeń kulturalnych, sporto­ wych i rozrywkowych na 2009 rok figurują: Rodzinny Rajd Rowerowy Regionu Koz¬ ła, Drużynowe Zawody Wędkarskie Regionu Kozła, Triatlon Turystyczny Regionu Kozła, Turniej Pracowników Gmin Regionu Kozła i inne. Wydaje się, że tendencja nazewnicza stosowana w odniesieniu do organizowanych tu imprez ma na celu nie tyle wypromowanie nazwy regionu na zewnątrz, co utrwalenie jej we własnym środowisku, a zatem jest elementem szerszego projektu zmierzającego do społecznego wytworze¬ nia regionu. Strona Regionu Kozła zawiera fotografie z licznych imprez mających głó­ wnie charakter ludyczno-integracyjny. Sama narracja tekstów zamieszczonych na oma­ wianej stronie (podstronach) pełna jest przymiotników wartościujących, określeń świad¬ czących o emocjonalnym podejściu autorów zapewniających, że Region Kozła jest „wspaniały", „malowniczo położony" i „niepowtarzalny". Inicjatorzy działają planowo. Najpierw zintegrowali się samorządowcy, którzy wypromowali nazwę i symbol (znak). �73 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Następnie podjęto działania zmierzające do integracji mieszkańców sąsiadujących gmin. Dawna spontaniczność zrzeszających się jednostek zastąpiona zostaje precyzyj­ nym planem. Powstawanie regionu i regionalizmu, pojmowane dawniej jako długotr­ wały proces historyczny, ulega przyspieszeniu za pomocą rozmaitych zabiegów. Warto zauważyć, że do niedawna część praktyków i teoretyków z dystansem spoglądała na sytuacje, gdy ruch regionalny inspirowany był przez samorządy. Ta nieufność wynikała z PRL-owskich doświadczeń wielu działaczy widzących w re­ gionalizmie demokratyczny, niezależny, oddolny ruch społeczny. Po 1989 roku mile widziana była pomoc i wsparcie ze strony władz lokalnych ale nie monopol decy¬ zyjny. Obecnie samorządy przejmują inicjatywę, same organizują ruch a następnie patronują działaniom. To animowanie regionalizmu wiąże się z potrzebą budowa¬ nia kapitału społecznego oraz z koniecznością funkcjonowania poszczególnych jed¬ nostek administracyjnych w realiach gospodarki kapitalistycznej. Oba te wyzwania, choć wydają się od siebie odległe, wymagają stworzenia atrakcyjnego wizerunku. Atrakcyjny wizerunek stanowi klucz do sukcesów na wielu płaszczyznach. Ułat­ wia pozyskiwanie funduszy, przyciąga turystów i inwestorów (por. Ciechocińska 1994: 44, 46). Pozytywna rozpoznawalność sprawia, że łatwiej i chętniej działania samorządowców wspierają sami mieszkańcy. Prace nad wizerunkiem wymusza kon¬ kurencja w absorbowaniu środków miedzy województwami, powiatami, gminami i miastami reprezentowanymi przez samorządy oraz konieczność ich późniejszego wykorzystania w oparciu o kapitał społeczny. To rywalizacja, w której decydujące znaczenie posiadają symbole, wszelkie produkty regionalne, imprezy kulturalne. Inter¬ net staje się swoistym polem tej rywalizacji. Wykorzystujący zawartość Internetu badacz zjawisk związanych z regionalizmem, dostrzeże kolejną grupę regionalnych, czy też quasi-regionalnych graczy. Fenome­ nem ostatnich lat są Lokalne Grupy Działania (LGD) . Ich idea jest bardzo bliska ideom regionalizmu. Zarządy LGD składają się głównie z osób wskazywanych przez stowarzyszenia społeczne i gospodarcze. Zintegrowane Strategie Rozwoju Obszarów Wiejskich, które opracowują i na które uzyskują wsparcie, dotyczą między innymi turystyki, ochrony oraz promocji środowiska naturalnego, krajobrazu i zasobów his¬ toryczno - kulturowych, a zatem pokrywają się w znacznej mierze z tradycyjnymi domenami zainteresowań i działań regionalistów. 1 Interesującym zagadnieniem jest autoidentyfikacja regionalna LGD, dokonująca się już na poziomie ich nazw. Tu cenne okazują się internetowe bazy danych. Nazwy LGD zawierają człon (czasami ujmowany w cudzysłów) precyzujący obszar działań grupy lub - rzadziej - stanowiący swoiste credo podejmowanych działań. Twórcy nazw odwołują się czasami do terminologii etnograficznej: „Lasovia", „Pałuki - wspólna sprawa", „Kaszubska droga". Spotkać można nawet odwołanie do specyfiki etnicznej: „Szlak tatarski" (tak nazwała się LGD funkcjonująca na terenie 5 gmin powiatu sokólskiego). Często w nazwach istnieją odwołania do figur rzek, gór lub zespołów leś¬ nych jako symboli ekologicznych informujących jednocześnie gdzie działa grupa: „Kraina Rawki", „Dorzecze Wisłoka", „Dolina Drwęcy", „Wokół Łysej Góry", „Be¬ skid Gorlicki", „Puszcza Knyszyńska". Niektóre nazwy nawiązują do jakiejś drob¬ niejszej specyfiki przyrodniczej: „Kraina bobra", „Brama na bagna", „Szlakiem 1 Grupy te działają na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, w ramach unijnego programu (obecnie: LEADER +). Mogą mieć formę stowarzyszenia, fundacji lub związku stowarzyszeń. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 74 granitu", „Wrzosowa kraina", „Kraina nafty", lub kulturowej: „Ziemia gotyku", „Gryflandia". Część LGD dokonuje swoistej archaizacji posługując się określeniem „ziemia". Mamy więc LGD „Ziemia Biłgorajska", „Przyjazna Ziemia Limanowska", „Ziemia Łańcucka". Są w końcu i takie, które w swoich nazwach posługują się określeniem „re¬ gion": „Region Włoszczowski", „Region Sanu i Trzebośnicy". Tak więc na mapę zaistniałych za sprawą działalności rozmaitych stowarzyszeń oraz samorządów quasi-regionów, LGD nakładają kolejną warstwę. Stowarzyszenia te posiadają własne strony internetowe, stanowiące zasadnicze źródło informacji na temat ich działalności. Prowadzą one (jak do tej pory) nikłą aktywność wydawniczą, choć kilka LGD wydaje już własne biuletyny. Strony LGD są miejscami intensywnej promocji poszczególnych gmin, jednak zdarzają się próby definiowania całego obszaru jako regionu: „Region Wielkiego Łuku Warty poprzez swoje walory przyrodnicze jest jednym z atrakcyjniejszych terenów w województwie łódzkim i w całej środkowej Polsce. Posiada wiele unikatowych form przyrodniczych. Jest bogaty w obiekty cenne pod względem przyrodniczym, kul¬ turowym i historycznym". Niektóre LGD obejmują wszystkie gminy powiatu. Wów¬ czas powiat staje się zwartym obszarem kulturowym: „Obszar, na którym działa «Wstęga Kociewia» leży w całości w obrębie jednego powiatu - powiatu tczewskiego. Pod względem etnograficznym i historycznym teren ten nazywamy Kociewiem Tczew¬ skim. Gminy łączą wspólne tradycje kulturowe, etniczne i powiązania gospodarcze". Jednym z istotniejszych punktów akcji LGD są zabiegi popularyzujące walory agro¬ turystyczne i kulinarne. Wiele LGD przyznaje znaki promocyjne, o które ubiegają się okoliczni producenci, na przykład „Produkt ślężański" (LGD Ślężanie) czy „Marka lo­ kalna Bory Tucholskie" (LGD Bory Tucholskie). Tu unaocznia się wspomniana wcześ¬ niej walka o wizerunek i identyfikację obszaru objętego działalnością grupy. Fenomen LGD oraz, nie odosobnionego przypadku, Stowarzyszenia Gmin RP Re¬ gion Kozła, ukazuje coraz szerszy kierunek współczesnych działań regionalistycznych. Odmienność polega na kreowaniu quasi-regionów utworzonych z kilku gmin, nowych wektorach inspiracji i wytyczaniu nowych celów działalności. Z interneto¬ wych prezentacji wynika, iż celem działań jest budowa kapitału społecznego i ludz¬ kiego. Nieco upraszczając, chodzi o wzrost zaufania i kompetencji mieszkańców nie zaś o poznawanie warunków, badanie dziedzictwa kulturowego, popularyzowanie wiedzy o przeszłości regionu. W ramach nowych inicjatyw kładzie się nacisk na in¬ tegrację i szkolenia. Upodmiotowienie regionów sprowadza się do działań pod¬ porządkowanych interesom jego mieszkańców (Ciechocińska 1994: 47). Wektor inspiracji biegnie od władz samorządowych ku społecznikom. Ostatnia reforma ad¬ ministracyjna oraz dostęp do funduszy unijnych stały się okolicznościami stymulu¬ jącymi zmiany. Internet umożliwia ich obserwację ponieważ - w nurcie przeobrażeń cywilizacyjnych - staje się podstawowym medium za pomocą którego główni „gra¬ cze" na arenach regionalnych prezentują swoje cele, metody i osiągnięcia. Nieco innym zagadnieniem, które warto poruszyć, jest rozpiętość kontekstów w ja¬ kich lokowany jest, kojarzony z regionalizmem, termin „mała ojczyzna". Kwerenda zawartości Internetu daje - jak sądzę - ciekawe rezultaty. Termin „mała ojczyzna" - jako pojecie socjologiczne - jest korelatem świado¬ mości i emocji. „Wartość i znaczenie «małej ojczyzny», jej nie zawsze uświadomio¬ nych więzi rozumie i pojmuje na ogół ten, kto j ą utracił, kto z niej wyemigrował" (Simonides 1999: 67). Ten zestaw okoliczności uzupełnijmy jeszcze o sytuację - naj¬ bardziej chyba powszechną - uświadomienia zmian zachodzących w otaczającym �75 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) nas świecie lub zmian, którymi podlegamy my sami. Ta świadomość powoduje, że możemy czuć się „wygnańcami" mieszkając zawsze w tym samym miejscu. Istotę pojęcia oddaje literacka twórczość nostalgiczna, w której pamięć miesza się z wy¬ obraźnią w wyniku czego powstają obrazy wysoce wyidealizowane. Obecnie jednak nader często używa się terminu „mała ojczyzna" w trybie realistycznym. Czynią tak działacze, ideolodzy, publicyści i regionaliści. „Mała ojczyzna" staje się ideowym hasłem, projektem społecznym a w konsekwencji przekształca w stereotyp językowy (Robotycki 1998: 46). Tryb realistyczny dominuje także w tekstach dostępnych za pośrednictwem In¬ ternetu. Na komentowanych wyżej stronach Regionu Kozła czytamy, że gminy „trzy¬ mają się razem stanowiąc nierozerwalną małą ojczyznę"; „Ten niepowtarzalny za¬ kątek kraju, nasza mała ojczyzna to obszar około 1086 km , zamieszkuje go około pięć¬ dziesięciu tysięcy mieszkańców". Właśnie taki sposób użycia terminu „mała ojczyz¬ na" miał na myśli Czesław Robotycki pisząc: „W nowym wokabularzu jest już tylko słowem bez głębi, zbitką pojęciową na użytek szlachetnych dyletantów, naiwnych en¬ tuzjastów kultury ludowej i społeczników" (Robotycki 1998: 47). Odnajdujemy jednak ujęcia bliskie temu pierwotnemu. Oto dwudziestotrzyletnia blogerka opisuje swoje doświadczenia z wakacji w 2008 roku. 2 W końcu miałam wakacje! Sława, czy też Radzyń tuż obok niej, to miejscowości, które nazywam swoją małą Ojczyzną . Urodziłam się w Jeleniej Górze, ale to właśnie te dwa miejsca utożsamiam ze swoim dzieciństwem. Jeździłam tam od dnia kiedy się naro­ dziłam, wcześniej zresztą też. A najdziwniejsze jest to, że co roku przyjeżdżam tam jako inna osoba. Zmienność mojego życia koliduje z tamtejszą stałością. Uwielbiam tam wra­ cać, zawsze tak było. I jako kilkuletnia gówniara zbijająca drabinę na kwaterce z młotkiem większym od siebie samej, jako nastolatka potykająca się o linki od namiotów próbując wyrwać się nocą z obozu na ośrodek i teraz również, jako... sama nie wiem kim jestem teraz i na jakim etapie utkwiłam. Kiedyś było łatwiej ubrać to w słowa. 2 Nie wiemy czy takie ujęcie „małej ojczyzny" przez blogerkę jest wynikiem lektur (być może ta młoda kobieta jest studentką socjologii bądź etnologii), czy jest intui¬ cyjne. Różni się ono od klasycznego ujęcia opcją powrotu. Ostatnie zdanie brzmi na¬ stępująco: „I wiem, że za rok znów tam wrócę, po raz 23. Taka już moja mała tradycja odwiedzin mojej małej Ojczyzny". Zwróćmy jednak uwagę, że blogerka zdaje sobie sprawę ze zmiany własnej osobowości i w oparciu o tą samoświadomość buduje prze­ konanie o stałości „małej ojczyzny" nad jeziorem Sławskim. Coroczne powroty nie zmieniająjej postrzegania okolic Sławy i Radzynia. Ich obraz wydaje się być ustalony raz na zawsze, podobnie jak idealizowane obrazy „małych ojczyzn" kreślone przez wygnańców. Refleksje blogerki, pisane po powrocie z wakacyjnego wyjazdu, nie są tekstem nostalgicznym a raczej relacją. Zawierająjednak, charakterystyczne dla teks¬ tów nostalgicznych, struktury mityczno-symboliczne. Autorka umieściła liczne fotografie z pobytu, przeplatając je krótkimi komenta¬ rzami. Stosuje przy tym figury retoryczne sprzyjające podkreślaniu zalet miejsc w któ­ rych się znalazła. Na fotografiach dominują obrazy natury i beztroskiego relaksu, w opi¬ sach przeciwstawiane stechnicyzowanej, miejskiej rzeczywistości towarzyszącej au¬ torce zwierzeń poza sezonem: I zaczęło się wylegiwanie. obrazów ( . ) . 2 Słodkie lenistwo z dala od wirtualności i szklanych Miejscowości położone nad Jeziorem Sławskim w powiecie wschowskim woj. Lubuskie. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 76 Wieczory nad wodą były naj. Siedzieliśmy i po prostu gapiliśmy się w wodę. Często milcząc i to było najcudowniejsze. A nocą. Miliardy gwiazd niezakłócone przez światła wielkiego miasta. Magia - dodaje blogerka. Relacje uzupełniają opisy uciech kulinarnych charakterystycznych dla pokolenia autorki: Najlepsze zapiekanki w Poznaniu, pity w Jeleniej, pierogi w Kuźnicy Głogowskiej, lody w Krakowie, ale hot-dogi bezkonkurencyjnie w barze Oleńka w Sławie. Nie dość, że i tego roku bar był otwarty w tygodniu po 23, do tego hot-dogi były równie pyszne jak kiedyś; I sławska cukiernia „Szarlotka". Jakie tam są desery... brak słów. Blogerka sama zauważyła, że „mała ojczyzna" nad jeziorem Sławskim nie jest ani miejscem jej urodzenia ani też zamieszkania. Opisuje to miejsce (miejsca) przez pryz¬ mat doświadczeń z przeszłości. Utożsamia je z dzieciństwem. Poprzednie pobyty wspomina jednoznacznie pozytywnie. Bywała tu: „...również za starych dobrych cza­ sów obozów pod namiotami, spania na kanadyjkach, dyscypliny, nocnych wart i kwa­ terek, gdzie budowało się wierze wartownicze, później jako instrutkorka Kontekst w jakim występuje tu „mała ojczyzna" nie pozbawia tego terminu głębi. Nie ma on nic wspólnego z postulowaną przez niektórych regionalistów przestrzenią działań lokal¬ nych. Banalny na pozór tekst zawiera wątki idealizowania doświadczeń i miejsc na co dzień nie osiągalnych. To, że tekst został napisany „po powrocie" nie wyklucza pier¬ wiastka nostalgicznego. Trzeba sobie uświadomić skąd i dokąd wracamy. Można prze¬ cież powrócić - jak z przepustki - do miejsca wygnania i odosobnienia. Wydaje się, iż mamy do czynienia z takim właśnie przypadkiem. Zasadnicze odstępstwo od klasycznego ujęcia „małej ojczyzny" wiąże się z prze¬ konaniem, że jest to miejsce w którym spędzamy większość czasu, gdzie pracujemy na co dzień, gdzie jest nasz adres zameldowania, rodzina z którą mieszkamy. Tak nie jest. Przywołane fragmenty blogu potwierdzają to podobnie jak literatura nostal¬ giczna, choć forma różni się zasadniczo. Kwerenda zawartości Internetu umożliwia zatem obserwację w jaki sposób pewne terminy są aplikowane do dyskursu regionalistycznego. Obok „małej oj¬ czyzny" często używanym terminem jest globalizacja, który lokowany bywa w opo¬ zycji do regionalizmu. Globalizacja staje się często synonimem zagrożeń, między innymi dla tożsamości (w tym także regionalnej). Andrzej Tyszka, którego uznać można za jednego z głównych ideologów Ruchu Stowarzyszeń Regionalnych Rzeczypospolitej Polskiej, przeprowadził krytykę za¬ łożeń Kongresu Kultury Polskiej, odbywającego się we wrześniu 2009 roku. Doko¬ nał tego na stronach blogu, pisząc między innymi: Obecny Kongres skupia zdeklarowanych reprezentantów postmodernizmu z do¬ datkiem adherentów neo-marksizmu. Oznacza to zgromadzenie stronników orientacji zhołdowanych wobec ośrodków ideowo-politycznych globalizmu, neo-liberalizmu, kosmopolityzmu, internacjonalizmu, „wielokulturowości", „politycznej poprawności", relatywizmu i permisywizmu, „tabloidyzacji mediów", konsumpcjonizmu i kulturo¬ wego komercjalizmu (...) Kongres odwraca się od szerokich i obiecujących nurtów kultury poza stołecznej, kultury regionów, małych i średnich miast. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 77 Zwróćmy uwagę na pewien paradoks obecności takiego ujęcia globalizacji w tek¬ stach zamieszczanych w Internecie. Otóż Internet jako narzędzie komunikowania uz¬ nawane jest za symbol, nośnik i znamię globalizacji, co nie przeszkadza - jak się oka¬ zuje - aby za jego pomocą ową globalizację krytykować w imię postawy regionalistycznej. To za pomocą licznych stron internetowych prowadzonych przez indy¬ widualnych pasjonatów oraz stowarzyszenia, portali społecznościowych i informa¬ cyjnych, ożywia się środowiska lokalne, popularyzuje tradycje regionów, podejmu¬ je zabiegi zmierzające do odradzania tożsamości. Już wiele lat temu zaistniał w litera¬ turze termin „glokalizacja", oznaczający wzajemne warunkowanie się procesu glo¬ balizacji i szeroko pojętego regionalizmu (Synak 2003: 192). Wyżej opisane sytua¬ cje zdają się potwierdzać tę zależność. Wielopłaszczyznowość zagadnienia regionalizmu i rozległość przestrzeni interne¬ towej wymagała dokonania wyboru. Powyższe przemyślenia mogą tym samym sta¬ nowić ledwie przyczynek do dyskusji nad rolą Internetu w badaniach współczesnego regionalizmu. Internet pozwala jednak dostrzec jak dynamicznym zjawiskiem, czy raczej zespołem zjawisk, jest regionalizm. Świadczy o tym kariera pojęć takich jak re¬ gion, ziemia i „mała ojczyzna". Przez szacunek dla wybitnych humanistów używałem określenia quasi-regionalizacja i zwróciłem uwagę na rozpiętość ujęć terminu „mała ojczyzna". Jednak bez zacietrzewienia wynikającego z dotychczasowych definicji (choć przy pełnej ich świadomości), region, ziemię i „małą ojczyznę" należy dziś uznać za kategorie dynamiczne, za pomocą których jednostki lub grupy celowe sta¬ rają się upodmiotowić, dowartościować i waloryzować przestrzeń w której żyją i dzia¬ łają. Terminy alternatywne są - jak się wydaje - mało atrakcyjne. Moją uwagę przykuły zjawiska nie tyle nowe, co zyskujące ostatnio na inten¬ sywności. Za takie uznać można wzmożone zaangażowanie samorządów w inicjo¬ waniu regionalizmu, stymulującą rolę funduszy unijnych, kreowanie quasi-regionów. W tym nurcie, tropione przeze mnie zagadnienia etnograficzne i historyczne traktowane są często przedmiotowo, wykorzystuje się je doraźnie, z pośpiechem wymagającym uo¬ gólnień i skrótów. To także konsekwencja pewnej specyfiki przekazu internetowgo (jedna z LGD zaprezentowała się za pomocą filmu i głosu lektora, rezygnując z tek¬ stu pisanego wymagającego od odwiedzających stronę wysiłku czytelniczego). Kapitał społeczny, kapitał ludzki i atrakcyjny wizerunek - oto dominujące współcześnie hasła. Trudno się dziwić brakiem zainteresowania etnologami w roli ekspertów, choć ich głos byłby zapewne pomocny także dla osiągania tych nowych celów. Posłużyłem się informacjami pochodzącymi z baz danych, stron stowarzyszeń oraz blogosfery. Szczególnie ów ostatni obszar wydaje się atrakcyjny, szczególnie dla bada¬ nia regionalizmu pojmowanego jako emocjonalna postawa jednostki. Narracja blogu wydaje się daleko bardziej spontaniczna niż ta obecna w tekstach przekazywanych za pomocą tradycyjnych, papierowych nośników. Użyłem kilkakrotnie terminu kweren¬ da, który w klasycznym ujęciu oznacza poszukiwania prowadzone w prasie, bibliote¬ kach i archiwach. Obecnie przeczesujemy także Internet. Wyszukiwarki dają większy komfort selekcji niż biblioteczne czy archiwalne katalogi (nawet te on-line) gdyż obej¬ mują nie tylko słowa kluczowe, a całość dostępnego w Internecie tekstu. Posiadają wszak oczywisty mankament. Obejmują tylko zawartość Internetu, stanowiącą wciąż jeszcze minimalny fragment zapisanej tekstem lub utrwalonej w obrazach myśli ludz¬ kiej. I ta właśnie cecha nakazuje traktować Internet jako cenne wprawdzie lecz jedy¬ nie uzupełniające źródło informacji dotyczących zjawisk kojarzonych z regionalizmem. Sama zaś obecność regionalizmu w Internecie to jedna z licznych odsłon tego zjawiska. �78 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Literatura: Ciechocińska M., Regionalizm na obszarach pogranicznych, [w:] Regionalizm pol­ ski u progu X X I wieku, materiały z Kongresu Regionalnych Towarzystw Kul­ tury, red. S. Bednarek i in., Wrocław 23-25 I X 1994 , Wrocław 1994, s. 42-52. Kubiak H., Region i regionalizm. Próba analizy typologicznej, Przegląd Polonijny, nr 1, 1994, s. 5-40. Kwaśniewski K., Regionalizm, Rocznik Kaliski, t. X X , 1987, s. 29-44. Kwaśniewski K., Elementy teorii regionalizmu, [w:] Region, regionalizm - pojęcia i rzeczywistość, red. K. Handke, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993, s. 75-86. Prawelska-Skrzypek G., Matykowski R., Współczesne oblicza regionalizmu. Ana­ liza przypadków w Polsce, [w:] Los i wybór: Dziedzictwo i perspektywy społeczeństwa polskiego. Pamiętnik X I Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicz­ nego Rzeszów-Tyczyn, 20-23 września 2000 r., red. A. Kojdera, K. Z. Sowa, Rzeszów 2003, s. 229-255. Robotycki Cz., Historia - folklor - tradycja a kwestia „małej ojczyzny", [w:] Cz. Ro­ botycki, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo UJ, Kraków 1998, s. 42-67. Simonides D., Więź regionalna a „mała ojczyzna", „Studia Etnologiczne i Antropo¬ logiczne" t. 2, 1999, s. 65-73. Skorowski H., Współczesne ujęcie regionalizmu, [w:] Regionalizm. Idea - tradycje - perspektywy rozwoju w muzealnictwie, red. Z. Chlewiński, Wydawnicto Mu¬ zeum Mazowieckiego, Płock 2007, s. 11-29. Synak B., Kultury małych ojczyzn w warunkach globalizacji, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Globalizm versus regionalizm, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyński, Wydawnictwo Trans Humana, Białystok 2003, s. 187-193. Źródła internetowe: http://inexile.wordpress.com/2008/08/12/moja-mala-ojczyzna (17.10.2009). http://lgd.borytucholskie.pl/index.php?id=99 (17.10.2009). http://www.krainawarty.pl/wielki-luk-warty (17.10.2009). http://www.krs-online.com.pl/?p=6&look=lokalna+grupa+dzia%B3ania (17.10.2009). http://www.lgdsejnenszczyzna.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1 66&Itemid=47 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/6/21 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/8/32 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/23/34 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/images/stories/kalendarz_imprez-2009.pdf http://www.regionkozla.pl/images/stories/statut_rk.pdf (17.10.2009). 4 0 3 Zob. F. Indan, Myśl etyczna Kartezjusza, art. cyt., s. 10. (17.10.2009). �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) http://www.ruch.ngo24.pl (17.10.2009). http://www.sleza.pl/produkt_lokalny.html (17.10.2009). http://www.wstega-kociewia.pl/pl/index.php?tab=koc&id=1 (17.10.2009). http://www.wtk.poznan.pl/bazy/rsk_internet.aspx (17.10.2009). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb197218c5518518093dbdee9d99b92b.pdf 7ca51827852d66e039fff51d815fcfb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Katarzyna Waszczyńska Zbiory, kolekcje, muzea regionalne etnolog/antropolog a warsztat muzealnika „Wielu ludzi myśli, że muzeum to taki magazyn, który można obejrzeć [...] muzeum to coś bardziej skomplikowanego, coś nieskończonego. Muzeum to cały osobny świat. Ale większość ludzi nigdy się w ten świat nie zagłębia, najwyżej stoją przy samym wejściu i są zadowoleni. Takich, którzy zechcą wejść do środka, jest tylko garstka”. Y. Ogawa, Muzeum Ciszy, Warszawa 2012, s. 112. Poniższy tekst koncentruje się wokół opisu działań, które mogą podjąć i podejmują adepci etnologii/antropologii w ramach muzealnictwa – jednego z pól zainteresowań etnologicznych/antropologicznych. Poprzedza je krótkie wprowadzenie w historię nauczania muzealnictwa etnograficznego w wileńskim/warszawskim ośrodku etnologicznym oraz dzieje muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Stanowią one tło dla prezentacji trzech sylwetek zbieraczy z Mazowsza i ich zbiorów. To właśnie spotkanie z nimi stało się początkiem współpracy zbieracz – etnolog/antropolog. Współpraca ta dotyczyła przede wszystkim porządkowania zbiorów. Dlatego też w osobnym podrozdziale omówiona została organizacja takich prac oraz ich przebieg. Zasygnalizowane zostały również problemy, jakie mogą im towarzyszyć. Poszukiwana była też odpowiedź na pytanie, czy i jak wiedza i refleksja antropologiczna może zostać wykorzystana przy pracy ze zbiorami etnograficznymi, zgromadzonymi przez lokalnych zbieraczy. Krótka historia nauczania muzealnictwa etnograficznego w wileńskim/warszawskim ośrodku etnologicznym Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa, założycielka wileńskiego (oraz warszawskiego – dzisiejszego Instytutu Etnologii �Katarzyna Waszczyńska 122 i Antropologii Kulturowej) ośrodka etnologicznego, od samego początku, tj. od lat dwudziestych ubiegłego wieku podkreślała konieczność powołania muzeum etnograficznego, co zresztą nastąpiło w 1925 r.1 Wyjaśniała: „nie tylko względy wyłącznie naukowe przemawiają za powstaniem Muzeum Etnograficznego. Odzwierciedlając życie wsi i miasteczek w województwie wileńskim, białostockim, nowogródzkim i poleskim, służyć ono będzie do zaznajomienia się z typami i poziomem kultur na ziemi tej panujących lub wymierających. Korzystać z muzeum będzie zarówno młodzież szkolna, jak i szerszy ogół społeczeństwa miejscowego, oraz przybysze z innych dzielnic Polski i cudzoziemcy, licznie Wilno odwiedzający” (Baudouin de CourtenayEhrenkreutz [1926] 2005, s. 52). Jednakże to właśnie względy naukowe warto tu przede wszystkim podkreślić. Zbiory muzealne miały bowiem odgrywać istotną rolę w procesie edukacji etnologicznej. Tłumaczyła: „uważam [...], że [...] zakłady etnologji powinny posiadać małe podręczne muzea, planowo przez wykładowców tworzone [...], jeśli młodzież ma istotnie podczas studjów uniwersyteckich wyrabiać spostrzegawczość etnologiczną i zaprawiać się do badań w terenie” (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1929, s. 257, za: Engelking 2008, s. 2). Korzyści z takiej współpracy miały być zaś obopólne. Pozwalały bowiem na to, by „z jednej strony Muzeum nie zmartwiało, z drugiej zaś, ażeby etnografowie-książkowcy również nie kamienieli w fikcjach mózgowych” (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1933, s. 94–95, za: Engelking 2008, s. 2). Tak określone działania odpowiadały podobnym, podejmowanym w innych europejskich ośrodkach etnologicznych. Były one wyrazem czasów, dla których charakterystyczny był „ścisły związek pomiędzy etnologią jako młodą nauką a kolekcjami i muzeami – etnologicznymi, historii naturalnej, Völkerkunde, Volkskunde czy też les arts et traditions populaires” (Kirshenblatt-Gimblett 2011, s. 125)2. To on zadecydował, że „Etnografia stała się dyscypliną akademicką i muzealniczą” (Posern–Zieliński 1973, s. 88). Wspominana współpraca czy też połączenie poddane zostało próbie po II wojnie światowej. Wówczas „EtnoMuzeum Etnograficzne w Wilnie, którego założycielką była wspominana już Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa, charakteryzowało się ciekawą strukturą, co wynikało z celów, które miało realizować. Składało się z trzech części: „laboratorium kultury”, przeznaczonego dla studentów, magazynów, dostępnych dla badaczy-teoretyków i praktyków czy artystów, oraz muzeum demonstracyjnego – dla wszystkich. Ostatnia z części traktowana była jako centralna, miała bowiem być „syntezą, wyrosłą z etnograficznych dociekań nad strukturą wytworów kultury «tutejszej» i ich wzajemnego stosunku, jako też stosunku elementów tej kultury pobliskich i dalszych terenów (Bujak 1980, s. 38). 2 „Sam Franz Boas dzielił czas między Columbię a Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej” (Barański 2007, s. 12). 1 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 123 logia stała się uniwersytecką dziedziną nauki, zapominając o zgromadzonych zbiorach, pozostawiła je samym sobie (Kirshenblatt-Gimblett 2011, s. 125). Jednak sytuacja ta bardziej dotyczyła etnologii uprawianej poza granicami Polski, tu bowiem to rozłączenie będzie widoczne dopiero w latach osiemdziesiątych XX w. Jednym z powodów tego „opóźnienia” była sytuacja kadrowa i organizacyjna polskich ośrodków etnologicznych po II wojnie światowej. Przykładowo warszawski ośrodek etnologiczny3, składał się wówczas z dwóch katedr: Katedry Etnografii Polski oraz Katedry i Zakładu Etnografii i Etnologii, które „po zakończeniu wojny pozostały bez profesorów” (Sokolewicz 2007, s. 15) oraz z problemami lokalowymi. To sprawiło, że priorytetem stała się przede wszystkim reorganizacja ośrodka. Innym powodem były względy nie naukowe, a polityczne i ideologiczne, które wymagały skoncentrowania uwagi na kulturze materialnej (Barański 2007, s. 13). Odpowiadało to zresztą wytycznym reformy szkolnictwa wyższego, a także ogłoszonemu w 1949 r. planowi sześcioletniemu. Zakładano w nim między innymi, że „powstanie w Polsce 600 małych muzeów regionalnych, zajmujących się kompleksowo archeologią, sztuką i kulturą ludową i to w nich właśnie mieli być zatrudnieni absolwenci historii kultury materialnej” (Sokolewicz 2007, s. 16–17). Konieczne więc było wykształcenie odpowiedniej kadry. Obowiązek ten przyjęło na siebie powołane w roku akademickim 1950/1951 – Studium Historii Kultury Materialnej4. Pierwsza możliwość zmian pojawiła się „w 1954 r., kiedy etnografia stała się samodzielnym kierunkiem na uniwersytecie” (tamże, s. 24), ale i tak kontynuowano wiele wątków, w tym studia nad kulturą materialną, czego przykładem może być wzięcie udziału w pracach przy Polskim Atlasie Etnograficznym (połowa lat sześćdziesiątych XX w.). Lata sześćdziesiąte przyniosły też współpracę z lokalnymi muzeami, np. z organizowanym Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. „Tam studenci odbywali swoje praktyki letnie, ucząc się organizowania wystaw – od pomysłu, przez zdobycie eksponatu w terenie i jego opis, po ekspozycję” (tamże, s. 27), na podstawie 3  Historia warszawskiego ośrodka etnologicznego sięga 1935 r., kiedy zostały utworzone na Uniwersytecie Warszawskim dwie katedry: Katedra Etnografii Polski (kierowana przez prof. Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczową) oraz Katedra i Zakład Etnografii i Etnologii (kierowana przez prof. Stanisława Poniatowskiego). 4  Studium proponowało czteroletnie studia magisterskie. W tamtym czasie w Katedrze Etnologii brakowało kadry, stąd niemożliwe było prowadzenie oddzielnych studiów magisterskich. Studenci etnologii i archeologii studiowali przez dwa lata razem, a dopiero na trzecim roku wybierali kierunek specjalistyczny. Takie Studium utworzono w Warszawie, Krakowie i Poznaniu (Frankowska 1993, s. 198). W 1952 r. powołano Polską Akademię Nauk, w ramach której zorganizowano Instytut Historii Kultury Materialnej. Łatwo zauważyć, że mocny akcent był wówczas kładziony na materialność. �124 Katarzyna Waszczyńska zebranych materiałów powstała także niejedna praca magisterska omawiająca takie kwestie jak garncarstwo czy tkactwo. Tak wykształceni etnolodzy zasilali kadry muzeów etnograficznych (od tych dużych państwowych począwszy, a na regionalnych kończąc), a niektórzy znaleźli zatrudnienie w muzeach na wolnym powietrzu. Dla części miejsca te okazały się pracą stałą, ale byli też i są tacy, dla których stanowiły tylko etap ich kariery zawodowej. I można powiedzieć, że tak jest do dzisiaj. Lata osiemdziesiąte XX w., które przyniosły zmiany w zainteresowaniach naukowych i badawczych pracowników i studentów warszawskiej etnologii, spowodowały odsunięcie się od zaplecza, które dawało muzeum etnograficzne. W programie jednak nadal były zajęcia poświęcone tematyce kultury materialnej czy muzealnictwa. Chętni mogli także wybrać specjalizację muzealniczą. Tak było, ale tylko do połowy lat dziewięćdziesiątych XX w., kiedy reforma programu zajęć spowodowała zawieszenie specjalizacji. Pozostawiono jednak obowiązek praktyk muzealnych. Dopiero kilka lat temu zastąpiono je praktykami zawodowymi, co dało studentom możliwość wyboru miejsca ich realizacji. W rezultacie tylko część wybierała praktyki w jednostce muzealnej, najczęściej w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie lub którymś z muzeów na wolnym powietrzu (np. w Ciechanowcu lub Wdzydzach Kiszewskich). Tematyka muzealna, a przede wszystkim możliwość pracy przy zbiorach kultury materialnej wróciła do programu studiów dopiero w roku akademickim 2008/2009. Wówczas została podpisana umowa między Wydziałem Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego (z wykonawcą Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej) a Urzędem Gminy Lelis5 na wykonanie prac porządkowych i inwentaryzacyjno-opisowych zbiorów, zgromadzonych w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie. Przygotowaniem do prac były semestralne zajęcia konwersatoryjne pt. „Miniatury etnograficzne”6, a od roku akademickiego 2009/2010 także zajęcia o podobnej tematyce, realizowane w ramach programu „Antropologii stosowanej”. Można zatem powiedzieć, że od 2009 roku w IEiAK UW realizowane są zajęcia (stacjonarne – konwersatoryjne oraz praktyczne) poświęcone lokalnym zbiorom etnograficznym. Zarysowane związki etnologii-nauki i muzealnictwa pokazują zmiany, które w nich zachodziły – od współpracy, przez odrzucenie, aż po powrót do 5 Umowa była podpisana przez dziekana Wydziału Historycznego prof. dr hab. Elżbietę Barbarę Zybert i wójta Gminy Lelis mgr. inż. Stanisława Subdę (w 2009, a w 2010 przedłużona). 6 Zajęcia o tym tytule realizowane są do dzisiaj. Mają one swoich stałych uczestników, ale także pojawiają się nowe osoby. Generalnie uczestniczy w nich rokrocznie ok. 15 studentów. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 125 zainteresowań działaniami muzealniczymi, chociaż nie są one już prowadzone w murach muzeum – instytucji, ale w terenie. Dzięki temu zaś możliwe jest połączenie warsztatu badacza i muzealnika, co – prawie sto lat temu – postulowała Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejowiczowa. Zarys historii muzeów etnograficznych w Polsce W historii muzealnictwa etnograficznego w Polsce7 można wskazać kilka znaczących momentów i okresów. Jednym z nich jest bez wątpienia przełom XIX i XX wieku, w którym upatruje się początków tego typu muzealnictwa (Posern-Zieliński 1973, s. 88). To wówczas, a dokładnie w 1888 r. powołano w Warszawie pierwsze muzeum etnograficzne. Składało się ono z prywatnych zbiorów J.M. Kamińskiego i kolekcji obcej8 (afrykańskiej) L. Janikowskiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1980, s. 23). Zbiory te początkowo pokazywano przy Ogrodzie Zoologicznym, a od 1902 r.9 w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (Posern-Zieliński 1973, s. 88). W 1911 r. Muzeum Etnograficzne otwarto również w Krakowie10. Równolegle do organizowania tych dużych – powstawały także muzea w mniejszych i większych miastach, m.in. w Zakopanem, Łowiczu, Włocławku, Suwałkach, Łomży, Ostrołęce, Nowym Sączu, Poznaniu, Wilnie11, Przemyślu, Lublinie, Wdzydzach12, Nowogrodzie. Zanim jednak do tego doszło, już wcześniej były podejmowane „działania, które można nazwać 7  Warto pamiętać, że historia muzealnictwa etnograficznego/antropologicznego stanowi jeden z fragmentów burzliwej, ale i ciekawej historii muzealnictwa jako takiego oraz jest częścią historii muzealnictwa etnograficznego/antropologicznego w Europie. Więcej na ten temat można przeczytać w: K. Pomian (1996a, b), K. Barańska (2004), R. Tańczuk (2011). 8  Należy podkreślić, że zachodnie muzea antropologiczne były organizowane z wykorzystaniem zbiorów tzw. egzotycznych, przywożonych z wypraw (organizowanych od odkryć geograficznych oraz w czasach kolonizacji), natomiast polskie były tworzone głównie ze zbiorów pochodzących z badań „tradycyjnej kultury ludowej”. Zarówno w pierwszym, jak i drugim przypadku pozyskane przedmioty pełniły rolę reprezentantów innych/obcych ludów i kultur, dzięki którym możliwe było ich poznanie. 9  W innych opracowaniach można znaleźć datę 1896, np. w: Barańska 2004, s. 53. 10  Początkiem krakowskiego muzeum był dział etnograficzny zorganizowany w Muzeum Narodowym w Krakowie w 1905 r. (Posern-Zieliński 1973, s. 88). 11 Chodzi tu o wspomniane już Muzeum Etnograficzne przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. 12 Z kolei we Wdzydzach Kiszewskich w 1906 r. powstało pierwsze na ziemiach polskich muzeum na wolnym powietrzu, zgodnie z wytycznymi Artura Hazeliusa – szwedzkiego etnografa, który w 1891 r. udostępnił na wyspie Djůrgarden w Sztokholmie, na terenach dawnego poligonu wojskowego, ekspozycję dokumentującą dziedzictwo kulturowe wsi i miasteczek Szwecji (Święch 2009, s. 101). �126 Katarzyna Waszczyńska protomuzealnymi” (Barańska 2004, s. 52). Zaliczano do nich organizowane od początku XIX w. wystawy przemysłowo-rolnicze, w ramach których „starano się [...] popularyzować kulturę ludową wśród szerokich rzesz ludności, pokazując jej wytwory na dużych i małych ekspozycjach” (Bujak 1980, s. 30). Anna Kutrzeba-Pojnarowa podkreśla jednak, że po zakończeniu takich wystaw „tylko częściowo zbiory wystawowe trafiały do zbieraczy oraz do muzeów przemysłu i rolnictwa, jako eksponaty ilustrujące możliwości produkcyjne wsi” (Kutrzeba-Pojnarowa 1980, s. 24) i dlatego nie można wskazać łączności między nimi a powstaniem muzeów etnograficznych. A mimo to fakt ten warto odnotować, dodając, że wiele z tych wystaw powstawało przy współudziale etnografów (tamże). Muzealne zbiory etnograficzne, złożone przede wszystkim z wytworów kultury ludowej, powstają również w ramach rozwijającego się od drugiej połowy XIX w. regionalnego ruchu ludoznawczego oraz ruchu krajoznawczego. Szczególnie wiele muzeów powstaje przy oddziałach Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego13. Ich „założyciele, a zazwyczaj później kustosze [...] to miejscowi amatorzy kolekcjonerzy, entuzjaści swoich regionów i miłośnicy ich kultury, historii, przyrody i pamiątek” (Bujak 1980, s. 35). Takim pasjonatem był pewnie i „komisarz włościański, który podczas swej pracy w terenie gromadził wychodzące z użycia przedmioty” (Kielak 1996, s. 186) i składał je w budynku kancelarii gminy w Szelkowie koło Makowa Mazowieckiego. W 1897 r. zostały one zbiorami pierwszego muzeum wiejskiego na ziemiach polskich, które jednak nie przetrwało I wojny światowej14. Rozkwit muzealnictwa etnograficznego przypada na lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku. Większość muzeów była organizowana, podobnie jak wcześniej, przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, a także przez Towarzystwa Czytelni Ludowych i Szkół Ludowych (Barańska 2004, s. 54). Ich podstawę stanowiły zbiory prywatne lub dopiero organizowane zbiory. Ten wzmożony ruch zbieraczo-muzealny sprawiał, że konieczne było opracowanie instrukcji, która pomagałaby w tych działaniach. Jedną z nich przygotowała Komisja Muzealna Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i opublikowała w 1927 r. na łamach czasopisma „Ziemia”. Inną, stanowiącą bardziej omówienie zasad tworzenia muzeów etnograficznych zaproponował Kazimierz Moszyński. I chociaż przyznawał, że etnografią może zajmować się każdy, 13  W 1906 r. powstaje Towarzystwo Krajoznawcze, potem przekształcone w Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. 14  Podobnie zresztą jak wiele podobnych jednostek – tradycje muzealnictwa regionalnego na przykładzie Mazowsza i Podlasia ciekawie opisuje Bernard Kielak (1996). �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 127 kto tylko będzie robił to z zamiłowaniem, to dostrzegał jednak potrzebę współpracy z wykształconymi etnografami. Przekonywał: „jeżeli muzeum regjonalne ma oddać istotny pożytek etnografji [...], tedy zbiory muszą być gromadzone «planowo», według wskazówek nakreślonych przez fachowca” (Moszyński 1928, s. 12). Należy dodać, że podawał konkretne nazwiska i miejsca, gdzie można zgłosić się po poradę (tamże, s. 17). Generalnie, w okresie międzywojennym około 2/3 zbiorów etnograficznych znajdowało się w muzeach regionalnych, z których 25 należało do różnego typu Towarzystw (Bujak 1980, s. 34). Znaczącą cezurą dla muzealnictwa etnograficznego była II wojna światowa. Wówczas „szereg placówek uległo całkowitej zagładzie. W 1939 r. spłonęło Muzeum Etnograficzne w Warszawie [...] Przepadły zbiory sztuki ludowej warszawskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego. Kolekcje znajdujące się w innych muzeach regionalnych spotkał podobny los [...]. Stan zasobów muzealnych zmniejszył się w stosunku do sytuacji z r. 1939 o ponad 50%” (Posern-Zieliński 1973, s. 111). Po wojnie więc trzeba było rozpocząć od rekonstrukcji sieci muzeów, a także od ponownego tworzenia ich zbiorów. „Pierwszy okres powojenny charakteryzował się [...] rozpropagowaniem akcji kolekcjonerskiej – zbierania obiektów etnograficznych na niespotykaną dotychczas skalę” (Barańska 2004, s. 58). Wciąż główne zainteresowania muzealników koncentrowały się na kulturze wsi (tradycyjnej kulturze ludowej) i zachodzących w niej zmianach, ale od końca lat pięćdziesiątych XX w. zaczyna pojawiać się nowy temat: kultura robotnicza. Ujmując rzecz od strony formalnej, należy zaznaczyć, że jednostki muzealne w 1950 r. zostały upaństwowione, przez co państwo przejęło nad nimi kontrolę. Poza tym wprowadzono ich rozróżnienie – największe muzea otrzymały rangę muzeów narodowych, większe muzea o znaczeniu ponadregionalnym nazwano muzeami okręgowymi, których zadaniem poza prowadzeniem zwykłej działalności muzealnej była opieka nad mniejszymi muzeami, określanymi mianem regionalnych. Przedefiniowano również cele, jakie powinny spełniać. Obok gromadzenia, dokumentowania i naukowych opracowań miały koncentrować się na działalności oświatowej. Ich rola bowiem miała być również kulturotwórcza. Warto dodać, że muzea etnograficzne, duże i małe, nie były jedynymi jednostkami, które posiadały zbiory, w tym te o tematyce etnograficznej. Dysponowały nimi również izby regionalne. Stanowiły one „nowy typ kolekcjonerstwa czy wręcz zbiorów muzealnych” (Pokropek 1980, s. 8), który rozpowszechnił się po II wojnie światowej. Motywem ich powstania była „ochrona przed zapomnieniem i zniszczeniem tradycyjnej kultury, zachowanie �128 Katarzyna Waszczyńska wszelkich pamiątek historycznych związanych z miejscowością i regionem. Działalność ta miała głębsze uzasadnienie – kolekcjonerstwo dla przekazania następnym pokoleniom własnego dziedzictwa kulturowego, pobudzenie świadomości ciągłości historycznej wśród szerokiego ogółu społeczeństwa. Miała też cele wychowawczo-dydaktyczne – uczenia właściwego stosunku do własnej kultury, kształtowania i utrwalania tradycji lokalnej grupy społecznej” (tamże, s. 13). Lokalizowano je w budynkach gminnych, miejskich domach kultury czy lokalach organizacji i stowarzyszeń regionalnych. Bardzo często pełniły także rolę ośrodków kulturalno-edukacyjnych. W wielu miejscowościach funkcjonują do dzisiaj. Przestrzeń między zbiorami muzealnymi a tymi z izb regionalnych uzupełniają lub/i wypełniają te prywatne. Ich zbieracze są zresztą obecni od początków historii muzealnictwa. Czasem tak zgromadzone zbiory stawały się zaczątkiem muzeum, a czasem pozostawały w prywatnych rękach przez lata. Spotkanie ze zbieraczami i ich zbiorami W trakcie etnograficznych badań terenowych niejednokrotnie napotyka się osoby, które gromadzą różne przedmioty, dokumenty, wycinki prasowe, fotografie itd. Najczęściej dotyczą one społeczności zamieszkującej daną miejscowość, okolicę, region, ale zdarza się, że mają charakter ponadlokalny i są prezentacją polskiej historii i kultury czy też danego zagadnienia (np. numizmatyki czy militarystyki). Owymi napotkanymi osobami mogą być miejscowi nauczyciele (niejednokrotnie już na emeryturze), dawni lub obecni działacze regionalni, twórcy – miejscowi artyści czy rzemieślnicy, ale także zdarza się, że są to tzw. zwykli ludzie, którzy po prostu są zainteresowani historią i kulturą. Zapytani o motywacje, które sprawiły, że podjęli decyzję o zbieraniu, zwykle wymieniają jedną – chęć zachowania elementów historii i kultury dla przyszłych pokoleń, aby dzieci i młodzież miały skąd dowiedzieć się o swoich przodkach, o tym jak to „dawniej było” i „jak się żyło”. Tylko niektórzy wskazują przy tej okazji, że od kiedy stało się istotne poszukiwanie tzw. „miejsc atrakcyjnych turystycznie”, to również oni starają się brać udział w promocji miejscowości, regionu i proponują „spędzenie wolnego czasu wśród swoich zbiorów” – zwiedzanie lub udział w organizowanych przez siebie warsztatach, pokazach, imprezach. Warto dodać, że jest to propozycja skierowana do wszystkich – zarówno do mieszkańców, jak i osób spoza danej miejscowości. Często zdarza się, że zbieracze stają się naszymi rozmówcami, do których wracamy wielokrotnie, spełniają rolę „odźwiernych” lub „opieku- �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 129 nów”15 podczas badań. Jeśli zaś zainteresujemy się gromadzonymi przez nich zbiorami, stają się również przewodnikami i nauczycielami. Nierzadko zaś są to przedmioty tzw. codziennego użytku, które jednak całkowicie lub prawie całkowicie z niego wyszły. Ich użytkownikami była najczęściej społeczność zamieszkująca dane miejsce, bliższą lub dalszą okolicę. Stąd zbiory te są nazywane etnograficznymi, a zgromadzone przedmioty są traktowane jako swego rodzaju pamiątka po jej dawnym życiu. Przykładami takich właśnie osób, zbierających „pamiątki” dawnego życia, mogą być: Henryk Kulesza, Wojciech Urmanowski oraz Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie. Wszyscy oni związani są z Mazowszem. Krótka charakterystyka zbieraczy i ich zbiorów – trzy przykłady z Mazowsza Pierwszą osobą jest Henryk Kulesza, emerytowany nauczyciel historii, przez lata związany z Zespołem Szkół Zawodowych im. Prymasa Karola Wyszyńskiego w Lelisie, znany śpiewak ludowy i gawędziarz (laureat wielu nagród za działalność artystyczną). Jak sam wspomina, zamiłowanie do kultury kurpiowskiej kształcił w sobie od najmłodszych lat, ale znaczącym momentem był przede wszystkim czas studiów historycznych na Uniwersytecie Warszawskim, kiedy: „bardzo mocno rozkochiwałem się [...] w trzytomowej pozycji Anny Kutrzeby-Pojnarowej Kurpie. Puszcza Zielona. [...] tak się akurat złożyło, że w Oborczyskach znalazłem wspaniałą dziewczynę, która stała się później moją żoną i która mieszkała w tradycyjnym obejściu gospodarskim. I ciągle miałem pretensję, czemu profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa tam nie poszła. [...] i miałem troszeczkę pretensji [...] i ta zazdrość moja troszeczkę przerodziła się, no w te dokonania”16. Nie pozostały bez znaczenia słowa prof. Józefa Szaflika (wypowiedziane podczas egzaminu magisterskiego), że „powinien zostać na Kurpiach, bo tu jest jeszcze dużo do zrobienia”. Ta wypowiedź wyznaczyła mu drogę, którą podąża do dzisiaj, angażując się w liczne działania poznawcze i promujące Kurpiów i ich kulturę. Swoje działania traktuje zresztą jako „służbę” i niejednokrotnie powtarza: „cały czas doceniam, że mnie nakierowano na służbę temu regionowi”. 15  Por. M. H a m m e r s l e y, P. A t k i n s o n, Metody badań terenowych, Poznań 2000, s. 73–74. 16  Fragmenty wypowiedzi Henryka Kuleszy pochodzą z dwóch rozmów, które przeprowadziła autorka tekstu w lipcu 2009 i lipcu 2010 r. (zapisy rozmów znajdują się w archiwum prywatnym autorki). �130 Katarzyna Waszczyńska Henryk Kulesza jest też jednym z założycieli Ośrodka Etnograficznego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie (nazywanego w skrócie Ośrodkiem Etnograficznym), a także głównym zbieraczem zgromadzonych tu zbiorów oraz ich opiekunem (i przewodnikiem po zbiorach17). Ośrodek został powołany 21 sierpnia 1996 r., a jego formalnym opiekunem był i jest nadal Gminny Ośrodek Kulturalno-Oświatowy w Lelisie, któremu to zadanie zlecił Zarząd Gminy Lelis. Jest więc to jednostka należąca do samorządu gminnego. Pierwszą jej siedzibą był niewielki budynek należący do gminy, który jednak w 2007 r. został rozebrany, co wymusiło przeniesienie zbiorów, a w zasadzie ich scalenie z innymi, pokazywanymi od 1998 r. w dawnym budynku Urzędu Gminy (prezentowanymi w pomieszczeniach na piętrze, a potem – od 1999 r. – już w całym budynku). Wraz z powiększaniem zbiorów konieczne było pozyskanie dodatkowej przestrzeni, co też się stało w 2000 r. – przeznaczono na nie budynek magazynowo-sklepowy, a w 2005 r. dostawioną wiatę, mającą chronić największe obiekty – maszyny rolnicze (Ogniewska 2009, s. 1–3). Obecnie więc Ośrodek Etnograficzny zajmuje budynek mieszkalny (nazywany Domem), lamus oraz wiatę. Pierwsze zbiory były związane z wyposażeniem domu wiejskiego – chaty kurpiowskiej. Taką zresztą wystawę, zatytułowaną „Wnętrza chaty kurpiowskiej” otworzono w 1997 r. (tamże, s. 2). Pierwszym pozyskanym przedmiotem był warsztat tkacki (własność Marianny Sadłowskiej – teściowej pana Henryka) oraz sprzęt potrzebny do obróbki lnu i wełny. Należy zaznaczyć, że w zbieranie przedmiotów dla ośrodka była zaangażowana cała społeczność Lelisa, w tym młodzież – „to za ich pośrednictwem mogliśmy dotrzeć do ludzi posiadających przedmioty, urządzenia, które były używane w życiu codziennym, a teraz stały się zbędne” (tamże, s. 3). Zbiory szybko powiększały się: „kiedy już ja miałem około 60, 70 zbiorów – wspomina pan Henryk – przymknąłem oczy i zacząłem zbierać wszystko, a to zardzewiałą łyżkę, a to stary garnek, a to jakieś cepy, a to jakiś pług, a to jakąś kołyskę i tak przybywało...”. Zbieracz oszacował, że ma już ok. 2000–2500 przedmiotów i wciąż sukcesywnie przybywają nowe, ale nie tylko są przynoszone (czasem kupowane) przez niego, ale także przez innych: „taka babuleńka mówi, weźcie te dwojaki, chłopa nie ma, niech chociaż ludzie je oglądają... także hojność mieszkańców i Lelisa i okolic, i w ogóle postawa tych ludzi, wśród których mieszkam, jest wspaniała. Sąsiad kiedyś 17  Na stronie: www.kurpie.lelis.pl, czy www.goko-lelis.eu można przeczytać, że szacowany czas zwiedzania leliskich zbiorów trwa półtorej godziny, nie jest to jednak zgodne z prawdą, Gospodarz bowiem – pan Henryk – często urozmaica opowieść o zbiorach śpiewem czy deklamowaniem, co zdecydowanie wydłuża czas oglądania – trzeba jednak przyznać, że czyni to z talentem i swadą, co sprawia, że upływu tego dodatkowego czasu się nie dostrzega. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 131 przychodzi i mówi, a jeszcze Pan nie ma takiej drewnianej tarki...[...] Ludzie przychodzą, oglądają i mówią: a tego jeszcze Pan nie ma, a u mnie na strychu jest... i tak po prostu powstała ta drobiazgowość”. Tę „drobiazgowość” zaś stanowią naczynia klepkowe, dłubane, masielnice, garnki gliniane wypalane niepolewane i polewane, garnki żelazne, talerze i podstawki, nabory sztućców, trójnogi, meble (szafy, kredensy, łyżniki, skrzynie, łóżka, ławy – szlabany, kołyski, chodziki dla dzieci), tary, maglownice z wałkami, magiel, narzędzia stolarskie i bednarskie, plecionki, sieci (wiersze, drygawice, sanie, kłonie), czółno, warsztaty tkackie, cierlice, kołowrotki, tkaniny i kurpiowskie stroje ludowe (męskie i żeńskie), pieczywo obrzędowe, palmy, wycinanki, obrazy święte, ule, narzędzia do dziania barci, lady, maszyny rolnicze itd.18 Urozmaica je zaś kolekcja spreparowanych okazów19 ssaków, ptaków i ryb (ok. 100 sztuk) – ten „świat zwierząt i ptaków” Kurpiowskiej Puszczy Zielonej stanowi dumę pana Henryka. Warto dodać, że od 1999 r. Ośrodek stał się również miejscem realizacji licznych programów edukacyjnych (tamże, s. 4), jest także udostępniany każdemu, kto chciałby tu zajrzeć. Drugim przykładem zbieracza jest Wojciech Urmanowski, przedsiębiorca20, dzisiaj już na emeryturze, założyciel i prezes Fundacji Dziedzictwa Nadbużańskiego21 oraz działacz samorządowy. Zbieraniem różnych przedmiotów zajmuje się od ponad 20 lat. Warto podkreślić, że chcąc poszerzyć swoje zbiory, często korzysta z różnych aukcji, ogłoszeń i targów staroci. Po kolejne egzemplarze jeździ więc po całej Polsce, choć głównych terenem zainteresowania jest pogranicze Mazowsza i Podlasia oraz okolice Kuligowa, w którym mieszka. To tu postanowił zorganizować Park Kultury Ludowej, którego podstawą jest Skansen w Kuligowie, założony w 2000 r. Zaczątkiem skansenu była kuźnia wraz z całym oprzyrządowaniem, którą pan Wojciech odziedziczył po ojcu, a ten po swoim ojcu. Sam, jak przyznaje, nie pracował w niej, ale czuje się z tym miejscem związany – czuje do niego ogromny sentyment. Być może to ów sentyment sprawił, że postanowił „dostawić do niej” kolejne budynki. Obiektów do przeniesienia szukał w okolicy – na pograniczu Mazowsza i Podlasia, postanowił bowiem pokazać „dziedzictwo  Wśród zbiorów znajdują się także eksponaty nazywane przez pana Henryka archeologicznymi – chociaż w większości są to kopie (ok. 10 sztuk), militaria (ok. 10 sztuk), numizmatyki (ok. 20 sztuk). 19  Należy dodać, że wszystkie mają certyfikaty i zgody na ich przetrzymywanie. 20 Założyciel (w 1997 r.) i właściciel przedsiębiorstwa usługowo-handlowego w Wołominie. 21  Fundacja Dziedzictwa Nadbużańskiego została zarejestrowana i działa od 2006 r. 18 �132 Katarzyna Waszczyńska architektoniczne ludności nadbużańskiej”. Tłumaczy: „Dynamika przemian kulturowych niesie ze sobą wiele dobrego, ale nie sprzyja zachowaniu dawnej kultury materialnej. Ludzie chcą żyć wygodniej, szybciej i wydajniej pracować, używać trwalszych i bardziej produktywnych narzędzi. Dlatego znikają drewniane chaty, słomiane pokrycia dachów można zobaczyć jedynie w opuszczonych domostwach, a zachowany przydomowy warsztat rzemieślniczy to prawdziwy unikat. Z tego powodu podjąłem się gromadzenia i dokumentacji dawnej architektury wiejskiej i szlacheckiej, jaka powstała na Mazowszu i Podlasiu. Mam świadomość, że są to ostatnie chwile, aby opisać, udokumentować i utrwalić w pamięci te nieliczne zachowane elementy dawnego budownictwa i rzemiosła” (Urmanowski b.r., s. 1). Przy tej okazji warto dodać, że marzeniem zbieracza jest pokazanie na każdym budynku innego pokrycia dachu – na razie jednak pomysł ten nie został zrealizowany. Obecnie w skansenie znajdują się: zagroda, którą tworzą budynek mieszkalny (chałupa wiejska) i budynki gospodarskie – stodoła, chlew i obora, a oprócz tego także dwie stodoły, budynek inwentarski, budynek mieszkalny (przerobiony na dworkowy). Jedna ze stodół została wykorzystana na wozownię, w której można znaleźć wiele ciekawych pojazdów – od prostych drewnianych wozów po bryczki. Z kolei budynek inwentarski został dostosowany tak, by można było pokazać warsztaty rzemieślnicze, takie jak warsztat szewski, rymarski, powroźniczy, wikliniarski, garncarski. Przedmioty więc, które można odnaleźć w Skansenie w Kuligowie, stanowią w większości wyposażenie budynków, ich szacunkowa liczba to 3000. Są to między innymi: narzędzia związane z pracą kowala (kowadła, młoty, kleszcze, matryce kowalskie) i wykonane przez niego okucia i ozdobne kraty, naczynia gliniane, żeliwne i blaszane, dewocjonalia, meble, kosze plecione, naczynia klepkowe i dłubanki, narzędzia stolarskie, szewskie, rymarskie itd. Wojciech Urmanowski podkreśla, że mimo podejmowanych działań, których celem jest ochrona i zachowanie elementów dawnej kultury materialnej, to inaczej rozumie przyjętą przez siebie misję: „Uchronić nie oznacza jednak odciąć od świata i zaryglować w muzealnych magazynach. Tylko otwarte muzea i parki kultury i skanseny, z wieloma zachowanymi domostwami wraz z otoczeniem, są w stanie oddać namiastkę autentycznego wyglądu dawnej wsi polskiej” (tamże). Dlatego przyświecającą mu ideą jest stworzenie miejsca, w którym będzie można zobaczyć jak wyglądały warsztaty rzemieślników wraz z pełnym ich wyposażeniem, tak by choć na chwilę móc wcielić się w ich rolę (tak jak podczas cyklicznie organizowanych Nadbużańskich Warsztatów Kowalskich). Chciałby także, by było to miejsce, w którym można miło spędzić czas. Zresztą tę część marzeń realizuje z powodzeniem. Skansen w Kuligowie �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 133 często staje się scenerią organizowanych imprez – plenerów artystycznych, pikników sąsiedzkich i rodzinnych, festynów (przykładowo organizowane były tu w 2009 r. Dni Nadbużańskie i V Wołomiński Zlot Pojazdów Zabytkowych, w 2010 r. – piknik rodzinny „Nadbużańskie Babie Lato”, w 2011 r. – „Rybka lubi pływać”). Równie istotną częścią tych spotkań jest część kulinarna, podczas której można poznać kuchnię regionalną, dobrze zjeść, kupić miejscowe wyroby czy wymienić się przepisami. Warto również dodać, że zbiory Wojciecha Urmanowskiego zostały docenione przez reżyserów. Wykorzystał je Andrzej Wajda w „Zemście”, a także Jerzy Hoffman w „Bitwie warszawskiej 1920 roku” (www.skansen.powiatwolominski.pl/o-skansenie). Wreszcie przykład trzeci – Zdzisław Bziukiewicz, twórca ludowy22 – bursztyniarz, działacz regionalny i administrator stron internetowych www. kurpie.com.pl23, www.frywolitka.pl oraz bloga http://kurpiezielone.blogspot. com24. Swoją pasję do zbierania m.in. starych przedmiotów odkrył wiele lat temu, bo jak przyznał: „szczerze mówiąc, moja miłość to historia25 i dodał: szkoda mi tego, że niszczeje, że gnije to wszystko. W zasadzie zbierając zauważam, że w oka mgnieniu to wszystko zniknie teraz”. Mocno także podkreśla, że zajęcie to daje mu dużo satysfakcji: „ja to lubię (nawet odnawiać te rzeczy i tak dalej). [...] tak dla swojej satysfakcji, że coś zrobię o! a później jakoś to coś wychodzi i można to pokazać innym”. Pasję zbierania, ale i działania muzealno-edukacyjne podziela także żona – Laura, która także jest twórczynią ludową, znaną przede wszystkim dzięki koronkom Zdzisław Bziukiewicz jest członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych – w latach 1995–2001 był członkiem zarządu, a w latach 2001–2005 pełnił funkcję wiceprezesa. Za działalność twórczą został także uhonorowany: w 2001 r. przez Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego Srebrnym Krzyżem zasługi za promowanie kultury; w 2003 r. nagrodą Starosty Ostrołęckiego; w 2005 r. nagrodą Związku Kurpiów „Kurpikiem” oraz w 2009 r. przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdana Zdrojewskiego – Nagrodą Specjalną za całokształt pracy twórczej, upowszechnianie i popularyzowania kultury ludowej. W 2011 r. otrzymał wyróżnienie miesięcznika „Stolica” za stronę internetową www.kurpie.com.pl. 23  Strona internetowa, którą administruje Zdzisław Bziukiewicz, także wiele o nim mówi. Cechuje ją wielość informacji. Bziukiewicz sam przyznaje: „Wrzucam to, co mnie interesuje – wszystko o Kurpiach, ja się nie ograniczam do martwych jakichś etnografii, którą pisano w XIX wieku; to co mi się uda i teraz znaleźć, przyroda, wszyściutko... wrzucam”. Jego celem nadrzędnym jest bowiem stworzenie bazy informacji i kompendium wiedzy na temat Kurpiowszczyzny, jej mieszkańców i ich kultury. 24 Może warto dodać, że ma wykształcenie ekonomiczne, ale nie pracuje w zawodzie. 25  Fragmenty wypowiedzi Zdzisława Bziukiewicza pochodzą z rozmów z nim prowadzonych przez autorkę tekstu od 2009 r. Wszystkie są nagrywane, a ich zapisy znajdują się w archiwum prywatnym autorki. 22 �Katarzyna Waszczyńska 134 – frywolitkom. Razem ułożyli apel, umieszczony na stronie internetowej www.kurpie.com.pl, z którego można dowiedzieć się o celu tych wszystkich działań: „Naszym celem jest uratowanie przed spaleniem, wyrzuceniem na śmieci lub oddaniem na złom, ocalałych jeszcze elementów materialnych naszej kultury. Jeśli posiadasz narzędzia lub maszyny rolnicze, sprzęty gospodarskie czy domowe oraz inne pamiątki związane z naszym regionem – pomóż nam w ratowaniu ich przed zniszczeniem. Pokażmy je młodemu pokoleniu! Osoby, które chcą nam pomóc w tworzeniu zbiorów i przekazać eksponaty, proszę o kontakt”. Czytając to ogłoszenie, wyraźnie widać, że celem Bziukiewiczów jest zachowanie kultury kurpiowskiej po to, by mogły z niego korzystać przyszłe pokolenia. Muzeum Kurpiowskie w Wachu26 zostało otwarte 1.04.2009 r. Jego zbiory są ulokowane na terenie rodzinnej zagrody Zdzisława Bziukiewicza, w znajdujących się tu budynkach gospodarczych oraz na terenie wokół nich. Podstawowym lokum „muzeum” jest budynek dawnej stodoły (o powierzchni ok. 200 m2), wykorzystany zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz. I tak we wnętrzu zagospodarowane są całkowicie ściany, częściowo połacie dwuspadowego dachu, a także wszystkie belki i słupy konstrukcyjne. Znajdujące się tutaj przedmioty są ułożone tematycznie, a więc wszystko, co jest związane z tkactwem27, bursztyniarstwem, stolarstwem, szewstwem, plecionkarstwem, wyposażeniem domu (m.in. zgromadzone są tu różnej wielkości kadłuby, kopańki, żarna, masielnice, skrzynie, kredensy, szafy, łóżka, ławy, naczynia gliniane polewane i nie polewane, metalowe i żeliwne), a także tkaniny i kurpiowskie ubrania odświętne, dewocjonalia i ozdoby z bibułki czy ciasta. Trzy zewnętrze ściany stodoły także służą do prezentacji części zbiorów – głównie narzędzi rolniczych, choć nie tylko. Część sprzętu, jak na przykład maszyny rolnicze, wóz, sanie, znalazły swoje miejsce w dawnej oborze. Z kolei pod gołym niebem (między budynkami gospodarczymi) został umieszczony kierat, lada, sieczkarnie mechaniczna i ręczna itd. Z drugiej zaś strony stodoły zostały ustawione ule skrzynkowe (nieczynne). Zbieracz  Nazwa zmieniała się kilkakrotnie. Był to więc i Ośrodek Etnograficzny – Kurpiowskiej wsi, Prywatne Muzeum Kurpiowskie. Wach, Tworzące – Prywatne Muzeum Kurpiowskie (zapis nazw został zachowany tak jak zapisał je zbieracz). Warto też dodać, że „muzeum” ma logo: jest to biały prostokąt (dwa jego rogi, przeciwległe, są w kolorze zielonym), w którym znajduje się rysunek sochy (rysunek pochodzi z Kroniki Szkoły w Wachu i prawdopodobnie jest autorstwa Józefa Siwika). Logo nie pozostawia wątpliwości, że muzeum prezentuje zbiory etnograficzne. 27  W 2008 r. Zdzisław Bziukiewicz zaprosił sąsiadki – dawniej zajmujące się tkaniem, by pokazały jak należy założyć osnowę. Proces ten został przez niego sfilmowany, a film umieszczony na stronie www.kurpie.com.pl. 26 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 135 szacuje, że ma obecnie (2012 r.) ok. 3500 przedmiotów i wciąż pozyskuje nowe. Należy dodać, że większość, jak nie wszystkie zgromadzone przedmioty, były wykorzystywane przez mieszkańców Kurpiowszczyzny, chociaż nie wszystkie są wykonane przez miejscowych rzemieślników. Warto podkreślić, że Zdzisław Bziukiewicz chętnie udostępnia zbiory – pokazuje oraz barwnie o nich opowiada, niejednokrotnie przekraczając określany przez siebie czas na oglądanie, czyli półtorej godzinny. Na terenie „muzeum”, a także zagrody – małżeństwo Bziukiewiczów organizuje również warsztaty, których celem jest przybliżenie kultury dawnych mieszkańców Puszczy Zielonej. Oferta warsztatów jest bogata – wśród nich można znaleźć takie, które dotyczą zajęć codziennych, jak np. pranie na tarze, wykopki, ale też takie, które są związane z przygotowaniem do świąt, np. wykonywanie pisanek czy kwiatów bibułkowych. Można powiedzieć, że są bardzo kreatywni, wciąż szukają pomysłów na przyciągnięcie uwagi i osób. I tak, w 2010 r. ogłosili otwarcie kopalni bursztynu, a na 23 września 2012 r. zaplanowali Święto Bursztynu Kurpiowskiego, a w ramach niego I Mistrzostwa w Kopaniu Bursztynu Kurpiowskiego. Podsumowując tę krótką charakterystykę zbieraczy i ich zbiorów, można wskazać kilka łączących ich cech. Po pierwsze, samych zbieraczy łączy pasja zbierania przedmiotów, głównie codziennego użytku, należących do mieszkańców terenów, z których sami pochodzą i na których obecnie mieszkają i działają. Po drugie, chyba najważniejszym powodem tej aktywności jest chęć ich zachowania i ochrona. Mówiąc o swojej misji używają różnych określeń, np. że to: „sposób, by obronić przed zaginięciem i zapomnieniem wartości swojej ziemi, Kurpiowszczyzny” (Henryk Kulesza), „to ostatnie chwile, aby opisać, udokumentować i utrwalić w pamięci te nieliczne zachowane elementy dawnego budownictwa i rzemiosła” (Wojciech Urmanowski), „staramy się ocalić od wyrzucenia na śmieci, oddania na złom czy spalenia przedmioty dawnego użytku, nie będące już potrzebne współczesnym gospodarzom” (Zdzisław i Laura Bziukiewicz). Zwraca w nich uwagę przede wszystkim przekonanie, że działania te mają charakter ratunkowy. To dzięki nim będzie można je „zatrzymać”, a wręcz przywrócić współczesnym mieszkańcom, a także ich następcom. Po trzecie – wszyscy podkreślają konieczność ich udostępniania, mają także swoją wizję jak to robić (pokazywanie swoich zbiorów, organizowanie warsztatów, imprez). Na ogół przyjmują rolę gospodarza, który oprowadza po swoich dobrach. Często zdarza się jednak tak, że towarzyszącą oglądaniu opowieść przerywają pytania o konkrety – np. nazwy przedmiotów, ich wykorzystanie, �Katarzyna Waszczyńska 136 a ponieważ zbiory nie są podpisane (wyjątek stanowią numizmatyki w Lelisie)28, to gospodarz musi na tę chwilę stać się przewodnikiem-specjalistą. Istotne jest także to, że podczas oglądania ma się w zasadzie nieograniczone możliwość dotykania, brania poszczególnych egzemplarzy zbiorów do ręki, a czasem też przymierzania czy uruchamiania. To zresztą jedna z ich największych atrakcji i to nie tylko dla dzieci. Po czwarte, żaden ze zbieraczy nie traktuje swoich zbiorów jako pełnych i skończonych, i wciąż pozyskuje nowe ich elementy. Mają jednak swoje strategie pozyskiwania – objazd okolicy, wizyty na targach staroci czy aukcje internetowe. W ich strategii zbierania – „udokumentować dawne życie i podejmowane zajęcia” – jest jednak jeszcze coś, a mianowicie dostrzeganie zmian, które zachodzą w interesującej ich sferze. To sprawia, że starają się za nimi nadążać i dlatego równie istotnymi są dla nich przedmioty o odległej czasowo proweniencji, np. dłubane czy wyżarzane kadłuby, jak i różne modele telewizorów, radioodbiorników, telefonów czy pralek wirnikowych. To spostrzeżenie szczególnie mocno akcentują podczas porównań zbiorów własnych i muzealnych. Zarzucają wręcz muzealnikom pasywność i brak zainteresowania w tym względzie. To zaś, według nich, prowadzi do utraty kontaktu z ludźmi i z terenem, którego dotyczą zbiory gromadzone przez muzea według zasady, że wartościowe jest tylko to, co jest „stare”. Oni sami taki kontakt mają. Być może właśnie dlatego pracownicy muzeów z tzw. „prawdziwego zdarzenia” często postrzegają ich jak konkurencję, zapominając, że współpraca z nimi mogłaby przynieść zysk obydwu stronom. Wreszcie podobieństwo widoczne jest w samych zbiorach, ale nie chodzi o ich zawartość merytoryczną, która choć zbliżona, ma jednak swoją specyfikę, ale o różnorodność i wielość. Przebywając wśród nich, ma się nieodparte wrażenie nagromadzenia, a wręcz natłoku, tak jakby chciały zapanować nad zbieraczem, ale i nad oglądającym. To zaś sprawia, że spotkanie z etnologiem/ antropologiem staje się często początkiem ich współpracy. Dostrzegają w niej nie tylko możliwość zapanowania nad wielością, ale też próbę uporządkowania jej, szansę na potwierdzenie ich misji oraz przeczucia o wyjątkowości gromadzonych zbiorów. Zdają sobie bowiem sprawę z tego, że „bez ich [naukowców – uzup. KW] atestu przedmiot jest nieważny” (Wieczorkiewicz 1999, s. 47). Choć przy poszczególnych przedmiotach czy też grupach przedmiotów nie ma podpisów ani innych form informacyjnych, to w Muzeum Kurpiowskim w Wachu ostatnio pojawiło się dosyć dużo kartek z informacjami o charakterze organizacyjnym, np. „proszę nie siadać”, „proszę nie robić bez pozwolenia zdjęć”, „wizerunek właścicieli i zbiorów jest chroniony prawem” itd. Na pytanie o powód takiej kampanii – zbieracz wyjaśnił, że to wynik rosnącego zainteresowania odwiedzających, których liczba uniemożliwia dopatrzenie, czy np. któryś z przedmiotów nie ulegnie zniszczeniu. 28 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 137 Decyzja zbieracza: zbiory prywatne czy muzeum prywatne29 Decyzja zbieracza, by od nowa uporządkować i opracować zbiory, wynika najczęściej z trzech powodów. Pierwszym jest wspomniana już ich wielkość (w sensie ilościowym), a drugim – różnorodność zgromadzonych przedmiotów. Dodać należy, że te dwa powody zwykle występują łącznie i sprawiają, że zbieracz stwierdza, że nie jest w stanie sam sobie poradzić z pracami porządkowo-opisowymi. Utwierdza go w tym również przeświadczenie, że jako niemuzealnik i nienaukowiec nie będzie umiał tego zrobić we właściwy sposób30. Wreszcie trzeci powód, który wynika z przemyśleń na temat przyszłości zbiorów i chęci zmiany ich statusu – to dążenie do przekształcenia „zbiorów, należących do zbieracza X” w „muzeum prywatne zbieracza X”. Zmiana ta często jest postrzegana jako regulacja funkcjonowania zbiorów, która umożliwia zabezpieczenie ich przed rozproszeniem lub zniszczeniem. Jest to szczególnie istotne, jeśli zbieracz podejrzewa, że następcy mogą nie chcieć kontynuować jego pasji lub jeśli nie ma on spadkobierców. Poza tym regulacja taka umożliwia ubieganie się o środki finansowe, na przykład na powiększanie zbiorów lub poprawę warunków ich przechowywania. Warto zwrócić uwagę, że kwestia powoływania muzeów prywatnych w miejsce zbiorów prywatnych została dostrzeżona przez profesorów Andrze29 Do tej pory w tekście najczęściej używanym słowem były „zbiory”, nie pojawia się natomiast słowo kolekcja ani muzeum (z wyjątkiem nazw nadanych zbiorom przez zbieraczy). Wynika to z faktu, że dla autorki słowa te mają określone znaczenia. I tak, kolekcja jest najczęściej zbiorem podobnych przedmiotów, a w związku z tym zbiory, o których traktuje ten tekst, można raczej potraktować jak wielość kolekcji, a nie jedną. Z kolei nazwa „muzeum” oznacza instytucję powołaną do gromadzenia, przechowywania i opieki (np. konserwacji), a także udostępniania zbiorów w postaci wystaw stałych i czasowych. Generalnie obecnie toczy się dyskusja na temat nazwy „muzeum”, tego, jakie zbiory powinny być gromadzone oraz tego, jaką rolę powinni grać podczas wystaw, czy powinny być wystawiane i jak. Opisywane zaś zbiory, choć są gromadzone i udostępniane, to przez sam ten fakt nie stanowią zbiorów muzealnych, a miejsce, gdzie się znajdują, jeszcze nie jest muzeum. Co nie oznacza, że nie mogą się nim stać, czemu poświęcona jest dalsza część tekstu. 30  Warto zauważyć, że sytuacja ta może się zmienić, zbieracze i kolekcjonerzy bowiem, dla których internet jest jednym z narzędzi komunikacji i poszukiwania informacji, mogą tam odnaleźć szereg podpowiedzi, jak samemu uporządkować i stworzyć inwentarz zbiorów oraz ich dokumentację fotograficzną. Przykładem może tu być strona www.myvimu.com (posiadająca wersję polską i angielską). Jak można przeczytać w powitaniu, jest to „serwis dla miłośników kolekcjonowania, poszukiwaczy oraz użytkowników, których pasjonuje zbieractwo”, dla wszystkich tych, którzy chcą stworzyć swoje muzeum „MyViMu – muzeum, które Ty tworzysz!”. Oczywistą zaletą jest wirtualność (a więc łatwość dostępu, powszechność, nieograniczoność), ale także to, że muzeum może być traktowane jako pojedynczy zbiór danego kolekcjonera oraz jako zbiór wielu różnych muzeów. �Katarzyna Waszczyńska 138 ja Rottermunda i Wojciecha Suchockiego, którzy w Raporcie z prac Zespołu Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach [z 2009 r.], stwierdzają „Obserwujemy zjawisko powstawania w końcu drugiej połowy XX wieku nowych muzeów prywatnych, które w sposób znaczący nasiliło się w ciągu ostatnich kilku lat. Przyczyną takiego postępowania znacznej części kolekcjonerów jest nie tylko chęć zaspokojenia tym sposobem swojej próżności, czy wynika z braku spadkobierców lub niechęci do płacenia podatku od niepracującego kapitału, a za taki uznaje się dzieła sztuki, lecz raczej – chęć podzielenia się swym artystycznym bogactwem z szeroką publicznością, ale w taki sposób, by była świadoma, kto z nią tym bogactwem się dzieli” (Raport.... [2009], s. 25). I chociaż opinia ta odnosi się przede wszystkim do kolekcjonerów dzieł sztuki, to wskazane powody nie są obce i zbieraczom zbiorów etnograficznych31. Wspomniani eksperci dodają, że „Nowe prywatne muzea stają się niezwykle ważnym elementem w kulturalnej przestrzeni miast, ale nie tylko. Zatrudniają bowiem fachowy personel muzealny, konserwatorski, oferują interesujące programy edukacyjne i naukowe. Jest wiele powodów po temu, by uznać, że tendencja ta będzie kontynuowana” (tamże). I w tym miejscu należy wrócić do kwestii współpracy, podejmowanej przez zbieracza i etnologa/antropologa, który może pełnić rolę owego „fachowego personelu” w już powołanej jednostce lub tej przygotowywanej, w której dopiero trzeba nadać „naukowy atest” zgromadzonym przedmiotom. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na warunki konieczne, by powołać muzeum prywatne32. Określa je Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]33 oraz Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodo Wyjątkiem jest sprawa płacenia podatku – od posiadanych zbiorów etnograficznych podatek nie jest naliczany. 32 Z informacji, którą można znaleźć na stronie Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zabytków (www.nimoz.pl), możemy się dowiedzieć, że w Polsce jest zarejestrowanych 411 muzeów. Wśród nich są muzea państwowe, samorządowe (różnych szczebli) i prywatne (za takie uznawane są jednostki prowadzone przez osoby fizyczne oraz np. fundacje). Dla przykładu można podać, że na terenie obecnego województwa mazowieckiego jest w sumie 70 zarejestrowanych jednostek – 9 to muzea państwowe, 35 – samorządowe, 26 – prywatne, w tym do osób fizycznych należy 14, spośród nich gros to muzea o tematyce militarnej (informacje z czerwca 2012). 33  Obecnie trwają prace nad kolejnymi zmianami w Ustawie o muzeach. Opracował je wymieniony w tekście Zespół Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach. Jeden z postulatów dotyczy nazwy „muzeum”. Nazwa ta miałaby być używana tylko w stosunku do tych jednostek, które posiadają uzgodniony z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego statut lub regulamin. Jeśli zapis ten znajdzie się w Ustawie, wówczas wiele prywatnych zbiorów, które noszą miano muzeum lub tak są nazywane, będzie musiało albo uregulować swój status, albo zmienić nazwę. 31 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 139 wego z dnia 13 maja 2008 r. w sprawie prowadzenia Państwowego Rejestru Muzeów, wzoru wniosku o wpis do Rejestru, warunków i trybu dokonywania wpisów oraz okoliczności, w jakich można zarządzić kontrolę w celu ustalenia, czy muzeum spełnia nadal warunki wpisu do rejestru [Dz.U. z 2008 r. Nr 91, poz. 567]. Z tekstu ustawy istotny jest w tym względzie przede wszystkim artykuł piąty, ustęp pierwszy, który stanowi, że „Muzea mogą być tworzone przez ministrów i kierowników urzędów centralnych, jednostki samorządu terytorialnego, osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej” oraz artykuł szósty poświęcony obowiązkowi nadania statutu oraz jego zawartości treściowej34. Tu szczególnie ważny jest podpunkt trzeci, w którym wskazano obowiązek określenia „rodzaju i zakresu gromadzonych zbiorów”. Z kolei w rozporządzeniu należy podkreślić opis wniosku i jego wzór. Wypełnienie go wymaga bowiem dość szczegółowej wiedzy na temat posiadanych zbiorów. To wszystko sprawia, że zbieracz chcący zarejestrować swoje zbiory musi podjąć się ich opracowania. A to dla wielu – co zostało już zasygnalizowane powyżej – może okazać się trudne, albo też niemożliwe do samodzielnego wykonania. Praca etnologa/antropologa przy zbiorach Warto zatem przyjrzeć się działaniom, jakie może podjąć etnolog/antropolog w zetknięciu ze zbiorami, które miałby uporządkować i opracować. Będą to prace wykonywane przez muzealnika w odniesieniu do zbiorów etnograficznych. Są również zgodne z ramami prawnymi, które określa Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 30 sierpnia 2004 r. w sprawie zakresu, form i sposobu ewidencjonowania zabytków w muzeach (Dz.U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 i 2073). Należy podkreślić, że podejmowane prace dotyczą zbiorów już pozyskanych, dlatego wcześniej konieczne jest uważne i wnikliwe ich obejrzenie. Chodzi nie tylko o zorientowanie się w ilości, ale przede wszystkim w ich zakresie tematycznym. Generalnie takie przeglądy warto zrobić dużo wcześniej, by mieć czas na przygotowanie merytoryczne, choćby tylko w teorii – czyli zebranie i zapoznanie się z literaturą pod kątem tematycznym danych 34 „Art. 6 ust. 2. Statut określa w szczególności: 1) nazwę, teren działania i siedzibę muzeum, 2) zakres działania, 3) rodzaj i zakres gromadzonych zbiorów, 4) organ zarządzający i nadzorujący oraz organy doradcze i sposoby ich powoływania, 5) źródła finansowania działalności muzeum, 6) zasady dokonywania zmian w statucie, 7) zasady prowadzenia działalności, o której mowa w art. 9, jeżeli muzeum zamierza taką działalność prowadzić” (Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]). �140 Katarzyna Waszczyńska zbiorów. Ważnym elementem przygotowań jest wspólne ze zbieraczem oglądanie zbiorów i rozmowa o początkach zbierania czy też celu – po co zbiera i dlaczego, co chciałby osiągnąć. W czasie tego spotkania, ale także kolejnych, odbywających się już podczas pracy, warto słuchać przytaczanych opowieści o zgromadzonych rzeczach/przedmiotach (sposobie i miejscu ich pozyskania, wcześniejszych użytkownikach [jeśli są znani], cechach charakterystycznych, sposobie działania, użytkowania itd.), ale i pytać o nie. Te informacje mogą być przydatne w późniejszym czasie. Po takich przygotowaniach można podjąć krok pierwszy, czyli spis z natury wszystkich rzeczy znajdujących się w zbiorach, które mają zostać uporządkowane i opisane. Tej wstępnej inwentaryzacji towarzyszy nadanie kolejnych numerów35, tzw. roboczych – są to zwykle numery napisane na kartkach czasowo przyczepionych do danego przedmiotu, stąd zwykle są na widocznym miejscu. Po sprawdzeniu, że wszystko zostało ponumerowane, można rozpocząć właściwe znakowanie, czyli krok drugi. Warto podkreślić, że nadany numer jest informacją ważną, łączy bowiem przedmiot, jego fotografię, kartę z opisem oraz wpis do księgi inwentarzowej – należy więc zadbać, by nie było pomyłek. Trzeba także dodać, że przed numerem powinien znaleźć się skrót nazwy wspólnej dla wszystkich zbiorów lub oznaczenie właściciela (Rozporządzenie 2004, par. 6, punkt 1). Samo znakowanie, zgodnie z zapisem we wspomnianym rozporządzeniu „dokonuje się techniką zapewniającą jego trwałość, bezpośrednio na przedmiocie, w miejscu najmniej widocznym, nienaruszającym wizualnego kształtu muzealium36. W szczególnych przypadkach oznakowanie może być przymocowane do muzealium w sposób możliwie trwały” (par. 6, punkt 2). Krok trzeci składa się z dwóch działań. Jednym z nich jest sfotografowanie każdego przedmiotu z osobna. Takie zdjęcie powinno być zrobione tak, aby przedmiot był na centralnym miejscu, dobrze oświetlony i można było na nim dostrzec jego cechy charakterystyczne. Czasami więc należy zrobić więcej niż jedno zdjęcie – oddające całość oraz zbliżenie, powiększenie na przykład danego fragmentu czy charakterystycznego szczegółu. Każde zdjęcie powinno mieć ten sam numer co przedmiot sfotografowany. W przypadku, kiedy ujęć jest więcej niż jedno, dawniej nadawano im dodatkową numerację (łamaną za numerem podstawowym), natomiast obecnie, dysponując fotografią cyfrową, wybrane zdjęcia można połączyć, „skleić w jedno” – będą więc mieć 35 Zdarza się, że przedmiot stanowi całość, choć składa się z części, np. pudełko z pokrywką. W takiej sytuacji każda z części będzie oznakowana tym samym numerem, np. 1/ – łamany na numer odpowiadający częściom, tj. 1/1 i 1/2. Każda jednak otrzyma oddzielną kartę i zdjęcie. 36 Kwestia nazewnictwa „muzealium”, „zabytek” występująca w zapisach prawnych nie wchodzi w zakres tego tekstu. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 141 jeden i ten sam numer. Tak przygotowana dokumentacja fotograficzna trafia na kartę z opisem przedmiotu i jest podstawą osobnego katalogu (wcześniej był to katalog odbitek i negatywów, dzisiaj jest to przede wszystkim katalog zdjęć cyfrowych utworzony w komputerze). Drugim z działań jest założenie karty muzealnej (nazywanej też kartą ewidencyjną), czyli przygotowanie opisu przedmiotu. Informacje, które muszą się tam znaleźć, zostały wskazane w cytowanym już Rozporządzeniu, a są to: „możliwe do ustalenia, następujące dane identyfikacyjne zabytku: określenie autorstwa lub wytwórcy, pochodzenie, wartość w dniu nabycia, czas i miejsce powstania, materiał, techniki wykonania, wymiary, ewentualnie jego waga oraz określenie cech charakterystycznych. W razie braku danych identyfikacyjnych wpisuje się [...] wyraz «nieznane»” (par. 3, punkt 1). Natomiast decyzję o samym wyglądzie karty, jak i ewentualnym dodaniu do niej innych informacji pozostawiono do decyzji zarządzającemu muzeum (par. 7, punkt 2). Jedną z takich kart opracowano w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, także w wersji elektronicznej. Karta ta wypełniana jest z dwóch stron, a jej zawartość treściowa jest następująca: na awersie znajdują się informacje podstawowe rozmieszczone w trzech kolumnach, dane umieszczane są w nich jedne pod drugimi. Pierwsza – lewa zawiera (od góry): nazwę muzeum, nadany numerze inwentarza, informacje o tym, czy dany przedmiot stanowi zespół, datę i warunki pozyskania przedmiotu, określenie materiału i techniki wykonania, dane dotyczące konkretnych wymiarów (wysokości/długości, szerokości/głębokości itd.) oraz określenie stanu. Ta ostatnia informacja jest istotna z punktu widzenia konserwatorskiego. Zbieracz jednak rzadko podejmuje decyzję o skorzystaniu z fachowej porady konserwatora, częściej sam dokonuje napraw i zabezpieczeń. To zaś sprawia, że nawet niechcący dochodzi do zatarcia lub zniszczenia pierwotnej faktury, formy przedmiotu. Środkowa i prawa kolumna są krótsze, pod nimi bowiem jest miejsce na „wklejenie” zdjęcia przedmiotu. Powyżej, pośrodku, znajduje się jego nazwa ogólnopolska oraz poniżej gwarowa, a także informacje o cechach charakterystycznych, wyjątkowych, np. odnotowana na powierzchni data wykonania. Obok zaś powinny być zapisane informacje określające pochodzenie wykonawcy i użytkownika oraz występowania opisywanego przedmiotu. Jeśli uda się zdobyć dane na temat osoby, która go wykonała, to także trzeba ją tu odnotować. Z kolei rewers karty zawiera szerszy opis – od formy, przez barwę, technikę wykonania po funkcję opisywanej rzeczy. Tekst ten powinien być prezentacją danego przedmiotu, ale tak przygotowaną, aby na jej podstawie można było odtworzyć jego wygląd. Tekst powinien zatem stanowić �142 Katarzyna Waszczyńska wypadkową analizy cech fizycznych konkretnej rzeczy (efekt jej dokładnego obejrzenia), pozyskanej od zbieracza wiedzy na temat jej historii oraz, w razie potrzeby, także informacji z literatury (szczególnie jest to ważne, kiedy ma się do czynienia z „czymś” o trudnej do zidentyfikowania formie, technice wykonania czy nieznanym sposobie użytkowania). Tworząc taki opis, warto pamiętać, że pozyskiwane przedmioty „nieuchronnie zatracają swe wyjątkowe cechy, tracą dawne biografie, a zyskują nowe, co czyni je coraz bardziej nieprzezroczystymi. Dzieje się tak nawet wtedy, kiedy baczne oko dostrzeże znaki szczególne, będące ekstensją niegdysiejszych jednostkowych przynależności, dbałości o nie, a może niechęci, często emocji – zadrapania, ubytki czy ślady napraw, ulepszeń” (Barański 2011, s. 12). I chociaż wszystkie te „znaki” możemy dostrzec i wykorzystać przy opisie, to nie będzie on stanowił biografii przedmiotu37, w rozumieniu relacji, jaka istniała między nim a człowiekiem – jego użytkownikiem. Poza tym „nie możemy [...] w pełni zrekonstruować rzeczywistego znaczenia przedmiotu, nie tylko dlatego, że należy on zwykle już do przeszłości, lecz [...] dlatego, że znaczeń tych jest wiele, tak wiele jak liczni byli jego użytkownicy” (Barański 2010a, s. 325). Powstający opis będzie więc raczej wynikiem wzajemnej relacji przedmiot – opisujący oraz jego (opisującego) otwartości i wrażliwości na oglądaną rzecz. Poniżej opisu znajdują się jeszcze inne rubryki. Najistotniejsze z nich to te zawierające informacje o właścicielu zbiorów, sposobie i dacie pozyskania danej rzeczy, jej umiejscowienia w zbiorze oraz datę i podpis wypełniającego kartę. Warto dodać, że podpis wypełniającego – w tym wypadku etnologa/antropologa, mimo że dzisiaj napisany komputerowo i umieszczony na karcie elektronicznej, pozostaje na niej (bez względu na późniejsze dopiski czy poprawki) – jest więc potwierdzeniem autorstwa i jednocześnie przyjętej odpowiedzialności za umieszczone treści. Dawniej karty były wypełniane ręcznie, potem na maszynie do pisania, maszynie elektrycznej, a dzisiaj są pisane w komputerze i w razie potrzeby drukowane. Coraz częściej jednak są pozostawiane w wersji elektronicznej (tym bardziej, że taką formę również dopuszcza ustawodawca – patrz: Rozporządzenie 2004, par. 1, punkt 3). W praktyce muzealnej, szczególnie w dużych jednostkach, coraz popularniejsze jest korzystanie z programów komputerowych, służących do inwentaryzacji zbiorów. Niejednokrotnie two37 Biografię rzeczy można rozumieć jako historię – opowieść od jej stworzenia/wyprodukowania, albo też jako momenty, w których dana rzecz znajduje się w obiegu wymiany (przez co zyskuje wartość ekonomiczną) i związanych z nią relacjach z człowiekiem-nabywcą. Jest więc „historią jej rozmaitych ujednostkowień, jej kolejnych klasyfikacji w świecie niepewnych kategorii, które ulegają przewartościowaniu przy najmniejszej zmianie kontekstu” (Kopytoff 2003, s. 274). �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 143 rzą one system połączonych możliwości umieszczania danych tekstowych, fotograficznych i filmowych, a także sposoby zarządzania nimi. Przykładem może tu być system muzealny MONA38 oraz Musnet39. Zakup tych programów komputerowych40 jest niestety dosyć dużym wydatkiem, o czym – co ciekawe – informują produkujące je firmy41, przez co raczej nie są dostępne dla zbieraczy. Tym ostatnim pozostaje więc korzystanie z cyfrowej wersji karty, np. tej z Państwowego Muzeum Etnograficznego. 38  System muzealny MONA oferowany jest przez firmę S SOFT Biuro Usług Informatycznych, która ostatnio we współpracy z firmą Pentacomp Systemy Informatyczne S.A. przygotowała najnowszą wersję o nazwie MONA 3W. MONA jest rozbudowanym systemem, służącym ewidencjonowaniu, digitalizacji i zarządzaniu zbiorami, w tym ruchem muzealiów poza muzeum. Został on opracowany we współpracy z muzealnikami, głównie z zakresu sztuki. Jest wykorzystywany w ponad 100 muzeach w Polsce. Wśród wymienionych jednostek jest Muzeum Narodowe w Warszawie, ale też Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie (informacja ze strony www.jws.com.pl/mona/mona). 39  Program do katalogowania zbiorów muzealnych Musnet to propozycja firmy Ontia Sp. z o.o. i PRIMA Polska, autoryzowanego dystrybutora systemów skanowania 3D firmy Breuckmann. Na swojej stronie www.ontia.pl/kultura/ producent zachęca: „łączymy świat kultury ze światem informatyki przez tworzenie najlepszych rozwiązań do zarządzania kolekcjami, mediami, publikacją zbiorów w internecie”. Generalnie program Musnet posiada trzy wersje w zależności od liczby zbiorów i stanowisk komputerowych do ich obsługi. I tak, Musnet Biały przeznaczony jest na 1 stanowisko i zbiory do 10 tys., Błękitny – 5 stanowisk i 10 tys. zbiorów i Niebieski – wielostanowiskowy i powyżej 10 tys. zbiorów. Przed zakupem można skorzystać z miesięcznej wersji demo. Każda z wymienionych wersji posiada karty ewidencjonowania zbiorów zindywidualizowane do potrzeb danej jednostki. Wśród propozycji jest także karta przeznaczona dla zbiorów etnograficznych. Warto także dodać, że program Musnet jest skonfigurowany z innymi produktami firmy Ontia – Integra – systemem katalogowania i dokumentowania oraz zarządzania zbiorami muzealnymi i instytucjami kulturą; Mediastore – przeznaczonym do porządkowania dokumentów cyfrowych (to odpowiedź na potrzebę digitalizacji); Navigart – rodzajem platformy, umożliwiającej stworzenie wirtualnej kolekcji i przedstawienie tam wybranych obiektów w postaci wystawy oraz Patrinet – systemu do tworzenia katalogu zabytków (to system informacji konserwatorskich). Z programów tych korzystają jednostki muzealne z całej Europy, w Polsce m.in. Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. 40  Obydwa wymienione systemy inwentaryzacji zbiorów i zarządzania nimi posiadają informację o dostosowaniu do wymagań prawnych ewidencjonowania zabytków w muzeach, a obowiązujących w Polsce. 41 Z informacji udzielonej (czerwiec 2012 r.) przez pracownika firmy S SOFT wiadomo, że system MONA 3W to koszt ok. 17 tys. zł; z kolei „wynajęcie” miejsca w systemie (hosting) to koszt ok. 300 zł miesięcznie. Firma Ontia nie podała ceny swojego produktu, a jedynie na stronie www.ontia.pl/ontianews można przeczytać informację, że jako jedna z firm zajmująca się nowoczesną technologią uczestniczyła w targach SimeSitem – Salonie Innowacji Muzealnych, który odbył się 25–27 stycznia 2011 r. w Paryżu. Jednym z wniosków było stwierdzenie, że propozycja firmy jest zbyt droga dla polskich muzeów, stąd rynek ten jest mniejszy niż francuski czy niemiecki (www.ontia.pl/ontianews). �Katarzyna Waszczyńska 144 Z wypełnionych kart składa się katalog – podobny do fotograficznego i odpowiadający mu numeracją. Zbieracz może w swobodny sposób korzystać z obydwu katalogów, może nanosić poprawki, uzupełniać dane, a także je poszerzać. Może również wykorzystać zawarte tam informacje czy zdjęcia w inny sposób, np. przygotowując ulotkę informacyjną czy też tworząc wirtualną wersję swoich zbiorów42. Kolejnym – czwartym już krokiem jest odłożenie przedmiotu na miejsce lub przeznaczenie mu nowego oraz przekazanie informacji na jego temat, z wypełnionej karty, do księgi inwentarzowej. Również w przypadku księgi warto dodać, że może ona być prowadzona w formie elektronicznej (Rozporządzenie 2004, par. 1, punkt 3) i tylko w razie potrzeby może zostać wydrukowana (par. 3, punkt 5). Tak opisane kroki wyznaczały działania podejmowane w Lelisie43, Kuligowie44 i Wachu45, a ich wymiernymi efektami są: – w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie (sygnatura podstawowa: LOE) – katalog fotograficzny i katalog kart, w sumie 1502 przedmiotów46 (znajdują się one w domu i lamusie, stąd w numeracji pojawia się Dom/LOE i Lamus/LOE). Należy dodać, że ośrodek pozostaje pod opieką IEiAK UW;  Przykładowo w taki właśnie sposób Zdzisław Bziukiewicz chce wykorzystać powstające katalogi: fotograficzny i kart. 43  Prace w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie były organizowane dwukrotnie: 27.06.–5.07.2009 r. i 26.06.–4.07.2010 r. (w ramach zajęć: Antropologia stosowana); uczestniczyli w nich studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW: Filip Chmielewski, Bartłomiej Chromik, Barbara Dziwani, Jakub Jankowski, Magdalena Machała, Katarzyna Marciniak, Agata Mirosz, Ewa Nizińska, Stanisław Olędzki, Aleksandra Pawlik, Agata Rybus, Piotr Strojnowski, Eliza Siulborska, Filip Szwejser, Marta Wiesławska, Natalia Wolska, oraz prowadząca Katarzyna Waszczyńska. 44  Prace w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem miały miejsce od 4 do 11 lipca 2010 r. Uczestnikami byli studenci IEiAK UW: Przemysław Chwała, Teresa Jurczyńska-Owczarek, Zuzanna Pacholczyk, Katarzyna Paszkiewicz, Antoni Sobiecki, Justyna Wojciechowska, oraz prowadzący Jacek Żukowski. 45 Działania w Muzeum Kurpiowskim w Wachu odbyły się w dniach 26.06.–4.07.2011 r. Podobnie jak we wcześniejszych pracach udział brali studenci IEiAK UW: Filip Chmielewski, Bartłomiej Chromik, Barbara Dziwani, Aleksandra Foryś, Alina Karczmarek, Maciej Wiktor Kornobis, Katarzyna Król, Magdalena Machała, Katarzyna Marciniak, Agata Mirosz, Ewa Nizińska, Stanisław Olędzki, Aleksandra Pawlik, Marta Rogala, Agata Rybus, Aleksandra Sadokierska, Marta Sitkiewicz, Eliza Siulborska, Piotr Strojnowski, Filip Szwejser, Nina Śniecińska, Marta Wiesławska oraz prowadząca Katarzyna Waszczyńska. 46  Nadano 1437 numerów inwentarzowych. Dysproporcja w numeracji wiąże się z tym, że wśród przedmiotów były komplety, co spowodowało, że kilka miało ten sam numer, różniły się zaś numerem po łamaniu. Każdy jednak miał założoną oddzielną kartę. 42 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 145 – w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem, nazywanym także Parkiem Kultury Ludowej w Kuligowie (sygnatura podstawowa: PKLK) – 200 kart przedmiotów. Prace zostały czasowo zawieszone; – w Muzeum Kurpiowskim w Wachu (sygnatura podstawowa: MKW) 560 zdjęć i 790 kart. Prace są kontynuowane, a samo muzeum zostało objęte opieką IEiAK UW. Zakończeniem prac w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie oraz w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem było przygotowanie prezentacji zbiorów w zmienionej, w stosunku do poprzedniej, aranżacji. I tak, w pierwszym z wymienionych miejsc – w budynku głównym ośrodka, czyli w Domu zorganizowano dziewięć wystaw. Na parterze była to inscenizacja izby głównej, tzw. paradnej, pokoju mężczyzny, pokoju kobiety, izby tkaczki. Na piętrze zaś przygotowano ekspozycje tematyczne poświęcone: rybołówstwu, warsztatowi plecionkarza, garncarza, stolarza i bednarza. Z kolei w Skansenie w Kuligowie zaaranżowano warsztat kowala. Warto tu zatrzymać się na chwilę, by zwrócić uwagę na kilka ważkich kwestii związanych z organizowaniem wystaw ze zbiorów prywatnych i przedstawionych w miejscu ich pobytu. Zwykle każdy ze zbieraczy chętnie pokazuje swoje zbiory, a odwiedzający mogą zobaczyć wszystko, co zbieracz posiada, nawet jeśli – z racji ich wielości – pokazane jest fragmentami. Można więc powiedzieć, odnosząc się do stwierdzenia Manfreda Sommera – filozofa i kolekcjonera sztuki – „szczęśliwe jest muzeum, które «wszystko» co posiada, może również «nieustannie» pokazywać” (Sommer 2003, s. 246), że etnograficzne zbiory prywatne tę „szczęśliwość” mają wpisaną w swoje status quo. Jednakże konieczność zagospodarowania wszystkich zgromadzonych przedmiotów przy nowej ich aranżacji może okazać się zadaniem niełatwym. Często staje się wręcz wyzwaniem, szczególnie wówczas kiedy priorytetem ma być klarowność przekazu danej wystawy, nie mówiąc o próbie zastosowania najnowszych propozycji wystawienniczych, by obecny na niej eksponat nie był tylko nośnikiem informacji, ale inicjował akt recepcji, działania odbiorczego – przeżycia, refleksji, by mógł „przemówić” (Barański 2011, s. 20). Formułą wystawienniczą, w pewien sposób przypisaną do tego typu zbiorów, jest ekspozycja o charakterze rekonstrukcji. Warto dodać, że wystawy takie „są popularne i stosowane od końca XIX wieku” (Barańska 2010, s. 219). Opierają się między innymi na przedstawianiu „typowego wnętrza”. Zabieg ten spotkał się z krytyką, ponieważ takie wnętrze i wyposażenie nie istnieje w rzeczywistości. Poza tym, często wręcz je wymyślano i było niczym innym jak „projekcją współczesnego postrzegania minionego czasu i patrzenia na przeszłość przez pryzmat własnych przyzwyczajeń, gustów i poglądów” (tamże). A mimo to �Katarzyna Waszczyńska 146 ekspozycje rekonstrukcyjne są nadal popularne i często stosowane47, a także chętnie oglądane. Bazują bowiem na doświadczeniach i skojarzeniach indywidualnych oglądającego-zwiedzającego, który może poszukiwać i zainteresować się wyglądem i wyposażeniem miejsc sobie znanych (np. kuchni, sypialni), ale też który może, dzięki zgromadzonym przedmiotom czy stworzonej aurze miejsca, „ruszyć w podróż”, np. do swoich lat dziecinnych (będzie to wówczas podróż sentymentalna) lub – w przypadku dzieci – ich opiekunów. Próbę wykorzystania ekspozycji rekonstrukcyjnej podjęto także w Lelisie i Kuligowie, co wynikało z dwóch przesłanek. Pierwsza to możliwości zbiorów, czyli ich charakter, a druga to chęć przełamania postrzegania ich jako „zbioru różnych rozmaitości”, w zasadzie nieczytelnych dla nikogo poza zbieraczem. Co prawda, wcześniej zebrane przedmioty starano się uporządkować i pokazać zgodnie z wcześniej nakreślonym założeniem, ale w konsekwencji ich zróżnicowania, a przede wszystkim nagromadzenia tej koncepcji nie można było zrealizować. Nowe aranżacje (wspomniane powyżej)48 miały to zmienić. Wzbogacono je także o elementy „ożywiające”, mające dawać wrażenie „jakby ktoś przed chwilą wyszedł”, „jakby właśnie coś się stało” (forma wystawy rekonstrukcyjnej daje, a nawet wręcz narzuca takie możliwości). Przykładem z wystaw leliskich może być: uchylone wieko skrzyni, pognieciona pościel, tak jakby ktoś przed chwilą wstał, wióry rozsypane wokół świderkorby49 wkręconej w drewno, którą zresztą zwiedzający może poruszyć także sam itd. Taka forma ekspozycji sprawia jednak, że łatwo jest też zagubić się w działaniach rekonstrukcyjnych, tym bardziej jeśli dysponuje się dużym zbiorem, a zbieracz oczekuje, że każdy z przedmiotów zostanie zagospodarowany. Poza tym łatwo jest, nawet nie mając takiej intencji, zbudować przekaz o skonwencjonalizowanej i stereotypowej formule. Taki błąd popełniono w Lelisie, gdzie powstały pokoje: kobiety i mężczyzny (już samo ich nazwanie i rozdzielenie można tak potraktować), w których umieszczono na przykład – w pierwszym maszynę do szycia i chodzik dla dzieci, a w drugim – telewizor i butelkę po wódce. W tym kontekście warto przywołać słowa Petera Verga, który zwraca uwagę na fakt, że „przedmioty są gromadzone nie tylko po to, by je zestawić i zapre Przykładem mogą być muzea na wolnym powietrzu, patrz: J. Ś w i ę c h, Muzea na wolnym powietrzu, w: Edukacja kulturowa. Przestrzeń – kultura – przekaz, red. A.W. Brzezińska, A. Hulewska, J. Słomska-Nowak, Wrocław 2009, s. 101–110. 48  Warto dodać informację o stronie technicznej organizacji wystawy ze zbiorów prywatnych. Nie ma (na ogół) tu bowiem sprzętu wystawienniczego, rzadko też ma się do dyspozycji np. kubiki czy dodatkowe oświetlenie. Trzeba więc korzystać z tego, co jest oraz z własnej pomysłowości. Jedynym sprzętem, którym się dysponuje, jest młotek, gwoździe, drut lub sznurek. 49  Nazwa wiertarki ręcznej. 47 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 147 zentować, lecz ponieważ są częścią historii, którą ktoś stara się opowiedzieć” (Vergo 2005, s. 319). Tym kimś jest organizator wystawy, który sprawia, że jej kontekst „nadaje im znaczenie wykraczające poza to, które posiadają jako obiekty kultury lub przedmioty kontemplacji estetycznej. Przez włączenie ich w wystawę stają się [...] elementem narracji” (tamże, s. 320). Tak więc dobrze jest pamiętać, że „o ile poprzez zbieranie, badanie i porządkowanie różnego rodzaju przedmiotów dokonuje się wnikanie w porządek rzeczywistości, to poprzez ich prezentowanie dochodzi się do ekspresji uzyskanej wiedzy, czy, szerzej, wizji świata” (Wieczorkiewicz 2001, s. 255). Problemy związane z pracą przy zbiorach Spotkania ze zbieraczami i praca przy ich zbiorach dostarczały wielu cennych doświadczeń, ale też nie były pozbawione problemów i nieporozumień. Należy zaznaczyć, że występowały one po obydwóch stronach – zbieracza i etnologa/antropologa – oraz powodowały napięcia w ich wzajemnych relacjach. Warto przyjrzeć się szczególnie kilku z nich – próbie zmiany ekspozycji, powiększaniu zbiorów i dokumentacji nowych przedmiotów, potrzebie wygospodarowania magazynów, wreszcie kontaktowi ze zbiorami. Pierwsze z wymienionych napięć pojawia się przy okazji pomysłu zmiany ekspozycji. Okazja do zmiany sposobu pokazywania zbiorów, czyli np. zorganizowania wystawy, należy do rzadkości. I nawet jeśli tak się zdarzy (jak było np. w przypadku Lelisa i Kuligowa), to i tak po jakimś czasie zaproponowana forma prezentacji jest zacierana, a zbiory wracają do poprzedniego umiejscowienia. Wynika to w dużej mierze z faktu, że zbieracz, mimo zgody na przeprowadzenie prac i zmian, a nierzadko czynnego uczestniczenia w nich, z czasem odczuwa zmęczenie i dostrzega „zewnętrzność” podjętych zabiegów. Dąży więc do powrotu do stanu wyjściowego, który był dla niego wyrazem indywidualnego podejścia do zgromadzonych przedmiotów, zgodnego z jego własnymi, „wewnętrznymi” zasadami przyporządkowania i wystawiania. Poza tym nawet jeśli numery na przedmiotach, ich fotografie i karty początkowo „trochę onieśmielają”, to z czasem powraca przekonanie, że przecież ich właściciel nie uległ zmianie i koniec końców to on decyduje o tym, co i jak będzie pokazywane. To sprawia, że choć etnolog/antropolog doświadcza pracy muzealnika, to głównie dotyczy to zakresu prac związanych z opracowaniem zbiorów. Natomiast jego chęć, by je zaprezentować – wystawić, może zostać wystawiona na próbę. Dlatego poczucie dumy czy zadowolenia towarzyszące wykonanej pracy wymaga zastąpienia go przez pokorę wobec zbieracza i jego zamysłu. Inaczej niż u bohatera książki Yoko Ogawy pt. Muzeum Ciszy, który �Katarzyna Waszczyńska 148 pozostaje wieczorem w muzeum, by obejrzeć przygotowaną przez siebie wystawę i stwierdza „nawet jeśli jestem trochę zbyt dumny, że poukładałem te szczątki w jakiejś kolejności, nikt nie ma mi tego za złe. Ostatecznie to właśnie ja wydobyłem te przedmioty z chaosu i przypomniałem ich prawdziwe znaczenie. Należy mi się za to chwila iluzji, że oto posiadłem miniaturową kopię świata” (Ogawa 2012, s. 143–144). Dwa inne napięcia pojawiają się przy okazji stwierdzenia faktu, że zbiory ciągle się powiększają, co rzadko łączy się z kontynuowaniem przez zbieracza prac inwentaryzacyjno-opisowych oraz nie prowadzi do wygospodarowania pomieszczenia na ewentualny magazyn. I tak, potrzeba zgodności dokumentacji ze stanem faktycznym nie jest dostrzegana przez zbieracza, ponieważ traktuje on ją jako zewnętrzną i narzuconą. Nawet jeśli wcześniej dostrzegał jej przydatność, to szybko orientuje się, że korzystanie z niej jest sporadyczne, a prowadzenie czasochłonne, szczególnie jeśli pozyskuje się wciąż nowe przedmioty. Trudno więc odnaleźć się mu w roli muzealnika, tym bardziej że jego kontakt ze zbiorami nie ma charakteru zawodowego, a wynika z chęci przebywania wśród nich, czy satysfakcji z ich uzupełniania. Z kolei inne założenia towarzyszą pracy etnologa/antropologa. Jego celem nie jest ciągłe uczestniczenie w tworzeniu inwentarza zbiorów danego zbieracza (chyba że ten postanowi go zatrudnić). Jego rolą jest raczej pomoc i pokazanie przebiegu prac tak, by zbieracz lub inna wskazana przez niego osoba mogła te prace kontynuować samodzielnie. Nie zawsze się to jednak udaje i szybko dochodzi do zdezaktualizowania się informacji o zbiorach, a także przerwania prac inwentaryzacyjno-opisowych lub też ich zarzucenia. Sytuacja ta może się zmienić, ale jest to uzależnione od samego zbieracza. W kontekście powiększania zbiorów należy również zasygnalizować niewielki wpływ etnologa/antropologa na decyzję o pozyskaniu „nowych egzemplarzy”, można jednak mówić o możliwości udzielenia porad w tym zakresie. Problematyczna jest także próba „wycofania” niektórych przedmiotów, a także wygospodarowanie miejsca – magazynu, w którym mogłyby (nawet czasowo) przebywać. Wynika to z dwóch powodów. Po pierwsze zbieracz rzadko kiedy dostrzega nadmiar w swoich zbiorach. Nie jest to tylko związane z chęcią posiadania50, która jest mu przypisywana, ale też z misji, którą podjął – ratowania interesujących go przedmiotów przed zniszczeniem i niepamięcią. Po drugie, ponieważ gromadzone zbiory potrzebują przestrzeni, a nie zawsze można np. dobudowywać kolejne pomieszczenia, więc wykorzystuje każde miej Renata Tańczuk przekonuje, że posiadanie u kolekcjonera może przybierać różne formy (Tańczuk 2011, s. 172–182). 50 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 149 sce na ich ulokowanie lub tak przeorganizowuje całość, aby je pomieścić w tym, czym dysponuje. Poza tym, wspominaną już specyfiką zbieraczy i tworzonych przez nich zbiorów jest chęć prezentacji ich wszystkich. Stąd niemożliwe jest usunięcie jakiejś ich części z pola widzenia. Co prawda, w Lelisie taka próba została podjęta, ale w wygospodarowanych schowkach znalazły się głównie przedmioty niekompletne51, czyli takie, które prawdopodobnie i tak byłyby „ukryte” przed wzrokiem oglądającego. Nowe, czyli pozyskane przedmioty trafiają zaś bezpośrednio na ekspozycję, mieszając się z tymi, które zostały włączone do zinwentaryzowanego zbioru. Powyższe pokrótce zasygnalizowane napięcia i problemy wynikają z odmiennego sposobu traktowania zbiorów przez zbieracza i etnologa/antropologa. Jasno pokazują, że są to dwie różne perspektywy, z których patrzy się na przedmioty i tworzone z nich zbiory. Z kolei ostatnia z kwestii, którą należy podjąć, ma inny charakter i odnosi się głównie do postawy etnologa/antropologa wobec zbiorów, ale także zbieracza. Chodzi tu o pojawiający się często brak cierpliwości, a co za tym idzie i wnikliwości badawczej. W przypadku przedmiotów wynika to z faktu, że rzadko kiedy, poza kontekstem pracy przy zbiorach oczywiście, poświęcamy tak dużo czasu na świadomy z nimi kontakt52. W zasadzie ich nie dostrzegamy, bo „stanowią [...] na tyle bliski element naszego otoczenia, że uważamy je za coś oczywistego i niewymagającego uwagi” (Barański 2007, s. 10). Codzienne posługujemy się nimi, otaczamy, traktując jako swego rodzaju „narzędzia”, coś, co jest niezbędne do życia lub coś, co chcemy posiadać. Ta chęć posiadania szczególnie widoczna jest w ciągu ostatnich kilkunastu lat, co związane jest ze wzrostem konsumpcji. Tymczasem podczas pracy przy zbiorach zdarza się, że jeden przedmiot wymaga uwagi nawet przez kilka godzin. Wszystkie zaś potrzebują swego rodzaju „otwartości”, każdy z nich musi zostać rozpoznany: wzrokiem, dotykiem, węchem, a czasem również smakiem. Każdy jest wielokrotnie dotykany, obracany, by poznać rodzaj i fakturę materiału, wykonanie, zdobienia, sposób działania i użytkowania – a to zwykle tylko początek „przygody z przedmiotem”. Z kolei w przypadku zbieracza – brak cierpliwości w kontaktach z nim wynika często ze zmęczenia ciągłą jego obecnością i próbą czynnego uczestniczenia w procesie tworzenia opisu, co nierzadko 51  Wyjątkiem jest wykorzystanie szaf, w których schowano tkaniny. Jedna z nich służy jednocześnie za magazyn i element ekspozycyjny, druga zaś pełni rolę tylko „magazynu”. 52 Czas pracy przy zbiorach został ściśle określony i wynosił 8 godz. dziennie. Dzień pracy rozpoczynał się o godz. 9.00 i kończył o 17.00. Zdarzało się jednak, że wykraczano poza tę godzinę i albo kontynuowano prace inwentaryzacyjno-opisowe, albo spędzano dodatkowe godziny na rozmowie ze zbieraczem lub mieszkańcami danej miejscowości. �150 Katarzyna Waszczyńska traktowane jest jako ingerencja w „sferę naukową”. Tymczasem wiele przedmiotów obecnych w zbiorach nie jest nam znanych. Wyszły z użytku na tyle dawno lub zostały zastąpione coraz to nowszymi wersjami, że czasem trudno nie tylko rozpoznać czym jest dana rzecz, ale także do czego może służyć. W takich momentach okazuje się, że to zbieracz staje się ową „fachową siłą”, której zadaniem jest wyjaśnienie i opowieść o niej. Staje się on pośrednikiem w „oswojeniu obcości” przedmiotu, którą sprawiło „nie tyle przestrzenno-kulturowe oddalenie, ale starzenie się niegdyś dobrze znanych rzeczy” (Sommer 2003, s. 462). A mimo to choć wiedza zbieracza jest niejednokrotnie o wiele większa niż etnologa/antropologa, to często sprawia on wrażenie, jakby jej nie dowierzał. Czasem może go w tym utwierdzać także postawa etnologa/antropologa, który choć pyta i słucha wyjaśnień, to sygnalizuje również potrzebę weryfikacji tych informacji. Dlatego dopiero zapisanie jej na karcie przez etnologa/antropologa nadaje odpowiednią rangę, bo zostaje ona przez naukę uprawomocniona. W tym miejscu warto przypomnieć słowa Kazimierza Moszyńskiego „Etnografja znajduje się w tem szczęśliwem położeniu, że na jej polu mogą z rzetelnym pożytkiem pracować amatorzy, nie posiadający żadnego fachowego wykształcenia. Warunkiem jest zapał, prawdziwe zamiłowanie i wytrwałość. Rozmiłowanie się w danym przedmiocie często powoduje u ludzi zdolnych i krytycznych pewien rodzaj naukowego jasnowidztwa” (Moszyński [1928], s. 16). Stwierdzenia te, co trzeba wyjaśnić, padły w czasach, kiedy powstawało wiele ośrodków/muzeów regionalnych, których inicjatorami nie byli etnografowie. Zachęcano ich zatem do gromadzenia wytworów kultury materialnej. „Każdy przecież wytwór kultury materjalnej nie jest w gruncie rzeczy niczem innem, jak tylko rozwiązaniem pewnego zadania, wcielonem w określony fizyczny kształt. Jest jakgdyby zakrzepłą myślą ludzką” (tamże, s. 11), stąd „pod pewnymi względami wytwory kultury materjalnej posiadają nawet dla badacza niejaką wyższość nad wytworami w rodzaju pieśni lub wierzenia” (tamże, s. 12). Zacytowane słowa K. Moszyńskiego, których adresatami byli amatorzy-etnografowie, można współcześnie skierować także do etnologów/antropologów, którzy podejmują pracę przy opisywanych zbiorach etnograficznych. Tu bowiem często odczuwalny jest „brak fachowej wiedzy”, który niejednokrotnie trzeba zastąpić właśnie owym „zapałem, prawdziwym rozmiłowaniem i wytrwałością”. Wiedza i refleksja antropologiczna a praca ze zbiorami Pozostaje zadać pytanie: czy i jak wiedza oraz refleksja antropologiczna może zostać wykorzystana podczas pracy ze zbiorami etnograficznymi, zgroma- �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 151 dzonymi przez lokalnych zbieraczy. Niestety, odpowiedź na to pytanie nie jest ani prosta, ani jednoznaczna. Może ona bowiem równie dobrze brzmieć: nie, nie jest przydatna, jak i: tak, jest przydatna. Argumenty dotyczące pierwszej z odpowiedzi uwzględniają przede wszystkim tzw. techniczną stronę pracy ze zbiorami. Ich celem bowiem jest „uporządkowanie” – rozumiane jako inwentaryzacja i stworzenie katalogu naukowego i fotograficznego. Przy tego typu pracach raczej wykorzystywane są umiejętności pisania piórem, przygotowania materiałowej metki i przyszycia jej, kadrowania i wykorzystania światła, a także tworzenia zwartego opisu, w którym trzeba zawrzeć konkretne i wskazane w karcie informacje. I przy tym działaniu warto zatrzymać się na chwilę. Otóż polega ono w dużej mierze na umiejętności pisania tekstów, stosunkowo krótkich, konkretnych, z dużym ładunkiem szczegółów technicznych, a czasem i estetycznych. Niejednokrotnie jednak wymaga także umiejętności pozyskania czy odnalezienia odpowiedniej informacji, np. szczegółu technicznego, specyfiki lokalnego rzemieślnika. A to już wymaga znajomości literatury dawnej i współczesnej, w dużej mierze monograficznej, dotyczącej danej społeczności, regionu, gałęzi wytwórczości rzemieślniczej itd., a także rozeznania w opracowaniach dotyczących badań kultury materialnej, takich jak praca K. Moszyńskiego, Kultura Ludowa Słowian, cz. I pt. Kultura materialna, Warszawa 1967 (wyd. II), czy mapy zawarte w Zeszytach Polskiego Atlasu Etnograficznego (1964–1981), oraz Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (1993–2011)53. Można tu również dodać serię zatytułowaną Ocalić od zapomnienia, publikowaną od 2003 do 2009 r. przez wydawnictwo Muza54. Te ostatnie to opracowania Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego w latach 1993–1996 były pod red. nauk. Janusza Bohdanowicza, a od 1998 – pod red. nauk. Zygmunta Kłodnickiego. Składają się z części – tomów poświęconych danym zagadnieniom. I tak, tom 1 nosi tytuł: Rolnictwo i hodowla. Część 1, red. R. Szlagor, Wrocław 1993, Rolnictwo i hodowla. Część 2, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1994; t. 2 pt. Budownictwo, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1995; t. 3 pt. Pożywienie i sprzęty z nim związane, red. E. Pietraszek, Wrocław 1996; t. 4. Transport i komunikacja lądowa, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1997; t. 5: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1999; t. 6, A. L e b e d a, Wiedza i wierzenia ludowe, Wrocław – Cieszyn 2002; t. 7, A. D r o ż d ż, Pomoc wzajemna, Wrocław – Cieszyn 2002; t. 8, Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. 1, A. D r o ż d ż, A. P i e ń c z a k, Od zalotów do ślubu cywilnego, Wrocław – Cieszyn 2004, cz. 2, A. P i e ń c z a k, Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw, Wrocław – Cieszyn 2007, cz. 3, A. D r o ż d ż, Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek), Wrocław – Cieszyn 2009; t. 9, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, Wrocław – Cieszyn 2010. 54  W ramach serii Ocalić od zapomnienia wydawnictwa Muza opublikowano książki poświęcone m.in. ginącym zawodom (Z. S k u z a, Ginące zawody w Polsce, Warszawa 2006), budownictwu ludowemu (T. C z e r w i ń s k i, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 2006), wyposażeniu domu wiejskiego (T. C z e r w i ń s k i, Wyposażenie domu wiejskiego w Polsce, Warszawa 2009) itd. 53 �152 Katarzyna Waszczyńska przygotowywane przez etnografów (z doświadczeniem muzealniczym), ale z założenia mające trafić do odbiorcy spoza naukowego kręgu. Nie podważa to jednak ich przydatności, chociaż z pewnością nie można ich traktować jako jedynego „poradnika” przy pracach z lokalnymi zbiorami etnograficznymi. Warto zwrócić uwagę, że „poznanie, zrozumienie przedmiotu, w tym tego muzealnego, w jego nieredukowalnej indywidualności, wyjątkowości, a zatem i poznanie znajdującego się «po tamtej stronie przedmiotu» człowieka bywa trudne bez posłużenia się zawsze jakoś redukującym i redukcjonistycznym żargonem codzienności, pełnym wieloznacznych symboli, wyobrażeń, wartości” (Barański 2011, s. 16), a także „bez posłużenia się żargonem nauki, która upycha rzeczywistość w równie adekwatne: formy, funkcje, taksonomie” (tamże). A zatem opis muzealny jest swoistym połączeniem, a może raczej wypadkową posiadanej wiedzy potocznej, doświadczenia i wiedzy naukowej. Nie można zatem powiedzieć, byśmy podczas tworzenia takiego opisu byli wolni od wiedzy z dziedziny, z którą spotykamy się od pierwszego roku studiów. Nie możemy także powiedzieć, że konstruując dany opis, nie koncentrujemy się na danym przedmiocie, ale na paradygmacie, który zadecydował o takim, a nie innym jego charakterze. Z kolei argumenty drugiej – pozytywnej – odpowiedzi, wskazują na kilka możliwości wykorzystania wiedzy antropologicznej, z tym że wszystkie wymagają „wyjścia” poza kontekst bezpośrednich prac inwentaryzacyjno-opisujących, choć na nich bazują. Po pierwsze, należy zwrócić uwagę na możliwości, jakie daje antropologia rzeczy. Warto przy tej okazji przypomnieć, że przedmioty – nazywane wówczas wytworami kultury materialnej – były zbierane i opisywane od samego początku formowania się antropologii – nauki. Sięgali po nie ewolucjoniści i dyfuzjoniści, by tworzyć i udowadniać swoje koncepcje – odpowiednio: układów typologicznych i stadiów kultury czy zasięgów wytworów kulturowych, kręgów kulturowych i obecności tzw. przeżytków. Przedmiot stanowił dla nich reprezentanta innej kultury (egzotycznej, ale i ludowej, potem nazywanej wiejską), jak i był źródłem wiedzy o kulturze. Stało się to także impulsem do tworzenia kolekcji i muzeów55 gromadzących „przywożone z różnych zakątków świata oraz zebrane na terytorium własnym obiekty kulturalne” (Tańczuk 2011, s. 78)56. Wówczas szczególnie znaczące dla 55  Okres muzealny w antropologii rozpoczyna się w latach dziewięćdziesiątych XIX w., chociaż jego początków poszukuje się już w latach czterdziestych XIX w. (Tańczuk 2011, s. 79). 56 Z kolei James Clifford przytacza fragment Instrukcji dla kolekcjonerów autorstwa Marcela Maussa, która dobrze oddaje ówczesne założenia: „Z uwagi na potrzebę, która sprawia, że ludzie zawsze pozostawiają ślad swej działalności w materii, niemal wszystkie fenomeny życia społecznego mogą wyrażać się w określonych obiektach. Systematycznie pozyskiwany zbiór obiektów �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 153 zbiorów i ich publicznej prezentacji były hasła antropologii relatywistycznej i Franza Boasa, by umieszczać przedmioty w ich naturalnych kontekstach, a zatem tych poprzedzających ich pozyskanie (Clifford 2000, s. 246). Te postulaty dostrzegalne są do dzisiaj w wielu muzeach etnograficznych/antropologicznych, a także w rekonstrukcyjnych wystawach etnograficznych. Wracając zaś do refleksji antropologii nad przedmiotami, należy zaznaczyć, że po początkowym umieszczeniu ich w centrum zainteresowań przyszedł czas funkcjonalizmu i dyfuzjonizmu, które przesunęły je na margines57 dociekań naukowych. Zajęto się bowiem człowiekiem i jego funkcjonowaniem w małej grupie społecznej, a przedmioty-artefakty traktowano jako wynik procesów społecznych (Tańczuk 2011, s. 81). Powrót zainteresowań kulturą materialną następował stopniowo: w latach sześćdziesiątych XX w. – w związku z dyskusją o zmianach postrzegania Innych i ich kultur po upadku kolonializmu, czy w latach siedemdziesiątych i osimdziesiątych XX w., wraz z rozważaniami na temat rozwoju kultury konsumpcyjnej (w Polsce były to lata dziewięćdziesiątych XX w.). Szczególnie zaś mocno nastąpił w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w., wraz ze swoistym „zwrotem ku rzeczom”58 (Domańska 2008, s. 8), który przyniósł zmianę podejścia do nich. Nie są już traktowane jako podporządkowane człowiekowi, czy pełniące rolę drugoplanową, ale równoważne człowiekowi59, a w skrajnej postaci wskazujące nawet ich wyższość. To „nowe spojrzenie na materialność” pokazało wielość kontekstów, w których można i należy rozpatrywać rzeczy. I tak, można je odnaleźć w koncepcjach konstruowania tożsamości jednostki jest zatem bogatym nagromadzeniem dopuszczalnych świadectw [pièces à conviction]. Ich zbiór tworzy zatem bardziej pewne i więcej ujawniające archiwum niż archiwum tekstów zapisanych, ponieważ są to autentyczne, autonomiczne obiekty, nie stworzone z uwagi na potrzeby danego przypadku [les beison de la cause], a zatem lepiej charakteryzują typy cywilizacji niż cokolwiek innego (Mauss 1931, 6–7)” (Clifford 2000, s. 76–77). 57  Należy podkreślić, że w przypadku polskiej antropologii przyczyny polityczne związane z obowiązującym po II wojnie światowej materializmem dialektycznym i historycznym „doprowadziły do przedłużenia uwagi skupionej na kulturze materialnej” (Barański 2007, s. 13). Jej wyrazem było powołanie w 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, a w jego ramach działu etnografii, obok działów archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej oraz historii kultury materialnej – wszystkie swoje programy badawcze koncentrowały na kulturze materialnej (Frankowska 1973, s. 200–201). 58 Ewa Domańska łączy go z pojawieniem się projektu humanistyki nie-antropocentrycznej. Badaczka zwraca jednakże uwagę na to, że tu również mogą pojawić się zagrożenia – wypowiadającym się w imieniu rzeczy jest człowiek, czyli nadal (mimo chęci zmiany postrzegania) będzie umieszczał je w kontekście dla siebie istotnym (Domańska 2008, s. 9, 13). 59 Zwraca się tu również uwagę na język wypowiedzi i zaleca wręcz odrzucenie słowa „przedmiot” – upatrując w nim bierność i podległość podmiotowi. �154 Katarzyna Waszczyńska i grupy60, refleksjach na temat ich kulturowego i społecznego wymiaru61, praktyk i działań znaczących62, wymiany i procesu utowarowienia63 czy też jako „pełnoprawny uczestnik tworzenia rzeczywistości” (Domańska 2008, s. 14) oraz równoprawny uczestnik interakcji (Latour za: Domańska 2008, s. 18, Dant 2007, s. 25). Powrót zainteresowań materialnością uczy zatem patrzenia na przedmiot w szerszym kontekście. Nakazuje być wyczulonym na jego biografię, powstającą w relacji, która nawiązuje się między nim a człowiekiem. Można to uwidocznić w procesie przygotowania opisu danego przedmiotu, ale też i podczas rozmowy ze zbieraczem (jeśli jest możliwa). Jej celem bowiem będzie pozyskanie maksymalnie wielu informacji o danym przedmiocie. Począwszy od jego fizyczności – formy, materiału, koloru czy ewentualnych zdobień, przez „historię” – wykonawców lub miejsce powstania, właścicieli, użytkowników, miejsca przechowywania w tzw. „poprzednim życiu”, kiedy należał do tzw. przedmiotów codziennego użytku, miejsca, z którego został pozyskany i sposobu tego pozyskania, po pełnione funkcje i sposoby wykorzystania. W zasadzie można by mnożyć pytania, które pozwoliłyby na wnikliwe studium danego przedmiotu. Taka wrażliwość na przedmiot i „jego biografię” przypomina propozycję Piotra Szackiego – etnografa i muzealnika, który na początku lat osiemdziesiątych XX w. przedstawił program tzw. pełnej inwentaryzacji. Była to propozycja postawy badawczej, pozwalającej, obok pozyskiwanych przedmiotów, dokumentować także „sytuację”, w jakiej się znajdują, czyli wzajemne, wieloaspektowe relacje między elementami zespołu, np. zagrody czy budynku chłopskiego, traktowanego jako „stanowisko” o wyraźnie ograniczonej przestrzeni, podlegającej intensywnej „obróbce” kulturowej (Szacki 1990, s. 25–26). Jak łatwo zauważyć, propozycja ta dotyczy działań wcześniejszych, czyli pozyskiwania przedmiotów do muzealnych kolekcji. Jednakże przyjęcie takiej postawy badawczej do praktyki muzealnej 60  Tematykę tę przybliżają przykładowo: artykuł Marka K r a j e w s k i e g o, Przedmiot, który uczłowiecza..., „Kultura Współczesna”, nr 3 (57)/2008, s. 43–54, czy książka Marty S k o w r o ń s k i e j, Drugie życie przedmiotów. Second hand jako zjawisko społeczne, Poznań 2009. 61 Dobrze pokazuje to książka Tima D a n t a pt. Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, Kraków 2007. 62  Warto tu zwrócić uwagę chociażby na koncepcję semiofor Krzysztofa Pomiana, opisaną w książce pt. Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006. Pomian nazywa tak przedmioty, które zostały poddane dwóm zabiegom: dekontekstualizacji i ekspozycji (tamże, s. 128–129), to one bowiem sprawiają, że zostają wyłączone ze sfery użytkowania, a stają się nośnikami znaczeń w danej społeczności. Koncepcja ta szczególnie często wykorzystywana jest w odniesieniu do opisów zbiorów muzealnych i pełnionej przez nie roli. 63  Np. I. K o p y t o f f, Kulturowa biografia rzeczy – utowarowienie jako proces, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003, s. 249–274. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 155 pozwoliłoby na „poznanie i zrozumienie przedmiotu”, zanim się go pozbawi kontekstu, w którym funkcjonował. Również gdyby etnolog/antropolog mógł uczestniczyć w pozyskiwaniu zbiorów przez zbieracza, mógłby skorzystać z tych podpowiedzi – co mogłoby mu ułatwić późniejszą pracę. Spojrzenie na materialność przez pryzmat złożonych relacji rzeczy i ludzi może prowadzić również do stwierdzenia, że w interakcjach tych stosunek do rzeczy i ich postrzeganie jest nie tyle odbiciem społecznych czy kulturowych ustaleń, ile wynika z ich mocy sprawczej – „przedmioty działają, a ich działanie wywołuje skutki w realnym świecie, wpływając na relacje międzyludzkie” (Gell za: Rodak 2008, s. 102). Przyjmując te założenia można stwierdzić, że przedmioty, które są brane do ręki przez etnologa/antropologa, by je ponumerować, sfotografować, zmierzyć i opisać, przyjmują rolę nauczyciela, który wymaga pokory wobec świata materialnego i domaga się zgłębiania wiedzy na jego temat. Opisana powyżej zmiana paradygmatu w stosunku do przedmiotu ma swoje odzwierciedlenie także w postrzeganiu zbiorów muzealnych (posiadanych i pozyskiwanych) oraz w toczących się dyskusjach na temat wystawiennictwa (por. Popczyk 2005). Praca przy zbiorach może także posłużyć do refleksji nad tą problematyką. Po drugie, pracę przy zbiorach można potraktować jako możliwość skupienia uwagi na postaci zbieracza i czynności zbierania, która wydaje się być czymś „naturalnym”, bo „każdy wie, czym jest zbieranie. I każdy to potrafi” (Sommer 2003, s. 3). Może jednak mieć jakiś indywidualny rys, wynikający na przykład z cech charakteru, zaplecza kulturowego, które mogą wpływać na sposoby zbierania oraz to, co się zbiera i dlaczego. Warto też zastanowić się nad faktem, że ten „pewien rodzaj «gromadzenia» wokół jednostki i wokół grupy – nagromadzenie materialnego «świata», oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest «innym» – jest prawdopodobnie uniwersalny” (Clifford 2000, s. 235), z czegoś wynika i czemuś służy. Koncentrując zaś uwagę na osobie zbieracza, można zastanowić się, czy rzeczywiście „Gromadzone przedmioty składające się na kolekcję charakteryzują osobę, która je posiada, porządkuje, przydziela im stosowne miejsce” (Dant 2007, s. 160). I nawet jeśli nie uda się znaleźć odpowiedzi na tak postawione pytanie, to można spróbować dotrzeć do motywacji zbierania i porównać z tymi opisanymi przez Krzysztofa Pomiana (1996b)64. Ciekawe byłoby przyjrzenie się zbieraniu w kontekście pasji. 64 „Świadomość współwystępowania różnych funkcji kolekcjonerstwa: prestiżowej, ekonomicznej, poznawczej, estetycznej – nie powinna wszakże prowadzić do redukowania ich wszystkich do jakiejś jednej, arbitralnie uznanej za najważniejszą. Nie mamy powodu, by nie wierzyć licznym zbieraczom, którzy gromadzili obrazy, ryciny i rzeźby, podając jako główny motyw skłaniający ich do tego przyjemność dostarczaną przez oglądanie owych rzeczy” (Pomian 1996a, s. 114–115). �Katarzyna Waszczyńska 156 I to w dwóch znaczeniach tego słowa – jako hobby (działanie podejmowane w wolnym czasie, którego wykonywanie sprawia przyjemność, poszerza horyzonty itd.) oraz jako styl życia i pewna postawa. To zaś kieruje ku zagadnieniom konstruowania tożsamości jednostki oraz wpływu, jaki może ona mieć na inne osoby. W tym kontekście zbieranie będzie nie tylko wpisywało się w działania kreacyjne zbieracza jako człowieka i członka danej społeczności, ale także będzie jego aktywnością kulturalną (por. Tańczuk 2011), spełniającą określone cele (zbieracza i środowiska, do którego należy). Po trzecie, praca przy zbiorach i kontakt ze zbieraczem może pozwolić na dostrzeżenie roli, którą pełnią w społeczności lokalnej. Jak wpisują się w tworzenie tożsamości lokalnej, ale też jak ją kreują, na przykład poprzez budowanie poczucia dumy. Dumy, wynikającej chociażby z samego faktu posiadania takich zbiorów (inni takich nie mają), ale także ich zawartości, stanowiącej świadectwo „ich” historii i kultury. Można tu również zadać pytanie o to, czy i jak biorą udział w organizowaniu życia społecznego i kulturalnego, czy stanowią jego część. Patrząc zaś w taki sposób, można wskazać podobieństwo między działaniami zbieracza, który gromadzi i udostępnia swoje zbiory, a zaproponowaną przez nową muzeologię ideą „muzeum na miejscu”65. Istotą obydwu jest bowiem posiadanie zróżnicowanych zbiorów, ilustrujących codzienność (również w wymiarze historycznym), przez co możliwe jest poznanie lokalnej specyfiki (Barański 2010a, s. 344). Mogą zatem służyć jako źródło wiedzy o danej społeczności. Wreszcie można je potraktować jako przyczynek do szerszych rozważań podobnych do tych prowadzonych przez Krzysztofa Pomiana o kolekcjonerstwie. Stwierdza on, że „badanie kolekcjonerstwa jest zajmowaniem się kulturą jako całością” (Pomian 1996a, s. 115), co „odznacza się [...] umiejscowieniem na skrzyżowaniu różnych dziedzin, wielowymiarowością. Inaczej mówiąc, widziane jako całość, kolekcje danego kraju w danej epoce są współrozciągłe z kulturą tego kraju w tej epoce, którą ucieleśniają, czyniąc ją przeto widzialną” (Pomian 1996b, s. 337). Parafrazując powyższe, można powiedzieć, że wnikliwa analiza zbiorów, także tych dotyczących przedmiotów codziennego użytku,  Nawiązuje ono do koncepcji „ekomuzeów” Henriego Rivière’a, powstałej na początku lat siedemdziesiątych XX w. „«Ekomuzeum» oznaczało określony sposób myślenia, otwarty na świat, skupiony na kwestiach związków ze środowiskiem, w którym funkcjonuje. [...] muzea takie miały opisywać istnienie i funkcjonowanie społeczności żyjących poza głównym nurtem cywilizacji. [...] Idea «ekomuzeów» stała się podstawą funkcjonowania lokalnych instytucji w tak różnorodnych krajach jak Meksyk, Afganistan, Andorra, Algieria, Albania, Niemcy. Domeną ich działań stały się alternatywne muzea, tworzone przez lokalne społeczności, gdzie zniesiono dystans między publicznością a tym, co i w jaki sposób jest eksponowane w muzeum – muzea miały być częścią życia miejscowych wspólnot, a nie tylko je reprezentować” (Szczerski 2005, s. 338–339). 65 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 157 pozwala na dostrzeżenie wzajemnych relacji między zachodzącymi zmianami światopoglądowymi i świadomościowymi a zbieraczem i podejmowaną przez niego aktywnością – zbieraniem. A co za tym idzie, można odszukać w nich „odbicia szerszych reguł kultury” (Clifford 2000, s. 234). Konkluzje Z powyższych rozważań wynika, że spotkanie etnologa/antropologa ze zbieraczem i podjęcie prac porządkowo-inwentaryzacyjnych przy jego zbiorach wykracza poza, jakby się wydawało, proste czynności oglądania i opisywania. Okazuje się, że wymagają one wiedzy i szerszego spojrzenia. Mogą również stać się inspiracją do rozważań nad naturą rzeczy i relacji, jakie łączą ją z człowiekiem, fenomenu zbieractwa jako takiego czy też postrzegania go jako zjawiska kulturowego. Wreszcie – pozwalają dostrzec w nim przejawy aktywności kulturalno-społecznej, ratunkowej-zachowawczej, ale także i kreującej, które wyróżniają i charakteryzują osobę zbieracza, a także społeczność, w której on działa i która jest czy też może być odbiorcą tych działań. Kończąc, można stwierdzić, że pracując przy zbiorach i stykając się ze zbieraczami, sami się nimi stajemy, kolekcjonując doświadczenia, które tej pracy towarzyszą. Te doświadczenia zaś również mogą być poddane refleksji, także tej antropologicznej... Literatura Barańska K. 2004 – Muzeum etnograficzne. Misje, struktury, strategie, Kraków. 2010 – Dom-muzeum, muzeum-dom, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 2–3, s. 214–220. Barański J. 2007 – Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków. 2010a – Dyskurs gęsty – w poszukiwaniu interpretatywnej teorii przedmiotu muzealnego, w: Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne, Kraków, s. 319–355. 2010b – Muzeum etnograficzne XXI wieku, w: Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne, Kraków, s. 357–388. 2011 – O sprawczości przedmiotu (muzealnego), „Etnografia Nowa/The New Ethnography”, nr 3, s. 9–22. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa C. 2005 – Wskazówki dla zbierających przedmioty dla Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1926), w: Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, L. Mróz, A. Zadrożyńska (red.), Warszawa, s. 49–66. �158 Katarzyna Waszczyńska Bujak J. 1980 – Rozwój muzealnictwa etnograficznego i ochrony kultury ludowej w Polsce w latach 1918–1939, w: Funkcje patriotyczne muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, z okazji 60. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 90-lecia Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 29 września 1978 r., Warszawa, s. 29–42. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa. Dant T. 2007 – Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, Kraków. Domańska E. 2008 – Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, „Kultura Współczesna”, nr 3 (57), s. 9–21. Engelking A. 2008 – Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym: w stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego, Suwałki, s. 1–27 [tekst wygłoszony na konferencji pt. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w drugiej połowie XX wieku, Suwałki, 18–20.09.2008; złożony do druku]. Frankowska M. 1973 – Etnografia polska po II wojnie światowej (1945–1970), w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 193–270. Kielak B. 1996 – Tradycje muzealnictwa regionalnego na Mazowszu, w: Kultura ludowa Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały, t. 1, A. Stawarz (red.), Warszawa, s. 183–192. Kirshenblatt-Gimblett B. 2011 – Od etnologii do dziedzictwa. Rola muzeum, „Etnografia Nowa/The New Ethnography”, nr 3, s. 125–136. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1980 – Patriotyczne źródła powstania muzealnictwa etnograficznego w Polsce, w: Funkcje patriotyczne muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 159 w Warszawie, z okazji 60. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 90-lecia Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 29 września 1978 r., Warszawa, s. 14–26. Moszyński K. [1926] – Etnografia w muzeach regjonalnych, Warszawa. Ogawa Y. 2012 – Muzeum ciszy, Warszawa. Ogniewska A. [2009] – Dziedzictwo historyczne i kulturowe Mazowsza na tle Kurpiowszczyzny, ze szczególnym uwzględnieniem Ośrodka Etnograficznego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie, Gminny Ośrodek KulturalnoOświatowy w Lelisie, s. 1–7 [artykuł niepublikowany; fragment znajduje się na www.goko-lelis.eu/page/etnograficzny.html oraz na www.kurpie. lelis.pl]. Pokropek M. 1980 – Wstęp, w: Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce, Warszawa, s. 7–17. Pomian K. 1996a – Kolekcjonerstwo i filozofia. Narodziny nowożytnego muzeum, w: Drogi do kultury europejskiej. Trzy studia, Warszawa, s. 109–172. b 1996 – Zbieracze i osobliwości. Paryż. Wenecja XVI–XVIII wiek, Warszawa. Posern-Zieliński A. 1973 – Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 29–113. Rodak P. 2008 – Rzeczy w kontekście pisania. O materialności dzienników osobistych, „Kultura Współczesna”, nr 3 (57), s. 100–117. Sokolewicz Z. 2007 – Kadry, uczeni, w: Historia i współczesność warszawskiej etnologii. Zjazd absolwentów, Warszawa, s. 10–33. Sommer M. 2003 – Zbieranie. Próba filozoficznego ujęcia, Warszawa. Szacki P, Święch I. 1990 – Badania inwentaryzacyjne: założenia i realizacja, „Rocznik Muzealny – Włocławek”, t. III, s. 24–50. �160 Katarzyna Waszczyńska Szczerski A. 2005 – Kontekst, edukacja, publiczność – muzeum z perspektywy „Nowej muzeologii”, w: Muzeum Sztuki. Antologia, M. Popczyk (red.), Kraków, s. 335–344. Tańczuk R. 2011 – Ars collegendi. Kolekcjonowanie jako forma aktywności kulturalnej, Wrocław. Urmanowski W. b.r. – Dawna architektura wsi mazowieckiej. Skansen w Kuligowie oraz inne atrakcje turystyczne okolic Dąbrówki, Fundacja Dziedzictwo Nadbużańskie. Wieczorkiewicz A. 1999 – Muzeum jako miejsce rytuałów współczesności, w: Religie i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków, s. 39–50. 2001 – Mowa słów i mowa rzeczy (o retoryce wypowiedzi muzealnej), w: Praktyki opowiadania, B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski (red.), Warszawa, s. 237–256. Vergo P. 2005 – Milczący obiekt, w: Muzeum Sztuki. Antologia, M. Popczyk (red.), Kraków, s. 313–334. Dokumenty prawne: – Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]; – Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 30 sierpnia 2004 r. w sprawie zakresu, form i sposobu ewidencjonowania zabytków w muzeach [Dz.U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 i 2073]; – Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 13 maja 2008 r. w sprawie prowadzenia Państwowego Rejestru Muzeów, wzoru wniosku o wpis do rejestru, warunków i trybu dokonywania wpisów oraz okoliczności, w jakich można zarządzić kontrolę w celu ustalenia, czy muzeum spełnia nadal warunki wpisu do rejestru [Dz.U. z 2008 r. Nr 91, poz. 567]. Netografia: www.goko-lelis.eu [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.jws.com.pl/mona/mona [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.kurpie.com.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.kurpie.lelis.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.nimoz.pl/pl/aktualności [dostęp: 9.06.2012] – Raport z prac Zespołu Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach, z 2009 r. www.ontia.pl/kultura/ [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.skansen.powiatwolominski.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. �II �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zbiory, kolekcje, muzea regionalne etnolog/antropolog a warsztat muzealnika/ Antropologia stosowana Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne, muzea etnograficzne, kolekcjonerstwo Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka Creator An entity primarily responsible for making the resource Katarzyna Waszczyńska Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Rights Information about rights held in and over the resource licencja Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf text Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource artykuł w książce kolekcjonerstwo muzea etnograficzne muzealnictwo etnograficzne https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05136536cfa20b307b52d2b2b51102a2.pdf 3f63b51c80fd9b8597e375727e0295fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5661 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5263 Title A name given to the resource Strój biłgorajsko-tarnogrodzki/ Atlas Polskich strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.8; s.62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaznowska, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L A - S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH B A R B A R A K A Z N O W S K A - J A R E C K A S B I Ł G O R A J S K O T R - T Ó J A POLSKIE TOWARZYSTWO R N O G R O LUDOZNAWCZE D Z K I �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H V I Ł G L U D O W Y C H MAŁOPOLSKA B A R B A R A B S T R O J Ó W O R A J ZESZYT 8 K A Z N O W S K A - J A R E C K A S K S T R Ó O - T A J R N O G R O D Z K I Zak i a c' K o ! & rozna wstwa 1 9 5 8 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE W R O C Ł A W I U �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN REINFUSS, TADEUSZ KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA ZESZYTU: ADAMA SEWERYN, - ADAMSKA JÓZEF JÓZEF BARWNA ZBIGNIEWA UKŁAD GRAFICZNY KLIMCZYKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE M. K A S P R Z A K A GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO PLANSZA IM. GAJEK ZAKŁADY W POZNANIU POZNAŃ GRAFICZNE — KLISZE WIELOBARWNE ZAKŁADY GRAFICZNE „PRASA" WE WROCŁAWIU Nallad 6200 egz. Ark. wyd. 6, ark. druk. 8,5. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61*86/8. Oddano do składania 2. XI. 1957. Podpisano do druku 5. IV. 1958. Druk ukończono w kwietniu 1958. Zam. 496/9 Cena zł 29,—. R-9 �WSTĘP O b s z a r i c h a r a k t e r y s t y k a g o s p o d a r c z a . Na wschodzie Nizina Sandomier­ ska przechodzi na prawy brzeg Sanu i sięga po wzgórza Roztocza. Przecinają ją tutaj dwie rzeki Bukowa i znacznie od niej większa Tanew; obie mają swe źródła w Roztoczu i le­ niwym nurtem toczą swe wody przez k r a i n ę nizinną ku zachodowi, gdzie wpadają do Sanu. Teren prawobrzeżnego dorzecza Tanwi jest gęsto pocięty jej dopływami, z których największym jest Łada. Nad jej brzegiem leży powiatowe miasto Biłgoraj. Z tej strony Tanwi tylko sporadycznie las ustępuje miejsca kulturze rolnej. Błota, wydmy piaszczyste, a dalej na wschodzie i wzgórza Roztocza pokrywa s/eroki pas leśny Puszczy Solskiej. Jest ona naturalnym przedłużeniem Puszczy Sandomierskiej i ciągnie się łukiem od Sanu na wschód (mapa). Południowa strona Tanwi jest znacznie uboższa w wody, posiada charakter lekko wzniesionej wyżyny, miejscami o bogatej lessowej glebie. Przeważa tu wszędzie kultura starego osadnictwa rolniczego o nielicznych ale ludnych wsiach. Od południa niecka Tanwi jest zamknięta krainą pofalowaną o wzniesieniach dochodzących do 260 m. n. p. m. Gleby t u są znowu ubogie, przeważnie piaszczyste, a w krajobrazie dominuje zieleń dużego kompleksu lasów Sieniawskich. Tu właśnie, na śródleśnych terenach dorzecza Tanwi w południowej części powiatu biłgorajskiego występował przed laty strój biłgorajsko-tarnogrodzki. (Tabl.) Podstawą utrzymania ludności tego regionu jest rolnictwo, w okolicach jednak gdzie ziemia jest lichsza, nie daje ono pełnego utrzymania liczniejszym rodzinom. Dodatkowego zajęcia szuka tam człowiek w pracach leśnych i w potajemnie uprawianym łowiectwie, a w okolicy Biłgoraja w chałupniczym wytwórstwie włosianki i przemyśle sitarskim. Obok zwykle uprawianych płodów jak żyto, pszenica, tatarka, owies, ziemniaki i len spotyka się na lepszych glebach głównie w okolicy Tarnogrodu liczne plantacje tytoniu i buraka cukrowego. Dużą rolę w gospodarstwie odgrywa hodowla bydła, owiec i nie­ rogacizny. W dawnych czasach przed I wojną światową i dawniej hodowano znacznie więcej owiec, i to przeważnie o czarnym runie. Dostarczały one wełny na sukno a skór na kożuchy. Targi i jarmarki w czasach zaborów odbywały się w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Józe­ fowie. Tu nabywano różne materiały i gotowe części odzieży za spieniężone produkty rolne. Obecnie targi odbywają się w Biłgoraju, Tarnogrodzie i Leżajsku, który jest miejscem odpustowym, oraz w Krzeszowie i Ulanowie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Historia terenów objętych dorzeczem Tanwi jest związana z dziejami Ziemi Czerwieńskiej. Nazwą tą określano obszary leżące między Sanem a Bu­ giem. Historia zastała Polskę w ich posiadaniu. Ziemia Czerwieńska często zmieniała właś­ cicieli. Walczyli o nią i odbierali ją sobie nawzajem Piastowie i książęta kijowscy, Rurykowicze. Dopiero Kazimierz Wielki utrwalił t u panowanie Polski w oparciu o oręż i prze­ widującą politykę. Od 1366 r. Ziemia Czerwieńska nieprzerwanie dzieliła losy Polski, aż do jej rozbiorów. Nie b y ł y to losy łaskawe. Od zarania dziejów przewalały się przez tę k r a i n ę leżącą u wrót Rzeczypospolitej wielkie burze wojenne ścierając z powierzchni 3 �Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. ziemi wsie i miasta, dorobek mozolnej pracy człowieka. Historię tych ziem tworzyły kolejne napady Tatarów. Wołochów i bunty hajdamacko-kozackie. Po okresach klęsk i zniszczeń następowały lata pokoju. Na opustoszałe obszary wkraczały nowe fale osad­ nictwa. Przychodził człowiek żądny ziemi i wolnizn, obojętny na stale grożące niebez­ pieczeństwa. W osadnictwie obszarów między Sanem a Bugiem, a więc i ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej, brały udział od wieków i stapiały się z sobą elementy polskie, ruskie, wołoskie a nawet i niemieckie. Z wiekami uległy one zapomnieniu na widowni pozostały dwa zasadnicze, polski i ruski. W czasach przedkazimierzowskich w Ziemi Czerwieńskiej przeważały wpływy ruskie mające oparcie we władzy książęcej i cerkwi. W zasiedleniu tych ziem ze strony Polski najżywszy udział brała ludność mazurska, zwłaszcza w okresie od 1388—1462 r. gdy Ziemia Bełzka była lennem książąt mazowieckich. Osadnictwo polskie przyjęło zorgani­ zowaną formę za Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły, którzy całą administrację Rusi Czerwonej oparli na przedstawicielach możnych rodów małopolskich. W ślad za ich dworami napływała tu z Małopolski uboga ludność wieśniacza, a do zakładanych miast kupcy i rzemieśl­ nicy. Ludność polska w poważnym procencie brała udział w kolonizacji na prawie niemieckim, której początki miały t u miejsce w drugiej połowie X I I I w. Od połowy X I V w. udział ludności polskiej stopniowo wzrastał, a w X V w. kolonizacja ta już tylko z nazwy była niemiecka, bo element polski zdecydowanie w niej dominował. Obok kolonizacji na prawie niemieckim rozwijała się w X V i X V I w. kolonizacja na prawie wołoskim. Gromady Wołochów o kulturze pastersko-leśnej nie tylko posuwały się łańcuchem Karpat na zachód, ale kierowały się również k u północy. Założono wówczas na Rusi Czerwonej aż po źródła Prypeci około 500 wsi wołoskich. Z czasem ludność ta zasymilowała się z ludnością r u s k ą . O osadnictwie Rusi Czerwonej w dorzeczu Tanwi źródła dostarczają bardzo skromnych informacji. Na podstawie fizjografii terenu można wnioskować, że dla osadnictwa okolice Tarnogrodu przedstawiały odrębne zagadnienie. Od północy i wschodu Ziemia Tarnogrodzka odgrodzona była od reszty Rusi Czerwonej wzgórzami Roztocza i olbrzymim 1 4 �pasem leśnym. Podobnie i od południa utrudniony był dostęp przez lasy Sieniawskie. W tych warunkach osadnictwo wkraczało na te tereny od południowego wschodu na l i n i i Cieszanów-Lubaczów i od południa z biegiem doliny Sanu. T y m i drogami napływał od najdawniejszych czasów element ruski i wołoski. Wołosi poza ruchem kolonizacyjnym w X V i X V I w. musieli od dawna okresowo nawiedzać lesiste tereny ziemi biłgorajskotarnogrodzkiej w związku z zimowym leśnym wypasem owiec, co poświadczają źródła dla sąsiedniej Puszczy Sandomierskiej . Wpływy kultury wołoskiej poświadczone są tutaj nie tylko przez nazwy niektórych miejscowości i często spotykane nazwisko Wołoszyn, ale również przez inne relikty kulturowe jak np. wchodzące w skład stroju chodaki. Ludność polska napływała w dorzecze Tanwi przede wszystkim z doliny Sanu, która od czasów przedhistorycznych była ważną drogą osadniczą, a później handlową. Postępowało tędy od zachodu osadnictwo z przeludnionych ziem sandomierskich. Dolina Sanu już w początkach X V I w. była gęsto zamieszkana. Po prawej stronie Sanu Ulanów, Krzeszów* Sieniawa w początkach X V I I w. uzyskały prawa miejskie; stąd osadnictwo polskie szło k u wschodowi w górę doliny Tanwi. 2 Najwcześniej zostały zasiedlone żyzne ziemie w okolicy Tarnogrodu. Sam Tarnogród został założony w 1567 r. przez Stanisława Tarnowskiego na mocy przywileju Zygmunta Augusta. Zapewne już o wiele wcześniej była t u osada, a"w okolicy liczne wsie. K i l k a lat później przywilej miejski otrzymał Biłgoraj leżący już po drugiej stronie Tanwi, obecnie siedziba powiatu. Do końca X V I w osadnictwo miało charakter rolniczy. W X V I I i X V I I I w. wkracza na tereny lesiste dorzecza Tanwi osadnictwo przemysłowe, związane z eksploatacją lasów. Powstają w tych czasach liczne wsie o nazwach: Majdan, Maziarna. Maziarze, Smólsko i Huta. Założyciele tych wsi trudnili się na miejscu przemysłową przeróbką drzewa. Niezależnie od tego zaczęto masowo wycinać lasy a drzewo spławiać Tanwią i Bukową do Sanu, skąd ulanowscy retmani spławiali je dalej na północ do To­ runia i Gdańska. Po zaniechaniu eksploatacji lasów w zw ązku z jej nieopłacalnością, wsie przemysłowe przyjmowały stopniowo charakter rolniczy i brały pod u p r a w ę po­ przednio wykarczowane poręby. Wielki kompleks leśny na Zasaniu, jakim była i jest jeszcze dzisiaj Puszcza Solska w połączeniu z lasami sieniawskimi, musiał od najdawniejszych czasów przyciągać ele­ ment zbiegowski z rożnych stron szukający t u schronienia. Były też wypadki osadnictwa przymusowego. Taką wsią jest Aleksandrów założony około połowy X I X w w lasach Puszczy Solskiej, o czym zachowała się pamięć w tradycji jej mieszkańców . W czasach zaborów ziemia biłgorajsko-tarnogrodzka należała do Rosji. Granica na t y m odcinku przebiegała zgodnie z obecną granicą województw rzeszowskiego i lubelskiego. 3 T y p o w e c e c h y s t r o j u b i ł g o r a j s k o - t a r n o g r o d z k i e g o . Strój ludo­ w y Lubelszczyzny jeszcze w końcowym okresie swego występowania (koniec X I X w.) był słabo zróżnicowany i posiadał wiele cech wspólnych. Najważniejsze z nich to dominacja na całym terenie od Lubartowa po Jarosław b r ą z o w e j s u k m a n y , różnią<ej się tylko nieznacznie krojem i szamtrunkiem. Ze stroju kobiecego najpowszechnie szą częścią odzie­ ży była skromna, lniana spódnica, pozbawić na u ludności polskiej berwnych < zdób, ale sta­ rannie stębnowana i marszczona w pasie. Ogólnie w stroju lubelskim najwięcej podobieństw wykazywały wierzchnie części odzieży męskiej i kobiecej, takie jak sukmana, czapka sukienna, słomiany kapelusz, płótnianka, lniana spódnica i n a r a m i e n n a p ł a c h t a . Na t y m tle strój biłgorajsko-tarnogrodzki wyróżnia się znacznie większym konserwa­ tyzmem tak w stosowaniu materiałów, jak i w utrzymywaniu dawnych archaicznych form. Podczas gdy w sąsiednich regionach, pod koniec X I X w. powszechnie wprowadzono do stroju materiał fabryczny, tutaj w dalszym ciągu dominował lniany, konopny i wełniany samodział. Jego produkcja całkowicie spoczywała w ręku miejscowych wiejskich wytwórców. Na charakterystyczny rys stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego składają s i ę : archaiczny typ kroju p o n c h o , stosowany w sukmanie i płótniance, występowanie do ostatnich czasów 5 �p ł a c h t y n a r a m i e n n e j , chodaków, czepca kobiecego, (któremu okrągły kształt nada­ wała drewniana a później tekturowa obrączka zwana chamełką) a przede wszystkim nadkrywki czyli płatu płótna, który w stroju kobiecym był zarzucany na głowę. W zdobnic­ twie stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego cechą charakterystyczną było stosowanie prymityw­ nego haftu o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Sukmana przed 70 laty była powszechnym odkryciem męskim, a występowała również w kobiecym stroju weselnym W latach późniejszych jej miejsce w obrzędowym kobiecym stroju zajął szafi­ rowy żupan z czerwonymi wyłogami. Mimo wspomnianej poprzednio izolacji obszaru, strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada w y r a ź n e powiązania nie tylko z innymi regionami wschodniej Polski, ale również ze strojami występującymi w Polsce południowej. Takich ciekawych analogii dostarcza bił- Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. gorajsko-tarnogrodzka nadkrywka*, która pod różnymi nazwami występowała w całej południowej Polsce i chamelka . W samym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim jak również w technice wykonania niektórych materiałów związanych ze strojem są dostrzegalne wpływy kultury wołoskiej. 5 6 �Męski strój biłgorajsko-tarnogrodzki to: koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z koł­ nierzem w y k ł a d a n y m noszona ,,na wypust", spodnie z konopnego płótna ściągane w pasie powrózkiem, na które w zimie Ubierano drugie spcdnie wełniane t. zw. chołosznie, sukmana brązowa ozdobiona niebieskim szamerunkiem o kroju zbliżonym do podłużnego p o n c h o , chodaki podobne do góralskich kierpców bez ozdób, i nawłoki skręcor.e z konopnego włókna, a czasem skórzane, otaczające łydki, dalej czapka gamerka z tego materiału co i sukmana w kształcie rogatywki, posiadająca po robach pompony z niebieskiej włóczki, lub kapelusz słomiany. Obok sukmany noszono latem płótnianki czyli wierzchnie odzienie wykonane z płótna o kroju identycznym jak u sukmany. Zimą noszono kożuch ze skór baranich biało wyprawnych. W stroju kobiecym charakterystycznymi częściami były: lniana koszula o kroju p r z y r a m k o w y m z w y k ł a d a n y m kołnierzem, zdobiona haftem, spódnica lniana zwana fartuchem, bogato w pasie marszczona, i na całej dłuj. cści ukła­ dana w zakładki, lniana haftowana zapaska, chodaki analcg'czne do męskich, czepiec zwany chamełką, składający się z drewnianej obrączki, rozpostartego na niej siatkowego czepka i zatyczki, „nadkrywka" czyli płat płótna (dł. 2,5 m) ozdobiona haftem, sukmana, płótnianka i kożuch analogiczny do męskich, chustka płócienna na głowę i płachta za­ rzucana na ramiona. Oprócz zasadniczych wspólnych elementów strój biłgorajsko-tarno­ grodzki posiadał pewne nieznaczne różnice, w półn )cno-wschodniej części regionu, na pół­ noc od Tanwi w parafiach Majdan Księżpolski. Aleksandrów, Puszcza Solska i Sól, był znacznie skromniejszy i pozbawiony haftu. Różnice te być może rozwinęły się pod wpły­ wem kontaktów z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu, która nosiła już inny strój. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Od zachodu region biłgorajskotarnogrodzki przylega do doliny Sanu, o starym osadnictwie i wyraźnych już różnicach w ubiorze. Mieszkańcy tych okolic mają przekonanie o własnej wyższości kulturalnej w stosunku do ludzi „zza lasu", jak nazywają swych sąsiadów wschodnich, z okolic Lipin, Potoku, Harasiuk. Mieszkaniec Kamionki koło Krzeszowa zapytany, czy noszono tutaj chodaki, odpowiada z pewnym oburzeniem, że nigdy tutaj chodaków nie noszono, chyba że ktoś z lasu przyszedł . To przekonanie o odrębności kulturalnej nie znajduje jednak pełnego uzasadnienia w tutejszym ubiorze, który posiada obok różnic wiele cech wspólnych ze strojem biłgorajsko-tarnogrodzkim. Przed około 60 laty kobieta zamiast sukmany nosiła tu przyjaciółką na wacie, zwaną również odzieniem, uszytą z czarnego kupnego sukna, w pasie suto marszczoną. Koszula podobnie jak w stroju biłgorajsko tarnogrodzkim o k r o j u p r z y r a m k o w y m , z kołnierzem wykładanym, pozbawiona była. całkowicie haftu. Spód­ nice noszono lniane zwane fartuchami a na nich płócienne zapaski. Na głowę ubierała kobieta czepek rozpostarty na obrączce, bez zatyczki i k u p n ą chustkę. Na nogi wkładała trzewiki z cholewkami, a na ramiona zarzucała płachtę. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju męskim. Mężczyźni nosili koszule płócienne o kroju przyramkowym i zgrzebne portki, buty z cholewami; sukmana miała krój inny, była cięta w ramionach, bez żad­ nych wyszyć i fałd i bez wywijanych mankietów. Czapka gamerka nie miała pomponów. Obok sukmany noszono w przejściowych porach roku płótnianki. Podobny strój był noszony po drugiej, zachodniej stronie Sanu w Kopkach. Kobiety nie nosiły tam już czepków na obrączce, zamiast płacht w powszechnym użyciu były kupne chustki. Płótnianka miała podszewkę sukienną, co było powszechnie stosowane w stroju Lasowiaków. Dalej na zachodzie we wsiach Kamień i Jeżowe ubiór zdradzał w y r a ź n e powiązania ze strojem lasowiackim. Jeżeli zaś chodzi o zdobnictwo, dominował w nim powszechnie haft w y p u k ł y zwany „angielskim" o motywach roślinnych. Strój lasowiacki w y w a r ł poważny wpływ na odzież wsi leżących po drugiej, wschodniej stronie Sanu, a należących do powiatu Nisko. Są to parafie Jarocin, Domostowa i Kurzyna, które w czasie zaborów objęte były granicą austriacką. Być może, iż stąd wypływają ich wyraźne powiązania w zakresie stroju z regionem lasowiackim. Z drugiej strony są t u wyraźne analogie do stroju biłgorajskotarnogrodzkiego. W Jarocinie przed 60 laty w skład ubioru kobiecego wchodziły nastę6 �pujące części: koszula lniana o kroju przyramkowym, choć nieco odmiennym, haftowana na przyramkach, przodem na listewce wzdłuż rozcięcia i na mankietach haftem wypukłym 0 motywach roślinnych, spódnica i zapaska płócienne o zbliżonym kroju do noszonych w regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim, czepek siatkowy rozpięty na obrączce drewnianej, nakrywany chustką lnianą zdobioną haftem na dwóch przeciwległych rogach, co nie było stosowane w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. W dnie chłodniejsze zarzucano płachtę płócienną, a kobiety zamożniejsze wkładały kaftany rypsowe, obszywane z przodu i na rękawach aksamitem. Na nogi ubierała kobieta chodaki, lub trzewiki. Zimowym wierzchnim okryciem był zamiast sukmany płaszcz na wacie t. zw. odzienie z czarnego kupnego sukna, mocno w pasie marszczony, dołem szeroki, przepasany pasem z tego samego materiału. Strój męski składał się z koszuli pozbawionej haftu, z portek parcianych, z brązowej sukmany z bocznymi fałdami, ciętej w ramionach i ozdobionej szamerunkami, — kawa­ lerska czerwonymi, a gospodarska siwymi, — z czapki magierki o kroju tarnogrodzkiej gamerki z pięcioma pomponami w kolorze obszyć sukmany oraz chodaki. Od północy i północnego wschodu region biłgorajsko-tarnogrodzki jest otoczony 30 k m pasem leśnym. Kontakty z ludnością „zza lasu" t. zn. z północnej części powiatu biłgo­ rajskiego, miały miejsce na targach w Biłgoraju. Strój w okolicach Janowa, Modliborzyc 1 Kraśnika miał już inny charakter, zbliżony do stroju środkowo-lubelskiego . Pod koniec X I X w. w zakresie materiału i kroju zwłaszcza w ubiorze młodszej generacji przeważały tu wpływy miejskie; w miejsce lnianych i wełnianych samodziałów tak powszechnie stosowanych w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim, używano perkali, barchanów i sukien fabrycznych. Sukmany szyto jeszcze z sukna samodziałowego, ale jego produkcja przybrała już formę zorganizowanego rzemiosła zgrupowanego w miasteczkach. W stroju męskim występowała: koszula z cienkiego białego perkalu, wypuszczona na spodnie kupne t. zw. sukiennioki z białego, czarnego lub siwego sukna, kamizelka z kupnego materiału ozdo­ biona na przodzie guziczkami w dwa rzędy, kapelusz słomiany latem a zimą czapka barankowa fabryczna lub sukienna gamerka z 4—5 pomponami o kroju gamerki tarno­ grodzkiej. Wierzchnim odzieniem letnim i zimowym były sukmany brunatno-czarne, ciemno-niebieskie lub siwo-niebieskie, w pasie nieco wcięte, bez fałd. Sukmana brązowa miała obszycia żółte lub czerwone, siwo-niebieska granatowe, a ciemno-niebieska zielone. W tych samych kolorach były obszycia mankietów. Kożuchy noszono ze skór baranich biało lub żółto wyprawnych o kroju podobnym do sukmany i podobnie zdobione. Pod s u k m a n ę lub kożuch ubierano spencer, t. j . rodzaj marynarki na wacie, najczęściej z wzo­ rzystego barchanu lub z bai, z tyłu luźny, a w stanie ściśnięty paskiem. Spencer był przyozdobiony z przodu pasem z czarnego aksamitu, (szer. 6 cali), pikowanym w deseń, zapinany na białe, czarne lub czerwone guziczki. Zimą i latem noszono zamiast chodaków buty z cholewami. Uzupełnieniem stroju męskiego, podobnie jak w ubiorze biłgorajskotarnogrodzkim, był pas rzemieniok, ozdobnie wytłaczany, kupowany w Turobinie. W stroju kobiecym dominował jeszcze wyraźniej materiał kupny. Dotyczyło to zwłaszcza ubioru dziewczęcego. Starsze kobiety nosiły białe lniane spódnice i takież zapaski. Koszula była lniana z cienkiego płótna; na ramiona zarzucano płachtę złożoną podłużnie, obszytą ząb­ kami zwanymi siarką. Jesienią i zimą a niekiedy i w lecie ubierano spódnice barchanowe i watowane kaftany, najczęściej w czerwonym kolorze i zapaski perkalowe. Na głowie noszono czepek nakryty chustką perkalową albo wełnianą. Kożuch był biały z czarnym kołnierzem. Głowę i ramiona okrywano chustą wełnianą złożoną na krzyż. Na nogi ubierano ciżmy. Obok kożucha kobiecego i dziewczęcego wierzchnim odzieniem była przyjaciółka czyli długi płaszcz z granatowego sukna z płócienną podszewką. Posiadała ona krój obcisły dołem mocno sfałdowany. Daleko większe wpływy miejskich materiałów zaznaczały się pod koniec X I X w. w ubiorze z okolic Zwierzyńca i Krasnobrodu, leżących na północny wschód od regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego. Podobnie było również na wschodzie pod Józefowem, chociaż tutaj przeważał jeszcze materiał sporządzany na wsi. W Majdanie Niepryskim koło Józefowa 7 ; 8 �przed około 60 laty strój męski składał się z następujących części: portek i koszuli lnianej, butów z cholewami, a na codzień chodaków, wykonanych jak tarnogrodzkie, z su­ kiennej sukmany brązowej wyrabianej w Szczebrzeszynie o kroju ciętym w ramionach bez bocznych fałd, o kołnierzu stojącym, obszytym podobnie jak pazuchy i zapięcia siwym wełnianym sznurkiem, z czapki sukiennej - rogatywki z 4 pomponami. Letnią porą obok sukmany noszono także płótniankę z czynowatego płótna o stojącym kołnierzu, a na głowę ubierano słomiany kapelusz. W zimie sukmanę zastępował kożuch ze skór baranich biało w y prawnych, kupowany w Józefowie. Wyraźniejsze różnice występowały w stroju kobiecym. Spódnicę na trzy półki t. zw. fartuch, koszulę i zapaskę szyto z płótna domowej roboty. Ubiór ten nie był zdobiony, jednak w przeciwieństwie do stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego — panna młoda brała ślub w koszuli haftowanej techniką krzyżykową. Na głowę kobieta ubierała sitko czyli obrączkę z rozpiętą na niej chusteczką; na sitko zakładała Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow, Biłgoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. kupną chustkę wiązaną pod brodą. Na ramiona zarzucała czynowaty płachtę, a na nogi wkładała dawniej chodaki, a później ciżmy. W zimie kobiecy strój uzupełniała sukmanka z siwego kupnego materiału o kroju prostym bez bocznych fałd, obszyta po kołnierzu i wzdłuż zapięcia granatowym sznurkiem. Mankiety miała pokryte cienkim suknem gra­ natowym. Prócz sukmanki kobiety nosiły jubki czyli długie do samej ziemi płaszcze, do pasa podbite baranim futrem, a dołem bogato fałdowane. Jubki szyto z siwego kupnego sukna używanego na sukmanki. Fartuch płócienny zastępowano w zimie spódnicą zwaną burką z materiału lniano-wełnianego w czarno-białe paseczki . Od południa region biłgorajsko-tarnogrodzki sąsiadował z lasami sieniawskimi. Lasy sieniawskie objęte zaborem austriackim zdawna były zasiedlone elementem ruskim. Pas osadnictwa o przewadze ludności ruskiej przebiegał terenami nadgranicznymi, rozszerzając 3 9 �się w okolicach Lubaczowa i Cieszanowa, gdzie przechodził na drugą stronę dawnej granicy zaboru. Po stronie austriackiej pozostawały tylko nieliczne wsie o przewadze ludności polskiej. Na południowym krańcu regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego można ich wymienić cztery: Kuryłówka nad Sanem, Brzyska Wola, Adamówka i Majdan Sieniąwski. Ludność tych wsi mimo odcięcia granicą zaboru, pielęgnowała swój dawny strój. Liczni informa­ torzy z tych wiosek podkreślali swą łączność kulturową w zakresie stroju z ludnością z okolic Tarnogrodu i wyliczali te cechy stroju ruskiego, które były im obce. Opierając się na tych informacjach można scharakteryzować strój ludności ruskiej zamieszkującej lasy sieniawskie i tereny połcżone dalej na wschód w okolicy Cieszanowa. Strój męski składał s i ę : z płóciennych spodni o szerokich nogawkach, które wypuszczano na buty Ryc. 4, Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot. B. Czarnecki. 1956. z cholewami, z koszuli o kroju, przyramkowym bogato zdobionej zamiast ściegu łańcusz­ kowego haftem k r z y ż y k o w y m / z płótnianki z bocznymi fałdami i słomianego kapelusza 0 szerokich skrzydłach. Strój zimowy uzupełniała brunatna sukmana bogato zdobiona czerwonymi i niebieskimi sznurkami i chwaścikami. Do sukmany zamiast gamerki ubie­ rano czapkę barankową o formie cylindrycznej z niebieskim denkiem. Do stroju kobiecego należała spódnica lniana, odpowiednik tarnogrodzkiego fartucha, dołem zdobiona szlakiem haftowanym lub tkanym na warsztacie, koszula przyramkowa zdobiona haftem krzyży­ kowym, zapaska lniana pokryta niekiedy całkowicie haftem krzyżykowym, a dołem za­ kończona frędzlami, i chamełka z drutu z wygięciami na kształt rogów, na której rozpinano zielony czepek siatkowy . Głowę owijano białą chustką, której rogi ozdobnie wyszyte 1 zakończone frędzlami sięgały pasa, płótnianka z fałdami po boku często na pazuchach haftowana, sukmana brązowa i kożuch ze skór biało wyprawnych, nie różniące się wiele krojem od tarnogrodzkich, ale posiadające więcej wyszyć uzupełniały strój. Kożuchy były noszone tak przez mężczyzn jak i kobiety. 9 LO �Rozdział I OBECNY STAN STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nie jest zjawiskiem żywym, na przełomie X I X i X X w. pod naporem zalewającej wieś miejskiej tandety zaczął on stopniowo zanikać. Jak zwykle najpierw ulegały miejskiej modzie wsie podmiejskie a w t y m wypadku leżące w okolicy Biłgoraja i Tarnogrodu. Najłatwiej zarzucała tradycyjny strój młodzież, flisacy spławiający drzewo, robotnicy rolni i sitarze . Najdłużej opierały się w p ł y w o m miejskiej mody trzy parafie najdalej odsunięte od miejskich ośrodków: Potok Górny, Lipiny i Huta Krzeszowska. Jeszcze w początkach X X w. noszono tu przeważnie dawny tradycyjny strój. Dalszy, gwałtowny zanik stroju nastąpił w okresie I wojny światowej. Wypadki towarzyszące wojnie: przymusowe wysiedlenie ludności, zniszczenia wojenne i wypływający stąd upadek gospodarki wiejskiej, a z nią i hodowli, poderwały ekonomiczne podstawy stroju ludowego. Ponadto wojna spowodowała osłabienie wewnętrznej więzi społecznej łączącej poszczególne jednostki określonej grupy etnicznej, a głównie przecież strojem manifestowano swą przynależność do niej. I z tej więc strony celowość pielęgnowania tradycyjnego ubioru została zachwiana, co miało w p ł y w na przyspieszenie jego zaniku. Z dawnej ważnej społecznie funkcji zeszedł on do stroju obrzędowego w k t ó r y m uświet­ niano różne uroczystości kościelne i państwowe, i ta jego funkcja przetrwała jeszcze i w czasach obecnych. Chłopskie banderie ubierane są w takich okazjach w sukmany, gawerki, pasy skórzane i kality lub w parcianki i słomiane kapelusze. Na codzień trady­ cyjny strój biłgorajsko-tarnogrodzki poza małymi wyjątkami nie jest już w użyciu. Dotyczy to zwłaszcza stroju kobiecego. Gdy w latach 1948—1956 przeprowadzano muzealne badania etnograficzne w okolicach Biłgoraja i Tarnogrodu, nie stwierdzono wówczas aby która­ kolwiek część tradycyjnej odświętnej odzieży była w użyciu, a fakt noszenia jeszcze przed k i l k u laty przez p e w n ą kobietę z L i p i n czepka i zatyczki był czymś tak nadzwyczajnym, że relacjonowano go we wszystkich wsiach okolicznych. Dzisiaj nawet najstarsze kobiety chodzą w ubiorze wykonanym całkowicie z materiałów fabrycznych. Większym konser­ watyzmem odznacza się strój męski; starcy donaszają obecnie resztki dawnego ubioru. Lniane portki, koszula ,,na wypust" przepasana paskiem i słomiany kapelusz są t u jeszcze o tyle zjawiskiem zwykłym, że nie zwracają uwagi. Miarą umiłowania tradycyjnego stroju jest fakt przechowywania go przez starców, którzy przeznaczają na odzież pośmiertną zachowane sukmany i gamerki, oraz kobiece białe fartuchy i koszule. 10 11 1 Rozdział II HISTORYCZNY R O Z W Ó J STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Źródła etnograficzne dotyczące ludowego stroju lubelskiego i wschodnich rubieży naszego kraju są s k ą p e . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki był uważany za odmianę stroju ruskiego i t y m bardziej nie poświęcano m u wiele uwagi. Podobnie określa przynależność etniczną nosicieli tego stroju ludność miejscowa z najbliższych wsi pod Biłgorajem nazy­ wając ich „chałajami" lub „ c h a c h ł a m i " . Tymczasem sami nosiciele tego stroju uważali się zawsze za Polaków, a w ubiorze i tak już wyraźnie odmiennym od ruskiego, różnice te starali się spotęgować. To ścieranie się dwóch w p ł y w ó w w zakresie stroju występowało jaskrawo na terenach nadgranicznych dawnego zaboru austriackiego i rosyjskiego. Na kształtowanie się kultury ludowej regionu biłgorajsko-tarnogrodzkiego w y w a r ł y w p ł y w elementy polskie, pochodzące głównie z Mazowsza i Małopolski, oraz ruskie i wołoskie. K u l t u r y rolnicze polska i ruska oddziaływały na siebie od początku zasiedlenia 12 13 1.1 �tych ziem, co przypuszczalnie miało miejsce około połowy X I V w., do czasów ostatnich. Był to okres długi, wzajemne zaś przenikanie się było tak wszechstronne, że trudno dziś rozstrzygnąć, co zapisać po stronie w p ł y w ó w polskich a co ruskich. Inna była natomiast pozycja pasterskiej kultury wołoskiej. Wołosi przynosili ze sobą wartości kulturowe zgoła odmienne, i gdy tylko jakiś element ich kultury został przyjęty przez ogół miejscowej Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. i ludności, najczęściej trwał przez wieki w niezmienionej formie. P r z y k ł a d e m mogą być chodaki posiadające do ostatnich czasów formę, krój a nawet szczegóły szycia identyczne w porównaniu z kierpcami noszonymi przez górali, których kultura jest jak wiadomo w przewadze wołoska. Drugim elementem stroju o w y r a ź n y c h wpływach wołoskich był pas skórzany I w t y m wypadku cała technika wykonania łącznie ze zdobieniem przy­ pomina pasy góralskie, a zwłaszcza pasy górali śląskich. Analogii z innymi regionami Polski trudno się t u doszukiwać. Cała Polska centralna zwłaszcza Mazowsze, słynęła od dawna z plecionych wełnianych pasów, a krakowski trzos, choć skórzany, jest krojem i sposobem zdobienia zdecydowanie różny. Skóra i sukno to dwa tworzywa niezwykle ważne w kulturze wędrownych pasterzy, jakimi byli Wołosi. W regionie biłgorajskotarnogrodzkim sukno jeszcze przed 60 laty miało daleko większe zastosowanie w stroju aniżeli w regionach sąsiednich. Obok stikiennych czapek i sukman noszono tutaj powszechnie i2 �spodnie z folowanego sukna t. zw. chołosznie, zwykle w białym kolorze. Jeżeli zaś chodzi 0 technikę folowania sukna, nawiązuje ona do kultury góralskiej. Sukno było folowane w specjalnych urządzeniach znajdujących się przy wodnych młynach, w których zasto­ sowano koryto i stępory poruszane siłą wodną, podczas gdy cała środkowa i północnowschodnia Polska posługiwała się w t y m wypadku foluszem ręcznym o zupełnie innej konstrukcji . Strój biłgorajsko-tarnogrodzki do końca zachował w przewadze swych elementów swą dawną niezwykle prostą formę, nieznacznie tylko skażoną wpływami miejskimi. Do­ minowały w nim zawsze dwa podstawowe materiały, sukno i płótno, oba wyrabiane domowym wiejskim sposobem. W latach 1870—1890 sporządzano z płótna samodziałowego następujące części kobiecego stroju: koszulę, spódnicę zwaną fartuchem, zapaskę, zatyczkę, chustkę, nadkrywkę, płachtę i parciankę. Z sukna w kobiecym stroju była sporządzana tylko sukmana spełniająca niegdyś ważną rolę obrzędową. Z wełny tkano materiał na zimowe spódnice t. zw. biirki. W stroju męskim płócienne b y ł y : koszula, portki i parcianka. Z sukna szyto: spodnie chołosznie, s u k m a n ę i czapkę gamerkę. Tak kobiety jak i męż­ czyźni chodzili zimową porą w kożuchach z biało wyprawnych skór baranich. Zimą 1 latem noszono chodaki. Uzupełnieniem stroju męskiego był pas skórzany i torba kalitaStrój o takim składzie był noszony na całym obszarze omawianego regionu. Różnice tery­ torialne występowały w pewnych elementach drugorzędnych, a przede wszystkim w zdob­ nictwie. W okolicy Biłgoraja aż po Tanew na południu, w parafiach Puszcza Solska, Sól i Majdan Księżpolski płócienne części stroju były całkowicie pozbawione haftu. Natomiast w sąsiedniej parafii Huta Krzeszowska i na południe od Tanwi był on nieodłącznym ele­ mentem ubioru ludowego. Okres przeobrażeń w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim rozpoczął się w ostatnich latach X I X w. W tym właśnie czasie fabryczne tkaniny zaczęły pojawiać się na r y n k u i coraz skuteczniej wypierać z użycia materiały samodziałowe. Nie było przy­ padkiem że najwcześniej i na największą s k a l ę proces len zachodził we wsiach podbiłgorajskich . Niewątpliwie dużą rolę odegrali tu biłgorajscy sitarze, którzy dzięki swym kontaktom ze światem i licznym związkom rodzinnym z ludnością okolicznych wiosek stali się nosicielami nowej mody. W stroju mieszczek biłgorajskich i tarnogrodzkich oddawna już występował płaszcz jasno-błękitnej barwy z fabrycznego sukna, zwany w Biłgo­ raju katanką™, a w Tarnogrodzie żupanem. Po 1880 r. żupan szyty przez miejskich krawców narodowości żydowskiej stopniowo zaczął wchodzić do ubioru wiejskiego i zastępował s u k m a n ę w ubiorze ślubnym panny młodej. Żupan był częścią kobiecego ubioru obrzę­ dowego i odświętnego. Wraz z n i m zaczęły wchodzić w modę zapożyczone z miasta sznu­ rowane trzewiki zwane ciżmami. Również czepcowe nakrycie głowy mężatki t. zw. chamełka przeszła pewne istotne przeobrażenia. Zamiast dawnego czepka siatkowego coraz częściej rozpinano na drewnianej obrączce kapturek sporządzony z wzorzystego atłasu lub w e ł ­ nianą kwiecistą chusteczkę. W tej formie czepiec przyjął nazwę oberka lub sitka. Ta nowa moda pojawiła się najpierw w okolicy Biłgoraja i prawdopodobnie została tu przyniesiona wraz z nazwą z okolic Z w i e r z y ń c a . Około połowy X I X w. przybyli do Tarnogrodu rzemieślnicy Żydzi trudniący się ręcznym drukowaniem płócien . Zrazu kobiety wiejskie oddawały do drukowania płótno przeznaczone na spódnice „do chodu" czyli do codziennego użytku. Później drukowano także płótno cienkie, a nawet i kupne, z którego szyto spódnice odświętne o kroju zbliżonym do far­ tucha, k t ó r y w dalszym ciągu nie tracił swego znaczenia. Drukowane spódnice, tak co­ dzienne jak i odświętne nazywano malowankami. Strój męski wykazał daleko większą odporność na wpływy miejskie, tylko chodaki ustąpiły w stroju odświętnym miejsca butom z cholewami z czerwonej skóry. Od dawna należały one do stroju biłgorajskich sitarzy a pod koniec X I X w. zaczęły wchodzić do stroju ludowego. Kupowano je początkowo w mieście na jarmarkach, a później wyrabiano również na wsi. Dalsze przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nastąpiły z początku X X w. 14 15 17 1S 13 �W t y m czasie zarzucano stopniowo białe kożuchy noszone dotychczas przez mężczyzn i kobiety jako wierzchnie okrycie zimowe a w modę weszły kożuchy ze skór wyprawio­ nych na brązowo o zupełnie innym kroju. Łączyło się to z nową techniką wyprawy skór wprowadzoną z końcem X I X w., w której zastosowano środki chemiczne i naturalny barwnik uzyskany z kory dębu. W związku z t y m odrodził się i rozwinął ośrodek garbarsko-kuśnierski, jakim były Lipiny, które do dnia dzisiejszego nie zarzuciły tego prze­ m y s ł u . Brązowe kożuchy przyjmowały się szybko i w niedługim czasie całkowicie wyparły dawne kożuchy białe. Te przeobrażenia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego nie zmieniły jego zasadniczego charakteru; pozostał on do końca tak w materiale jak w kroju i formie ogólnej strojem niezwykle archaicznym. Dopiero lata międzywojenne starły go całkowicie z widowni. Obecnie strój ten przechował się wyłącznie w zabytkach muzealnych . 10 20 R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU BIŁGORAJSKO-TARNOGRODZKIEGO Strój biłgorajsko-tarnogrodzki występował na śródleśnych obszarach dorzecza Tanwi (mapa). Od zachodu n a t u r a l n ą rubież stanowiła dolina Sanu ze starym osadnictwem i prze­ biegającą tędy w okresie zaborów granicą austriacko-rosyjską. Granica ubioru biłgorajsko-tar­ nogrodzkiego biegła tutaj wzdłuż doliny Sanu. Idąc od południa obejmowała ona następujące wsie: Brzyską Wolę, Szyszków i Naklik z parafii Potok Górny, Lipiny i Hucisko, Sieraków, Dąbrowicę, Momoty. Cztery ostatnie wsie należą do parafii Huta Krzeszowska. Od północy i wschodu pas lasów Puszczy Solskiej i Różanieckiej był trudną do przebycia naturalną zaporą dla oddziaływań kulturowych i on właśnie wyznaczał granicę ubioru. Ludność wsi leżących na północ i północny-wschód od tych lasów podlegała wpływom Lubelszczyzny środkowej i znacznie wcześniej zarzuciła tradycyjny ubiór. Granica stroju biegła środkiem Puszczy Różaniecko-Solskiej. Obejmowała ona wsie: Momoty i Ciosmy dalej biegła k u południowi omijając Biłgoraj i najbliższe wsie a obejmując Sól, Dereźnię, Smólsko. Na­ stępnie przebiegała na północ od Aleksandrowa i kierowała się stąd k u południowi obej­ mując od wschodu wsie Łukowa i Różaniec. Na południu regionu granica etniczna polskoruska pokrywała się na dużym odcinku z granicą zaborów. Znaczenie tej rubieży potęgowały lasy sieniawskie. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki nosili tutaj mieszkańcy następujących wsi: Majdan Sieniawski, A d a m ó w k a i Luchów, podczas gdy dalej na południu noszono już strój ,,ruski". Naturalne środowisko fizjograficzne, etniczna granica narodowości i sztuczne granice zaborów stworzyły warunki, w których strój biłgorajsko-tarnogrodzki rozwinął się> zachowując wiele cech dawnych, a wspólnych z innymi regionami Polski. Granice stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego obejmowały następujące parafie: Majdan Sieniawski, Różaniec. Łukowa, Chmielek, Aleksandrów,' Tarnogród (bez miasta), Luchów, Bukowina, Księżpol, Majdan Księżpolski, Potok, Lipiny, Sól i Huta Krzeszowska. Niewątpliwie strój biłgorajskotarnogrodzki jest jedną z odmian strojów lubelskich z k t ó r y m i posiada wiele cech wspólnych. W większości poszczególne elementy mają zasięg daleko większy aniżeli obejmują wyzna­ czone granice tego ubioru. Nie są to granice ostro zarysowane, strój bowiem zanika i przekształca się stopniowo dając coraz to nowy obraz. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki posiada jednak pewne cechy specjalne, które umożliwiły wytyczenie jego granic. Jedną z nich była czapka gamerka z pomponami posiadająca zasięg północno-wschodni Od po­ łudnia jej zasięg oddzielał opisywany strój od stroju ruskiego a od zachodu biegł wzdłuż doliny Sanu. Wsie leżące nad samą rzeką nosiły czapki bez pomponów o nieco innym kroju. Taki sam zasięg posiadała chamełka czyli drewniana lub tekturowa obrączka będąca częścią składową kobiecego czepka. Kobiety ruskie nosiły pod czepek inną usztywniającą obrączkę z drutu z wygięciami na kształt rogów. 14 �Zgoła odmienny zasięg bo południowo-wschodni posiadała brązowa sukmana noszona przez kobiety i mężczyzn. Najstarsze kobiety we wsiach objętych zasięgiem stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego brały ślub w sukmanach. Na zachód, północ i wschód od tego regionu pamięć o kobiecej sukmanie dawno już zaginęła, lub nie była to sukmana brązowa. Bardzo ważną z tego punktu widzenia cechą stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego b y ł haft o ściegu łańcuszkowym z dominującym motywem spirali. Jego występowanie tworzyło zasięg zamknięty obejmujący bez mała cały teren objęty t y m strojem. Na południu i za­ chodzie pokrywał się z zasięgiem czapki gamerki i chamełki. Od północy granica zasięgu tego haftu biegła wzdłuż Tanwi obejmując z jej drugiej strony tylko wsie parafii Huta Krzeszowska. Na t y m samym terenie występował żupan z szafirowego sukna z czerwo­ nymi wyłogami. Rozdział IV OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Pod koniec X I X w. letni męski ubiór codzienny składał się z koszuli z grubego płótna i z takiegoż materiału spodni, nazywanych wściekłymi portkami lub portkami na hacznikuLatem chodzono boso, chyba że w związku z pracą zachodziła obawa skaleczenia nogi, np. przy pracach leśnych. Wówczas ubierano przyniszczone chodaki ze skóry wołowej. Głowę okrywano słomkowym kapeluszem o szerokiej kani. Koszulę noszono „na wypust" i przepasywano paskiem, a niekiedy i zwykłym powrózkiem. W dnie chłodniejsze wkła­ dano dodatkowo starą przyniszczoną parciankę. Roboczy ubiór jesienny i zimowy stanowiła koszula, spodnie wełniane nazywa­ ne chołoszniami a ubierane zwykle na płócienne portki, i chodaki wkładane na nogi owinięte lniany­ m i onucami. Za odzienie wierzchnie służyła stara sukmana i kożuch. Pewnym uzupełnieniem roboczego stroju zimowego były jednopalcowe wełniane rękawice, specjalnie chętnie używane przy pracach leśnych. Głowę okrywano zwykle przyniszczoną baranicą lub sukien­ ną czapką zwaną gamerką. Chłopcy do lat 7 chodzili w długich sięgają­ cych do ziemi koszulach przepasa­ nych powrózkiem. Gdy chłopiec potrafił już wykonywać najprostsze prace, jak pasienie gęsi i bydła, otrzymywał portki na haczniku, a kapelusz w tych latach najczę­ ściej potrafił sobie już sam uszyć z trawy nazywanej psiarką (ryc. 48). W zimie chłopcy w wieku przedkawalerskim powszechnie Ryc. 6. Chłop w ubiorze odświętnym. Hara­ siuki, pow.Biłgoraj. Fot.B. Czarnecki,1956. 15 �przebywali w domu, a to z braku odpowiedniej odzieży. Strój odświętny w lecie składał się z koszuli z cienkiego płótna zapiętej pod szyją na spinkę lub „zaciągniętej" czer­ woną wstążką. Koszula pozbawiona była wszelkich ozdób poza starannym stebnowaniem lnianą szarą nicią na kołnierzu i mankietach. Spodnie były płócienne z grubszego mate­ riału na haczniku, zachodziła na nie wypuszczona koszula sięgająca niemal do kolan. Przepasywano ją od święta szerokim skórzanym pasem (ryc. 17). Na nogi owinięte czystymi onucami wkłada­ no chodaki (ryc. 30). W dnie ciepłe i pogodne jako wierz­ chnie okrycie ubierano parciankę a na głowę słoRyc. 7. Koszula A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d— płat przedni, e—płat tylni, f— rękaw, g—mankiet, h—kołnierz, i—przyramki, j—wtok (podpasze) Potok, pow. Biłgoraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr. inw. 1577 skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. miany kapelusz. W dnie chłodniejsze służyła sukmana i sukienna czapka gamerka. Włosy powszechnie noszono długie, przystrzyżone z tyłu głowy do pół ucha, a przodem podcięte w grzywkę. Zimową porą na płócienne portki ubierano wełniane chołosznie zwyczajnie białe, a jako wierzchni ubiór służył barani biały kożuch. Strój weselny pana młodego n i ­ czym się nie różnił od powyższego opisu; na gamerce przypinano tylko z prawego boku wianek z ruty lub barwinku. Dopiero w pierwszym dziesięcioleciu X X w. chodaki zastą­ piono butami z cholewami, a lniane portki czarnymi spodniami z kupnego materiału. Podobny strój nosili drużbowie. Starosta weselny miał sukmanę przepasaną przez ramię owsianym po­ wrósłem; marszałek kierujący tańcem i zabawą trzymał w ręku rózgę, oznakę swej władzy. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu, haft krzy­ żykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1428. Fot. B. Czarnecki. 1956 16 Ryc. 9. Mankiet koszuli starszego typu, haft czer­ wono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1462. Fot. B. Czarnecki. 1956 �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula Koszula codzienna „do chodu" była szyta z grubego nie bielonego płótna zwanego zgrzebnym. Na koszulę odświętną używano około 5 łokci cienkiego, wybielonego płótna. Koszule codzienne i odświętne, różniące się gatunkiem płótna, posiadały jednakowy k r ó j p r z y r a m k o w y . Kołnierzyk zwany oszewką, był w y k ł a d a n y ; przodem k u dołowi biegło rozcięcie głębokie na-, półtorej piędzi, ściągane pod szyją czerwoną w t ą ż k ą , wiązaną w kokardkę lub zapinane spinką o szkla­ nym granatowym oczku. Zamożniejsi gospodarze często posiadali spinki bur­ sztynowe (ryc. 55). Koszula powstawała przez złączenie dwóch prostokątnych płatów płótna, zwanych plecami z pa­ zuchą. Płaty te były łączone za pośre­ dnictwem przyramków i po bokach zszyte. Wszywając rękaw dodawano pod pachę kwadratowy k l i n nazywany wtokiem. Plecy, przyramki i pazuchę marszczono wokół otworu na szyję, i obszy wano oszewką czyli szerszym paskiem płótna, który po zapięciu koszuli tworzył pod szyją wyłożony kołnierzyk. Rękawy były również marszczone i obszyte oszeweczkami, zapinanymi na guziczki. K o ­ szula długa do kolan pozbawiona była wszelkich ozdób, jedynie przodem na oszewce występował staranny szew zwa­ ny stebnówką, wykonany szarą nicią lnianą. W okresie międzywojennym we wsiach podbiłgorajskich zaczęto zdobić Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyży­ męskie koszule po oszewkach haftem kowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki krzyżykowym lub stebnówką w y k o n a n ą Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1962 Fot. B. Czarnecki 1856czarną nicią. Zwyczaj ten nie został jed­ nak powszechnie przyjęty. s Spodnie Spodnie noszone w lecie na codzień i od święta, szyto ze zgrzebnego płótna tkanego z lnianych i konopnych pakuł. To najgorszej klasy włókno posiadało dużo zanieczyszczeń w postaci paździorów, które powodowały, że utkany materiał dokuczliwie uwierał, stąd powszechnie spodnie ze zgrzebnego płótna nazywano wściekłymi portkami. Dopiero po kilkakrotnym praniu i maglowaniu traciły one swoją sztywność. Portki zszywano z dwóch trójkątnych płatów płótna. Z każdego z nich po zszyciu powstawała noga wica, które łączono a z przodu w pasie dodawano k l i n dla w y r ó w n a n i a obwodu. Górny brzeg płótna zakładano i przewlekano przezeń skręcony powrózek konopny zwany hacznikiem. Z prawej strony spodnie posiadały niegłęboki rozpór. Powrózek u jednego końca posiadał pętelkę, przez którą przewlekano drugi koniec z zawiązanymi n a ń supełkami. Przy ich pomocy regulowano szerokość obwodu pasa. Jeszcze w okresie międzywojennym wściekłe portki o niezmienionym kroju były powszechnie noszone przez starych mężczyzn, obecnie są już rzadkością i noszą je t y l k o starcy. 2 Strój Biłgorajski 17 �Ryc. 11. S p o d n i e l—wściekłe portki, II—spodnie chołosznie, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—krój nogawek, e—kiin, f—pas. I—Lipiny, pow. Biłgoraj II—Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1—1664, II—1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 W zimie na lniane portki ubierano spodnie sukienne o odmiennym kroju, nazywane chołoszniami. Sukno na chołosznie, zwykle białe, wyrabiane było na wsi przez miejscowych knopów i oddawane następnie do rolowania. Materiał przed folowaniem nazywano sicią, a po folowaniu „suknem wybijanym". Pod koniec X I X w. zaczęto szyć chołosznie z ma­ teriału półwełnianego o skośnym drelichowym splocie. Na lnianą l u b konopną osnowę przychodził biały lub białoczarny wątek wełniany. W tym ostatnim wypadku powstawał materiał w poprzeczne białr czarne prążki (szer. 4—5 mm). Równocześnie pojawiło się na jarmarkach sukno wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników, zwłaszcza w Ja­ nowie, a przez krótki okres i w Tarnogrodzie. Wyrabiali oni sukno w trzech kolorach: czarne, białe i siwe. Szyto z niego również i chołosznie, było ono jednak znacznie cieńsze i słabsze od wyrabianego domowym sposobem. Chołosznie posiadały krój prosty, szyto je z jednego płatu sukna, klir a i kawałka sukna o formie wydłużonego prostokąta. U jednego końca płatu w środku szerokości materiału wycinano k l i n w formie równoramiennego trójkąta, po czym od jego wierzchołka rozcinano sukno prawie całkowicie na dwie równe części. W pasie dla wydłużenia spodni doszywano prostokątny kawałek su<na, który z jednej strony obrębiano. W obrąb wciągano powrózek zwany hacznikiem. Gdy weszły w modę chołosznie z niefolowanego lnianc-wełnianego materiału, górą wydłużano je płótnem. Po prawej stronie chołosznie posiadały rozcięcie zwane rozporem. Szew na spodniach przebiegał z tyłu wzdłuż nogaw,ek i w poprzek siedzenia, gdzie wszyty b y ł trójkątny k l i n . Chołosznie były luźne, a nogawki dopiero od kolan k u dołowi zwężały się. Parcianka Wierzchnim ubiorem letnim wkładanym na codzień i od święta była parcianka, rodzaj płóciennego płaszcza (ryc. 3,12). Płótno na parciankę tkano z nici konopnych, z których naciągano osnowę, i lnianych u ż y w a n y c h na wątek. W tkaniu stosowano splot skośny, a materiał nazywano czynowacią. Na podszewki do parcianek u ż y w a n o grubego konopnego materiału, zwanego „płótnem parciamm" albo wprost parcia. Parciankę szyto według bardzo prostego kroju zbliżonego do p o n c h o p o d ł u ż n e g o . Płat czynowatego płótna (250X 75 cm) składano we dwoje w poprzek długości. Pośrodku l i n i i złożenia wycinano otwór na szyję a następnie część przednią rozcinano wzdłuż. W pasie obwód parcianki zwężano przez odpowiednie wycięcie, wydatnie podkreślając 18 �talię. Dołem natomiast klosz tego okrycia poszerzano przez wszycie po obu bokach dużych klinów, sięgających swymi wierzchołkami prawie do pasa. Następnie wszywano rękawy wyraźnie zwężające się k u dołowi. Szew łączący r ę k a w z płatem głównym wypadał znacznie poniżej ramienia. Szew boczny biegł spodem od końca rękawa pod pachę, łączył kraje płatu głównego i począwszy od bioder biegł k u dołowi już dwiema rozchodzącymi się liniami, którymi obejmował wszyty tutaj klin. Dzięki temu tworzył się fałd boczny lekko odchylony k u t y ł o w i . Kołnierz u parcianki był wąski i stojący. P a r c i a n k ę podszywano podszewką z prostego konopnego płótna. Zapinano ją na cztery mosiężne haftki. Górna haftka była przyszyta tuż pod szyją, a następne w odstępach około 12 cm. Parcianka była odzieniem długim, sięgającym do pół łydek. Zwykle nie zdobiono jej niczym i nie prze­ pasywano' . Przyniszczone parcianki noszono na codzień, chociaż niechętnie, bo jej poły przeszkadzały w pracy. 21 22 Sukmana Reprezentacyjnym wie­ rzchnim odzieniem kawa­ lerskim i gospodarskim, była sukmana (ryc. 5,12). Noszono ją przez cały rok, zwłaszcza w okresach przej­ ściowych i w zimie. Pod­ czas dużych mrozów suk­ m a n ę ubierano na kożuch. Sukmana była strojem ob­ rzędowym, weselnym i pochówkowym. Materiał na sukmanę sporządzano do­ mowym sposobem z wełny czarnorunnych owiec, któ­ re specjalnie chętnie ho­ dowano. Zrudziała od słoń­ ca wełna nie dawała sukna czarnego, lecz o odcieniu brązowym. Sukno było grube i tak gęste, że prze­ moknięta sukmana posta­ wiona na ziemi sama utrzy­ mywała się w pionowej po­ zycji. Pod koniec X I X w. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e I—Parcianka, II—Sukmana, A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d — część przednia i tylna (p o nc h o), e—kliny poły parcianki, f—rękaw, g—kołnierz, h—man­ kiet, i,j — kliny przyszyta do czę­ ści tylnej sukmany. Parcianka, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr. inw. 2233. Sukmana, Harasiuki, pow Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St.Z.Mirosławska 1956. 19 �Ryc. 13. S u k m a n a A—z przodu, B —z tyłu, C—części kro.iu: d—płat tylni, e—płat przedni, f—klin, część poły, g—rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h—kołnierz, Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku M. K. i Sz. L. Warszawa nr. inw. 1608 Skala 1:30, Rys. St. Z. Mirosławska przywożono na jarmarki do Biłgoraja i Tarnogrodu sukna wyrabiane w Jano­ wie. Sukno janowskie było znacznie cieńsze i rzadsze a przez to o wiele słab­ sze, z tego też powodu nie cieszyło się ono uznaniem, — toteż jarmarczne sukno było przeważnie kupowane przez uboższych gospodarzy i wyrobników. Wychodziło go na s u k m a n ę 7 łokci. Sukmana posiadała krój zbliżony do parcianki, a więc krój p o n c h a p o d ­ ł u ż n e g o . We wsiach położonych na północ od Tanwi kołnierz sukmany był stojący podobnie jak u parcianki, nato­ miast na południu sukmana miała koł­ nierz wykładany. R ę k a w y u sukmany w całym regionie t y ł y wykańczane mankietami, które nazywano klapciami (ryc 13). Kłapeć (szer. ok. 10 cm) był obszyty niebieskim cienkim suknem fabrycznego wyrobu. Sukmana jak i parcianka posiadała fałdy boczne, które poszerzały biodra poniżej pasa. Celem uniknięcia zbytniego poszerzenia sylwetki fałdy te były w pasie przygięte ku tyłowi i przyszyte, (ryc. 12II, 13). Do­ łem po obu bokach posiadała sukmana po jednym płytkim rozcięciu. Zapinano ją na mosiężne (10,12 a czasem 16) haftki i konie. Krój sukmany był dostatni; ozdoby w postaci szamerunku wykony­ wano niebieskim wełnianym sznurkiem; obszywano n i m kołnierz, oba kraje prze­ dniego rozcięcia, fałdy na biodrach i mankiety u rękawów (ryc. 14,15). Sza­ merunki miały wykończenia w postaci chwaścików zwanych kwiatkami. W po­ łudniowo-wschodniej części regionu obok niebieskich, były spotykane szamerunki czerwone. Sukmana czarna z odcieniem brązowym, o kroju zbliżonym do poncha podłużnego panowała niepodzielnie do końca X I X w. Dopiero z początku X X w. jarmarczni hand arze zaczęli przywozić do Biłgoraja i Tarnogrodu gotowe suk­ many szyte z sukna janowskiego. Pozor­ nie nie różniły się one od sukman szy- Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza suk­ many. Potok. pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr. inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956 20 �Ryc. 15. Szuba A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju wierzchu, D—części kroju pod­ szewki, e —płat przedni, f-plecy, g, £ i—części składające się na marszczenie tyłu, j—r-^kaw, k—kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e h —części podszewki. Łazoiy, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Sztuki w Warszawie nr. inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 1 1 tych przez wiejskich krawców, jednakże krój miały wyraźnie odmienny. Podkreślał to zwłaszcza wyraźnie szew na ramionach i odmienny sposób wszycia rękawów. Obok czar­ nych sukman sprzedawano na jarmar­ kach głównie w Biłgoraju sukmany siwe z granatowym szamerunkiem, no­ szone powszechnie w północnej części powiatu biłgorajskiego. W pierwszych latach X X w. siwa sukmana występo­ wała sporadycznie we wsiach podbiłgorajskich, między innymi w Majdanie Księżpolskim. Sukmanę ubierano bezpośrednio na koszulę, tylko podczas ostrych mrozów wkładano pod nią kożuch. Sukmana się­ gała do pół łydek, zapinano ją tylko na jedną lub dwie haftki w pasie; pod szyją koszula była zwykle odsłonięta. Suk­ mana uszyta z mocnego sukna domowej roboty służyła jako wierzchnie odświętne odzienie przez kilka lat, a następnie stawała się „sukmaną do chodu" czyli na co dzień. Ryc. 16. Szwn^runsk przodu na sukmanie Po:ok, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie, nr. inw. 2295. Fot. B. Czarne- 21 �Kożuch Cenioną i szanowaną częścią odzieży zimowej, jednakże posiadającą mniejsze znaczenie od sukmany, był kożuch. Kożuch był odzieniem starszych gospodarzy. Był on szyty z biało wyprawnych skór, a sięgał poniżej kolan. Jego dostatni krój, bogactwo aplikacji i wyszyć były pewnego rodzaju świadectwem zamożności właściciela. Kawalerzy rzadko chodzili w kożuchach, natomiast wchodził on o niezmienionym kroju do ubioru kobiecego (ryc. 36). Kożuch biłgorajsko-tarnogrodzki posiadał krój składający się z trzech zasadniczych płatów skóry zszytych z pomniejszych elementów, z pleców, dwu przodów zszywanych na ramionach i bokach oraz z rękawów. Górna część kożucha t. zw. stanik, składała się z następujących części: kołnierza, pleców, dwu pazuch i rękawów. Stanik był pasowany i sięgał do bioder. Tutaj była doszyta znacznie obfitsza część dolna, z tyłu suto marszczona Dolna część kożucha składała się z 5 części, z tyłki, dwu fałd i dwu skrzydeł; w dolnym kraju fałd były podobnie jak przy sukmanie dwa płytkie rozcięciaKołnierz był obfity i odwrócony czarną wełną do wierzchu. Podobne zakończenie miały rękawy. Kożuch zapinano na pętelki i cztery guziki skórzane. Była to kosztowna część odzieży, kuśnierz oprócz kilkudniowego utrzymania otrzymywał około 2 rubli. Uszycie kożucha wymaga'0 nielada kunsztu. Przy wyrobie kożuchów obok trudnego kroju należało znać również takie techniki zdobnicze jak: szew kolorową nicią, haft i aplikację, w której stosowano białą irchę i czerwone sukno. W hafcie o niezbyt rozbudowanym ornamencie stosowano technikę atłaskową, posługując się jedwabnymi nićmi w dwu kolorach — czer­ wonym i zielonym. Ozdoby na kożuchach występowały na pazuchach po obu stronach zapięcia i na fałdach bocznych poniżej pasa (ryc. 36, 38 i 39). Dominującym motywem haftu zdobionego kożucha byty t. zw. łapki; skrzynki występowały na kożuchach suto zdobionych . Kożuch noszono rzadko bo tylko w dnie suche i mroźne, jako strój wierzchni. Bogatsi gospodarze posiadali po dwa kożuchy, jeden od święta, a drugi przyniszczony „do chodu". Biało wyprawny kożuch mimo dużych walorów dekoracyjnych był nieprak­ tyczny, przy starannym nawet obchodzeniu się żółkł, szybko się brudził i wycierał. To właśnie było powodem, że gdy zaczęto wyprawiać skórę na brązowo, białe kożuchy zostały N 23 Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow. Biłgoraj. Muzeum Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 6161. Fot. B. Czarnecki, 1956. 22 �szybko zarzucone. Obecnie szyte w Lipinach krótkie kożuszki z brązowo wyprawnych skór w niczym nie nawiązują do dawnych tradycyjnych kożuchów. Pasy Wypuszczoną na spodnie koszulę przepasywano na codzień zwykłym skórzanym paskiem lub powrózkiem. Od święta przepasywano się szerokim pasem ze skóry wo­ łowej, wyprawionej na kolor brązowy (ryc. 18). Powszechnie nazywano ją „czerwoną skórą". Szerokość pasa była zależna od stanu mężczyzny; kawalerowie nosili pasy węższe zapinane na dwie lub trzy sprzączki, gospodarze pasy szersze z czterema sprzączkami. Sporządzając taki pas, brano jeden prostokątny płat skóry (100X25 cm) i składano wzdłuż. Część złożenia, która miała przylegać do figury, była szeroka okoto 3 cm. Jej kraj w y ­ cinano w r ó w n e półkoliste ząbki i nabijano kabzlami, a następnie przyginano do wierzchu i całość poddawano prasowaniu. Powstałą w ten sposób wzdłuż całego pasa dekoracyjną Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. zakładkę przeszywano ozdobnym szwem, wykonanym cienkim skórzanym rzemykiem. Z kolei jeden koniec pasa zaopatrywano w sprzączki, a drugi w paseczki, na które go zapinano. W części przylegającej do sprzączek ozdobna górna zakładka przechodziła w zna­ cznie szerszą półkolislą klapę, pod którą znajdowała się w e w n ą t r z kalitka na talary. Cała powierzchnia była zdobiona geometrycznym wytłaczanym ornamentem. Pasy noszono zawsze na koszuli. Kupowano je na jarmarkach w Tarnogrodzie i Biłgoraju. Uczesanie i nakrycie głowy Na omawianym terenie mężczyźni zdawna golą się, nie pozostawiając żadnego zarostu na twarzy. Golenie zarostu było zwykle dokonywane brzytwą i odbywało się w niedziele i święta przed pójściem do kościoła. Jeszcze około 1880 r. większość starych mężczyzn nosiła długie włosy, sięgające z tyłu końca ucha, a przodem przycięte do pół czoła w grzywkę Obecnie taka fryzura jest już rzadkością. Najważniejszym nakryciem głowy była czapka zwana gamerką, lub czapką „na cztery powiaty" (ryc. 19). Sporządzano ją z sukna używanego na sukmany i przystrajano takim samym niebieskim wełnianym sznurkiem. Krój gamerki był prosty. Szyto ją z jednego prostokątnego płatu sukna, którego jeden z boków dłuższych posiadał 4 trójkątne wystające wycięcia. Następnie końce sukiennego prostokąta i boki trójkąt­ nych wycięć zszywano razem, tworząc w ten sposób wierzch czapki o kwadratowej formie. Z kolei podwijano do wierzchu kraje tej workowatej foi my zwężając jej szeroki ctck do połowy. 23 �Czapkę zdobiono niebieskim sznurkiem, który potrójnym szlakiem opasywał górny kraj otoku, a odpowiednio pocięty i rozkręcony tworzył po czterech rogach kuliste pompony. Dały one początek nazwie „czapka na cztery powiaty" lub „na cztery światy". Gamerką nakładano do sukmany, a sporadycznie do kożucha. Drużba i pan młody przystrajał ją wiankiem z ruty lub barwinku przypinanym do otoku po prawej stronie czapki. Duże znaczenie posiadał w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim również kapelusz słomiany, zwłaszcza jako letnie okrycie głowy noszone powszechnie na codzień, a od święta tylko do parcianki (ryc. 3 i 50). Zależnie od użytego materiału kapelusze słomiane można podzielić na 2 typy: pierwszy — to kapelusz szyty bezpośrednio z trawy psiarki, która odznacza się długą i cienką treścią, drugi — z zębatego paska plecionki wykonanej z żytniej słomy. 24 Ryc. 19. Męskie okrycie głowy t. zw. gamerka A—widok ogólny, B-krój. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w., Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 2294, skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Kapelusze z trawy szyte i noszone przez chłopców pasących bydło i konie, posiadały wą­ skie kanie czyli ronda i półkoliste denka. Przy szyciu kapelusza posługiwano się dutką czyli rureczką z gęsiego pióra, przy pomocy której regulowano grubość i jednocześnie podtrzymywano ciągłość zszywanej trawiastej wici, oraz igłą i domowego wyrobu lnianą nicią. Szycie kapelusza rozpoczynano od środka denka, stopniowo przesuwając dutką do przodu i uzupełniając równocześnie jej zawartość pojedynczymi źdźbłami trawy. Wycho­ dzącą z niej wić formowano w spiralkę, której każde ostatnie koło zszywano z poprzed­ nim. Kapelusz kształtowano w rękach według ogólnie przyjętej formy i ozdabiano czar­ ną tasiemką, którą opasywano denko. Kapelusze słomiane noszone przez kawalerów i gospodarzy były sporządzane w nieco odmienny sposób, najpierw trzeba było przygotować odpowiednią ilość plecionki z żytniej słomy w postaci zębatego paska zwanego strząpką i z kclei uszyć dopiero sam kapelusz. Kapelusze ze strząpki posiadały nieco odmienną formę niż kapelusze z psiarki. Ich kanie były znacznie szersze zwłaszcza w dawniejszych odmianach, a w nowszych denka miały kształt wyraźnie cylindryczny. Przy szyciu ka­ pelusza ze słomy postępowano podobnie jak przy poprzednio opisanej technice. Podobień­ stwo to dotyczyło zwłaszcza sposobu zszywania plecionki i formowania kapelusza. Na kapelusz wychodziło 24 kółek strząpki, a kółko mierzyło się owijając pleciony pasek przez stopę i kolano. Kapelusze opasywano wokół denka czarną wstążką. Innnym na­ kryciem głowy, noszonym zimą; do kożucha, ale nie przyjętym powszechnie, była bara­ nica. Czapki te były wyrabiane przez małomiasteczkowych rzemieślników z materiału imitującego barankowe futro. Baranica była nowszym elementem w stroju biłgorajskotarnogrodzkim i jak zapewniali informatorzy za ich dzieciństwa (około 1880 r.) nie noszono ich tutaj wogóle. Obuwie Jedynym obuwiem noszonym dawniej także przez mężczyzn na codzień i od święta były chodaki (ryc. 30). W lecie ubierano je zwykle tylko w dnie świąteczne, a w dnie robocze chodzono powszechnie boso. Przed włożeniem chodaków owijano nogi w lniane onuce sporządzane zazwyczaj ze starych koszul. Zimową porą zakładano dwie a nawet trzy warstwy onuc, a w czasie ostrych mrozów wierzchnią w a r s t w ę maczano w wodzie, która po zamarznięciu tworzyła dobrze izolującą od zimna powłokę. Materiał na chodaki w postaci prostokątnych kawałków skóry wołowej kupowano na jarmarkach, dobierając do nogi odpowiednią ich wielkość. Każdy z nich wystarczał do uszycia jednego chodaka . 25 24 �Przystępując do szycia chodaka, moczono najpierw skórę a następnie rozkładano licem do spodu na ławie lub desce, która spełniała rolę prowizorycznego warsztatu szewskiego. Następnie odcinano wąski rzemyk wzdłuż lewego dłuższego brzegu i wzdłuż trzech czwar­ tych krótszego przedniego kraju skóry. Taki sam rzemyk, ale znacznie krótszy odcinano wzdłuż prawego dłuższego brzegu, który miał być stroną zewnętrzną. Prawy róg przygi­ nano na przodzie w lewą stronę, tworząc zeń coś w rodzaju przyszwy,i zeszywano dłuższym paskiem, przeciągniętym przez nakłucia wykonane wzdłuż całej lewej strony chodaka. Pasek z prawej strony spełniał mniej ważną rolę, bo tylko ściągał w okolicy małego palca trójfałdowe zmarszczenie i przechodził szwem na piętę. Tutaj ściągano drugi krótszy bok płatu, tworząc na nim kilka fałd i oba końce rzemyków łączono. W końcu wycinano po dwie okrągłe dziurki z boków i dwie na pięcie chodaka, przeznaczone do przeciągania nawloką czyli powrózka z konopnego włókna, k t ó r y m przymocowywano chodak do nogi. Zaraz po uszyciu jeszcze mokre chodaki ubierano, aby wysychając przybrały właściwą wygodną dla nóg formę. Chodaki były tanim i wygodnym obuwiem; aż do ostatnich czasów noszono je sporadycznie w okolicach mniej ulegających w p ł y w o m miejskiej mody . Pod koniec X I X w. zaczęto nosić buty z cholewami z czerwonej skóry. Zrazu było to obuwie bogatszych gospodarzy kupowane na jarmarku. We wsiach podbiłgorajskich najpierw za­ częli je nosić sitarze. Stopniowo jednak stawały się powszechną częścią stroju odświętnego. But składał się z podeszwy, obcasa i trzech płatów skóry wierzchniej. Dwa z nich two­ rzyły cholewę, a trzeci przyszwę. Szew w cholewie sięgającej kolana przebiegał po obu jej bokach, od górnego kraju obcasa. Cholewa była łączona z przyszwą na przegięciu nogi za pośrednictwem siwu, który był odwrócony do spodu i często kaleczył nogę. 28 Dodatki do stroju męskiego Uzupełnieniem zimowego codziennego ubioru były jednopalcowe rękawice wyrabiane z resztek wełny. Znano ich dwa rodzaje. Jeden prawdopodobnie starszy, to rękawice dziergane przy pomocy kulki i drugi, pleciony na specjalnej formie drewnianej (ryc. 49). Tak w jednym jak i w drugim wypadku wykorzystywano resztki wełny, jakie pozo­ stawały przy wyrobie sukna na chołosznie i sukmany. Rękawice zdobiono wplatając białą wełnę i tworząc w ten sposób na czarnym tle białe poprzeczne pasy . 27 Dość powszechnym uzupełnieniem stroju odświęt­ nego, a niekiedy i roboczego była torba kalita, w y ­ konana z tego samego gatunku skóry co pas i buty (ryc. 20). Kalita posiadała kształt podkowy odwróconej zaokrągloną stroną ku dołowi. Z wierzchu całą torbę pokrywała klapa, nadając jej kształt lekko wypukły. Górą do obu rogów doszyte były uszy z mosiężnymi koluazkami, do których doczepiano na stałe pasek służący do przewieszania torby przez ramię. Pasek ten był niekiedy jaśniejszego koloru, ozdobiony wy­ tłaczanym geometrycznym ornamentem. Kalitą noszo­ no z tyłu u lewego boku, a pasek spoczywał na prawym ramieniu. Zabierano ją z sobą w wypadku dalszej podróży np. z okazji odpustu, odległej gościny weselnej, jarmarku itp. Idąc w drogę wkładano w kalita pożywienie w postaci chleba i słoniny, a nierzadko i flaszkę gorzałki. W niej też chowano nóż, skórzany woreczek na tytoń, fajkę, krzesiwko i tabakierkę robioną zwykle z wolego rogu. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. 25 �Rozdział VI OGÓLNY OPIS STROJU KOBIECEGO Podobnie jak w stroju męskim cały codzienny i odświętny ubiór kobiecy był sporzą­ dzony z płótna własnej roboty. W ubiorze codziennym było zasadą donaszanie przyniszczonych części stroju świątecznego. Części ubioru szyte specjalnie na codzienny użytek wykonywano z gorszych gatunków płótna, a ich krój, choć w zasadzie nie odbiegał od kroju stroju świątecznego, posiadał niekiedy znaczne uproszczenia. W dnie robocze wkła­ dała kobieta na głowę czepek zwany chamełką i nakrywała chustką wykonaną zwykle ze starej koszuli, nie zawsze nawet obrębioną. Koszula była z grubego lnianego płótna bez żadnych oziób. Spódnice noszono z tego samego materiału, dość obficie marszczone w pasie a dołem sięgające do pół łydek. Pod koniec X I X w. spódnice robocze coraz częściej szyto z drukowanego płótna. W przejściowych porach roku na koszulę ubierano krótką parciankę czyli rodzaj płóciennego kaftana. Latem kobiety chodziły boso. W zimie wkładały przyniszczony kożuch lub sukmanę, a głowę i szyję spowijały starą płachtą. Nogi okręcały onucami i nakładały chodaki. W stroju odświętnym koszula wierzchnia była uszyta z cienkiego płótna, ozdobnie haftowana. Spódnicę długą prawie do kostek szyto z czterech szerokości cienkiego płótna. W letnie pogodne dnie na głowę ubraną w chamelkę zarzucała kobieta nadkrywkę czyli długi płat płótna ozdobiony haf, tem, a spływający przodem swo­ bodnie do kolan (ryc. 22). W dni deszczowe w miejsce nadkrywki ubierano płachtę. W zimie za; miast fartucha służyła spódnica zwana burką, uszyta z grubego | lniano-wełnianego materiału, podobnie jak i fartuch występo­ wała ona w całym regionie biłgorajsko-tarnogrodzkim. Tra­ dycyjnym wierzchnim o k r y ­ ciem kobiety była sukmana, pcd którą ubierano w czasie dużych mrozów kożuch. Pod koniec X I X w. obck sukmany i biało wyprawnego kożucha zaczęły wchodzić w modę żupan i z czerwonymi wyłogami i szu­ ba podbita baranim futrem. Szyto je z kupnego sukna w ko< lorze szafirowym. W t y m sa­ mym mniej więcej czasie we­ szły w użycie trzewiki z czarj nej skóry o niskiej cholewce, I a następnie ciżmy z sznurowa­ ną wysoką cholewką. Strój obI rzędowy nie wiele odbiegał od I i 26 Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potck, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. �Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą zw. „nadkrywką". Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. Czarnecki, 1956. zwykłego stroju świątecznego. Panna młoda szła w lecie do ślubu w płóciennym stroju pozbawionym całkowicie haftów. Na głowie miała upięty wianek z barwinku lub ruty, w odróżnieniu od druhen nie przystrojony kwiatami, a pod nim podwstążnik czyli te­ kturową obrączkę, z której spływały na plecy wraz z rozpuszczonymi włosami kolorowe wstążki. W zimie strój panny młodej uzupełniała sukmana, a w późniejszym okresie żupan przepasany barwnym pasem. Wdowa albo zawitka miała do ślubu głowę kilkakrotnie spowitą płatem płótna długości 6 łokci. Jeden jego koniec spadał na plecy, a drugi z przo­ du. Po bokach przyczepiano do tego zawicia po dwie kolorowe wstążki z każdej strony. Dziewczęta chodziły z odkrytą głową i włosami splecionymi w warkocze. W specjalnie 2S 27 �ważne uroczystości kościelne dziewczyna włosów nie zaplatała lecz wkładała na głowę podwstążnik (ryc. 29). W obrzędzie weselnym podwstąznik uzupełniano wiankiem z kwiatów. Kobiecym strojem pośmiertnym był fartuch, biała ślubna koszula i chamełka. W okresie Wielkiego Postu, Adwentu i żałoby dobierano koszulę i inne części stroju z czarnym haftem, a zamiast korali nakładano białe paciorki. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO Koszula Codzienna kobieca koszula podobnie jak i męska była szyta ze zgrzebnego płótna i posiadała identyczny k r ó j p r z y r a m k o w y , marszczony. Zamiast wykładanego kołnierza miała wąską listewkę, zwykle z cieńszego kupnego płótna. R ę k a w y koszuli ro­ boczej były znacznie węższe i krótsze, dołem nie obszyte oszeweczką, lecz zwyczajnie obrębione. Rozcięcie pazuchy było znacznie głębsze i sięgało prawie pasa, pod szyją ścią­ gano je troczkiem. Dołem wzdłużano koszulę codzienną nadolkiem się­ gającym do kolan, sporządzonym z gorszego gatunku płótna. W dnie świąteczne na czystą codzienną ko­ szulę nakładano drugą, świąteczną, która nie posiadała nadołka, a u szyi w miejsce listewki występował w y ­ kładany kołnierzyk zwany oszewką (ryc. 23). Jej r ę k a w y posiadały nor­ malną długość i były zakończone mankietami zwanymi oszeweczki. Sporadycznie oszeweczki posiadały u nowszych koszul z fabrycznego Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Bił­ goraj. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warsza­ wie nr. inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. płótna formę okalającej dłoń falbanki, którą nazywano hyrką. Rozcięcie pazuchy ścią­ gano pod szyją czerwoną wstążką. Na całym terenie objętym zasięgiem stroju biłgorajskotarnogrodzkiego z wyjątkiem wsi podbiłgorajskich, kobieca koszula była zdobiona haftem wykonanym czerwoną lub czarną bawełnianą nicią zwaną zapałem. Haft na koszulach wy­ stępował na przedniej części oszewki, na oszeweczkach u rękawów i na przyramkach, gdzie posiadał formę najbardziej rozwiniętą (ryc. 9,55). Haftowana koszula wchodziła również w skład stroju dziewczęcego. Tylko w obrzędzie weselnym panna młoda w y s t ę p o ­ wała w koszuli całkowicie pozbawionej haftu. W okresie zachodzących w stroju biłgorajskotarnogrodzkim przemian i jego zanikania, który miał miejsce na przełomie X I X i X X w., zaczęto szyć koszule odświętne z fabrycznego płótna, zachowując krój tradycyjny. Zja­ wisko to wywarło również pewien w p ł y w na haft, którego technika i zespół motywów musiały być dostosowane do nowego materiału. Po przyjściu z kościoła kobieta zdejmo­ wała wierzchnią haftowaną koszulę i chowała ją do skrzyni, gdzie pozostawała do następnego święta. Spódnica Codzienna robocza spódnica była szyta ze zgrzebnego płótna. Krój jej był bardzo prosty. Dwa płaty płótna warsztatowej szerokości zszywano razem, marszczono w pasie 28 �Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw, chamelce. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. i obszywano listewką płótna, a do­ łem obrębiano. Pod koniec X I X w. zgrzebne płótno na spódnice ,,do chodu" coraz częściej oddawano do drukowania, co niewątpliwie miało swoje znaczenie preklyezne. Z uwagi jednak na związany z tym koszt malowanie spódnic codzien­ nych nigdy nie było zjawiskiem powszechnym. Odświętną spódnicę n a z y w a n ą fartuchem szyto z cienkiego, dobrze wybielonego płótna, które obok k r o j u i sta­ rannego uszycia było jedyną ozdobą tego tak bardzo ceiionego odzienia Fartuch był spód­ nicą noszoną tak przez kobiety zamężne jak i dorosłe dziewczęta. Jego krój odznaczał się dużą prostotą. Zszywano go z czterech płatów płótna,czyli pólek (dł. 85 cm. szer. 75^cm) Ich kraje dłuższe zszywano razem, część górną układano w drobne około 3 mm zmarszczki i zbierano je na trzech sza­ rych nitkach równolegle przebiegających w odstępach 1 cm. Zmarszczony w ten sposób kraj górny wykańczano paskiem płótna, przeszywanym podwójnym stebnowaniem. Na środku przodu był na linii szwu rozporek umożliwiający wkła­ danie i zdejmowanie spódnicy. Końce obszewki były zaopatrzone w troczki, którymi się w pasie obwiązywano. Mar­ szczenia ładnie podkreślały wcięcie pasa i były głównym elementem zdobniczym fartucha. Z nich wyprowadzano 3 cm Ryc. 25. Zapaska. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki 1956. 29 �szerokości fałdy, w które układano cały obwód spódnicy od góry do dołu z wyjątkiem przodu nakrywanego zapaską (ryc. 29). Fałdy układano na mokro i poddawano prasowaniu. Kraj dolny fartucha sięgał prawie do kostek. Po powrocie z kościoła fartuch zdejmowano i układano w fałdy, tak aby był gotowy do następnego użycia. Mniej zamożne kobiety posiadały po jednym fartuchu, w którym brały ślub. Odpowiednio szanowany wystarczał na całe życie i służył jeszcze jako odzienie pośmiertne. r E 11 u i n i ii 1111 < 1i1n i i ii 111 ii • i i i l i 1 11,1111111-| 11MIII i | i l | i i i b C b n | l i 1 . I i . i i . i , , | i,,, Ryc. 26. Z a p a s k a A—z przodu, B—krój, płat główny, C—pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1591.Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Ryc. 27. S p ó d n i c e I—lniano wełniana t. zw. burka, I I — spódnica lniana t. zw. fartuch. A - z przodu, B—płaty tkaniny (połowa), C—pa­ sek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX wieku. Muz. Kult. i Sztuki w Warszawie nr inw. 1 — 1581, 11-5359. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. b Pod koniec X I X w. w związku z rozpowszechnieniem się w całej południowej Lubelszczyźnie techniki ręcznego drukowania płócien pojawia się na wsi biłgorajsko-tarnogrodzkiej spódnica odświętna zwana malowanką (ryc. 43,51). Zrazu szyto j ą z druko­ wanego płótna domowej roboty, stosując krój tradycyjnego fartucha. Malowanką szyto z nieco krótszych 3 półek, później o szerokości kupnego płótna. Malowanka nigdy nie była powszechną częścią ubioru: nie została też przyjęta do stroju obrzędowego, wydatnie zaś przyczyniła się do wprowadzenia w użycie fabrycznej wzorzystej tkaniny. Zimową porą kobiety nosiły zamiast fartuchów wełniane spódnice nazywane burkami (ryc. 27). Materiał na nie tkano na wiejskich warsztatach, stosując lnianą osnowę i wełniany białoczarny wątek oraz skośny splot. W ten sposób powstawała tkanina o poprzecznych białoczarnych prążkach, szerokich na 4 m m . W spódnicy przebiegały one pionowo. Burka posiadała nieco odmienny krój aniżeli fartuch i malowanka. Szyto ją z szerokości mate­ riału. Płat (75X300 cm) zszywano krótszymi krajami, a górny obwód marszczono i w y k a ń ­ czano oszewką. Dołem zamiast obrąbka przyszywano od spodu tasiemkę zakończoną szczoteczką. Spośród wymienionych spódnic burka była najdłużej noszona. Jeszcze po I wojnie światowej, gdy inne części stroju tradycyjnego całkowicie już zarzucono, burka była powszechnym zi­ mowym odzieniem star­ szych kobiet. Zapaska O" c Ryc. 28. P a r c i a n k a krótka A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju, d—płat stanowiący tył i przód (poncho), e—rękaw, Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5816. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956 r. Na spódnicę roboczą najczęściej nie zakładano zapaski, chyba że przy­ stępowano do specjalnie brudzącej pracy. W ta­ kich razach zapaską był płat workowego płótna, �Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. który zatykano górą za obszewkę spódnicy. W niedziele i święta, gdy po powrocie z kościoła i zdjęciu fartucha ubierano czystą spódnicę codzienną (często była to malowanka)^ przepasywano ją zapaską sporządzaną ze zgrzebnego płótna. Zapaskę do stroju odświętnego szyto z cienkiego dobrze wybielonego płótna, (ryc. 25). Jej długość była dostosowana do fartucha, tak że dolne kraje wypadały na jednym poziomie. Dwa płaty płótna łączono dłuższymi krajami, tworząc duży prostokąt o wymiarach 85X150 cm. Kraj dłuższego boku układano w równe zmarszczenia, podobnie jak przy fartuchu i obszywano paskiem płótna, wzdłużonym troczkami służącymi do podwiązywania zapaski. Z kolei całą po­ wierzchnię układano w fałdy o szerokości 3—4 cm. i poddawano prasowaniu. Zapaska była zdobiona haftem, który przebiegał trzema prostymi liniami. Odświętną haftowaną 31 �zapaskę szanowano podobnie jak fartuch i przechowywano starannie złożoną w fałdy. Wchodziła ona jako część składowa do stroju dziewcząt i kobiet zamężnych. Obuwie Tradycyjnym obuwiem kobiecym były chodaki. W lecie ubierano je tylko od święta, podczas gdy we wszystkie dnie robocze chodzono boso. Chodaki kobiece były szyte z wołowej kupnej skóry i posiadały taki sam krój jak męskie. W taki sam również sposób były ubierane i przywiązywane do nóg (ryc. 30). W latach osiemdziesiątych X I X w. pojawiły się na jarmarkach kobiece trzewiki z czarnej skóry z niską cholewką, formą zbliżone do noszonych obecnie męskich kaloszy. Na podbiciu posiadały one płytkie roz­ cięcie z dwiema kabzlami wiązane sznureczkiem. Trzewiki zaczęty się stopniowo przyjmować na wsi. Pod koniec X I X w. dziewczęta i młodsze kobiety zaczęły nosić kupne obuwie t. zw. ciżmy, które dotrwały do czasów ostatnich. Ciżmy o wysokiej cholewce były obuwiem na obcasie, a cholewki były sznurowane na całej swej długości. W pierwszych latach trzewiki i ciżmy kupowane na jarmarkach były już prawie wyłącznym odświętnym obuwiem kobiet, a chodaki spełniały rolę drugorzędną jako obuwie robocze. Równocześnie z kupnym obuwiem wprowadziły kobiety do swego stroju „knapskie pończochy", robione z fabrycznej bawełnianej przędzy szydełkiem lub na drutach. Na zimę robiono je z tej samej przędzy z dodatkiem białej wełny. Uczesanie i ubiór głowy Dziewczęta na codzień i w święta chodziły z odkrytą głową, a włosy splatały staran­ nie w warkocze zwane koskami. Brano pasmo włosów znad czoła i pleciono z nich trójdzielny warkoczyk, którego koniec rozdzielano na dwie części i wplatano w dwa zasadnicze pasma włosów rozdzielonych z tyłu głowy i splecionych w dwa warkocze. Z kolei opasywano nimi głowę w kierunku czoła, gdzie były krzyżowane i napowrót ich końce kierowano k u tyłowi. W ten sposób głowa była opasana warkoczami, a przez jej środek wzdłuż rozdziału przebiegał warkoczyk. W święta za koski za­ tykano polne kwiaty, najczęściej rumianki i bławaty. W specjalnie uroczyste święta dziewczyna przystrajała głowę podwstążnikiem sporządzonym z tekturowej obrączki i różnokolorowych wstążek (ryc. 29). Tekturową obrączkę (szer. 3—4 cm) okręcano wstążką zwykle czerwoną. Następnie do połowy jej obwodu doszywano końce wstążek. Rozpusz­ czone włosy przewlekano przez obrączkę, którą tak osadzano na głowie, by jej część wolna od wstęg wypadała nad czołem. Na plecach wstęgi sięgały pasa a po nich spływały swobodnie rozpuszczone włosy. Z kolei nakładano wianek z barwinku lub ruty przystrojony k w i a t a m i ' . Podwstążnik był również ślubnym ubiorem panny młodej, z tą różnicą, że ruciany wianek był całkiem pozbawiony kwiatów. Kobieta zamężna miała głowę n a k r y t ą czepkiem, który powszechnie nazywano chamełką lub oberkiem. Włosy nosi­ ła przycięte z przodu w grzywkę, a z tyłu głowy do końca ucha. Czepcowe nakrycie głowy składało się z dwóch obrączek. Pierwsza była zrobiona z pręta rodzącego drzewa, a więc śliwy, jabłoni, gruszy, a najczęściej leszczyny, druga z tektury. Obrączka z drzewa miała średnicę około 15 cm i mieściła się w obwodzie 4 cm obrączki tekturowej. Tektu­ rowa obrączka nazywała się chamełką i od niej właśnie przyjęto nazwę dla całego na­ krycia głowy. Na chamełce rozpinano siatkowy czepek, wyplatany ręcznie a kupowany na jarmarkach. Obwód chamełki opasywano trzykrotnie złożonym pasem płótna nazywanym pópółką (35X170 cm). Pópółka występowała w parafiach Majdan Księżpolski i Sól. W pozo­ stałej części regionu chamełką owijano zatyczką. Był to pasek płótna (25X70 cm) posia­ dający na jednym ze swych dłuższych boków szlak haftu o różnej szerokości. W specjalnie uroczyste święta ubierano zatycżki o szerokim ozdobnym hafcie zwanym szłakówki. Wymienione części czepca ubierano w następującej kolejności: najpierw kobieta kładła na środek głowy obrączkę z pręta i przymocowywała ją kosmykiem włosów, z kolei nakładała chamełką z czepkiem i opasywała ją pópółką lub zatyczką. 2 32 ��W pierwszych latach X X w. kobiece nakrycie głowy uległo pewnej modyfikacji. Zamiast czepka siatkowego wyplatanego z bawełnianych nici młodsze kobiety zaczęły stosować czepki z wzorzystego atłasu, a we wsiach podbiłgorajskich zarzucono już w t y m czasie pópółką, zastępując ją szalinową chusteczką w kwiaty, którą rozpinano na obrączce. Sporządzano ją w t y m wypadku nie z tektury lecz z sosnowego łubu, który często brano ze starego sita. Obrączka z łubu posiadała kształt zaokrąglonego trójkąta. Po rozpięciu na niej chusteczki, górną krawędź ozdabiano szklanymi koralikami. Wykonane w ten sposób nakrycie głowy nazywano óbeikiem (ryc. 31). Do ubioru codziennego kobiety zamężne nosiły również czepce, ale wykonane mniej starannie i z gorszego materiału. W południowej części regionu czepek siatkowy zastąpiono kawałkiem drukowanego płótna lub fabrycznego materiału, a obrączkę chamelki obszywano na stałe starą przyniszczoną zatyczką lub zwykłym lnianym paskiem. Wierzchnim tradycyjnym nakryciem głowy była lniana chusta nazywana szmatką. Sporządzano ją z cienkiego kwadratowego pła­ tu płótna (75X75 cm) którego dwa kraje obrębiano. Szmatką składano po p r z e k ą t ­ ni i po owinięciu głowy wiązano jej rogi pod brodą. Pod koniec X I X w. lnianą szmatką zaczęły zamożniejsze kobiety zastępować k u p n ą chustką wełnianą zwaną szalinówką. Sukmana i kożuch Te dwie tradycyjne części kobiecego stroju posiadały identyczny krój co sukmany i kożuchy noszone przez mężczyzn. Sukmana w stroju dziewcząt i kobiet zamężnych pełniła ważną funkcję; ubierała się w nią niegdyś dziewczyna do ślubu, podobnie zresztą j a k i cały jej orszak weselny. Sukmana jednak nie była chętnie noszona, a to z uwagi na jej ciężar i sztywność materiału, to też w zimie najchętniej kobiety chodziły w kożuchach. - Ryc. 30. Chodaki, dawne obuwie kobiet: i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 3 Strój Biłgorajski oo �Żupan i i szuba Jeszcze przed około 80 laty powszechnym ślubnym strojem dziewczyny była sukmana. Już w t y m jednak okresie bogatsze dziew­ częta brały ślub w żupanie, który pod koniec X I X w. całkowicie zajął w stroju kobiecym dawną pozycję sukmany (Tabl.) Żupan był rodzajem płaszcza dołem sięgającego poni­ żej łydek. Szyty był przez małomiasteczko­ wych krawców z sukna fabrycznego w sza­ firowy m kolorze. Jego kołnierz z wyłogami i wywinięte mankiety rękawów były pokryte cienkim czerwonym suknem, podszewka na­ tomiast była płócienna. Żupan posiadał krój rozwinięty, wyraźnie dla wsi obcy. Z tyłu od pasa b y ł suto ozdobiony fałdami i lamówkam i (ryc. 40) z kupnej bawełnianej taśmy w kolorze niebieskim. Pas lamówki biegł również pod kołnierzem i przodem po obu stronach zapięcia, gdzie po jego prawej stro­ nie przyszywano kilka ozdobnych guzów dla dekoracji. Żupan b y ł zapinany na haftki i konie. Przepasywano go wełnianym barw­ nym pasem nabywanym na jarmarkach, głów­ nie w Leżajsku i Tarnogrodzie. Pas był długi na dwa sążnie a szeroki na łokieć. Przed ubraniem składano go wzdłuż kilkakrotnie i następnie owijano 3 i 4 razy wokół talii. Koszt żupana i pasa był niewątpli­ wie duży toteż mniej zamożne dziewczęta pożyczały do ślubu tę część odzieży od swych bogatszych rówieśniczek. Żupan był noszony jako odświętne odzienie przez dziewczęta, a przede wszystkim przez kobiety zamężne. W t y m samym okresie gdy wchodził w użycie żupan, wprowadzono do ko­ biecego zimowego stroju szubą, czyli rodzaj futra z owczych skór pokrytego szafirowym suknem nieco gorszego ga­ tunku. Krój szuby był zbliżony do kroju żupana, z tą różnicą, że szuba miała z tyłu więcej fałd, bo po sześć z każdej strony. Podobnie też były rozmieszczone ozdoby z niebieskiej lamówki. Szuba 31. Czepek nowszego typu t. zw. oberek, Dą­ browica pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. �' 33. Starsza kobieta w świątecz­ nej koszuli, chustce i chamelce Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 34. Kobiece okrycie głowy kapturek. A — przód, B — tył kapturka „denko", C—pliska do wykończenia denka u dołu, D— część okalająca denko z boków i z góry. Muz. Kult. 1 Szt. Lud. w Warszawie,nr inw. 1565. Skala l:15.Rys. St.Z.Mirosławskal956. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 1759. Fot. B. Czarnecki, 1956. różniła się od żupana kołnie­ rzem i wyłogami rękawów. Pokrywano je owczym czar­ nym futerkiem odwróco­ nym runem do wierzchu. Szubę zapinano na trzy mo­ siężne haftki. Była ona zaw­ sze strojem zamożniejszych kobiet, podczas gdy więk­ szość do ostatnich czasów chodziła w zwykłych ko­ żuchach. 3' �Nadkrywka i płachta W pogodne i ciepłe dni lata idąc do kościoła narzucała na siebie kobieta płócienną nadkrywka. Był to długi płat, w ostatnich czasach już fabrycznego płótna (70X220 cm). Środek jego dłuższego boku spoczywał nad czołem, a oba końce spływały swobodnie przodem po ramionach i bokach, sięgając prawie do kolan. Znajdujący się nad czołem kraj nadrywki był ozdobiony szlakiem haftu, wąski szlaczek biegł również wzdłuż dolnych rąbków, które ponadto były jeszcze zakończone k u p n ą koronką. Nadkrywka była wyłącznie letnim strojem kobiet zamężnych, ubieranym tylko do kościoła. W chłod­ niejsze dni lata, w porach przejściowych i w zimie jako częste wierzchnie okrycie służyła czynowata płachta. To powszechne odzienie kobiet i dziewcząt sporządzano z dwóch płatów płótna czynowatego. Zszywano je dłuższymi bokami tworząc kwadrat V Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 36 �(1F>0X150 cm), a jego kraje obrębiano. Płachtę złożoną po przekątni zarzucano na siebie, latem na ramiona, a w zimie spowijano nią głowę i szyję. Dwa je) boczne rogi krzyżowano pod brodą i wiązano następnie na karku. Starsza przyniszczona płachta Ryc. 37. K o ż u c h A—z przodu, B—z tyłu, C—części kroju: d—część tylna dolna, e—plecy, f—części rękawa, g—poła bok, h—górna część przodu z wyłogiem, i-przednia część poły, j—kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1905 r. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr. inw. 5918. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mircsławska J956. wchodziła również w skład ubioru roboczego. Kobieta udająca się do pracy w pole wraz z niemowlęciem, owijała je w płachtę. Rogi tej płachty przywiązywała na miejscu pracy do specjalnego stojaka nazywanego kolibą (ryc. 1). Tak nadkrywka jak i płachta czynowata zostały pod koniec X I X w. zarzucone w stroju świątecznym na rzecz barwnej Ryc. 38. Sposób zdobitnia fałdy bocznej na kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoiaj Muztum J^ullury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki 1956. 37 �wełniane] chustki zwanej szalinówką. Ostatnie płachty do dzisiaj jeszcze pełnią swoją codzienną roboczą funkcję, są coraz częściej jednak zastępowane przez zwykłe zgrzebne prześcieradła. Dodatki do stroju kobiecego Uzupełnieniem stroju kobiecego były kupowane na jarmarkach krajki a przede wszystkim różnego typu naszyjniki. Krajki w postaci kolorowych pasów wchodziły jako dość pow­ szechne uzupełnienie stroju dziewczęcego . Były one różnej długości, a szerokość ich nie przekraczała 5 cm. Przepasywano nimi letni odświętny strój (ryc. 40a). Daleko waż­ niejszą rolę spełniały naszyjniki, które występowały w k i l k u odmianach. Najbardziej z nich były cenione korale (ryc. 29). Cena, którą płacono za korale składające się z 3—6 sznurków pod koniec ub. w. równała się wartości krowy; z uwagi na to były one pie­ czołowicie przechowywane w półskrzynku wianowej skrzyni i ubierane tylko na większe uroczystości. Korale były w pewnym sensie rodzinną własnością i matki przekazywały je swym córkom jako wiano. Uboższe chłopki nosiły naszyjniki imitujące korale zwane lakami. Można je było nabyć pod dostatkiem na jarmarcznych lub odpustowych kra­ mach. W czasie Postu lub rodzinnej żałoby noszono zamiast korali i laków sznurki białych paciorków. Ubierała je też do ślubu panna młoda. Podczas badań terenowych napotkano na korale, do których z przodu doczepione były srebrne ozdoby w postaci dawnych monet. Połączone one były ze sznurkiem korali przy po­ mocy różnego rodzaju kunsztow­ nych ornamentów wykonanych także z szlachetnego metalu. Spo­ radycznym zjawiskiem na tym tere­ nie był naszyjnik o pojedynczym sznurze dużych bursztynów. Posia­ dały one kształt kulisty a ich po­ wierzchnia była szlifowana w geo­ metryczne płaszczyzny . Chara­ kterystyczną cechą na tym obszarze jest, że do sznurów korali i bur­ sztynów na karku nie przywiązy­ wano barwnych ozdobnych wstą­ żek opadających na plecy. Zjawisko to często występuje w Polsce cen­ tralnej jak i w dzielnicach zacho­ dnich. 30 31 Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób za­ pinania kożucha. Harasiuki, pow. Bił­ goraj. Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie nr inw. 5918. Fot. B. Czarnecki, 1956. 38 �Ryc. 40. Żupan A—z przodu. B—z tyłu C — części kroju: d — płat przedni, a—plecy, f—h—części stanowiące sfałdowanie z tyłu, i—rękaw, j — kołnierz, k—połowa wierzchniej części kołnierza, 1—mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, ko­ niec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie nr inw. 2275. Skala 1:30. Ryc. 40 a. Fragment krajki, Naklik, pow. Biłgoraj. Muz. K. i Sz. L. w Warszawie nr Inw. 6190. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny p. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2275. Fot. B. Czarnecki, 1956. 39 �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Najczęściej stosowanym w Biłgorajszczyźnie materiałem do wyrobu różnych części stroju było i jest jeszcze nadal płótno. Surowcem, z którego przędzie się nici na płótno, to włókno lniane i konopne. Cała przeróbka tych roślin oraz przędzenie nici spoczywa w rękach kobiet, natomiast praca przy warsztacie tkackim oddawna nale­ ży do mężczyzn. Tkactwem trudnili się ludzie ubodzy, przeważnie utrzymujący się z tego zajęcia. Tkacze nazywani byli przez ludność tutejszą knopami. Wydajność dziennej pracy tkacza była rozmaita, zależnie od umiejętności technicznych i od gatunku materiału przezeń wykonywanego . Najtrudniejsze w wykonaniu było płótno czynowate zwane również drelichem. Tkano je w 4 nicielnice (ryc. 44). Płótno lniane najlepsze służyło do wyrobu koszul odświętnych męskich i kobiecych — oraz fartuchów, zapasek a dawniej i nadkrywek (ryc. 22). Gorszy gatunek płótna lnianego t. zw. „płótno zgrzebne" które wykonywano z grubszego przędziwa i pakuł, służyło do wyrobu bielizny codziennej i męskich portek. Z tego też płótna dawano podszewki do parcianek i żupanów. Płótno czynowate I gatunku służyło do wyrobu parcianek oraz płacht noszonych przez kobiety a w bieliźniarstwie pościelowym szyto z drelichu poszwy na pierzyny. Z grubszych gatunków tego płótna często o osnowie lnianej a wątku konopnym wyrabiano krótkie parcianki robocze w kształcie kaftanów. Wszystkie części stroju sporządzane z płótna poza parcianką wykonywały kobiety. Koszule odświętne i fartuchy oddawano do wiejskich krawczyń. Wynagrodzenie za tę pracę płacono w naturze, nazywało się ono kolędą i składało się z pewnej ilości tłuszczu, zboża, krup lub kartofli. Tkacze trudniący się wyrobem płótna wyrabiali też materiał, k t ó r y po sfolowaniu przybierał formę sukna. Tkaninę taką wyrabiał tkacz na t y m samym warsztacie, ale zakładał do tej pracy szerszy blat i dodawał nici w osnowie, chodziło bowiem o to, aby dla sukna mocno kurczącego się przy folowaniu, uzyskać pożądaną szerokość (75 cm). Zapewniała ona ustaloną wydaj­ ność przy kroju. Sukno zdjęte z tkackiego warsztatu było rzadkie i nazywano je siciąSić oddawano do folowania. Folusze znajdowały się przy wodnych młynach. Wymieniano je w następujących miejscowościach: K o r y t k ó w k/Frampola, Borowiec k/Łukowej, i Kusze. Sukno po przywiezieniu z folusza wieszano w stodole na bancie nad boiskiem, jego 32 Ryc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 40 �końce zszywano i obciążano deską i kamieniami, a to w celu zapo­ bieżenia zbytniemu kurczeniu się podczas wysychania. Tkacze w y ­ konywali również materiały półwełniane służące do wyrobu burek i chołoszni. Obok płótna i sukna w a ż n y m materiałem służącym do wyrobu odzieży były baranie skóry. Dawna biała ich wyprawa koncentrowała się w następujących wsiach: L i piny, Łazory, Harasiuki i Dąbro­ wica pod Biłgorajem oraz w Tar­ nogrodzie. Wszystkie te miejsco­ wości są położone nad Tanwią lub jej dopływami, co nie było bez znaczenia, gdyż przy wyprawie po­ trzebna jest duża ilość wody. Wy­ mienione ośrodki garbarskie miały swoich kuśnierzy trudniących się wyrobem kożuchów. Biała wypra­ wa skór miała następujący prze­ bieg. Najpierw skóry moczono i płukano w rzece, później pokry­ wano każdą skórę od strony miazdry Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki 1956. zakwaszonym rozczynem z żytniej mąki. Następnie składano każdą skórę we dwoje miazdrą do środka a wełną na wierzch i układano je w drewnianym naczyniu np. w ce­ brze. Skóry pozostawiano tak 8 do 10 dni, poddając fermentacji. Co jakiś czas jednak przekładano je, aby nie uległy zaparzeniu. Gdy naskórek t.zw. miozga zaczynał ustępo­ wać pod paznokciem, skóry wyjmowano, zgarniano z nich rozczyn i suszono. Następnie lekko zwilżano i brano na sirp czyli na żelazny przyrząd przybity do ściany o kształcie odpowiadającym nazwie. Na jego wypukłości zmiękczano skórę i oczyszczano z resztek rozczynu przez przeciąganie raz w jedną raz w drugą stronę. Dalsza czynność polegała na oczyszczeniu skóry z miazdry. Posługiwano się przy t y m prostokątnym nożem w y ­ ciętym ze starej kosy. Biały kolor nadawano skórze przez pocieranie kredą. Daleko mniej ważnym choć powszechnie stosowanym surowcem była żytnia słoma i pewien gatunek trawy zwanej psiarką. Z żytniej stomy wyplatano strzapkę na kapelusze. Jej wyplataniem zajmowali się chłopcy przy pasieniu bydła i koni. Materiału dostarczały najczęściej źdźbła przedwcześnie zbielałego żyta. Wycinano z nich środkową treść bez kolanek Tę treść pleciono w strząpkę, posługując się techniką warkoczową czwórdzielną, Ładnie pleść umieli tylko niektórzy, i ci otrzymywali zamówienia od starszych gospodarzy. Starsi nie zajmowali się wyrobem kapeluszy, nie pozwalał na to brak czasu, a może i powaga wieku. Nazwiska najbardziej utalentowanych wytwórców kapeluszy zachowały się do dziś w pamięci miejscowej ludności; b y l i n i m i : Wawrzyniec Nizio w Soli, Tomasz Kisiel i Wincenty Pazio z Luchowa Górnego. 41 �Na ogół dawny strój biłgorajsko-tarnogrodzki był wykonywany na wsi przez wiejskich wytwórców. Dopiero później weszły w użycie takie części stroju jak żupany, szuby i kobiece obuwie odświętne, wyrabiane po miasteczkach. Wytwórcami dawnego stroju byli przeważnie bezrolni i małorclni chłopi, których stan majątkowy zmuszał do szukania dodatkowego zajęcia poza rolnictwem. Z nich rekrutowali się krawcy szyjący sukmany, kuśnierze, garbarze, krawczynie i utalentowane hafciarki. Kuśnierstwo przed 60 laty miało już na t y m terenie pewne ustalone chociaż nie pisane normy prawne dotyczące nauki, opłaty i warunków pracy. Rodzice oddając syna na n a u k ę do krawca lub kuśnierza wpłacali z góry wynagrodzenie w gotówce i prowiancie, naj­ częściej w zbożu. Nie ustalano zazwyczaj czasu nauki ponieważ był on zależny od uzdolnień ucznia, k t ó r y wędrował z majstrem pomagając mu w wykonywaniu zamówień. Gdy uczeń opanował rzemiosło rozpoczynał samodzielną pracę, a miarą i świadectwem jego umie­ jętności b y ł y wykonane przezeń sukmany czy też k o ż u c h y . Gozd Huciński, Derylaki, Szeliga, Łazory i Lipiny z których najwięcej wychodziło kuśnie­ rzy, miały swój typ kożucha o swoistym odmiennym kroju i wyszyciach. Drugim takim ośrod­ kiem kuśnierskim był na południu Tarnogród. Kuśnierze wędrowali po wioskach i za umówioną ilość żywności lub cenę w gotówce podejmowali się wykonania określonej pracy. Oczywiście w odległych od swego domu wioskach pracowano chętniej za gotówkę, bo trudniej było przewieźć do domu zapracowaną żywność. Kuśnierze podobnie jak i krawcy wędrowali przeważnie z ż o n a m i . W czasie pracy ustalony był zwyczaj, że gospodarz dawał kuśnierzowi całkowite utrzymanie. Podobnie wynagradzano krawców szyjących sukmany. Krawcami sukman b y l i wyłącznie mieszkańcy wsi, prawie każda wieś miała 83 34 Ryc. 44. Płótno czynowate. Ryc. 45. Płótno na koszule. Ryc. 46. Fragment materiału na burkę t. j . sa­ modziałową spódnicę wełnianą. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie tzw. cholosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 42 �swojego krawca. Krawiectwo i kuśnierstwo b y ł y to dwie gałęzie ludowego rzemiosła w któ­ rych zachodziła w y r a ź n a specjalizacja. Tylko kuśnierz Koza z Dąbrowicy o przezwisku Okijaniec szył także sukmany. Ostatnimi kuśnierzami, których nazwiska żyją jeszcze w pamięci miejscowej ludności b y l i : Antoni Wołoszyn i Wojciech Deryło z L i p i n Górnych, Antoni Magolon ze wsi Derylaki, Michał Rudzik ze wsi Szeliga, Maciej Magolon z Gózdu Hucińskiego, Maciej Koza „Okijaniec" z Dąbrowicy, Tomasz Gruca z Tarnogrodu. Ostatnim żyjącym kuśnierzem jest wspomniany już Wojciech Swica z Lipin Górnych. Spośród krawców szyjących w dawnych czasach sukmany wymieniają nazwiska: Tomasz Szabat ze wsi Siary Żuk, Maciej Paw­ łowski z Łazor, Michał Budzyński z Jedlinek, Franciszek Larwa z Potoku Górnego, Antoni Kurz z Łazor, Tomasz Gilara z Rogoźni, Wojciech Golik „Wojtecek" z L i p i n Górnych, Wincenty Szmołda z Luchowa. Rozdział IX ZDOBNICTWO, H A F T Y , SZAMERUNKI, APLIKACJE Jednym z najprostszych sposobów zdobienia stroju był staranny odręczny szew zwany stebnówką. Wykonywany był lnianą nicią, a występował na płóciennej odświętnej odzieży, na kołnierzach i mankietach koszul oraz na obszewkach wykańczających fartuchy i zapaski. Zdobienia haftowane wykonywa­ ne ściegiem łańcuszkowym i płaskim były umieszczane przede wszystkim' na stroju kobiecym, na koszulach, za­ paskach, nadkrywkach i zatyczkach. W hafcie posługiwano się nicią ba­ wełnianą zwaną zapałem w kolorze czarnym, czerwonym i niebieskim. Haft niebieski pojawił się w okresie zanikania stroju i nie był powszech­ nie przyjęty. Zwykle wyszycia na poszczególnych częściach odzieży płó­ ciennej były jednobarwne, tylko na południowych krańcach regionu na zetknięciu ze strojem ruskim zda­ rzały się kompozycje dwubarwne, czerwono-czarne, lub trójbarwne, gdy dochodził jeszcze kolor niebieski. Moda łączenia w jednej ornamentacji dwu i trzech kolorów zaczynała się przyjmować w późniejszym okresie i w centrum regionu biłgorajskotarnogrodzkiego. Miało to miejsce w pierwszych latach X X w. Równo­ cześnie próbowano wprowadzić do haftu ścieg krzyżykowy. Jedno i dru­ gie upadło wraz z powszechnym za­ nikiem stroju. Haft na skórze — Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiarki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 13 �za pamięci informatorów — wykonywano jedwabiem w dwu kolorach, czerwonym i zielonym. Hafciarki tutejsze rozporządzały skromnym zasobem m o t y w ó w zdobniczych i jak informowano , nigdy ich nie przerysowywały lecz odtwarzały z pamięci. Tworzone 35 Ryc. 49, Rękawice i przyrządy do ich wykonania. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. przez nie ornamentacje powstawały przez zestawienie równoległych l i n i i prostych, ząbko­ wanych i falistych. Najbardziej rozbudowanym motywem zdobniczym była spirala, w swej podwójnej odmianie występująca również powszechnie w postaci zdobiny formowanej z ciasta na pieczywie obrzędowym, jakim były korowaje weselne oraz na pisankach. Spirala była motywem, któremu w hafcie przeznaczano specjalnie miejsce. Haftowa­ no pojedyncze, podwójne i potrójne spirale przede wszystkim na zatyczkach czep- Ryc. 50. Kapelusz starszego typu z żytniej słomy t. zw. strząpki. Dąbrowica, pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki 1956. 44 �cowych, na których wogóle haft najbujniej się rozwinął, i na przyramkach koszul, gdzie, przeznaczano jej miejsce w najbardziej dekoracyjnej l i n i i haftu] biegnącego wpoprzek ramienia. Haftem pokrywano najczęściej linie szwów. Haft na zapasce prze­ biegał przez jej środek, pokrywając i wzmacniając szew łączący obydwa płaty płótna. Najbardziej rozbudowaną kompozycję spośród haftowanych części odzieży posiadała koszula Ryc. 51. Fragment deski do drukowania pJótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. kobieca na przyramku. I tutaj pasowe ornamentacje haftu pokrywały szwy łączące przyramek z plecami, pazuchą i rękawem. Z tej praktycznej funkcji pokrywania szwów haftem wypływał układ ornamentacji i jej kształt. Za najbardziej charakterystyczne cechy haftu biłgorajsko-tarnogrodzkiego należy uznać jednobarwność kompozycji, skąpy zasób motywów zdobniczych i stąd wynikająca w pewnym stopniu prostota ornamentacjii, oraz jego ar­ chaiczność, wyrażającą się przez powiązanie ornamentacji haftu z liniami kroju. Haftem zajmowały się mniej zamożne kobiety dorabiając w ten sposób na utrzymanie. Każda wieś miała swe utalentowane hafciarki, które pracowały na zamówienie, pobierając w y ­ nagrodzenie w postaci kolędy t j . nieustalonej ilości pożywienia lub określonej opłaty pieniężnej. Ten drugi sposób wynagradzania był przyjęty przez niektóre tylko specjalnie uzdolnione hafciarki, których sława przekraczała często nie tylko granice własnej wioski, ale niekiedy i granice parafii. Znanymi hafciarkami były m.in. Marianna Biela, Katarzyna Kisiel, Agnieszka Zając ze wsi Lüchow Górny, Genowefa Łukaszczyk i Anna Przytuła z Lipin, Katarzyna Lipiec i Anna Wardach ze wsi Potok Górny, Marianna Waluda z Nakliku. W zdobnictwie kożuchów dominujące znaczenie posiadała aplikacja, wykonywana z białej irchowej skórki. Haft d-vubarwny, czerwono-zielony, mimo swych walorów kolorystycznych zajmował pozycję drugorzędną jako wykończenie aplikacji tworząc w połą­ czeniu z nią jednolitą kompozycję. Aplikacje były przyszywane do podłoża kolorowym jedwabiem, w czym posługiwano się zwykłym, starannie wykonanym ręcznym szwem zwanym okrętką. Stosowano również ten szew jako tworzywo w budowie ornamentacji zdobniczych, występujących na naszytych zdobinach aplikacji. Okrętka wykonana naj­ częściej nicią czerwonego jedwabiu posiadała w zdobnictwie kożucha duże zastosowanie Wśród zdobin na kożuchu nie bez znaczenia była również aplikacja sukienna o bardzo skromnej formie. Tworzono ją z czerwonego sukna w formie trójkątnych ząbków, które 45 �prostą linią wszywano w poziomo biegnące szwy fałdów bocznych (ryc. 38,45). Rzemiosło kuśnierskie uprawiali mężczyźni, kobiety zdobiły i wykańczały kożuchy. Do prac ich nale­ żały również aplikacje i hafty. Innym typem zdobnictwa stosowanym w stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim był szamerunek wykonywany sznurkiem lub taśmą. Zdobiono nim sukmany, żupany i szuby oraz gamerki. W szamerowaniu czarno-brązowych sukman i gamerek posługiwano się niebieskim weł­ nianym sznurkiem z którego przez naszywanie tworzono proste ornamentacje. Miejsce dla tych ozdób, podobnie jak i w innych zdobionych częściach stroju, było już ustalone przez wiekową tradycję. Na sukmanie występowały one w postaci ciągłej prostej linii, biegnącej wokół kołnierza i przodem po obu stronach zapięcia, oraz poniżej pasa na obu fałdach bocznych i obok dolnych rozcięć. Na gamerce posiadającej kształt niskiego cylindra szamerunek biegł dokoła jako wykończenie górnego jej krańca. Zarysowującą się górą rogatość czapki podkreślano czterema pomponami, które wykonywano z wełnianego sznurka. Od wysokości ceny pobranej za wykonanie sukmany i czapki była uzależniona obfitość naszywanych zdobin. Szamerunki na żupanach i szubach podobnie b y ł y rozplanowane jak na sukmanie, lecz zamiast sznurka stosowano taśmę fabrycznego pochodzenia o jasno niebieskim kolorze. Szyciem i zdobieniem żupanów i szub trudnili się małomiasteczkowi krawcy. Rozdział X HIGIENA I PRZECHOWYWANIE ODZIEŻY Dbałość o czystość i należyte przechowywanie odzieży zajmowała nieco uwagi i czasu miejscowej ludności. W praniu bielizny codziennej i odświętnej posługiwano się i dziś jeszcze posługuje ługiem sporządzonym z drzewnego popiołu przez zagotowanie w wodzie. Do beczkowatego naczynia zw. zolnik stojącego na 3 nogach, a posiadającego na dnie niewielki otwór, wkładano suchą bieliznę, a jego brzeg obwiązywano płótnem i wlewano Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 46 �gotujący się ług. Pra­ nie bielizny w k t ó r y m posługiwano się łopatkowatą kijanką odby­ wało się na ławce ustawionej nad stru­ mieniem. Wypraną bieliznę rozkładano na trawie, aby wysy­ chała. Do wygładzania bielizny i innych płó­ ciennych części ubio­ r u używa się do dziś drewnianego wałka i maglownicy, czyli podłużnej deski jed­ nostronnie karbowa­ nej i posiadającej u je­ dnego końca uchwyt. Odzież codzienną zawieszano w izbie na żerdzi. W wypadku przemoczenia obuwia lub innej części ubioru układano ją na piecu, aby schła. Strój od­ świętny przechowy- Eyc. 53. Fragment haftu zatyczki, służącej do owi­ nięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. wano w skrzyniach ozdobnie malowanych, które kupowano na jarmarkach w Tarnogrodzie, Biłgoraju i Krzeszowie. Boga*si posiadali po dwie, trzy a nawet cztery skrzynie. Zwykle wełniane części stroju i kożuch przechowywano w osobnej skrzyni; wymagały one spe­ cjalnej pieczy, częstego przewietrzania, a nadto i pewnych zabiegów chroniących przed molami. W t y m celu niezależnie od wietrzenia wkładano do skrzyni smolne sosnowe szczapy lub pędy rosnącego na śródleśnych mokradłach ziela zwanego bagno. Sukmany, płótnianki, nadkrywki, fartuchy i zapaski po złożeniu wkładano do skrzyni. S u k m a n ę i parciankę składano wzdłuż na połowy, rękawami do środka, a następnie ich poły odwra­ cano prawą stroną do wierzchu. Fartuchy i zapaski składano wzdłuż l i n i i fałdów i okrę­ cano troczkami. Rozdział XI CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Literatura dotycząca kultury ludowej wschodnich terenów Polski jest raczej s k ą p a ; ziemia Lubelska poza dwoma tomami „ L u d u " O. K o l b e r g a (Lubelskie i Chełmskie) nie do47 �Ryc. 54. Elementy z d o b n i ­ cze ubioru biłgorajskiego.'1-13 na płótnie, 14—16 na skórze ko­ żucha. 1—koseczka, 2—drabinka, -oih- @\© f 2 (§\© ££XXIX^OOC ^ — < — — - 5 mereżka, 9—łapki, 10—kolka paro­ we, poduoójne, 11—kółka, 12—kółka _ || || |{ || || || ii n ii ii ii n ii u potrójne, 13—po piąć kółek. 14—łap­ ki, 15—skrzyneczka, 16—gwiazdki. Na podstawie oryginałów ze zbiór. i Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. •u czekała się dotychczas pełnego opracowania, Wszystkie źródła pisane z k t ó r y c h korzystano przy opracowaniu niniejszej monografii posiadają charakter krótkich, przyczynkarskich informacji i to najczęściej nie traktujących wprost o stroju biłgorajsko-tarnogrodzkim. I tak w X V I tomie „ L u d u " znajdujemy k r ó t k ą notatkę dotyczącą występowania południowo-lubełskiej brązowej sukmany i sposobu wyrobu sukna , nieco dalej znajduje się informacja że chłopi koło Józefowa Ordynackiego noszą białe zgrzebne kapoty zwane parciankami i słomiane niskie kapelusze , oraz krótki opis stroju sitarzy biłgorajskich. Wszystkie te informacje pochodzą z około 1880 r. „Chełmskie" i „Przemyskie" O. K o l ­ b e r g a nie obejmują ziemi biłgorajsko-tarnogrodzkiej. Nieco cenniejszego materiału dostarcza X V I t. „Wisły". Przede wszystkim na uwagę zasługuje monograficzny opis wsi Studzianki leżącej przy drodze z Turobina do K r a ś n i k a . W opisie uwzględniono również strój. Zaczerpnięto stąd materiał porównawczy do opra­ cowania stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m samym tomie „Wisły" znajduje się opis wystawy rolniczej zorganizowanej w 1901 r. w Lublinie, na której wystawiono również stroje i inne wytwory k u l t u r y ludowej . Niestety autor tego opisu H - Ł o p a c i ń s k i ogra­ niczył się tylko do wyliczenia ile i jakie przedmioty wystawiono. Jak z tego opisu wynika najcenniejsze prywatne zbiory wystawił Jan B r a n d t ze Smorynia. Wśród nich było m. i n . 30 gorsetów złotem i srebrem przetykanych, które miały być noszone w X V I I I w. przez mieszczki biłgorajskie i tarnogrodzkie. Na wystawę nadesłano z terenu liczne opisy strojów lubelskich, należy przypuszczać że był to odzew na hasło rzucone przez jakieś czasopismo. Niestety opisy te są bardzo pobieżne a ich opracowanie nie miało jakiejś jednej myśli przewodniej. Na tej podstawie można sobie tylko wyrobić pewne zdanie o stopniu opa­ nowania lubelskiej wsi przez tkaninę fabryczną i miejską modę pod koniec X I X w. W 1954 r. ukazała się w broszurowym wydaniu praca J. S w i e ż e g o pt. „Stroje ludowe Lubelszczyzny". Autor starał się w t y m opracowaniu objąć całość zagadnienia pod wzglę« dem materiałowym i terytorialnym Nie można jednak uznać by autor osiągnął cel zakre­ ślony tytułem, niemniej praca ta zawiera szereg cennych informacji z których skorzy­ stano przy opracowaniu niniejszej monografii. Wymienione publikacje nie zawierają żadnych materiałów ilustracyjnych. P o w a ż n ą pomocą w opracowaniu stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego były zbiory mu­ zealne zwłaszcza Mazsum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, które posiada kilka kompletów tego ubioru. Korzystano też ze zbiorów muzeów etnograficznych w Krakowie i Lublinie oraz Muzeum Miejskiego w Zamościu. Wobec zarysowanego wyżej stanu źródeł p i 36 37 33 39 48 �Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr. inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. sanych i ikonograficznych, opracowanie niniejszej monografii z konieczności oparto na infor­ macjach i zbiorach muzealnych, zgromadzonych podczas badań terenowych w r. 1948—1956 r. Najżywsza pamięć o tradycyjnym stroju i najwięcej jego reliktów zachowało się we wsiach należących do parafii: Huta Krzeszowska, L i p i n y i P o t o k Górny. Dalej na południe w okolicach Tarnogrodu i Luchowa zachowanych reliktów było coraz mniej a równocześnie coraz większe trudności napotykano w zbieraniu materiału informacyjnego. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki na terenach położonych nad samą granicą dawnego zaboru musiał znacznie wcześniej zaginąć. Podobną sytuację stwierdzono na terenach położonych na wschód od Tarnogrodu w okolicy Łukowej i Woli Różanieckiej. W tych stronach strój zaczynał wyraźnie ubożeć. Haft nie był t u już zjawiskiem powszechnym, a nazwy nie­ których części stroju uległy zmianie. W 1954 r. przeprowadzono specjalne badania nad zasięgiem południowym stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego. W t y m celu przebadano połud­ niową granicę etniczną polsko-ruską, wzdłuż dawnej granicy zaboru. Strój biłgorajskotarnogrodzki nie był dotychczas bliżej znany, a co ważniejsze, nie był uważany za jakąś jednolitą i odrębną całość. Dopiero szczegółowe prace badawcze prowadzone w terenie umożliwiły gruntowne poznanie tego stroju, wykrycie cech odrębnych i ustalenie jego zasięgu. Nie było to rzeczą łatwą, bo i obszary położone w sąsiedztwie, zwłaszcza na wschodzie i północy, również oczekują na zbadanie. Ryc. 55. Spinka do koszu­ li. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. 4 Strój Biłgorajski 49 �PRZYPISY 1 Franciszek B u j a k „Studia nad osadnictwem Małopolski" (Rozprawy Wydz. Hist. Filozof. P.A.U.) Kraków 1905. Maria D o b r o w o l s k a „Osadnictwo puszczy sandomierskiej" Kraków 1931. W tradycji mieszkańców Aleksandrowa zachowała się wiadomość o założeniu tej wsi przez władze rosyjskie. Osadnikami mieli być podobno skazańcy przywiezieni z Rosji. Ten rodzaj okrycia występował na przykład w strojach Rzeszowiaków pod nazwą rąbka i rańtucha, a w stroju żywieckim jej odpowiednikiem była loktusza. Kobiece nakrycie głowy w rodzaju chamelki z rozpiętym czepkiem, tak typowe dla stroju biłgo­ rajsko-tarnogrodzkiego występowało również w środkowej i wschodniej Lubelszczyźnie i dalej na Polesiu. W Polsce południowej znane było w stroju łańcuckim (Markowa, Gać) i na zachodzie kraju w stroju górali spiskich. K. M o s z y ń s k i „Kultura ludowa Słowian" T. I. Kraków 1929, E. S t a r e k „Strój górali spiskich" APSL Wrocław 1955, F. K o t u l a „Strój łańcucki" APSL Wrocław 1955. Pcd określeniem „z lasu" rozumiano śródleśne wsie leżące na wschód od doliny Sanu, należące do regii nu biłgorajsko tarnogrodzkiego. Zofia S t a n i s z e w s k a — w swym zarysie etnograficznym wsi Studzianki k,Kraśnika (Wisła 1902 r. T. XVI str. 166 i nast.) obok opisu stroju daje również przegląd stosunków gospodarczych oraz poświęca wiele miejsca zwyczajom i magii. Materiał na bur/ci zamawiano u tkaczy ze wsi Łukowa, objętej zasięgiem stroju bilgorajsko-tarnogrodzkiego. W udzielanych informacjach stale podkreślano rogatość ubioru głowy Rusinek. Mieszkańcy wsi położonych nad rzekami Tanwią i Bukową zajmowali się m. in. wyrębem lasu i spławem drzewa, co miało miejsce jeszcze w ostatnich latach przed pierwszą wojną światową. Drzewo było spławiane do Ularowa, gdzie zbijano specjalnie dostosowane do większych wód tratwy. Stąd płynęły one dalej Sanem i Wisłą do Gdańska. Sitarze biłgorajscy byli niezwykle ruchliwi. Z wyrabianym przez siebie towarem tj. sitami wędro­ wali nie tylko po całym Królestwie, ale podróżowali po wielkich obszarach Rosji, gdzie zakładali nawet swoje filie. Edward A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1933. Niniejsza monografia stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego jest opracowana prawie wyłącznie na podstawie informacji zebranych w terenie w latach 1948 do 1956. Informacje te dotyczą niekiedy ostatnich lat ub. w. i czasów nieco wcześniejszych, gdyż informatorzy opierali się na relacjach swoich rodziców. Ten jednoznaczny etnonim byf.i w szczątkowym zasięgu jest jeszcze obecnie stosowany w połud­ niowo-wschodniej Polsce jako określenie ludności ukraińskiej. Według informatorów folusze tutejsze w; korzystywały siłę płynącej wody, którą poruszano stępory. Zasadnicze urządzenie folusza składało się z koryta, do którego wkładano sukno, i czterech steporów, analogicznie jak jest w foluszach góralskich. W Kieleckiem i na Podlasiu wschodnim posługiwano się foluszem ręcznym, składającym sie z dwóch części tj. koryta długości ok. 5 m wyżłobionego w pniu drzewnym, którego wewnętrzne ścianki były poprzecznie karbowane, i maglownicy w kształcie belki odpowiednio dtugiej jednostronnie karbowanej, a po obu końcach posiadającej wprawione uchwyty dla rąk. Folusz taki 7najduje się w zbioiach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 3580. Biłgorajscy mieszczanie od dawna trudnili się sitarśtwem i prowadzili w związku z tym bardzo ruchliwy tryb życia. Łączyły ich liczne więzy ro dzinne i zawodowe z mieszkańcami okolicznych wiosek z których najbardziej przedsiębiorcze jednostki znajdowały zatrudnienie w silarstwie. Tymi drogami szły wpływy miejskie na wieś podbiłgorajską. E. A r n e k k e r „Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem" Warszawa 1936 r. W 16-tym tomie „Ludu" (str. 42) znajduje się następujący opis kobiecego płaszcza noszonego przez 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 50 �mieszkanki Biłgoraja: „Katanki czyli suknie wierzchnie (zwane kaftaniki) z obcisłymi rękawami, długie za kolana, zwykle jasnobłękitnej barwy, taśmami i sznurkami obszywane, mają nader szeroko wywinięty kołnierz i klapy na przodzie do pasa sięgające, na których białym tle ukazują się wzorzyste wyszycia z zielonej i różowej włóczki. Takież klapki z podobnymi ozdobami są u rękawów. Ubiór ten poczyna atoli wychodzić z użycia". W 16-tym tomie „Wisły" (rocznik 1902) w opracowaniu Jana B r a n d t a „Przemysł drobny w powiecie biłgorajskim" znajduje się wzmianka o stroju mieszczan tarnogrodzkich. Czytamy tam na str. 329: ,,W 18 stuleciu mieszczanie tarnogrodzcy należeli do bogatszych w kraju, o czym świadczą noszone dawniej przez mieszczanki gorsety wyszywane srebrem i złotem; i żupany obszywane galonami". Według informacji uzyskanych we wsi Kosobudy koło Zwierzyńca nie znano tu za pamięci naj­ starszych ludzi innego nakrycia głowy kobiety zamężnej, jak tylko obrączki z rozpiętą na niej wełnianą barwną chusteczką. Nakrycie to nazywano sitkiem. Pod koniec XIX w. i w pierwszych latach XX w. rzemieślnicy zajmujący się drukowaniem płótna rozwinęli ożywioną działalność. Posiadali nie tylko swe warsztaty w miasteczkach, ale ponadto jeździli po okolicy bądź to zbierając większe ilości płótna do drukowania, bądź też wykonując te pracę na miejscu. Zakładano również po większych wsiach filie warsztatów drukarskich jak np. w Potoku. Piotr G r e n i u k „Druki ludowe na płótnie w południowej Lubelszczyźnie" Polska Sztuka Ludowa rocznik I I I z. 9/10. Według uzyskanych informacji wyprawę skór baranich na- brązowo wprowadził Jan Kondysar z Potoku. Sprowadził on w ostatnich latach XIX w. majstra, który przebywał w Lipinach przez okres kilku miesięcy i nauczył nowej techniki miejscowych garbarzy. Komplet stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, zebrany w terenie w latach 1948—1956 przez autorkę niniejszej monografii i Władysława Jeż-Jareckiego, znajduje się w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Parcianka była również noszona przez ludność ruską zamieszkującą okolice Tarnogrodu m. in. we wsi Biszcza. Posiadała ona jednak odmienny krój zbliżony do żupana opisanego w niniejszej pracy, z fałdami z tyłu a nie po bokach. Według J. Ś w i e ż e g o parclanki te wyśmiewano w Biłgoraju nazy­ wając wściekłymi parciankami. W Dąbrowicy pod Biłgorajem, a więc już poza zasięgiem omawianego stroju informowano, iż podobno kawalerzy przepasywali parciankę kupną krajką. Kożuchy takie nazywano we wsi Korczów k'Biłgoraja bakieszowe. Informacji tej udzielił J. Świe­ żemu 90-letni Jan Łuszczak z Korczowa. W/g. J. S w i e ż e g o gamarki noszone w okolicy Tarnogrodu nie posiadały pomponów lecz bardziej skąpe od nich czuby — wykonane z postrzępionego niebieskiego sznurka. Jak informował J. Świeżego 77-letni Franciszek Miedź ze wsi Sól koło Biłgoraja, pompony kuliste wprowadził około 1900 r. krawiec Strzałka ze wsi Ciosmy koło Biłgoraja. Umiejętność sporządzania chodaków była powszechna i tylko niektórzy zwłaszcza bogatsi gospodarze zakupioną skórę oddawali do wiejskiego szewca. Chodaki ubierano jeszcze ostatnio zwłaszcza w wypadku skaleczenia stopy, celem uchronienia jej. Wyrobem rękawic i pończoch, jak to wskazuje sama nazwa („knopskie" pończochy), zajmowały się osoby należące do rodzin tkaczy. Jest to tym bardziej zrozumiałe, jeżeli się weźnre pod uwagę, że do wyrobu tak rękawic jak i pończoch wykorzystywano resztki wełny, jakie pozostawały przy tkaniu sukna. Dziewczyna z nieślubnym dzieckiem. Według J. Świeżego we wsi Różaniec koło Tarnogrodu wianek z barwinku nazywano „lizany" a z ruty „targany". Według J, Świeżego na omawianym terenie młode dziewczęta wieszały na szyję medaliki na jed­ wabnej zielonej wstążce i szklane perełki. W monografii niniejszej nie uwzględniono gorsetu, ponieważ poza Tarnogrodem i jego przed­ mieściami nie stwierdzono występowania tej części ubioru. Gorset o ile kiedykolwiek występował w okolicy Tarnogrodu był zjawiskiem krótkotrwałym i sporadycznym nie przyjętym przez ogół. Świadczy o tym tak materiał informacyjny jak zabytkowy, gromadzony przez szereg lat. Nieco inny pogląd na tę sprawę miała Zofia M a l e w s k a , która w swej pracy pt. „Gorset w stroju polskim" (rękopis w posia­ daniu Archiwum P. T. L.) pisze na ten temat (przypisy str. 20) „Badania terenowe przeprowadzone w r. 1949—50 w Bifgoraiu i wsiach zamieszkałych przez rodziny sitarskie stwierdziły że biłgorajanki nigdy gorsetów nie nosiły. Potwierdzenie tych wiadomości znajdujemy w literaturze", i na tejże stronie „noszono je natomiast w Tarnogrodzie i w promieniu 15 km od Tarnogrodu. Czas noszenia tych gorsetów można tylko w przybliżeniu ustalić", i dalej „wedle informacji zebranych w terenie gorsety takie noszono do r. 1900". Tamże na stronie 24 „Ciekawym jest fakt, że tradycja gorsetów przetrwała do dnia dzisiejszego w samym Tarnogrodzie, na przedmieściach tarnogrodzkich oraz w wioskach leżących w promieniu 15 km od Tarnogrodu do rzeki Tanwi. Wśród mieszkańców wsi leżących na drugim brzegu nie istnieje nawet wspomnienie gorsetu, podobnie jak w wioskach otaczających Biłgoraj i w samym Biłgoraju". 17 18 19 20 21 22 23 24 25 28 27 28 20 30 31 3* 51 �32 Przeciętnie tkacz wyrabiał dziennie 12 łokci płótna lnianego pierwszej klasy. Ilość tę nazywano sztuką i płac mo za jej wykonanie przed I wojną światową 2 złote carskie. Płótna konopnego wyrabiał 15 łokci dziennie a workowego 18 i więcej. _ Wojciech Swica lat 78 pochodzący z Gózdu Hucińskiego, a zamieszkały obecnie w Lipinach, infor­ mował, że jako 10-letni chłDpiec umiał szyć kapelusze słomiane, a w 12 roku życia potrafił uszyć parciankę. czego nauczył go Stanis'aw Sokal z Gózdu. Pon'eważ ojciec informatora nie posiadał wiele ziemi, oddał go na naukę do swego krewnego kuśnierza w Goździa, Macieja Magolona. Według nie pisanej umowy ojciec zobowiązał syna do pasienia latem krów wzamian za co kuśnierz zobowiązał s ę nauczyć go w zimie rzemiosła. Umowy jednak kuśnierz n e dotrzymał. Strzegąc zazdrośnie tajemnicy swego zawodu, nie dopuszczał ucznia do kroju i innych ważn ejszych czynności kuśnierskich. Ojciec odebrał syna od krewniaka i oddał go na naukę do Szeligi, do tamtejszego kuśnierza Michała Rudzika. Tu za naukę zap'acił 15 rubli i centnar żyta. Rudzik jak większość ówczesnych kuśnierzy był rzemieślnikiem wędrow­ nym. Z nim chodził nasz informator przez rok po okolicznych woskach pomagając w pracy i ucząc się rzemiosła Po roku nauki zaczął pracować samodzielnie wędrując przez 35 lat po całej okolicy. Pracował jako kuśnierz w nast. wsiach: Sól, Ciosmy, Dąbrowica, Dereźnia, Korczów, Gozd Huciński, Huta Krzeszowska, Harasiuki, Łazory. Ryczki, Sieraków, Derylaki, Banachy, Hucisko, Lipiny i Kamionka w gminie Krzeszów; szył kożuchy w dwóch wsiach pod Modliborzycami w powiecie Janów Lubelski, gdzie już panowała inna moda. Za wykonanie kożucha przed I wojną światową brano następującą zapłatę: kożuch prosty — 6 zł wyszywany — 8 zł tj. 1 rubel i 40 groszy. Specjalnie bogato zdobiony kożuch kosztował 2 ruble. I n f o r m a t o r z y : Maciej PRZYTUŁA ur. 1871 (zm. 1955) zamieszkały we wsi Harasiuki, z za­ wodu dróżnik, obdarzony dobrą pamięcią, doskonały znawca stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego i pa­ nujących stosunków; Jan WALUDA, ur. 1875 we wsi Łazory, a zamieszkały obecnie w Potoku Górnym, rolnik trudniący się dodatkowo bednarstwem, udzielił cennych informacji z zakresu stroju i związanego z nim rzemiosła; Wojciech ŚWICA, ur. 1876 we wsi Gozd Huciński, zamieszkały obecnie w Lipinach, ostatni z dawnych kuśnierzy szyjących biało wyprawne kożuchy, — informator z zakresu swego rzemiosła i garbarstwa. Niemniej cennych wiadomości, choć z węższego zakresu udzieliły następujące osoby: Marianna CIOSMAK lat 77 i Stanisław SKAKUJ lat 62 ze wsi Dąbrowica, — Michalina RAPA lat 84, wieś Gromada k/Biłgoraja, — Maciej DERYLAK lat 80, wieś Derylaki, — Jan SOCHA lat 72 i Agnie­ szka MACIERZYŃSKA, wieś Naklik, — Katarzyna SERAFIN lat 74, wieś Bidaczów Stary, — Mikołaj LIPIEC lat 86, Katarzyna LIPIEC lat 60 i Marianna WALIŁKO iat 78, znana hafciarka, — wieś Potok Górny, — Maria GAWŁÓWA lat 93, wieś Harasiuki, — Marianna CUDZIŁŁO łat 80, wieś Sieraków, — Wojciech PSZCZOŁA lat 77 i Maria CZEPOWA lat 75, wieś Płusy k/Tarnogrodu, — Magdalena KORZEŃ (Korzenicha) lat 92 urodzona we wsi Brodziaki, a zamieszkała w Majdanie Księżopolskim, obdarzona niezwykłą pamięcią i jasnością umysłu, — Wiktoria MAGUCHOWA lat 65, Agnieszka KRASSOWSKA lat 68 i Antoni MAZUREK lat 70 — Tarnogród, Płuskie Przedmieście, —Maria ZABŁOTNA lat 90 i Antoni ZABŁOTNY lat 67, wieś Lipiny, — Marianna ZAJĄC lat 69 i Wawrzyniec KRASSOWSKI lat 90, wieś Luchów, — Maria WRONA lat 71 i Katarzyna BIELAK lat 78, wieś Aleksandrów, — Marianna PIRÓG (Pirożycha) lat 72 i Józef JABŁOŃSKI lat 80, wieś Łukowa, — Helena POKRYWKA lat 65, Piotr POKRY­ WKA lat 65 i Antonina SIKORSKA lat 90, wieś Adamówka pow. Jarosław. Chciałam tu również wyrazić serdeczne podziękowanie dla całej rodziny PRZYTUŁÓW w Harasiu­ kach, a zwłaszcza rodzeństwu Anieli i Andrzejowi PRZYTUŁOM, u których zawsze znalazłam gościnę i skuteczną pomoc, zwłaszcza w gromadzeniu materi-.łu rzeczowego. Wyrażam także podziękowanie Michałowi BAZANOWI — a za pomoc w uzyskaniu wielu rzadkich zabytków stroju Janowi PLICHCIE z Potoka Górnego. Lud, t. XVI, Lwów 1910 r. op. cit. Zofia S t a n i s z e w s k a , Wieś Sfcidzianki. Zarys etnograficzny. Wisła t. XVI. str. 162—195. War­ szawa 1902 r. Patrz str. 166. Hieronim Ł o p a c i ń s k i , Dział etnograficzny na wystawie rolniczo-przemysłowej w Lublinie w r. 1901. W sła t. XVI. str. 334—342. Warszawa 1902. Wszystkie fotografie na podstawie materiału muzealnego wykonał w terenie i pracowni Bohdan Czar­ necki, wkładając w tę pracę niemało starania i czasu. Rysunki krojów sporządziła z wielką starannością Zofia Mirosławska. Obojgu wyżej wymienionym wyrażam tu swą wdzięczność. 33 : ; : 34 35 88 8r 88 39 BIBLIOGRAFIA A r n e k k e r Edward — Chałupnictwo sitarskie w Biłgorajskiem, Instytut Gospodarstwa Społecznego. Warszawa 1933. B a ń k o w s k i Edward — Ruś Chełmska od czasów rozbiorów Polski, Lwów 1887. B u j a k Franciszek —Studia nad osadnict vem Małopolski, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1905. 5£ �Bujak Franciszek — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie. Wydawnictwo Głównego Urzędu Ziemskiego, Warszawa 1920. D ą b r o w s k i Stanisław — Czapka i kapelusz w Lubelskiem, (odbitka z kwartalnika etnograficznego „Lud" seria I I T. VIII, 1929), Towarzystwo Ludoznawcze, Lwów 1930. ^_ D ą b r o w s k i Stanisław — Pasy lubelskie (odbitka Region Lubelski R. I I , 1929) Muzeum Lubelskie, Lublin 1929. > D o b r o w o l s k a Maria — Osadnictwo puszczy sandomierskiej między Wisłą i Sanem, Nakładem Księ­ garni Geograficznej „Orbis", Kraków 1931. D o b r o w o l s k i Kazimierz — Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Nakładem Polskiego Towarzy­ stwa Historycznego, Lwów 1930. —, F i s c h e r Adam — Rusini — Zarys etnograficzny Rusi, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossoliń­ skich, Lwów 1928. •-<* G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników redakcji Atlasu Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Poznań 1952. G a j e k Józef —Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych „Lud" T. XLI, Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1934. G r e k ó w Borys — Chłopi na Rusi od czasów najdawniejszych do wieku XVII, (tłumacz. A. Poppe i A. Rybarski), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955. G r e n i u k Piotr — Druki ludowe na płótnie w południowej Lubęlszczyźnie. Rocznik I I I Z 9/10, Polska Sztuka Ludowa, Warszawa 1949. K o l b e r g Oskar — Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa,*podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Lubelskie. Seria XVI cz I i II — Kraków 1883. ^_ K o t u l a Franciszek — Strój Łańcucki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. M a l e w s k a Zofia — Gorset w stroju polskim, rękopis złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wrocław, plac Nankera 4. M o s z y ń s k i Kazimierz — Kultura Ludowa Słowian T. 1 i 2,Polska Akaziemia Umiejętności, Kraków 1929 i 1934. M o s z y ń s k i Kazimierz — Geograficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kalendarz Ilustrow any Ilustrowanego Kuriera Codziennego ha rok 1938. R e i n f u s s Roman — Polskie druki ludowe na płótnie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1953. R u t k o w s k i Jan — Historia gospodarcza Polski der roku 1864, Książka i Wiedza, Warszawa 1953. S t a n i s z e w s k a Zofia — Wieś Studzianki, Zarys etnograficzny, „Wisła" T. XVI str. 163—71, War­ szawa 1902. S t a r e k Edyta — Strój górali spiskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Wrocław 1955. Ś w i e ż y Janusz — Strój krzczonowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Poznań 1952. Ś w i e ż y Janusz — Stroje ludowe Lubelszczyzny (w ogólnym zarysie) „Sztuka", Warszawa 1954. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1893. Wisia T. XVI r. 19j2 str. 348 i następne — Kilka wiadomości o odzieży ludowej w gubernii lubelskiej (z materiałów nadesłanych na wystawę rolniczo-przemy słowa w Lublinie w r. 1901). SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 2. Ubiory gospodarzy. Chmielek, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Janusza Świeżego. Fot. W. Sierocińska, ok. 1914. Ryc. 3. Chłopi w sukmanie i parciance. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 4. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow Biłgoraj, fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 5. Ubiory odświętne. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 6. Chłop w ubierze odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 7. K o s z u l a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kro.iu: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — mankiet h — kołnierz, i — przyramki, j — wtok (podpasze). Potok, pow. Bił­ goraj, około 1900 r. Muz. Kult. i Sztuki Lud. w Warszawie nr inw. 1577. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 19r.6. Ryc. 8. Mankiet koszuli nowego typu. Haft krzyżykowy czerwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie nr inw. 1428. Fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 9. Mankiet keszuli starszego typu, haft czeiwono-czarny. Sól pow. Biłgoraj. Muz. Kult. i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956. 53 �Ryc. 10. Koszula męska typu nowszego, haft krzyżykowy, Sól pow. Biłgoraj. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1962. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 11. S p o d n i e . I . — wściekłe portki, II. — spodnie chcłosznie, A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — krój nogawek, e — klin, f — pas. I . Lipiny, pow. Biłgoraj, n. — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Ze zbiorów Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. I . — 1664, n. - 1553. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 12. M ę s k i e o k r y c i e w i e r z c h n i e . I. — Parcianka, II. Sukmana, A — z przodu, B — z tyłu> C — części kroju: d — część przednia i tylna (poncho), e — kliny poły parcianki, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i, j — kliny przyszyte dj części tylnej sukmany. Parcianka — Potok pow. Biłgoraj, koniec XIX w. nr inw. 2233. Sukmana — Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. Muzeum Kult. i Szt. Lud. w Warszawie, nr inw. 1563. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 13. S u k m a n a . A — z przodu, B — z tyłu, C części kroju: d — płat tylni, e — płat przedni, f — klin, część poły, g — rękaw, linia przerywana oznacza zgięcie mankietu i jego ułożenie, h — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj, koniec XIX w.M.K. i Sz.L. Warszawa nr inw. 1608. Skala 1:30. Ryc. 14. Szamerunek przodu i kołnierza na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa. nr inw. 2295. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 15. S z u b a. A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju wierzchu. D — części kroju podszewki, e — płat przedni, f — plecy, g, f, i — części składające się na marszczenie tyłu. j — rękaw, k — kołnierz, 1 — mankiet rękawa, e , h —• części podszewki. Łazory, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1444. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 16. Szamerunek przodu na sukmanie. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 2295, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 17. Fragment pasa. Łukowa, pow.. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 6161 Fot B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 18. Męski pas skórzany. Sól pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum w Zamościu. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 19. M ę s k i e o k r y c i e g ł o w y t. zw. gamerka. A — widok ogólny, B —• krój. Potok, pow. Bił­ goraj, koniec XIX w., M. K. i Szt. L. Warszawa, nr inw. 2294. Skala 1:10. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 20. Torba męska zwana kalita. Naklik, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Lu­ dowej w Warszawie, nr inw. 1450. Fot. B. Czarnecki 1956. Ryc. 21. Wiązanie pasa. Potok, pow. B.łgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 22. Odświętny ubiór kobiety. Głowa i ramiona okryte chustą lnianą nadkrywką. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 23. Koszula kobieca. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1577. Fot. B. Czarnecki, 1956Ryc. 24. Kobieta w czepcu w t. zw. ćhamelce Harasiuki, pow. Biigoraj, Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 25. Zapaski. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie nr inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 19S6. Ryc. 26. Z a p a s k a. A — z przodu, B — krój, płat główny, C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, około 1910 r. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1591. Skala 1:30 Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 27. S p ó d n i c e. I . — Inisno wełniana t zw. lurka, II. — spódnica lniana t. zw. fartuch. A — z przodu, B — płaty tkaniny (połowa), C — pasek. Potok, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. I . — 1581, H. — 5359. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 28. P a r c i a n k a k r ó t k a . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju, d — płat stanowiący tył i przód (poncho), e — rękaw, Potok, Pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 5816. Ryc. 29. Dziewczyna w stroju odświętnym. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Skala 1:30. Ryc. 30. Dawne obuwie kobiet i mężczyzn. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 31. Czepek nowszego typu t. zw. Oberek. Eąbrcwica pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 1451. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 32. Czepek siatkowy, Harasiuki, pow. Biłgoraj, fot B. Czarnecki, 1956. Ryc. 33. Starsza kobieta w świątecznej koszuli i chamelce. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956 Ryc. 34. K o b i e c e o k r y c i e g ł o w y kapturek. A — widok ogólny. B — tył kapturka „denko", C — pliska do wykończenia denka od dołu, D — część okalająca denko z boków i z góry. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 1565. Skala 1:15. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. Ryc. 35. Kapturek kobiecy. Biszcza, pow. Biłgoraj M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. 1729. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Ryc. 36. Kobieta w kożuchu. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 37. Kożuch A — z przedu, B — z tyłu, C — części kroju: d — część tylna dolna, e — plecy, f — części rękŁwa, g — poła — bek, h — górna część przodu z wyłogiem, i — przednia część poły, j — kołnierz. Harasiuki, pow. Biłgoraj około 1805 r. M. K. i Sz. L. Warszawa nr inw. 5918Skala 1:33. Rys. St. Z. Mirosławska 1956. 1 54 l �Ryc. 38. Sposób zdobienia fałdy bocznej na kożuchu, Harasiuki, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr. inw. 5918. Fot. B. Czarnecki. Ryc. 39. Zdobienie przodu i sposób zapinania kożucha. Harasiuki, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr. inw. 1591. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 40. Ż u p a n . A — z przodu, B — z tyłu, C — części kroju: d — płat przedni, e — plecy, f-h — części stanowiące sfałdowanie z tylu, i — rękaw, j — kołnierz, k — polowa wierzchniej części kołnierza, 1 — mankiet. Naklik, pow. Biłgoraj, koniec XIX w. M, K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Skala 1:30. Rys. St. Z. Mirosławska, 1956. Ryc. 40a. Fragment krajki. Naklik pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 6190. Fot. B. Czar­ necki, 1956, Ryc. 41. Zdobienie żupana. Lipiny pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2275. Fot. B. Czar­ necki, 1956. Byc. 42. Fragment haftu zatyczki. Przysiadki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 43. Przy kądzieli. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 44. Płótno „czynowate", Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 45. Płótno na koszule. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 46. Fragment materiału na burką t. j . samodziałową spódnicę wełnianą. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 47. Fragment tkaniny na spodnie t. zw. chołosznie. Potok, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 48. Wyplatanie kapelusza z psiorki. Harasiuki, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 49. Rękawice i przyrządy do ich wykonywania. Potok, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 6163. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 50. Kapelusz z żytniej słomy t. zw. strzępki starszego typu. Dąbrowice, pow. Biłgoraj. Ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, nr inw. 1467. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 51. Deska do drukowania płótna. Tarnogród, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. w Warszawie, nr inw. 3791. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 52. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1056. Ryc. 53. Fragment haftu zatyczki, tkaniny służącej do owinięcia chamełki. Naklik, pow. Biłgoraj. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 54. E l e m e n t y z d o b n i c z e ubioru biłgorajskiego. 1—13 na płótnie, 14—16 na skórze kożucha 1—koseczka, 2—drabinka, 3—paseczek, pręcik,-dróżka, 4—obrucka, dziergana, 5—pastczek i ząbki, 6—gwiazdki, 7—krzywólka, 8—mereżka, 9—łapki, 10—kóika parowe, podwójne, 11—kółko, 12—kół­ ka potrójne, 13—po pięć kółek, 14—łapki, 15—skrzyneczka. 16—gwiazdki: Na podstawie orygina­ łów ze zbiorów Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Rys. St. Mirosławska, 1956 r. Skala 1:1. Ryc. 55. Przyramek koszuli kobiecej. Potok, pow. Biłgoraj. M. K. i Sz. L. Warszawa, nr inw. 2240. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 56. Spinka do koszuli. Naklik, pow. Biłgoraj. M. K. i S. L. Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1956. Ryc. 57. Mapa I zasięgu ubioru btłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz z niektórymi elementami ubioru. Ryc. 58. Mapa I I zasięgu ubioru biłgorajsko-tarnogrodzkiego wraz, z miejscowościami przeprowadzonych badań. Ryc. 59. Tabl. barwna, mai. Zygmunt Klimczyk. Rysunki kroju wykonała St. Z. Mirosławska. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — Obecny stan stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział n — Historyczny rozwój stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, str. 11. Rozdział III — Zasięg ubioru biłgorajskotarnogrcdzkiego, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis stroju męskiego, str. 15 Rozdział V — Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 17. Rozdział VI — Ogólny opis stro.,u kobiecego, str. 26. Rozdział VII — Szcze­ gółowy opis stioju kobiecego, str. 28. Rozdział VIII — Wjtwórcy i materiały, str. 40. Rozdział IX — Zdob­ nictwo, hafty, szamerunki, aplikacje, str. 43. Rozdział X — Higiena i przechowywanie odzieży, str. 46. Rozdział X I — Charakterystyka źródeł, str. 47. Przypisy, str. 50. Bibliografia, str. 52. Spis ilustracji, str. 53. Spis treści, str. 55. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 56, streszczenie w języku angiel­ skim, str. 60. �K p a T K o e koctkjm BH^ropaWcKo-TapHorpyncKHH BTopofi n o j r O B H H e XIX hoch/ih Topbix b. Oh Bbicryna/i oxBaTbiBaeT c o B e p i u e H H O pa3jiHWHyio, H 3 J i o w e H H e nBa Ha M e « j i e c H b i x TeppHTopHax 3auiTaTHwx THnHMecKH MemaHCKyK) n e p T Ó H J i r o p a H C K O - T a p H O T p y A C K o r o KOCTiOMa u H a e r o koctkjmob n o B J i H a / i H K a p i y ) . B K O H u e XIX (pH3HorpacpHHecKne — H3 Ha h peKH TaHeB TapHorpyA, pa3BHTne spyrnx h nojiHTHHecKHe n o A BjiHHHHeM r o p o f l C K O H 6acceHHa BH/iropaK oflewfly. BbinejieHHe ycJioBHH o S n a c T H koctkjm stot crojieTHa ropowa WHie/iH ko- HHAHBHAyajibHbix mo6.riHHCKHx perHOHajibHbix (cmotph rpaHHUbi CTapbix pa3AejiOB Moflbi H a H H H a j i bo nodeneHHO Hcne3aTb. B O H H y h n e p H o f l H a c T y n a r o m e r o n o c n e H e e A e c a T H j i e T H a mowho CHHTaTb r p a H H u e f t Bpekotopoto Ó H A r o p a f i c K O - T a p H o r p y f t C K H H koctkjm H e n p o c y u i e c T B O B a / i . Oh c o x p a H a j i c a b T e n e H H e HawSo/iee npoflojiKHTe^bHoro B p e M e H H b n p H x o f l a x : iIotok T y p H b i , Hununu w Pyra K m e i n o B C K a . P a c c M a T p H B a e M b i H koctkdm, bo K O H u a C B o e r o c y m e c T B O B a H H a c o x p a H H J i M H o r o a p x a H K e c K H X n e p T . B a H m e f i i i i H e — nepByKD MeHH, 3to: MHpoByra flajibiiie npHMeHeHHe npH noiiiHBKe MOTHB TKaHefi H3«e.nns! — xo/iCTa h mepcTaHoR flOMauiHero cepMar h „napiaHOK" a Tanwe BbiiiiHBKa c 6 e H H o w e H C K o f i ofle>Kflbi. H3 hocsit coSpaHHaMH. L i l i y K H JlKDfloBeR) b koctkdm y w e JleTOM e r o nOA nieeH rjiy6oKnfi Ohh HaxoflHTCa b ÓHuroraScKo py6axa, KyjibTypbi h mowho 3a6pomeH. noHMO rocnoACTBOBaji 3to O c o - Kacae-rca H3 tojktoh HapoflHoro hjih nojib3yacb HCKyccTBa (My3eyM KyjibTypbi JlioÓJiHHe. koctkdm o u i H M a j i c a oneHb npocToro 3aBa3biBaeMbifi no n o K p o i o cxo«He h hhx ToubKo SojibiiJOH CKpoM- noKpoa, LUTaHOB. P y 6 a x a —: „ n u j H p a M K O B o r o " 3acTe>KKOH pa3pe3, 3acTerHBaeMbifi kojkh, xo^LU,eBofi T K a H H , noBepx o3HaK0MHTbca My3ee b K p a K O B e h T a p H o r p y f l C K o f ł 06/iacrH M y w c K o H HouieHHaa H a T a r H B a j i H „ x o f l a K r i " M3 B O J i o B b e R KpacHofi lyiHHHaa noKpoa HMejia hoth Ha jieHTofi. cnoco6e HouieHHa c „Kepnu,aMH„ ropiieB 30). (pHC. B XIX b. KOHue noBepx py6axH 17,). h BepxHKDK) oflOKfly 3HM0H MepKy" (pnc. 6ejibift 6bijin „xonaKH" 3 a c i e r H B a j i n KowaHbiM npoflo/iroBaToro h b My3ee b Sraorpa^HsecKOM cocTaBJiajiH uiTaHbi noKO/ieHH, nojioTHaHaa coBepiueHHO B p e M a c o p H T H H a j i a M H s - r o r o KOCTiOMa BapuiaBe, ApeBHHH, HomeHHbiH HodbKD. jieia b KOTopofi My>KCKoro KOCTiOMa TOJibKo ^ n i u b A a B H H e x o j i u r e B b i e ixnahbi h py6axy n o B e p x B HacToamee crapHKH. My3efiHbiMH (pnc. crewKofi, cnHpajiH. Tpaj;nu;noHHbiH 6 n j i r o p a 3 c K O - T a p H o r p y f l C K H H u TKaHH, n o n p o a npoAOJiroBaToe uenoMHofi n o h h o BMecTo jieraM (puc. 19). A o n o j i H e H H e M fly6neHbiH cocTaBJiana 3,28), k ,,napTaHKH", KO>nyx H3 b saMeHeHbi MywcKOM noacoM, yKpameHHbiM t. KOTopofi MywHHHa MywcKofi kocthdmc H a 3 . „ n a p i a H K a " , t. e. HafieBa/iH HafleBa^ 3HMHefi bha cepMary h Ha ro^OBy 6biJin i n e p c T a H b i e 0fle>Kflbi h t. H a 3 . „ K a 6 3 e . n 8 M H " no^OTHaHoro njiama co^OMeHHyio m ^ a n y . OraH c rojreHHui.aMH. canoraMH TWCHyruM opHaMeHTOM B noKpoa 6onee xo/ioflHbie uiepcTaHyro UiTaHbi t. manny — ahh „ra- „xojióluhh" Ha3. obhhhok.'' y K p a n j e H H a b MywcKOM Kocnoiyie OTjiimajiHCb CKpoMHocTbto. C e p M a r a h m a n n a „ r a i n e p K a " , H c n o j i H a i o m H e BawHyro BepeBKofi msa H3 po/ib b oópaflOBOM 14,16). u 3 e T H 0 H hhth (pHC. CBaiieÓHOM Hapafle, YKpamajiHCb Tanwe (puc. 37, 38 h HMeim yKpameHHa b BHfle oSmHBKH CHHeH mepcTaHofi ctcjkkh h y K p a m a t o u i e r o KOCTiOMa npon3BOAmiHCb KOH<yxH; n p w n p H M e H e H H H a n n / i H K a i i H H , 39). B c e nepenHCjieHHbie nac™ MymcKoro HCKJlKJHHTejlbHO A e p e B e H C K H M H T K a H a M H , nOpTHblMH, H C K O p H 3 K a M H . koctiom >KeHCKHH 6bin r o p a 3 A o 6 o r a n e meHHHfi. JleTOM, b npa3AHHHbifi pa3pe30M cnepeAH, Hapaa „ 3 a n a c K a " 6bma H3roTOB/ieHa H3 oTHomeHHH Ko/iHMecTBa c o c r a B H b i x noA m e e f i 3acTerHBaeMbiM BaeMaa „cpapTyxoM", yK/iaAbmaeMaa b BxoAmia nojioTHaHaa jichtoh h BAojib CBoefi Aayx a^^hhot xoah^h CHMKaMH" ( p n c . wa^a ro/ioBy HaAeBaAa 56 56, t. h. Meneii, jieTOM c 57). B HenOKpbiTOH CBaAe6Hofi tojioboh CBHTe h bo b ckji3akh, K O T o p u e h c n o w e H a b cjja^Abi. B xoAda a raóny bojioch BpeMa uepKOBHbix Ha3biBaeMbifi nojiOBHHbi 24). flo xojicTa, Ha3biTaKwe b kocu h 3aniieTaJiH noflCTpHraAa (pnc. ynpa- npnr.nawnBa.nncb. KOHue H3 n e n a T H o r o n o ^ o T H a , 6oJibmHX h MaiepHana ajihhhot roSna, c u i H T a a H3 MeTbipex „ n o f l B C T O H W H H K O M " (pwc. 29). > K e H m H H a „xaMe^Kofi" Haciefi, „nmHpaMKOBoro" noKpoa c rnyóoKHM 0Kpy>KH0CTH c A3BHHM „ c p a p T y x o M " »ceHLu,HHa H M e n a b C B o e M H a p s A e JJ,eBymKH py6amKa bojiocu XIX b. XIX t. H a 3 . panoM hx ,,ko- npHmnHHHBaJiH npa3AHecTB flo Bena „Ma^eBaHKH". fleBymna Hapa- KOHiia y x a a Ha ro^oBy b KasedBe ogyBH weHinHHbi �hochjih „xonaKH", no3*e 3aMeHeHHbie noKynaeMHMH „HaftKpbiBKa" — H a rojioBy h n j i e n n n o j i o T H a H a a nojioTHa n u a T O K p a 3 M e p o M HHSM H a B 1 5 0 x 1 5 0 cm. ,,6ypKa" a TaKme nojioTHa, c nepBoR nojioBHHe jrjCr.eHbix io6Ka H3 obmhhok, noxowaa xoJiCTsmo-ixiepcTsiHOH n o noKpoio h X I X b . CEafle6HbiH BooSme, npH yKpame- Hapaiie „ > K y n a H " ( b h a co3flaHHH weHCKoro noJiOTHaHbie nacrH w e H C K o r o cocToaji H3 n o j i o T H a H o R copoHKH, mothb Hapaiia Hapaiia TBopvecKaa cnnpajiH, HHBeHiiHa npoaB.na.nacb b 6ojibijjeR BbiixiHBKe. n p H nOMomn KOTopoR (pwc. 52, 53, 54, 55). B b i i u H B K a , n p w M e H a i o m a a HaKHflKax h n e n u e B b i x BbicTynarouxHR „3aTbiHKax". u e n o H H b i R l u o b , Bbi- TocnoflCTBOBajT b HeR TaM TaKHie b p a c n H C K e 6yjiOHHbix creneHH> yKpauiHBajiHCb Heo6biKHO- o6pa,n,oBbix M a T e p H S , H3 K O T O p o R LQHJ1H flaBHHH TpaflHUHOHHblR 6 H . n r o p a R c K O - T a p H O r p y f l C K H R KOCTfOM T K a s a M H , KOTOpblX H a 3 b I B a j l H ,,KHOnaMH". c e p M a r a h „ x o h o l u h h " E a j i a n H b c n e u H a j i b H t i x c y K H O B a J i b H s x , np^HCTpoeHHbix H BbllXlHBKOH JlbHaHblX fleTa/iefi OHOKflbl 3 a H H M a j l H C b oflHano He HMejio HHKorfla x a p a K T e p a peMecna. flepeBCHCKKe Hao6opoT, , , n a p T a H O K " , c e p M a r h K o w y x o B , n p w H a n o cpopMy n p o t f j e c c H H . h cKopHaKH, BeflyuiHe o 6 h h h o CTpaHCTByroiuHH o 6 p a 3 C n H C O K H3flenHR npOH3BOflHJiaCb LUepCTSIHyK) MaTepHK) H a k BOflaHbiM M c n b H M i i a M . UlHTheM n O p T H H X H H BbiniMBaJlbLUHUbl. 3aHaTHe niHTbe BepxHHX 3aHHMajiwcb naCTeR M y w c u o R oflewflbi — s t h m nejiOM B e p e B e H C K w e nopTHbie >kh3hh. HJIJlKjCTPflLlH Phc 1. T a p a c i O K H , y e 3 f l E n j i r o p a R . O o t o B . H a p H e u K o r o , Phc. 2. KocTKDMbi KpecTbaH. XMexibHHK, fj 1956. ye3fl BHjiropaR. H 3 co6paHHH SlHyma C B e w e r o . Ooto CepoiiHHb- o k o j i o 1914 r. Phc 3. K p e c T b a H e Phc. 4. f l p a s f l H H H H b i e Hapaflbi. F a p a c i O K H , ye3fl Phc 5. ripa3AHHMHbie H a p a A b i . FapactOKH, ye3fl Phc. 6. K p e c r b a H H H Phc 7. > K e H C K a a e ixiepc™ smii. HCKjnOHHTejlbHO H a M e C T e HapOflHblMH ckoh, (papiyKa b. c e p M a r y n o J i y K a c p T a H a ) H3 c a n c p n p o B o R c p a 6 p H H H o R OHa o c o S e H H O b 6 o r a T o R CTynana Ha copoHKax, nepejiHHKax, nacxa^bHbix HeBecrw MepeBHKH. npw MywcKHX. CKa3biBa/iacb BeHHO j i p e B H H R Hapaii b c s k m x yKpameHHH, cepMarH, „ n o i i E C T O H > K H M K a " h , , x o j i a K O B " . B KOHiie X I X (pHC. 40) H , , X O f l a K H " 3to yKpameHHeM H a C p a c H B a j i H H a c e 6 a , c l u h t h h H3 flByx KycKOB 3hmoR weHCKHfi k o c t k d m A o n o J i H H n a r u y S a H 3 Gejibix C c y K M a H y " ) 3aMeHHji b CBaiiegHOM h uejibHoro KycKa „u,h>k- HsSpouieHHaa MySKCKOH KOJKyX. H nepeflHHKa 6 e 3 0 qeM 3aMy>KHeR weHinHHbi Cbijia HaKHflKa b B H f e b B H i i e BbiixiHBKH H a f l o j i 6 o m (pHC. 22), B o BpeMH H e n o r o f l b i MaiepHH, t . H a 3 . — SauiMaKaMH-MepeBHKaMH h n o / i y c a n o w K a M H inaMH". B o BpeMa xopoiueR n o r o f l w , jieTOM, B e p x H H M n p H K p b i T n e M b cyKMaHax a npa3flHHHHOM — 3aflHHR, rioTOK, ye3fl Phc. 8. M a H w e T a Phc. 9. M a H w e T h „napTaHKax". F a p a c i O K H , ye3fl E n j i r o p a R , <poTO B . H a p H O i i K o r o 1956. A — c o p o n K a . f — kocthdmc B n j i r o p a R . cPoto B . H a p H e u u o r o , 1956. B H / i r o p a R . cPoto H a p H e u K o r o , cnepenn, B — p y K a B , g — MaHiueTa, B a p u i a B a . JSTs 1577. O o t o B . copoHKH C T a p o r o C — C33ah, h — BHuropaR, o k o j i o 1S00 r. h h b . copoHKH, y R p a m e H H a a 1S56. T a p a c r a K H , y e 3 f l BHjiropaR. O o t o B . H a p H e i i K o r o , nacTH n o n p o a : d — — BopoT, i — ,,nuiHpaMKH", 1956. nepe^HHR j „btok" KycoK, (noflnambe). N° 1577. c H H e - K p a c H o R BbiixiHBKoR. fljiaMyBKa, y e 3 f l ^ p o c n a B . M . K. h LU,. J l . HapHeuKoro. THna, KpacHO-MepHaa BbiLUHBKa. Cynb, ye3fl B n j i r o p a R . M . K. a 111. / I . B a p r u a B a . Hhb. N° 1577. O o t o B . MapHeuKoro; 1956. Phc 10. M y w c K a a c o p o H K a KyjibTypu Phc. 11. L i l T a H b i . 6oJiee h o b o t o T H n a ; KpecTHKoo6pa3Haa BbiiLiHBKa. Cyjib h niTyKH JlrosoBeR b B a p a i a B e . I. — „ B c u . e K . n e " noKpoa: d — I. — Phc. 12. 1. — nopTKH, I I . i x u a H b i — noKpoR u i T a H H H , e — JlnnnHbi, y e 3 f l B H j i r o p a R . b BapmaEe, „ n a p T S H K a " , II. — KJiHHba, n p n u j H T b : e Phc — cyKMaHa, A — 15. > K e H C K a a naCTH noKpoa: d — g — BopoT, h — nepeAHaa MaHtKeTa, i , j — noTOK, y e 3 f l BH/iropaR, KOHeu X I X b., KOHeia X I X A — noflK^aflKH, BopoT, 1 — HapHeuKoro, 3aiiHHR KycoK, e — b. B a p u i a s a , jNs 16C8 MauiTa6 1:30. cyKMaHbi. FIotok, y e 3 f l B H j i r o p a R . M . K . h LU. J l . b B a p u i a B e Hhb. 1956. cnepeflH, B — e — C3ap,H, C — nepeflHHH KycoK, f — 1 MaH.weTa pynaBa, e , h cyKMaHbi. hhb. nepeflHHH, h • — BopoT. L b„ BapmaBa, hhb. nepeaa noKpoa: d — pyKaB. j i H H H e R o6o3Ha :eHO c r n 6 MaHHteTbi h e e y n / i a i i , h bopothhkq uiy6a. pyKaB, k — 16. 0 6 u i H B K a B. riapTHHKa — c n e p e / j H , B — C3anH, — C h s c t h nacTb no^bi, g — kjihh, nacTH n o K p o a Phc CBa3AH, C — r 14. O S m H B K a n e p e j ; a j — H o t o k , y e 3 n B n n r o p a R , KOHeu X I X b . H 3 c o S p a H H R cnepefiH, B — k 3aflHeR nacTH c y K M c H b i . JMs 2259. cIooto B . H a p H e u K o r o , Phc. nacTH f — • noac. kjimh, KiiHHba n o j i u napTaHKH, f — p y n a B , T a p a c i O K H , y e 3 f l B n n r o p a H , KOHeu XIX Phc. 1956. „ x o j i o u i H e " . A — cnepeftH, B — C3aflH, C — jNs 2233. C y K M a H a — F a p a c K D K H , ye3fl B H / i r o p a R , j i O H e u X I X b . h h b . A2 1563, B a p u i a s a . M a u j T a S 1:30 13. C y K M a H a . A — f II. — ye3,ii B n j i r o p a R . M y 3 e y M Ns 1962. O o t o B . M a p H e u K o r o , Hhb. Ns I — 1664, II. 1553 Macra6 1:30 H 3aflHaa naCTb (noHHo), e — hhb. HHBeHTapHbiR ! — nacTH cnHHa, noKpoa H3 B H e u i n e R g , f, i — • n a C T H MacTH n o A K / i a R K H . fljia tk3hh, D — CKjiaflOK J l a 3 o p b i , ye3fl C3aflH EnjiropaR,, Jyfs 1444. MamTa6 1:30 FIotok, ye3A SHnropaR. V". K. h C . B a p u i a B a , Hhb. N° 2295. O o t o 1956. 57 �Phc. B. Phc Phc. Phc. híchcroto 17. O p a r M e H T MapHeuKoro, noaca. TyKcma, ye3n BHAropañ M. K, h LU. B. 18. M y » t c R o ñ R o w a H b i ñ n o a c . Cynt.. y e 3 f l BHAropañ. H3 coöpaHHn HeuKoro, 1956. M y a t c K o ü t o j i o b h o h y 6 o p , t. H a 3 . „ r a M e p R a " . y e 3 f l B H A r o p a ñ , R O H e ñ XIX b., B a p u i a B a , hhb. J nTs 2294. 19. 20. M y w c x a g KW BapuiaBa Ooto 75,'56. 1956. cyMRa. Ha3biBaeNiaa , Ka/iHToñ". HaRAHR, A b 3 a M o c i i e . Ooto B. My3ea o6luhh bha. B — — noRpoñ. Hap- FIotok, M a u j T a S 1:10. ye3A BHAropañ. H3 co6p. M. K. h LU. JL, Hhb. N° 1450. Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. B a 3 a H H e n o a c a . IIotor, yenjx B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. n p a 3 A H H H H b i ñ H a p a A « e H m H H b i . r o A O B a h riAeHH n o K p b i T b i n j i a T K O M H3 A b H a H o ñ tkshh —t. H a 3 . „ H a R p b i B R o n " . Ooto B . M a p H e u K o r o , 1955. > K e H C R a a c o p o n n a . ÍIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p u i a B a . Hhb. NS 1177. Ooto B. H a p HeuRcro, 1956. „ X a M e A R a " H a r o A o e e « e H i u H H b i . T a p a c r o R H , y e 3 A B n / i r o p a ñ , Ooto B . M a p H e q K o r o , 1956. I l e p e f t H H R . r a p a c i O R H , y e c f l E n j i r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. 3 a n a c k a. À — c n e p e A H , B • — n o R p o ñ , ochobhoh n y c o R , C — n o a c . ["Iotok, y e j i e B H A r o p a ñ , BapuiaBa. Phc. Phc. 21. Phc. 23. Phc Phc. Phc 24. 26. Phc. 27. KD 6 km. 22. 25. r OROJio 1910 r . B - s a , hhb. cnepeAH, uiaBa, Phc. xoACTSiHO-LuepcraHasi, B— RycRH tr3hm N° I. — hhb. 28. K o p o T K a a jiaioiiiHH „ n a p u H R h 3aft nepen Ns K 148 56. MaiUTBÖ II. — 5359. M a u j T a ô Phc 31. H e n H H R 6 o A e e H O B o r o Ooto IIotor, t o Ö R a , t. h. „ c p a p T y x " . A — B H A r o p a ñ , KOHeu, C — XIX noKpoa: d — nacTH ye3fl B H A r o p a ñ , Hapane. TapacioRH, ye3A B H A r o p a ñ . rana t. H a 3 . „ o o e p e R " . B. MapHeuRoro, Bap- Bena. KycoK cocraB- XIX b. B a p u i a B a , hhb. KOHei4 Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. Ooto B . M a p H e t i K o r o , 1956. floMEpoBHua, y e 3 A B H A r o p a ñ . M. K. h LU. Tl. BapuiaBa, 1956. M a u n a ô 1:30. Phc. Phc. 33. n o > K H A a s Phc. 34. > K e H C K H ñ r o A O B H o ñ y6op - — „ R a n T y p e R " ( R a n K o i n o H H H R ) . A 32. Meneu,, H a 3 b i B . ye3A 1:30. A — c n e p e A H , B — C3aflH, a". xoAcraHaa FIotok, noac. — oöyßb AeByiiiKH. TapacroRH, ye3A B H A r o p a ñ . npa3AHHHHaa NS 1451. c ,,6ypRa", 1:30. 30. ^ t a B H a a Hhb. 1:30. h. (noHso), e — pyRBB. b npa3AHHMHOM fleByujRa t. (noAOBHHa), 1581. II. — Phc. Phc 29. A° 1591. M a u i î a ô I. — t. e. c e T H a T b i ñ . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1956. b n p a 3 A H H H H o ñ c o p o H R e h „ x a M e J i K e " . IIotok, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p - ,,caTROBbi" >KeHUj,HHa HeuKoro, 1956. „ A e H K o " ( A O H b i i i i R o ) , C — C R u a f l R a A-na c j j o p M H p o B a H K a A O H b i u i K O no c T o p c H a M Phc 35. Phc 36. Phc 37. K o m y X, — A — 39. C n o c o ö A — ROKyxa. cnepeAH, okoao 1S05 cPoto B. Hap- 1956. HapHeuRoro, nepeAa 1759. HH>RHaa w a c T b , — e c OTBopoTOM, i — r. B a p u i a B a , hhb. NS 5918. cnHHa, nepeAHaa M a w T a ö 1:33. h LU. JI. H a Ko>Ryxe. T a p a c i O K H , y e 3 A E H A r o p a ñ . M . K . TapacroRH, B — ye3A HaRAHK, ye3fl C — C3aflH, CKAaAOK C3aAH, i — a™ MaH»íeTa. 40a. c P p a r M e H T hhb. JnTs Bap- E n j i r o p a ñ . M. K. h LU. J l . B a p m a B a , KW 75/56. HapHeuRoro. — nacra 1 — Phc. OaAAbi nacTb, — ORpywaiomaa 1:15. BapuiaBa nacTb caAHaa — HacTb 141,55. 40. >K y n a h. f-h öokoboh 3acTerHBaHHH <t>oTO B . BepxHaa BopoT. TapacKDRH, ye3A B H A r o p a ñ , — 38. C n o c o ô y R p a i r e H H a inaBa. KW Phc. N° 1565. M a u i T a ô — HaciH n o R p o a : d — 3aAHaa cnepeAH, B — c3aAH, C MaCTb p y K a B a , g — n o A a — c6oRy, h — MacTb n o A b i , j Phc, B a p u j a E a , hhb. ^Kêhcrhh MenwHK. E H U i a , y e 3 A B H A r o p a ñ . M . K . h LU. JL, HeuRoro, 1S56. > K e H u i H H a b K o w y x e . T a p a c r o K H , y e 3 A B H A r o p a ñ . «Joto B . f Phc. h CBepxy. oöihhh bha, B — AOHbiujRa CHH3y., D — nacra pyRaB, j — BHAropañ, noRpoa : d — BopoT, k — R O H e i i XIX b. B a p i u a B a , RañMbi. NaRAHR, y e 3 A ' ' B H A r o p a ñ My3. K . h LU. J l . , nepeAHHH nojioBHHa hhb. KycoK, e — EepxHeñ nacTH Ne 2275. K a c u i T a ô BapuiaBa, Hhb. NS 6190. cnHHa, BopoTa, 1:30. Ooto B . Map- HeuRoro, 1956. Phc. 41. l / R p a i u e H H e E. Phc. Phc Phc Phc Phc 42. c f p a r M e H T 58 ye3A EnAropan. M. K. h LU. Jl. BapiuaBa. bkujmbrh „3aTbiHRH". ílLUHcaAKH, y e 3 A E H A r o p a ñ . Ooto Xoact xoact. IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . <toT. B . H a p H e u R o r o , IIotor, y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , M a T e p n a A a H a „ 6 y p R y " t. e. u r e p c T a H y i o A O M O T R a H H y i o B. HapHeuRoro, 47. O p a r n i e H T TRaHH HapHeuRoro, NS 2275. cj>oTO E . H a p H e u R O x o , Ha copoKKH. 46. O p a r M e H T Hhb. <Î>oto aab 1956. B . H a p H e u R o r o , 1S56. 44. „ H u H O B a T b i n " 45. E. Phc. Phc. JlnnHHbi, 1956. 43. 3a R y A e A b K ) . T a p a c i O R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto Phc. wypaHa. HapHeuRcro, 1956. 1956. KÔRy. IIotok, ye3A BHAropañ^ 1S56. H3TOTOBAeHHa iiiTaHOB, t. Ha3. „xoAOuiHe" üotok, ye3A BHAropañ. Ooto 1956. roctkjm M a A b M H K a . T a p a c i C R H , y e 3 A B H A r o p a ñ . Ooto B . H a p H e u R o r o , 1S56. h o p y A H a A A a H 3 r o T O B j : e H H a hx. IIotok, j e 3 A B H A r o p a ñ . M. K . m LU. J l . , Ns 1450. Ooto E . H a p H e u , K o r o , 1956. 48. J l e T H n ñ 49. P y R a B w u b i BapiuaBa. Hhb_ �Puc. 50 I l l A s m a H3 p w a H O H COJIOMM, T. H a 3 . „ C T U i e M n K H " g o j i e e H3 c o 6 p . M. PHC 51. PHC. 52. OparMeHT flocna fl^a PHC 53. OparMeHT K. H l i i . JI., BapmaBa, nenaiaHMsi n o A O T H a . T a p H o r p y n , B b i m H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. y e 3 A B w / i r o p a H . CPOTO B . ye3fl PHC. 54. MapneuKoro, B. <J>OTO yKpamatoiiiHe 4 — ,,npy>KKa", „oópyuKa", L ,,rBsi3flKH", (3Be3flO :KH), yesp; E H A r o p a f i . — 14 6 n n r o p a f i c K o r o „npaÓHHKa" 5 — „H3erpaHbi", 7 — „KWHByyAbKa", BaHHH o p n r H H a A O B pocAaBCKofi, PHC. 55. T. PHC. 56. 3anoHKH HeuKoro, PHC. PHC. 57. 58. MacaiTa6 OOTO. B. 59. 1956. nepeB5T3biBaHHa „ x a M e A K H " . M a K A H K , nocnoHa. T. e. „nas^eK 8 — H 3OM6KH" — 1—13 jieCTHHHKa. 11—„KyAKa", (cyHAynoK), 12 — 16 — H a x o A C T e , 14—16 3 — ,.nac3HeK", (T. e. , , j i a n K H " , 10 — TpofiHbie „TBSISAKH" (3BC3AOHKH). MyseyMa KyAbTypbi H LUTyKH JIIOAOBSH B B a p m a B e . coponKH. FIOTOK, y e 3 A E H A r o p a f t . 6 — „KyjiKa 13 — „KyAKa", — .,np3Hu,HK", nosjccm H 3yóHKH), „ r - i e p e w K a " (ceTOHKa), 9 — H MaHweTa no Ha PHC. nsTb OCHO- CT. MH- K MywcKHM P y 6 a u j K a M . M. K. H LU. JI. BapmaBa. HHB K. H LU. JI. BapmaBa. CPOTO B. Hap­ K 0 C T K ) M a COBKCCTHO C H e K O T o p b i M H 3Ae- 1956. HaKAHK, ye3fl EnAropaft. M. 1956. K a p T a I pacnpocTpaHeHHa 6 H A r o p a f i c K o - T a p H o r p y A C K o r o MeHTaMH KOCTIOMa. Kapią pacnpocrpaHeHHsi II HapHeuKoro, oÓBepTbiBaHHH „ x a M e / i K H " M a K J i H K , 1:1. HapHeuKoro, C npo3eAeHHbIMH PHC „CKLUHHeHKa" H3 c c 6 p a H H H 1956- Ha3. „ n u j H p a M e K " Jvf2 2140. — „JianKM", 15 BH/iropafi. 1954. n a p o B 3 " (T. e. n a p o B b i e KO/iecHKH), ABOHHWC, „KyAOK", CPOTO B. T K a H H , c n y w a m e n P,na HapHeuKoro, SJieMeHTbi JJ,OM6poBue, y e 3 A 1956. KO>Kyxa. 1 — „ K o c a n n a " , 2 — Ha K o w e rana. TKaHH, CAyiKauieH B b i u i H B K H H3 „ 3 a T b i H K H " , T. e. EnAropafi. flpeBHero 1S56. SHAropaRcKo-TapHorpyACKoro KOCTIOMa c 0A03HaneHHeM MecrHocreH HCCAeAOBaHHHMH. UBCTHOH nAaHiiieT. PHC 3. KAHMHHK8. CoflepiKaHwe BBeAeHHe, I~AaBa I I — c r p . 3. I — HnaBa HcTopHwecKce Hacrosmiee pa3BHTne CTpaHeHwe Ó H A r o p a f i c K O T a p H o r p y A C K o r o CTKDMa, C T p . 15. caHne w e H C K o r o VIII — ["ziaBa V IloApoÓHoe KOCTKDM3, C T p . 26. npoH3BOAHTeAH H x p a H e H H e 0Ae>KAbi, KpaTKoe — H TAaBa 6HAropaHCKO-TapHorpyACKoro KOCTIOMa, C T p . 14. XI H3Aoa<eHHe H a p y c c K O M H3biKe, KOCTIOMa. C T p . 11. I~AaBa I V — 06mee onncaHHe MywcKoro KOCTIOMa, C T p . 17. TAaEa VII McTepHaAbi, C T p . 46. coCTOHHne 6nAropaficKo-TapHorpyACKoro •— CTp. <0. -— floApoSi-toe Tnasa IX H3AO>KeHHe HCTOHHHKOB, 11. pacnpo- onncaHne MymcKoro K O TAaEa V I weHCKoro — • YKpameHMsi, XapaKTepnCTHKa C T p . 56. onncaHne KOCTIOMa, C T p . I~AaEa I I I — — 06inee K o c r i O M a , CTp. 28 CTp. 43. CTp. 53. Ha a H r A H f i c K O M s o u n e , TAaBa X — CopepHOHHe, CTp. 60. onHTAaBa FHrneHa CTp. 55. �E N G L I S H The l e r s of a n a r e a s i t u a t e d i n the m i d s t of The S U M M A R Y B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w a s w o r n i n the s e c o n d half of the 19th c e n t u r y b y the d w e l ­ w o o d s i n the h a s i n of the river Panvia. c h a r a c t e r i s t i c features of the B i ł g o r a j a n d T a r n o g r ó d c o s t u m e w e r e i n f l u e n c e d a n d d i f f e r e n t i a ­ ted f r o m the other folk costumes of the L u b l i n r e g i o n b y p h y s i o g r a p h i c a l c o n d i t i o n s of this a r e a a n d b y p o l i t i c a l b o u n d a r i e s c a u s e d b y the p a r t i t i o n of P o l a n d (see m a p ) . T o w a r d s the e n d of the 19th c e n t u r y this folk costume g r a d u a l l y b e g a n to d i s a p p e a r u n d e r the i n f l u e n c e of W o r l d W a r I a n d the f o l l o w i n g ten years period may be townfashion. c o n s i d e r e d as the l i m i t of time beyond w h i c h the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d c o s t u m e d i d not s u r v i v e . F o r the longest t i m e it w a s i n use i n the p a r i s ­ hes : P o t o k Gorny, Lipiny and Huta Krzeszowska preserving most i m p o r t a n t w e r e : the u s e of h o m e - s p u n to the end m a n y archaic features. T h e l i n e n a n d cloth, the oblong poncho cut of o v e r c o a t s (suk­ m a n y a n d p a r c i a n k i ) a n d the use of a coil s h a p e d c h a i n - s t i t c h i n the e m b r o i d e r y . The traditional B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d costume is a l r e a d y q u i t e g i v e n up, e s p e c i a l l y b y w o m e n . the f o r m e r m a n ' - s c o s t u m e only old m e n s t i l l w e a r trousers a n d s a c k - c l o t h s h i r t s . t u m e s a r e to be s e e n o n l y as e x h i b i t s in the M u s e u m of Folk's Culture To-day From genuine cos­ a n d A r t at W a r s a w a n d the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u r m at C r a c o w a n d L u b l i n . The f o r m e r m a n folk costume of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d r e g i o n w a s of g r e a t s i m p l i c i t y . I n s u m m e r it consisted of t r o u s e r s of t h i c k c o a r s e l i n e n cloth of a v e r y s i m p l e cut and of a l i n e n s h i r t hanging to the k n e e s w o r n on the trousers, t h i s w a y i s c a l l e d „ n a w y p u s t ' ' . T h e s h i r t w a s c u t w i t h s h o u l d e r - s t r a p s and a long s l i t i n the „chodaki" of oxen front f a s t e n e d with a buckle or t i e d b y a r e d r i b b o n . A s f e e t - g e a r m e n w o r e l e a t h e r , s i m i l a r i n cut a n d i n the way of w e a r i n g to the mountaineers' (fig. 30. a n d 53). A t the end of the 19th c e n t u r y „ c h o d a k i " w e r e replaced by high kierpce boots. S h i r t s were tied r o u n d the h i p s b y a l e a t h e r belt, o r n a m e n t e d w i t h i m p r e s s e d p a t t e r n s a n d stud w i t h t i n s e l s c a l l e d „ k a b z l e " ( F i g . 17) I n summer ,men cut c a l l e d „ p a r c i a n k a " a n d h a d as a straw hat t h e y w o r e , i n s t e a d of the „ p a r c i a n k a " , m e r k a " ( F i g . 19). T r o u s e r s of c l o t h upper garment a k i n d of l i n e n overcoat i n oblong ( F i g . 3 a n d 28). D u r i n g c o l d e r an overcoat called summer „sukmana" with called „ c h o ł o s z n i e " and white days poncho and in winter a c a p of c l o t h c a l l e d „ g a - sheepskin furs completed in winter the m a n ' s g a r m e n t . The o r n a m e n t s of m e n ' s costumes were rather simple. c a l l e d „ g a m e r k a " b e i n g the m o s t i m p o r t a n t p a r t s of mings the T h e overcoat wedding or „ s u k m a n a " a n d the dress w e r e ornamented w i t h of a b l u e w o o l l e n s t r i n g ( F i g . 14 a n d 16). A l s o f u r s w e r e a d o r n e d w i t h a p p l i c a t i o n s , ideries and s e w n with colourful thread i n ornamental patterns. or cap trim­ emLro- ( F i g . 37, 38 a n d 39) A l l t h e s e p a r t s of m a n ' s costume w e r e e n t i r e l y m a d e b y c o u n t r y w e a v e r s , tailors a n d f u r r i e r s . The w o m a n ' s c o s t u m e w a s c o n s i d e r a b l y r i c h e r as w e l l i n the n u m b e r of it's p a r t s a s i n the q u a l i t y of m a t e r i a l a n d o r n a m e n t a l p a t t e r n s . I n summer the s h o u l d e r - s t r a p s a n d a deep slit i n the front, of four p a r t s of l i n e n a n d e n t i r e l y plaited l i n e n a n d p l a i t e d . A t the e n d of the 19th tied w i t h hairs in a w a y called „ w kózki". their heads w i t h ihe 19th century woman's women wore, and foot-gear apron was sewn of two p a i t s of a d d i t i o n to the a b o v e mentioned b a r e h e a d e d and p l a i t e d i h e i r ceremony or d u r i n g c h u r c h festivities w i t h r i b b o n s c a l l e d „ p o d w s t ą ż n i k " ( F i g . 29). A wore a bonnet consisted of I n summer a large piece of l i n e n c a l l e d „ n a d k r y w k a " , on mar­ c a l l e d „ c h a m e ł k a " ( F i g . 24'. T i l l the m i d d l e „chodaki" c t o r y - m a d e boots a n d shoes c a l l e d „ c i ż e m k i " . put in I n summer girls went T a k i n g part in a wedding a flower-wreath r i e d w o m a n h a d h e r h a i r cut s h o r t e r of d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t c u t w i t h a r i b b o n - a n d of a s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " s e w n b y i r o n i n g . L i k e w i s e the century apron, s k i r t s of p r i n t e d l i n e n c a l l e d „ m a l o w a n k a " . girls adorned festive by fa­ g a r m e n t of m a r r i e d w o m e n was a n d the s h o u l d e r s a n d a d o r n e d w i t h em­ the the h e a d which upper were later replaced b r o i d e r y i n the f o r e h e a d ( F i g . 22). O n r a i n y d a y s w c m c n p u t c n a l a r g e piece of l i n e n s e w n together of 1wo p a r t s of a size cm. I n w i n t e r to the w o m a n ' s dress w a s added a w h i t e s h e e p s k i n f u r s i m i l a r b o t h i n cut a n d o r n a m e n t to the m a n ' s one. 50 150X15 a s k i r t of l i r e n w o l l e n stuff, a so c a l l e d „ b u r k a " a n d �I n the f i r s t h a l f of the 19th c e n t u r y the b r i d e ' s w e d d i n g d r e s s consisted of a l i n e n s h i r t , a n a p r o n a n d a s k i r t or „ z a p a s k a " w i t h o u t any ornament, a n overcoat or „ s u k m a n a " , a w r e a t h or nik", a n d boots c a l l e d , , c h o d a k i " . A t the e n d of the 19th c e n t u r y the p a r t of the w e d d i n g „ s u k m a n a " w a s r e p l a c e d b y a „ z u p a n " or overcoat of ,,podwst^zdress c a l l e d a l i g h t - b l u e f a c t o r y m a d e cloth, a n d the „ c h o d a - k i " by boots. Generally m u c h more creative invention m a n ' s one. T h i s a p p e a r s e s p e c i a l l y i n the was rich devoted- to embroidery m a n ' s costume. E m b r o i d e r y w i t h a c h a i n - s t i c h w a s the m a k i n g of w o m e n ' s d r e s s a d o r n i n g the t h a n to l i n e n m a d e p a r t s of the wo­ a p p l i e d on s h i r t s , a p r o n s , overcoats and bonnets. D o m i n a t i n g w a s the quite a r c h a i c coilpattern, s u c h as o c c u r s i n the o r n a m e n t a t i o n of r i t u a l p a s t r y a n d E a s t e r eggs. T h e m a t e r i a l , the old t r a d i t i o n a l B i } g o r a j - T a r n o g r 6 d c o s t u m e w a s m a d e of, w a s e n t i r e l y w o r k e i out b y l o c a l w e a v e r s c a ' l e d „ k n o p y " . T h e c l o t h d e s i g n e d to m a k e overcoats (sukmany and cho- losznie) w a s f u l l e d i n s p e c i a l i n s t a l l a t i o n s attached to the w a t e r m i l l s . S e w i n g a n d e m b r o i d e r i n g of the linen w a s performed by country w o m e n tailors and T h i s s k i l l e d w o r k n e v e r took the c h a r a c t e r of of m e n ' s g a r m e n t s as embroideresses. a c r a f t . O n the c o n t r a r y the s e w i n g of u p p e r p a r t s overcoats ( p a r c i a n k i , s u k m a n y ) and sheepskin furs became a regular industry, p e r f o r m e d b y c o u n t r y tailors a n d f u r r i e r s u s u a l l y l e a d i n g a w a n d e r i n g w a y of life. L I S T O F PLATENS Fig. 1. W o r k g a r m e n t s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 2. F a r m e r s ' dresses. C h m i e l n i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . W . S i e r o c i ń s k a , about B y permission of 1956. Janusz Świeży. Fig. 3. P e a s a n t s ' overcoats ( s u k m a n y a n d p a r c i a n k i ) . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district, P h o t . B . C z a r n e c k i , Fig. 4. F e s t i v e dresses. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 5. F e s t i v e d r e s s e s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 6. A p e a s a n t in f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Fig. 7. W o m a n ' s s h i r t . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front p a r t , e - b a c k p a r t , f - s l e e v e , h-collar, i-shoulder-straps, j-gore. Scale Phot. 1914. Potok, Biłgoraj d i s t r i c t about 1900, 1956. g-cuff, Warsaw, n r inv. 1577. 1:30. Fig. 8. A C u f f of a s h i r t a d o r n e d w i t h b l u e - r e d e m b r o i d e r y . A d a m ó w k a , the d i s t r i c t of J a r o s ł a w . F r o m Fig. 9. R e d a n d b l a c k E m b r o i d e r y on cuff of a s h i r t , a n c i e n t type. S ó l , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m the the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v 1428. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. Museum F . C. & A., F i g . 10. A m a n ' s s h i r t of m o d e r n t y p e , c r o s s - s t i t c h e m b r o i d e r y . S ó l , B i ł g o r a j district. M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e a n d A r t i n W a r s a w , n r i n v . 1962. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 11. T r o u s e r s : 1-trousers c a l l e d „ w ś c i e k ł e p o r t k i " 2 - t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " , A - v i e w of the front B - v i e w of the b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-cut of the legs, e-gore, f-belt. I. L i p i n y , d i s t r i c t of B i ł g o r a j I I P o t o k — d i s t r i c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . F r o m t h e r e c o r d s of the M u s e u m F . C . A . W a r s a w nr. inw. — 1664, I I — 1553. S c a l e 1:30. F i g . 12. M a n ' s u p p e r - g a r m e n t . I - „ P a r c i a n k a " , I I - „ S u k m a n a " , A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the c u t : d-front a n d b a c k - p a r t (poncho), e-gores of the coat, f-sleeve, T h e o v e r coat or „ p a r c i a n k a " — Potok, B i ł g o r a j g-collar, district, from h-cuff, i, j - g o r e s the end of the for the b a c k . 19-th century, n r i n v . 2233. O v e r c o a t c a l l e d „ s u k m a n a " — H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the end of t h e 19-th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v , 1563. S c a l e 1:30. F i g . 13. O v e r c o a t ( „ S u k m a n a " ) A - t h e front, B - t h e b a c k , C - p a r t s of c u t : d - b a c k p a r t , e-front part, f-gore, p a r t of the coat-tail, g - s l e e v e , the i n t e r r u p t e d l i n e m a r k s the cuff a n d its position, h - c o l l a r . H a ­ r a s i u k i , the B i ł g o r a j district, f r o m t h e e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r i n v . 1608. S c a l e 1:30F i g . 14. T r i m m i n g s of front a n d c o l l a r of a n overcoat ( s u k m a n a ) . Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . W a r s a w . N r i n v . 2295. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 15. A w o m a n ' s g a r m e n t " r „ s z u b a " . A - f r o n t , B - b a c k , C - p a r t s of the cut of the cloth, D - p a r t s of the cut of the l i n i n g , e-front p a r t , f - b a c k , g, f, i - p a r t s for plaiting, the b a c k , j - s l e e v e , k - c o l l a r . 1-cuff of the sleeve, e, h - p a r t s of the l i n i n g . L a z o r y , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y , W a r s a w , n r inv. 1444. S c a l e 1:10. F i g . 16. T r i m m i n g i n the front of an overcoat (sukmana). P o t o k , B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A. W a r s a w , n r . i n w . 2295. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 17. F r a g m e n t of a w o m a n ' s belt. KW/75/56. Phot. B . Czarnecki, T u k o w a , the 1956. d i s t r i c t of Biłgoraj. Museum E . C . & A., Warsaw. 1956. F i g . 18. A man's l e a t h e r belt. S ó l , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m at Z a m o ś ć . P h o t B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 19. M a n ' s h e a d - w e a r c a l l e d „ g a m e r k a " . A - g e n e r a l v i e w , A - c u t . Potok, of t h e 19th c e n t u r y , n r i n v . 2294, W a r s a w . S c a l e d i s t r i c t of B i ł g o r a j , t h e end 1:10. 6! �F i g . 20. A m a n ' s b a g c a l l e d , . k a l i ' a " . N a k l ' k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j , F r o m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1450. P h o t . A . C z a r n e c k i , the F i g . 21. T y i n g of a belt. Potok, the d:strict of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 22. A w o m a n ' s festive d r e s s . T h e h e a d a n d the s h o u l d e r s a r e c o v e r e d „ n a k r y w k a " . Phot. B . Czarnecki, r e c o r d s of the Museum 1956. 1956. w i t h a p i e c e of l i n e n called 1956. F i g . 23. A w o m a n ' s s h i r t . P o t o k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1577. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 24. W o m a n w i t h „ c h a m e ł k a " (bonnet). H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F i g . 25. A p r o n . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 26. S k i r t c a l l e d „ z a p a s k a " . A - f r o n t , B - c u t of the P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956» 1956. principal part, C-strip. Potok, Biłgoraj district about 1910. W a r s a w , n r i n v . 1591. S c a l e 1:30. F i g . 27. S k i r t s . I - A l i n e n - w o o l l e n s k i r t c a l l e d „ b u r k a " , LT-a l i n e n - s k i r t c a l l e d „ f a r t u c h " . A - f r o n t , B - b a c k , C-strip, Potok, the district of B.łgoraj, f r o m the e n d of the 19th century, W a r s a w , n r inv, 1-1581, H-5359. S c a l e 1:30. F i g . 28. A short o v e r c o a t or „ p a r c i a n k a " . A front, B - b a c k , C - p a r t s of cut, d - p a r t f o r m i n g b a c k a n d f r o n t , , (poncho), e-sleeve. Potok, the d i s t r . c t of B i ł g o r a j , the e n d of the 19th c e n t u r y . W a r s a w , n r inv. K W / 1 4 8 / 5 5 . S c a l e 1:30. F i g . 29. A g i r l i n f e s t i v e d r e s s . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 30. A n c i e n t foot g e a r of a g i r l . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 31. A bonnet of m o d e r n tvpe, the s o - c a l l e d „ O b e r e k " . D ą b r o w i c a B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A . . W a r s a w , n r i n v . 1451. P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. S c a l e 1:30. F i g . 32. A n e t - w o r k bonnet. H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. E i g . 33. E l d e r w o m a n i n f e s t i v e s h i r t a n d b o n n e t or „ c h a m e ł k a " , Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g , 34. A w o m a n ' s h e a d - w e a r („kapturek") A - g e n e r a l view, B-back called „denko", C - r u f f l e for the „ d e n k o " at the bottom, D - p a r t s u r r o u n d i n g t h e „ d e n k o " . W a r s a w , n r inv. 1565. S c a l e 1:15. F i g . 35. A w o m a n ' s h e a d - w e a r . B i s z c z a , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . F r o m the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1729. Phot. B . C z a r n e c k - , 1956. F i g . 36. W o m a n i n s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 37. A s h e e p s k i n f u r A - t h e front, B - t h e back, C - p a r t s of the c u t , d - I o w e r p a r t of the b a c k , e-the back, f - p a r t s of the s l e e v e , g - c o a t - t a i l . the side, h - u p p e r t art of the front with facing, i-front of the coat-ta:i, j - c o l l a r . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t about 1905, W a r s a w , n r inv. 5918 part S c a l e 1:33 F i g . 38. O r n a m e n t i n g "f folds on a s h e e p i k i n f u r . H a r a s i u k i , the district of B i ł g o r a j . F r o m the Museum P . C . & A . , W a r s a w , K W 141,55. F i g . 39. F a s t e n i n g of a s h e e p s k i n f u r . H a r a s i u k i , the d i s t r i c t of K.W. Biłgoraj. Museum F . C . & A., Warsaw. 141/55. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 40. A „ ż u p a n " (overcoat). A - f r o n t , B back, C - p a r t s of cut, d - f r o n t - p a r t , e-back, f-h-parts p l a i t s i n the b a c k , i - s l e e v e , j - c o l l a r , k - t h e h a l f of the u p p e r p a r t of the B i ł g o r a j d s t r i c t , f r o m the end of the 19th c e n t u r y , W a i s a w n r i n v . 2275. S t a l e F i g . 40a A p i e c e of r i b b o n c a l l e d k r a j k a . N a k l i k , the n r . inv. 6190. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 41. O r n a m e n t s on „ ż u p a n " . 2275. P h o t . B . C z a r n e c k i , forming collar, 1-cuff, Naklik 1:30. d i s t r i e t of Biłgoraj. Museum F . C. a A. Warsaw d i s t r i c t of B i ł g o r a j . M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r inv. 1956. L i p i n y , the 1956. F i g . 42. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y . P r z y s i a d k i , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 43. A s p i n n e r ' s g a r m e n t . H a r a s i u k i , B i ł g o r a j district. P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 44. C o a r s e l i n e n c a l l e d „ c z y n o w a t e " . Potok, d i s t r i c t of B i ł g o r a j . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 45. L i n e n for s h i r t s . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , F i g . 46. A p i e c e of l i n e n - w o o l l e n stuff for s k i r t c a l l e d „ b u r k a " . 1956. 1956. 1956. 1956. Potok, B i ł g o r a j district. Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 47. A p i e c e of cloth f o r t r o u s e r s c a l l e d „ c h o ł o s z n i e " . P o t o k the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r ­ n e c k i , 1956, F i g . 48. A boy's s u m m e r dress. H a r a s i u k i , B i ł g o r a j d i s t r i c t , phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 49. G l o v e s and i m p l e m e n t s to p e r f o r m them. 1956. Potok, the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , K W 140 56. P h o t . B . C z a r n e c k i , F r o m the r e c o r d s of 1958. F i g . 50. A hat of r y e - s t r a w , c a l l e d „ s t r z ę p k i " , a n c i e n t type. D ą b r o w i c e , B i ł g o r a j d i s t r i c t . F r o m the r e c o r d s of the M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w , n r i n v . 1457. Phot. B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 51. A b o a r d to p r i n t l i n e n . T a r n o g r ó d , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . Phot. B . C z a r n e c k i , F i g . 52. „ Z a t y c z k a " , a f r a g m e n t of e m b r o i d e r y for w r a p p i n g a bonnet or „ c h a m e ł k a " . 1956. Naklik, Biłgoraj d i s t r i c t . P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. F i g . 53. A f r a g m e n t of e m b r o i d e r y on „ z a t y c z k a " s e r v i n g to w r a p p a bonnet ( „ c h a m e ł k a " ) . N a k l i k , B i ł ­ goraj d i s t r i c t , P h o t . B . C z a r n e c k i , 1956. 62 �F i g . 54. O r n a m e n t a l m o t i v e s of the B i ł g o r a j costume. 1 — 13 on l i n e n , 14—16 on s h e e p s k i n , 1—15 k i n d s of motives a n d stitches. F r o m W a r s a w . Painted by St the r e c o i d s of the M u s e u m of F o l k ' s C u l t u r e different and A r t in M i r o s ' a w s k a , 1953. S c a l e 1:1. F i g . 55. S h o u l d e r - s t r a p of a s h i r t . Potok, B i ł g o r a j d i s t r i c t . M u s e u m F . C . & A , W a r s a w , n r i n v . 2240. Phot. B. Czarnecki, 1956. F i g . 56. A stud for s h i r t . N a k l i k , the d i s t r i c t of B i ł g o r a j . T h e M u s e u m F . C . & A . , W a r s a w . P h o t . B . C z a r ­ n e c k i , 1956. F i g . 57. M a p I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk costume. F i g . 58. M a p I I of the a r e a of the B i ł g o r a j - T a r n o g r ó d folk c o s t u m e w i t h v h e i n e v s t i g a t e d villages. F i g . 59. T a b l e p a i n t e d b y Z y g . K l i m c z y k . T e c h n i c a l drawings by St. Z . M i r o s ł a w s k a , 1956. Contents I n t r o d u c t i o n p. 3. C h a p t e r I — Chapter II — T h e p r e s e n t position of the B i i g o r a j - T a r n o g r o d folk c o s t u m e , p. 11. Historical development of the costume, p. 11. C h a p t e r I I I — T h e a r e a of the Bilgoraj- T a r n o g r o d peasant d r e s s , p. 14. C h a p t e r I V — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m a n ' s costume, p. 15. C h a p t e r V — Detailed description of m a n ' s costume, p. 17. C h a p t e r V I — G e n e r a l d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s dress, p. 26. C h a p t e r V I I — D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o m a n ' s d r e s s , p. 23. C h a p t e r V I I I — M a t e r i a l s a n d 40. C h a p t e r I X — C o s t u m e o r n a m e n t a t i o n , p. 43. C h a p t e r X — H y g i e n e a n d p, 46. C h a p t e r X I — C a r a c t e r i s t i c of sources, p. 47. Notes p. 50. L i t e r a t u r e C o n t e n t s , p. 55. R u s s i a n s u m m a r y , p. 56. E n g l i s h s u m m a r y , p. 60. / m a k e r s , p. p r e s e r v a t i o n of g a r m e n t s , p 52. L i s t of plates, p. 53. �22°20' 23" UBIORY \ \ ŚRODKOWO - i LUB/ELSKIE 'l ZAMOŚĆ Goraj c'— ' ® <£ Uo UJ CE" — . <t GO O i— Z A S I Ę G UBIORU BIŁGORAJSKO TARNOGRODZKIEGO I WAŻNIEJSZYCH ELEMENTÓW Zasięg ubioru wg. autora z ok 1914 r. ¡2222 Zasięg ubioru wg.autora z ok.1880r. V / J Zasięg ubioru wg. J. Świeżego O 5 10 15km 22« 20' R y c . 57. 23° M a p a I . Z a s i ę g u b i o r u b i ł g o r a j s k o - t a r n o j r odzkiego, jego w a ż n i e j s z y c h e l e m e n t ó w : zasięg b r ą z o w e j s u k m a n y s a m o d z i a ł o w e j , noszonej p r z e z k o b i e t y i m ę ż c z y z n ; • • • z a s i ę g h a f t u o ś c i e g u wym o d o m i n u j ą c y m motywie spirali; p o ł u d n i o w a g r a n i c a z a s i ę g u c z a p k i gameiki. s t a w i o n o z a s i ę g u b i o r u n a tle g r a n i c c a ł e j P o l s k i . Graf. wyk. łańcuszko­ W kartonie przed­ Krystyna Wcźnińska, 1958. �23' 22° 20' . . •" A. Ai A-..-A- o. .w, .-'>•• u 7 - , ** A *• *A . A - . - » . . A. A' Ą A.. A.. A A A. .A* ; A- A'. ; r"-- :.A: Wierzchowiska . Turobin A.. n.. Chrzanów Goraj *• (^.—"• A. W ' / ' ' A : ©JANÓW ' A Latyczyn LUBELSKI \ *•• *.-• ń.. o., o. A., o ,„••. X »- A.. «f-'.'A- *• A., o. A., o... : <i A A'r ® Frampol A., A-/."., o., o., o A., A. * - > . „ * • ' - X A . A . »• * * » o * ° . •> S • '•• A ""A <>.. o . / 4 » .. . ... „ A o.. A., o.. A. I>..c7 o.. o..^o... A., A. A. -•:': « A. • O.. O.. A.. A.. A.. O.. A-y y "A.. o •«••." ' o o o O- A. -. O.. O., o. ••' A. » 'A. . o. A. . . A ./V A • ». A. , ..o.. A. A., n. A 'A \ :A M < A A.| A*: a A A 0 A n I » o- A o Kosubudy ' A. O. A „ i Zwierzyniec O. A.A.oA..o..A.A: „...••A• . i. A , Ä ; A., A A n . • oKorytkow, A.. . "Marnoty Górne " A- ».. A . " A - O ' A A A..-'* A ° A. I O A „ •OA.. A. </' ,i A,. A. <>A..O . A.. o. K""a. A A.. A ..""o.. A.o-o..A..O., A * , / ° A /i 'i. A.. A., o / . , ń A.'. »"V:».", "."Dąbrowica 9 :"«°cX A.. AY n. o. A., ».. A A. o . - ' # o 1 A., o.. A;-'b-..i f , A-: ; 1 A o. o o: 1 o.. A. i '• '^"/'.' .., o."o V ( A- A' Krzeszowska A. », luta A., o.. ..',';,A.. A-/\ o., o Huta A A.. . .A.,' o.. A A A •A 'SZCZEBRZESZYN « A.'.'C A.. A.. »:... 'A.. A.. A.. O., o ' "\ A » A A " A A A. SA A. »i-A.. A : A- A. A o . a . . 0 A. A.. ?•• o.. A o. A-* , A A. A A , IŁG0RAJ%A * o ° " V / „ ,• . . „ A A. HĘL° " <» ° ,° V . A. A O.. % ° O % V B A n 1 - a .-.A. o .Harasiuki - Kamionka o A., o.. **. - A- A. \ •' :A..i •'. " : 0 . . \ „• • o .spiny A.* h A-i \ ^Krzeszów-* Q Potok Górny " w Tarnogród ±B rżyska Wo.la •V_ w ; - o Różaniec* ; o .. tuchow r ZASIĘG . UBIORU TARNOGRODZKIEGO A'ff .Maidan Sieniaw.^'- <i , ^ Adamówka • 0 Sieniawa Granica zasięgu ^ » I J =...... o., .-... -'' O.. O.. ß : : " 0 . . .o. o., o. a', (, • ' o'--'" O O. O.. O. 58. M a p a I I . Z a s i ę g u b i o r u . Północna zasięgu 0 "° o % . ° h . . 0 Ryc. ubioru wg. a u t o r k i p r a c y granica u b i o r u wg. J . Ś w i e ż e g o O: 2 2 20' czone BIŁGORAJSKO 5 10 15Km 23° biigorajsko-tarnogrodzkiego w e w n ą t r z linii granicznej o z n a c z a j ą wyk. n a tle f i z j o g r a f i i terenu. Miejscowości osady, w k t ó r y c h p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a t e r e n o w e . Krystyna Woinińska, 1958. Mapę ozna­ graf. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulskiAdam Glapa — Strój dzierżacki, Adam Glapa — Strój międzyrzecko-babimojski (lubus Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Edyta Starek — Strój spiski, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, Janusz Kamocki — Strój sandomierski. Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski. W druku znajdują się: 1. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 2. Janusz Świeży — Strój podlaski. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: i . Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, U . Strój piotrkowski, 12 Strój pszczyński, 13. Sirój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski. 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki. 21. Strój podlaski (naribużański) — w druku. • 22. Strój kaszubski — w druku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b933d58038242c7661822af5df13850.pdf f3bc7f636fe8d837394d28b3eb573e60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2557 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2376 Title A name given to the resource Chłopskie zrzędzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.114-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kędziorek, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chłopskie zrzędzenie Piotr Kędziorek Przedmiotem moich dociekań jest „chłopskie z r z ę d z e n i e " . Sądzę, że tak zdefiniowany przedmiot badań wymaga krótkiego przybliżenia, gdyż jak się wydaje, termin ten nigdy dotychczas nie został użyty w naukowej refleksji nad kulturą społeczności wiejskiej. W latach 90-93 w ramach grupy laboratoryjnej uczest­ niczyłem w badaniach etnograficznych obejmujących wsie położone na prawym brzegu dolnej Biebrzy. Badania dotyczyły relacji pomiędzy człowiekiem a przyrodą, ludowej wiedzy o naturze (etnoekologii), wartościowania przestrzeni, estetycz­ nej oceny krajobrazu. W czasie pięciu pobytów w tych okoli­ cach przeprowadziłem kilkadziesiąt rozmów z mieszkańcami nadbiebrzańskich wsi. Wtedy też spotkałem się ze zjawiskiem intuicyjnie nazwanym przeze mnie „chłopskim z r z ę d z e n i e m " . Informatorzy podczas udzielania wywiadu często zmieniali temat rozmowy spontanicznie poruszając problemy polityczne, gospodarcze, narzekając np. na niskie ceny skupu produktów rolnych czy wysokie koszta produkcji rolnej. Opinie te często wypowiadane były bardzo emocjonalnie, czasem trudno było mi sprowadzić rozmowę z powrotem na interesujący mnie temat. Traktowałem więc te zachowania informatorów jako przeszkodę w swojej pracy. Ja także odczuwałem wówczas emocje, skrywane przed informatorami i nie do końca uświado­ mione. Była to niechęć, znudzenie czy też złość. W pewnym momencie jednak intuicyjnie dostrzegłem samoistność tego typu zachowań mieszkańców nadbiebrzańskiej wsi. Zrozumia­ łem, że wykraczają one poza kontekst wywiadu i związanej z nim sytuacji psychologicznej, społecznej. Postanowiłem dokonać próby analizy i zrozumienia zjawiska nazwanego przeze mnie „chłopskim z r z ę d z e n i e m " . Konstrukcja tego tekstu odpowiada kolejnym etapom tej próby. Najpierw więc przedstawiam treść wypowiedzi infor­ matorów czyli to, „co m ó w i l i " . Następnie formę tych wypowie­ dzi czyli to, „jak m ó w i l i " . Potem dokonuję próby odnalezienia odniesień dla tego zjawiska w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Na końcu staram się odpowiedzieć na pytania: „co mówili m ó w i ą c ? " , czyli jaka wizja rzeczywistości wyłania się z tych tekstów oraz czego wyrazem jest „chłopskie zrzędzenie''. W czasie opracowywania materiału zebranego podczas badań terenowych zetknąłem się również z tzw. „prasą c h ł o p s k ą " . Ponieważ dostrzegłem podobieństwa formalne i mentalne po­ między zamieszczanymi w niej tekstami a wypowiedziami moich informatorów, postanowiłem włączyć je do obszaru moich zainteresowań. Podobne względy przemawiały za tym, aby analizie poddać również prace nadesłane na konkurs „ G r o m a d y " (publ. w zbiorze: Komu teraz wierzyć..., 1991), zwłaszcza że istnieją duże tradycje wykorzystywania tego typu źródeł w badaniach społeczności wiejskiej (Bukowski 1972; Chałasiński 1938, Jakubczak 1972; Thomas, Znaniecki 1976). Wyjaśnienia wymaga jeszcze sam termin „chłopskie zrzędze­ n i e " . Po pierwsze nie wszyscy moi informatorzy byli chłopami w sensie historycznym. Część z nich wywodziła się z drobnej szlachty, jednak wszyscy oni sami określali siebie chłopami. Zdaję sobie także sprawę z pejoratywnego odcienia słowa „ z r z ę d z e n i e " , jednak chciałem pozostać wierny pierwszemu intuicyjnemu określeniu tego zjawiska. T y m bardziej, że trudno * Artykuł jest skrótem pracy magisterskiej pod tym samym tytułem powstałej w 1995 r. w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej U.W. pod kierunkiem prof, dr hab. Anny Zadrożyńskiej. 114 byłoby znaleźć inny termin, bardziej „ n a u k o w y " i mniej wartościujący. Dystansując się jednak od emocjonalnego i oce-! niającego stosunku do „chłopskiego z r z ę d z e n i a " używam tego terminu w cudzysłowie. Podstawę do mojej pracy stanowiły teksty wywiadów z mie­ szkańcami wsi nad dolną Biebrzą uzyskane podczas badali terenowych w październiku 1993 roku. Celem badań było uzyskanie możliwie spontanicznych i niezakłóconych moją ingerencją wypowiedzi mieszkańców wsi. Prowadząc rozmowy z informatorami starałem się nie narzucać tematu, nie uzależ­ niać ich przebiegu od kwestionariusza, nie ingerować w formę wypowiedzi. Wybrana metoda wynikała z charakteru zagad­ nienia, jakie było przedmiotem badań. M o i m celem nie było uzyskanie informacji o faktach, chociaż być może takie były odczucia rozmówców. Interesowały mnie opinie, ale starałem się nie sugerować osobom badanym przedmiotu tych opinii. Najważniejszym celem badań było zebranie wypowiedzi, w których na ile to możliwe, mówiliby na tematy przez siebie wybrane i wyrażali swobodnie dowolne opinie. Większość rozmów przebiegała zgodnie z przyjętym założeniem tzn. bez istotnej ingerencji w postaci szczegółowych pytań. Rozmówcy sami kierowali rozmowę na interesujące ich tematy, mówili z dużym zaangażowaniem i bez skrępowania. Nie posługiwa­ łem się szczegółowo zaprojektowanym, zamkniętym kwes­ tionariuszem. Jeśli potrzebne było zainicjowanie rozmowy, korzystałem zawsze z tego samego zestawu pytań: 1. Dlaczego młodzi ludzie uciekają ze wsi do miasta? 2. Co jest najgorszego w życiu na wsi? 3. Na co ludzie na wsi najbardziej narzekają? 4. Jak ludzie ze wsi są traktowani w urzędach 'w mieście? Pytania te sformułowałem na podstawie wcześniejszych d o ś w i a d c z e ń ' z w i ą z a n y c h ze spontanicznym „zrzędzeniem". Zapewne pytanie 1. miało wpływ na dużą liczbę wypowiedzi podkreślających opozycję wieś - miasto. Jednak ten wątek byt równie często i z taką samą siłą poruszany w wypowiedziach w pełni spontanicznych. Dlatego m o ż n a stwierdzić, że pytanie nie narzuciło informatorom myślenia w kategoriach opozycji wieś - miasto, lecz że myślą oni rzeczywiście w ten sposób. Do analizy „chłopskiego z r z ę d z e n i a " wykorzystałem także materiały opublikowane w zbiorze Komu teraz wierzyć. (Chłopi o sobie i polityce 1989-91). Są one wynikiem konkursu „Rolnicy i wieś polska '89—'91" ogłoszonego w 1991 roku przez: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa P A N , Fundacje Popierania Pamiętnikarstwa Polskiego i Polonijnego oraz reda­ kcję „Gromady - Rolnika Polskiego". Respondenci przed­ stawiali szeroki przekrój społeczny polskiej wsi. Trudno jednak mówić o reprezentatywności tej grupy dla całej populacji mieszkańców wsi polskiej, gdyż wśród autorów prac konkur­ sowych uderza duża liczba (66%) osób z wykształceniem ponadpodstawowym. Zbiór zawiera 21 listów wybranych, zgodnie z deklaracjami redakcji, ze względu na zawartość ja* największej liczby problemów oraz typowość „dla całej zbiorowości wypowiedzi" (s. 6). Z pewnych względów teksty te są nieporównywalne z „żywy m i " wypowiedziami zebranymi podczas badań terenowych- �Istnieją jednak powody, dla których warto porównać te dwie formy wypowiedzi mieszkańców wsi. Zdaniem redakcji zbioru mamy prawo [...] powiedzieć, że są to (prace konkursowe " P.K.) oryginalne, swobodne, subiektywne wypowiedzi o życiu politycznym i gospodarczym Polski, a zwłaszcza wsi polskiej, w okresie lat 1 9 8 9 - 9 1 " (s. 6). Dalsza szczegółowa analiza pokaże istotne podobieństwa formalne, tematyczne i mentalne pomiędzy tymi różnymi rodzajami tekstów. Spodziewam się, że analiza prac nadesłanych na konkurs „ G r o m a d y " , poprzez odszukanie ich formalnych i świadomościowych podobieństw z tekstami uzyskanymi podczas badań terenowych, rzuci dodat­ kowe światło na problem „chłopskiego zrzędzenia". Podobne względy skłoniły mnie do wzięcia pod uwagę w swojej pracy także korespondencji kierowanej do redakcji tzw. prasy chłopskiej. Uwagę skierowałem na cztery czasopis­ ma: „Dziennik L u d o w y " , „Gazetę R o l n i c z ą " , „Chłopską Drogę" oraz „Zielony Sztandar". Listy kierowane do redakcji gazet mają zapewne inny charakter niż prace konkursowe. Wydaje się, że częściej powstają pod wpływem emocji, że mogą być pisane, aby wypowiedzieć silny żal lub złość. Taka eicspresywna ich funkcja zbliża je do tekstów mówionych. Artykuły w prasie chłopskiej, pisane przez zawodowych dziennikarzy, są czymś zupełnie innym. Kierowane są jednak do konkretnego odbiorcy, mieszkańca wsi. Nauki społeczne często korzystają z prasy jako źródła do analiz procesów społecznych. Tego typu źródła trzeba jednak poddać szczególnie wnikliwej krytyce, gdyby je traktować jako materiał dokumentacyjny mówiący o rzeczywistych faktach historycznych. W swojej pracy uznałem je za językowy przejaw świadomości mieszkań­ ców wsi oraz za zachowania j ę z y k o w e bliskie, jak mi się wydaje, „chłopskiemu z r z ę d z e n i u " . W dalszej części pracy pokażę istniejące podobieństwa w warstwie językowej oraz na poziomie ogólnej wizji rzeczywi­ stości polskiej wsi między tekstami prasowymi a wypowiedzia­ mi chłopów. Ograniczę się wyłącznie do wykazania tych zbieżności bez orzekania o kierunku wzajemnych wpływów w relacji „prasa c h ł o p s k a " - język i wyobrażenia chłopów, gdyż wpływy te mogą działać w obie strony. Chciałbym teraz krótko przedstawić główne w ą t k i wypowie­ dzi nadbiebrzańskich chłopów, czyli to na co narzekali. Najczęściej pojawiającym się tematem narzekań była sytua­ cja ekonomiczna rolnictwa oceniana jako niesprawiedliwa dla mieszkańców wsi. „Na wsi to teraz bieda straszna.'' * Problemy ekonomiczne rolników wynikały, zdaniem infor­ matorów, ze złej woli p o l i t y k ó w . „A może to odgórne założenie, żeby chłopa przycisnąć [...] Dlaczego to już nie jestem w stanie powiedzieć [...] Takie jest założenie i taka polityka.'' Dominowało wśród chłopów poczucie porzucenia i potrzeba troski ze strony państwa. „Rolnikowi ciężko i powinno mu się współczuć.'' Krytycyzm, nie rzadko radykalny, wobec polityków ustępo­ wał często poczuciu własnej niekompetencji i niemocy w dzie­ cinie polityki. „Ludzie po wsiach gadają, osłów, głąbów dla korzyści, wywożą.'' że nalazło do ministerstwa dla złodziejstwa, okradają, Cytaty nie podpisane pochodzą z badań terenowych w nadbieb^ńskich wsiach. Ze względu na pejoratywny charakter określenia bad °P^ zrzędzenie'' oraz ukryty przed moimi rozmówcami temat n nie podaję danych informatorów. Ich pełną listę zawiera praca 2 w KEiAK UW. e a ma Kolejnym bolesnym dla moich informatorów problemem było upośledzenie wsi w stosunku do miasta. Zycie na wsi wiąże się z ciężką pracą, podczas gdy miasto pozwala na dostatek i próżniactwo. Ten obraz miasta nie był jednak jednolity, gdyż w kontekście wypowiedzi o polityce pojawiała się wizja miasta ogarniętego bezrobociem i głodem. Życie na wsi nabierało z kolei zalet dzięki temu, że daje poczucie swobody, kontakt z naturą. D o m i n o w a ł o jednak poczucie krzywdy mieszkańców wsi wiążące się także z licznymi przypadkami pogardy dla chłopów ze strony mieszkańców miasta. „Tak mam dość tej wsi, tylko robota i robota''; „gospodarz od nocy do nocy musi zapierdalać. Świątek nie piątek. Z miasta mają urlopy, przyjeżdżają panie o, nad rzekę panie, latem panie, całe wakacje panie. Leżą ludzie, opalają się, a gospodarz musi napierdalać panie, aż mu pot leci z tyłka. Taki dobrobyt na wsi jest teraz. Ha.'''; „A tamoj (w mieście - PK) to tak! Pobory masz, aby z miesiąca na miesiąc nowe idą [...] Cieplutko, ładnie [...] Oni mają na jedzenie tylko, nie duma o tym, o tym [...] Wmieście to tylko patrzy na życie i na hulanie i żyje jakoś z dnia na dzień.'' W rozmowach z moimi informatorami często przewijała się także tematyka historyczna oraz narzekania na cechy narodowe P o l a k ó w . Polacy porównywani byli często z innymi narodami, głównie Niemcami, Japończykami i Amerykanami. Te porów­ nania służyły uwypukleniu polskich wad. Polakom brak aktyw­ ności publicznej, umiejętności rządzenia, gospodarowania, szkodliwa jest nasza skłonność do kłótni, brak jedności, zgody i przede wszystkim szacunku do prawa, uczciwości. Czasem podkreślano także zniszczenia moralne dokonane przez „komu­ nę". „to jest Polska, ja nie wiem, to jest nie kraj, to jest i złodziej.'' kurwa Narzekano także często na niekorzystne zmiany w moralno­ ści, obyczajach i stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h zarówno w śro­ dowisku wiejskim jak i w całym współczesnym społeczeństwie polskim. Mówiono o zaniku więzi społecznych, lenistwie młodego pokolenia, przestępczości braku sprawiedliwości np. wobec aferzystów lub komunistycznych zbrodniarzy. Jednym z istotnych tematów zrzędzenia była przyszłość widziana na ogół w ciemnych barwach. M o i rozmówcy sądzili, że losy Polski, wsi i ich osobiste będą rozwijać się w niekorzyst­ nym dla nich kierunku, często przedstawiali wizje wręcz katastroficzne. „Z takiej sytuacji, to wie pan co, to będzie tak jak w Rosji [...] Głód przyjdzie." Podkreślali, że nie warto podejmować ryzyka w celu poprawy swego życia. Nie warto poszukiwać własnych dróg życia, bo „w każdym miejscu tak samo jest". Także w ocenie własnego życia podkreślali wielokrotnie, że nie mieli wpływu na to, co robią i kim są, że decyzje podejmowali inni lub decydował los. Często czuli się bezsilni wobec przyszłości i nie potrafili wyrazić swoich oczekiwań czy przewidywań. „A co będzie dalej, zobaczym dopiero panie, przyszłość okaże [...] Ja nie mam żadnego rozeznania, co to dalej będzie.'' Problematyka rolnictwa jest także najczęściej poruszanym tematem w prasie chłopskiej, co jest oczywiste. Dominuje także w pracach konkursu „ G r o m a d y " . Zawsze jest ona przed­ stawiana w kontekście politycznym i zawsze podkreślane jest uzależnienie sytuacji ekonomicznej wsi od polityki rządu centralnego. W większości tekstów określa się sytuację rolnict­ wa jako złą, tragiczną, jako „dno w zamkniętej beczce, której by klepki się nie chwycić, nie m o ż n a się w y d o s t a ć " (G 4, s. 34)*. Sytuacja ekonomiczna gospodarstw rolnych jest, zdaniem więk­ szości autorów, wynikiem działań rządów, jest uzależniona od polityki państwa. Polityka ta, zwłaszcza w stosunku do rolnict- 775 �wa, jest oceniana negatywnie. Popularna jest opinia o świado­ mym, antychłopskim nastawieniu ekip rządzących w latach 89-93. M ó w i się, że rząd obszedł się z rolnictwem po macoszemu (G 9, s. 65). Na przykład jedna z ustaw „miała zniszczyć polską spółdzielczość" (ChD 10, s. 1, list). „Rząd ciął kudły chłopa do g o ł e g o " (G 6, s. 46). Podkreślany jest często zawód, jakiego doznała wieś, która oczekiwała wielkich zmian na swoją korzyść po przemianie ustrojowej. Narzekaniom na politykę rządów „solidarnościowych" to­ warzyszy zmartwienie o brak politycznej reprezentacji rolników (1991 rok). Pojawiają się w tym kontekście opinie, że ktoś celowo przeszkadza w sformowaniu silnej, chłopskiej formacji politycznej. PSL jest pokrzywdzony, gdyż nie ma dostępu do mediów, jest rozbijane intrygami - „spisek przeciwko ruchowi ludowemu" (G 13, s. 97). Powszechne jest wśród autorów wypowiedzi podkreślanie wielkiego znaczenia rolnictwa dla gospodarki kraju, dla egzys­ tencji narodu. Piszą: „Przecież bez chleba nie ma życia na tej z i e m i " (G 12, s. 88). T y m bardziej potępia się więc polityków, którzy zdaniem mieszkańców wsi nie doceniają wagi rolnictwa. Takie lekceważenie producentów żywności może doprowadzić do tragedii, należy więc „ratować biologiczny byt narodu" (G 13, s. 98). Aktualna, tragiczna zdaniem rolników, sytuacja wsi jest przez wielu traktowana jako wynik odwiecznego kulturowego, ekono­ micznego i politycznego upośledzenia chłopów. Zdaniem auto­ rów „chłop był i jest bity w [ . . . ] " (G 13, s. 94). Ciekawe są opinie na temat chłopów jako odrębnej grupy społecznej zawarte w analizowanych tekstach. Przede wszystkim, jak w wyżej przytoczonej wypowiedzi, rolnicy są niezwykle ważni dla kraju. Poza tym ich silne związki z ziemią sprawiają, że posiadają oni specyficzne cechy wyróżniające ich na tle społeczeństwa. Popularne jest przekonanie, że „polski chłop ma swój rozum, wynikający z naszej tradycji, z pracy pokoleń, poniżenia i walki 0 swoją godność, która to walka, niestety jeszcze się nie z a k o ń c z y ł a " (G 11, s. 87). Poza tym chłopi są ambitni. „ T a chłopska ambicja powodowała, że wbrew wszelkim trudnoś­ ciom, w warunkach, w jakich nie umiałby żyć żaden amerykań­ ski, czy holenderski farmer - chłop polski zawsze dostarczał dosyć chleba na nasze s t o ł y " (G 15, s. 106). Inna często pojawiająca się opinia wyraża się w słowach jednego z autorów: „Środowisko wiejskie, z natury [...] jest także [...] patriotyczne" (G 8, s. 57). Kreowany jest więc obraz chłopa, który pomimo przeciwności losu nieznanych innym ludziom, godnie spełnia swój obowiązek wobec Ziemi i społeczeństwa, kierując się własnym rozumem. To istnienie swoistego chłopskiego sposobu myślenia, który jest często lepszy od inteligenckiego czy profesorskiego, jest wyraźnie podkreślane. „Chłopski rozum 1 filozofia prosta, codzienna, związana z życiem, przyrodą, podsuwa wiele rozumnych rozwiązań, nie gorszych od profesor­ skich - ukierunkowanych jednostronnie" (G 5, s. 41). Przeciw­ stawia się „bajeczki Balcerowicza głosowi bezrobotnych i rol­ n i k ó w " (GR 23, s. 6, list) oraz także w odniesieniu do prof. Balcerowicza wiedzę naukową - wiedzy życiowej. Wyraźne jest poczucie obcości w stosunku do innych grup społecznych, może najmniej robotników i bezrobotnych. Najbardziej jest to widoczne, gdy autorzy mówią o ludziach zajmujących się handlem, prowadzących działalność gospodarczą. M ó w i się o nich „ p r y w a c i a r z e " . Pojawiają się wątpliwości co do ich uczciwości, wynikające z samego faktu, że są przedsiębiorcami: „sprytniejszy lepszy - czy uczciwszy?" (GR 23, s. 3). Ocenia się, że „ n a handlu dorabiają się różnej maści spółki, a naród, żądny dobrego zarobku, doszczętnie dewastuje lasy" (G 15, s. 112). Na chłopa „czychają hochsztaplerzy, by wystawić go do wiatru" (ZS 19, s. 1). Czasem wprost wymienia się jednym * Wyjaśnienie użytych skrótów: G - praca nadesłana na konkurs „Gromady", liczba określa kolejność w jakiej została umieszczona w zbiorze Komu teraz wierzyć?; ChD - „Chłopska Droga" oraz numer w 1993 г.; GR - „Gazeta Rolnicza"; ZS - „Zielony Sztandar"; patrz: bibliografia źródeł prasowych. 116 tchem handel i złodziejstwo пр.: „Dziś bowiem żyje ten, co handluje i kradnie" (GR 19, s. 6, list). Odrębność chłopów podkreślana jest także takimi sformuło. waniami jak „chłopski p o s e ł " , „chłopski r z ą d " , „chłopskij ugrupowanie". Zawsze więc postrzega się chłopów jako grupj odrębną, cechującą się pewnymi immanentnymi właściwos*. ciami wynikającymi z natury i tradycji. Chłopi odczuwa' szczególną obcość w stosunku do inteligencji i przedsiębiorco Zdają się nie aprobować „profesorskiego" stylu myślę a handel uważają za zajęcie z natury nieuczciwie. Nie jest oczywiście pogląd powszechny. Niektórzy na przykład ce wykształcenie. Większość jednak przeciwstawia inteligenck i „przedsiębiorczość" - chłopskości. To poczucie obcości wobec wymienionych grup wiąże z częstym przedstawianiem opozycji miasto - wieś, co j przecież tak charakterystyczne dla „chłopskiego zrzędzenia U w a ż a się, że „miasto chłopów nie lubiło i nie l u b i " (G 3, s. 31), Analogicznie do przeciwstawiania sobie dwóch stylów myś­ lenia, mówi się także o dwóch stylach pracy: twórczym na wsi i odtwórczym w mieście (G 1,8. 18). Obcość znajduje t swój wyraz w fałszywym, zdaniem chłopów, wizerunku skiej wsi przedstawianym przez media (GR 25, s. 3). Jak jest wielka może świadczyć następujący cytat: „ W Polsce trzeba b rolnikiem, by zrozumieć, co mówi drugi rolnik. Do tej p ; rolnicy mówili jakby jakimś obcym, egzotycznym języki i rozumieli się tylko między sobą. Tego dziwnego języka nie rozumieją ani uczeni, ani r z ą d z ą c y " (G 15, s. 108). Jeszcze jednym wątkiem występującym w analizowany tekstach jest, znany także z wypowiedzi nadbiebrzański chłopów, temat oceny Polaków na tle innych narodów. Mówi wyłącznie o wadach narodowych a katalog tych wad jest ba podobny w obu przypadkach. Polacy są więc głupi, nieporz leniwi, dezorganizowani. Nie umiemy pracować, rząd~ kierować przedsiębiorstwami. W Polsce panuje „ogólnonaro wy kanibalizm" (G 10, s. 76). Polak jest „wyrobnikiem Euro intruzem na Zachodzie" (ChD 8, s. 1, list). W kontraście naszych narodowych wad przedstawia się liczne zalety N mców. Ten naród jest najczęściej przedstawiany jako pozy' ne przeciwieństwo Polaków także w tekstach zrzędzenia. : * * * „Chłopskie z r z ę d z e n i e " charakteryzuje się występowani pewnych powtarzalnych konstrukcji językowych, swoisty zwrotów i wyrażeń, które dostrzec m o ż n a także w analizo nych tekstach pisanych. Najbardziej charakterystyczną ce wypowiedzi chłopów, jest bardzo często u ż y w a n i e fo p y t a j ą c y c h . Wielokrotnie są to pytania retoryczne odnoś się do sensu jakichkolwiek działań człowieka, zwłas rolnika пр.: „Jedni umrą, drugie żyją i co z tego?" „Co my zrobim?" Niektóre pytania wyrażają brak zgody czy też niezrozumi tak nisko ocenianej pozycji rolnika: „Co ten gospodarz dzisiaj wart?" Pytania formułowane są często w formie dotyczącej bezpoś nio losów informatora: ,,[...] a gdzie ja pójdę, jak ja nie mam szkoty?" Wiele pytań pada w komentarzach do aktualnej sytu politycznej i gospodarczej kraju oraz kondycji finanso rolnictwa: „Dlaczego te strajki?" „I co to to to? To rząd?" „Kurwa, to zarobek jest?". Niektóre ze zdań pytających są częścią konstrukcji p - odpowiedź, podkreślających retoryczny charakter tych p ,,/ co z tego? I nie ma nic z tego?" „Jakie życie? Nie ma życia." Pytania odnoszą się zarówno do konkretnych doświad informatora, jak i do zagadnień ogólnych. Często wystę �jako zwieńczenie danego wątku wypowiedzi. Dawane przez samych autorów pytań odpowiedzi podkreślają retoryczny charakter pytań. Zdania pytające pojawiają się także w tekstach pisanych, zarówno w artykułach jak i w listach do redakcji. Dopiero jednak analiza znaczenia tych pytań dla treści tekstu pozwala dostrzec większe podobieństwo pomiędzy dwiema tak różnymi formami wypowiedzi, czyli pomiędzy chłopską m o w ą i pis­ mem. Podam tylko dwa przykłady pytań zawartych w tytułach artykułów prasowych: „Kto wyciągnie świnie z d o ł k a ? " (Ch D nr 9, s. 10); „Wczoraj i dziś, a jakie jutro?" (Ch D nr 9, s. 11). Także w pracach kierowanych na konkurs „ G r o m a d y ' ' często używana jest forma pytająca. Jedno z takich pytań posłużyło redaktorom zbioru jako tytuł: „I komu teraz wierzyć, do kogo udać się po ratunek?" (G 5, s. 42). Częste użycie różnorodnych form pytających zdaje się wynikać z poczucia zagubienia i dezorientacji mieszkańców wsi we współczesności. W swoich wypowiedziach informatorzy uogólniali często swoje indywidualne doświadczenia, a także swoje przekonania na temat „doli c h ł o p a " i na ich podstawie budowali sądy o kondycji ludzkiej w ogóle. Służyły temu pewne formy językowe. Występowały one zarówno w konstrukcji zdań (podmiot), jak i całych wypowiedzi (ogólne wnioski z jedno­ stkowych wydarzeń). Po pierwsze używali często słów: każdy, człowiek, wszystko, nic, absolutnie. Np.: „Absolutnie nic; Te młode wszystkie poszli [...]; (pyt.: [...] na co ludzie najbardziej narzekają?) Panie na wszystko [...]; (pyt.: [...] co jest najgorszego w życiu na wsi?) Panie wszystko, panie wszystko [...]." Słowa „ k a ż d y " lub „ c z ł o w i e k " były też często podmiotami zdań opisujących czy to konkretne, jednostkowe wydarzenia, czy to wyrażających opinie informatorów. Np.: „Bo dzisiaj to po prostu każdy się załamuje panie". Niekiedy wypowiedzi nadają faktom przeciwny niż uogól­ niający, a więc partykularny charakter. Pojawia się to np. podczas wymieniania niedogodności życia na wsi. Wtedy zjawiska, które występują także w mieście, przypisuje się tylko wsi. Np.: „Na wsi to tak, trzeba światło opłacić, teraz telewizor trzeba opłacić, podatki zapłacić, fajerkasę zapłacić''. W większości w y w i a d ó w jednak raczej rozciąga się opinie o wsi także na miasto (na ogół nie wyklucza to idealizacji miasta w innych fragmentach tego samego wywiad) пр.: „Na wsi źle i temu co się nauczy Źle. Każdemu wesoło.'' „W mieście tak samo i na wsi tak samo". nie jest za Jak się wydaje, uogólnienia te mają zawsze charakter pesymistyczny i sprowadzać się mogą do twierdzenia o po­ wszechności zła i nieszczęścia. * * * W opisie ciężkiej pracy rolnika często stosowane jest w y l i ­ zanie, pokazujące dynamicznie np. następstwo licznych zajęć ciągu dnia lub wielość trudów, jakie spadają na chłopa: •.[•••] to mam pięcioro dzieci, i pole, i siano, i świnie, i człowiek po prostu [...]" dla opisania przeciwieństwa ciężkiej pracy rolnika czyli Próżniactwa urzędników w mieście stosowane bywa wyliczaw ••[•••] chodzą, siedzą, kawę piją, siedzą tamoj, paplują. O!'' • У'jczanie stosowane jest także przy wyrażaniu opinii na temat k i c h losów, nieszczęść które spotykają człowieka: Uz »[•••] to dzieciak chory, to piekło z mężem, to rozwód, to to, 'o tamto. " (wyw. 1) Również złe w ocenie chłopów działania rządu, lub ciężary spadające na rolników ze strony państwa są opisane za p o m o c ą wyliczania: „Na wsi to tak, trzeba światło opłacić, teraz telewizor trzeba opłacić, podatki zapłacić, fajerkasę zapłacić'' Wyliczanie zdaje się służyć silniejszej ekspresji opinii chłopów o ich trudnym życiu, ciężkiej pracy i niesprawiedliwej sytuacji ekonomicznej, społecznej i politycznej. Wypowiedzi zawierają pewne zwroty, głównie uogólnienia lub pytania, które są przez r o z m ó w c ę wielokrotnie powtarza­ ne. Np.: „Kto się martwi o gospodarza? Czy się ktomartwi? [...] Kto się martwi [...]? No kto się martwi? Kto się martwi? [...] No kto się martwi?" Te powtarzające się sformułowania tworzą albo zwarty ciąg albo też powtarzają się co jakiś czas w toku całej rozmowy. Oprócz zdań czy zwrotów występują także charakterystyczne dla danego informatora, ale pojawiające się także w innych wywiadach słowa, które s ą często powtarzane: ,,[...] i koniec, kapitulacja [...] to na wsi kapitulacja [...] rolnictwo koniec, kapitulacja [...] / już kapitulacja [...] a teraz kapitulacja" Ciekawym zjawiskiem są fragmenty wypowiedzi, w których informatorzy przedstawiają jakieś pozytywne aspekty życia na wsi lub swojej osobistej sytuacji a następnie przewidują nieuchronne jej pogorszenie. Np.: „Może teraz ten nowy sejm, nowy rząd, Pawlak może coś lepiej zarządzi [...] Ja myślę, że nie" W tych i podobnych wypowiedziach neguje się więc jakiekol­ wiek szanse poprawy sytuacji rolników i ich otoczenia. Takie sformułowania podkreślają brak nadziei na pozytywną odmianę losu wsi i całej Polski. W tekstach „chłopskiego z r z ę d z e n i a " bardzo często pojawia­ j ą się słowa i wyrażenia o dużej ekspresji. Ich występowanie jest zindywidualizowane i trudno znaleźć rządzącą nimi regułę. Takie „ m o c n e " zwroty mogą przyjmować różne formy: 1. Wulgaryzmy: ,,/ jeb za dupy ich!" ,,[...] tam zatwierdzili, zacholerzyli [...]". 2. Nakazy: ,, W łeb dać i położyć jednego skurwysyna'' 3. Przekleństwa: „A niech idzie do grobu!" „Teraz cholera ten rząd, niech ich diabli wezmą". Wszystkie tego typu zwroty wypowiadane były z uniesieniem, często bardzo głośno. Ciekawe jest też, rzadkie co prawda, zjawisko określania ludzi słowem „robak". „ R o b a k " w terminologii mieszkańców nadbiebrzańskich wsi to nazwa obejmująca wszystkie zwierzę­ ta, ale przede wszystkim dzikie zwierzęta zza rzeki. „ R o b a k " pojawia się jako określenie człowieka w sytuacji beznadziejnej, bez wyjścia. Np.: „I co on ten robak sam zrobi ten Heniek?". W tekstach „zrzędzenia" często powtarzało się zdanie „nie wiem" lub inne wypowiedzi o podobnej treści i formie пр.: A skąd ja to wiem; A skąd ja mogę wiedzieć?. Zwroty te występowały na dwa sposoby. Po pierwsze w wywiadach z osobami, które przejawiały niechęć do roz­ mowy, mówiły mało lub traktowały moje pytania ze zdziwie­ niem czy niezrozumieniem. Wtedy ich odpowiedzi były zdaw­ kowe lub odpowiadali: „A co my wiemy panie, my ludzie nie uczone, ciemne. My nie wiemy. W przypadku kilku informatorów m o ż n a stwierdzić, że liczba zwrotów typu „nie w i e m " była odwrotnie proporcjonalna do długości rozmowy. Konstrukcje typu „nie w i e m " pełniły także inne funkcje. 117 �Często kończyły one jakiś dłuższy wywód informatora puen­ tując jego myśl. Np.: Ale jak to wyjdzie, to ja nie wiem. (Po wypowiedzi na temat polityki rolnej) I teraz ja nie wiem. (Po dłuższym opisie sytuacji jednego z sąsiadów). Tego typu wyrażenia podkreślają, podobnie jak pytania retoryczne, zagubienie chłopów we współczesnym świecie i lęk przed przyszłością, na której kształt nie mogą oni wpłynąć. Zwrot „nie w i e m " wydaje się wynikać z braku poczucia ładu w otaczającej rzeczywistości i niezrozumienia czy też niedo­ strzegania jakichkolwiek reguł nią rządzących. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech zebranych w trakcie badań terenowych wypowiedzi jest bardzo częste przywoływanie przez informatorów szczegółowych danych liczbowych dotyczących cen, wynagrodzeń itp. Wielokrotnie dochodziło do sporów pomiędzy informatorami lub do długiego uzgadniania tych danych. Np.: „Teresa M: Ja ciukarkę kupałam, to dalim 55, to kartofle byli po 140 metr [...] Stanisław M: Nie, po 120! Teresa M: Po 120. A w tym roku kartofle 40, a ciukarka 70. No to porównać." Jeszcze wyraźniej występuje powoływanie się na konkretne liczby w przypadku wypowiedzi na piśmie kierowanych na konkurs „ G r o m a d y " . Często autorzy tych prac, podobnie jak informatorzy z badań terenowych dokonywali porównań cen produktów rolnych do cen artykułów, które kupują rolnicy np. mleka i ropy, ziemniaków i części do maszyn itp. W wypowiedziach informatorów występowały często zdania i zwroty zawierające słowa: „ k o n i e c " , „kapitulacja", „roz­ pacz", „ s p u s t o s z e n i e " , „stagnacja" oraz inne zwroty o podob­ nej treści. Wyrażenia te odnosiły się do sytuacji rolnictwa oraz do osobistej sytuacji danego rozmówcy. Np.: „Nie ma wyjścia.'' „To tylko pętla na szyją i koniec." „[...] rolnictwo koniec, kapitulacja." „Spustoszenie, u nas na wsi to jest spustoszenie." Podobne sformułowania występują także w innych niż materiał terenowy tekstach źródłowych. Oto przykłady tego typu sfor­ mułowań wybrane z prac konkursowych „ G r o m a d y " oraz listów i artykułów z „prasy c h ł o p s k i e j " : ,, Okrągły stół spowodował na wsi stagnację, wyczekiwanie - jak przed burzą" (G 2, s 24) „(sytuacja rolnictwa, to - P.K.) dno w zamkniętej beczce [...]" (G 4, s. 34) „ Wieś ogarnęło ogólne zniechęcenie i zastój " (G 5, s. 43) „Władza 'solidarnościowa' kładzie go (chłopa - P. K.) na łopatki". (G 12, s. 91) „Program Balcerowicza położył na łopatki [...]" (G 13, s. 99) „Plan [...] Balcerowicza położył na łopatki rolnictwo i całą gospodarkę" (G 14, s. 101) „[...] stagnacja [...]" (GR nr 21, s. 6, list) „ Uratować przed zagładą polskie owczarstwo.'' (ChD nr 8, s. 1) „Nawozy krach" (ChD nr 9, s. 1) „[...] wielkie spustoszenie [...]" (ChD nr 10, s. 1, list) „Pozostałapustka" (ChD nr U, s. 1). (Podkreślenia moje -PK) W artykułach prasowych, pracach konkursowych a przede wszystkim w listach do „gazet c h ł o p s k i c h " oraz w tekstach mówionych przewija się podobne słownictwo i padają podobne określenia opisujące stan rolnictwa, polityków, nastroje miesz­ kańców wsi. Podobieństwa pomiędzy formami pisanymi a m ó ­ wionymi dotyczą, jak już podkreśliłem, głównie treści wypo­ wiedzi, wizji rzeczywistości, na jakiej się opierają. Znajduje to jednak także swoje odbicie w formach językowych używanych świadomie lub nieświadomie do opisania tej rzeczywistości. 118 * * * Przeprowadzona powyżej prezentacja głównych wątków treściowych oraz cech formalnych „chłopskiego zrzędzenia" skłania do poszukiwania podobieństwa na tych dwóch płasz­ czyznach pomiędzy zrzędzeniem, a pewnymi elementami trady­ cyjnej kultury ludowej. Odnalezienie takich podobieństw treś­ ciowych i formalnych może wskazać kierunki interpretacji zjawiska zrzędzenia i ujawnić ukryte w nim znaczenia. Takim zjawiskiem kultury ludowej, bliskim w tych dwóch wymiarach zrzędzeniu, wydają mi się lamenty pogrzebowe, czy też po prostu lamenty. Oczywiście istnieje zasadnicza różnica funk­ cjonalna pomiędzy tymi dwoma rodzajami ekspresji słownej. Lamenty występują w konkretnej, zrytualizowanej sytuacji. Ich występowanie obwarowane jest społecznie usankcjonowanymi rygorami. Lament nie jest tylko „ekspresją indywidualizmu" (Sulima 1992, s. 82). Nie służy on wyłącznie wyrażeniu rozpaczy konkretnego człowieka w obliczu osobistej tragedii. Pełni także funkcje „obrzędowo-magiczne i normatywno- s p o ł e c z n e " (Trojanowicz 1989, s. 13). Lamenty były wykony­ wane przede wszystkim w związku ze śmiercią bliskiej osoby, „Zawodzenie, opłakiwanie było także reakcją na wielkie kata­ strofy, trzęsienia ziemi, [...] groźne pożary, powodzie, epidemie, wojny i t p . " (Sulima 1992, s. 85). Jak widać sytuacja, w jakiej odbywa się wykonanie lamentów, jest całkowicie inna niż w przypadku chłopskiego zrzędzenia. Poza tym lamenty, pomimo że były na ogół improwizacjami, posiadają literacki kształt, który jest silnie skonwencjonalizowany, oparty na trwałych schematach. M i m o tych zastrzeżeń myślę, że warto zwrócić uwagę na kilka podobieństw, zarówno w treści jak i formie, jakie występują między lamentami i zrzędzeniem. Oto podstawowe wątki treściowe lamentów ujęte przez Moszyń­ skiego (1939, s. 1517) w następujący schemat: ,,1) zapytanie 0 przyczynę śmierci (Dlaczego umarłeś? Czy brakło ci pożywie­ nia, odzieży itd.? Czy byłeś niezadowolony z żony i rodziny? Czy cię nie miłowano?); 2) skarga, że skutkiem śmierci zmarłego osieroceni przezeń znaleźli się w ogromnych trudnoś­ ciach (Co teraz poczniemy? Jak będziemy żyć bez ciebie? Kto wykona tę a tę pracę? Kto będzie nas karmił, pouczał, ochraniał, bronił...?); 3) prośba, by zmarły ocknął się ze snu, powstał 1 spojrzał na obecnych, by powiedział choć jedno słowo; 4) skarga, że się utraconego nigdy nie ujrzy, a głosu jego nigdy nie usłyszy; 5) wyrażenie gotowości na śmierć wraz ze zmarłym i prośba doń, by zabrał osieroconego ze sobą; 6) wysławianie zmarłego; i wreszcie 7) żegnanie się z n i m " . O wiele bardziej istotne z punktu widzenia analizy „chłops­ kiego zrzędzenia" wydają się formalne cechy lamentów. „Cha­ rakterystycznym rysem składni zawodzeń jest stałe ciążenie do intonacji pytających i wykrzykujących [...] Wykonawczyni zaklina, krzyczy w rozpaczy, pyta i żąda odpowiedzi wiedząc, że odpowiedzi tej nie uzyska" (Trojanowicz 1989, s. 18). Wydaje się więc, że istnieją przede wszystkim formalne podobieństwa pomiędzy lamentami a zrzędzeniem. W obu aktach słownych wypowiadający u ż y w a przede wszystkim form pytających i wykrzyknikowych. Także retoryczność tych pytali' bywa podobna: „Bo z czego tutaj żyć?" „I co on ten robak sam zrobi?" „Co my zrobim panie?" „No to co teraz robić?" „[...] gdzie my siępodziejem [...]?" (zawodzenie po ojcu. Trojanowicz 1989, s. 9); „Jak ja będę żyła [...]?" „A co ja będę robiła?" (płacz po matce, Trojanowie* 1989, s. 10). Pojawiają się również w lamentach, podobnie jak w „zrzę­ dzeniu", wątki ciężkiej pracy na roli. Np.: „bo ja radeńki W dam,/bo trzeba pracować na polu tak ciężko mnie." (Płacz p' mężu, Trojanowicz 1989, s. 11). Skromny materiał na temat lamentów, o czym piszą badacz tego zagadnienia (Trojanowicz, 1989), nie pozwala na szersi �analizę tego tematu. Jeśli jednak odwołamy się także do j terpretacji znaczeń lamentów, przyjrzymy się emocjom i me­ taforom zawartym w zawodzeniach, to rzuci to także światło na sens „chłopskiego z r z ę d z e n i a " . Lamenty towarzyszyły chłopom w różnych momentach ich życia, nie tylko w związku ze śmiercią bliskiej osoby. Były to jednak zawsze momenty szczególnie dramatyczne. Stąd niosą one ze sobą przede wszystkim rozpacz. Wyrażają poczucie bezradności wobec nieodwracalności straty, tragedii, znisz­ czenia. Są krzykiem nadaremnym, pytaniem bez odpowiedzi. Lamenty są wynikiem zetknięcia się człowieka z czymś niezrozumiałym, nie poddającym się jego woli, nieuchronnym. Człowiek czuje się w takiej sytuacji całkowicie osamotniony. Wydaje się, że podobne doznania (opuszczenie, osamotnienie, bezradność, strach przed przyszłością) opisuje „chłopskie zrzę­ dzenie". Dlaczego? n Analiza „chłopskiego z r z ę d z e n i a " , oraz odwołanie się do pisanych form wypowiedzi mieszkańców wsi, pozwala na próbę rekonstrukcji chłopskiej wizji świata, społeczeństwa i człowieka manifestującej się w tych tekstach. Poniżej przed­ stawię wyłaniające się z analizowanych tekstów fragmenty takiej wizji. Nie będzie to całościowy model świata funk­ cjonującego w świadomości i nieświadomości mieszkańców współczesnej wsi polskiej, a jedynie te jego elementy, które zawierało „chłopskie z r z ę d z e n i e " . Chciałbym także, odwołując się do literatury przedmiotu, pokazać zbieżność tych fragmen­ tów chłopskiej wizji świata, społeczeństwa i człowieka z mode­ lem świata klasycznej kultury chłopskiej (Jagiełło-Łysiowa 1983), lub z symbolicznym uniwersum kultury polskiej. W pierwszej kolejności chciałbym przedstawić grupowy autoportret chłopów wyłaniający się zarówno ze „zrzędzenia" jak i pozostałych wykorzystywanych w pracy źródeł. Będą to więc przekonania samych chłopów o ich inności czy też wyjątkowości, a nie lista rzeczywistych różnic społecznych i kulturowych pomiędzy chłopami i innymi grupami. Chłopi posiadają niezwykle silne poczucie odrębności własnej grupy na tle społeczeństwa. Jest to szczególnie widoczne w pracach konkursowych „ G r o m a d y " . Podkreślają tę odmienność chło­ pów w porównaniu z mieszkańcami miasta lub ludźmi o poza­ rolniczych zawodach także informatorzy nadbiebrzańscy. Ta inność chłopów przejawiać się ma na wielu płaszczyznach: praca, doświadczenie historyczne, styl bycia, sposób myślenia, wartości. Warte rozpatrzenia są następujące zagadnienia: 1- Semantyczna zawartość takich określeń bytujących w świa­ domości chłopów jak „chłopskość m y ś l e n i a " , „dola chło­ pa", „chłopskie w a r t o ś c i " . 2. Poczucie odrębności chłopskiej historii i chłopskiego losu. 3. Przekonanie o specyficznym, właściwym tylko tej grupie, sposobie życia chłopów. 4. Samoocena dzisiejszej kondycji społecznej, intelektualnej i etycznej społeczności wiejskiej. - Pozytywny obraz chłopa oraz wynikające z niego poglądy o szczególnym miejscu kultury chłopskiej wobec kultury narodowej i wyjątkowym znaczeniu chłopów w społeczeń­ stwie. W przekonaniu wielu autorów tekstów pisanych, (w znacznie mniejszym stopniu dotyczy to tekstów mówionych) istnieją: specyficzny zasób wiedzy, styl myślenia i postawa wobec •ata, które przesądzają o głębokiej odrębności chłopów stosunku do innych grup społecznych, określanych jako "miestscy" (w materiałach terenowych). Istotą tak pojmowanej °Pskości jest „ n a t u r a l n y " , wynikający z bliskiego związku ^ z y r o d ą stosunek do świata. Pozwala on na głębsze i wnikli wktó ' ' J .g° prawd niż nauka „ p r o f e s o r ó w " . Wiedza, - l depozytariuszem jest społeczność chłopska, przekazy waJest poprzez tradycję. Jest to wiedza mocna i trwała 5 ? s X ) z n a n rc n a e e w przeciwieństwie do zmiennych d o g m a t ó w nauki. Chłopskie myślenie jest związane ze specyficznie chłopskimi wartościami, wśród których naczelne miejsce zajmują szacunek dla ziemi, patriotyzm i praca. Wartości te najpełniej realizowane są właśnie poprzez chłopski styl życia, poprzez pracę na roli, która jest służbą ziemi i społeczeństwu. Ciekawe, że inny nieco jest obraz „ c h ł o p s k o ś c i " w tekstach mówionych. Podczas gdy w pisanych wypowiedziach istnieje pozytywny aspekt chłopskiej specyfiki, „ z r z ę d z e n i e " zawiera przede wszystkim negatywną wizję „chłopskiej d o l i " . Jest ona zresztą podzielana również prze autorów prac konkursowych i tekstów prasowych. Na obraz „chłopskiej d o l i " składa się przede wszystkim ciężka praca. Nie jest ona jednak wartością wyłącznie pozytywną, a raczej przekleństwem. Szczególnie chłopi skazani są na ciężką pracę, która nie przynosi żadnych dobrych efektów. W opinii informatorów chłopi są grupą upośledzoną pod względem społecznym i kulturowym. Są zepchnięci na mar­ gines życia społecznego. Nikt (czyli ani rząd, ani mieszkańcy miasta, ani siły nadprzyrodzone) nie dba o ich interesy. W procesie komunikacji wewnątrz kultury polskiej treści bliskie chłopom są pomijane, lekceważone (odczucie dotyczy przede wszystkim telewizji). Silne jest przekonanie o odwiecznym losie chłopów „jako losie ofiarnym" (Sulima 1992, s. 163). To cierpienie chłopów, ich niższe miejsce w hierarchii społecznej jest trwałe od zarania historii tej grupy. Odmienność chłopskiego sposobu życia ma swój aspekt pozytywny i negatywny. Pozytywy, podobnie jak w przypadku „chłopskiego m y ś l e n i a " , wynikają z bliskich związków chłopa z przyrodą. Także jego praca wyróżnia go nie tylko na niekorzyść. Pozytywną stroną rolnictwa jest swoboda osobista, niezależność, brak nadzoru ze strony przełożonych, brak przy­ musu czasowego. Pojawia się także przekonanie o twórczym charakterze pracy chłopa w przeciwieństwie do odtwórczej pracy np. robotnika. Pozytywny obraz życia wiejskiego kreują jednak głównie autorzy pisanych form wypowiedzi. W tekstach „zrzędzenia" te same elementy wiejskości mają inny nieco charakter. W p ł y w przyrody na pracę rolnika, cykliczność zajęć chłopa są traktowane jako przymus pracy „ w świątek, p i ą t e k " . Pracy, od której rolnik nie może się uwolnić. Dziedziczenie gospodarstwa to także źródło przymusu. Jak j u ż wspomniałem istnieje rozbieżność w obrazie chłopa pomiędzy mówionymi i pisanymi formami analizowanych wypowiedzi. Teksty prac konkursowych oraz materiały praso­ we zawierają pewien pozytywny obraz chłopskości. Takie wyobrażenie chłopa wiąże się z przekonaniem o jego szczegól­ nej roli wobec świata i społeczeństwa. Rola ta wynika ze ścisłych związków rolnika z przyrodą oraz w formie zracjo­ nalizowanej z ogromnego znaczenia producentów żywności. Tak pisze na ten temat Jan Szczepański: „Władanie ziemią oznaczało także dysponowanie jej m o c ą i w tych wyobrażeniach o prestiżu człowieka dysponującego ziemią, tkwiły podświado­ me pozostałości wyobrażeń o sile człowieka czerpanej z z i e m i " (Szczepański 1988, s. 25-26). Ten sam autor w następujący sposób opisuje przekonania o wyjątkowo istotnej funkcji kultury ludowej dla całego narodu: „Kultura ludowa spełniała w ramach kultury narodowej kilka funkcji. Z jednej strony była ona jakby „przechowalnią" istotnych wartości [...] Była to doniosła rola w utrzymywaniu ciągłości i tożsamości kultury ludowej" (Szczepański 1988, s. 56). W tej wizji chłopskości jest więc kultura ludowa czymś wyjątkowo wartościowym, a miesz­ kaniec wsi miał powody do dumy z własnej przynależności społecznej. Jest to zgodne ze stanem świadomości chłopskiej w modelu klasycznej kultury chłopskiej, tak jak przedstawia to Eugenia Jagiełło-Łysiowa (1983, s.174). Ocena kultury chłopskiej zawarta w tekstach „ z r z ę d z e n i a " jest odmienna. M ó w i ą one raczej o niższości intelektualnej wsi, o negatywnym doborze wśród jej mieszkańców. „ W rolnictwie dokonała się zatem selekcja negatywna, pozostali ludzie niewykształceni, nie umiejący sobie radzić z nowoczesnym rolnict- 119 �wem, skłonni do lenistwa i pijaństwa, szukający łatwych zarobków i nie dbający o przyszłość swoich gospodarstw" (Szczepański 1988, s. 5). Jeśli ten pogląd prezentowany przez Jana Szczepańskiego jako opinia części socjologów nie jest podzielany w całości przez nadbiebrzańskich chłopów, to jednak na pewno w dużym stopniu jest zgodny z ich obawami. * * * Pewne przekonania chłopów wyrażane w analizowanych tekstach, aczkolwiek wyrastają z oceny „doli c h ł o p a " , posiada­ j ą szersze znaczenie i odnoszą się do kondycji człowieka w ogóle. Wskazuje na to chociażby częste użycie określeń: „ k a ż d y " , „każdy c z ł o w i e k " itp. W tym rozdziale chciałbym odtworzyć pewne elementy wizji człowieka, jakie składają się na „chłopską antropologię filozoficzną". Podstawowe zagad­ nienia występujące w „chłopskim z r z ę d z e n i u " , a będące fragmentami takiej wizji to: 1. Fatalistyczna koncepcja człowieka i ocena swobody wyboru dróg życiowych. 2. Wizja życia jako walki o byt. Życie w ciągłym zagrożeniu. 3. Praca jako przekleństwo człowieka. Podstawowym przekonaniem o losie człowieka zawartym w „chłopskim z r z ę d z e n i u " jest przeświadczenie, że człowiek nie może wpływać na swoje życie. Miejsce, gdzie mieszka, zawód, rodzina, liczba dzieci, wszystko to jest wynikiem nie jego wolnego wyboru, ale decyzji np. rodziców. Podejmowane przez niektórych próby zmiany swojego życia związane z ryzy­ kiem, z całkowitą odmianą przyjętych zachowań, sposobów myślenia, oceniane bywały na ogół jako nieudane, niefortunne i z góry skazane na przegraną. To poczucie braku podmiotowo­ ści we własnym życiu dotyczy przede wszystkim osób, które pozostały na wsi. Jednak wydaje się, że nawet decyzja o wybo­ rze miasta, jako miejsca życia, bywa często podejmowana nie przez daną osobę, ale przez rodziców. Istotne z punktu widzenia mojej pracy wydaje się nie to, jak rzeczywiście podejmowane są decyzje osobiste, ale poczucie braku podmiotowości powszech­ ne wśród moich informatorów. Wyjątkowe było na przykład motywowanie swoich życiowych decyzji własnymi planami, na ogół powoływano się na sytuację rodzinną, tradycję, przymus ekonomiczny. Interesujące jest także poczucie braku wpływu na sytuację swoją i rodziny poprzez pracę, chociaż tak wielu spośród informatorów poszukiwało i znajdowało źródła dodatkowego dochodu za granicą (badania z lat ubiegłych na tym terenie). Polepszenie własnego statusu ekonomicznego wiązane jednak zawsze jest z polityką rządu. Jedynie państwo może zapewnić poprawę bytu. Powszechna jest niewiara we własne możliwości w tym zakresie. Jak ujmuje to w swojej książce profesor Szczepański: „Największym nieszczęściem chłopów jest pod­ dawanie się bezsilności, czyli uznawanie niemożności działa­ nia, uleganie bezradności, [...] uleganie poczuciu beznadziejno­ ści, czyli zatracanie sensu działania" (Szczepański 1989, s. 111-112). Zdaniem Józefa Styka, autora Ewolucji chłopskiego systemu wartości, fatalizm jest „jedną z cech mentalności c h ł o p s k i e j " rzutujących na „chłopską wizję ś w i a t a " (Styk 1988, s. 65). Ten fatalizm wyrażany był także w wypowiedziach moich informatorów. Styk uważa, że fatalizm stracił swoje decydujące znaczenie dla chłopskich przekonań i zastąpiony został postawami racjonalistycznymi i pragmatycznymi, a „chłop okraszał te postawy wspomnieniem o woli Boskiej i słabości człowieka, przez co chciał zamanifestować postawę pokory względem sacrum [ . . . ] " (Styk 1988, s. 65). W wypowie­ dziach mieszkańców nadbiebrzańskich wsi tym fatum nie jest, jak się wydaje, wola Boska, a raczej niezrozumiałe, nie poddające się woli człowieka złe siły prowadzące świat ku katastrofie. Rozwój świata jest więc kierunkowy i odbywa się ku gorszemu. W a ż n y m elementem wizji człowieka jest postrzeganie ludz­ kiego życia jako wiecznej walki o byt. Świat niesie nieustanne zagrożenia, budzi ciągły lęk. Człowiek z ogromnym trudem im się przeciwstawia. Wiąże się z tym przymus pracy. Nie jest ona wartością pozytywną, tak jak w przypadku świata wartości klasycznej kultury chłopskiej (Jagiełło-Łysiowa 1983, s. 171) lecz bolesną koniecznością, gdyż tylko ona ratuje człowieka przed zagładą. Z taką wizją pracy łączy się idealistyczny оЬггц miasta jako miejsca, gdzie nie trzeba pracować. Ciekawe jest to że taka wizja pracy nie wyklucza wysokiego wartościowania pracowitości przypisywanej innym narodom oraz ganienia lenistwa młodzieży lub Polaków w ogóle. To właśnie pracow. itość podawana jest jako źródło powodzenia N i e m c ó w lud Japończyków. * * * Kwestia doświadczenia czasu pokrywa się częściowo z pozo­ stałymi wyróżnionymi elementami wizji świata, człowieka i społeczeństwa. Temporalny wymiar ludzkich doświadczeń obecny jest zarówno w chłopskiej filozofii człowieka jak i wizji chłopskości czy też w obrazie życia społecznego. Jest to jednak na tyle doniosły aspekt „chłopskiego z r z ę d z e n i a " , że należy poddać go osobnej analizie. W uproszczeniu zagadnienie to można podzielić na następujące składowe: 1. Ocena czasu teraźniejszego. 2. Stosunek do przyszłości i poczucie sprawczości (podmioto wości). 3. Ocena charakteru zmian zachodzących w rzeczywistości społecznej w wymiarze czasowym. 4. Czas niezwykły. Katastroficzne wizje teraźniejszości lub bliskiej przyszłości. Podsumowując zagadnienie czasu spróbuję krótko powie­ dzieć o tożsamości doświadczenia czasu w kulturze chłopskiej i kulturze polskiej w ogóle, a rozpocznę od przedstawieni: sądów o teraźniejszości wyrażanych w tekstach „chłopskiego zrzędzenia". W wielu wypowiedziach przewijało się poczucie niezrozumiałości aktualnych wydarzeń politycznych, przemian, opinii powtarzanych w mediach. Z tym wiązało się przed­ stawianie przeszłości, jeśli nie idealistyczne, to jako okresi jasnych reguł. Doświadczenie czasu jest ściśle związane z fatalistyczna koncepcją ludzkiego losu. Wynika z niej lęk przed przyszłością i brak poczucia wpływu na rozwój wydarzeń w otaczającym świecie. W czasie badań terenowych spotkałem tylko jednego młodego człowieka, który mówił o swoich planach związanyct z gospodarstwem rolnym. Wszyscy zajmowali postawę bierna oczekując tego, co przyniesie los. Dominujące było przekonanie o tym, że w świecie dokonują się zmiany na gorsze. Ten proces przebiegał na wielu płaszczyznach. Jego przyłady to lenistwo młodzieży, rosnąca przestępczość, beznadziejna sytuacja rol­ nictwa, rozwój wydarzeń politycznych. Pogląd o dokonujących się powszechnie zmianach na gorsze wiąże się z katastroficzni wizją przyszłości. Wiele razy m ó w i o n o więc o głodzie czekajł. cym Polskę, o nieuchronności wojny. Często powtarzały sii słowa: katastrofa, kapitulacja, koniec. Fatalistyczny stosunek do przyszłości wyrażał się w łicznych pytaniach, często retory ' nych, które mówiły o obawach informatorów, o ich poczuć* zagubienia w otaczającej rzeczywistości. Warto porówn* zaprezentowane powyżej elementy chłopskiego doświadczeni' czasu z analogicznymi aspektami kultury polskiej przedstawi nymi przez Elżbietę Tarkowską (1993b). Kieruje ona swój* zainteresowanie na temporalny aspekt doświadczeń współczes­ nego społeczeństwa polskiego. Nazywa je „społeczeństwem c z e k a j ą c y m " . Oto, co charakteryzuje takie społeczeństw „Żyje w poczuciu zawieszenia, tymczasowości, stanu prze* ciowego, z obawami wobec niejasnej i niepewnej przyszło^ ale i z pewną nadzieją na zmianę. Orientacja „na przeczekanie bierne postawy czekania, poczucie tymczasowości i rezygnuj z myślenia zorientowanego w przyszłość są trwalszym eleme^ tem systemów wartości, świadomości społecznej i stylu żyC 0 0, 0 1 �społeczeństwa polskiego" (Tarkowska 1993b, s. 97-98). Są to podstawowe cechy doświadczenia czasu charakterystycznego dla współczesnej kultury polskiej. Jak widać jest ono w wielu miejscach zbieżne z przedstawionymi przeze mnie elementami doświadczenia czasu obecnymi w „chłopskim zrzędzeniu". Dotyczy to przede wszystkim poczucia bezsilności, lęku przed przyszłością, dezorientacji w teraźniejszości. Jak już pisałem wcześniej temat miasta był jednym z najczęś­ ciej pojawiających się wątków „chłopskiego zrzędzenia". Wizja miasta była zawsze ambiwalentna i pełna speczności, nieomal nigdy jednak miasto nie było przestrzenią obojętną lub taką samą jak wieś. Stosunek do miasta zawiera się w na­ stępujących elementach: 1. Miasto - raj. 2. Miasto - piekło. 3. Obcość mieszkańców miasta. Przedstawię prosty katalog cech obrazu miasta obecnego w „chłopskim z r z ę d z e n i u " , które pokaże, że miasto jest dla autorów wypowiedzi obszarem niezwykłym, charakteryzują­ cym się skrajnościami i przede wszystkim ambiwalentnym. 1. Dobre aspekty miasta: - nie trzeba pracować, - obfitość dóbr materialnych, - prestiż: szacunek, jakim darzeni są mieszkańcy miasta, - wygodne życie, próżniactwo, dużo czasu dla siebie, - uczestnictwo w kulturze, - lepsze wykształcenie, - z mieszkańcami miasta liczą się politycy i urzędnicy, - czystość, higiena, 2. Złe aspekty miasta: - przestępczość, - brak żywności, głód, - bezrobocie, - uzależnienie od państwa, - praca pod przymusem czasowym i ciągłym nadzorem. Jak widać z tego krótkiego katalogu różne zjawiska wiązane z miastem mogą mieć zależnie od kontekstu różną wartość. W obrazie miasta istnieją sprzeczności, często zasadnicze. Jest miasto z jednej strony obszarem, gdzie człowiek bez trudu zaspokaja swoje pragnienia, a z drugiej strony obszarem niebezpiecznym, niszczącym i zgubnym dla ludzi. Ta ambiwalencja miasta, łączenie skrajnych przeciwieństw jest zgod­ ne z postrzeganiem go jako mitycznego świata zewnętrznego. Moje badania z lat 90-93 w ramach grupy laboratoryjnej na terenie tych samych wsi i wśród tych samych informatorów wykazały, że obszar uznawany za obcy i daleki (w tym także miasto) charakteryzuje się właśnie taką ambiwalencją, łączy biegunowo różne zjawiska. Jest więc, zgodnie z definicją Yi-Fu Tuana (Tuan 1987) przestrzenią, czyli obszarem wolności wielkich możliwości i jednocześnie groźnym i przynoszącym człowiekowi zagładę. Obraz miasta w „chłopskim zrzędzeniu" Pomimo powierzchowych sprzeczności, jest więc zgodny z maPa. mityczną. Taki stosunek do miasta właściwy jest współczes­ nej kulturze chłopskiej, o czym pisze między innymi JagiełłoŁysiowai(1983, s. 186). Obcość miasta przejawia się także w przekonaniach o inności ludzi z miasta. Teraz chciałbym podać jeszcze inny przykład tystai su, jaki odczuwają mieszkańcy nadbiebrzańskich wsi stosunku do „miestskich z-narnienne jest posługiwanie się np. kategoriami „pan pPana" j " odniesieniu do ludności miejskiej, rzy czym „pan z pana" reprezentuje postawy pozytywne, ^m także w stosunku do chłopów. Widoczne jest poczucie ^ szosci intelektualnej i kulturalnej wobec mieszkańców mias1 n w z c n a m a w Interesująca wydaje się także analiza wyobrażeń życia społecznego i polityki wyrażanych poprzez „ z r z ę d z e n i e " . Obraz społeczeństwa, państwa i polityki manifestujący się w analizowanych przeze mnie źródłach zawierać będzie: 1. Ocenę relacji międzyludzkich w wielu różnorakich sytuac­ jach. 2. Swoistą koncepcję państwa i życia politycznego. 3. Poczucie etycznego chaosu. Okazją do wyrażania opinii o charakterze relacji międzyludz­ kich były wydarzenia najnowszej historii, wspomnienia ze spotkań z urzędnikami i innymi osobami z miasta oraz problemy rodzinne. Znamienne było przekonanie, że stosunki między ludźmi opierają się na dominacji i strachu. Tak ocenia się relacje np. między chłopami a urzędnikami, między władzą a obywate­ lami. Także w rodzinie rodzice chcą d o m i n o w a ć nad dorosłymi dziećmi, teściowie nad synowymi. Relacje obywatele - władza wymagają odrębnego omówienia ze względu na specyficzną wizję państwa funkcjonującą wśród chłopów. Nazwałbym tę wizję obrazem państwa restrykcyjnodystrybutywnego, wszechmocnego z jednej strony i nieżycz­ liwego z drugiej. Chłopi odczuwają przede wszystkim prag­ nienie, aby państwo otoczyło ich opieką. Ich stosunek do państwa można by określić z pewną przesadą jako infantylny. Brak takiej opieki chłopi odczuwają jako dyskryminację. Wiąże się to z bardzo niską oceną polityków, ich motywacji i celów. Stosunek mieszkańców wsi do państwa pozbawiony jest po­ czucia podmiotowości, możliwości wpływania na kształt poli­ tyki, gdyż państwo jest zasadniczo czymś obcym i wrogim. Idee głoszone przez elity polityczne nie znajdują wśród nich zro­ zumienia, gdyż sprzeczne są z funkcjonującym w chłopskiej świadomości modelem państwa. Politycy uznawani są przez chłopów za hipokrytów, gdy używają takich słów jak „ojczyz­ na", „ p a t r i o t y z m " itp. Ciekawą syntezę dawnej chłopskiej wizji państwa zawiera praca Thomasa i Znanieckiego (1976). Warto j ą obszerniej zacytować, gdyż w wielu sprawach nie zdezaktualizowała się ona do dziś. „Polityczny porządek j a w i się chłopu [...] jako bezosobowa i moralna siła, absolutnie tajemnicza, której prze­ jaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić dzięki ingerencji ludzkiej [...] Cały ten system, to połączenie bezosobowej władzy i na wpół religijnej hierarchii, umożliwia oczywiście wyjaśnienie wszystkiego, ale absolutnie wyklucza ideę politycznej działalności. Chłop może jedynie biernie akceptować wydarzenia i radować się albo smucić [...] Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawiają, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzecz­ ne nadzieje lub daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom [...] Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest równocześnie źródłem nieograniczonych m o ż l i w o ś c i " (Thomas, Znaniecki 1976, t. 1, s. 132-133). Wydaje się, że stosunek do państwa, jaki manifestuje się w „chłopskim zrzędzeniu", jest w dużym stopniu podobny do cytowanego powyżej. Państwo jawi się, na podstawie omawianych źródeł, jako instytucja obca, nie posiadająca społecznego zakorzenie­ nia. Państwo utożsamiane jest z rządem, partiami politycznymi i biurokracją. Jako takie jest wrogie człowiekowi. Najważniej­ sze wydaje się jednak to, że obywatel, zwłaszcza mieszkaniec wsi nie ma, w swoim odczuciu, żadnego wpływu na działania władz, polityków, urzędników. Tylko niektórzy chłopi utoż­ samiali się z jakąś instytucją życia publicznego. Dotyczy to wyłącznie autorów wypowiedzi pisanych. Takimi instytucjami bywały spółdzielnie, organizacje rolników, rzadko partie i ruchy polityczne ( „ S o l i d a r n o ś ć " , PSL). W przypadku informatorów z nadbiebrzańskich wsi nie można w ogóle mówić o takiej identyfikacji. Przy okazji omawiania wizji państwa warto także wspomnieć o poglądach na gospodarkę prezentowanych przez chłopów. Przede wszystkim w pracach konkursowych (ale nie tylko) występuje, powodowane właściwym jeszcze klasycznej k u l - 121 �turze chłopskiej agrocentryzmem, utożsamienie życia gospo­ darczego społeczeństwa z funkcjonowaniem gospodarstwa chłopskiego. Stąd wydaje się wynikać np. potępienie prywaty­ zacji, rozumienie mechanizmów wolnego rynku jako braku porządku i gospodarności, brak akceptacji dla różnic w do­ chodach, żądanie kontroli i jednoosobowego kierowania gos­ podarką, celowego i planowego jej rozwoju. Powszechny jest brak akceptacji dla takich sposobów zarobkowania jak handel, prowadzenie własnego przedsiębiorstwa. Potępiane są jakiekol­ wiek przejawy zamożności. W „chłopskim z r z ę d z e n i u " przedstawiana jest wizja po­ stępującej ogólnospołecznej demoralizacji, która przejawia się w wielu aspektach życia publicznego i stosunków międzyludz­ kich. Oto objawy etycznego chaosu panującego w naszym społeczeństwie: - przestępczość, zwłaszcza wśród młodzieży; - młodzież jest generalnie mniej moralna od starszego pokole­ nia; - nieuczciwe bogacenie się przedsiębiorców; - prywata polityków; - rozkład życia społecznego na wsi, brak wspólnych działań. * * * Przedstawione elementy chłopskiej antropologii filozofii skłaniają do refleksji nad szeroko pojmowanym samopoczu­ ciem kulturalnym mieszkańców współczesnej wsi polskiej. Termin samopoczucie kulturalne wymaga sprecyzowania. Jerzy Adamski definiuje samopoczucie kulturalne następująco: „coś, co jest pewnym dającym się rozpoznać i jakoś określić stanem emocjonalnym czy też postawą duchową, mniej lub bardziej świadomie wyrażaną i okazywaną, ale odnoszącą się jedynie do tego społecznego dorobku wzorów, który właśnie kulturą się nazywa. Samopoczucie kulturalne to coś takiego, jak poczucie wartości własnej i swoich: kraju, ojczyzny, państwa, regionu, miasta, rodziny, środowiska. C o ś takiego, jak poczucie godno­ ści [ . . . ] " (Adamski 1990, s. 7-8). Samopoczucie kulturalne wiąże się ściśle z poczuciem tożsamości, z identyfikacją z daną kulturą, z określoną grupą społeczną, jej etosem, systemem wartości. Każdy z moich informatorów czuje się chłopem, mieszkańcem wsi, rolnikiem, obywatelem i Polakiem. Na tych właśnie płaszczyznach przed­ stawię sampoczucie kulturalne mieszkańca nadbiebrzańskiej wsi. Postaram się odpowiedzieć na pytanie o to, jak czuje się on ze swoją chłopskością, wiejskością, swoją pracą, swoją polskoś­ cią, jak czuje się jako obywatel. Przedstawiona wcześniej wizja chłopskości wykazała, że istnieje podstawowa sprzeczność pomiędzy mityczną wizją kultury chłopskiej wyrażaną przede wszystkim w źródłach pisanych i obecną także w dorobku polskiej etnografii (Roboty­ cki, Węglarz 1983), a treściami „chłopskiego zrzędzenia" dotyczącymi istoty doli chłopa. Przypominając krótko, jak wygląda mityczny obraz kultury chłopskiej, posłużę się cytatem z hasła „kultura chłopska'' autorstwa Józefa Burszty zamiesz­ czonego w Słowniku etnologicznym. Autor podkreśla ideo­ logiczne uwikłania tego terminu i charakteryzuje mitologizację kultury chłopskiej w następujący sposób: „mistyczny związek z ziemią ojczystą, z ojcowizną, na której praca daje siłę moralną i wytrwałość, religijność powiązaną z interpretacją tajemnic przyrody i świata, braterską współpracę i solidarność, zwłaszcza w sytuacji klęsk elementarnych i nieszczęśliwych wypadków, poczucie sprawiedliwości, pacyfizm, filozofię przetrwania, demokratyzm, konserwatyzm i indywidualizm chłopski, god­ ność osobistą chłopa, niezależność duchową i wewnętrzną dyscyplinę moralną, autentyczność istnienia, twórczość artys­ tyczną, ideową, moralną i stylową t o ż s a m o ś ć " (Burszta 1987, s. 193). Wiele z tego obrazu chłopów widać także w pracach konkursowych „ G r o m a d y " , artykułach prasy „ c h ł o p s k i e j " , listach do redakcji. Jednak samopoczucie kulturalne chłopów wyrażane w tekstach „zrzędzenia'' wydaje się bazować na innej 122 wizji chłopa. Chłop jest pogardzany, zepchnięty na margines, OQ wieków poniżony i niedowartościowany. Najdobitniej wyrażają to słowa jednego z informatorów: „ja to uważam, że chłop to musiał być kiedyś kurwa jakiś bandzior, czy złodziej, jakaś kurwa i Pan Bóg go teraz chłopem s t w o r z y ł " . Bycie chłopem jest więc karą Boską. Kolejnym elementem tożsamości mieszkańca nadbiebrzańs­ kiej wsi jest właśnie wiejskość rozumiana jako identyfikacja z miejscem zamieszkania oraz opozycja do miejskości. Zda­ niem Eugenii Jagiełło-Łysiowej, autorki pracy Wzór osobowy chłopa-rolnika a postawy wobec wsi i pracy w rolnictwu (Jagiełło-Łysiowa 1983, s. 167-187) w klasycznej kulturze chłopskiej mieszkańcy wsi posiadali wewnętrzne przekonanie 0 wyższej wartości życia na wsi niż w mieście. To poczucie wartości własnej kultury nie potrzebowało konfrontacji z in­ nymi wzorami życia. Klasyczna kultura chłopska posiadała wewnętrzne źródło wartości, co sprawiało, że chłopi żyli w poczuciu pewnej moralnej wyższości w stosunku do miasta. Analiza wypowiedzi współczesnych chłopów ukazuje fakt, że obecnie mieszkańcy wsi swój styl życia, swoje warunki bytowe, środowisko, otoczenie materialne, ale i wartości nie­ ustannie konfrontują z wizją życia w mieście. Brak jest wewnętrznego źródła wartości i przeżycia wiejskości jako czegoś dobrego. Szuka się więc uznania z zewnątrz. Dlatego często padają sformułowania o „ n i e d o c e n i e n i u " chłopa, o bra­ ku szacunku dla niego. Takie poczucie braku uznania ze stronj ludzi z zewnątrz rodzi frustrację, młodych ludzi prowadzi do emigracji. Przeżywanie wiejskości, jako czegoś pozytywnego wiąże się nierozerwalnie z wartościowaniem pracy, zwłaszcza pracy w rolnictwie. Dzisiejsi mieszkańcy polskiej wsi, jak można stwierdzić na podstawie „ z r z ę d z e n i a " , wysoko wartościują pracę. M i m o to nie daje i m ona satysfakcji. Wielu badaczy, w tym cytowana tu wielokrotnie Jagiełło-Łysiowa, podkreśla ekonomizację pracy chłopa-rolnika. W klasycznej kulturze chłopskiej praca na roli była j e d n ą z najwyższych wartości, byb czymś lepszym od innych zajęć. Ta jej wysoka wartość wynikała z samej jej natury. W miarę procesu „modernizacji" wsi, wartości pracy rolnika poszukiwano w ogólnospołecznym znaczeniu produkcji żywności. Ten argument często pojawiasie w wypowiedziach pisemnych i ustnych analizowanych w mojej pracy. Rolnik potrzebuje więc uznania innych grup społecz­ nych. Dochodzą do tego także aspiracje ekonomiczne. Rolni­ ctwo przestaje być powołaniem a staje się zawodem. Zadowole­ nia nie czerpie się więc z samej pracy, ale z finansowego jej wyniku. Potrzeba uznania i ekonomiczne aspiracje rolników nie są dziś zaspokojone. Stąd też poczucie niskiej wartości własnej pracy, jakie dominuje u mieszkańców polskiej wsi, a raczej nieadekwatność pomiędzy oceną własnego wysiłku i ocena, własnego znaczenia w społeczeństwie, które nie jest na miarę aspiracji chłopów. W świadomości chłopów ekonomia jest ściśle związana z polityką. Stąd złe samopoczucie jako rolników - producentów 1 uczestników rynku wiąże się ze złym samopoczuciem jako obywateli. Mieszkańcy wsi czują się „obywatelami kategorii B " . Uważają, że nie mają wpływu na bieg wydarzeń politycz­ nych, że władze nie liczą się z nimi. Ich interesy są ignorowanea inne grupy wygrywają swoje sprawy kosztem chłopów. Tato stan jest zresztą permanentny i właściwy nie tylko obecny* czasom. Istnieje też przekonanie, że rolnicy nie potrafią " zorganizować w jednolitą grupę nacisku, są „rozbici" l " milczą w swoich sprawach. Chłopi nie czują się, jednyf słowem, podmiotem w życiu politycznym. Z oceną polskiego państwa wiązała się zawsze we wszystkiej wypowiedziach ocena Polaków jako narodu i jako obywateli-' ocena była zawsze krytyczna. Polskie cechy narodowe kłótliwość, lenistwo, brak zorganizowania, brak zainteresow* nia sprawami publicznymi, niedocenianie własnego rolnictw* Takie cechy prezentują też polskie elity polityczne. Polafl szczególnie źle wypadają w porównaniu z takimi narodami ja* s 0 1 a 10 �Amerykanie, Japończycy i przede wszystkim Niemcy. Niemcy byli najczęściej przywoływanym przykładem zalet, jakich brakuje Polakom. Samopoczucie chłopów jako Polaków jest więc złe. * * * Określając w ten sposób chłopskie samopoczucie kulturalne dotarliśmy, jak mi się wydaje, do sedna problemu „chłopskiego zrzędzenia". Jest nim ekspresja tego sampoczucia. W pod­ sumowaniu warto w skrócie przypomnieć, co składa się na złe samopoczucie kulturalne chłopów, a więc co leży u źródeł „chłopskiego z r z ę d z e n i a " . Po pierwsze okazało się, że tożsamość chłopów, ich iden­ tyfikacja z jakąkolwiek z określonych kategorii społecznych czy kulturowych jest dla nich źródłem frustracji, niezadowolenia. Czują się oni nieusatyfakcjonowani jako chłopi, rolnicy, miesz­ kańcy wsi, obywatele i Polacy. Każdą z tych grup opisują przez porównanie z inną, przeciwną i zawsze to porównanie wypada na niekorzyść ich społeczności. Z tym niezadowoleniem z przynależności do danej grupy społecznej wiąże się brak wewnętrznych źródeł wartości. W nauce uznaje się, że w dawnej kulturze chłopskiej wiejskość była przeżywana jako coś dobrego. Najwyższą wartością była praca, która „dawała możliwość satysfakcji psychicznej, mogła przynosić prestiż społeczny, była tworzeniem nowych treści i dóbr" (Zadrożyńska-Barycz, 1983, s. 48). Co więcej miała ona wielkie znaczenie społeczne, tworzyła wspólnotę, integrowała jednostki wokół wspólnych wartości. Praca była oczywistością, czymś naturalnym, oczywistością była właśnie praca na roli. Obecnie źródłem wartości pracy zdają się być dla chłopów: 1. satysfakcja finansowa; 2. prestiż, „ s z a c u n e k " ze strony świata zewnętrznego rozumia­ nego jako państwo, media, miasto. Niezadowolenie z własnej sytuacji związane jest także z brakiem poczucia podmiotowości. Chłopi czują się zdani na ślepy los kierujący ich życiem. Swój status odbierają jako zrządzenie i nie czują, że mogą na niego wpłynąć. Dlatego oczekują, że to ktoś spoza ich świata odmieni życie wsi i jej mieszkańców. Takie właśnie treści zdają się kryć za zjawiskiem „chłops­ kiego zrzędzenia", które jest manifestacją specyficznej wizji świata i ekspresją złego samopoczucia kulturalnego współczes­ nych chłopów. Podczas wielokrotnych pobytów w nadbiebrzań­ skich wsiach rozmawiałem z ich mieszkańcami zarówno o przedmiocie moich ówczesnych badań, jak i o tym, co oni chcieli mi powiedzieć. Ze zdumieniem odkryłem istnienie fenomenu, który spontanicznie określiłem „chłopskim zrzędze­ n i e m " . Czułem się wówczas przytłoczony treściami w nim zawartymi, ogromną siłą słów wypowiadanych przez moich rozmówców, emocjonalnością ich wypowiedzi. Trzeba było wielostopniowej analizy treści i formy tego zjawiska, aby dotarł do głębokiego sensu „chłopskiego z r z ę d z e n i a " jako manifes­ tacji chłopskiego samopoczucia. Samopoczucia złego, dlatego właśnie wyrażającego się w zrzędzeniu. BIBLIOGRAFIA ŹRÓDEŁ PRASOWYCH (uwzględnia artykuły i listy analizowane i cytowane w pracy) „CHŁOPSKA D R O G A " : Albigowski A., Dyskoteki zamiast domów kultury, C h D 11, 1993, ss. 1,5 Belmak A., Wczoraj i dziś, a jakie jutro?, C h D 9, 1993, s. 11 Cieślicki W., Jak trzeba komuś „przyłożyć"..., list, C h D 13, 1993, ss. 1,5 Czapnik J., Nawozowy krach, C h D 9, 1993, ss. 1,5 Stański K., Spółdzielcy oczekują zmian, list, C h D 10, 1993, s. 1 Staszyński L . , Kto wyciągnie świnie z dołka?, C h D 9, 1993, s. 10 Śnieg F., Po 45 latach ciężkiej pracy, list, C h D 9, 1993, ss. 1. 11 „GAZETA R O L N I C Z A " : A.M., Co bank to inaczej, list, G R 29, 1993, s. 6 Banecka E . , Ekonomia dla ludzi, G R 15, 1993, s. 4 Banecka E . , Wiosenne dylematy, G R 29, 1993, s. 4 Bara Z., Sprytniejszy, ale czy uczciwszy?, G R 23, 1993, s. 4 Blaler J., A miało być tak dobrze, list, G R 23, 1993, s. 6 Cywoniuk L„ Czytelnicy w lutym pisali, G R 23, 1993, s. 2 Czepiński J . , Blaski i cienie gminy Wojciechów, list, G R 21, 1993, s. 6 Leśniak L . , Marmury dookoła chłopa, G R 23, 1993, s. 1 Łebek I , Aby do wiosny, list, G R 21, 1993, s. 6 Maciejuk H., Czego dowodzą samobójstwa?, G R 23, 1993, s. 3 Maćkowiak-Dudek M., Zagubiono kulturę ludową, list, G R 29, 1993, s. 6 Rasiński J . , Panie Boni, a gdzie skromność?, G R 15, 1993, s. 3 Skarbnik S., Z pustego nie naleje nawet Pawlak, list, G R 29, 1993, s. 5 Skromny A., Ślimak sprzedałby ziemię, list, G R 15, 1993, s. 5 Szymonek J . , Kto premierowi wiąże ręce?, G R 29, 1993, s. 6 Tarnawska H . , Dziad przed obrazem, G R 25, 1993, s. 3 Wałków J . , Rolnik dyskryminowany, G R 23, 1993, s. 6 Wawrzycki A., Czy tego pan nie widzi panie Koziarski?, list, G R 19, 1993, s. 6 „ZIELONY S Z T A N D A R " : Dulęba A., Straszenie monopolem, Z S 15, 1993, s. 5 Hurhała Т., Znaleźć swoje miejsce, Z S 15, 1993, s. 7 Kita Т., Nie dali się zepchnąć do lamusa, Z S 19, 1993, s. 1 Wójcik Z . , Skąd się bierze nienawiść?, Z S 19, 1993, s. 5 B I B L I O G R A F I A Adamski Jerzy 1990 Samopoczucie kulturalne Polaków, Warszawa. Bukowski Jerzy 1972 Wartości poznawcze dokumentów pamiętnikarskich, w: „Pamiętnikarstwo Polskie", nr 4, s. 88—100 Burszta Józef "87 Kultura chłopska, hasło w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z . Staszczak, Warszawa-Poznań. Chalasiński Józef 9" Młode pokolenie chłopów. Warszawa. Cttmik Stanisław Chłopskie pisarstwo samorodne, Warszawa. l 0 t y S i 0 W a E u e n i a 198l' " ' 8 Wzór osobowy chłopa-rolnika a postawy wobec wsi i pracy w rolnictwie, w: Naród, kultura, osobowość, red. A. Kłoskowska, s. 167—187, Wroc­ law, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź. ^ubczak Franciszek O rozwoju pamięlnikarstwa chłopskiego i metodzie dokumentów pamięt­ nikarskich, w: Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i Studia, t. 8, Drogi awansu w mieście, s. 563-667, Warszawa. £**raz wierzyć... лоти teraz wierzyć? Chłopi o sobie i polityce 1989-91, red. Dyzma Gataj, v Warszawa. l ^ f ^ k a - J a w o r s k a Bronisława to„ Melodyka etnograficznych badań terenowych. Warszawa. !$*Vfcki K a ź m i e r z kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. 2, Warszawa. Robotycki Czesław, Węglarz Stanisław 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2, s. 3-8, Warszawa. Styk Józef 1988 Ewolucja chłopskiego systemu wartości, Lublin. Sulima Roch 1979 Przekazy ustne a struktura relacji pamiętnikarskiej, w: Z polskich studiów slawiastycznych, seria 5, t. 2, s. 315-322, Warszawa. 1992 Słowo i etos. Szkice o kulturze, Kraków. Szczepański Jan 1988 Chłopi i kultura chłopska w społeczeństwie polskim, Warszawa. Tarkowska Elżbieta 1993a Chaos kulturowy albo o potrzebie antropologii raz jeszcze, w: Kulturowy wymiar przemian społecznych, red.: Jawłowska A . , Kempny M , Tarkow­ ska E . , s. 31-38, Warszawa. 1993b Temporalny wymiar przemian zachodzących w Polsce, w: Kulturowy wymiar przemian społecznych, red. Jawłowska A . , Kempny M., Tarkows­ ka E . , s. 87-100, Warszawa. 1993c Okopani w teraźniejszości, wywiad, „Gazeta Wyborcza", nr 101, s. 8-9, Warszawa. Thomas Wiliam I., Znaniecki Florian 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, l. 1: Organizacja grupy pierwotnej, Warszawa. Trojanowicz Alicja 1989 Chłopskie lamenty pogrzebowe, „ R e g i o n y " nr 1, s. 8-18, Warszawa. Tuan, Y i - F u 1987 Przestrzeń i miejsce. Warszawa. Zadrożyńska-Baracz Anna 1983 Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej. Warszawa. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ce44bae9aed331230f81a205da242dc.pdf 8983abaabd3ac9924bd2ba5ede6771d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5700 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5299 Title A name given to the resource "Deszczyk pada, rosa sieda po drobnej leszczynie..." / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.123-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kielak, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W ramach programu MNiSW „Diamentowy Grant" realizuje projekt Językowo-kulturowy obraz zwierząt domowych w języku potocznym i polskiej kulturze ludowej, rekonstruując ludowe wyobrażenia zwierząt domowych. Kielak „(Deszczyk stada pada, rosa po drobnej leszczynie... 11 Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Leszczynę nazywano dawniej zielem miłości i u ż y w a n o jej w „ m i ł o s n y c h stosunkach" - m i a ł a przyśpieszać „zamęście", z b l i ż e n i e , stałe pozy­ skanie kochanka/kochanki, a także rozerwanie s t o s u n k ó w . Wedle rosyjskich w i e r z e ń , chłopiec k ą p a n y w leszczynowym wywarze łatwo pozy­ skiwał w z a j e m n ą miłość dziewczyny . N a obsza­ rze p o ł u d n i o w e j Słowiańszczyzny panna, k t ó r a chciała z a t r z y m a ć przy sobie chłopca, m u s i a ł a u r w a ć latorośl leszczyny i trzykrotnie u d e r z y ć n i ą kawalera po plecach; po wykonaniu tej czynności mogła być pewna, że upatrzony przez nią chłopiec nie spojrzy na i n n ą d z i e w c z y n ę . 1 2 Leszczyna, krzew w y d a j ą c y owoce (orzechy laskowe), jest w polskiej kulturze ludowej sym­ bolem płodności i obfitości, wykorzystywanym w magii p ł o d n o ś c i o w e j oraz przy w r ó ż b a c h doty­ czących urodzaju. Za jej p o m o c ą wzniecano nie­ gdyś „nowy/żywy ogień", rozpalany tradycyjnymi sposobami przez tarcie , podczas „żywego roz­ palania", i m i t u j ą c e g o akt m i ł o s n y ; leszczynowe gałęzie p o j a w i a ł y się n i e g d y ś w wielu praktykach m a j ą c y c h z a p e w n i ć urodzaj . Z a k w i t a j ą c a bardzo w c z e ś n i e leszczyna jest w i ą z a n a z p o c z ą t k i e m nowego cyklu wegetacyjnego . 4 5 6 3 4 1 5 Zob. B. Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazuy ludowe w dziedzinie przyrody. Cześć-drugi, .Zbiór W k domości do Antropologii Krajowej" 5 1881, s. 206. Zob. ibid., s. 246. Echem tych wierzeń ma być śpiewana na Rusi piosenka: „Czy w lubystku ty kupawsia, szczo ty meni spodobawlia?" Na co chłopiec miał odpowiadać: „Nie w lubystku, ni w liszczyni, spodobawsia ja dziwczyni". Zob. T. A. Agapkina, Leszczina, [w:] N . I . Tołstoj (red.), Slavjansktdrevnost . ttnoUnguistileskij slovar\ t. 3, MieżduLrodnyje otnoszemja, Moskwa 2004, s. 112. t 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA M . Kozioł, J. Szadura, Ogień sobótkowy, [w:] J. Bartmiński, S. Niebrzegowskf (red.), SłJnik stereotypów i symboli ludowych t. 1 Kosmos, cz. 1 Niebo, światła niebieskie, ogteń, kamienie, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996 s. 289. Leszczynowe gałęzie, zatykane w pole, nie tylko zabezpieczały plony przed zniszczeniem, ale również zapewniały gospodarzowi obfitość tego plonu, Zob. B. Gustawicz eit., s. 245. 6 l i u pierwszego grzmotu symbolicznie otwierającego ziemię i umożliwiającego jej ujawnienie pełni mocy życiowej, grzmotu/który zapoczątkowywał cykl wegetacyjny, gospodarz lesz- 5 W i o s n ą ; t u ż p o u s y s z e n �Olga Kielak 124 W polskim folklorze leszczyna symbolizuje d z i e w c z y n ę , na żeńskość krzewu wskazuje nie tylko skorelowany z nazwą rodzaj gramatyczny, ale r ó w n i e ż rola, j a k ą leszczynowy krzew odgrywa w p i e ś n i a c h ludowych. Leszczyna, kojarzona jednocześnie z p ł o d n o ­ ścią, obfitością i dziewczyną, posiada także sym­ bolikę erotyczną, której nie sposób p o m i n ą ć przy c a ł o ś c i o w y m opisie krzewu . W artykule przyjrzę się bliżej roli, j a k ą krzew odgrywa w polskich ludowych p i e ś n i a c h o miłości. Erotyczną sym­ b o l i k ę leszczyny, o b e c n ą w polskim folklorze, s k o n f r o n t u j ę z w y b r a n y m i m a t e r i a ł a m i etno­ graficznymi p o c h o d z ą c y m i z innych obszarów Słowiańszczyzny. 7 coś uchwytnego, choć nie do k o ń c a określonego. Przy t y m - uniwersalnego" . 9 D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a w swojej książce o ludowej m i ł o ś c i d o k o n a ł a p o d z i a ł u obecnych w p i e ś n i a c h symboli płci, w y o d r ę b n i a ­ jąc dwa szeregi - symboli m ę ż c z y z n y i m ę s k i c h g e n i t a l i ó w oraz symboli kobiety i ż e ń s k i c h genitaliów. D o żeńskich symboli badaczka zali­ czyła m . i n . : rolę, pole, b r u z d ę , z i e m i ę , łąkę, żłób, p o i d ł o , krosno, dzieżę, k o w a d ł o , piec, far­ tuch, koszyk, zapaskę, garnek, kozę, gniazdko, k o k o s z k ę , zamek, las, do m ę s k i c h zaś - pług, radio, ziarno, siewcę, kosę, grabie, kosiarz<łj cepy, konika, wrzeciono, kowala i młot, kota, kozła, wilka, jastrzębia, kogucika, klucz oraz l e ś n i c z e g o . 10 W polskiej kulturze ludowej erotyczne sensy z w i ą z a n e z l e s z c z y n ą zakodowane są przede wszystkim w p i e ś n i a c h . Ludowe erotyki, zdefi­ niowane przez Jerzego B a r t m i ń s k i e g o jako „śpiew k o c h a n k ó w nie z w i ą z a n y c h jeszcze w ę z ł e m m a ł ­ ż e ń s k i m " , są s z c z e g ó l n y m typem ludowej l i r y k i u m o ż l i w i a j ą c y m dawnemu m i e s z k a ń c o w i wsi m ó w i e n i e o miłości. Prosty człowiek, jak pisze Jerzy B a r t m i ń s k i , „o miłości m ó w i wyzbytym pychy j ę z y k i e m starej konwencji, zapomnianym j ę z y k i e m obrazów, paralel, symboli, w k t ó r y m zielona łąka i szumiący gaj oznaczają rzeczy naj­ zwyklejsze w świecie, a równocześnie coś w i ę c e j , 8 W a ż n e miejsce w owym symbolicznym, peł­ nym paralel j ę z y k u ludowej l i r y k i zajmuje lesz­ czynowy krzew, zaś pieśni z „leszczynowej doku­ mentacji" składają się na specyficzny, ludowy obraz miłości. 11 „Postawię leszczynie" W ludowych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna jest ś w i a d k i e m miłości dziewczyny i chłopca, obserwuje ich zaloty. Pod leszczynowym krze9 czynowym kijem czynił znak krzyża nad każdą kupą zboża - wówczas można było mieć pewność, że zboże wymłócone w spichlerzu nie zepsuje się. Zob. M . Toeppen, Wierzenia mazurskie, „Wisła" 4, 1892, s. 777. 7 8 Pełny opis leszczyny znajduje się w mojej pracy ma­ gisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. S. NiebrzegowsL-Bartmińskiej, Zob. O. Kielak, Jezykowo-kulturowy obraz krzewów w polszczycie potocz­ nej i ludowej, Zakład Tekstołogii i Gramatyki Współ­ czesnego J ę t k a Polskiego IFP UMCS, Lublin 2013, praca niepublikowana. J. Bartmiński, „Jaś koniki poił". Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty" 2 1974, s. 16. ja konie w zielonej 10 Ibid., s. 12. Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX w eku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1991, s. 161. t 11 Wykorzystywane w artykule pieśni stanowią część do­ kumentacji opracowanego przeze mnie hasła leszczy­ na, które w przyszłości ukaże się w lubelskim Słowniku stereotypów i symboli ludowych (red. J. Bartmiński i S. Niebrzegowska-Bartmińska), z któ ego metodologii k o r z y s t l . Hasła opracowane zostały za pomocą defi­ nicji kognitywnej, mają dwudzielną budowę: składają się z e k s p l i S i (uporządkowanej w bloki tzw fasety) oraz dokumentacji (uporządkowanej gatunkowo) BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu wem kochankowie z pieśni szukali i n t y m n o ś c i , w gęstej leszczynie bowiem m o ż n a się było u k r y ć , np. przed wzrokiem i n n y c h . K s i ą d z Bernard Sychta w Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej z a n o t o w a ł nawet czasownik n a z y w a j ą c y czynność „krycia się, zwłaszcza w leszczynie" lescec są . 12 125 W t e k ś c i e p i e ś n i z ł a m a n i e leszczynowego krzewu przez piorun w y r a ż a p o ś r e d n i o akt m i ł o ­ s n y - z ł a m a n i e s y m b o l i z u j ą c e j żeńskość leszczyny jest obrazowym przedstawieniem z ł a m a n i a dziew­ częcej cnoty. W e d ł u g polskich w i e r z e ń pioruny nie uderzały w leszczynę, p o n i e w a ż krzew ten udzielił schronienia Najświętszej Matce ucieka­ jącej przed k r ó l e m Herodem do E g i p t u . 15 W p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h pod leszczyną siadają J a s i e ń k o z Zosią: Hej w lesie, w lesie pod sosną, siedział Jasieńko ze Zosią. Hej, dobrze im tam siedzieć było, dopóki słońce świeciło. A jak słoneczko zagasło pójdziem, Zosieńko, za miasto. Iposzli sobie drożyną, i usiedli pod leszczyną . 15 Tutaj też Janek z L u c y n ą spędzali miłe wie­ czory do czasu, aż zza lasu wyszła chmura i piorun strzelił w leszczynę: Oj, leszczyno, leszczyno, pod leszczyną jawory, Janek ze swą Lucyną spędzał słodkie wieczory. (...) Wtem się burza zerwała piorun strzelił w leszczynę, za rączkę go schwyciła: Ratuj, Janku, bo zginę . 14 12 13 14 B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury lu­ dowej, t. 2, Ossolineum, Wrocław 1968, s. 360. Jerzy B a r t m i ń s k i u w a ż a , że aby z r o z u m i e ć symboliczny j ę z y k pieśni, należy znać poetycki kod za p o m o c ą którego została zaszyfrowana bez jego z n a j o m o ś c i n a k r e ś l o n e przy pomocy kodu obrazy pozostaną jedynie prostymi rekwi­ zytami, nie reprezentując niczego innego poza s o b ą . Ludowa p i e ś ń często p o m a g a ł a sobie rekwizytem, k t ó r y - w e d ł u g lubelskiego badacza - zastępuje części ciała k o c h a n k ó w i jest w y k ł a d ­ nikiem o k r e ś l o n y c h treści lirycznych . 16 17 M ę s k i e i żeńskie rekwizyty-symbole, zesta­ wione przez Dobrosławę W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k ą , są wzajemnie komplementarne p o d w z g l ę d e m cech i funkcji - narzędzia i przedmioty ostre, w y d ł u ż o n e , zdatne do uderzenia, z a g ł ę b i a n i a i przesuwania p o j a w i a j ą się w opozycji do przed­ m i o t ó w z a o k r ą g l o n y c h i płaskich, p o s i a d a j ą c y c h w g ł ę b i e n i a i otwory; zwierzęta d r a p i e ż n e prze¬ ciwstawiane są swoim ofiarom; wykonawcy czyn¬ ności zaś - obiektom swoich d z i a ł a ń . Dopiero rozpoznanie z n a k ó w składających się na poetycki kod pieśni pozwala odczytać obecne w n i m zacho­ wania seksualne. „ R o z p o z n a n i e źródeł pochodze18 15 E Kotula, Hej, leluja, czyli o wygasających starodaw­ nych pieśniach kolędniczych w Rzeszowska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1970, s. 351. Wszystkie cytowane w niniejszym artykule fragmenty pieśni podaję z zachowaniem oryginalnej pisowni. J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4 Lubelskie, cz. LV Pieśni po­ wszechne, Wydawnictwo Muzyczne „Polihymnia", Lublin 2011, s. 278. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA O ludowych legendach, tłumaczących apotropeiczne właściwości leszczyny pisałam w artykule: O. Kielak, Dlaczego w leszczynę pioruny me bJPolskie wierzenia o leszczynie na tle wierzeń słowiańskich, [w:] M . Gaze, K. Kubacka (red.), Bogactwo językowe i kulturowe Europy w oczach Polaków i cudzoziemców, t. 2, Łódź (w druku). 16 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. 1 7 Zob. ibid.,%. 17. 18 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 162. �Olga Kielak 126 nia tych z n a k ó w i zasad ich organizacji pozwala natomiast dotrzeć do ich prawzoru, do stojącego za t y m i zachowaniami i m o d e l u j ą c e g o je systemu idei" . W tekstach pieśni przy leszczynie Jaś w y g r y w a ł Marynie na fujarce: Zasnęła dziewczyna w lesie pod leszczyną, jechali ulani, brzękali szablami i obudzili ją. Ulani, ulani, dokąd tak jedziecie, zgubiłam wianeczek, może go wieziecie? Wieziemy, wieziemy, ale już niecały, cztery jijołeczki, dwie białe różyczki z niego obleciały ^. Tam pod borem, pod jaworem, tam przy leszczynie Jaś wygrywał na fujarce swojej Marynie, tra-la-la . W p i e ś n i zalotnej dziewczynie z b i e r a j ą c e j w leszczynie orzechy w i l k zabiera wianeczek: 19 20 1 J a s i e ń k o zostawia w zielonej leszczynie konie i „niesie dobranoc" dziewczynie: Ji tak niechcący krzaczkiem ruszyła, śpiącego wilka ze snu zbudziła. Wilk sie obudził, patrzy, że dama, Ańdzia ze strachu zemdlała sama. Ji przyszedł do ni, ściska, całuje ach, ja cieAńdziu, Ańdziu miłuje. Przyszła do domu taka zdyszana, cóż ci, Ańdziu, Ańdziu kochana. Nie życzyłabym żadnej dziewczynie, zbierać orzechy w gęstej leszczynie. Bo w tej leszczynie wilki siadają, grzecznym dziewczynkum wianki zdradzają . Postawię ja konie w zielonej leszczynie, a sam ja zaniosę dobranoc dziewczynie. Dobra nocka, dobra, dziewczyno nadobna. I tobie dzień biały, Jasieńku kochany . 11 W p i e ś n i a c h p r z y w o ł y w a n y c h p o w y ż e j do typowo m ę s k i c h r e k w i z y t ó w należą: fujarka, mało wyszukany rekwizyt, k t ó r y n a l e ż a ł o b y zaliczyć do niskiego stylu ludowego erotyku oraz k o ń , s y m b o l i z u j ą c y m ę s k ą p o t e n c j ę nieopuszczającą p i e ś n i o w e g o kochanka . 22 24 W leszczynie dziewczyna traci n i e w i n n o ś ć wbrew sobie - kochanek wymusza na niej miłość: Typowo d z i e w c z ę c y m p i e ś n i o w y m rekwizy­ tem jest wianeczek, symbol p a n i e ń s k i e j cnoty, dziewictwa (zwłaszcza wianeczek ruciany, folk­ lorystyczny symbol dziewictwa i g ł ó w n y atrybut panny m ł o d e j ) . W pieśni pod leszczyną dziew­ czyna gubi wianeczek, zgubienie wianeczka jest metaforą cielesnej miłości k o c h a n k ó w . W jed¬ nym z tekstów p i e ś n i o w y c h śpiąca pod leszczyną dziewczyna gubi ruciany wianeczek: 19 Ibid., s. 162. 2 0 F. Kotula, op. cit, s. 349. 21 2 2 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 28 Mazowsze, cz. 5, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 228. Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. A w lesie, w leszczynie przy drobnej krzewinie stojipastoreczka, malaprzepióreczka. Pastoreczek do nij, ona mu się chroni, za rączkę ją chwyta: cóż tu robisz:- pyta. Daj mi pokój, jak cię proszę, a widzisz, że trzodę pasę. Poczekaj, dziewczyno, zawrócę ci trzody, ale mi musisz dać gębuleńki wprzódf. 23 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 354. 24 J. Bartmiński (red.), „Jaś... ", op. cit, s. 147. 25 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 40 Mazury Pruskie, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1966, s. 323-324. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Obecny w p i e ś n i p o c a ł u n e k ma p r z y n i e ś ć spełnienie miłości, zwrot „dać g ę b u l e ń k i " m o ż n a t r a k t o w a ć jako eufemistyczne o k r e ś l e n i e aktu płciowego . 26 W i n n e j , mniej wyrafinowanej p i e ś n i , za wyprowadzenie z leszczynowego lasu dziewczyna płaci c h ł o p a k o w i całusami, k t ó r y c h konsekwen­ cją jest pojawienie się na świecie syna: Szedłem sobie raz leszczyno i spotkałem sie z dziewczyno. Ona mówi: Bądź pan łaskaw, wyprowadź mnie z tego łaska. Wyprowadzić to ja mogę, cóż ja za to dostać mogę. Mam ja w domu parę groszy, to ja panu je przy­ niosę. Parę groszy ja nie żądam, za całusem się oglądam. Ja całusa dać nie mogę, bo straciłabym urodę. Gdy ten pierwszy całus dała, to aż w boczku od­ czuwała. Gdy ten drugi całus dała, do szpitala Gdy ten trzeci całus dała, to się syna pojechała. doczekała . 27 127 sem . D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a pisze, że zwykle większa a k t y w n o ś ć w ludowym ero­ tyku przypisywana jest mężczyźnie - pojawia się on pod postacią narzędzia lub sprawcy, cechuje go r u c h l i w o ś ć i d y n a m i c z n o ś ć ; k o b i e t ę zwykle kojarzy się z p a s y w n o ś c i ą - jest obiektem, ofiarą, postacią s t a t y c z n ą . 29 30 W zamieszczonych p o w y ż e j tekstach p i e ś n i o ­ wych kochankowie działają - chłopak „ w y g r y w a na fujarce" dziewczynie, „ p o z o s t a w i a konie" w leszczynie i „niesie dobranoc" kochance, zmu­ sza ją do p o c a ł u n k ó w , ułani o d d a j ą kobiecie zna­ leziony wianeczek, w i l k go zabiera - a wszystko to dzieje się w miłosnej przestrzeni, której wyznacz­ nikiem jest gęsta leszczyna. M o t y w u m i ł o s n y c h uciech w leszczyno­ w y m krzewie m o ż n a szukać r ó w n i e ż w folklo­ rze Słowian wschodnich . W u k r a i ń s k i c h pie­ ś n i a c h pojawia się motyw „orzechowej karczmy" („opexoBafl K o p ™ a " ) , w której u r z ę d u j e p i ę k n a gospodyni. Karczma ta ma b y ć miejscem weso­ ł y m , p e ł n y m hulanek i pozamałżeńskiej m i ł o ś c i . 31 32 W pieśni zalotnej i balladzie pod leszczyną dziewczynę spotyka „przygoda", „nieszczęście", dochodzi do niechcianego przez n i ą zbliżenia: Wlescynie w gęstej krzewinie, stała się przygoda, przygoda jednej dziewcynie. A co ci dziewcyno, co ci łezki płyną, a cy ja to winien, winien, niescęściu twemu?™. W e d ł u g Jerzego B a r t m i ń s k i e g o miłość opie­ wana w ludowych erotykach nie jest stanem, bezruchem - przeciwnie, m i ł o ś ć z ludowych pieśni jest dzianiem się, dynamicznym proce- Erotyczną s y m b o l i k ę leszczyny niesie ze sobą znana we w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m folklorze, lubiana przez dzieci i młodzież gra, nazywana ilmep. Polega ona na t y m , że w ś r o d k u o k r ę g u tworzonego przez dziewczynki/panny siedział chłopiec/kawaler - t z w i l n r a y p , Kanep lub i l i n a , u o s a b i a j ą c y w ę ż a lub i n n ą istotę chtoniczną. Dziewczynki/panny chodziły dookoła chłopca/ 33 2 9 Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 13. 3 0 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 161. 31 26 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 15. 2 7 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 358. 28 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, Insty­ tut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław 1964, s. 119. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 2 3 3 Zob. P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, prze­ sąd, znaczenie, PWN, Warszawa-Wrocław 1998, s. 275. T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 111. Nie bez powodu Jaszczur uosabiać miał węża, który w kulturze uważany jest za symbol Mierny, zaś „falliczny kształt węża przyczynił się do zestawiania go �Olga Kielak 128 kawalera i śpiewały pieśń o Jaszczurze s i e d z ą c y m w leszczynowym krzewie , g r y z ą c y m orzechy i s z u k a j ą c y m sobie żony: W zielonym gaiku kamyk na kamyku, orzech na leszczynie, wianek na dziewczynie. 34 Podążając tropem tej metafory m o ż n a się prze­ k o n a ć , że prośba pana, skierowana w pieśni do dziewczyny, nabiera innego sensu: Cnbau, cnbsu. Riąep, B opexoeoM Kycbąe, OpetueHKU Bnpu c a ó e x o n e m b . ó e n y t o pynKy, 3a p y c y t o KOCKy. 3cl MUTiyK) 3a Hej! Wedle młyna rośnie leszczyna, tam orzechy, dla pociechy, zbiera dziewczyna. Zbiera dokoła, bardzo wesoła, zbiera wszędzie, wten pan jedzie i na nią wola. Hej! hej! dziewczyno, piękna malino, niech z fartuszka do klobuszka orzeszki płynąc. nauny. Komopyw 3a n y i ą a , HOOKKy nepcbąem . 3onoma 35 G d y u c i c h ł y j u ż głosy ś p i e w a j ą c y c h p i e ś ń dziewcząt, Jaszczur w s t a w a ł ze swojego miejsca, łapał j e d n ą z nich, o k r y w a ł c h u s t k ą i tańczył z p a r t n e r k ą dopóty, d o p ó k i dziewczyna wraz z p o c a ł u n k i e m nie oddała mu „wianeczka" lub „chusteczki" . W pieśni zalotnej J a s i e ń k o „scypie orzechy" z leszczyny i sypie je dziewczynie w kieszonkę: Jasienekpuka-Marysi suka po tej drobnej lescynie, orzeski scypie, w kiesonke sypie swej nadobnej c 36 Związek leszczyny z t e m a t y k ą miłosną leży prawdopodobnie u podłoża rosyjskiego zakazu r ą b a n i a leszczynowego krzewu - w przeciwnym razie dziewczyny nie p o k o c h a ł y b y młodzieńców, a baby - c h ł o p ó w („napHeM fleBKM He 6 y f l y T nioÓMTb, a 6a6bi M ) O K J I K O B " ) . 3 7 „Orzech na leszczynie, Jednym z r y s ó w ludowego erotyku, zgodnie z założeniami Jerzego B a r t m i ń s k i e g o , jest swo­ isty demokratyzm ludowej pieśni, w której rola kobiety jest tak samo znacząca, jak rola mężczy­ zny . P i e ś n i o w a kochanka nie zawsze jest bierna, czasami przejmuje i n i c j a t y w ę . W pieśni niewie­ ściej dziewczyna prosi Jasia, aby ten przyniósł jej „orzecha", k t ó r e g o nazywa swoją pociechą: 41 wianek na Jasiu mój jedyny, przynieś mi leszczyny, przynieś mi orzecha, to moja pociecha . dziewczynie" 41 W p i e ś n i a c h owoce leszczyny, rosnące na niej orzechy, w p i s u j ą się w k o n s t r u k c j ę paralelną: z męskim organem płciowym"; zob. P. Kowalski, op. at.,s. 581. W wielu kulturach zajmuje także ważne miejsce w kultach płodności; zob. ibid. 3 4 Choć istnieje wiele wariantów tej gry, miejscem Jasz­ czura zawsze jest leszczynowy krzak, zob. T.A. Agap^,Leszczina,op.cit,s.\\2. 38 39 4 0 S. Dąbrowska, Wieś Żabno i jej miejszkańcy czenie), „Wisła" 5 1904, s. 332. (Dokoń­ J. Ligęza, S. M . Stoiński (red.), Pieśni ludowe z polskie­ go Śląska, t. 2, Polska Akademia Umiejętności, Kra­ ków 1938, s. 68. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27 Mazowsze, cz. 4, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 171-172. 35 P P * T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 112. 'Ibid.,s. 112. 4 2 S. Udziela, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Gali¬ ^ _ „zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" 15 1891, s. 89. a 2 > BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu 129 W innych tekstach dziewczyna, k t ó r a zagnie­ ko; Stoi drzewo włochate, w a ł a ukochanego, zastanawia się, z k i m będzie „zbierała orzeszki": a we włochatym w gładkim - słodko, znajduje się w nas (THM gładko, słodycz 41 Metra, T I O M M Metra, no;ie3aii Ha M C H H : Ha MHe ecTb MOXHaTKa, B MOXHaTKe raa^Ka, B Szeroka leszczyna nisko się kłaniała, raa^KOH oia^Ko; z kimże te orzeszki ja będę MOXHaTOM-TO ITiaflKO, a B maflKOM-TO OiaflKO, zbierała. flepeBO MOXHaTO, B npo 3Ty oiacTb H y Hac ecTb CHacTb) . Od serduszka swojego zagniwałam lubego, od serduszka swojego zagniwałam CTOHT 48 lubego . 45 M o t y w dawania o r z e c h ó w popularny jest zwłaszcza w folklorze rosyjskim - zwykle stoją „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie" za n i m seksualne lub ś l u b n e zamiary d a j ą c e g o . 44 W W s ł o w i a ń s k i m folklorze laskowe orzechy związane są z płodnością. N a dawnym weselu p i e ś n i a c h na leszczynę „pada", „kropi", „roni", „idzie", „ p o k a p u j e " , „szumi" deszcz: u k r a i ń s k i m pieczono o b r z ę d o w e ciasto, tzw. zopiuiKi ( u k r a i ń s k i zopix to „orzech"), które cza­ sami przynoszono m ł o d y m t u ż po nocy p o ś l u b ­ n e j . N a B a ł k a n a c h i s t n i a ł zaś zwyczaj obsy­ pywania n o w o ż e ń c ó w orzechami - ten sam Descek pada, rosa siada po drobnej lescynie kochaj ze mnie mój Jasieńku scerze nie zdradliwie. Nie zdredliwie, nie skodliwie, widzi Bóg na niebie; nie zdredzilem jesce żadnej, nie zdradzę i ciebie®; 45 46 zwyczaj w y s t ę p o w a ł u S ł o w i a n wschodnich, ale zamiast orzechami, m ł o d y c h obsypywano ziar­ nem. Z a r ó w n o ziarno, jak i orzechy p e ł n i ł y j e d n a k o w ą funkcję - m i a ł y z a p e w n i ć m ł o d y m ż y w o t n o ś ć i o b d a r z y ć licznym potomstwem. Szumi deszczyk, szumi deszczyk po drobnej leszczynie. Powiedzże mi ty dziewczyno czy mnie kochasz czy nie? . 0 Na leszczynę „ p a d a rosa", „siada słońce": Deszczyk pada, pada rosa po leśnej leszczynie, powiedz szczerze, kawalerze, czy mnie kochasz, czynie? ; W rosyjskich zagadkach o leszczynowym krze­ 1 wie m ó w i się za p o m o c ą terminologii związanej z kobiecym c i a ł e m , przy opisywaniu czynno­ Słońce siada, rosa pada po drobnej lescynie, ści zbierania orzechów wykorzystywana jest zaś kochaj-ze mnie a nie zdradzaj, kochaj dworzaninie. metaforyka seksualna: 4 1 Gnij mnie, lam mnie, sięgnij po mnie: na mnie jest kosmatka, w kosmatce gładko, w gładkim - slod- 48 4 9 4 3 J. Bartmiński (red.), op. cit., s. 551. 4 4 Popularna rosyjska pieśń brzmi: Hmo M!HUX, cynun opemKoe M opetuKU-mo ueudy; 45 46 deeyiuKe Lut, xo«emcx, npuuy, opexoe s a n e z o npuuy, 3a 50 npuceamancn... nemeepuK. u d m u u e z o sauyotc Mne Jxo«emcx. 51 ueudy, zob.T.A Agapkina, Leszczma, op. cit, s. 112 Ibid. 52 Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Słodycz rozumiana nie tylko dosłownie, ale i przeno­ śnie, jako przyjemność, rozkosz, upojenie. Ibid. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27Mazowsze, op. cit, s. 283. P. Płatek (red.), Albośmy to jacy tacy. Zbiór pieśni Kra­ kowiaków wschodnich i zachodnich, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1976, s. 401-402: W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna łudu z oko­ lic Rozwadowa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1967, s. 87. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 105. �Olga Kielak 130 W pieśniach miłosnych opartych na tym moty­ wie całe zdarzenie jest metaforą aktu m i ł o s n e g o . Padanie, kropienie czy c h o ć b y sam szum deszczu, będącego w kulturze ludowej siłą zapładniającą, ma sprzyjać zbliżeniu m ł o d y c h , sam deszcz zaś symbolizuje męskie nasienie . M ę s k i e nasienie symbolizuje także rosa p a d a j ą c a na leszczynę, krzew o żeńskiej charakterystyce oraz „siadające" na niej s ł o ń c e . Zmoczenie dziewczyny, której symbolem jest leszczyna, przez deszcz „zapowiada symbolicznie jej przyszłe m a c i e r z y ń s t w o " . 53 54 „Oj i polewała się prędko ozwifa" Kasia nic nie robiła, po sadecku chodziła. Oj i polewała suchą lescyneckę, by sięprędko ozwiła. Ozwijaj się lescyna, cóz ja pocnę dziewcynai Oj utraciłam ruciany wianecek - cóżem za to nabyłaś; 56 Spojrzyj ty Kasiu, spojrzyj po ty suchyj łescynie. A jak się ta list suchy ozwinie, to ja się z tobą ożenię. Kasia po sadku chodziła i ciężko sobie westchnęła. A spojrzy, spojrzy po suchyj łescynie, rychłoćji sie ozwiniei Ciężko tobie Kasieńku po sadeńku chodzęcy, a jesce mnie cięży, suchyj łescynie zielony listpuscęcy. Oj i ty sucha lescyna! oj i ja bidna dziewcyna! Straciła ja se ruciany wionek, cóz ja będę znacyla?\ 57 58 by W p i e ś n i a c h zalotnych i m i ł o s n y c h czy w bal­ ladach sucha leszczyna symbolizuje p a n n ę , k t ó r a straciła dziewictwo: 55 Urszula Majer-Baranowska u w a ż a , że zesta­ wienie w p i e ś n i a c h o b r a z ó w deszczu p a d a j ą ­ cego na leszczynę ( s y m b o l i z u j ą c ą d z i e w c z y n ę ) oraz dziewczyny tracącej wianek ( s y m b o l i z u j ą c y dziewictwo) jest n a w i ą z a n i e m do jednego z naj­ bardziej rozpowszechnionych m i t ó w kosmogonicznych o p o w i a d a j ą c y c h o z a ś l u b i n a c h nieba i z i e m i . Wedle tego m i t u dzieło stworzenia z a p o c z ą t k o w a ł kosmiczny akt p ł c i o w y : niebo-ojciec m i a ł objąć z i e m i ę - m a t k ę i o b d a r z y ć j ą z a p ł a d n i a j ą c y m deszczem . suchą leszczyneczkę, W pieśniach uwiedziona dziewczyna „polewa", „szuka", „opatruje", „spogląda", „wygląda" suchej leszczyny - kiedy ta się „rozwinie", „wypuści zie­ lony listek", „ z a k w i t n i e " - w p i e ś n i o w y c h for­ m u ł a c h n i e m o ż l i w o ś c i dopiero wtedy ma w r ó c i ć do niej ukochany. C h o ć dziewczyna „wychodziła nowe trzewiczki", sucha leszczyna jeszcze się nie rozwinęła. Tak jak suchy leszczynowy krzew nie w y p u ś c i zielonego listka, tak i dziewczynie nie wróci panieństwo: 61 53 54 Zob. U . Majer-Baranowska, Deszcz i jego cą funkcja, „Akcent" 4 1986, s. 31. Zob. J. Bartmiński, J. Szadura, Deszcz, [w:] J. Bart­ miński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symbol ludowych, t. 1 Kosmos, cz. 3 Meteorologia, Wydawnictwo UMCS,Lublin Lublin2012, 2012,s.s. 130. Wydawnictwo UMCS, 55 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 36. 56 J. Bartmiński, J. Szadura, op. cit, s. 130. 5 7 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 31. 58 zapładniają­ Zob. M . Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, tłum. A. Tatarkiewicz, PIW, Warszawa 1970, s. 148. O zaślubinach nieba i ziemi zob. S. Niebrzegowska, Poetycki obraz nieba w „Panu Tadeuszu", [w:] Język polski w szkole dla klas IV-VIII, Kielce 1998, s. 27-31 59 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, In^ - ° ° g > ° Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław Wrocław 1962, 1962,s.s.144. 144. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 125-126. i m 60 s k a r a K l b e r a P l s k i e Zob. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, op. cit., s. 144; O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łę­ czyco, op. at., s. 125-126; O. Kolberg, Dzieła wszyst­ kie, t. 40 Mazury Pruskie, op. cit., s 521, 340-341; S. Niebrzegowska, Przest ach od przestrachu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 55; K. Matyas, Nasze sioło. Studjum etnograficzne, „Wisła" 1 1893, s. 147. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Ona sie go pytała, skąd go czekać miała. Oj spoglądajże po suchej lescynie, cyli ci sie nie rozwinie! Oj ty sucha lescynal A ja biedna dziewcyna, oj, wychodziła ja nowe trzewicki, a tyś sie nie rozwilł . 1 Zakończenie 131 cie m a ł ż e ń s t w a . Ż y c i e m seksualnym góralskiej młodzieży rządziły r ó w n i e ż niepisane reguły, do k t ó r y c h zaliczano: nieposiadanie dziecka (stano­ w i ą c e g o oczywisty d o w ó d nieprzestrzegania obo­ w i ą z u j ą c e j normy), zachowanie w tajemnicy życia seksualnego oraz zachowanie p o z o r ó w wobec rodziców i s ą s i a d ó w . 66 67 W polskiej kulturze ludowej - podobnie jak i w innych kulturach ś w i a t a - stosunek m i ł o s n y był tematem tabu. O t y m , że kwestia seksual­ ności stanowiła dla ludu temat tabu, świadczą c h o c i a ż b y srogie kary, jakie wymierzano cudzo­ ł o ż n i k o m i m a t k o m n i e ś l u b n y c h dzieci, opi­ sywane przez Henryka Biegeleisena na kartach Wesela *. Przez długi czas za ś w i a d e c t w o respek¬ towania i istnienia normy czystości, zakazują­ cej s t o s u n k ó w p r z e d m a ł ż e ń s k i c h , u w a ż a n y był obrzęd p o k ł a d z i n . 6 64 Z drugiej strony, obowiązująca norma moralna nie zawsze była respektowana, a w o k r e ś l o n y c h sytuacjach istniało społeczne dopuszczenie jej ł a m a n i a , na co w s k a z y w a ł Ryszard T o m i c k i b a d a j ą c y wzory i normy życia seksualnego w tra­ dycyjnych wiejskich s p o ł e c z n o ś c i a c h polskich górali. W e d ł u g Tomickiego n o r m ę z a k a z u j ą c ą w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m przekra­ czać m o g ł a m ł o d z i e ż , zwłaszcza płci m ę s k i e j , zaś kres swobodzie seksualnej przynosiło zawar- W y m ó g p o m i n i ę c i a milczeniem życia seksu­ alnego oraz zachowania p o z o r ó w wobec społecz­ ności wiejskiej p r z y c z y n i ł się prawdopodobnie do tego, że o stosunku m i ł o s n y m nie wypa­ dało m ó w i ć wprost, lepszym r o z w i ą z a n i e m była ucieczka w rzeczywistość aluzji, p o r ó w n a ń i sym­ boli. W rezultacie, folklor w y t w o r z y ł ogromny repertuar symboli d o t y c z ą c y c h erotyki i seksu , leszczynowy krzew z a j m o w a ł zaś w owym sym¬ bolicznym j ę z y k u miejsce szczególne. N a gruncie polskim erotyczne sensy symboliczne n a j p e ł n i e j w y b r z m i e w a i ą w ludowej pieśni o d w z o r o w u j ą c e j głęboko ukryty sposób widzenia ś w i a t a prostego człowieka. 68 65 Leszczynowy krzew nie jest jedynie przyrodni­ czym elementem tła ludowego erotyku. W ludo­ wych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna stanowi intymne miejsce miłości p i e ś n i o w y c h kochan­ ków, jest niemym ś w i a d k i e m miłości wzajemnej i wymuszonej; pod leszczyną panna traci wia­ nek (dziewictwo). W ludowej wizji ś w i a t a cały Kosmos żyje i jest człowiekowi ż y c z l i w y - ten 69 6 6 K. Matyas.op. cit.,s. 147. H . Biegeleisen, Wesele, Nakładem Instytutu Stauropigjjańskiego, Lwów, 1928, s. 13-16. 64 Zob. R. Tomicki, Norma, wzór i wartość w życiu seksu­ alnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, „Et­ nografia Polski' ! 1977, s. 49. Interpretację pokładzin jako sprawdzianu czystości panny młodej podważył L. Stomma (Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza struktu­ ralna, Etnografia Polski" 1 1975, s. 51-64), podważa ją także w swoim artykule R. Tomicki. 7 65 Zob. ibid., s. 55. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 67 6 8 6 9 Zob. ibid., s. 56-57. Jednostka stawała się wówczas „pełnoprawnym członkiem grupy, uzyskując szereg nie posiadany^ poprzednio praw, ale równocześnie tracąc przywilej ł a j a n i a normy", zob. ibid., s. 56-57. Zob. ibid., s. 62-63. Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit., s. 36 J. Bartmiński, „Niebo sie wstydzi". Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [w:] M . Graszewicz, J. Kolbuszewski (red.), Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane Profesorowi Czesławowi Hernasowi w sześćdziesięciołecie urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988, s. 99. �Olga Kielak 132 szczególny sposób konceptualizowania leszczyny przez m i e s z k a ń c ó w wsi sprawia, że krzew potrafi w s p ó ł o d c z u w a ć z p o z b a w i o n ą cnoty dziewczyną. Posługiwanie się „leszczynowymi metaforami" pozwala w piękny, pozbawiony w u l g a r n o ś c i spo­ sób m ó w i ć o akcie m i ł o s n y m , k t ó r y w ludowych w y o b r a ż e n i a c h przybiera postać ł a m a n i a leszczy­ nowego krzewu przez piorun, zrywania leszczyno­ wych orzechów, padania deszczu, osiadania rosy bądź słońca na drobnej leszczynie. P r z y w o ł y w a n e przeze mnie m a t e r i a ł y etno­ graficzne, pochodzące z t e r e n ó w polskich oraz z innych obszarów Słowiańszczyzny, u p r a w n i a j ą do stwierdzenia, że symboliczny kod u ż y t y do budowy pieśni nie jest przypadkowy. J ę z y k ludo­ wej pieśni m i ł o s n e j respektuje kulturowe charak­ terystyki leszczyny obecne w polskim, czy szerzej, s ł o w i a ń s k i m folklorze. „Rain is falling, dew is settling on the smali hazel leaves..." The erotic symbolism of hazel bush in folk love songs In Polish folklore hazel bush symbolises fertility. It is also associated with abundance and the figurę of the girl. Hazel bush is also a part of erotic symbolism that finds its fullest expression in folk songs. The author of this article ponders the role of hazel bush in Polish folk love songs. Its erotic symbolism, noticeable in Polish folklore, was juxtaposed to selected ethnographic materiał from other Slavic regions. BARBARZYŃCA l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb5222ec1311a64a1942363387843da5.pdf 2d42d09ada5be959b9f255f511c95713 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kurban ofiara - aspekt antropologiczny Bułgaria - obrzędy i zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5995 Title A name given to the resource Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świuętowania/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.61-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kijewska, Anna Maria Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA KIJEWSKA INGA KUŹMA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź ŚWIĘTO KURBAN-BAJRAM W BUŁGARII - O ETNICZNYCH ODMIANACH ŚWIĘTOWANIA. REFLEKSJE ETNOLOGICZNE Z BADAŃ TERENOWYCH WPROWADZENIE W artykule prezentujemy opis etnograficzny świątecznego rytuału ofiarni czego u trzech grup muzułmańskich w miejscowości Wyrbica w północno-wschodniej Bułgarii, gdzie współcześnie wznawcy ilsamu należą do kilu grup etnicznych, zatem islam stanowi kategorię ponadetniczną. W obrębie poszczególnych grup muzuł­ mańskich istnieją pewne różnice zachowań, obrzędów i rytuałów, na które zwróci­ łyśmy uwagę. Materiały wykorzystane w artykule pochodzą z ekspedycji terenowej, która odbyła się w dniach 7-10 grudnia 2008 roku i objęła wieczór poprzedzający święto Kurban-Bajram1 (tur. arife, arfe)12 oraz jego pierwszy i drugi dzień, w trakcie których tradycyjnie dokonuje się rytualnego uboju zwierząt. Badania prowadzone były metodą obserwacji uczestniczącej, uzupełnionej swobodnymi wywiadami z uczestnikami i obserwatorami rytuałów ofiarni czy eh. Decydującą rolę odegrało robienie dokumentacji fotograficznej oraz krótkich filmów, nagrywanych cyfro­ wym aparatem fotograficznym. Naszym celem nie jest zilustrowanie wybranych teorii antropologicznych, do­ tyczących krwawej ofiary. Traktujemy bułgarski Kurban-Bajram jako specyficzną sytuację kulturową i punkt wyjścia do szerszych rozważań na temat „etnicznych odmian” tego święta. Opis i omówienie przebiegu bajramu zamykają rozważania z zakresu metodologii i metodyki badań terenowych, związane z sytuacją badaw­ czą, w jakiej się znalazłyśmy. Działałyśmy w specyficznym tandemie. Jedna z nas, nieznająca języka ani tamtejszego terenu (Inga Kuźma), wprowadzana była do niego przez drugą - po­ ruszającą się swobodnie w tamtejszych warunkach kulturowych i językowych 1 Nazwę święta Kurban-Bajram, podobnie jak nazwy innych świąt muzułmańskich oraz innych elemetów tej tradycji zapisujemy w transkrypcji polskiej. Ponadto zapisujemy zgodnie z polskimi zasadami ortograficznymi - oba człony nazwy dużą literą. 2 Arife giinii to turecka nazwa wigilii ważnego wydarzenia, święta religijnego lub państwowego (.Leksykon wiedzy o Turcji 2003, s. 27). W dialekcie bułgarskich Turków wigilię święta określa się również jako arfe (S”botinova 2002, s. 48). �62 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA (Anna Kijewska). Siłą rzeczy dla pierwszej z autorek - „debiutantki” („niemej” i „biernej” w ówczesnej sytuacji) - robienie zdjęć stało się podstawowym i jedy­ nym samodzielnie stosowanym środkiem, służącym oswajaniu nowych sytuacji. Gromadzony codziennie materiał był później porównywany z materiałami tere­ nowej partnerki („przewodniczki”) i wspólnie analizowany. Łączył nas fakt, że bajramowy rytuał ofiamiczy - główny cel naszego pobytu - obie obserwowa­ łyśmy po raz pierwszy. Na tej płaszczyźnie nasze możliwości w rozpoznawaniu terenu wyrównały się. Ponieważ fotograficzny zapis wydarzeń prowadziłyśmy równolegle, obie - zarówno „debiutantka”, jak i „przewodniczka” - zajęłyśmy mniej „ekstrawertyczną” pozycję obserwatora. Obie posiadałyśmy już doświadczenie w sporządzaniu dokumentacji fotograficz­ nej z wcześniejszych badan terenowych, w ramach kórych każda z nas pracowała samodzielnie, w pojedynkę nad swoim tematem. Badania w Wyrbicy były pierw­ szym naszym doświadczeniem pracy w tandemie. Wykonane przez nas wówczas zdjęcia, dokumentujące przebieg kurhanu, zawierają udarzające różnice, wynikają­ ce jednak nie tylko z odmienności fizycznych punktów obserwacji, z jakich prowa­ dziłyśmy fotograficzny zapis3. Po przeanalizowaniu materiału zdjęciowego zorien­ towałyśmy się, że odzwierciedlają one nasze indywidualne nastawienie i odczucia4. Emocje, pojawiające się w trakcie obserwacji święta, racjonalizowałyśmy podczas oglądania zdjęć pod koniec każdego dnia ekspedycji oraz już po powrocie do Polski, przeszukując literaturę przedmiotu i dyskutując nad treścią artykułu. Subiektywne elementy towarzyszące naszemu pobytowi w Wyrbicy (cechujące zarówno „debiutantkę”, jak i „przewodniczkę”), były nie do uniknięcia, zważywszy na czym polega kluczowy dla święta symbol: zabicie zwierzęcia5 czyli złożenia ofiary. Nasze fotografie pokazują złożoność stosunku do sytuacji kulturowej Kurban-Bajramu oraz ewolucję naszych postaw. Jednak przedstawienie większej liczby zdjęć poza kilkoma wybranymi, nie jest tutaj możliwe. 3 Mobilność lub jej brak w trakcie robienia zdjęć, zajmowanie miejsca z boku lub w centrum sytuacji, wybieranie miejsca skąd chce się zrobić zdjęcie albo kierowanie się przypadkiem, wiele mówią o stosunku do prowadzenia badań, wręcz odwołują się do etyki prowadzenia badań. 4 Wzmacniał to charakterystyczny dla każdej z nas odmienny, sposób ujmowania różnych scen (zarówno dynamicznych, jak i statycznych). Ujawniło się to, kiedy porównywałyśmy zdjęcia tej samej sytuacji, robione przez nas obie z niemal tej samej pozycji, ale jednak inaczej wykadrowane. Były one nastawione na szczegół (I. Kuźma) bądź na daleki plan (A. Kijewska), na ludzi (A. Kijewska) bądź na przedmioty (I. Kuźma), na pojedynczego człowieka (I. Kuźma) bądź na jego współdziałanie z innymi, czyli na pochwycenie szerszego kontekstu, w jakim działał (A. Kijewska). Te nieuświado­ mione preferencje znajdują także odbicie w naszym sposobie robienia zdjęć dla relaksu, amatorsko, co sprawdziłyśmy już po powrocie do Polski. Być może zatem cechy, którymi wykazały się nasze fotogra­ fie z Bułgarii, są wręcz prawidłowościami, rządzącymi naszym fotograficznym spojrzeniem na świat. 5 Odwołujemy się tu do systemu wartości osób wywodzących się z „naszej” kultury, w której śmierć, mięso i krew w kontekście pożywienia są wprawdzie stabuizowane, jednak nie w sensie stricte religijnym, jak w tradycji badanych społeczności muzułmańskich. Ponadto, jako osoby urodzone i wychowane w mieście nie miałyśmy nigdy wcześniej do czynienia z ubojem zwierząt, spotykanym na polskiej wsi. Wreszcie „nasz” system wartości wzmocniony jest dodatkowo przez zachodni dyskurs obrony praw zwierząt, humanitarnego uboju i humanitarnych warunków hodowli, ochrony środowiska itp. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 63 Ostatecznym naszym celem jest zobrazowanie - na podstawie materiałów empi­ rycznych - praktycznej strony antropologicznych założeń, dotyczących prowadze­ nia badań terenowych i postawy przyjmowanej przez badacza w trakcie ich trwania. Artykuł składa się z kilku części: omówienia istoty kurhanu - muzułmańskiego obrzędu ofiamiczego, charakterystyki terenu badań, opisu rytualnej ofiary na święto Kurban-Bajram u trzech lokalnych grup muzułmańskich, rozważań metodologicz­ nych oraz z podsumowania. KORANICZNA MOTYWACJA KURBANU W wielu bułgarskich domach muzułmańskich przechowywana jest rycina, przedstawiająca proroka Ibrahima - koranicznego odpowiednika biblijnego Abra­ hama - oraz jego syna Ismaiła6. Pochylony nad synem ojciec dzierży w uniesionej dłoni nóż, którym za chwilę przebije gardło swego potomka, a tym samym wypełni Boskie polecenie. Ponad ojcem i synem unosi się na skrzydłach anioł, który powstrzymuje wzniesione ramię Ibrahima, przekonując go, że dowiódł Bogu swego posłuszeństwa. Na niektórych rycinach anioł trzyma w ramionach jagnię. Wyda­ rzenie to upamiętnione zostało w postaci najważniejszego z muzułmańskich świąt - święta Kurban-Bajram (Święto Ofiarowania, arab. Id al-adha)7, do którego naj­ ważniejszych składników należy rytualna krwawa ofiara - kurhan8. Istota k u r h a n u Uczynki wierzącego muzułmanina przynależą do dwóch podstawowych kate­ gorii: ibadet i vadżib. Ibadet to czyny, poprzez które muzułmanin wyraża swe podporządkowanie woli Boga (np. namaz - modlitwa i oracz, czyli przestrzeganie postu w miesiącu Ramadan), a ich niewypełnianie skutkuje wykluczeniem z islamu (Óztop 2000, s. 38). Nieprzestrzeganie nakazów vadżib (np. bajram namaz - modlit­ wy bajramowej - oraz złożenia kurhanu - rytualnej ofiary) nie powoduje wprawdzie wykluczenia z islamu, niemniej ściąga na niepołusznego wiernego ciężki grzech (tur. giinah) (Óztop 2000, s. 38). Kurhan jest vadżib tylko wtedy, gdy składający ofiarę człowiek spełnia określone warunki: jest muzułmaninem, jest wolny, zamożny9, 6 Wszystkie imiona, nazwy własne grup oraz nazwy geograficzne, pojawiające się w artykule, zapisane są w transkrypcji polskiej. 7 Święta muzułmańskie, oznaczane według kalendarza lunarnego, są ruchome w stosunku do pór roku. Kurban-Bajram (nazywany również Wielkim Bajramem), rozpoczyna się w 40 dni po święcie Szekier Bajram (tzw. Słodki, Mały Bajram, kończący miesiąc Ramadan). 8 Jedna z najpełniejszych bułgarskich analiz tego koranicznego motywu została zaprezentowa­ na w pracy Gorana Blagoeva (por. Blagoev 2004, s. 35-80), poświęconej kurhanowi w tradycji Bułgarów Muzułmanów, czyli bułgarojęzycznych muzułmanów określanych do niedawna jako Pomacy lub Bułgaro-mohamedanie. Nazwy te od lat 1990. oficjalnie uważane są za obraźliwe (por. Kolewa 1968; vide Danaiłow 2005, s. 64-87; Givre 2002). 9 W Koranie bardzo dokładnie określa się ile złota i srebra trzeba posiadać, aby być bogatym. Jeden z wyrbickich hodżów zwykł mawiać z uśmiechem: Allach pomyślał o wszystkim, co miało oznaczać, że wszelkie kwestie budzące wątpliwość są regulowane przez Boskie Prawo. �64 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nie jest w podróży, jest mądry, spełna rozumu i pełnoletni. Podobnie istnieją ścisłe zasady dotyczące czasu kurhanu oraz rodzaju zwierząt ofiarnych i ich kondycji. W ofierze można złożyć owcę, kozę, wielbłąda i inne duże zwierzęta gospodarcze bez różnicy płci, niemniej najbardziej pożądany jest kurhan z barana (tur. kocz). Zwierzę złożone w ofierze nie powinno mieć kusur, czyli określonego rodzaju niedostatku (jak złamany róg, brak ogona, naderwane ucho itd.). Istnieją określone zasady, definiujące niedostatki, które „czynią zwierzę niegodne kurhanu” (Óztop 2000, s. 358-360). Ponadto „katechizm” muzułmański dokładnie określa sposób ułożenia zwierzęcia (w stronę Mekki), podcinania mu gardła (w którym miejscu dokonać pierwszego i kolejnych cięć koniecznie ostrym nożem), rodzaj towarzy­ szącej ubojowi modlitwy (konkretne ustępy z Koranu) oraz precyzyjne zasady podziału mięsa i skóry. Zgodnie z tradycją zwierzę powinno być przed ubojem nakarmione i napojone wodą (Óztop 2000, s. 360-362). Samego uboju (co w trakcie badań podkreślało również wielu naszych rozmówców) powinien dokonywać czło­ wiek, który wie jak to robić, aby zwierzęcia nie męczyć. Z tego samego powodu nóż powinien być bardzo ostry (być może właśnie dlatego ostrzenie noży zacho­ wało się jako element rytuału, który obserwowałyśmy w Wyrbicy). Zgodnie z zasadami islamu istnieje pięć rodzajów kurhanu, które przytaczamy za dwujęzycznym „katechizmem” muzułmańskim (wydanym w języku bułgarskim i tureckim dla muzułmanów bułgarskich, Óztop 2000). Są to: kurhan przypadający na święto Kurban-Bajram, kurhan składany jako zadośćuczynienie lub w celu po­ zyskania przychylności Allacha, adak kurhan wykonywany po złożeniu przyrze­ czenia (np. ślubów w intencji uzdrowienia bliskiej osoby)101, akika kurhan składany jako dziękczynienie dla Allacha za narodziny dziecka oraz nafile kurhan, który można zrobić w dowolnym czasie ku chwale Allacha. Przytoczne powyżej zasady to oficjalne zalecenia muzułmańskiego „katechizmu” (Óztop 2000, s. 356-364). Bułgarski badacz Goran Blagoev dokonał własnej typologii kurhanów (na pod­ stawie badań tradycji Bułgarów Muzułmanów), uwzględniając w niej przenikanie się tradycji kanonicznych z tradycjami lokalnymi, stanowiącymi przejaw islamu ludowego. Wydziela zatem typ kurhanów, związanych z cyklem życiowym człowie­ ka, do których zaliczył: akika kurhan, bajramski kurhan (uważany przez muzułma­ nów za najbardziej znaczący, który odbywa się co roku), godeżen kurhan (weselny) oraz kurhan za poczinał (w intencji zmarłego). Do grupy drugiego typu przypo­ rządkowuje Blagoev adak kurhan, pri stroeż i nov dom (za budowę i kupno domu), stopanski kurhan („gospodarczy”, związany z tradycjami pasterskim i rolniczymi), kurhan pri tjurbe (urządzany przy symbolicznym grobie świętego)11 oraz obsztosełisztni kurhan - w intencji całej społeczności lokalnej (Blagoev 2004, s. 81-168). W dalszej części artykułu skoncentrujemy się na jednym szczególnym przy­ padku kurhanu muzułmańskiego, urządzanego z okazji święta Kurban-Bajram. 10 Ten rodzaj kurhanu pod nazwą obrok występuje również u Bułgarów (por. Zowczak 2005). 11 We wschodniej Bułgarii istnieją tzw. tjurbeta (sg. tjurbe) oraz tekketa (sg. tekke) czyli muzuł­ mańskie sanktuaria, wywodzące się z tradycji alewickiej (szyicki odłam muzułmanów na terenie Bułgarii). Mimo iż kanoniczny islam sunnicki nie uznaje postaci świętych, wśród bułgarskich mu­ zułmanów powszechne jest przekonanie, iż kurhan w tekke ma większą moc. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 65 OPIS TERENU Do gminy Wyrbica należy 16 miejscowości, a łączna liczba ich mieszkańców wynosi 14627 osób12. W gminie dominują liczebnie muzułmanie, należący do kilku grup etnicznych, w spisach ludności uwzględnione są jednak tylko dwie z nich - turecka i cygańska, natomiast pozostałe grupy określone są tam jako „inne”13. Alewici14 i Bułgarzy Muzułmanie (ci ostatni uznawani oficjalnie za przedstawicieli narodowości bułgarskiej15) mieszkają niemal wyłącznie w oddzielnych, nie mie­ szanych etnicznie wioskach (chociaż pojedynczy Alewici i Bułgarzy Muzułmanie wchodzą w związki małżeńskie z przedstawicielami innych grup muzułmańskich). Pozostali muzułmanie w gminie to Turcy, Cyganie tureccy16 (bułg. turski cigani czyli Cyganie-muzułmanie, w samej Wyrbicy nazywani Cigani-tyrgowci) oraz grupa etniczna, uznająca siebie za Turków, a stanowiąca prawdopodobnie pozo­ stałość obecnych niegdyś w Wyrbicy krymskich Tatarów1718. Ze względu na brak pewności co do ich pochodzenia etnicznego, a zarazem ze względu na wyraźne różnice w stosunku do pozostałych, będziemy ich nazywać „Tatarami”, etnonim ten jednak ma tu charakter umowny. W miasteczku mieszkają również Bułgarzy, stanowiący najmniej liczebną grupę oraz Cyganie Bułgarscy (bułg. byłgarski cigani czyli Cyganie-chrześcijanie, nazy­ wani lokalnie Cigani-muzykantili). Bułgarzy i Cyganie Bułgarscy są chrześcijanami 12 Za http://bg.wikipedia.org/wiki/06iUHHa_Btp6Hija (dane z lipca 2005 roku). 13 Według spisu z marca 2001 roku gminę zamieszkiwało ogółem 11249 osób, w tym 1644 Bułga­ rów, 6700 Turków, 2600 Romów-Cyganów, 20 osób „innej” narodowości. Nie określiły się 263 osoby, zaś 22 osoby nie wskazały żadnej z możliwości (opracowane na podstawie danych z Urzędu Gminy Wyrbica). 14 Alewci określani są niekiedy jako Kyzyłbasze, jednak sami uważają to słowo za obraźliwe. Historycznie nawiązuje ono do grupy etnicznej, prześladowanej w Imperium Osmańskim w XVIXVII wieku, a utożsamianej z Kurdami (por. Guliński 1999). Wielu badaczy uważa, że nazwa Kyzył­ basze stanowi synonim nazwy Alewici i tak też jej używa (Mikov 2007, s. 16-21). 15 Bułgarzy Muzułmanie uznawani są oficjalnie (również w bułgarskiej nauce) za Bułgarów, którzy w wyniku procesów historycznych zostali zmuszeni do przejścia na islam, przy czym podsta­ wowym kryterium określenia ich przynależności narodowej pozostaje język oraz pamięć pochodze­ nia. Niemniej w obrębie tej grupy występuje kilka typów autoidentyfikacji (por. Karamichowa 2008). W trakcie badań w Wyrbicy spotkałyśmy Bułgarkę Muzułmankę - kobietę z wyższym wykształce­ niem, urzędniczkę - która sama siebie nazywa Pomaczką, podkreślając własną odrębność w stosunku do Bułgarów. Kobieta ta wywodzi się z grupy Bułgarów Muzułmanów, przesiedlonych na tereny północno-wschodniej Bułgarii w latach 1950. Tu - oderwani od korzeni - do dziś pozostają “obcy”, a poczucie to bez wątpienia wpłynęło na ich autoidentyfikację. 16 Nazwy Cyganie tureccy (horohane roma) i Cyganie Bułgarscy (daskane roma) wprowadzamy za opracowaniami bułgarskimi (Marusiakova 1993, s. 12; Marusiakova, Popov 2007, s. 318). 17 W Wyrbicy jeszcze do lat 1970. zamieszkiwali wnukowie krymskiego chana Geraja. Ludność wyrbicka związana z Gerajami, którą nazywamy Tatarami, sama siebie określa mianem Turków. Jednak Turcy wyrbiccy twierdzą, że to po prostu grupa cygańska, zaś Cyganie tureccy nazywają ich Kałąjżii, „przybłędy”, „biedacy”. Ludność ta - w odróżnieniu od Cyganów tureckich i Cyganów Bułgarskich - posługuje się na co dzień językiem tureckim i bułgarskim, nie mówi natomiast w dia­ lekcie romskim. 18 Uznawane dziś za obraźliwe słowo „Cygan” zastępowane jest powszechnie określeniem „Rom”. Jednak w opisywanym terenie określenia „Cyganie tureccy” i „Cyganie Bułgarscy” (podobnie �66 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA - głównie prawosławnymi, chociaż w ostatnich latach wielu z nich przechodzi na ewangelicyzm19. Miasteczko Wyrbica, zamieszkane przez około 3700 osób2021, podzielone jest według kryterium etnicznego na cztery dzielnice: Dolna Machała21 (Bułgarzy), Górna Machała (Turcy), Sarajska Machała („Tatarzy”) i Troszka Machała (Cyga­ nie tureccy)22. Cyganie Bułgarscy żyli niegdyś poza obrębem miasteczka, jednak od lat 1970. stopniowo zaczęli się przenosić do tureckiej dzielnicy Górna Machała23. Dziś uczestniczą oni w życiu Bułgarów i Turków, grając przy okazji ich świąt dorocznych, jak tureckie bajramy czy bułgarskie święto Babin Den (21 stycznia), a także przy okazji dorocznego jarmarku w Wyrbicy, stanowiącego najbardziej wyczekiwane wydarzenie roku w gminie (tzw. panair, przypadający na ostatni tydzień września). „Pośredniczenie” pomiędzy tradycjami grup bułgarskiej i tu­ reckiej doprowadziło do swoistej synkretyzacji obu tradycji u Cyganów Bułgar­ skich w Wyrbicy (np. obok tradycyjnego chrztu istnieje u nich zwyczaj obrzezania chłopców), w ostatnich latach jednak świadomie eliminowanej przez tych spośród nich, którzy przeszli na ewangelicyzm. O ile islam jest wartością centralną wspólną dla wyrbickich muzułmanów, o tyle język etniczny jest w niektórych przypadkach wartością ich odróżniającą. Wszyscy muzułmanie w gminie posługują się językiem tureckim jako językiem codziennych kontaktów. Wyjątek stanowią tu Bułgarzy Muzułmanie, mówiący słowiańskim dialektem. Przedstawiciele wszystkich grup w Wyrbicy posługują się ponadto językiem bułgarskim24 - jedynym językiem urzędowym w Bułgarii, jak Cigani-iyrgowci oraz Cigani-muzikanti) funkcjonują równolegle jako egzo- i endoetnonim, słu­ żąc rozróżnieniu zamieszkujących w Wyrbicy dwóch odmiennych grup cygańskich. Podstawę tego rozróżnienia stanowi religia oraz przywiązanie do tradycji grupy niecygańskiej - tureckiej lub buł­ garskiej. Z kolei nazwy Cigani-iyrgowci i Cigani-muzikanti pochodzą od tradycyjnego dla człon­ ków tych grup zajęcia zarobkowego - handlu i muzykowania. 19 Konwersja religijna ma związek zarówno z aktywnością kościołów ewangelikalnych w Buł­ garii, jak i ze słabością Cerkwi prawosławnej, przejawiającą się m.in. wciąż niewielką liczbą duchow­ nych. W Wyrbicy zdarzają się przypadki konwersji Cyganów tureckich z islamu na ewangelicyzm, niemniej są to sytuacje jednostkowe. Natomiast Bułgarzy i Cyganie Bułgarscy w wielu przypadkach przechodzą na ewangelicyzm całymi rodzinami. 20 Według danych z 2001 roku Wyrbicę zamieszkiwało 3668 osób, w tym 784 Bułgarów, 849 Turków, 1918 Cyganów-Romów, 12 osób innej narodowości. Nie określiło swojej narodowości 99 osób, zaś 6 nie wskazało żadnej z wymienionych możliwości (opracowane na podstawie danych z Urzędu Gminy Wyrbica). 21 Słowo machała (zapożyczone z języka tureckiego) oznacza w języku bułgarskim dzielnicę turecką lub cygańską i posiada w związku z tym wydźwięk pejoratywny. 22 Cyganie tureccy zaczęli ściągać do Wyrbicy od lat 1970. z okolicznych wiosek. W buł­ garskiej niegdyś dzielnicy Troszka stanowią dziś (nie licząc kilku rodzin tureckich) zdecydowaną większość. 23 Zjawisko to ma swoje uzasadnienie polityczne i społeczne, niemniej wyjaśnianie go wykra­ cza poza temat naszego artykułu. 24 Istnieją oczywiście odstępstwa od tej reguły. Sytuacja ta dotyczy osób pochodzenia turec­ kiego, powyżej 60. roku życia, wychowanych i/lub do dziś zamieszkujących w tureckich wsiach w gminie Wyrbica. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 67 chociaż jako język kontaktów nieformalnych funkcjonuje w miasteczku również turecki (Turcy, „Tatarzy” i Cyganie tureccy) oraz dwa dialekty romskie (Cyganie Bułgarscy i Cyganie tureccy)25. KURBAN-BAJRAM Święto Kurban-Bajram obchodzą wszyscy muzułmanie - zarówno sunnici, jak i szyici, o czym mogłyśmy się przekonać w trakcie odwiedzin w sąsiadującej z Wyrbicą alewickiej wsi Jabłanowo, gdzie miejscowy hodża chciał nas obdarować surowym mięsem zwierzęcia ofiarnego. Właśnie składanie daru - w różnej postaci i na różnych poziomach - stanowi istotę święta. Jako osoby z zewnątrz doświadcza­ łyśmy obdarowywania przez kolejne dwa dni w różnych, odmiennych sytuacjach. Jałmużna, czyli obowiązek obdarowywania biednych (zakat), stanowi jeden z pięciu filarów wiary muzułmańskiej (obok szahady - uznania jedynego Boga, mo­ dlitwy, postu i pielgrzymki do Mekki, por. Danecki 1997, s. 40). Obok jałmużny obowiązkowej występuje również jałmużna dobrowolna (sadaka), przekazywana potrzebującym (biednym, chorym, sierotom) w postaci pieniędzy bądź dóbr natu­ ralnych. Świadectwem dawnej jałmużny jest dzisiejszy obyczaj obdarowywania mięsem z kurhanu sąsiadów i ubogich krewnych przez wyrbickich muzułmanów. Na postawie naszych badan wydzieliłyśmy dwa typy kurhanu bajramowego, ze względu na jego zasięg: „rodzinny” w obrębie pojedynczej rodziny wielopoko­ leniowej oraz „wspólnotowy” w obrębie danej społeczności lokalnej o charakterze monoetnicznym (Turcy, Cyganie tureccy i „Tatarzy”). Należy podkreślić, że wpro­ wadzone przez nas na użytek naszej analizy określenie kurhan „wspólnotowy” nie jest równoznaczne z przywołanym wcześniej kurhanem ogólnowioskowym (obsztosełisztni kurhan)26. To ostatnie określenie odnosi się do rodzaju intencji, z jaką jest składany oraz osoby/osób go składających. Tymczasem wprowadzone przez nas określenia dotyczą innego zjawiska. Kurhan w dzielnicy Górna Ma­ chała był kurhanem „rodzinnym”, czyli ofiarowaniem zwierzęcia przez gospo­ darza w intencji jego całej rodziny, a następnie podzieleniem mięsa między bliskich i biednych. Natomiast „wspólnotowość” kurhanów, które widziałyśmy u Cyganów tureckich (Troszka) i „Tatarów” (Sarajska), nie wynikała z faktu, iż wszyscy mieszkańcy machały wspólnie zakupili zwierzę i ofiarowali je w intencji swojej społeczności (akt oddolny). W tych dwóch przypadkach zwierzę ofiarne podarowane było przez darczyńcę spoza Wyrbicy dla całej społeczności lokalnej - w darze tym nie partycypował żaden jej członek (akt odgórny). Nie pojawiał się 25 Cyganie tureccy w Bułgarii są często trilingwalni: ich językiem prymarnym jest jeden z kilku występujących na terenie Bułgarii dialektów romskich, zaś kolejne języki, którymi się posługują, to turecki i bułgarski. Praktykujący Rom-muzułmanin ma też do czynienia z czwartym językiem - arabskim, sakralnym językiem praktyk religijnych. 26 Kurhan ogólnowioskowy występuje zarówno w tradycji prawosławnej i muzułmańskiej, a związany jest z intencją wspólną dla całej społeczności (np. za deszcz w okresie suszy, za lokalnie czczonego świętego itp.) �68 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA tu zatem moment obdarowywania międzysąsiedzkiego - obdarowywanymi byli wszyscy członkowie wspólnoty. Zwierzęta złożone były w darze oddzielnie dla trzech wyrbickich grup muzuł­ mańskich, w związku z czym, również ubój i podział mięsa przebiegały oddzielnie w obrębie poszczególnych społeczności. Intencją darczyńcy - muzułmańskiej organizacji humanitarnej z Niemiec, wspierającej muzułmanów w wybranych krajach europejskich i nie tylko27 - nie było podtrzymanie lokalnej tradycji dziele­ nia się z najbliższymi sąsiadami, lecz wypełnienie jednego z pięciu obowiązków muzułmanina, czyli jałmużny obowiązkowej (zakat). Zatem występowanie kur­ hanu „wspólnotowego” zamiast/obok „rodzinnego” wynikało w tym konkretnym przypadku nie tyle z tradycji etnicznych, co z sytuacji materialnej przedstawicieli poszczególnych grup w Wyrbicy (poziom lokalny) oraz z polityki organizacji mu­ zułmańskich w Europie (poziom ponadlokalny)28. Wielu mieszkańców Wyrbicy żyje dziś na granicy ubóstwa, co związane jest z niekorzystną sytuacją ekonomiczną Bułgarii. Zjawisko to dotyczy ludności buł­ garskiej i tureckiej w wieku emerytalnym, ale także znacznej części ludności cygań­ skiej i tatarskiej. Obecnie cena rocznego jagnięcia jest o kilkadziesiąt procent wyż­ sza niż miesięczna emerytura i wielokrotnie wyższa od zasiłku socjalnego, który stanowi często jedyne źródło utrzymania wielu wyrbickich rodzin29. W sytuacji, gdy 27 Wspomniana organizacja nosi nazwę Humań organisation HaliPur Rahman e.V. Na plakatach znajdujących się w miejscach uboju podarowanych krów, wymieniono nazwy krajów, którym niosła pomoc: Niemcy, Bułgaria, Rumunia, Kosowo, Turcja, Albania, Cypr, Bośnia Hercegowina i Nigeria. Jeden z „brodatych hodżów” wspominał jednak, że był już w piętnastu państwach, w których organiza­ cja prowadziła akcję obdarowywania. Adres ich strony internetowej: www.rahmaninbulbulleri.com 28 „Ludzie z Niemiec to organizują. Ludzie tam są bogaci (...) nie potrzebują, aby im ktoś podarowywał mięso. A skoro nie mają potrzeby - wysyłają pieniądze tutaj. Tutaj kupują zwierzęta i tutataj je rozdają. I to je st z Niemiec, stamtąd pochodzi ta robota, i hodża jest z Niemiec. Jest tam taka organizacja. Ludzie tam chcą zrobić kurhan, ale nie mają komu go rozdać. A wiedzą, że tu Bułgaria je st biedna. Więc mówią temu, kto to organizuje: „tu jest tyle i tyle pieniędzy ode mnie". Zbierze się tak iluś ludzi - ten daje, ten daje, tamten daje, np. stu ludzi chce zrobić kurhan i stu ludzi daje temu człowiekowi, organizatorowi, pieniądze. A on przyjeżdża tutaj. I tutaj kupuje, ponieważ tutaj zwie­ rzęta są tańsze. Stamtąd ich nie przywożą. I rozdają po wsiach, według wielkości wsi. Na przykład tutaj mieszka więcej ludzi, więc - trzy krowy dają, tam - dwie, jeszcze gdzie indziej - jedną...” (z wywiadu z miejscowym hodżą, Troszka - wrzesień 2009, z bułg. tłum. A. Kijewska). 29 W Bułgarii wciąż żywa jest tradycja sporządzania przetworów na zimę. Jesienią w miastach na placach między blokami płoną ogniska, na których stoją ruszty do opiekania papryki i wielkie kotły z wodą do pasteryzacji słoików. Przygotowywanie przetworów stanowi tam jedną z okazji do podtrzymywania więzi z sąsiadami. W Wyrbicy zjawisko to nie przybiera takiego rozmachu - każda rodzina przygotowuje przetwory na zimę we własnym zakresie, a wśród nich Ijutenicę (pasta z pa­ pryki i pomidorów), tursziję (warzywa marynowane), przetwory z pomidorów. Papryka i pomidory stanowią jeden z podstawowych towarów na dorocznym jesiennym panairze w Wyrbicy, przypada­ jącym na okres przygotowywania przetworów. Konserwi, czyli przetwory w słoikach, stanowią - obok chleba - podstawowy i często jedyny składnik diety wielu mieszkańców Wyrbicy w okresie jesienno-zimowym. W związku z trudną sytuacją materialną wyrbiczan, co jakiś czas do miasteczka przysyłane są dary w postaci mąki pszennej, pakowanej w papierowe worki z flagą Unii Europej­ skiej. Rozdawanie tej mąki (odbywa się to za pośrednictwem Urzędu Gminy) stanowi wielkie wyda­ rzenie o zasięgu lokalnym, któremu towarzyszy wiele emocji i sąsiedzkich sporów, o czym mogła się przekonać A. Kijewska w sierpniu 2008 roku. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 69 kupno zwierzęcia ofiarnego zdecydowanie przekracza możliwości finansowe ro­ dziny, jedynym sposobem na spożycie kurhanowego mięsa jest dar zamożniejszego sąsiada (co obserwowałyśmy w dzielnicy Górna Machała) lub dar od zamożniej­ szych „braci w wierze”. Tę drugą sytuację spotkałyśmy w Troszce i Sarajskiej pierwszego dnia oraz w Górnej Machale drugiego dnia święta Kurban-Bajram. A rife u rodziny tureckiej (opis etnograficzny) Pierwszego wieczoru, zaraz po przyj eździe do Wyrbicy, zostałyśmy zaproszone do domu małżeństwa Emy i Czakyra - rodziny tureckiej, z którą Anna zaprzyjaźniła się minionego lata. Był już wieczór, tymczasem w domu naszej tureckiej rodziny gro­ madziło się coraz więcej gości - Hafize i Hasan, mieszkający w domu naprzeciwko rodzice Czakyra (to u nich oglądałyśmy kurban następnego dnia), Emine - siostra Czakyra, która na tę okazję przyjechała z Istambułu30, przyszedł również zaprzyjaź­ niony z rodziną hodża dzielnicy Górna Machała. Nastąpiło wręczenie upominków z Polski oraz zdjęć z minionego lata, a zaraz potem wymiana nowin. Okazało się, że starszy mężczyzna obecny na jednym ze zdjęć zmarł, inny - młody - ożenił się. Częstowano nas tradycyjnymi dla arife (nazwa wigilii ważnych świąt religij­ nych) wypiekami, przygotowanymi przez Emę. Hafize - matka Czakyra - pokazała swoje ufarbowane dłonie. Zgodnie z obyczajem tureckim w wieczór przed arife oraz w przeddzień tak ważnych wydarzeń jak ślub czy kurban, Turczynki (dziś wyłącznie kobiety starsze) wkładają w dłonie monety, obłożone henną. Następnie zaciskają dłonie tak, aby czubki palców dotykały momenty i obwiązują je na całą noc gałganami. Czerwono-brązowy kolor, na jaki farbują się w trakcie tego zabiegu dłonie, utrzymuje się przez kilkanaście następnych dni. Henną znaczy się również barana, wybranego na kurban na kilka dni przed samym obrzędem3132. Z opowieści gospodarzy wynikało, że w arife kobiety tureckie chodzą na cmen­ tarz, gdzie czytają arabskie modlitwy z Koranu. Niestety przyjechałyśmy do Wyr­ bicy już po zmroku i nie miałyśmy okazji uczestniczyć w tym obrzędzie. Umówi­ łyśmy się z gospodarzami na poranek bajramowy, a następnie pożegnałyśmy się i wyruszyłyśmy na spoczynek do położonego w pobliżu miasteczka hotelu. K u r b a n -B a jr a m - dzień pierwszy (opis etnograficzny) Górna Machała - kurban „rodzinny” Kurban-Bajram to jedno z tych nielicznych świąt, kiedy meczet w dzielnicy Górna Machała32 jest pełny. W inne święta w meczecie jest mniej wiernych, nato­ miast w piątki przychodzi zaledwie kilka osób. Wydaje się, że ze względu na rangę 30 Większość tureckich rodzin wyemigrowała z Wyrbicy do Turcji w okresie tzw. procesu odro­ dzeniowego, czyli działań rządu komunistycznego, skierowanych przeciwko bułgarskim muzułma­ nom w latach 1980. Szersze omawianie tego zagadnienia wykracza poza ramy naszego artykułu. 31 Istnieje wiele zróżnicowanych lokalnie sposobów barwienia sierści zwierzęcia ofiarnego henną (Blagoev 2004, wkładka ze zdjęciami). 32 Występujące w tekście lokalne nazwy własne zapisywane są w transkrypcji polskiej i zazna­ czone kursywą. �70 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA święta Kurban-Bajram w życiu wyrbickich Turków, można je porównać do chrześ­ cijańskiej Wielkanocy. Po wyjściu z meczetu w bajramowy poranek mężczyźni - bo tylko oni uczest­ niczą w modlitwie (bayram namaz)33 - przechodzą kolejno obok pomocników hodży, wrzucając datki na świątynię do przygotowanych na tę okazję kartonów34. Młodsi celuwat ryka i iskał proszka (proszą o wybaczenie)35, czyli oddają hołd starszym całując ich w dłoń, którą następnie dotykają swego czoła. Gest ten oznacza zarówno szacunek, jak i prośbę o wybaczenie złych uczynków. Starsi obdarowują najmłodszych słodyczami - dawniej były to jabłka i rodzynki, a dziś wafelki, cze­ koladki i cukierki, zależy na co kogo stać. Ludzie bowiem żyją dziś w Wyrbicy (podobnie jak w całej Bułgarii) bardzo skromnie. W poranek, po kilku godzinach naszej obecności w Górnej Machałe, miałyśmy wypełnione cukierkami kieszenie naszych kurtek. Dzielenie się, obdarowywanie - oto istota kurhanu. Wszak dawanie jałmużny to jeden z obowiązków muzułma­ nina. Niestety, przybyłyśmy już po zakończeniu nabożeństwa i nie widziałyśmy wyjścia mężczyzn z meczetu. Obserwowałyśmy natomiast cygańskie dzieci bie­ gające po dzielnicy z reklamówkami wypełnionymi cukierkami, jakie zebrały od dorosłych po uroczystości religijnej. Obdarowywanie słodyczami trwało zresztą przez cały dzień. Dzieci cygańskie (Cyganie Bułgarscy) chodziły grupkami po tureckich domach, wykrzykując po turecku pozdrowienie świąteczne Bayram mubarek olsun. Zresztą nie tylko cygańskie dzieci, ale i cygańscy muzykanci chodzą tego dnia od domu do domu, grając tureckie melodie i zbierając datki od tureckich gospodarzy. Dzieci tureckie nie chodziły od domu do domu. One otrzymały cukierki po porannym nabożeństwie w meczecie. Wychodzący ze świątyni mężczyźni najpierw dawali datek na meczet, a następnie wrzucali kolejno po kilka cukierków do torebek tureckich dzieci, stojących równo w rządku wzdłuż ścieżki, wiodącej od wrót świą­ tyni do bramy w okalającym ją ogrodzeniu. Po zakończeniu nabożeństwa i prze­ kazaniu datków, hodża udawał się do kolejnych rodzin, które robiły kurhan, aby odczytać specjalną modlitwę, poprzedzającą rytuał ofiarni czy. Z tego powodu kur­ han odbywał się u każdej rodziny tureckiej o innej porze. Istnieje określona sekwencja czynności bezpośrednio poprzedzających rytuał uboju i towarzyszących mu. Niestety nie widziałyśmy rytualnego napojenia i na­ karmienia barana. Po przyjściu hodży do domostwa syn gospodarza (Czakyr) wraz z innym młodym mężczyzną wyprowadzili barana z komórki. Prowadzili go za rogi, za nimi szli gospodarz, modlący się hodża, gospodyni i sąsiad, który następnie dokonał rytualnego uboju oraz dwaj nastolatkowie. Jeden z nich nieco teatralnym ruchem pocierał nożem o osełkę. Udałyśmy się za nimi. 33 W okresie miesiąca Ramadan również kobiety uczestniczą w wieczornym nabożeństwie, tzw. ieravi, przerywającym orucz (post trwający od wschodu do zachodu słońca w miesiącu Ramadan, mający uświadomić sytym na co dzień, czym jest wynikający z ubóstwa głód). 34 Materiały z badań Szekier Bajram w dzielnicy Górna Machała (Wyrbica, październik 2008). 35 Nazwy tych obyczajów podajemy w języku bułgarskim, który stanowił język naszych kon­ taktów z mieszkańcami Wyrbicy, niezależnie od ich pochodzenia etnicznego. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 71 Fot. 1. Pierwszy dzień święta Kurban-Bajram w dzielnicy Gonia Machała w Wyrbicy, knrban „rodzinny”. Na zdjęciu widać wykonywanych wiele równoległych czynności. Na pierwszym planie gospodarz z młodszym mężczyzną oprawiają głowę zwierzęcia. Na kolejnych planach syn gospodarza myje świeżo ściągniętą skórę, jego matka nabiera wody, którą za chwile obmyje ręce syna i męża. W tle oskórowane zwierzę. Następnym etapem będzie wyciąganie wnętrzności (fot. A. Kijewska). R y tu a ln y u b ó j (opis etnograficzny) (fot. 1) Barana odprowadzono na tyły gospodarstwa, do ogródka położonego między zabudowaniami gospodarczymi. Mężczyźni przewrócili zwierzę na lewy bok i spę­ tali mu trzy nogi, pozostawiając wolną prawą tylną. Zwierzę ułożono łbem w stronę Mekki (ten kierunek jest istotny również w obrzędzie pogrzebowym; grób zawsze zorientowany jest nogami zmarłego w kierunku Mekki, aby w dniu sądu ostateczne­ go, po zmartwychwstaniu, podniósł się twarzą zwrócony w tamtą stronę). Grzbiet zwierzęcia zdobiło siedem symetrycznie umieszczonych plam henny: na głowie, na środku grzbietu i na kręgosłupie, około 20 cm przed nasadą ogona oraz po dwie położone symetrycznie na prawym i lewym boku zwierzęcia oraz na łopatkach. Uboju dokonywał sąsiad - mężczyzna w wieku gospodarza. Gospodarz stał za zwierzęciem lekko pochylony, opierając się nieznacznie o jego bok prawą dłonią. Wydawało się, że przytrzymywał zwierzę. Człowiek dokonujący aktu uboju uniósł głowę zwierzęcia i przyłożył mu nóż do gardła, a gdy pociągnął nożem - zwierzę gwałtownie wierzgnęło. W tej samej chwili żona gospodarza stanęła po prawej �72 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA stronie męża i na kilka sekund również oparła się lekko o grzbiet zwierzęcia prawą dłonią, zabarwioną henną. Kiedy się oddaliła, gospodarz oparł się o wierzgające zwierzę dwiema dłońmi. Baran oddychało ciężko, lecz rytmicznie, podczas gdy jego krew wyciekała ze szmerem do przygotowanej uprzednio jamy w ziemi. Ponad jamą unosiła się para - temperatura krwi zwierzęcia była o wiele wyższa, niż temperatura powietrza. Mężczyzna dokonujący uboju, całkowicie skoncentrowany na swoim zajęciu, operował nożem przy gardle zwierzęcia - słychać było chrzęst przecinanych ścięgien. Mężczyzna patrzył na głowę zwierzęcia, prawdopodobnie starając się dokonać jak najbardziej precyzyjnego cięcia. Gospodarz nadal stał za grzbietem zwierzęcia, oparty otwartymi dłońmi o jego ciało. Zwierzę wierzgało, nie wydawało jednak żadnego dźwięku. W odległości około metra za gospoda­ rzem stał w ciszy hodża. Tymczasem w ogrodzie pojawiła się kilkunastoletnia wnuczka gospodarzy - podeszła do hodży i złożyła mu życzenia świąteczne, wy­ mieniając z nim serdeczne uściski. Rówieśnik wnuczki gospodarza stał po prawej ręce hodży z uniesionymi na wysokość piersi dłońmi, w których wciąż dzierżył nóż i osełkę. Pocierał nimi rytmicznie, a zgrzyt towarzyszący tej czynności - oprócz szmeru krwi i pobekiwań jagniąt zamkniętych w pobliskiej komórce - był jednym z nielicznych dźwięków zakłócających ciszę. Wreszcie mężczyzna dokonujący uboju odchylił łeb zwierzęcia nienaturalnie do tyłu, pociągając lewą dłonią za do­ rodny róg. Trzymanym w prawej dłoni nożem wykonał ostatnie cięcie. Cała sytuacja trwała około 60 sekund, a jej zapis w postaci krótkiego filmu został zarejestrowany na aparacie cyfrowym. W 50 sekundzie nagrania wymieni­ łyśmy między sobą dwa zdania na temat naszych odczuć: - Żyjesz jeszcze? - pytanie pada na tle pobekiwania jagniąt. W tej samej chwili mężczyzna dokonujący uboju odchyla łeb zwierzęcia. Ono wciąż jeszcze oddycha. Tymczasem uczestnicy rytuału zaczynają rozmawiać, gospodarz wydaje polecenia. - Żyję jeszcze... nawet... nie wiem. Tylko mi żal, że tak długo oddycha, wiesz? - pada wypowiedziana powoli, spokojnym głosem replika. Nie zauważyłyśmy kiedy zwierzę wydało ostatnie tchnienie, nie zwróciłyśmy też uwagi kiedy odeszli człowiek, dokonujący uboju i hodża (chociaż na pewno był obecny podczas rytuału, co uwieczniłyśmy na filmie) oraz wnuki gospodarzy. Wokół nas zrobił się nagle ruch - równolegle toczyło się kilka czynności. Męż­ czyźni, prowadzący wcześniej barana, zdejmowali wierzchnie ubrania i wkładali fartuchy w celu zabezpieczenia odzieży przed pobrudzeniem, po czym zamocowali na pobliskiej pergoli specjalny hak do zawieszenia truchła. Gospodyni oddaliła się, aby po chwili wrócić z wiadrem wody, którą przez następną godzinę polewała ręce pracujących mężczyzn oraz ich noże, oczyszczając je z krwi. W czasie gdy trwały te przygotowania (nie więcej niż pięć minut) wykonały­ śmy zdjęcia martwego zwierzęcia. Wkrótce czterech mężczyzn - gospodarz, jego dwóch synów oraz ich kuzyn - rozpoczęli proces dzielenia zwierzęcia ofiarnego. Jeszcze na ziemi rozcięli pęta na nogach i nacięli skórę w okolicach ogona. Na­ stępnie wspólnie dźwignęli zwierzę na hak. Gdy młodzi kontynuowali zdejmowa­ nie skóry, gospodarz starannie zasypał jamę z krwią. Po obcięciu łba i zdjęciu skóry wyjęto wnętrzności. Kobiety zajmowały się ich oczyszczeniem, natomiast �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 73 Fot. 2. Kwban Bajram w Traszce - podział mięsa przed meczetem. Jedno ujęcie objęło wiele czynności toczących się równolegle na różnych planach (jak gotowanie i smażenie, po lewej ważenie mięsa, w głębi dzielenie mięsa. Wszędzie sylwetki świętujących uczestników (fot. I. Kuźma). mężczyźni dzielili tuszę. Córka pomagała gospodyni nosząc naczynia z podrobami. Mięso najpierw płukano pod kranem na zewnątrz, a potem przenoszono do zam­ kniętego pomieszczenia. Tam porcjowano je, a część zapakowano w foliowe torby i przygotowywano do przekazania w darze krewnym i sąsiadom. Wszystkie te czynności odbyły się w przeciągu godziny. Następnie miałyśmy okazję towarzyszyć córce gospodarzy (a siostrze Czakyra) w roznoszeniu porcji mięsa do sąsiadów i krewnych. Kobiecie towarzyszyła jej nastoletnia bratanica - Ajsze. Obdarowywanie mięsem rozpoczęło się bezpośred­ nio po uboju i trwało kilkadziesiąt minut (między 12.00 a 13.00). Każdej kolejnej wizycie towarzyszył ten sam gest ze strony obdarowujących wobec obdarowywa­ nych starszych sąsiadów (zarówno kobiet i mężczyzn): ucałowanie dłoni starszej osoby, a następnie dotknięcie nią czoła. T ro szk u M a c h a ła - cygańska „fiesta” (fot. 2) Mimo, że przemarzłyśmy, postanowiłyśmy sprawdzić, co dzieje się na cmenta­ rzu Cyganów tureckich. Z informacji uzyskanych od Turków wynikało, że odwiedzają oni groby właśnie tego dnia. Jednak już przy wejściu na cmentarz spotkałyśmy �74 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA człowieka, który poinformował nas, że w jego dzielnicy odbywa się właśnie pu­ bliczny kurban. W ten sposób wczesnym popołudniem trafiłyśmy do Troszki. Na centralnym placu dzielnicy dzielono mięso trzech-czterech krów, podarowanych przez muzułmańską organizację humanitarną z Niemiec, o czym obwieszczał ogromny plakat, rozwieszony na kolumnadzie meczetu. Kiedy zjawiłyśmy się w Troszce, zwierzęta były już poćwiartowane, a wokół leżały w nieładzie ich skóry. Odchody i niejadalne resztki wrzucano na znajdującą się na środku placu przyczepę samochodową. Tusze zwierzęce wisiały na hakach przytwierdzonych do prowizo­ rycznych stelarzy, rozstawionych tuż obok meczetu. Kilku mężczyzn odkrawało z nich niewielkie kawałki, które rzucali na rozpostartą na ziemi grubą folię. Stamtąd mięso przenoszone było na schody meczetu, na których stała ogromna waga. Mięso ważono, porcjowano i pakowano na schodach meczetu. Przed wejściem do świą­ tyni gromadzili się ludzie po odbiór paczek z mięsem. Ziemia dookoła świątyni uwalana była błotem, krwią i kałem zwierząt. Uderzyła nas liczba mężczyzn biorących udział w krojeniu mięsa, dzieleniu go, ważeniu oraz gotowaniu i pieczeniu. Kocioł i ruszt rozstawione były po lewej stronie od wejścia do meczetu. Po prawej stronie znajdowały się haki i folie z mięsem. Większość mężczyzn nie tyle uczestniczyła w podziale mięsa, co asysto­ wała tej czynności, obserwując bieg wypadków. Tłum, otaczający plac był miejs­ cami bardzo gęsty - widziałyśmy masę ludzi. Wokół nas działo się tak wiele, że nie byłyśmy w stanie dostrzec i zarejestrować wszystkiego. Niemal natychmiast pojawili się przy nas mężczyźni współpracujący z dzielnicowym meczetem, którzy zaprowadzili nas do miejscowego hodży oraz towarzyszącego mu przedstawiciela muzułmańskiej organizacji humanitarnej. Zaproszono nas do meczetu, gdzie przez kilkanaście minut, korzystając z pomocy Cyganów w przekładzie na turecki, roz­ mawiałyśmy z „brodatymi hodżami” (kilka godzin później nazwali ich tak Turcy, którym opowiadałyśmy o całym zdarzeniu). Na zewnątrz widziałyśmy niewiele kobiet, chociaż były tam i całe rodziny. Kiedy wyszłyśmy z meczetu - podeszło do nas znajome małżeństwo. Poinformo­ wali, że czekają, bo wkrótce rozpocznie się rozdawanie po kilogramie mięsa dla każdej rodziny w Troszce. Oczekiwaniu towarzyszył wielki gwar, wesołość, pokrzy­ kiwania. Atmosfera przypominała stereotypowe wyobrażenia publicznej fiesty, jaką tak chętnie umiejscawiamy w Europie południowej lub w krajach latynoskich. Niestety, nie wiemy jak wyglądał ubój, kto go dokonał ani jak przebiegał. Nie zorientowałyśmy się, jaki był podział obowiązków w tej wspólnocie. W Troszce spędziłyśmy kilkadziesiąt minut. Prosto stamtąd, wiedzione wciąż przez człowieka poznanego na cmentarzu, wyruszyłyśmy do ostatniej z trzech muzułmańskich dzielnic w Wyrbicy. S a r a js k a M a c h a ła - działanie w ukryciu (fot. 3) Gdy dotarłyśmy do dzielnicy Sarajska Machała, kilkunastoosobowa grupa mężczyzn ćwiartowała mięso krów na drewnianych stołach w obiekcie, będącym zapewne komórką lub garażem. Nie zastałyśmy już jednak żadnych śladów po �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 75 Fot. 3. Kurban-Bajram w Sarajskiej - pierwszy dzień święta. Zbiorowe dzielenie krowy, poda­ rowanej mieszkańcom dzielnicy przez muzułmańską organizację humanitarną. W odróżnieniu od Cyganów tureckich mężczyźni z Sarajskiej dzielą mięso, stłoczeni w małej szopie. W dzieleniu mięsa, podobnie jak w pozostałych dzielnicach, biorą udział wyłącznie mężczyźni (fot. I. Kuźma). uboju. Nie było tu ani jednej kobiety, nie było gwaru. Mężczyźni pracowali zgodnie i w ciszy, chociaż wyczuwało się radosny nastrój. Pozwolili robić zdjęcia, pozując do nich z uśmiechem, nie byli jednak tak wylewni jak Cyganie w Troszce. Na ścianie wewnątrz komórki wisiał ten sam plakat z nazwą muzułmańskiej organizacji humanitarnej. Pracy nad podziałem mięsa doglądał młody, brodaty mężczyzna z organizacji, porozumiewający się z nami po angielsku. Spędziłyśmy w Sarajskiej najmniej czasu, obserwując już sam podział mięsa. Trudno na tej podstawie wyciągnąć poważniejsze wnioski, dotyczące różnic w rytualnych zachowaniach zbiorowych mieszkańców Sarajskiej, w porównaniu z Cyganami tureckimi i Turkami. Patrząc jak bardzo byli w te czynności zaan­ gażowani zarówno młodzi mężczyźni, wręcz chłopcy (czego nie widać było u Tur­ ków), jak i dojrzali mężczyźni, dostrzegłyśmy elementy, które pozwoliły nam postawić hipotezę o istnieniu takich odmienności. Zresztą owa odmienność kulturowo-etniczna jest akcentowana zarówno przez samych mieszkańców Saraj­ skiej, jak i przez inne grupy wyrbickie (vide część tekstu pt. Opis terenu). Aby to potwierdzić, należałoby jednak spędzić tam więcej czasu i prześledzić rytuał od samego początku. �76 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA K u r b a n -B a jr a m - dzień drugi (fot. 4) Poranek drugiego dnia świątecznego spędziłyśmy w dzielnicy Górna Machała, zwiedzając w towarzystwie hodży tamtej szy meczet - piękną drewnianą świątynię, najprawdopodobniej z XVII wieku. Następnie udałyśmy się na spotkanie z przed­ stawicielami muzułmańskiej organizacji humanitarnej z Niemiec, która tego dnia zawitała do tureckiej dzielnicy z darem w postaci dwóch krów. Przybyłyśmy na miejsce uboju z hodżą, tuż po ubiciu pierwszego zwierzęcia. Wszystko odbywało się już nie w zaciszu obejścia, lecz na ulicy - krew zwierzę­ cia spływała na asfalt i potem w dół po pochyłości drogi. Jednak dziś - podobnie jak wczoraj w Troszce - nie zwracano na to uwagi. Asfalt spłukiwano potem wodą z węży, która odpływała do kanalizacji. Nad dzieleniem mięsa pracowała wspólnie grupa około 10 mężczyzn. Robili to tak umiejętnie, że skóra krowy służyła im jako „obrus” - podkładka pod mięso. Odkrawane kawałki odnoszono do pobliskiego garażu, gdzie ćwiartowano je na drewnianych stołach i porcjowano. W czynnościach tych nie uczestniczyły kobiety, przyglądała się im natomiast dwójka dzieci. Mimo spokojnej atmosfery wyczuwało się napięcie między hodżami - miejscowym i przyjezdnymi. Ci ostatni traktowani tu byli z dużą rezerwą ze względu na fakt obcości ich pochodzenia (spoza gminy), języka (niemiecki) i elementów rytuału (np. „kiwanie głową” w trakcie modlitwy, o którym wspominali tureccy rozmówcy). * * * W dzielnicy tureckiej widziałyśmy dwa kurhany, a właściwie dwa rodzaje uboju zwierząt. W pierwszym przypadku była to złożona w obejściu ofiara - kurhan ze zwierzęcia płci męskiej. W drugim wypadku miałyśmy do czynienia z ubojem pozbawionym elementów sakralnych, o czym świadczy różnica w stosunku do krwi zabijanych zwierząt oraz ich płeć i pochodzenie. Ten sam typ uboju miał miejsce pierwszego dnia święta w Troszce i w Sarajskiej. W przypadku Turków uderzała systematyczność i metodyczność czynności: zarówno ubój „rodzinny”, jak i „wspólnotowy”, przebiegały w ten sam sposób. Ze względu na stopień wysiłku fizycznego, jaki trzeba było włożyć w niektóre prace, mężczyźni najstarsi oraz najmłodsi nie brali w uboju czynnego udziału. Udział kobiet polegał na pomocy w czyszczeniu, obmywaniu, roznoszeniu mięsa. Czyn­ ności te odbywały się w ciszy, przerywanej pojedynczymi poleceniami. Systematyczność Turków ujawniła się również przy okazji kurhanu „wspól­ notowego”. Mimo że ten ubój toczył się na ulicy, czyli - podobnie jak w Troszce - w przestrzeni publicznej, czynności skoncentrowano w miejscu, gdzie padła zarżnięta krowa. Jej skóra posłużyła jako naturalna izolacja od asfaltu i „stół” do pierwszego etapu oprawiania mięsa: wydobycia wnętrzności i odkrawania mięsa od skóry. Wszystkie czynności wokół ciała krowy odbywały się z dala od krwi. Z uwagi na pochyłości terenu wybrano takie miejsce na ulicy, aby - dzięki natu­ ralnemu spadkowi - krew popłynęła w dół i nie zalewała miejsca, gdzie sprawiano �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 77 Fot. 4. Drugi dzień święta Kurban-Bąjram. Kurban „wspólnotowy”. Mężczyźni tureccy wspólnie zabijają i oprawiają dwie krowy, podarowne im - podobnie jak w Traszce i Sarajskiej przez muzułmań­ ską organizację humanitarną. Na zdjęciu uderza metodyczność, precyzja i współdziałanie mężczyzn dzielących mięso na skórze zwierzęcia, rozpostartej na asfalcie niczym obrus (fot. A. Kijewska). mięso. Samo mięso, niemal natychmiast po oddzieleniu od skóry, przenoszone było przez innych mężczyzn do pobliskiego garażu, gdzie druga grupa pracowała nad jego obmywaniem i porcjowaniem. Co ciekawe, komunikacja między mężczyz­ nami sprawiającymi mięso była minimalna. Nie dyskutowali nad żadnym gestem, każdy (podobnie jak podczas kurhanu „rodzinnego”) stawał w sposób „naturalny” tam, gdzie miał stanąć i pomagał, gdy zachodziła potrzeba. Podobne „bezgłośne porozumienie” obserwować mogłyśmy między tureckimi kobietami, przygoto­ wującymi świąteczny posiłek. Z kolei u Cyganów tureckich „wspólnotowy” kurban zajmował niemal cały plac przed meczetem. Nie było tu wyraźnych granic między przestrzenią, w której odby­ wały się poszczególne etapy dzielenia i porcjowania mięsa. Przestrzenie zachodziły na siebie, granice między nimi były płynne. Poczucie chaosu potęgowała obecność bardzo wielu osób, niezaangażowanych bezpośrednio w konkretne czynności związane z ubojem. Wydawało się, że traktują to wydarzenie jako swoiste święto lokalne. Panował tam gwar, ekscytacja i ciągły ruch. Do pracujących przy różnych etapach podziału mięsa mężczyzn podchodzili inni, zagadując ich i żartując. Widząc �78 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nas z aparatami pozowali, wysuwając dziarsko do góry noże i biorąc w ręce do­ rodne kawały mięsa gestem, przypominającym demonstrowanie przez dumnego ojca nowonarodzonego potomka. Tu oczywiście chodzi tylko o gest, a nie o zesta­ wienie - widziałyśmy w tym manifestację człowieka dumnego i szczęśliwego, że ma się czym pochwalić; takiego, który w ogóle i w końcu coś MA. Z drugiej strony przebieg uboju krów podarowanych Cyganom tureckim przez muzułmań­ ską organizację humanitarną stanowił jeszcze jeden z przejawów wspólnotowości i „wymieszania”, stanowiącej cechę tak specyficzną dla tej grupy etnicznej36. W Sarąjskiej Machale mogłyśmy zerknąć jedynie na moment porcjowania mięsa w szopie. Ci ludzie też chętnie pozowali, ale nie odrywali się w związku z tym od swoich czynności, pracowali w gwarze, ale też w skupieniu. Porównując stosunek przedstawicieli tych trzech grup do nas - badaczek, „ob­ cych” - dochodzimy do wniosku, że Turcy jako jedyni w ogóle nie zwracali uwagi na naszą obecność ani na to, że stanowią cel naszych obiektywów. Możemy j edynie domniemywać, że wpłynął na to fakt - zwłaszcza w czasie kurhanu „rodzinnego” - iż na naszą obecność byli zawczasu przygotowani i że wiedzieli kim jesteśmy. REFLEKSJE METODOLOGICZNE PO BADANIACH TERENOWYCH Jak pisałyśmy we wstępie, zasadniczą procedurą badawczą przebiegu kurhanu było robienie przez nas zdjęć. Tym samym, poprzez swoje działania dokumentacyjnyjne, włączyłyśmy się do szerokiego nurtu antropologii obrazu. Ta metoda - i zarazem technika poznawcza - stawia często pod znakiem zapyta­ nia niektóre „oczywistości” metodyczne, uznawane tradcyjnie za decydujące o isto­ cie badań terenowych. Do „oczywistości” tych należy przede wszystkim wymóg znajomości języka badanych przez badacza, czyli przypisywanie większej roli komunikacji werbalnej - słowu, niż obserwacji, a w konsekwencji - wizualności. W tym ujęciu obserwacja miałaby spełniać rolę raczej wspomagającą i przydatną na etapie początkowym, podczas gdy w celu „pełnego poznania” obcego świata wy­ korzystuje się już „ekspercką” wiedzę „tamtejszych” ludzi o nich samych; wiedza 36 Podobne zachowania „współuczestnictwa” można obserwować w Troszce z okazji obrzędów rodzinnych, na przykład zaręczyn (tzw. sladka rakija), czy ślubu i wesela, w których uczestniczą wszyscy członkowie wspólnoty nie tylko poprzez obecność, ale i składanie - choćby najskromniej­ szych - podarunków dla pary młodej (złota biżuteria, banknoty, ubrania, drobne sprzęty domowe). Tego typu obrzędy przebiegają z zachowaniem ścisłej hierarchii między rodzinami należącymi do wspólnoty (od najzamożniejszych i najbliżej spokrewnionych z młodymi poczynając), a każdy dar zostaje głośno skomentowany (najczęciej przez mikrofon) tak, aby wszyscy zgromadzeni mogli usły­ szeć co dana rodzina ofiarowała młodym. Niemniej wspólnotowość, „wymieszanie” kobiet i męż­ czyzn, obserwuje się w Troszce też podczas niektórych świąt religijnych, na przykład w okresie miesiąca Ramadan, kiedy w wieczornych nabożeństwach w meczecie uczestniczą również kobiety. Kobiety i mężczyźni z grupy Cyganów tureckich modlą się wówczas razem, w jednym pomieszcze­ niu świątyni, podczas gdy u Turków czy Bułgarów Muzułmanów nadal zachowany jest tradycyjny podział przestrzeni sakralnej meczetu na części kobiecą i męską, oddzielone od siebie zasłonami (materiały A. Kijewskiej z badań terenowych w Troszce wrzesień 2008, sierpień 2009). �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 79 ta jest pozyskiwana przede wszystkim w rozmowie, która powinna mieć charakter dialogu, akcentując tym samym partnerską rolę rozmówcy z innej kultury. Inne tra­ dycyjnie uznawane „oczywistości” metodyczne, to wymóg braku oceny i racjonali­ zacji subiektywnych odczuć badacza, wchodzenie w bliski kontakt z badanymi przy zachowaniu dystansu (tak, aby nie pomylić ról czyli zachować wiarygodność, jako naukowiec; z tym wiąże się milczące założenie, jakoby poznawany świat był na tyle fascynujący, że badacz będzie chciał koniecznie przełamać owa barierę obcości), neutralizowanie „przemocy symbolicznej” w sytuacji etnograficznego kontaktu (tu też pojawia się milczące założenie, jakoby spotkanie etnograficzne wywoły­ wało większy stres u badanych niż u badaczy), nastawienie na dialog (najbardziej etyczna forma kontaktu) i prowadzenie badań raczej z perspektywy emic niż etic. Czy antropologia obrazu stoi w opozycji do bardziej „tradycyjnego” sposobu prowadzenia badan, a mianowicie - rozmów czy wywiadów? Fotografie bez opisu są przecież nieme37, chociaż uzupełniają wiedzę o więcej danych i szczegółowych elementów. Pytanie o rolę fotografii staje się w naszym przypadku kluczowe ze względu na fakt, iż jedna z nas była wyłączona podczas tych badan z komunikacji słownej. Sporządzona przez nią dokumenacja podnosi fotografię z bezużyteczności. W tym samym czasie druga z nas siłą rzeczy musiała wyjść poza ramy komunikacji werbalnej i tak obydwie stanęłyśmy vis a vis sytuacji, której obejrzenie daje dopiero pojęcie o jej sensie i znaczeniu. Bez objaśnienia co znajduje się na zdjęciu, nie można zbudować właściwego kontekstu, czyli uchronić zdjęcia od nadinterpretacji. Prowadzenie badan, kiedy jest się „niemym”, wydaje się niewyobrażalne. Taka sytuacja uświadamia, jak głęboko zakorzeniło się w nas przekonanie, że bez zna­ jomości języka badanych kontakt z nimi jest niemożliwy. Pogląd ten towarzyszy etnografii od początku profesjonalizacji jej procedur badawczych w terenie (vide np. tekst Jamesa Clifforda o autorytetach etnograficznych z Kłopotów z kulturą), ukazując zmianę w traktowaniu „tubylców” w dwojakim sensie. Po pierwsze - obserwowanie (wywołujące skojarzenia z „przedmiotowym” podejściem do innych, ponieważ przypomina „oglądanie” CZEGOŚ) przestało wystarczać i po­ znanie czyjegoś języka jest traktowane jako wejście w jego świat mentalny, świat zasad i idei kulturowych wyrażanych w słowie. A po drugie - potrzebna stała się wiedza badanych, są oni zatem traktowani jako wspomniani już „eksperci” od włas­ nej kultury, którą wyjaśniają nam w swoim własnym języku, co później tłumaczymy na język naukowy i również na nasz język rodzimy. Z tym wiąże się przekonanie, iż 37 Podkreśla to m.in. autor mini-reportażu fotograficzno-antropologicznego, Lorenzo Ferrarini, który w latach 2005 i 2006 fotografował wspólnotę muzułmańską zamieszkującą Mediolan podczas jej modlitw i świąt (Farrarini 2006). Również Kirsten Flastrup stwierdza (a jej podejście jest bliskie sądom Rolanda Barthes’a), iż fotografia jest „ahermeneutyczna”, szczególnie „samotna fotografia” (tzn. bez komentarza) (Sikora 1994, s. 114). Ponadto fotografia nie jest w stanie uchwycić istoty zjawiska, które dokumentuje. Określić ją można Geertzowskim wyrażeniem „thin description”. Jest on przeciwieństwem „thick description”, najbliższego stricte etnologicznym działaniom interpretacyjno-dokumentacyjno-poznawczym. Ów „thin description” - według Flastrup - najbliższy sensowi i oddziaływaniu fotografii, oznacza „rzadki opis”, który chwyta jedynie formę zjawiska czy zacho­ wania, natomiast nie jego wewnętrzne znaczenie (Sikora 1994, s. 114). �80 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nawiązanie kontaktu językowego - bezpośrednio, bez tłumacza - czyli wejście w sytuację dialogiczną (w dosłownym sensie tego słowa), jest wyrazem naszych „partnerskich” (choć niekoniecznie musi to być prawda) stosunków z badanym. Język służy do porozumienia się, zbliżenia, zawiązania wspólnoty, ale - jak każdy środek - może być wykorzystany jako narzędzie manipulacji, do ukrycia czy obejścia prawdy. Zatem, wciąż uznając wyższość kontaktu werbalnego, po doświadczeniu „nie­ mego” pobytu w terenie (obydwie na tym samym polu, jakim był kurban, a jedna z nas - permanentnie), nie odrzucamy innych form poznania - pozajęzykowych. Początkowo istotne było rozpoznawanie gestów, mimiki, obcowanie z fizycznością innych i fizycznością ich świata (tym bardziej, że punktem kulminacyjnym naszego pobytu było uczestnictwo w święcie, co wiązało się z oglądaniem rytu­ alnego uboju). Następowało oswajanie świata na podstawowym, fizycznym po­ ziomie; aby dostać się na ten poziom - należało uruchomić aparat zmysłowy, szczególnie wzrok. Z tego punktu widzenia nasz wyjazd można potraktować jako „eksperyment” etnograficzny. Nasze fotografie ilustrują bowiem przebieg procesu poznania, oswajania innej rzeczywistości, w której byłyśmy odcięte od tak „natu­ ralnego” narzędzia, jakim jest podzielany z innymi język. Prekursor nowoczesnych badań terenowych - Bronisław Malinowski - posługi­ wał się fotografią w czasie swoich najsłynniejszych badan, a zdjęcia z Trobriandów stały się „unikalnym wizualnym zapisem” tamtejszego życia (Wright 1994, s. 181). Wprowadzenie tej techniki do badan można interpretować jako zmianę zachodzącą na poziomie teorii antropologicznej, której dokonał Malinowski. Jego podejście do fotografii przyczyniło się do rozwoju metody obserwacji uczestniczącej, mimo że nie traktował on fotografowania jako czynności bardzo ważnej - miał ją za dru­ gorzędne zajęcie, a nie za istotny sposób zbierania informacji. Gdy działo się coś ważnego, zabierał jednak ze sobą aparat fotograficzny i, jak sam to określił: „foto­ grafowałem to, co było miłe dla oka i doskonale nadawało się do sfotografowania [...] fotografowanie traktowałem na równi ze zbieraniem ciekawostek - niemalże jako relaks w pracy terenowej” (Wright 1997, s. 182). Jego prace świadczą o podejś­ ciu refleksyjnym do tego typu czynności. Wykonywał zdjęcia pamiętając o różnych punktach widzenia, które zmieniał w zależoności od sytuacji. Zagłębiał się w dany temat, sporządzając jego dokumentację fotograficzną (np. czynności związane z bu­ dowaniem domu). Planował swoje zdjęcia i spędzał na ich robieniu tyle samo czasu, co ze swoim notatnikiem terenowym. Dla Malinowskiego aparat „przyjął rolę «uczestniczącą» w badaniach terenowych, [...]” (Wright 1997, s. 183-184). Metoda obserwacji uczestniczącej rozwijana przez Malinowskiego, bierze pod uwagę detale i rozmaite „przypadki”. Malinowski uczulił badaczy terenowych na „pozornie nieważne szczegóły” (Wright 1997, s. 184, za: E. Leachem), między innymi dzięki posługiwaniu się fotografią. Ona to wręcz umożliwiła z powodów technicznych. Fotografowanie można zatem powiązać z określoną techniką badan, która wy­ wołuje określone reperkusje teoretyczne i wpływa na kształt obranej metodologii i późniejszej interpretacji wyników badan. Można ją także powiązać z etapami �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 81 badania etnologicznego, a nawet uczynić z niej jeden z takich etapów. Krzysztof Olechnicki idąc za sugestią Collierów przypomina, iż fotografowanie to dynamicz­ ny proces prowadzący „od otwartej obserwacji, przez ustrukturyzowaną obserwa­ cję i analizę, ku otwartym rozważaniom będącym owocem podsumowania całego przedsięwzięcia” (Olechnicki 2003, s. 145). Fotografia może być obecna w po­ czątkowej fazie badań (jako rekonesans i szerokie spojrzenia na badaną kulturę), w fazie środkowej (np. jako technika specjalistyczna, zawężająca spojrzenie, uzu­ pełniająca inne źródła) oraz na etapie końcowym (interpretacji i analizy). Ten ostat­ ni etap prowadzi do przekładania języka obrazu na słowo - werbalizowania treści ikonograficznych (u Malinowskiego dostrzec można takie właśnie traktowanie foto­ grafii -ja k o towarzyszącej każdemu z etapów badań). Niewątpliwie, nasze działa­ nia odpowiadają ściśle - choć nie jedynie - propozycji Collierów. Inny sposób zastosowania fotografii w badaniu zaproponował Jon Wanger (Olechnicki 2003, s. 145-146). Według niego fotografią można się posłużyć między innymi jako bodźcem do wywołania źródła (czyli podczas wywiadu). Można także analizować obrazy fotograficzne pod kątem ich zawartości nieintencjonalnej (np. oglądając fotografie z przeszłości; to właśnie stosowałyśmy, zastanawiając się nad pewnymi gestami, charakterem otoczenia, statusem czy podejściem osób uwiecz­ nionych na zdjęciu w czasie rytuału). Olechnicki przypomina opinię Jaya Ruby’ego, zgodnie z którą badacze dlatego często robią zdjęcia, ponieważ potwierdzają w ten sposób swoją rolę społeczną i tożsamość jako antropologów, nie zaś po to, by fak­ tycznie wykorzystać potem zdjęcia jako źródła ważnych danych (Olechnicki 2003, s. 147). Polski autor komentuje, iż być może za taką opinią stoi niewielka ilość materiałów fotograficznych wykorzystywanych w prezentowanych po badaniach pracach naukowych antropologów. Niewątpliwie, nie wnikając w zasadność supo­ zycji Ruby’ego, szczupłość danych fotograficznych wykorzystywanych przez antro­ pologów, może wynikać z ambiwalentnego stosunku do tego medium i techniki. Inni pionierzy naszej dyscypliny (oprócz wspominanego już Malinowskiego), jak Margaret Mead i George Bateson, również świadomie korzystali z fotografii, pasując ją na jedną z metod badawczych - metodę wizualną. Mead traktowała foto­ grafowanie, jako „przedłużenie oka”, czyli „doskonałe narzędzie zbierania i utrwala­ nia danych, które później miały zostać poddane analizie”, zaś Bateson - za „przedłu­ żenie umysłu - narzędzie poznawczej eksploracji kultury” (Olechnicki 2003, s. 45). Fotografia - w porównaniu z wywoływaniem źródeł - wydaje się być dość dyskretna, nienarzucająca się. Oczywiście, wszystko zależy od zachowania bada­ cza w terenie i od stosunku badanych do kwestii dokumentowania ich życia38 oraz od rodzaju zagadnienia, które badacz chce w ten sposób utrwalać. „Dyskrecja” jest być może j ednak tylko złudzeniem tych, którzy „chowaj ą się” za aparatem i na jego mechanikę przerzucają odpowiedzialność, jaka wiąże się z patrzeniem - oglą­ daniem i selekcją dokonującą się w spojrzeniu. 38 Wiąże się to z towarzystwem Obcego z wycelowanym w nich obiektywem i działaniem „na podglądzie”, co z kolei może zmieniać sens „zwykłych” codziennych zachowań, a nawet obrzędo­ wej rutyny i przewidywalności scenariusza święta, przemieniając je w „wydarzenia”, w którym nie jesteśmy „po prostu” i „jak zwykle”, ale zaczynamy odgrywać „role”. �82 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Fotografowaniu towarzyszy opinia, iż aparat widzi więcej niż nasze oczy i niż rejestruje nasz umysł. Oczy i umysł w sytuacji badawczej, tj. zanurzenia się w tam­ tejszym „tu i teraz”, skupione są na toczącej się rzeczywistości i dynamice akcji. Aparat zaś, „na wszelki wypadek” pozostający wówczas w użyciu i włączany często nie do końca świadomie, tworzy naddatek znaczeń. Może się to wyrażać w dostrze­ żeniu czegoś ważnego i niespodziewanego w postaci ujęć z dalszego planu lub niezauważalnych dla nas w danym momencie kolejnych szczegółów, albowiem nasze wspomnienia obejmują wyłącznie najbliższy nam plan. Dopiero zdjęcie poka­ zuje kolejne fragmenty rzeczywistości, niejako spoza zasięgu naszego spojrzenia lub naszej uwagi, choć pochwycone aparatem trzymanym w naszych rękach. Jednak taką „gorączkę obrazów” możemy w niektórych momentach świado­ mie wyciszyć. Jej wyhamowanie w naszej sytuacji, zbiegło się z drugim dniem święta Kurban-Bajram, kiedy zaczęła dochodzić do głosu niechęć wobec tego, co widzimy. Spod wiedzy etnologicznej i zainteresowania samym rytuałem ujawniły się mniej „chwalebne” wrażenia zmysłowe i - przede wszystkim - kulturowe. Stąd jeden z nasuwających się nam wniosków: zakazywanie sobie przez antropologa, w jego wewnętrznym kodeksie zawodowym, przełamywania granic dzielących go od badanych, by nie zatracić potrzebnego dystansu sprzyjającego badaniu, wcale nie musi być sformułowane aż tak kategorycznie. W pewnym momencie antro­ polog może sobie bowiem uświadomić, że dzieląca go od badanych obcość kul­ turowa jest bardzo głęboka i że jego znajomość tamtej kultury (wiedza terenowa) nie pomoże mu tej obcości przemóc. Wiedza o tym „jak i dlaczego” coś się toczy, nie zawsze musi oznaczać akceptację owych praw i form. W czasie obserwacji różnych kurhanów wielokrotnie miałyśmy do czynienia z przypadkami pozowania, odgrywania scen, ustawiania się do zdjęcia. Równo­ ważyły to sytuacje, kiedy ludzie nie zwracali na nas uwagi. Te różnice wynikały być może z odmiennego traktowania nas jako obcych - w dwojakimi znaczeniu i kontekście. Byłyśmy obce, więc atrakcyjne (gdy ktoś brał nas za dziennikarki, nie prostowałyśmy). Kurhan był radosnym świętem, którym wspólnota mogła się pochwalić. Świętując cieszyli się, łatwo zatem dopuszczali nas w różne zakamarki, robili miejsce, abyśmy mogły coś sfotografować, czy wręcz pozowali. Skoro jed­ nak byłyśmy obce, nie dziwiło nikogo, że robimy inne rzeczy - że mamy aparaty, że ciekawią nas różne działania. Ktoś taki funkcjonuje na nieco innych zasadach. Wobec tego typu osób pewne reguły - dotyczące np. podziału przestrzeni wg płci podczas określonych czynności rytualnych - ulegają zawieszeniu, trzymane na dystans, byłyśmy tolerowane, a nasza dostrzeżona obecność nie wzbudzała ekscy­ tacji. Podobnie jak fakt, że fotografujemy39. 39 W Troszce byłyśmy przede wszystkimi “obcymi”, “innymi” . Nasza kobiecość, tak różna od kobiecości tamtejszych kobiet (ujawniająca się poprzez nasz wygląd zewnętrzny i nasze zajęcie), stała się tam kwestią wtórną. W trakcie rozmowy z “brodatymi hodżami” byłyśmy jedynymi kobie­ tami w meczecie (kobiety-muzułmanki wchodzą do meczetu w celu uczestnictwa w nabożeństwach, niemniej ma to miejsce w miesiącu Ramadan, który kończy się 70 dni przed świętem Kurban-Bajram), jednak tutaj nasza płeć nie odegrała roli, a jeśli tak - nie dostrzegłyśmy tego. Natomiast w trakcie kurhanu u Turków byłyśmy po prostu obserwatorkami, rejestrującymi podział obowiązków �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 83 Traktowanie fotografii jako przedłużenia oka bądź/i umysłu uzmysławia nam, jak istotne dla wiarygodności obserwacji jest miejsce, z którego się ją prowadzi, a także jak owa pozycja warunkuje poznanie i późniejsze wnioski. Ponadto zaczy­ namy rozumieć jak złudne jest poczucie, że dysponujemy wiedzą, ponieważ coś widzieliśmy, gdzieś byliśmy, a naszą „tam” obecność zarejestrowaliśmy, fotogra­ fując obserwowane fakty. Metodologia i metodyka badań terenowych nie są sta­ nowcze co do włączania w obszar swoich zainteresowań techniki patrzenia i po­ strzegania oraz zasad rozbudowywania technologicznego zaplecza fotografii (choć dziś, dzięki powszechnie dostępnym programom komputerowym do obróbki ob­ razu, nie można pominąć wagi zbliżenia i wyostrzenia jakiegoś detalu ze zdjęcia, co może bardzo zmieniać sens pierwotnego ujęcia i cały kontekst danego obrazu). Metodologia antropologiczna chce się raczej koncentrować na kulturowym sensie efektów czynności czy stanów utrwalonych na zdjęciu. Warto zaznaczyć, iż roz­ wój techniki fotograficznej przyczynił się do wyzucia zdjęcia - jako artefaktu - ze znaczenia i „autorytetu rzeczy” (Benjamin 1975, s. 71-72). Fotografia, według Waltera Benjamina, jest zjawiskiem reprodukcji technicznej. Określenie to spraw­ dza się zwłaszcza w przypadku fotografii cyfrowej. Ten rodzaj fotografii może wzbudzać szczególną nieufność, ponieważ na poziomie obróbki cyfrowej są moż­ liwe radykalne zmiany obrazu (Jędrzejewska 2008, s. 67). Zatem współcześnie fotografia cyfrowa - traktowana przez większość badaczy jako środek służący utrwaleniu, co znaczy też uchronieniu od zapomnienia - ze względu na rodzaj technologii daje możliwość wykonywania rozmaitych trików. Służą one nie tyle „prawdzie” sytuacji, co „prawdzie” fotografującego. Ujęcia - traktowane jako „przedłużenia” czyjegoś oka i umysłu - obrazują to, co widziała dana osoba. Mamy w tym stwierdzeniu obecne dwie „prawdy”: „prawdę” sytuacji, faktu, czy zdarzenia oraz „prawdę” oka/umysłu fotografującego. Nawet więcej, jak bowiem zauważył między kobiety i mężczyzn. Dodatkowy kontekst dla tej refleksji buduje porównanie naszego podejś­ cia z podejściem zaprezentowanym przez Tomasza Strączka (Strączek 2005). Pozornie podobny do naszego, jego opis kurhanu różni się jednak ze swojej istoty: Strączek dokonał go jako MĘŻCZYZNA i jako taki uczestniczył w uroczystościach ofiamiczych w badanej przez siebie społeczności. Niemal od pierwszego kontaktu z badanymi uplasował się w tej roli kulturowej, przyłączając się do prac wykonywanych tam przez mężczyzn. Co najważniejsze zaś, został w którymś momencie popro­ szony przez swojego gospodarza o zrobienie kurhanu za zdrowie i powodzenie rodziny tamtego. My, jako kobiety, NIGDY nie mogłybyśmy tego dokonać (tzn. osobiście, własnoręcznie złożyć ofia­ rę, jak zrobił to Strączek), nawet gdybyśmy wrosły w społeczność na zasadach obowiązujących kobiety stamtąd. Nigdy zatem nie poznamy sytuacji kurhanu tak, jak poznał ją Strączek - ani gdy­ byśmy stały się tamtejszymi kobietami poprzez zżycie się z ich kulturą i udaną akulturację, ani (tym bardziej?) jako kobiety przychodzące z zewnątrz. Druga zasadnicza różnica dotyczy religijnej moty­ wacji kurhanów w obu przypadkach - kurhan u prawosławnych (Strączek) i kurhan na Kurban-Bajram u muzułmanów. W naszych rozmowach z uczestnikami kurhanów podkreślano, że samego uboju dokonuje ktoś specjalnie zaproszony na tę okazję (sąsiad, hodża, miejscowy rzeźnik - muzuł­ manin), kto wie jak to zrobić szybko i sprawnie, tak aby zwierzę nie cierpiało. Symbolicznym prze­ jawem tej postawy jest teatralne ostrzenie noży przed i w trakcie uboju oraz zasada „trzech po­ ciągnięć noża” (maksymalna liczba cięć w trakcie rytualnego uboju). Faktycznie, rytualnego uboju u „naszych” gospodarzy dokonał sąsiad, a nie sam gospodarz, który barana kupił i przeznaczył na ofiarę za zdrowie swojej rodziny. �84 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Hubert Czachowski, „[...] etnologowie dowiedli w swoich pracach, że badania obcej kultury ujawniają i ułatwiają zrozumienie własnej. Oglądając i analizując zdjęcia określonego fotografa, również dużo można powiedzieć o nim samym, a także o kulturze, w której partycypuje” (Czachowski 1994, s. 111). Czachowski powiada również o pewnej predyspozycji fotografującego, która ujawniła się w trakcie naszego projektu: „zdjęcia pokazują [...], jak sam fotograf [...] ocenia świat, który fotografuje”, co z kolei prowokuje do ewentualnej manipulacji fak­ tami. „[...] Może to sprzyjać np. nadmiernemu estetyzowaniu lub - gdy coś trzeciorzędnego staje się pierwszoplanowe - zakłóceniu właściwej hierarchii foto­ grafowanych zjawisk” (Czachowski 1994, s. 112). Analizując fotografie antro­ pologiczne odkrywamy, iż dążenie do realizmu podczas zapisu fotograficznego (co nie jest tożsame z chęcią zachowania obiektywizmu), odzwierciedla „dominu­ jącą w danym momencie perspektywę teoretyczną” (Wright 1994, s. 181). Wright przywołuje tu przykład fotografii antropometrycznej. Najdobitniej jednak, wy­ raziła zwątpienie w „neutralność” i „przezroczystość” fotografii Susan Sontag: fotografia to narzędzie, które spoczywa w czyichś rękach. Sontag postawiła tezę, iż „«bierność» i «wszędobylskość» zapisu fotograficznego same w sobie są prze­ kazem i przesądzają o agresywności fotografii. „«Imperialistyczne zapędy» foto­ grafii, Sontag tłumaczy jako chęć utrwalenia jak największej liczby obrazów” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 217). Utrwalanie - zobrazowanie, to rodzaj procedu­ ry dowodowej, służącej przeprowadzaniu poznania. Poznanie ma wiele wspólnego z władzą, to właściwie rodzaj władzy nad rzeczywistością, ponieważ nie da się jej inaczej poznać, niż poprzez jej egzegezę. Według Sontag fotografujący/obserwator - choć aktywnie dokumentuje sytua­ cję rozgrywającą się przed jego oczami - nie interweniuje. Podniesienie aparatu do oka jest „aktem nieinterwencji”, choć stoi za tym czasami cel, by pokazać jak było „naprawdę”. „Prawda”, jak to już było powiedziane wcześniej, jest „prawdą” oka obserwatora, która niekoniecznie musi się pokrywać z „prawdą” uczestników. Pokazywanie fotografii, to stworzenie dla niej nowego kontekstu, gdzie „w miejs­ ce «zinterpretowanego realnego faktu» pojawia się «wykreowany realny fakt»”, zaś „[...] tylko całkowita wiedza z [...] pozafotograficznego obszaru gwaranto­ wałaby spełnienie postulatu «prawdy w fotografii»” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 220)40. Stąd - wracając do naszej sytuacji badawczej - powinnyśmy kiedyś powrócić do ludzi, których fotografowałyśmy podczas święta, by pokazać im ówczesne zdjęcia i wtedy prosić o dodatkowe wyjaśnienia. Innym wątkiem istotnym dla naszej sytuacji poznawania przez fotografowanie w trakcie kurhanu jest problem przeżywania, podnoszony również przez Sontag. Jej zdaniem „często czujemy większy niepokój oglądając coś na zdjęciu niż naprawdę” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 224)41. Stawiała wniosek, iż brak myśle­ nia w trakcie robienia fotografii izoluje nas de facto od całej sytuacji. Refleksja 40 Cyt. za: Stefan Czyżewski, Etyka, moralność, autocenzura... w fotografii, Fotografia, 2003, nr 12, s. 106-112. 41 Cyt za: Susan Sontag, O fotografii, Warszawa 1986, s. 154. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 85 rodzi się później, a wraz z nią uczucia. Potwierdzałby to nasz przypadek: pierw­ szego dnia święta Kurban-Bajram beznamiętnie (na pozór), rejestrowałyśmy od początku do końca obrządek rytualnego ubijania zwierzęcia ofiarnego i z cie­ kawością śledziłyśmy porządek wszystkich czynności, wyszukując interesujące szczegóły. Zaś dzień później nie mogłyśmy bez żalu patrzeć na analogiczne czyn­ ności, dokonywane przez tych samych ludzi. To zmieniło optykę postrzegania samego rytuału, ponieważ z wątku religijnego zeszłyśmy na poziom czystej tech­ niki uboju, rozpatrywanego w kategorii „humanitarny - niehumanitarny”, „cier­ pienie - brak cierpienia”, „żywe zwierze - padłe zwierze”, nie zaś „święty - pro­ fani czny”. Ograniczyłyśmy już wówczas liczbę wykonanych zdjęć - częściej patrzyłyśmy własnymi oczami, a nie przez aparat. Zmieniłyśmy też perspektywę, z której robiłyśmy zdjęcia. Tym razem stała się ona niejako bliższa zwierzęciu, ponieważ robiłyśmy więcej zdjęć z wysokości zwierzęcego ubitego ciała, lub od strony żyjącego zwierzęcia, wyostrzając jego postać kosztem krzątających się ludzi. Mniej interesowały nas osoby dokonujące rozmaitych czynności wokół jeszcze żyjących zwierząt, a później ich mięsa (także całość sytuacji ludzie - zwie­ rzę w kontekście składania ofiary), natomiast koncentrowałyśmy się na zmaganiu między własnymi negatywnymi uczuciami (my jako „ludzie”), a obowiązkiem patrzenia (my jako „badaczki”). Jednak Ewelina Wejbert-Wąsiewicz - komentatorka myśli Sontag - ma częś­ ciowo rację, kiedy twierdzi, że: „przeżywając jakąś sytuację mamy czas na to, by wyzwolić emocje, napięcie, natomiast tylko oglądając zdjęcia pozbawieni jeste­ śmy bezpośredniości przeżycia, źródeł danej postawy” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 224). Nie wyklucza to uruchomienia przeżycia pod wpływem obrazu. W Polsce część oglądających, którym przedstawiałyśmy wybrane ujęcia z uboju rytualnego (i nie były to „najdrastyczniejsze” fotografie - dokonałyśmy takiej oceny już po wydarzeniu), pytali nas, jak czułyśmy się obcując z tą sytuacją na żywo. Jest bardzo znamienne, iż pytania dotyczyły stanu uczuciowego i mentalnego osób fotografujących i prezentujących obrazy, nie zaś tego, co owe obrazy przedsta­ wiają. Dopiero jakby zidentyfikowanie i nazwanie postawy fotografa wobec tego, co widział i utrwalił, miało uwiarygodnić „wykreowany realny fakt’'zdjęcia. PODSUMOWANIE Nasz pobyt terenowy pozwolił zaledwie dotknąć skomplikowanego faktu, ja­ kim jest - sam w sobie - kurban i Kurban-Bajram w Wyrbicy. Pobyt ten można również nazwać, co już proponowałyśmy wcześniej, swo­ istym „eksperymentem” terenowo-metodologicznym. Pozwolił on sprawdzić, do jakiego stopnia mogą być efektywne badania prowadzone w tandemie; na ile przydatna może być partnerka debiutująca w danym terenie; na ile spojrzenie „przewodniczki” wpływa na kształt doświadczenia i percypowania terenu u owej „debiutantki” oraz na ile komunikacją werbalną może wyręczyć czy wspomóc poznanie wizualne. �86 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Co istotne, na postawie tych badań możemy prześledzić również zmianę w na­ szym nastawieniu. Rozpoczęła się ona od ciekawości dotyczącej przebiegu rytual­ nego uboju. Na samym początku sytuację tę traktowałyśmy raczej w kategoriach „czystego” poznania, zainteresowania badawczego. Jednak już na nagraniach fil­ mowych z pierwszego dnia Kurhanu pojawiają się nasze spontaniczne i uczuciowe komentarze. Odbijają one osobisty stosunek do obserwowanej sytuacji, są nasy­ cone ocenami i wartościowaniem. Odbiegają zatem od zasady „profesjonalnego” podejścia do przedmiotu studiów (polegającego na zachowaniu bezstronności), a wiążą się głównie ze stosunkiem do zwierzęcia składanego w ofierze oraz do niektórych osób uczestniczących w tym wydarzeniu. Dokumentuje to ponad sto zdjęć i kilka krótkich filmów z całego obrzędu ofiamiczego u rodziny tureckiej, (co najmniej) kilkadziesiąt zdjęć „fiesty” w Troszce oraz (nieliczne) ujęcia z dziel­ nicy Sarajska Machała. Zwłaszcza niektóre ujęcia z Troszki, rejestrujące pewne zachowania ludzi wobec mięsa, oglądane po czasie wywołują wielkie wrażenie. Dopiero wtedy dociera do nas prawda o statusie materialnym tamtych osób. Dla­ tego niektórych zdjęć z tamtej dzielnicy wolałybyśmy nie pokazywać - nie byłoby to, według nas, etyczne. Zmiana naszej postawy prowadziła następnie do mniej intelektualnego nastawienia, wręcz przytępienia ciekawości, kiedy do głosu do­ szły w większym stopniu emocje i to raczej negatywne (jak wstręt na widok krwi, mięsa, zapachów). Znalazło to odbicie w zdecydowanie mniejszej ilości zdjęć z drugiego dnia święta, z których tylko nieliczne wykonane zostały z perspektywy działających ludzi. Przeważają ujęcia robione na wysokości żywego i martwego zwierzęcia (lub jego szczątków). Miałyśmy jednak wówczas świadomość - wyni­ kającą z prowadzonych ad hoc rozmów w uczestnikami trzech kurhanów - iż dla niektórych z nich, szczególnie biedniejszych, bardzo dużo znaczyła możliwość uczestnictwa w świątecznym uboju (traktowanym jako kurhan), świętowania, zwłaszcza dzięki pomocy organizacji humanitarnej. Umownym, ostatnim etapem jest rodząca się obecnie refleksja. Po pierwsze dotyczy ona sensu, znaczenia oraz symboliki samego kurhanu jako rytuału ofiamiczego (okazało się, że nasze zdję­ cia i filmy przedstawiają wiele scen, które do tej pory nie są dla nas w pełni jasne; dowodzi to także, jak dokumentacja wizualna pomaga w uruchomieniu pamięci i jej uzupełnieniu oraz jak ważne narzędzie poznawcze stanowi). Po drugie, na­ mysł towarzyszy również konsekwencjom poznawczym, wynikającym z doświad­ czeń badacza nabytych w jego własnej kulturze, które towarzyszą mu, gdy idzie zmierzyć się z terenem, który z założenia jest „czymś innym”. * * * Na początku tekstu, w jednym z pierwszych przypisów, wspominamy o kon­ tekście kulturowym, który rządzi stosunkiem do zwierząt i do ich roli. Stało się to dla nas uderzające także w sytuacjach innych niż sam kurhan i składanie zwie­ rzęcia w ofierze. Poniższe wypowiedzi odmalowują dodatkowe konteksty, zagęsz­ czające znaczenie odbieranych przez nas Kurhanów. Wypowiedziom tym na­ dałyśmy charakter nieco konfesyjny, odchodząc od klasycznej retoryki tekstów �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 87 naukowych, którą starałyśmy się stosować w artykule. Czujemy się do tego upraw­ nione, ponieważ sytuacja, którą obserwowałyśmy, wywołała liczne skojarzenia od­ wołujące się do naszego zaplecza kulturowego i były to reakcje silniejsze, niż się spodziewałyśmy. Być może był to również efekt pracy w tandemie, kiedy istnieje możliwość niemal natychmiastowej rozmowy, budowania komentarza na gorąco i odnoszenia się do nabytych doświadczeń. Miałyśmy świadomość zaangażowa­ nia w proces poznawczy naszych prywatnych kulturowych światów, które strukturyzowały to, co „nieznane”. Nasze zaplecze jest w dużej części rozbieżne ze światem poznawanym, w związku z czym nasuwa się pytanie na ile można się zbliżyć do obcej rzeczywistości poprzez chęć poznania i zrozumienia, posługując się wszelkimi dostępnymi narzędziami, a na ile schematy własnej kultury (po­ mimo samowiedzy antropologicznej) czynią ten proces tak trudnym, że (niemal) niemożliwym? Pozostawiamy to pytanie (na razie) bez odpowiedzi. I. Kuźma - W przypadku obserwacji kurhanu, miałam, do czynienia z sytuacją rytualną, religijną, gdzie zabijanie zwierzęcia w określony sposób, nie jest „zwyk­ łym ” okrucieństwem. Jednak do tej pory nie mogę wyzbyć się co do tego pewnych wątpliwości. Przyczyną jest mój własny pogląd na jedzenie!niejedzenie mięsa i stosunek do zwierząt. Pokarm mięsny ograniczam z powodów etyczno-ekologicznych (m. in. dlatego, iż nowoczesne hodowle zwierząt nastawione na „wyproduko­ wanie ” mięsa w wielkiej masie szkodzą środowisku), ja k i zdrowotnych. Jednak dla mnie, swoistym „języczkiem u wagi ”, był stosunek do zwierząt w przestrzeni publicznej w Bułgarii, gdzie po ulicach błąka się duża ilość zwierząt - bezpań­ skich psów i kotów. Z reguły zwierzęta te były dokarmiane, jednak rzadko kto brał je do domu na stałe. Szukałam wytłumaczenia dla tej sytuacji i nie mogłam go znaleźć, zaś wyjaśnienia mówiące, że Bułgarzy mają niższy poziom życia, że nie­ którzy z nich sami nie mają co jeść, więc nie chcą się obciążać opieką nad zwierzę­ ciem (szczególnie w miastach), nie są dla mnie dość przekonujące. Najprawdodpobniej zatem te dodatkowe sytuacje obserwowane przy okazji właściwej terenowej pracy, a wywołujące asocjacje różnego rodzaju (w tym: ideologiczne, bo taki prze­ cież charakter mają poglądy proekologiczne), zaważyły na moim ambiwalentnym stosunku do tego elementu kurhanu, jakim jest złożenie ofiary ze zwierzęcia. A. Kijewska - Czy doświadczenie uczestnictwa w rytualnym uboju odarło bada­ ną rzeczywistość z „ tajemnicy ”? A może właśnie okazało się „wtajemniczeniem ”? Ten mój „pierwszy kurhan ” nie przeraził mnie, nie zdziwił. Później miałam okazję obserować składanie ofiary w tekke oraz w trakcie cygańskiego święta Ederlezi. W tekke po raz pierwszy zobaczyłam strach zwierząt, czujących zapach śmierci swych poprzedników. Najdziwniejsze jednak doświadczenie kurhanu wyniosłam z wizyty u rodziny Cyganów Bułgarskich z okazji święta Ederlezi (Tfyrbica, Górna Machała). Zakupione na tę okazję jagnię zamiast henną umalowane było jaskrawo-żółtą farbą. Uboju w ogrodzie, na trawie przed domem, od strony ulicy dokonał zaproszony specjalnie na tę okazję „kasap” (tur. rzeźnik) z Troszki. Podkreślano -podobnie ja k za każdym razem, gdy obserwowałam rytualną ofiarę - że zabiciem �88 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA musi sie zająć człowiek, który się na tym zna, aby zwierzę nie cierpiało więcej, niż to konieczne(ł). W pewnym momencie ułożone na boku i przyciśnięte do ziemi kołanem rzeżnika jagnię zaczęło skubać majową trawę. Jej ziełeń kontrastowała z komiczną żółtą grzywką - skomercjalizowanym przejawem dawnych tradycji. Chwilę później głowa jagnięcia z trawą w pysku leżała na trawniku, odzielona od korpusu. Wszystko odbyło się tak szybko, że nie zdążyłam zrobić choćby jednego zdjęcia. Głęboko zdumiona, wraz z grupką kilkuletnich wnucząt gospodarza pa­ trzyłam, ja k bezgłowy korpus przebiera w powietrzu nogami. Badacz - człowiek, postawiony w tak nowym i odmiennym kontekście kultu­ rowym, zadaje sobie pytania nie tylko o zjawiska ze sfery społecznej czy symbo­ licznej. Zaczyna się zastanawiać dlaczego mięso z kurhanu nie jest badane przez weterynarza i na ile warunki uboju rytualnego odbiegają od tzw. standartów unij­ nych. Czy to powstrzymuje go jednak od przyjęcia zaproszenia do uczestnictwa w rytualnym posiłku? Jeśli chodzi o mnie - nie. Co więcej, spożywanie tradycyj­ nych potraw kurhanowych (jak ryż z jelitami i kawałkami płuc) nie wywoływało we mnie takiego obrzydzenia, ja k wypicie kwaśnego koziego mleka wymieszanego wodą (tzw. ajrjan)42. Po powrocie z kolejnych badań poświęconych kurhanowi (kwiecień-maj 2009) po raz pierwszy w życiu poczułam w rodzinnym domu specy­ ficzny zapach smażonego świńskiego mięsa, co z kolei skłoniło mnie do zastano­ wienia nad obecnym w naszej rzeczywistości kulturowej przekonaniem, że „bara­ nina śmierdzi ”. Wiadomo przecież, że zwierzę samo w sobie nie jest skalane - to ludzie nadają mu tę cechę, w zależności od warunków (kulturowych, społecznych i innych). Dlaczego zatem przejmujemy się rytualnym ubojem barana bardziej, niż zarzynanymi w polskich rzeźniach świniami i cielętami? Czy naprawdę tylko dlatego, że te ostatnie są rzekomo ubijane „humanitarnie”? Nie twierdzę oczywiś­ cie, że okrucieństwo wobec zwierząt należy traktować jako specyfikę kulturową. Jednak poznawszy do pewnego stopnia kulturę badaną i dystansując się tym sa­ mym wobec swojej własnej kultury, nie potrafię ju ż wskazać granicy między „okru­ cieństwem ” a „ humanitarnym ubojem ”. LITERATURA A n t o n o w i c z - B a u e r L u c y n a , D u b i ń s k i A l e k s a n d e r 1983, Słownik turecko-polski i polsko-turecki, Wiedza Powszechna, Warszawa. B e n j a m i n W a l t e r 1975, Twórca jako wytwórca, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. B l a g o e y G o r a n 2004, Kurhan ”t w tradiciata na b "Igarite musulmani, Akademićnoto Izdatelstvo Marin Drinov, Sofia. C i a r k a R y s z a r d 1992, Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 3—4, s. 215-218. C z a c h o w s k i H u b e r t 1994, O fotografii i etnografii, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 111-112. 42 Być może dlatego, że potrawy kurhanowe spożywałam z naczyń jednorazowych - nie uży­ wanych wcześniej, podczas gdy ajrjan piłam w obcym domu, z cudzej szklanki, używanej wcześniej wielokrotnie. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 89 D a n a i ł o w G e o r g i 2005, Dom na skraju świata, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. D a n e c k i J a n u s z 1997, Kultura islamu. Słownik, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, War­ szawa. - 2007, Podstawowe wiadomości o islamie, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. F e r r a r i n i L o r e n z o 2006, Trepreghierecollettivedeimusulmanimilanesi. Spuntidiriflessione sulla fotografia etnografica, ACHAB. Rivisto di Antropologia, nr 9, s. 42-46. G u l i ń s k i S t a n i s ł a w 1999, Alewizm i bektaszyzm. Historia i rytuał, Nomos, Kraków. G i v r e O l i y i e r 2002, Le kourban: pratiąues sacrificielles et la religiosite populaire en Bułgarie, Etudes balkaniąues: etat des savoirs et pistes de recherche, Association fianęaise d’etudes sur les Balkans, 19-20 decembre, www.afebalk.org J ę d r z e j e w s k a P a u l i n a 2008, Antropologiczna analiza obrazu na przykładzie fotografii, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. IV, nr 1, s. 36-70. K a r a m i h o v a M a r g a r i t a 2008, Palitra na identićnostite v procesa na eyrointegracia (slufiaat Satoyća), [w:] Dinamika na nacionalnata identicnost i transnacionalnite identicnosti w pro­ cesa na evropejska integracia, Akademia Balkanica 4, red. M. Dećeya, Izdatelstyo Paradigma, Sofia. K o l e w a T a t i a n a 1968, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, Etnografia Polska, t. XII, s. 431-451. O z t o p O m e r - U z t o p U m e r 2000, Islam 'da iman ve ibadet eslaslary. Namaz hocasy - Osnovata na yjara i ibadeta w isljama (Namaz hodżasy), b.w., Istanbul-Istambul. L e k s y k o n . . . 2003, Leksykon wiedzy o Turcji, red. T. Majda, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. M a r u ś i a k o v a E l e n a 1993, Otnośenia meżdu ciganskite grupi v B”lgaria, [w:] Etnićeskata kartina na B ”lgaria (proućvania 1992), b.w., Sofia, s. 7-17. M a r u ś i a k o v a E l e n a , P o p o v V e s e l i n 2007, Dialekt/ezik i identicnost pri ciganite (na primera na B”lgaria), Studii Romani, t. VII, s. 315-325. M i k o v L u b o m i r 2007, Kultova arhitektura i izkustvo na heterodoksnite musulmani v B "Igaria (XVI-XXvek). Bektaśi i k ”z ”lbaśi/alevii, Akademićnoto Izdatelstyo Marin Drinov, Sofia. O l e c h n i c k i K r z y s z t o f 2003, Antropologia obrazu, Oficyna Naukowa, Warszawa. S i k o r a S ł a w o m i r 1994, Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 113-121. S t r ą c z e k T o m a s z 2005, Zabić aby żyć, [w:] Regiony, granice, rubieże, red. L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 193-204. S ” b o t i n o v a D o n k a 2002, Semejnik iii koleloto na żivota. Obicai i obredi na b"Igari, turci i cigani/roma, Izdatelstyo i Pećatnica RITT, Silistra. W e j b e r t - W ą s i e w i c z E w e l i n a 2008, Sztuka fotografii etycznej. Pamięci Susan Sontag, Kultura Współczesna, nr 2, s. 214-227. W r i g h t T e r e n c e 1994, Antropolog jako artysta: fotografie z Trobriandów, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 181-186. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2005, Apokryficzne interpretacje kurhanu jako ofiary chrześcijańskiej, [w:] Regiony, granice, rubieże, red. L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 205-224. Źródła internetowe http://bg.wikipedia.org/wiki/06njHHa_Btp6mia �90 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA ANNA KIJEWSKA INGA KUŹMA KURBAN-BAYRAM RITUAL IN BUŁGARIA - ETHNIC VARIETIES OF CELEBRATION. ETHNOLOGICAL REFLECTIONS ON FIELD WORK Key words: fieldwork, Bułgaria, kurban-bayram, Islam, sacrificial Muslim feast, photography The article describes the festiyal of Kurban-Bayram, celebrated between 7* and 10* December 2008 in a town of Vyrbica in the north-east Bułgaria. The region is inhabited by a several ethnic groups such as: Bulgarians, Turks, two communities of Romanies, and others, where the Christianity and Islam are not considered as an ethnic criterion. Kurhan, being a ritual during which a sacrifice of a domestic horned animal is madę, was celebrated there with a few locally and ethnically conditioned yariations. The article also discusses the process of ethnological research and the way of exploring the territory, as experienced by its authors working in this specific enyironment. Both formed a “tandem”, complementing each other. In this arrangement, one of them played a part of a “guide” of the other, while the other one was a “debutante”, knowing neither the language nor the area. For both authors, however, the universal language, which allowed them to penetrate and approach these unknown and untamed regions, was the language of photography. Translated by Joanna Stępińska Adres A utorek: Mgr Anna Kijewska Zakład Etnologii Polski i Europy Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: ankakij@yahoo.com Dr Inga Kuźma Zakład Antropologii Kulturowej Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: etno8@interia.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6f22ad2b039b5263494a430ff9ab55.pdf 0af851b0f10d62f9f0b0fabeb985856e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5691 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5291 Title A name given to the resource Dotrzeć na koniec świata/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.35-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kilian, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bożena Kilian Filolog angielski, doktorantka afiliowana przy Instytcie Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowana studiami postkolonialnymi, literaturą podróżniczą, wielokulturowościąoraz podróżopisarstwem kobiet. Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży W edług Krzysztofa Przecławskiego podróż jest metaforążycia i choć sam jej przebieg nie jest pozbawiony znaczenia, dla tury­ sty najważniejszy jest ostateczny cel . Zagadnienie celu podróży jest niezwykle złożone. Z powodu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej oraz trendów i przekonań ludzi o roli podróży w życiu człowieka na przestrzeni wieków cele podróży i motywacje ich wyborów się zmieniały. Co może stać się celem podróży? Czy może nim być wszystko? Co wpływa na jego wybór? Powyższe pytania stanowiły przedmiot rozważań filozofów, teoretyków i prak­ tyków. Dla Leszka Kołakowskiego „podróż w sobie jest celem" . Według niego nie można więc podróżą nazwać przemieszczania sie w przestrzeni prowadzącego do załatwienia jakiejś sprawy Tvm samym ludzie interesu, którzy udają się do innego 1 2 miejsca w sprawach biznesowych, nie są podróżni­ kami. Kołakowski waha się, czy za podróż uznać turystykę uprawianą przez mieszkańców krajów zim­ nych, wyjeżdżających do krajów ciepłych w celach rekreacyjnych. Jego zdaniem prawdziwa podróż nigdy nie jest ucieczką od zmartwień, bo one towa­ rzyszą człowiekowi bez względu na miejsce, w któ­ rym się znajduje. Co więcej, podróż nie prowadzi do zdobycia wiedzy, tylko do zaspokajania ludzkiej ciekawości. Celem podróży od zawsze było to, co nowe, obce, bądź niezwykłe i choć ludzie często z sentymentu wracają do miejsc które dobrze znają główną motywacją podjęcia podróży pozostaje wła­ śnie praenienie odkrycia czegoś" n o W Dążenie do zaspokojenia tei ciekawości zaprowadziło ludzi w najdalsze zakątki Ziemi krańce świata Wielkie odkrycia „eoeraficzne 1 2 XV i XVI wieku były K. Przeclawski, Życie - to podróż. Wprowadzenie do kulminacia europejskich podróży i zaowocowały filozofii turystyki, Wydawnictwo Akademickie „Żak", stworzeniem niemalże kompletnej mapy świata Warszawa 2005, s. 123. a liczne wyprawy i ekspedycje podejmowane PÓź' L. Kołakowski, Mini-Wykłady Moxi-Sprawach, niej dostarczyły wystarczająco dużo informacji by Znak, Kraków 2004, s. 44. Ibid, s. 44-45. 3 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �36 B o ż e n a Kilian wszystkie ewentualne braki uzupełnić. W niniej­ szym artykule została podjęta próba przedstawienia czynników motywujących do wyboru konkretnych celów podróży gdy nie ma już miejsc nieznanych końców świata, które można by odkryć. Pomimo że w powszechnym mniemaniu uznaje się, że wszystko zostało już odkryte, ludzie ciągle podróżują. Dzieje się tak dlatego, że - jak pisze Kołakowski - nawet jeśli dane miejsce jest ogól­ nie znane, staje się przedmiotem wyboru turysty, który chce odkryć je dla siebie . Zgodnie z tą teorią celem podróży może stać się wszystko, co nie zostało poznane osobiście, a to daje nieograni¬ czone możliwości. Okazuje się jednak, że są miasta i zabytki, które wśród turystów cieszą się większym uznaniem niż inne, z czego można wywniosko­ wać, że nie tylko osobista chęć zobaczenia tego lub innego miejsca decyduje o wyborze danego celu podróży. Dean MacCannell stwierdza że turyście nie sprawia kłopotu zidentyfikowanie 'widoków, które powinien zobaczyć", a wartość prawdziwych atrakcji turystycznych" jest określona w świadomo¬ ści zbiorowej*. Z tego wynika że im więcej osób odwiedza dane miejsce tvm bardziej staie s e ono popularne wśród turystów. Analiza rozwoju Grand Tour w Furonie trafnie ilustruie to ziawisko Tuż 4 od X V I I wieku liczb, n o d r ó ż n i l w h zaczvnała ie S W S rem rvrznie zwiekJ.Ć a 1 \e i ż do n o ł o w v X I X a k podroż n H r mia W ł charakter h / k r r elitarny Ir ^Tk wieku iP oczątkowo na podrożę pozwolić sobie mogli jedynie ci, Którzy posiadali czas i pieniądze, lodrozowala więc głow­ nie europejska arystokracja zaciekawiona przyrodą, historią, kulturą i obyczajowością innych krajów oraz narodowości, lerwsi turyści byli rowniez zainteresowani osiągnięciami naukowyrm i tech­ nicznymi innych narodów, a w szczególności rozwo¬ jem myśli filozoficznej. Celem podroży stawały się więc miasta uniwersyteckie: Bolonia, Ferrara, Paryż z Sorboną, Orlean czy Wittenberga . Zintensyfi­ kowanie zjawiska i spopularyzowanie Grand Tour wśród zamożnej młodzieży europejskiej doprowa­ dziło do ustalenia pewnych zasad dotyczących jej przebiegu i trasy. W Peregrynacjach. Wojażach. Tury­ styce Antoni Mączak opisuje Grand Tour w nastę­ pujący sposób: „Jest ona »wielka« z racji długości trasy i czasu trwania, a ma być także pamiętnym, szczególnym wydarzeniem, podróżą życia" . Do tradycyjnie odwiedzanych krajów należały Włochy, Rzesza Niemiecka, Holandia, Flandria, Szwajcaria, Hiszpania Szwecja i Rosja W wieku XVIII rosnąca liczbaAnglików, którzy już w XVII wieku stanowili większość 'uczestników' Grand Tour, pokonywała kanał La Manche i udawała się do Paryża, Orleanu lub kilku innych miast francuskich by ostatecznie - p o przekroczeniu^Up przez jedna ze szwajcarskich przełęczy - dotrzeć do Włoch' Ten krai pomimo zmieniaiace™ sie charakteru Wielkie'Podróżv nozostawał l ł ó w n v m celem t„rv tów 7vwione nrzez w s z J L h klawcv tvcznvch nodróżników L e n i e n i e bv zwiedzi W W l w w L ż , Ch.rle. Th mn n ' k r r n i ' W i l UA 7A lhompson, który opisuje siebie jako „będącego żąd­ nym zobaczenia znanego ze swej historii kraju, który kiedyś dal światu prawo, a obecnie jest najwspanial­ szą szkolą muzyki i malarstwa, posiada imponujące dzieła rzeźby i architektury obfituje w gabinety osobliwosci oraz zbiory wszelkiego rodzaju antyków . 6 7 8 S S 6 Warszawa 1984, s. 123. 7 8 5 Ibid., s. 44. D . MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy podróżni­ czej, tłum. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Wydawnic­ two Literackie MUZA, Warszawa 2002, s. 65-66. Ibid, s. 126. M.E. Kowalczyk, Podróże po Europie w XVIII wieku, [w:] J. Szymański (red.), Trzy relacje z podróży po Ślą­ sku w XVIII i XIX wieku, Dom Współpracy Polsko¬ -Niemieckiej, Fundacja „Zamek Chudów", Gliwice 2006, s. 191. 9 10 4 A. Mączak, Peregrynacje. Wojaże. Turystyka, Czytelnik, A. Mączak, op.cit, s. 159. Being impatiently desirous of viewing a country so famous inhistory, which once gave laws to the world; which is at present the greatest school of musie and paintine, contains the noblest productions of statuary and architecture, and abounds in cabinets of rarities, and collections of all kinds of antiąuities". The Grand BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �37 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Barbara Ann Naddeo przedstawia krótką historię włoskiej trasy: pową wycieczką z Leicester do Loughborough zor­ ganizowaną przez Thomasa Cooka w 1841 roku rozpoczęła się era turystyki masowej. Powolna, ale Wieczne Miasto Rzym zawsze pozostawało niepod­ konsekwentna transformacja polityki pracy w dzie­ ważalnym punktem kulminacyjnym Wielkiej Podróży więtnastowiecznej Wielkiej Brytanii, która była przykładem godnym naśladowania dla innych krajów i prawdopodobnie gościło największą liczbę turystów. europejskich, oraz szybki rozwój kolei przyczyniły Z kolei Wenecja i Neapol rywalizowały o drugie miejsce na liście najpopularniejszych włoskich celów. Wene­ się do popularyzacji turystyki. Przełom wieku XIX i XX jest uważany za złoty wiek turystyki między­ cja była na drugim miejscu, (...) dopóki nie została narodowej, głównie dzięki rozwojowi infrastruktury zdeklasowana przez Neapol, gdy odkrycia Herkulanum turystycznej, dalszemu rozwojowi kolei oraz powsta­ i Pompei przyciągnęły uwagę społeczności międzynaro­ niu takich organizacji jak Youth Hostel Association dowej i skierowały zainteresowania północnoeuropejskich podróżników z cudów współczesnych Włoch na ich (założonej w Anglii w 1929), które doprowadziły do obniżenia kosztów podróży i tym samym umożliwiły starożytną przeszłość . podróżowanie mniej zamożnym oraz młodzieży W oświeceniu cele podróży były jasno okre­ Co wiecei wprowadzenie w XX wieku międzynaro ślone. W sytuacji politycznej ówczesnej Europy dowch regulacji paszportowych i celnych przyspie oraz ogółu trendów i przekonań wykształciła szyło rozwoi turvstvki która wkrótce stała sienaioreż się powszechna opinia dotycząca tego, co sta­ nieisza częścią J L d a r k i światowej Przecławski nowi wartościowy kształt i cel podróży, czyniąca analizując nrzyczyny szybkiego rozwoju turysryki' Włochy - gdzie można było uczyć się poprzez nawiązuje do L c e s ó w urbanizacyjnych i towarzy' 11 12 obcowanie z kulturą i dziełami sztuki, zarówno antycznej, jak i współczesnej - obowiązkowym punktem w itinerarium oświeceniowego turysty. Pierwsza połowa wieku XIX to czas wielkiego przełomu w historii turystyki. Wraz z pierwszą gruTour, www.metmuseum.org/toah/hd/grtr/hd html19.08.2009. Wszystkie tłumaczenia z języka angiel­ skiego na język polski zamieszczone w artykule zostały wykonane przez autora. 11„The eternal city of Rome remained the unequivocal climax of the Grand Tour and at any given time probably hosted the largest number of tourists. In turn, Venice and Naples vied for second place of importance in the hierarchy of destinations, a ranking which Venice long held until it was unseated by Napks mid-century, when the excavations at Herculaneum and Pompei! caught the attention of the international community and shifted the focus of northern European travellers from the wonders of contemDorarv Italv to those of C o Z Z l ! n s i „ toZJaZZŁk^ 1 (19) PD13 m E t ^ BARBARZYŃCA szace.o m znaczne™ zanieczyszczenia środowiska n l r a l n e . o Zwrara również L na nolenszenie 'In h 'r n k ' * • n f bn n" A k ogoinycn warunKow życia, upowszecnneme eauKacji, wyaiuzenie czasu wolnego i spopularyzowanie fenomenu spędzania wakacji poza domem". Pytaniem, które zadają sobie obecnie ludzie, nie jest „czy jechać?", tylko „dokąd jechać?". W dzisiejszych czasach wybór celu podróży nie jest praktycznie niczym ograniczony, rzadko jednak wynika jedynie z indywidualnej decyzji. Przede wszystkim to „dyskurs zawsze determinuje podróż" . W obrębie danego dyskursu kształtują 14 12 13 14 K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków 1996, s. 11. Ibid, s. 20. „Travel is always mediated through discourse". S. Arshi, C. Kirstein, R. Naqvi, E Panków, Why Travel? Tropics, En-tropicsandApo-tropaics, [w:] G. Robertson, M. Mash, L. Tickner, J Bird B. Curtis, T Putnam (red.), Traveller's Tales. Narratives of Home and Dtspkcement, Routlege, London and New York 1994, s. 225. �38 B o ż e n a Kilian się przekonania na temat innych ludzi, kultur i miejsc. Obecnie takie opinie rzadko formuło­ wane są na podstawie osobistych doświadczeń. Są to kulturowe schematy zaprogramowane w jed­ nostce przez historyczne zaszłości, relacje oraz komentarze proponowane przez mass media, tour operatorów i innych turystów, bądź budowane w oparciu o stereotypy, które są głęboko zako­ rzenione w każdym społeczeństwie. Jak zauważa J. Igor Prieto Arranz, dzieląc i kategoryzując rze­ czywistość, stereotypy ułatwiają radzenie sobie z nią. Wpływają one zn3-CZ^co również ns. wybór celów turystycznych. Arranz stwierdza, że „nie wszystkie miejsca S cL W równym stopniu interesuiace i atrakcyjne dla potencjalnego turysty i ( ) to zainteresowanie i atrakcyjność różnią śie nie tylko w czasie ale są również uwarunkowane kul turowo. Historyczny (i zwykle również narodowo uwarunkowany) dyskurs niezmiennie dostarcza (mocno zniekształcony) obraz Innego w formie obecnie rozpowszechnionych stereotypów"^. są towarem, który podlega prawom rynku i który musi przyciągnąć potencjalnych klientów - tury­ stów i by spełnić ich oczekiwania, niejednokrot­ nie przetwarza się lub wręcz całkowicie tworzy krajobraz. „W turystyce wcześniejszy krajobraz jest albo mocno zmieniony (...), albo całkowicie unicestwiony'" . Rozbudowuje się infrastrukturę turystyczną, a miejsca, które zostały uznane za atrakcje, dostosowuje się do potrzeb turystów. Przez Barryego Curtisa i Claire Pajaczkowską miejsca te opisywane są w następujący sposób: „W idealnej turystycznej przestrzeni istnieje sur­ realistyczna możliwość która jest prawie jak sen - plaża, centrum historyczne czy dzielnica wonych świateł jest osiągalna w przeciągu kilku minut". Optymalna zatem byłaby sytuacja w której turysta ma łatwy dostęp do wszystkiego' co go interesuje niemniej Jednak stworzenie takiej przestrzennie może odbvć sie bez trans formacii i zakłócenia równowagi nierwotneeo krajobrazu Tnnvm nrocesem onisanvm nrzez T h e a n o S TerkenlieJo iest tworzenie kraiohrazn Co więcej, promowanie określonych opinii może mieć na celu manipulowanie rzeczywisto­ ścią, prowadzące do osiągnięcia korzyści finan­ sowych. Jak zauważa Anne-Marie d'Hauteserre, „miejsca docelowe turystyki, jako że wykorzystują lokalne dobra, mogą być konstruowane (jako końcowy produkt/doświadczenie), by zachęcić do konkretnych praktyk i reakcji" . Cele podróży arrakcvine.o dla tnrvst'ów od nodstaw Takie kra 17 18 i br „Not all destinations are eąually interesting and attractive to the potential tourist and, (...), such interest and attractiveness not only vary with time but are also culturally-determined. Historical (and normally nation-based) discourse invariably provides (largely distorted) images of the Other in the form of currently-held stereotypes". T.I. Prieto-Arranz, Does Travel h r kr r / i i k fik in \ mr i _ pprazy cnaraKteryzuje jaKo „nKcyjne, sKomercja- nzowane, etemeryczne, jednorazowe, zainscenizowane, » eautentyczne« lowstająone bowiem w rezultacie postępującej komercjalizacji i banalini d'Hauteserre, A Response to 'Tratin? the Commodity Chatn of Global Tounsm by Dennis Judd „Tourism 16 15 J Geographies"4 2006,s.340. 17 „With tourism, »the pre-existing landscape is either greatly modified (...) or totally obliterated«". T.S. Terkenli, Landscapes of Tourism: Towards a Global Cultural Economy ofSpace?, „Tourism Geographies" 3 2002, s. 229. 18 „In the ideał tourist space there is a surreal contin- Really Broadenthe Mind> Tounsm Stereotypes and thegency which is almost dreamlike - the beach, or the DisLive Construcńon of National Identtyfor Bntatn historie centrę, or the red-light district are always andSpatn re- vented) [w] K Knauer T Rachwał »minutes away«". B. Curtis, C. Pajaczkowską, 'Gettim (rcA) OntheMove MoLliy and Idenńty Wydawnic­ There: Travel,Tme, and NarraJe, [w:] G. Robertson twem B I M 19 M . Mash, L Tickner, J. Bird, B Curtis, T. Putnam (red.), Taveller's TalsNarratives of Home and Dts„Tourism destinations, as they exploit local assets, can ln Y D 16 be constructed (as a finished cornmodity/experience) to encourage particular practices and responses". A. placement Routlege London and New York 1994 s BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �39 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a zacji kultury , stricte dla zaspokojenia oczekiwań turystów. W rezultacie w różnych miejscach na świecie znajdują się takie same hotele, restauracje czy ośrodki rozrywki. 19 Niewątpliwie o popularności poszczególnych turystycznych celów decydują zabytki, które się w danym miejscu znajdują. W pierwszej kolej­ ności należy poszukać odpowiedzi na pytanie, co może być uznane za zabytek? W artykule zatytułowanym Commentary: Gazing, Performing and Reading: A Landscape Approach to Understanding Meaning in Tourism Theory przytoczona została definicja zabytków opra.cowa.na. przez Johna Urryego, który twierdzi, że są to „lokaliza­ cje przestrzenne wyróżnione z życia codziennego dzięki ich przyrodniczej, historycznej czy kul­ turowej niezwykłości" MacCannell natomiast definiuje atrakcję turystyczna, jale o empiryczny związek między turystą, widokiem\oznacznikiem który jest informacją o widoku. (...) Oznaczniki mogą mieć bardzo zróżnicowane formy prze wodniki tabliczki informacyjne pokazy slajdów odczvtv pamiątkowe pudełka z zapałkami i t p " ' Tvm sanwm arrakcia rurvsrvczna powsraie kiedv 20 2 1 noiawia Je iakiś marker czvli kiedv o rvm miei sc, sie mówi lub nisze W n r z e c i w L m razie nie f i r n i e ono w ś w i a d o m o ś c i tnrvstów i nozo r i poza n • • b , zainteresowania, "nr r n" Crczęsto / staje zasięgiem icn podobne miejsca są postrzegane w rożny sposób, choć obiektywnie patrząc, są one porównywalne, jedno z nich jest uznawane za atrakcyjne, inne natomiast zostaje przeoczone, jest to spowo¬ dowane obecnością markera tego pierwszego 7 19 2 0 7 m „Fictitious, commercialized, ephemeral, disposable, staged, »inauthentic«". T.S. Terkenli, op.cit, s. 234. „spatial locations distinguished from everyday life by their natural, historical or cultural eKtraordinariness'' D.C. Knudsen, A. K. Soper, M . Metro-Roland, Com­ miejsca i jego braku w przypadku drugiego. Szczególną rolę w tym procesie odgrywają prze­ wodniki. Informacje w nich zawarte znacząco wpływają na wybory turystycznych destynacji. Jak zauważa Piotr Kowalski, dobór oraz sposób opisu prezentowanych w przewodnikach miejsc zawsze jest uzależniony od pewnej konwencji oraz systemu wartości ich autorów lub wydawców, czyniąc poszczególne miejsca bardziej godnymi uwagi od innych. 22 Innym, niezwykle wpływowym źródłem infor­ macji na temat potencjalnych celów podróży są media. Zarówno telewizja, prasa, jak i Internet nieustannie prezentują w formie filmów, repor­ taży, artykułów, bądź reklam materiały związane z podróżami, dostarczając nie tylko wiadomości o naturze geograficznej, krajoznawczej i kulturo­ wej, ale również kształtując w turystach określone pragnienia i postawy. Ciągły napływ informacji dotyczących najpopularniejszych celów dopro­ wadził do pojawienia się w świadomości podró­ żujących pojęcia must-be-seen, czyli miejsc, które koniecznie musza^ znaleźć się w planie podróży. Jak zauważa MacCannell „jeżeli jedzie się do Europy, »koniecznie trzeba zobaczyć« Paryż jeśli jedzie się do Paryża »koniecznie trzeba zobaćzyć« Notre Dame wieżę Eiffla Luwr- jeżeli sie idzie do Luwru koniecznie trzeba zobaczyć« Wenus z Milo i rzecz jasna Mone Lize" MacCannell określił to zjawisko jako współczesny rytuał zwie dzania 1crórv n o l e l na zobaczeniu A n i e l s k i e s ł o w o oznaczające zwiedzanie to <iaht<eeŁ V<rht - 23 to zabvrek r nn ' J,L W - narrzenie Sama nazwa rei H n ' h i i'r IV i " W nr czynności impiiKuje sposób jej realizacji w pro­ cesie zwiedzania dominującym zmysłem jest wzrok, amrysci niezmiennie utrzymują dystans, obserwując wszystko z pewnej oddali. Curtis mentary: Gazmg, Performing and Reading: A Land­P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń scape Approach to UnderstandingMeaningin Tounsm podróżowanie w kulturze współczesnej, Ada 2, Wro­ 22 t TheoryfTouńsm 21 Geographies" 3 2007, s. 228. D. MacCannell, op. cit.,s. 64. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA cław 2001, s. 65. 23 Ibid, s. 42. �40 B o ż e n a Kilian i Pajaczkowską przeprowadzają dogłębną analizę tego zjawiska: Wszak, jak zauważa Anna Wieczorkiewicz, tury­ sta musi być jednocześnie przyjazny i czujny - otwarty na kontakty, ale ciągle finansowo i emocjonalnie niezależny od spotykanych osób. Zastąpienie „zasadniczego udziału" w rzeczywi­ stości uprzywilejowanym dystansem obserwatora „Podróżnik-obserwator jest uczestnikiem-pozolub widza jest dla turysty kluczowe. Utrzymanie rantem", który poprzez okazjonalne „bratanie się przede wszystkim wzrokowego kontaktu z rzeczy­ z tubylcami", wzbogaca swoją biografię o barwną wistością gwarantuje konieczny dystans. Widzenie anegdotę, godną opowiedzenia w towarzystwie. wymaga odległości (...) i zapewnia wygodny kom­ Taka „oddalona przyjaźń" nie zobowiązuje jednak promis dla przeciwstawnych potrzeb zachowania do podjęcia żadnego moralnego zobowiązania . intymności fizycznego porozumienia i narcystycz­ nego bezpieczeństwa samotności. Jak zauważyli­ Postawa obserwatora, jaką przyjmują podró­ śmy wcześniej, jako turyści jesteśmy pozbawieni żujący, jest niewątpliwie konsekwencją braku wydajnego dialogu ze środowiskiem ludzkim, czasu, charakterystycznego dla współczesnego kulturowym czy naturalnym. (...) Zwiedzanie jest turysty, który zazwyczaj nie spędza w podróży głównym zajęciem turystyki patrzenie pozostawia miesięcy, czy lat jak na przykład uczestnicy Wiel­ rzeczywistość na zewnątrz i na swoim miejscu kiej Podróży, ale zaledwie kilka dni. Pragnąc uwalniając widza od zmiany która jest konse zobaczyć jak najwięcej w jak najkrótszym cza­ kwencją spotkania^. sie, turysta „zalicza" poszczególne atrakcje. Co więcej, jak zauważa Edgar Morin, nierzadko od Turyści nie wkraczają w rzeczywistość odwie­ rzeczywistości oddziela go szyba autokaru, gdy dzanych miejsc. Nie znając języka, nie nawiązują z perspektywy wygodnego fotela ogląda świat relacji z miejscowymi, nie poznają też ich kultury. niczym film w telewizji . Porównanie to zdaje Wśród turystów bezpośrednie spotkanie nie jest sie nieprzypadkowe gdyż jak twierdzi Kowalski powszechne, a niewymagające stanowisko obser­ telewizja nie tylko ugruntowuje wiedzę dotyczaca miejsc które turysta powinien zobaczyć watora jest wygodne, bo pozwala uniknąć wysiłku (i sfotografować), ale również kształtuje bardzo koniecznego do zmiany podejścia i zachowania. specyficzne postawy wobec świata Reklamy bazuiac na dość powszechnym wyobrażeniu że „Tne substitution of the »moral stakes« of reality for podróż do społeczeństw pierwotnych prowadzi the prMleged distance of the onlooker or spectator is do swoistego odrodzenia i prezentując rajskie 25 26 27 2 4 crucial for the tourist. The necessary distance is guaranteed by maintainine a primarily visual relationship to reality. Vision reauires distance (...) and provides a comfortable compromise for the conflicting needs of the intimacy of physical rapport and the narcissistic safety of solitude. As we have noted before, as tourists we are deprived of effective dialogue with the human cultural or natural environment remainine kraiobrazv w z m a c n i a ł a w odbiorcv nrzekon nie że nawet w czasie krótkich wczasów ma on szansę na całkowitą rewitalizację i odnowę nie tylko 28 25 A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s. 207. 26 dominan sensory^ f W w M c h ^ ^ i t Ib^tu es 21 P. Kowalski, op. cit, s. 65. Ibid, s. 62. Ibid, s. 58. Por. D . Czaja, Reklamowy smak raju. Mię­ dzy archetypem a historią, [w:] D . Czaja (red.), Mito­ log popularne. Szkice z antropologii współczesności, m tToalce WinTthe soectatoi e7^v from utiversitas, Kraków 1994. fSowZ ^ cl s 207 ' 28 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a ciała, ale także i duszy. Odwołanie do turystycz­ nego wyobrażenia dzikości jako nie tylko nieopa­ nowania i agresywności, ale przede wszystkim wolności, braku zobowiązań i rutyny wzbudza w turyście pragnienie obcowania z naturą nieska­ żoną cywilizacją i jej chorobami, a tym samym wyzwolenia się od przytłaczających obowiązków codzienności . Rajskie krajobrazy prezentowane w reklamach zdają się obiecywać inne lepsze 29 41 wakacyjne życie, kusząc turystów perspektywą ucieczki od codziennych zmartwień . 30 Inną formą wizualnego przekazu, wpływającą na ugruntowanie w turyście postawy obserwatora, są filmy ukazujące piękno natury. Często buduje się je z obrazów będących wynikiem manipulacji „zwolnieniami i przyspieszeniami, zbliżeniami zakłócającymi proporcje między »naturalnymi« 1 1 A. Wieczorkiewicz, op. cit„ s. 217. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Konkretne przykłady reklam opierających się na tej konwencji prezentuje A. Wieczorkiewicz, op at, s. 227. �42 B o ż e n a Kilian wymiarami fotografowanych obiektów (zbliżenia monstrualnie powiększające owady, robaki, części ich ciała itd., jak w niezwykłym, uhonorowanym wieloma nagrodami filmie Macrocosmos)" . Muzyka w takich filmach „wprowadza do obrazu rytm i sugeruje jego obecność w fotografowa­ nym świecie" . Wszystkie te zabiegi prowadzą do zwiększenia nieprzystawalności obrazowa­ nego świata do rzeczywistości, która okazuje się być względem swojego przedstawienia uboższa . W konsekwencji turysta jest narażony na rozcza­ rowanie, ponieważ odtworzenie takiej filmowej konwencji postrzegania świata jest niemożliwe w momencie bezpośredniego doświadczenia rze¬ czywistości. Lepiej wiec zachować do niej odpo¬ wiedni dystans 31 32 33 Niektórzy „turyści uważają zwiedzanie za odpo­ czynek i rozrywkę, (...) nawet jeśli wycieczka wymaga od nich większego wysiłku i lepszej orga­ nizacji niż wiele czynności wykonywanych zawo­ dowo" . Zwiedzanie może mieć jednak zupełnie inne znaczenie - czasem jest to sposób na stawienie czoła horrorom przeszłości. Niejednokrotnie turyści odwiedzają miejsca dawnych działań wojennych, katastrof, zamachów czy ataków terrorystycznych, czego przykładem jest obszar pozostałości pO ZćłWcllonych wieżach World Trade Center, będący jed­ nym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Nowym lorku . Na ogół turyści podejmują takie wyprawy na własną rękę, choć obecnie możliwe jest również skorzystanie zakresie z usług instytucji, które 34 żywiołowymi. Przykładem takiej organizacji jest Disaster Tourism - firma oferująca swoim klientom podróż do miejsc, gdzie mogą stać się wolonta­ riuszami niosącymi pomoc na przykład ofiarom tsunami. Inną propozycją wyjazdu, reklamowaną przez tę organizację, to między innymi noc w hotelu w Czarnobylu połączona ze zwiedzaniem terenu dawnej elektrowni. Disaster Tourism podejmuje się również organizacji wyjazdów indywidualnie zaplanowanych przez klienta do niemalże każdego zakątka ziemi . Co motywuje ludzi, by znaleźć się w miejscach, które z pewnością nie należą do głów­ nych atrakcji turystycznych Być może jest to rodzaj hołdu złożony ofiarom tragicznych wydarzeń lub pragnienie przeżycia ekscytującej i niebezpiecznej przygody. Zgodnie z inna hipoteza jest to próba uproszczenia rzeczywistości poprzez ulokowanie zdarzeńwprzestrzeni bv móc sobie z nimi poradzić i w przypadku faktów tragicznych pozbawienie ich niszczącej mocv W ren sposób' turysta może 36 5 powiązania wydarzeń histo ppróbować zrozumieć p ą yu rvcznvch z miejscem 3 Potrzebę bycia ponowoczesnym można wiec utożsamić z pragnieniem bycia turystą: w obu przypadkach chodzi o to, by umocnić kulturę nowoczesną i jej świadomość, unieszkodliwiając wszystko, co mogbby ją zniszczyć od środka. Post­ modernizm i turystyka to jedyne pozytywne ele­ menty naszych zbiorowych przemilczeń w obliczu okropieństw nowoczesności', gćizu musztardowego i karabinów maszynowych, Hiroszimy i Nagasaki, Dachau, Buchenwaldu, Drezna. Turystyka jest al­ ternatywną strategią, która ma na celu przedłużyć trwanie nowoczesności, chroniąc ją przed skłonno­ ścią do samozniszczenia^. funkcjonują jak zwykłe biura podróży, jednak nie oferują swoim klientom wczasów w słonecznych kurortach tylko wyprawy w rejony dotknięte dzia¬ łaniami wojennymL zamieszkami, bądź klęskami 32 33 34 35 P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. D. MacCannell, op. at., s. 85. O specyfice tego miejsca w przestrzeni turystycznej pisze szczegółowo A Wieczorkiewicz, op. at., s.241-244 oraz propagandy w stylu fantasy" ?. 35 31 odzie do nich doszło Indzkim żvciem - beź ndziałn skomercjalizowane," 36 37 38 Disaster Tourism, www.disastertourism.co.uk, 16.07.2013. D. MacCannell, op. at., s. 295. Ibid, s. XIX. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �43 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Choć miejsca historycznych, często tragicz­ nych wydarzeń nie mogą być uznane za atrakcję turystyczną, pozostają niezmiennie popularnym celem podróży. mieniu Jeana Paula Sartre'a nicość nie jest niczym, ponieważ gdyby tak było, nie można by o takiej nicości nawet pomyśleć. Paradoksalnie ta nicość pustka, jest czymś wypełniona , tak więc i miej­ sca, które mogłyby się wydawać puste, stają się konkretnymi celami. Dla niektórych są one nawet dużo bardziej interesujące, niż atrakcje tury­ styczne opisywane w przewodnikach, co może być wynikiem przesycenia nadmiarem wszystkiego, obfitością rzeczy, czy wszechobecnością postawy konsumpcyjnej i hedonizmu. Tendencje, które można określić mianem antyturystycznych , pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem turystki skalę. Wielu pragnęło odróżnić się od tłumów oblegających światowej sławy zabytki jednak całkowicie niemożliwym jest zanalizowa¬ nie poglądów wszystkich Z konieczności ogra niczam sie wiec do przedstawienia jedynie kilku światopoglądów które w znaczący posób wpłv nełv na dobór celów nodróżv różniąc sie iedno cześnie od nosraw renrezenrowanvch nrzez orół podróżujących 42 To, wydawałoby się, niekonwencjonalne podejście do wyboru celu podróży, charakte­ ryzujące znaczną część turystów, dowodzi, że pewien brak, pustka czy nicość też mogą przycią­ gać uwagę podróżujących. E. M . Forster pokazał na konkretnym przykładzie, jak z owego braku można wydobyć znaczący cel, gdy w książce zatytułowanej „odarł przewodnik z jego usta­ lonego użycia, dostarczając antybaedekerowski przewodnik, który przewodnikiem nie jest, przy¬ najmniej w konwencjonalnym rozumieniu" . Zazwyczaj przewodniki opisują miejsca ze unikalności piękna lub specyfiki. Forster nie opisał popularnego miejsca pełnego atrakcji ale skupił sie na mało obiecującym ( ) nie całkiem turystycznym centrum" Aleksandrii, która nie stanowiła' bynajmniej obowiązkowego punktu na planie podróży przeciętnego turysty Test to bowiem mieisce chwały minionej J ż i e żadJednym z pierwszych, który zaproponował nvch zabytków nie ma. Ze wszystkich głównych zmienioną formę doświadczania podróży, był atrakcii nie nozosrał nawet ślad latarnia nałace Lord George Byron. Kiedy przybył do Europy nrolemekkie biblioreka świarvnie - Forster nie kontynentalnej w 1816 roku, na każdym kroku nstenliwe nódkreśla całlowira nnsrke obecnej napotykał obywateli Wielkiej Brytanii, którzy m- 7 A n i h ł »4l w J masowo ruszyli na kontynent zaraz po zakoń­ miejsca dawnej cnwaiy . w swoim antyprze- czeniu wojen napoleońskich. James Buzard wodniku Forster opisuje budowle ktorycn juz nie ma urysta może podziwiać jedynie obecną N. Wulfing, Anxiety in Existential Philosophy and the ąuestion oftheParadox, „Existential Analysis" 1 2008, nicosc. Jak nicosc może byc atrakcyjna? W rozus. 76. „wrestfs] the guidebook genre away from its establiChociaż samo pojęcie antyturystyki pojawiło się rela­ shed use by providing a sort of anti-Baedeker — a gu­ tywnie niedawno zyskało już pewną popularność na ide that is not a guide, at least as conventionally understood". J.M. Buzard, Forsters Trespasses: Tourism rynku turystycznym oraz wśród teoretyków (można między innymi skorzystać z usług firmy oferującej and Cultural Politics „Twentieth Century Literaturę" antyturystyczne wycieczki po Londynie - wszelkie in­ 2 1988, s. 176. formacje dostepnena stronie internetowej www.anti,An unpromising (...) not quite a tourist center." Ibid, s. tourismtourscom) Krytyczną analizę antyturystycz­ 176. nych zachowań p zedsTawia międzylrnymi Graham Huggan w rozdziale zatytułowanym Transformańon „Of nearly all its chief attractions not even tracę remaofŁnsńc Gaze zamieszczonym The PoLcolomal ins: Lighthouse, Ptolemaic Palaces, Library, Temples - Forster relentlessly emphasizes the utter emptiness totiTMarSnT^elS^ Roudedge London Sd NewYoSoi ° ^ g e , London of the present site of past glories". Ibid., s. 176 43 39 40 m n r n 4 2 39 43 40 l 41 K 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA u �44 B o ż e n a Kilian przytacza fragment artykułu opublikowanego w „Westminster Review" w 1862, który trafnie obrazuje nastroje panujące wśród wyspiarzy w tym okresie: Gdy nadszedł pokój po tylu latach wojny kiedy nasze wyspowe wiezienie się otworzyło, i droga morska stanęła otworem, w każdym angielskim sercu narodziło się pragnienie (...), by pośpie­ szyć na kontynent, by zbliżyć się do naszych przodków w ich prawie zapomnianym zwyczaju spędzania znaczącej części życia w powozach i wydawania większości pieniędzy na szlakach pocztowych kontynentu. (...) Kontynent był dla nas zamknięty przez ponad dwadzieścia jeden łat; wyrosło nowe pokolenie i całe wpłynęło jedszerokimi strumieniem przez Pas de Calais do Francji . 44 Gdy tylko Europa kontynentalna ponownie stała się dostępna dla brytyjskich turystów, przy­ bywali tam oni w wielkich ilościach. Ilustracją natężenia tego zjawiska jest statystyka przyta­ czana przez Arranza. W 1785 liczba Brytyjczy­ ków na kontynencie została oszacowana na 40 tysięcy, podczas gdy w 1830 wynosiła już około 150 tysięcy . W tym czasie Brytyjczycy w kra­ jach kontynentalnej Europy byli wszechobecni można ich było spotkać w każdym miejscu, które 45 44 „When peace came, after many long years of war, when our island prison opened to us, and our watery exit from it was declared practicable, it was the paramount wish of every Englishheart (...) to hasten to the continent, and to intimate our forefathers in their almost forgotten custom, of spending the greater part of their lives and fortun* in their carria|es on the post-roads of the continent. (...) [T]he continent had not been open for the space of more than one-and-twentv years- a new generation had sprung u d andthewholLfthis( ) Lured in on UL sŁm ^ros7thrPasde Calais t t o S S " T W d ^ S uchodziło za atrakcję turystyczną. Buzard tak charakteryzuje angielski kontyngent w Rzymie: Wszystkie klasy płci, i stany (...) zgromadzone razem; najpierwsi z naszej arystokracji razem z ostatnimi z naszych obywateli (...), spotykający się i przepychający w każdym zakątku: rozma­ wiając, pisząc, wędrując, pokazując i ekscytując się: polując na lwy polując na mężów, zabijając czas, wydając pieniądze, wydając sądy produkując książki (...). Anglicy pokrótce, każdego rodzaju i typu - wysocy i niscy - mądrzy i głupi - bogaci i biedni - czarni, brązowi i biali . 46 Lord Byron, który - jak określa to Buzard - „nie był w nastroju na spotykanie hord Brytyjczyków", którzy odbierali mu radość ze zwiedzania , wątpił w autentyzm doświadczenia przeciętnego turysty i pragnął odciąć się od tłumów. Naddeo, porównu­ jąc reportaże z podróży tego okresu, zwraca uwagę na ich intertekstualność. Autorzy często korzystali z materiałów zgromadzonych przez innych, CO w jeszcze większym stopniu przyczyniało się do zaistnienia „wspólności doświadczenia" . Podróż­ nicy wybierali te same trasy, zatrzymywali się w tych samych miejscach, mijali te sa.me krajobrazy i zwra** cali u.wa.2e na. te same atrakcje W XVIII wieku nieodłącznym atrybutem turysty stał się przewódnik który wyznaczał trasę podróży określał co należy zobaczyć a nawet podawał ile czasu należy spędzić w danym miejscu Nie było przestrzeni dla 47 48 46 t 47 48 45 J.I. Prieto-Arranz, op. cip s. 19. „Ali classes, ages, sexes, and conditions (...) assembled together; the first of our nobility with the last of our citizens (...) crossing and jostling each other in every corner; talking, writing, wondering, displaying, and rhapsodizing: - lion-hunting, husband-nunting time-killing, money-spending, view-taking, book' -making ( ) English, in short of every kind and description - high a1rd W - wise and foohsh - rich and Door - black brown and fair" I Buzard The Uses op.c t.,s.3l. ' J. Buzard, The Uses..., op. cit, s. 32. „Certain commonality of experience". B.A. Naddeo, op. cit, s. 184. BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �45 D o t r z e ć na koniec świata pomysłowości. Buzard cytuje Leslie Stephena, który w 1869 napisał: „przeciętny turysta nie ma wła­ snego zdania, podziwia to, co nieomylny Murray kazał podziwiać, nigdy nie zbacza nawet o grubość włosa z utartych szlaków swych poprzedników" . Turyści w doborze celów swych podróży nie wyka­ zywali się kreatywnością, polegając całkowicie na wskazówkach zawartych w przewodnikach i rela­ cjach z podróży. Lord Byron był świadom tego, że osiągnięcie celu podróży, jakim jest intelektualne i duchowe doskonalenie oraz głębia indywidualnego doświadczenia, nie jest możliwe, jeśli wokół każdego zabytku tłoczą się turyści z przewodnikami w ręku. Byron chcąc odciąć się od tłumu swych rodaków zdawał sobie jednocześnie SpfcłWC z niemożności fizycznego zdystansowania. Zaproponował więc odróżnienie sie od mas za pomocą wykształcenia wyrafinowanej świadomości wartości' zwiedzania oraz głębokiego przeżycia osobistego Byron wpro wadził nowe rozumienie turystyki, w myśl którego przemierzając zna.ne trasy pokonywane już przez 49 50 49 oświeceniowych podróżników, można zdystansować się od tłumów turystów, co prowadziło do bardziej wartościowego doświadczenia. Nie mogąc osiągnąć fizycznego dystansu, Byron zapoczątkował sposób odcięcia się od mas turystów poprzez uświadomie­ nie sobie wartości celów, tras oraz samej podróży. Jego propozycja była antyturystyką w sferze myśli. W artykule zatytułowanym Forsters Trespasses: Tourism and Cultural Politics Buzard przedstawia antyturystyczne poglądy przywołanego już wcze­ śniej E. M . Forstera, który promował staranne i przemyślane dobieranie celów podróży. Nie umniejszał znaczenia sławnych zabytków, ale dostrzegał wartość miejsc mało znanych i zapo­ mnianych. „Podróżny może udać się do Floren­ cji, Rzymu i Aten, ale prawdziwie godne uwagi miejsca to te, które są nieskażone popularnością, jak na przykład Cnidus, który leży na końcu pół­ wyspu w południowej Azji ( ) bez miast bez dróg i najwyraźniej zapomniany przez historie" Co wiecei Forster przestrzegał przed stereotypo­ wym widzeniem poszczególnych miejsc Dora Struktura przewodników w XIX wieku była ukształ­ towana przez dwa główne wydawnictwa prowadzone dzał bardziej wnikliwa eksploracje zakładająca przez Johna Murraya i Karla Baedekera. „Handbook zeiście z głównych traktów W Where Angels for Travellers on the Continent napisany przez Mur- Fear to Tread napisał: Pamiętaj ( ) jedynie L a w 1863 roku był rezultatem jego niezadowolenia z przewodników, z którymi miał do czynienia podczas schodząc z rfównvchdró poznasz kra Zobacz własnych podróży. UwaŻał że są niesystematyczne i za małe miasteczka ( ) I nrosze nie dawai wiarv mało LzegółowJ' W swo ch przewodnikach Murray temn naskndnemn rnrv'srvcznemn nrzekonanin regularnie poprawiał i n f o r m a l co czyniło je bardzo wŁtościowmi dla podróżujących Ten silny zwią- że W ł o c h v ro rvlko muzeum a n r v k ó w i szrnki' z^rSz7wdawcą a T r S Ł e ^ S pT2- P k h i rr Jrr, W ł h ' n n" , 1 d / . , , wtocnow ponieważ mazie są wspanialsi od ziemi . Forster doceniał takt, 51 P J 51 ^ ^ t ^ ^ ^ ^ ^ ^ e ^ ^ Ż . innS R o d n i k ó w takich ia^lZiread Michel n To London a ^ N e w Y S ^ O O O , 50 f268 2 © . ° R U t l e d g e ' „The ordinary tourist has no judgment, admires what the infallible Murray orders him to admire ... never diverges ones hair breadth from the beaten track of his predecessors." J.M. Buzard, Forsters Trespasses..., op. cit, s. 156. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 52 „The traveller may go through the motions in Florence, Rome, and Athens, but truły noteworthy places are those that are »safe from popularity«, such as Cni­ dus, which lies at the end of a »peninsula in Southern Asia minor, townless, roadless« and evidently forgottenbyhistory"./tó.,s.l68. „Remember (...) that it is only by going off the beaten track that you get to know the country. See the litde towns (...). And dont, let me beg you, go with that awful tourist idea that Italys only a museum of antiauities and art. Love and understand Italians, for the people are more marvellous than the land". Ibid., s. 172. �46 B o ż e n a Kilian że aby napotkać coś naprawdę interesującego, trzeba uwolnić się od stereotypowego patrzenia na inne kraje i narodowości. Otwarcie umysłu i dążenie do bezpośredniego spotkania z ludźmi może prowadzić do niezwykłych doświadczeń. Forster miał jeszcze jedną radę dla turystów: „Najlepszym sposobem na zwiedzanie (...) jest bezcelowe wędrowanie" . 53 Edith Wharton to pisarka, którą również wyróżniało niestandardowe rozumienie podróży. Wharton przeprowadziła się ze Stanów Zjed­ noczonych do Europy w 1910 roku. Jej liczne podróże na początku XX wieku zaowocowały tekstami, w których traktuje temat podróży w niespotykany sposób. Wharton była świa­ doma faktu, że popularność turystyki rośnie i że wiele atrakcyjnych miejsc traci swój urok, w momencie, gdy stają się „gwiazdą w Beadekerze." Za swoje cele wybierała zatem miejsca mało popularne i skupiała się na szczegółach. Mary Suzanne Schreiber opisuje przedsięwzięcia Wharton w następujący sposób: próbując uniknąć banalności, koncentrowała się na miejscach raczej mab znanych: małym kościele w Chauvigny na przykład, jak również romań­ skiej mekce w Poitiers. Bądź interesuje się zna­ czącym szczegółem albo tłem, które inni pisarze pomijają: płaskorzeźbą wAmiens,psem biskupa raczej niż biskupem, ławką w prezbiterium w Po­ itiers, ujmującym pyszczkiem nietoperza, a nie przewidywalnymi twarzami mnichów*. 53 W czasie przeprowadzki Wharton do Paryża w Londynie Douglas Goldring wydawał cza­ sopismo zatytułowane „The Tramp: An Open Air Magazine". Jak dowiadujemy się z artykułu Helen Southworth, dwanaście numerów maga­ zynu ukazało się między marcem 1910 a marcem 1911 roku. Czasopismo odzwierciedlało trendy przełomu epok, łącząc wiktoriańską fascyna­ cję antyturystyką z nowinkami współczesności. W magazynie tym ukazał się między innymi „antybaedekerowski, ale praktyczny" przewod­ nik. Jeden z autorów publikujących w „The Tramp" wprowadził podział pomiędzy turystą który »pragnie zobaczyć miejsca i obiekty zain­ teresowań* i włóczęgą lub podróżnikiem, który »pragnie poczuć ie doświadczyć ich«. Włóczęga ( ..) >chcebyć blisko faktów zasadniczych rze czy naprawdę ważnvch«" Doświadczenie jest tu przeciwstawione patrzeniu. The Tramp" pełny bvł kłosów przeciwnvch zaliczaniu" zabvrków Holbrook lackson w kwietniowym wvdaniu czasonisma onnblikował arrvknł zarvrnłowanv O nodróżv donikąd N a d a i l artvknłowi taki 55 L r r 1 autor / r nme - zacnęcai r h ł ddo powstrzymania n n" s"ę tytui, od podroży, lecz pokazał, ze „ n i c , paradoksal­ nie, może stac się: „czymś miejscem znaczą­ cym, ^zieje się tak, jeśli podróżny ma odwagę podejść do danego miejsca i zabytku w szczegolny sposób. Jackson nie zachęca do leniwej kontemplacji bądź bezcelowego włóczenia się; udanie się do­ nikąd paradoksalnie nie jest nieudaniem się doof monks". M.S. Schreiber, Edith Wharton and TravelWritingas Self-Discovery, „American Literaturę" 2 „The best way of seeing (...) is to wander aimlessly about". Ibid., s. 176. 54 „She attempts to avoid banality by concentrating on relatively obscure places: a little church in Chauvigny, for example, as well as the romanesaue mecca of Poitiers. Or she fastens on the significWt detail or the background that other travel writers ignore: in a relief at Amiens, the bishops dog rather than the bishop; in a bank of choirstalls at Poitiers the winsome faceof lonely bat rather than the predictable faces m 1987, s. 261. 55 „Between the tourist who »desires to see places and objects of interest« and the tramp or traveller who »desires to feel them, to experience them«. The tramp (...) »wishes to lie close to the essential facts, to the really significant things«". H . Southworth, Douglas Goldrings The Tramp An Open Air Magazine (1910¬ 1911) and Modernist Geographies Literaturę and History" 1 2009, s. 39-40. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �47 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a kądś. Wpodróży Donikąd mówi [Jackson], »Coś, podróży - „antyturysta unika miejsc uważanych za atrakcyjne" . Zgodnie z tym założeniem Kal­ powtarzam, właściwie Wszystko, przychodzi do der na cele swych podróży wybiera miejsca, które ciebie«. Według Jacksona prawdziwy wędrowiec/ przez przeciętnego turystę nigdy nie zostałyby podróżnik ma wyobraźnię, ma »odwagę«, jest uznane za interesujące. W drodze do Kazania »żywy« i »gotowy do wykorzystania szansy«. Kalder i jego towarzysze byli witani ze zdziwie­ Uprzywilejowując kultywowanie innego sposo­ niem, ponieważ nikt wcześniej nie przyjechał bu patrzenia, wywyższanie teraźniejszości nad przeszłość, Jackson zapewnia, że >przynudzanie tam w celach turystycznych. Kobieta w średnim wieku, którą spotkali w przedziale pociągu, nie o uznanych celach przytępia zmysł widzenia«, mogła uwierzyć w to, co usłyszała. „Gulnarze kiedy opisuje tłumy turystów na niewłaściwym tropie nie doświadczających >prawdziwego życia« nie mieściło się w głowie, że ktoś mógłby wybrać się do Kazania, stolicy Tatarstanu, po prostu na miejsc, z powodu powabu tego, co popularnie wakacie Nikt nie wybierał sie tam z własnej uznawane jest za »zabytki« . nieprzymuszonej woli Dla konduktorki było to Wędrowiec nie realizuje planu podróży zawie­ równie oczywiste. Nigdy wcześniej nie widziała rającego listę zabytków światowej sławy, ustaloną zagranicznych paszportów, a kiedy zadeklarowa przez obecnie panujące trendy, ale świadomie liśmy że jesteśmy turystami wybuchneła śmie wybiera swoje cele. Podsumowaniem filozofii chem. Nikt nie jeździł do Kazania na wycieczkę. podróży zawartej w czasopiśmie są słowa South­ Tam nie ma nic do zwiedzania" Podobnie Kałworth: „»The Tramp« kładzie nacisk prawie jedno­ mucia to mieisce o którvm rac7ei n\c nr7ec7vta głośnie na to, co antyturystyczne, rzadko odwie­ sie w przewodnikach a Kalder był nia zafascyno wany właśnie dlare.o że nie isrnieie w wyobraźni dzane, to, czego nie ma w przewodnikach" . I n d z i Z a r h o d n Test'to m ieisre n ie m ieisre " 58 56 59 57 Podobnymi przesłankami w swych podróżach kieruje się Daniel Kalder, szkocki dziennikarz, który w książce Zagubiony Kosmonauta opisuje swoje podróże po republikach Rosji: Tatarstanie, Kałmucji, Marii Eł, i Udmurcji. Tekst Kaldera rozpoczyna się od manifestu antyturysty, który zawiera m.in. postulat dotyczący wyborów celu 56 „Jackson does not advocate idle contemplation or purposeless wandering: to go to nowhere is not paradoL a l l y to not go anywhere. »In going to Nowhere«, he [Jackson] sals »Somewhere, let me repeat, indeed Everywhere comes to you«. Jackson'* ideał tramp/ trayeUer has imagination! he has »courage«, is »aliye <, and »ready to tale [his] chance« Priyileging the cul' tiyation of different ways of seeing emphasizing the present oyer the past Jackson asserts thaLharping on approyed destinations blunts the faculty of y i L n « as kr' ij eda na' K k z\y jią 1 1- «o „Kaimucja \ i bpyia ł w Którym mazie podszyta niepokojem. iNiKt o tym Kraju nie wie­ dział. Można by go_wymazać z mapy i mało Kto by zauważył. Właściwie Kalmucja raz juz została wymazana i nie zauważył tego nikt . Krajobraz tego miejsca, wyrażony na mapie białą plamą, jest pusty Uzasadniając swoj wybór, Kalder mówi: „Chciałem zobaczyć, jak wygląda »nigdzie« . r 57 Ibid., s. 37-38. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA K m Jeden z kolejnych postulatów manifestu antyturystycznego mówi, że „antyturystę interesują tylko ukryte historie, pyszne, choć zapomniane 58 D . Kalder, Zagubiony kosmonauta. Zapiski antytury­ sty, tłum. M . Iinaczak, P. Siemion, Czarne, Wołowiec 2008, s. 13. Ibid., s. Ibid., s. Ibid, s. 62Ibid., s. 59 60 whatare popuTarlyknown Zi »sights«" Ibid, m 61 22. 73. 119. 73. �48 B o ż e n a Kilian rzeczy, artystyczne ohydztwa" . Kalder nie dał się odwieść od podróży do Tatarstanu. Argumentami mającymi przekonać go do rezygnacji z planów było stwierdzenie, że nie ma tam nic godnego zobaczenia i że miejsce to jest niebezpieczne. Dla Kaldera te teorie okazały się zachęcające. Nie bez powodu podtytuł jego książki brzmi Podróże do republik zapomnianych przez turystykę. Kalder przyznaje: 63 Europa: szklane wieżowce, IKEA, NeiłKinnock, Belgia. Porywające?Niekoniecznie... Może stąd moja fascynacja niewidocznymi narodami i plemionami Europy: Mongołami, Tatarami, Ady gejczykami, Udmurtami, Maryj­ czykami, Kipczakami, Inguszami i Baszkirami, których istnienie jako bytu kulturowego jest przez „Europę" całkowicie ignorowane. A dla mnie stanowią właśnie antidotum na kulturę cappuccino, która pokryła pianką zachodnią część naszego kontynentu . 64 Fakt, że tak wiele krajów pozostaje poza obsza­ rem zainteresowania turystki masowej, czyni je szczególnie atrakcyjnymi dla antyturystów. Obietnica odnalezienia „niczego", które przecież zawsze okazuje się „czymś", przyciąga uwagę Kaldera. Miejsca, które na pierwszy rzut oka są całkowicie nieinteresujące, zaskakują prawdzi­ wymi osobliwościami, a Kaldera interesuje to, co najdziwniejsze, przykładem czego jest kolek­ cja zakonserwowanych dzieci mutantów Piotra Wielkiego. Tę wystawę, na którą Kalder trafił przypadkiem, jednym z największych cudów Rosji . 65 W Polsce książkę Daniela Kaldera wydało wydawnictwo Czarne, prowadzone przez pol­ skiego prozaika i publicystę Andrzeja Stasiuka. Jedna z książek jego autorstwa - Jadąc do Babadag nawiązuje do postulatów dotyczących antyturystki zawartych w Zagubionym Kosmonaucie. Stasiuk, podobnie jak Kalder, nie wybiera za cel swoich podróży znanych miejsc, szeroko opisy­ wanych w przewodnikach i pięknie ilustrowa­ nych albumach. Podróżuje po takich krajach Europy jak Rumunia, Mołdawia, Węgry, Słowe­ nia i Albania, których postrzeganie zmieniło się co prawda na przestrzeni ostatnich lat. Są one jednak w porównaniu z bogatymi państwami Zachodu nadal powszechnie iizri3.w3.rie zs. mało zn3.ne kraje drugiej kategorii. Gdy Stasiuk na cel swojej podróży wybrał Mołdawię na temat tego kraju wiedział bardzo niewiele. Informa­ cje które posiadał dotyczące iei głównej dzie dżiny gospodarki jaka miał być handel ludzkimi organami opierały sie na niezbyt' wiarygodnych pogłoskach Stasiuk dopiero P O powrocie czvta na temat odwiedzanvch wcześnie) mieisc nróbuiac dowiedzieć sie czym właśc wie były ale iak sam nrzvznaie ńrakrvcznie zawsze nonosi kieskę 64 65 Ibid., s. 14. Ibid., s. 158. Ibid., s. 48. r k"n- jaKies Książki, wypytuję ludzi, zgarniam na Kupkę okruchy informacji i sprawdzam gdzie naprawdę byłem. Cuzik z tego wychodzi, bo wszystko staje się jeszcze bardziej obce i przypomina sen śniony wewnątrz snu . Opowiadając o swej podróży do Mołdawii, w innym miejscu Stasiuk twierdzi, że nikt nie jeź­ dzi tam dla przyjemności . Siedząc w autobusie do Cahul, miasta na południu kraju, rozmawia z miejscowymi, ale żaden z nich nie potrafi zro­ zumieć powodów, dla których się tam wybiera. Mówią: „przecież u nas nic nie ma" . Podob­ nie Misza, kierowca, który zgodził się zawieźć 67 68 66 63 i I nbfe iezdzić do k r a i ó w o k r ó r w h wie • 1 P t m r m • \A i się ta* niewiele, lotem wracam i wynajduję • A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, Czarne, Wołowiec 2008, s. 214. 67 68 Ibid, s. 138. Ibid, s. 140. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �49 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Stasiuka na wieś, nie rozumie motywacji osoby pragnącej oglądać biedne wioski, Albotę de Sus i Sofievcę, i nawet nie wysiada z samochodu . Tymczasem Stasiuk jest najbardziej zadowolony, kiedy dociera do miejsc zupełnie zwyczajnych. Co więcej, jest przekonany, że to nie światowej sławy atrakcje powinny przyciągać uwagę podróż­ nych, a wręcz przeciwnie, rzeczy zwykle uważane za całkowicie przyziemne, a przez to pomijane. Stasiuk nie zwraca. uwa.gi na. miejsca., które sa^ popularne wśród turystów. W czasie swoich podróży wielokrotnie mijał Baranów uzna.wa.ny" za perłę renesansu" nigdy jednak nie pomyślał o zwiedzeniu go Zapisu ac określenie perła renesansu w cudzysłowie podkreśla że nie jest to opinia obiektywna ale przekonanie zakorze nione w powszechnej'turystycznej' świadomości przez treści przewodników i można sie z nim nie L d z i ć Kowalski zauważa że stosowanie takich peryfraz jak kraj kwitnącej wiśni" kraina 69 70 - rysiaca Jezior" " wieczne miasto" Weńecia pół n o / " erc czyniących srvl n r z e w o d n i k ó w silnie e k s n r e s y w ń y m to iedna Jcech zwiększa i a rvrb irb : JTn "71 n perswa.zyjnosc . Stasiuk, podobnie jak Kalder, jest zafascy­ nowany zjawiskiem rozpadu. Zawsze zabiera ze sobą starą mapę Słowacji, która nosi ślady wie­ lokrotnego użycia. Choć jest ona prawie całko­ wicie zniszczona, dla Stasiuka pozostaje prawie relikwią. Ta mapa jest rozdarta w kilku miejscach, a nazwy miejscowości są ledwo widoczne, powoli przestają istnieć . Miejsca odwiedzane przez Sta­ siuka podlegają rozkładowi i przywodzą na myśl ich dawno miniony splendor. W takich miej­ scach poczucie braku przyszłości jest dojmujące. Stasiuk mówi: „Jak wrócę tam, gdzie już kiedyś 72 69 70 71 72 Ibid., s. 146. Ibid, s. 11. P. Kowalski, op. cit., s. 68. Ibid, s. 14. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA byłem, mogę niczego nie zastać" . Choć Stasiuk widział już wiele miejsc, które są tak „niewyraźne i mętne", że trudno je zapamiętać, nie rezy­ gnuje z kolejnych podróży - chce widzieć pustkę i nicość. Często znajduje się w miejscach, w któ­ rych przeciętny turysta zadałby sobie pytanie: „Co ja tu właściwie robię?". Obiektywnie taka podróż nie przynosi nic nowego. Może jednak stać się niezwykłym doświadczeniem „własnego, pozornie banalnego bytu" . 73 74 Gdy nie ma już na mapie świata białych plam, może się wydawać, że nie pozostało już nic do odkrycia. A jednak ludzie nadal wybierają się w bliskie i dalekie podróże. Wiedzeni ciekawością pragną odkryć to, co jest obce i nieznane, choćby to odkrycie miało wymiar jedynie osobisty. Na przestrzeni wieków inne cele zyskiwały na popu­ larności i inne motywy prowadziły podróżników do konkretnych wyborów. Były to wybory uzależ­ nione od sytuacji politycznej poszczególnych kra­ jów, uwarunkowane tradycją czy obecnie panującą modą, a także ukształtowane przez stereotypy lub działania marketingowe. Każdy okres w dziejach ludzkości wyznaczał p ewne trendy nie tylko w for¬ mie podróży ale przede wszystkim w doborze jej celu: średniowiecze oglądało wędrujących rycerzy, kupców trubadurów lecz nade wszystko piel' grzvmów zmierzających do lerozolimy Rzymu Loreto czy Santiago de Comoostella Renesans to czas wielkich odkryć Peopraficznych ale również początki podróży do uzdrowisk Oświecenie to począiKi pourozy uo uzurowisK. o ś w i e c e n i e okres nonnlarvzacii C r a n d T o u r — n o d r ó ż y edn karyinei R o m a n t y z m n r z y n i ó s ł fasrynarie dzika nr/ d i" Dezposrednim b n ' J „ I z\ nią W kontaktem, L nr kr rn tym r m przyrodą 7 samym pierwsze wycieczki za miasto i w góry, jak również zainteresowanie historią, szczegól­ nie tajemniczymi ruinami, odwiedzanymi najle­ piej pod osłoną nocy. Wiek A l A byt świadkiem europejskiej ekspansji kolonialnej oraz przyniósł 73 74 Ibid., s. 226. Ibid., s. 75. �50 B o ż e n a Kilian początki turystyki masowej, będące rezultatem między innymi rozwoju kolei, organizacji Świato­ wych Wystaw oraz w drugiej jego połowie ugrun­ towania się kapitalizmu, popularyzacji podróży do uzdrowisk i letnich kurortów nadmorskich i zimo­ wych górskich . 75 Powszechne przekonanie dotyczące tego, co warto, można, a nawet trzeba zobaczyć, nieobce jest również turystom współczesnym. W wieku XXI, gdy turystyka stanowi jedną z najbardziej znaczących i dochodowych gałęzi gospodarki światowej, wybór celów podróży jest nieograni­ czony - możliwa jest nawet turystyka kosmiczna. Analiza motywów skłaniających turystów do podejmowania takich, a nie innych wyborów prowadzi do stwierdzenia, że każdy wybór uwa­ runkowany jest wieloma czynnikami. Zależy nie tylko od osobowości i preferencji poszczególnego turysty oraz jego sytuacji finansowej ale także wielu elementów zewnętrznych, takich jak pro¬ cesy konstruowania atrakcji turystycznych, powszechnej świadomości co do ich wartości, a także szerzenia sie wśród turystów określonych trendów Niejednokrotnie wybór celu podróży zależv od podatności turvstv na w p ł v w dzia łań marketingowych o r o r n u i L c h poszczególne miejsca iako atrakcyjne turystyczne cele Cheć nochwalenia sie kolebom i nracv wakaciami i i a k i m ś konkretnym mieiscn wvdaie sie hvć dość p 75 z hn S r n ż t kt'r h b r nie zawsze są aż tak oczywiste. W momencie rozpowszechnienia turystyki na masową skalę podróżujący zapragnęli zdystansować się od tłu­ mów oblegających najbardziej znane zabytki. Tendencje antyturystyczne, które się pojawiały, przybierały różne formy - wykształcenia bardziej wyrafinowanej świadomości, dotyczącej wartości poszczególnych atrakcji, starannego wybierania celów czy wreszcie zejścia z głównych turystycz­ nych szlaków, mające na celu zobaczenie tego, co niepopularne, niedoceniane, zwyczajne czy wręcz brzydkie. Dotarcie na końce świata, gdzie, według turystów i miejscowych, nie ma abso­ lutnie nic ciekawego, stało się celem niejednego podróżującego. Antyturystów przyciąga pustka szara rzeczywistość zwykłe blokowiska czy ulice -raczej ludzie niż miejsca. Takie podejście może oznaczać że podróż wcale nie musi odbywać sie do miejsc bardzo odległych i warto docenić to co znaiduie sie na nrzvkład w sąsiednich mieisco' wościach lub nawet w innej niż zamieszkiwana nrzez tnrvste części miasta 7 newnościa otwiera nowe możliwości noszerza i rak inż bardzo sze r , , f | ' P r n • J , n r n i ln _ roki Katalog miejsc stanowiących potencjalne cele podroży ^hoc w powszechnym mniemaniu wszystko zostało jakiegoś juz zbadane i opisane, ciągłe można dokonać wielkiego osobistego odkrycia. Każda podroż staje się do tego dosko­ nałą okazją dlatego ludzie naturą których - jak pisał 1 rzecławski - jest pielgrzymowanie, zawsze będą podróżować. Szczegółową historię podróży przedstawia W. Lóschburg w swojej książce: A History ofTravel, Die Edition Leipzig,Leipzigl979. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a The 51 Ends of the World: On Destination Choices In the article the author attempts to analyze the factors influencing choices of travel destinations. At the time of the Great Discoveries of 15* and 16* centuries people reached the farthest edges of the world. Although there are no longer white spots on the map of the world, people have never stopped travelling. Motivated by curiosity, tradition or fashion they went to other countries to complete their education, as during 18 century Great Travel, to escape the restrictions of the morał code of conduct, as the British of the Victorian era, or to relax, as the contemporary tourists mainly do. The change of motivations of the undertaken travels has influenced the choices of destinations, and so, for the Enlightenment traveller the major destination was Italy, seen as a handbook of history, art and culture; Romantic travellers visited mainly Switzerland, where dangerous and mysterious mountainscape could be encountered, whereas contemporary tourists head for acclaimed attractions. Those who wish to differentiate themselves from the mainstream of travellers choose destinations seemingly unattractive. Anti-tourists, as they can be called, wish to reach places from where - as it seems - there is "no way back". These are forgotten ends of the world where in common understanding there is nothing to see. But very often it turns out that even that nothing' is filled with something meaningful and, eventually, it becomes a destination bearing a real significance. th 1 (19) P019 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db55e1dca3e48720442f62158f3cf196.pdf 9ead0a1b2e6aa8251615a0d818a480c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3000 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2804 Title A name given to the resource Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.54-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kirchner, Agnieszka; Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności) Agnieszka Kirchner Magdalena Radkowska Matka Boska Szkaplerzna Do Widz pojechaliśmy poszukiwać fragmentów apokryfów, ludowej religijności, dawnych tradycji. Na miejscu jednak bar­ dziej inspirujące i ciekawsze okazały się dla nas opowieści o ko­ smitach, planetach i współczesnych uzdrawiaczach. W oparciu o doświadczenia białoruskie były zbierane materiały w Polsce na Łemkowszczyźnie. Pozwoliłyśmy sobie je porównać, gdyż oba te tereny charakteryzuje wielowyznaniowość i wieloetniczność na styku różnych tradycji. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że zjawiska przez nas opisywane dotyczą w ogóle kultury współczesnej i mogą (powinny?) być rozpatrywane w znacznie szerszym kontekście (nie będzie tu mowy chociażby o New Age i ponowoczesności - słowach kluczach przy opisy­ waniu współczesności). Raczej postaramy się zasygnalizować pewne problemy i przedstawić bardzo ciekawy, naszym zda­ niem, materiał. W krajach dawnego Związku Radzieckiego propaganda ko­ munistyczna starała się ugruntować ateistyczne spojrzenie na świat, przeciwstawiając je tradycyjnej postawie religijnej i fawo­ ryzując jedynie słuszny światopogląd - ateizm naukowy. To oczywiście nie pozostało bez wpływu na kształt religijności i światopoglądu tamtejszej ludności. Ateizm i komunizm niewąt­ pliwie zachwiały tradycyjną wiarą. W ciągu ostatnich lat na tę już zmienioną religijność nakłada się współczesna, popularna, pseudonaukowa wizja świata. W warunkach białoruskich, gdzie sytuacja zawsze była skomplikowana wskutek istnienia obok sie­ bie wielu wiar i wyznań oraz brak kościoła narodowego, problem jest jeszcze bardziej złożony. Niektórzy czują się zaniepokojeni lub bezradni wobec sprzeczności, dysonansu między tym, co utarte, tradycyjne, a tym, co nowe, związane z ateizmem nauko­ wym, sekularyzacją i próbą racjonalnego ogarnięcia rzeczywi­ stości. Z drugiej strony wydaje się, że część osób dobrze funk­ cjonuje łącząc wybrane elementy sprzecznych systemów świato­ poglądowych. Właśnie z panującego do niedawna ateizmu marksistowskie­ go -jak dowodzi Jan Jarco (1993:65) - wywodzą się dwa prze­ ciwstawne ruchy: pierwszy oznacza powrót do prawosławia, dru­ gi - silniejszy - prowadzi do świadomości amorficznej, eklek­ tycznej. Z tą drugą postawą (wydaje się charakterystyczną dla zjawisk przez nas opisywanych) wiąże się pojęcie „chrześcijan w ogólności", czyli chrześcijan bez przynależności wyznanio­ wej. „Fiłatow i Furman - pisze Jarco - odnotowują szczególną 54 kategorię ludzi o jak najbardziej nieokreślonym, eklektycznym światopoglądzie, o zawyżonym zainteresowaniu wschodnimi doktrynami religijnymi, spirytyzmem i współczesną paranauka i parareligijną mitologią budowaną wokół parapsychologii, UFO itd. (...) Wzrost światopoglądowej nieokreśloności, światopoglą­ dowej entropii związany jest z nowym etapem procesu dedogmatyzacji i wzrostu tolerancji światopoglądowej. Występuje wszę­ dzie na świecie, ale w Rosji przybrał największe rozmiary." (Jar­ co 1993:64, 65). Wraz z upadkiem komunizmu otworzył się rynek dla zacho­ dniej i rodzimej pop-kultury. Wcześniej zarówno prasa, jak i te­ lewizja, jako świetne narzędzia propagandy, były bardzo łatwo dostępne, w zasadzie darmowe, a to wytworzyło pewne przy­ zwyczajenia i - co za tym idzie - podatność na nowe autorytety. Temu, co widzi się w telewizji, słucha w radiu i czyta w gazecie, nie sposób nie wierzyć. Bo po radie oni nie skłamaliby. W wy­ powiedziach można zaobserwować ciągłe powoływanie się na media, a prawdziwość treści przekazywanych przez rozmówców jest legitymizowana ich pochodzeniem z telewizji czy prasy. Te­ lewizor spowodował, że młode pokolenie przestało wierzyć w „zabobony" i przesądy, zna prawdę. Kiedyś to dzieci straszyli, a jak to teraz dzieciom, jak one to wszystko po telewizoru wie­ dzą?'• A może prosto ludzie już nie zwracają uwagi. A tak daw­ niej, a teraz naczyta się, napatrzy się tych filmów... szwarcenegerowych i tam dalej (1. 58, Karasino). Oglądając brazylijskie se­ riale (np. bardzo popularną „Tropikankę"), ludzie obcują z „raj­ ską rzeczywistością". Telewizja staje się uświęconym profan Dawne autorytety inspirują się mediami. Ksiądz cudowne wy rżenia pseudoracjonalizuje i na pytanie o sny, w których wys pują postacie świętych odpowiada: Święte!!? Co się może świę­ tego śnić. Psychoanaliza! Sni się człowiekowi to, co przeżywa, ta, co w głowie nosi, to, co w sercu. Dawne wątki biblijne, atrybuty tradycyjnej wierzeniowości, zostały zaadaptowane do współczesnego świata. I tak na przy­ kład chleb św. Agaty używany jest teraz jako apotropeion w sa­ mochodzie czy talizman na przejściu granicznym. A ja dzieciom łożę w sumkie, żeby na granicy nic nie zabrali. Znane wierzenie i o tym, że krew chrześcijańskich dzieci służy Żydom do robienia I macy, teraz kojarzy się z problemem transplantacji: Za granią sprzedają, potem wybierają tam to serce wybierają, to liokki wy­ bierają, to potem przesadzają dla kogo. �w sposób „zracjonalizowany". Moce uzdrowicielskie zawdzię­ Szczególnie wyraźne na tych terenach wydawało nam się łą­ cza nie tylko znajomości słów zamów, ale - jak sam twierdzi czenie sprzecznych kategorii, nakładanie się działań z różnych pomagają mu w tym zdolności bioenergoterapeutyczne. Żarnowa kontekstów. Przykładem może być tu chirurg, który zamawia więcej pomaga, chyba że żarnowa też. Ale trzeba mieć i biopole; różę, pielęgniarka-szeptunka twierdząca, że jej moc pochodzi od każdy człowiek ma w sobie energię, ale tylko niektórzy na tyle di«bła, dyrektor „miedinstituta" w Grodnie potrafiący wróżyć silną, żeby przekazując ją drugiemu człowiekowi, mogli go wy­ z ręki czy też nauczycielka przepowiadająca przyszłość z kart. leczyć. Chory czuje działanie biopola: Jak mnie dotykała (szepZwłaszcza w przypadku wróżbitów powtarza się opinia, że po­ tunka), to tak samo jako i grzałka goronco takie wot i ciepło od siadają pewne wykształcenie, wiedzę książkową - o wsjo tam napisana, jest takoje w naukie daże, nie tylko w religie (staroo-rąk, gdzie tam jej renka (...) urodziła się z taką siłą. Popularny znachor Czumak, który leczy za pośrednictwem brzęd.). Inaczej jest w Polsce, gdzie kategorie naukowe i religij­ telewizji, wydaje się praktykować nową koncepcję leczenia bio­ ne traktowane są w znacznym stopniu alternatywnie. energią, jednak posługuje się tradycyjnymi magicznymi techni­ Wielką estymą cieszą się naukowcy, zwłaszcza amerykańscy, kami: zamawia „na maśle, na wodzie" itp., a oprócz tego: tylko wraz z wszystkowiedzącymi komputerami. Często nasi rozmów­ cy powołują się na to, radziecka nauka dokazała, chociaż czasem cicho coś powtarza, jakieś słowa, widzę, Że ustami on coś prze­ mawia. Przemawia i tylko tak o, ręcami -to w jedna strona od­ jej osiągnięcia bywają kojarzone z partyjnymi zebraniami „za za­ prowadzi, to w druga, takimi o ruchami. Okazuje się, że on coś mkniętymi drzwiami", ze spiskowaniem, z wiedzą tajemną. Tak od siebie oddala, czy to przez telewizor posyła wszystko na ta potem na partyjnym sabraniu powiedzieli, że to był NŁO, z dru­ woda i ten krem, czy prosto, on oddala te wszystkie choroby od giej znaczy, planety. To tylko na partyjnej sabraniu, tajnej - pomedziali. A tak wszystko u bolszewików było tajna (Opsa). Nau­siebie. To coś - jak się dowiadujemy później - jest bliżej nieo­ kreśloną energią. Zarówno Czumak jak i Kaszpirowski uznawa­ kowcy wydają się posiadaczami jakiejś wielkiej tajemnicy, ni są za uczonych: No tylko to, że oni uczoni, ten Kaszpirowski wręcz jedynej prawdy o każdym z nas i o całym świecie. Mają onże to wracz, on jak to mówi się psichołag. No i on musi uczył nie tylko wiedzę, ale także przywileje, nawet w związku z prze­ się, i coś u niego objawiła się i on zaczął tym magnesem, tym widywanym rychłym końcem świata. Współcześni naukowcy czym uzdrawiać ludzi. Czumak bywszy żurnalistom jak rozpo­ budują wielki statek, który ma ich uchronić przed kolejnym po­ wiadał. No a potem, jego ktoś to nauczył, dla jego coś przeszło, topem. W przeciwieństwie do sytuacji Noego, to nie pobożność o ta uczoba, nauka. I on zaczął tym zajmować się i widzieć, że to ratuje uczonych, ale nauka i pieniądze. No to teraz w Leningra­ dzie robią, ten karabel duży, że to pól Leningrada może zmieści. zaczęło pomagać, no i zaczął lieczyć ludzi. Nasuwa się przypu­ A ta Sybilia powiedziała, przed końcem świata zostaną ludzie, no szczenie, że szeptun tradycyjny i telewizyjny to ta sama postać to-tylko uczone i same bogate (...) Tak, ot karabel budują, ale w odmiennych kontekstach kulturowych. Wiele zjawisk - wyda­ ja tylko ot mówię, jeżeli te wody nie zejdą znowu w okiejan, to onwałoby się, nowych - zostało tylko przybranych w nową termi­ (uczony - A.K, M.R.) jak zeżre wszystko to, co miał na karabliu, nologię, nałożoną na starą siatkę wierzeń i poglądów. W Polsce różnica między klasycznym a współczesnym zamawiaczem to też musi umierać, prawda. Jeżeli oklejany, wszystka ziemia za­ lana będzie". Koniec świata naukowcy mogą też przetrwać dzię- tkwiła w przynależności tego pierwszego do przestrzeni sakral­ kirakietom. „Potopy żesz bywały ranie (...) O teraz puszczają oni nej: zamawiacz dysponuje mocą, przypisywaną łasce Bożej, bio­ te rakiety, to wot jeżeli bendzie wojna, to kto bendzie tam u ra­energoterapeuta - bioprądom, wykorzystywanym dzięki wiedzy świeckiej. W Widzach nowe nazwy nadawane dawnym pojęciom kiecie, to może astać. (staroobrzęd.) zyskały wymiar sakralny, podobnie jak nauka i książki. Wielką ufnością, w stopniu nieporównywalnym do przykła­ Jak już wspomniałyśmy, zdolność uzdrawiania Kaszpirowdów znanych z Polski, ludzie darzą to, co napisane. Ciągłe powo­ skiego jest oceniana w kategoriach wiedzy książkowej. Dzieje ływanie się na książki, gazety i czasopisma może się wiązać się tak również dlatego, że umiejętność posługiwania się hipno­ z wiarą w tajemną, niedostępną Księgę, która zawiera wszelką zą, którą wykorzystuje Kaszpirowski podczas swoich seansów, mądrość. W Widzach bardzo ważną rolę przypisuje się czarnym jest traktowana jako wiedza wyuczona. Mówili, że gipnozy (...) książkom posiadanym nie tylko przez czarowników. Liczne są gipnotyki te (...) że oni jakości nie od Boga, oni jakby to robią, opowieści o znalezieniu u kogoś w domu takiej magicznej księ­ ale od diabła(\. 90). Hipnozę przypisuje się więc raczej mocy gi z białymi literami na czarnym tle, która posiada moce sama diabelskiej niż boskiej, zapewne dlatego, iż siłę wzroku łączy się w sobie i każdy może je uruchomić. Niejasna jest relacja, w ja­ z cechą zwyczajowo określaną mianem drennych oczu (które kiej pozostaje ona do Biblii, ponieważ nie stanowi jej prostego jednak szkodzą, a nie leczą). Nie bez znaczenia jest też tradycyj­ przeciwieństwa. Ten kulturowy archetyp księgi może mieć ne kojarzenie wiedzy książkowej z diabłem. wpływ na dzisiejszy autorytet słowa pisanego. Jednym z jego przykładów jest popularność metod leczenia „wyjętych" prosto Nową odpowiedź na to, dlaczego nie każdemu choremu po­ z różnych gazet, np. urynoterapii, (a mocz wszystkie mikroby od­ magają niekonwencjonalne sposoby leczenia, dostarcza pojęcie dziela, oczyszcza wszystkie pola), która chociaż jest metodą tra­ autosugestii. Żeby zostać uzdrowionym, trzeba w to głęboko dycyjną, współcześnie została spopularyzowana przez prasę. wierzyć. Przekonanie takie jest sprzeczne ze zwyczajowym deMamy też do czynienia z zaklęciami drukowanymi w gazetach, terminizmem, który uzdrowienie wiąże ze zdaniem się na bożą czego nie spotyka się raczej w Polsce. Ta tradycyjna wiedza, wolę: Którzy mówią, że pomaga, czy to może człowiek sam w sie­ przekazywana do tej pory w tajemnicy z pokolenia na pokolenie, bie wmusza. A ja to jakoś nie. A najlepsza sprawa niczym nie drukowana w gazecie nie traci swojej mocy, może nadal poma­ przejmować się. Jeśli co człowieku boli przecierpieć. (...) Ja po gać i leczyć. Dwudziestojednoletni rozmówca, uczący się obe­ radiu słyszałam to, że ludzie dużo mówili „Nie trzeba dużo obra­ cnie w katolickim seminarium w Grodnie, zamawiania nauczył cać się do doktorów, jeśli co boli przecierpieć i zdać się na bożą się od baby Daszy (podejrzewanej przez sąsiadów o czarnoksięwolę, i sam siebie nie rozstrajać, i liczyć, że to wszystko przej­ stwo), a także ze współczesnej literatury popularnej z zakresu dzie, i że będzie zdrowy." No i tak to jest. Podobnie w Polsce: czarnej magii i medycyny ludowej. Teraz leczy ludzi szepcząc, w większości to bym powiedziała, że wiara leczy ludzi, jak ktoś a także umieszcza znane mu zamowy w dwutygodniku Tałaka. uwierzy mocno w coś, to i terapeuta pomoże, i lekarz pomoże. Magiczne działanie szeptunów godzi się w świadomości naszych Spopularyzowanie informacji o innych planetach, o tym, że rozmówców ze współczesną wiedzą naukową. Inny widzki zaZiemia jest tylko częścią wszechświata, zmieniło wyobrażenia mawiacz, cieszący się dużą popularnością (bardzo ładnie zama­ przestrzeni. Tradycyjna koncepcja innego świata zderza się z no­ wia), interpretuje stosowane przez siebie tradycyjne metody wą, „masmedialną" wizją życia pozaziemskiego. Współczesne 2 55 �dycyjnej, spójnej wizji świata do nowej, niejednorodnej kreowa­ nej przez ateizm naukowy i science fiction, implikuje jej eklek­ tyzm. Nie ma to jednak większego wpływu na wizję Boga isto­ ta, teigi Twastejf. i k . •assieRiiSłŁ, «adaL ^ «astas», v centom wszechświata. Domowe ikony modlitewne hipotezy istnienia równoległych s'wiatów we wszechświecie łą­ czą się z bardzo konkretną lokalizacją Piekła, Nieba i Czyśćca na innych planetach. Niebo, Piekło „to drugie kuli ziemskie będą. A już i teraz jest. A jak. Myślicie, że nasza jedna ziemia? Pewnoż (ludzie tam - A. K. i M. R.) żyją. U nas będzie koniec świata, a na drugiej kuli będą żyć. Wot tak przedstawcie sobie, że nie ma nigdzie końca. Nigdzie końca nie ma. To co? To wszystko puste? No pewnoż jest jeszcze (...) ile może tysięcy kul ziemskich. I róż­ ne ludzie może żyją. Ja tak myślę. (...) Tam gdzież i niebo jest... W części jakiejś tej... Jest gdzieś i piekło... I kuli ziemskie też jest. Skąd tu (...) te innopłanecianie. (...) Skąd oni? Myślę, że z dru­ giej ziemi gdzieś przylatują". „Przestępstwa zrobił (człowiek) wielka, za to jego Pan Bóg z Nieba przepędził na nasza płanieta. Nasza płanieta była sama straszna, sama paślednia. Takich płanietow jak nasza może setni jest, i słońce swai jest i łudzi żyją tam. Uż nauka dakazuje, użAmerykańcy widzieli ludzi na płanietach. Zapuskają sputniki, to wszystko uże, przez lat prędko pole­ cą aparatury amerykańskie, ruskie. Moskwa też aparatury moc­ no dobre zrobili, wot. Znaczyt (...) między tych płaniet będą la­ tać, będą fotografować, żeby człowieka znaleźć!' Poprzez zwerbalizowanie i nazwanie swojej nowej wiedzy, współczesny „widzki człowiek" oswaja ją, dopasowuje do spo­ sobu dotychczasowego myślenia. Pomagają mu w tym nowe au­ torytety oraz wyniesiony z naukowego ateizmu i innych współ­ czesnych prądów ideologicznych (których wynikiem jest m.in. sekularyzacja czy tendencja do bycia „chrześcijaninem w ogól­ ności") sposób racjonalizowania wszelkich zjawisk w świecie, często przybierający charakter pseudoracjonalizacji, wręcz kary­ katury naukowości. Także wśród mieszkańców polskiej wsi pytania o kosmos bu­ dziły pewien niepokój, ludzie nie mogli poradzić sobie z pogo­ dzeniem wiedzy o innych planetach z tradycyjną wizją świata rządzonego przez Boga: Na pewno we wszechświecie nie jeste­ śmy sami. Poza tym - co my wiemy o wszechświecie, nic, nasza religia tylko ma się z Panem Jezusem do Ziemi, ale do innych planet to się nie odnosi (...) My swoją naukę, swoją religię mamy tylko odnośnie do Ziemi (1. 35, Myscowa). Rozmówcy starali się rozgraniczać naukę wobec wiary, niepowodzenia wprawiały ich w duże zakłopotanie, poczucie niezrozumienia otaczającego świata. Nie wiem w co wierzyć(...) Nie wiem, jak to pogodzić. Ra­ czej zawieszali sądy, niż ustawiali się po którejś ze stron. W Wi­ dzach wydaje się to mniej problematyczne. Oczywiście, nie twierdzimy, że przed mieszkańcem Widz nie otwierają się żadne tajemnice i na wszystko ma gotową odpowiedź, natomiast nie­ wątpliwie tak wyraźnie nie oddziela wiedzy nowej - naukowej (czy pseudonaukowej) - od tradycyjnej, raczej stara sieje pogo­ dzić, rzadziej negować jedną z nich. Ta próba zaadaptowania tra­ 56 wiony w konkretnej, namacalnej przestrzeni. Na pytanie o to, gdzie się znajdują, rozmówczyni odpowiada: To jest... płanieta nasza bardzo duża, to jest któraś z gwiazd, może która blisko słońca, może która dalej od Słońca, to nie ma tak, że to znaczy się piekło, nam kiedy to mówiłi, że to smoła gotuje się, kto ich wie, ale tylko to jest płanieta. Bóg fizycznie zlokalizowany w nowej, rozleglejszej prze­ strzeni, jest teoretycznie osiągalny; możliwość dotarcia do Nie­ go ogranicza z jednej strony jeszcze niedoskonała technika, z drugiej - On sam. Bóg karze za zbytnią ciekawość, ponadto wydaje się, że jeszcze nie jesteśmy przygotowani na dotarcie do Niego. Gagarin nasz dabierałsja i nie doleciał i rozbił. I dalej jeszczo adin leciał (...), ale tam widzieli (...) jakich to ludiej po dwa metry toż pisałosja, toż objaśniali! Toż naleciesz do tych ludiej, szto ani po dwa metry na niebie, toż Pan Isos był. (...) Gagarin widział! Pa dwa metry ludi, tak hawarił, takoj czieławiek po dwa metry, no Isos Chrystus nie dał jemu dolecieć...(staroobrzęd.). Dla innej zaś kobiety wielką karą za loty w kosmos są mrozy w Ameryce: te Amerykany, oni lecą, lecą w kosmos, nie wiado­ mo gdzie dobierają się, aż im tego roku było, ile ich pomarzła już A tam, że wiek nie było mrozu w Ameryce. (...) Taka kara Pan Bóg dał: „Że wy latacie do Nieba, chcecie już mądrzejsze od Boga być! A wot macie! Zatrzymajcie jak wy mądre, lecicie wszędzie, i zróbcie i nie puście tego mrozu." Przeciw Boga nigdy nie moż­ na nic robić i powiedzieć. Że Bóg Ojciec co zechce to i będzie. A już oni wysokości wiele, wyżej i wyżej chcą, dostać tam, uznat wszystko (staroobrzęd.). Amerykanie są zatem bohaterami adap­ tacji biblijnego wątku Wieży Babel. Za pychę, chęć przechytrze­ nia Boga i dosięgnięcia Go grozi surowa kara. W Widzach wspominają o dwumetrowych ludziach żyjących na innych planetach, co pokrywa się z relacjami o kosmitach, którzy przylatują na Ziemię. W tradycyjnej koncepcji pogarsza­ nia się kondycji człowieka mamy podobne opisy dotyczące ludzi dopotopnych, którzy silniejsi byli, zdrowsze byli, rostem więhze. (Współcześnie uzasadnieniem tego stanu rzeczy jest pseudoracjonalizacja potwierdzana odkryciami archeologicznymi: Byli bardzo mądre (...) Ot jeszcze dotychczas wszystkie te rozkopii (...) jednego razu to po bialoruskiem mówili, że przy rozkopkaá (...), że w Emiratach, że coś oni tam kopali takiego, to odkopali, Że noga człowieka tylko do kolana, ale to całe kości to odkopali, że do kołana człowieka półtora metra. To jaki był człowiek? Ko­ smici kreowani są na istoty doskonalsze od Ziemian. Co prawda mówią niezrozumiałym dla nas językiem, ale są uprzejmi w s' sunku do ludzi (dają prezenty, kłaniają się), wyglądają zdrowo zdrowe łudzie jak nasze, a co najważniejsze posługują się wy ko rozwiniętą techniką. A jak pięknie (...), wsio awtamatika, j szczo nasza płanieta będzie tysięcy lat uczitsa, wsio awtamati W relacjach osób uprowadzonych przez UFO tamtejsza rzeczy­ wistość przypomina klasyczny Raj. Jest tam wspaniała przyroda, ale też bardzo wysoka technika. W gazecie napisali, jak jedna kobieta, jak ją tam zabrali i trzymali ją dłuższy czas. (...)/ mówi­ ła tam, że bardzo jest ślicznie na tamtej planecie, tam bardzo du­ żo zieleni, łąki takie zielone, drzewa bardzo śliczne. (...) Rozpo­ wiadali tutaj nawet i po telewizoru, że u nich taka rozwita tech­ nika. (...) Oni spuszczają się na Ziemię. Kosmici łączą rozwi tą technikę z zachowaniem równowagi w przyrodzie, gdy czasem na niedoskonałej Ziemi wynalazki techniczne powodują katastrofy ekologiczne: Teraz jeszcze po radii słyszała, że syren] byli. Ale teraz nie ma, wymarli. Za to, że zatruta te morze. I wo­ da taka niedobra (1. 90). Dotyczy to także innych stworzeń: ił �jest tych bożych krówek, ale teraz już mniej. U nas atom wytruł.tłość, blask i ogień. Co tam tak światło, mocno? Miesiąc tak świeci, ni tak? Patrzę a sztota, a talierki. Cały dom oświecony, Choroby nowotworowe, duża umieralność niemowląt, wady roz­ ajajaj. (...) Ale po drodze pochodzili, pochodziła wielka taka tawojowe u dzieci interpretowane są jednoznacznie jako znaki za­ lierka, jak nazywają się, a światłosz - ajajajaj, a droga oświeco­ powiadające koniec świata. No, tak teraz u nas. Atomna stancja tutaj lo, za jeziorem (chodzi o elektrownię w Ignalinie - A. K. na. (...) No tak jak świet, no jak ogień. Światło, jak niezmierono i M. R.), jeżeli zerwie się, to i nam koniec świata. W Czarnopolu światło, ajaj. Wot, jak tedy jak talierka widziała, wszystko co lem, Czarnopol, jak zerwało się to jak niektóre zostali się żywe,wielkie latają, mówią. Dla nas (badaczy!) UFO i jego przestrzeń lo rak ich zjadł. A już potopem (Bóg) karał ludzi (...) I teraz tak- chociażby z racji swojego naukowego (czyli profanicznego) ro­ dowodu - nie jest jednak pełnym sacrum. Przypomina nam ra­ samo - i wichry rozmaity, i burzy, wojny te. To tam wypalili, wy­ strzelali, no pewnoż kara Boża (Karasino). Jest to kolejny przy­ czej uświęcone profanum. Zdajemy sobie jednocześnie sprawę z tego, że niemożliwe jest opisanie i zrozumienie doświadczenia kład adaptacji wiedzy o współczesnych zagrożeniach cywiliza­ sacrum, jego sensu możemy się tylko domyślać. Nie wyklucza­ cyjnych do tradycyjnej koncepcji upadku człowieka i świata. Oni (ludzie kiedyś - A.K. i M.R.) nic nie mieli tylko siekiery. I dzie­ my jednak, że spotkanie z NOL może być takim właśnie do­ ci wyhodowali i wnuki. I na nic nie chorowali. A za co? Za to, żeświadczeniem. sterylna, czysta powietrza (...) czyste jedzenie, ni chemii, ni nic. Gazety i telewizja zapewniają stały napływ „opowieści niesa­ A jak ten samolot, to oni od razu zachorowali grypem, jedzeniemowitych", które przeważnie są kategoryzowane jako cudowne. juislabe, tak to raniej nie było chorób (...) wszystko teraz nowe Ja liczę, że to więcej jest cud święty, a co tam nauka dokazuje to Spidy pojawilis się. Ona niewyleczalna tak jak rak. Współcze­jeszcze nic nie dokazali. Było tam jeszcze opowiadanie, ja to sły­ szał sam, nu, gdzie dokładnie, może w Indii to było. Metieorit śnie Bóg karze ludzi również za grzech rozpusty, zsyłając na upał z nieba, wielki, strzęsienie ziemi było, zostało się jezioro na nich AIDS, niczym ognisty deszcz na Sodomę i Gomorę (Sznajtym miejscu wielka, wzgiebili się na mogiłkach nagrobki, idą lu­ derman, 1994). dzi może 50. W szmatach, roztrzepane już, pogniwszy. Jeden mąż Kosmici obserwują nas z góry, jak wszechwidzący Bóg. Ich poznał żonę swoją. Żona 4 lata temu pochowana była (...) I oni intencje są dobre i czyste: Mc oni nie robią drennego, tak może iodBoga? Nic drennego oni nie robią. (...) Zabierają ludzi, kie­ do tego jeziora szli, no jak cienie, tylko szmaty. No świadków pi­ dy chcesz jechać, lieczyć, że będą. Ale kto tam jechał, tak an i nie sało się, że może 500 widzieli. No poszli na cmentarz Na cmen­ pamięta. Jak widzisz o, zrobiono. Wizyty składane na Ziemi tarzu nie kopane nic tylko wzdybione ziemia, jak dusze u człowie­ ku, ciało uszło (Białorusin). Ta sama historia powtarza się u in­ przez UFO są skojarzone z boską ingerencją. Kosmici mają nych respondentów. A wot, gazeta (...) Znaczy jeden ereksponudział w antropogenezie, co jest przywilejem sacrum: No o pierwszych, to jak to mówią Adam i Ewa. Ale to jeszcze nie sa­ dent (...) on szedł i zobaczel jak rakieta jakaś padła koło cmen­ me pierwsze, to wszystko tak było, ale o, jak teraz, to, że te farel­tarza, koło mogiłek. No i z tej rakiety, ja nie wiem czy ta rakieta ki co latają, syn był tam w Ameryce, to mówił, że w Ameryce ma­ miała siłę czy co. (...) Wszystkie te powstawali, na mogiłkach ją tam złowionych, tych ludzi z Kosmosu (...)To mówią, że ta cy­ Z grobów (...)! jak ta rakieta spadła, (...) zaczęli iść z mogiłek lu­ wilizacja, to od nich zasilona. Objawiają swoją moc współcze­ dzie rzędem. Ale mówi: «Idąjak do jeziora, jezioro jakby tam by­ ło i przepadają tam w jeziorze. Ale idą tak rozmaite, i niedawno śnie w pewnych niezwykłych zdarzeniach. A teraz u nas mówią, Że na Ukrainie już o, patrzyli, że jedna przyszła rodzić i czesna, pochowane, ubrania jeszcze całe, niektóre tylko strzępy, a nie­ Że ona nie spała z mężczyzną, a przy połogu. Jak to jest? I oni które tylko kościotrupy takie idą.» (...) Zobaczyli na mogiłkach przyznali, że ona rodziła z tych kosmonawty, z tych z Kosmosu. tylko same jamy i groby, a ludzi nie ma. (...) Puste groby. A gdzie (...) I teraz tam zaczęli patrzeć, że siedem takich naleźli. Siedem te ludzi? (...) To, to w gazecie, tak ja i księdzu dawała i księży takich dziewcząt naleźli. Że oni żadnego z mężczyznami nie mie­ czytali, i teraz musi u ich gazeta jest ta. On sam nie wie, sam nie może powiedzieć (Opsa). Meteoryty, a tym bardziej rakiety po­ li (kontaktu), a rodzili. chodzą z przestrzeni pozaziemskiej, co na poziomie semantycz­ Rudolf Otto podkreśla istotną inność sacrum w stosunku do nym pozwala je identyfikować z przestrzenią sakralną. Tym bar­ wszystkiego co świeckie, a także jego ambiwalencję: sacrum za­ dziej że miejscem inwazji owych „przedmiotów spadających razem fascynuje i wzbudza trwogę (1968). Tak też jest w przy­ padku UFO: Dwa traktaństy były w polie. Wot, widzit, gdzie ta z Nieba" jest cmentarz - będący w tradycyjnej wierzeniowości toie, apuskajetsja sa świetam, no takaja w rodzie tarielki. Upali miejscem granicznym, przynależnym jednocześnie do świata ży­ na ziemliu i traktaryst, katory schawałsia - tot nie aślepł, a ka­ wych i umarłych. Inaczej rzecz się ma w przypadku zdarzeń tradycyjnie klasy­ tary był u traktorie - tot i aślepł. I patom podniałsia etat tariełka (...) Za Postawami, tak. /... aślepł etot traktaryst (...) ad etawa fikowanych jako cud. Odnawianie obrazów zawsze uznawane blaska. Tak, ad światła etawa (Białorusinka, prawosł., Koziany). Tremendum jest bezpośrednią odpowiedzią człowieka na do­ świadczenie sacrum. Sacrum ukazuje się człowiekowi jako naj­ wyższa wartość, na którą otwiera go jego zmysł religijny, albo wrażliwość. Ale sacrum poraża zmysły. Ono jest „totalne" (Ti­ schner, 1996:9). Rozpowiadali, że jakiś człowiek szedł. No i oni tak samo spuścili się. Oni jego uderzyli, że on tam (prawie) nie umarł. A potem oni tam jego uzdrowili. Wot. Oni bardzo takie rozwity naród. Tam toże oni leczą, prosto mówi, w tej chwili le­ czą. Nasze przykłady świadczą o tym, że UFO może być sklasy­ fikowane jako hierofania. A to w tych gazetach było napisane, łpo telewizoru pokazywali (...) jak oni spuścili się na błoto taki­ mi o, jak talerz. I teraz ludzie widzieli. Mówi: blask taki ogień pokazał się. Ipotem oni wyszli, to nawet (...) (ludzie) na te błoto wejść nie mogą, bo (...) lękają się. A oni idą i im nic. Tedy ludzie do nich przybliżyli się. Oni wzięli i polecieli. Wot. W opowie­ ściach o UFO charakterystyczne jest to, że jego „zstąpieniu" na Ziemię, tak samo jak objawieniom sacrum, towarzyszy świa­ Apokalipsa Staroobrzędowa 57 �ot Napoleon, Ganibał. Przez tyle lat, przez te set, przez tysięcy lat ta dusza się wcieli w tego człowieka teraz, ten człowiek też boha­ ter będzie. Ta sama dusza. Człowiekiem rządzi dusza. O prawdzi­ wości tej koncepcji ma świadczyć fakt, że potwierdzają kompu­ ter - nieomylny autorytet technicznej cywilizacji Człowiek rodzi się nie pierwszy raz na świat, on rodzi się kilka razy. Ot, moja córka, tam gdzieś, ot w tym Snieczkusie, tam jest jakiś kampiuter (...) To tam jest taki, który tam bardzo już wszystko wylicza, wy­ dziela tam wszystko. To już córce powiedział, że ona już siódmy raz rodziła się. Że ludzie te sama przeradzają się, tylko, że on tam nie pamięta czy co, ale oni przeradzają się. Wizja świata współczesnego mieszkańca Widz ma charakter kompilacyjny. Uświadamiana często niekoherentność opiera się na przemieszaniu i połączeniu elementów magii, religii i nauki w jej masmedialnej postaci. Pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzę­ dziem, które ma ocalić spójność świata. Zarazem odwrotną stro­ ną tego procesu jest - poniekąd - uświęcenie zjawisk należących do kategorii profanum. Religijność, która konstytuowała zwarty obraz rzeczywistości, i teraz ochrania go przed dezintegracją, ulegając jednak głębokiej metamorfozie. Współczesny „czło­ wiek widzki" dąży do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów. PRZYPISY Matka Boska Budsławska 1 było za wydarzenie cudowne. W zderzeniu z interpretacją, we­ dług której jest to tylko proces chemiczny, rodzi się sprzeczność, z którą trudno sobie poradzić. Niemożnos'ć jednoczesnego po­ strzegania takiego wydarzenia w kategoriach cudu i w katego­ riach pseudonaukowych pogłębia poczucie niespójności wizji współczesnego świata. Obrazy. Aha. To było tak, że odnawiali się. Teraz u nas w kościele przynieśli (...) i teraz Matki Boskiej obraz jest w Widzach, w kościele. (...) Adnawił się, nauka tam do­ kazywała, że tam jest takie materiały, substancje. Jaka reakcja idzie. Ja liczę, że to więcej jest cud święty, a co tam nauka doka­ zuje to jeszcze nic nie dokazali (Białorusin). Doświadczenie sa­ crum niełatwo poddaje się racjonalizacji, a próby podejmowane w tym kierunku kończą się czasem uznaniem własnej niemożno­ ści. Znaczenie odnawiania się obrazów może być zrozumiane tylko w kontekście sacrum. Odarcie zdarzeń cudownych z tego, co najważniejsze, co nadaje im sens, musi budzić niepokój i nie­ pewność. Dlatego też znany z gazet i wspominany często opis objawienia się Matki Boskiej na szpitalnym oknie zawsze jest zaliczany do cudów. Jedna z respondentek na pytanie o cud opowiada: Jak czło­ wiek umrzy to i postać tak jak słup stoi biały jak śnieg, z mogiłow (...) Jak słup, jak nierównując jak dym idzie do góry. Jest to znana pseudoracjonalizacja, często określająca to zjawisko mia­ nem „fosforu". Współczesna interpretacja zostawia fosfor w spo­ koju, a przedmiotem jej zainteresowań jest dusza. Interpretuje się ją jako ciało astralne albo energię. Ja wierzu, w człowieku jest dusza. No wot my siedzim żywe, prawda. Jakaś ci to eniergia to jest w nas, prawda, bio. Możet białagiczna jest. Człowiek zmarł, to jego futłar - ciało, a cości to z niego wyszło, eniergia gdzieści, nie może przepadnąć (1.58, Karasino). Jedna z rozmówczyń czy­ ta fragment artykułu o duszy z gazety: Czieławiek - wiecznoje, tonkoje tieło - dusza. Smiertne, astralne tieło. Riebionok eto gost w siebie - głosit narodna mundrost. Wschodnie koncepcje reli­ gijne cieszą się dużą popularnością, a szczególnie reinkarnacja rozumiana jednak jako indywidualna nieśmiertelność. Dusza wsila się, ot rodzi się, ja umieram, a drugi rodzi się, w jego wcie­ la się. Oczyszczona ta dusza. W historii pisze, tych wielkich było, 58 Brak dodatkowych informacji przy cytacie oznacza, że rozmówca jest Polakiem, katolikiem w wieku 60-80 lat, zamieszkałym w Widzach. Problem uczonych jako „narodu wybranego" podejmuje Jean-Bruno Renard w swojej książce Les extraterrestres. Une nouvelle croyance religieuse? Les Editions du Cerf, 1988. Dużo zawartych w niej analiz, m.in. dotyczących kosmologii jako typu nowej religijności i w ogóle synkretyzmu religijno-naukowego, można przyrównać do opisywanych przez nas zjawisk, które, jak zasygnalizowałyśmy na początku, mieszczą się w znacznie szerszym kontekście niż ten, jaki pokazujemy. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c74ddac19495e436ce6ab22a1af8ed.pdf 5392aa83ecf08cc1c19c74ff58236ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1908 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource architektura - styl narodowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1770 Title A name given to the resource Kazimierz Mokłowski (1869-1905) i jego stanowisko w sprawie tzw.stylu narodowego w architekturze polskiej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.105-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kitowska-Łysiak, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, nS3 MALCORZ.·1T.l l"::ITo\\·SI"::A-LYSIAI..:: LubLa KAZI:'vITERZ ~IOKŁOWSKI (1869 - 1905) I JECO ST:\NOWISKO W SPEA. \VIE TZW. STYLU NARODOWEGO .,.W ARCHITEKTURZE POLSKIEJ .,Schiller np. i Mickiewicz pokun\,:' się z literaturą ludu i w zbrata·;. U tym wytworzyli prawdziwe i wie]':, dzieła sztuki. Dlaczegóżby VI: ;.;2 świat, co odrodził poezję nie m;" być ożywczym j zbawczym dla chitektury?"' Franciszek Ksawery lVIartynows'-: Kazimi,'rz ;\'1oklowski ,.architekt i ~ocjalista" (jak napisał S~anisla\\' Elia~z Hadzikov,;ski w jednym z listów do Stani~ława '·Nicza ~) jest dzisiaj postacią niemal zapomnianą. A przecież u stulecia poprzedniego i na początku naszego był znany Ze' swych prac architektonicznych i l.Jadav,·czych, ja~.;: też (może o ni·!! Witkt2schyL:u zarÓWt;J w pe:;\'- \ F,·a:~('i.ąl'k Ksawery ;,Iartynow~ki (1848 -1896) historyk sztuki, etnogr~,; publicy.,ta: ;lutOl' licznych pr;ll:, \\' któ,'ych zajmował się krytykcl stanu współcz:~,[lej archiŁcktury i wskazywał sposoby poprawy sytuacji; pierwszy sfo'l'lTIuło',,;:,,: z"",auniellie p:llskicj architektury narGdo\\'ej. Przytoczony fragment pochodzi ',' F, K, :\1anYllO\vski. Zapoznane drogi It' SZWc!' polskiej, "Prze.gląd BibliograficznoA.:'chco!ogieZllY" 131. s. 170. Zob, też: A. K. Olszewski, Przeglqd koncepcji stylu ;".::r:oc/olOego Ie teoni orchitekturll polskiej przełomu XIX i XX wieku, "Sztuka i K.j't"ka" 195[1, nr 3 _.t: tam ąezególnie fragment: F, K, Martynowski, próba pos~<.-k:1l'ania nOl(:ego styllL (e architekturze llLdowej przy jednoczesnum uwzględnie,,;; .. u"chitektHry klasycznej, s, ~92 - 300. , Stnn:~ła\\' El:asz Radzikowski (18()3 - 19~~5) .. - lekarz, malarz, historyk, zna"',>. T;ltr i góLl],;zel.yzny; opublikował wiele prac, dotyczących przeszłości Tatr i P·;:i·hala: należal do \V~pólprilcowników ,.Ludu", "FamiGtnika TowaJ'zyslwa Tatrz:·,\sk:ego" i ..Prwgliidu Zakopia11skiego·'. Zob.: .J. Reychma-n, Ra.dzikowski Sta.nis'·, Ui F,;iasz Iw:1 l'n/ski Sloll'nik Biograficzny, t, VI, Wrocław Hl46 -1948,;, 229 - 21i o tak~e: Listy [) srU/lL zOKopioliskim (1892 -19'12), wstęp, komentarze, oprac. M, f,gidIo, Krakó\\' 1979. s, 39 - -lO (krótki biogram Radzikowskiego) i s, 39 - 147 (li<\: Radzikowskiego Jo S, Witkie\\'icza z lat 1896 -1909), Cytowane zdanie pochi}'.c· z: Radzikow:,ki. Li.sl do \Virkieleiczo z 1 IV 1901 r., przedrUk [w:) Listy .. " dz. ,;y:. e. 114. �106 Malgorzata Kit011·,<J..:a-Łysiak nej chwili nawet bardziej?) z działalności polityczno-społecznej :1. Ludoznawcy szanowali także jego aktywność i poświęcenie, z jakim podcjmu,wał inicjatywy i przystępował do badań nad budownictwem ludowym, Jego obszerny tom, poświęcony sztuce ludowej w Polsce, będący owocem powyższych badań, budził - po ukazaniu się w 1903 roku - żywe emocje 4, Ponadto miał Mokłowski własną koncepcjI',' odrodzenia architektury polskiej, był pionierem idei kształcenia architektów IN Kr;lkowie orn :l Dorobek aJ'chitektoniczmy :Vlokłowskiego nie jest wielki: wiadomo, że był ;'utorem planów przebudowy s:z.pitala żydowskiej gminy wyznaniowej z fundacji i\laurycc.go Laz'arusa we LWQwie. który to budynek utrzymany \\' ..stylu mauryt"ńskim" stan'll około 1903 r.; wkrótce potem lVlokło\vski zaprojektował dwa doa,y j"l.]eszkałne - przy ul. Piekarskiej 38 i 40 we Lwowie, gdzie Z~lstoso\\'ał ..'t:r] zakopial1ski" (1903); zajmował się tel; rekonstrukcje] arch itektury: prz,-,p;'ow;ldz'ł L;'go .'f)dzaju pral:e w pałacu księżny Lubomirskiej \\. CzerwonogrocIzie kolo Załeszczy;C, canowił kościół w Dobromiłu, zaprojektował przebudowę .,baszty prochowej" na Wałach Gubernatorskich i budowę archiwum oraz muwum hislol'ycZlll'go Wl; LW'J'>\iie. Te i przytaczane poniżej i'!lformacjeo życiu i clzi~l;a!ności K:l;:im;l'l'z~, 1\Ioklo,\'~kiego zaczerpnęłam głównie z: W. Biertkowski, Mokloll'ski Kazimierz [\'.':1 f'o!s,,;i SI01.Llnik Biograficzny, Warszawa 19·76. t. XXI, 1. s. :i83 - ,~8:i. Dor"!1l'k badav,-czy .'i)okłows-kiego je"t także sk,'{)mny, choć zn,ICZ,)cy: problemem ochrony zabytków :choćby \v formie opisu, zapisu sz!dcowego lub fotograficznego) za intL'rc,,, 'wał ok,,!o J 900 1'. pr"f. M. Sokołow"kiego, CI poprzez niego Komisjr.: Historii Szt ulei krako',v.:-kiej Akademii Umiejętno~ci; dziC;-ki jej sub\vencjcm (minimalnym) mógł c:dbyć sw:; niektóre wyprawy telenowe; ich OWOCeopublikował p')lem (czdć Uk:1Zl11~lsit; [J'J.,miertnie) w Sprau;ozdaniach Komisji do BCldal~j() Historii S:::tukl l(' ]',)/sec (:lP: J!!vG. t. VII, s. 529-55·8: Do dziejów archźti?ktllry c<'rkielcn('j 'IW RUSi Czerll'on.;j) :, M. Sokołowskim); 1912, t. VIII, . ;. ~(jl - 337: Sprnu:ozdalli" ::: lryci('e:::ki odbylći kosztem Komisji 'W r. 19904 'W cdu badaliia s:::Tuki lodoll'l'j (z bratc'm, Tadeu.ize':). I),'i\\'(Jdem uznania dla działalnoś'ci badaWCZej :Ylokłowsk;eg() ,;,) cho('by l~CZ'IC ',\ lmianki na łamach "Ludu", gdzie jego OSOb~lbyła wielokrotnie zauw~lżana: Z:l:1lm:! się np. wśród referentów zaproszonych d,) u~\\';l'tl1iL'n;~1 obchodów X-!l'ci~1 T\\·;,rzystwa Ludoznawczego we Lwowie, z której tu okazji zaplanowano zjazd n~lUj';l;IVY z wystawą etnograficzną (notatka Iw:] "Lud" 1905, L XI. s. 97); w piśmie tym (\;,mL;e, s. 204) znalazł .siq także nekrolog Mokłowskiego z podkrc;ś]eniern jl;'go zaslug jako autora licz'nych publikacji o sztuce ludowej: jalw zmarlemu członkowi To\VaTzy"twa Ludoznawczego, poświęcono lVIokłowskie;nu chwih; uwagi tla X] \V,lln::,n Zgromadzeniu tegoż (tamże. '3. 323); w nastp'pnYl:h latach przywoływane) jego ;a~\\]·sko na lamach pisma równie częsLP. przede wszystkim p::dejmuj,jC dyskus;G ! jego poglądami, co nalp.żaloby uznać za mimowolnL' -- swiadectwo .ich ży\'. dntości. l Zob.: K. M0łdowski, Sztuka ludowa lU Polsce, L'.vów 1903. SLUl <pi;l:i o tc-j::~ p'acy najkrócej uji-jl Bieńkowski, Moklowski .... dz. cyt., s. 584: "krytyk;) fachowa 'al'ówno dawniejsza (Wla'dysław Ekielski. KarD! Hadaczek 190-1. lWim Fra::;';:C) -' 1905, Henryk U!aszyn 10081. jak i współczesna (Jan Stanisław Bys:rOtl lf'39, Roman Reinfus's, Tadeusz Broniewski -- 19:i0) podnosiła wielk,] L'rucl~'cjc: aulDJ'<I 'i trwałą wartość zgrcmadzonego matel'iałLI ikonograficznego l...], n<1t0miJ',t kwestionowała wn-ioski wy:suwane pi'zez TvIokłowskiego z dodekail L'ty:n;)logicZll(l .kzykowych, 1\0 których n'e posiadał dostatecz:lego przygotowania". �KAZIMIERZ MOKLOWSKI 107 (1869 - 1905) co ogromnie ważne - należał do najgorętszych zwolenników i propagc'.~orów Witkiewiczowskiego "stylu zakopiańskiego". Ta strona jego dziC1.lalności będzie mnie tutaj intereó'ować najbardziej .. Do zajęcia :-:ię tym tematem skłonił mnie zaś fakt, iż co gwoli śc;ólości muszę zaznaczyć właśnie ostatnie z wymienionych przejawó'N "k1.ywności MokłO\vskiego, które uznać wypada za różne 3spekty tej Gamej kwestii, tzn. spra\vy "stylu narodowego" w architekturze polskiej, /rwnc były za jego życia tylko nielicznym. Dopiero po drugiej wojnie ::wiatowej i\ndrzej K, Olszewski w swoim PTzeglqdzie stylu naTodowego l(' teorii aTchi/f>ktury polskiej p'I'zelomu XIX i XX wieku skrótowo omó·· 'NiI poglądy Mokłowskicgo na stan współczesnej architektury; oraz wyLorzystał fragmenty jego tekstu pl. Dla dobru szwki polskiej, gdzie MD\ łówski postu low,ql przeniesienie studiów architektonicznych z Politecl1niki L'xowskicj do Szkoly Sztuk Pięknych VI Kra~owie 6. Drugą pracą, w której nazwisko Mokłowskiego pojawiło się kilk,,~~;rotnje vvraz z p"zcdrukiem jego listu do St2"islawa Witkiewicza, je.ot lbiór Listów o stylu zakopiU7~skim ... , oprRCOVv'<lny przez Michała Jagjc~lt: '. Świadt'dwo Stanisława Eliasza Radzikowskiego w postaci przy to . c7.0nyc:h tamże jCf.5,olistów do twórcy .,stylu" rZ'jca ciekawe {;wiatło n:1 "o]~ Moklowskicgo IN krzewieniu idei Witkiewicza 8. Interesujący j2St ta'kże z tego w:aśnic względu wf'pomnia;}y list v1okłowskicgo, który ~wr.:tz L .jego -tliewzmi,mkowanym przez 'komentatora korespondencji -- ob·'lcrnym artykułem o Witkiewiczu jako ,budowniczym polskim" 9 stanowi JI~dcn ;: argumentów, nieco weryfikujących wcześniejsze badania Andrz~;.it K. Olszewskiego. Fakt, iż Olszewski również przeoczył istnienie po. '.\·yższego tekstu MokłovV'skiego o twórcy "stylu zakopiat'Jskigo" pozwoU mu uznać Mokłowskiego teorię "stylu ludowego p o l sk i e g o" za całko",'icie oryginalne" choć przyznawał jej bliskie pokrewieństwo z koncepch "'Vitki(.:wi('7.~. Tymczasem - co trzeba wyraźnie podkreślić - Mokłowsk{ już je,..:ieni.,\ 1901 roku (a więc zanim napisał svve najważniejsze artykuły) nąleżał dć) grona z2gorzałych zwolenników "stylu", w którego koncepcji widział _.- ja~, Z(11j<1się świadczyć fakty szans~ urzeczywistnienia v,łasnych postulatów. Przegląd OlszC'wski. j fi Z:,b.: !"c'nty K. Mnklowski. przytacza Olszewski, 7 K. Moklow,ki. li;:, cyt., .,. 694 - 696. Listy s Radzikowski. ;~"zedruk Q rw:] Listy, K. Moklowski, '.·:;m·ska ' 1g Q4, t. List IV. koncepcji Dla ... , op. dobra Przegląd do Witkieu;icza Stanislaw S, s. 341 - 343. polskiej, koncepc,1i .... do S. Witkiewicza .. , dz. cyt., cit., sztuki z 15 II ..Krytyka" dz. cyt .. S, 190,1 r., przedruk z 1 IV, 24 VI. 28 X, 1904, t. 1: frag- 331. 17 XI, [w:] Listy 23 XII. ... 1901 r" 113 -133. Witkieu;icz jako oudOll'r;iczy polski, "Biblioteka War- , �]08 M algorzata Kitou;,;J.;c!-Łysiak Należv stąd wnosić, iż działalność Kazimierz:! Moklow:::kiego w dL:' cdzinie archite;;:tury - zarówno na gruncie jej teorii, jak też praktyki trzeba interpretować w kategoriach realizacji jednego spójnego progldmu, którego celem byh poprawa sytuacji pol~kiej architektury pccz:,tk~[ XX wieku. Program ów mógł się zaś narodzić dzię<i temu, że 1VI,'klowski miał świadomość upadku tejże architektury, dostrzega] jej lnląc:zki, rozumiał potrzebę rewizji, odświeżenia, odn,owien ia przez·' l ze> by można "spolszczenie" modelu współczesnej architektury na te['<:-nie wszystkich trzech zaborów, był przekonany o niezbędnej wręcz k-Gnieczności naprawy (i gorąco wierzył w jej możliwość) sytuacji poprz:>: reformę sz;-.olnictwa wyższego, które jak uważ'1ł - powinno odegL.!ć \\' realizacji takiego programu decydującą rolę, głównie przez propag:.wanie tzw. stylu narodowego; jego ideę najlepiej (według Mok!owsk~'go) wcielił "styl luc1o'.vy polski" 10, d tego z kolei najodpowieclniejszy< przy;dadem byl "styl zaJwpiański". Niniejszy tekst podejmie próbę przedstawienia owego programu, <l z';razern stanowił będzie przypomnienie jego twórcy i rzecznika, ;'Jajważniejsze, in tercsujące mnie tu taj, teksty Mok lowskiego nosi; r 2Damienne, wiele znaczące tytuły, które już na wstępnie jasno określa))' zainteresowania autora: Walka o sztukę (1902) 11, Dla dobra sztuki 1)')1skiej (1904) 12, Stanislaw 1Vitkiewicz jako budowniczy polski (1904)1~, Zanim jednDk ui<azaly się wspomniane artykuły, Moklowski tuż pJ powrocie do Lwowa w roku 1897 podjął pracę w Lnntejszym biurze pI';:>:jektów budowlanych, kierowanym przez miejscowego architekta, Ja". Lewińskiego. Prawdopodobnie właśnie tam zetknął się po raz pierwszy,;:: ,,3tylem zakopiańskim", gdyż zaprojektowana przez Lewińskiego lwow,s,.J ujeżdżalnia "Sokoła", zrealizowana w roku 1898. wykazywała tegoż "stY'hl" wyraźne reminiscencje 14, Musiał jednak nie uświadclluiać sobie w P""" ni znaczenia tego faktu dla swej przyszłej biografii i poglądów, skoro .e,: tak nie'vvdzięcz~,ie pisał potem o swym chlebodawcy: "'., jest znakom;tym praktykiem - przedsiębiorcą, , ,", który" , , . ma może pewien sm,,": "X· ocenianiu :0 goto\vych Zob,: Tenże. Sztuka rzeczy ... ", ale " ... /.ur/owa.,., dz, cyt., nic ubliżq ani jen1u, s. 324: te:'minu tego ~~'-lj używał, autor. Tenże. Wa/.ka o sztu.kę, "Krytyka" 1902, t. 1. Tenże, Dla dobra sztuki,. , , dz, Cyt. "ł Tenże, Stanislaw Witkiewicz. ,., dz, cyt. 11 ZOJ. wzmjanj~ę w: A. K, Olszewski. Przeglqd problenwtyki (lrchitektonicz" [w:] Pol.ski? życie (ITtystyczne v.' latach 1890 - 1914, p~'aca zb, pod red. A. Wojccl:owski,~go, Vh")r:1"w l ~67, s. 145, 11 1~ "~o �KAZIMIeRZ l~Iawdzie, jeśli ; l.<lnie" l:;. powiem, MOKLOWSKI 109 (1869 - 19G5j że się on na architekt~rze, jako sztuce, nie rG- Dodam w tym miejscu, iż powrót Mokłowskiego do Lwowa był przy_ .~:zdem tam młodego absolwenta monachijskiej Technische Hochschule, ::,.•jry uprzednio poznał też uniwersytety w Zurychu i Berlinie - Char:i::Henburgu. Być może właśnie europejska perspektywa studiów pozwoj::" mu ostrzej widzieć stan rzeczy w kraju. Z drugiej zaś strony nie bez ;:"ctczenia dla krytycznej oceny istniejącej na ziemiach polskich sytuacji - też w architekturze .- były z pewnością sympatie polityczne Mokłowo:~jego, który związał się trwale z radykalnym skrzydłem ruchu socjaL0< :vcznego. Ów surowy osąd cenionego w środowisku lwowskim i poważnego ar'~"':ltekta, jakim był Lewiński, stanie się je-dnak w pełni zrozumiały dopie;c wówczas, gdy przytoczę inny fragment tekstu Mokłowskiego pt. DlCi ;!łbra sztuki polskiej, w którym zawarł on podstawowe dla swego progra;'"u idee. Hozpoczął rozważania od prezentacji własnego zrozumienia ter',;mów "budownictwo" i "a'rchitektura", by w konsekwencji zająć się ;.iializą aktualnej sytuacji, panującej w obu dziedzinach. Oto, co Mokłow.:;i pisał na wstępie swoich dywagacji: "Sztuka budownicza rozpada się ,-.~ dwie pozornie od siebie oddzielone części, a w istocie ze sobą związane ..:.k najsciślej. Pierwszym odłamem tej sztuki jest umiejętność konstrukc:yjna, zdolność dokładnego pokonania materiału i zuży~ia go dla budowli ] "dzkich. Czy to będzie kamień, gips, wapno i piasek, palona glina, drze':\0, żelazo, czy w nowszych czasach beton, zawsze chodzić będzie o zuży~;(' tworzywa w najodpowiedniejszym sposobie do jego przyrodzonych ·,,vsaściwości. Drugą częścią wiedzy jest zużywanie danego materiału ta:\:, c:by budowla w całości swojej czyniła owo przyjemne i miłe lub nawet ~:.Gdnio:;łe wrażenie, które nazywamy pięknem. Tym samym budownictwo ;"~aje się mieć dwa oblicza: jedno zwrócone w stronę techniki, wspólne ze ~:;!uką budowania dróg i mostów, drugie obraca się w stronę siostrzyc ~~!uk innych, jak rzeźba i malarstwo" 16). Następnie Mokłowski dodal: , ... jedno i to samo przeniesienie kształtów z jednego tworzywa na dru~)e może być i grzechem, i cnotą, brzydkim i pięknym, odpowiednio do :pasobu. i głębokiego zrozumienia technicznych właściwości obydwu róż-,~;ch materiałów. Tak więc c z u c i e t e c h n i c z n e, zrośnięcie wyobraź;,; artystcznej jak najściślejsze z materiałem, w jakim ma powstać dzie:D ~t liki nie tylko budowniczej, stanowi właściwe jądro umiejętności art y~~ycznych" 1i. ,; Mołkowski, Dla dobra ,. Tamże, s, 279 " T~ll1.że,s ,!FO. sztuki ... , dz. cyt., s. 282. �llO }1ałgorzata Kitowska-Łysiak W cytowanym artykule Kazimierz Mokłowski jawi się ponadto jako obrońca i rzecznik sztuki p o l s k i e j, a konkluzja kończąca jego wywody, mogłaby stać się ich mottem: " ... rzeczą miłośników odrodzenia narodowego jest działać w [... j interesie kultury narodowej" 18. Takie stanowisko czytelne jest w obu tekstach, zamieszczonych na łamach redagowanej przez Wilhelma Feldmana, pro-socjalistycznej (nie od rzeczy b<.;dzie w tym miejscu ów fakt podkreślić) "Krytyki", która ukazywala::;ii~ jako "miesięcznik poświęcony sprawom społecznym, :-lauce i sztuce" 1". Pozostanę jednak tyczasem przy "wykładzie" Moklowskiego na temat: l) co należy zrobić, by wszelkie przejawy działalności ludzkiej, dla któ:-ych stosuje się termin "sztuka", by!y tego o'kreślenia godne; 2) co uczynić, aby wszystkie wytwory artystyczne, powstałe i powstające na terenach zamieszkałych przez Polaków, mogły rzeczywiście uchodzić za dziela sztuki polskiej? Mokłowski dał zdecydowane odpowiedzi na oba pytania, wskazując jednocześnie najprostsze sposoby rozwiązania obu problemów. Stwierdzi l kategorycznie i nie bez racji, iż "początek każdego artystycznego budowrlictwa tkwi w wyzyskiwaniu do najdalszych granic technicznej wlaściwości materiału, skóra zdobnicza wyrosła dopiero póżniej; nieodzownie konieczna część budowli, słup, płatwa, krokwie dachowe, w chwili narodzenia się są niczym innym tylko najnieodzowniejszym wyrażeniem potrzeby, nim z biegiem wieków zamienią się w kolumnę dorycką lub jońską, architraw i fronton dachowy a tej nieskończenie delikatnej grz form, jaką jest na 'przykład Parthenon na Akropolu. I...j. Przeciwko tej prawdzie grzeszą jednak nieustannie ci, któr,zy w praktyce usiłują oddzielić formy piękne od treści materialnej, w sposób często potworny ze sbnowiska artystycznego. Stąd pochodzą owe marne gipsatury lub cementy, w których zamyka się formy ceglanego lub kamiennego włoskiego renesansu i które stanowią prawdziwą zakałę nowoczesnej mieszczańskiej architektury" 20. Przekonany o powyższym, Mokłowski niezwykle surowo ocenił stan polskiej architektury całego XIX wieku, czemu dał wyraz w zdaniu: "U nas ostatnim takim królem, za którego żył:=tjeśli nic polSKa architektura, to bodaj budownictwo piękne w Polsce, był i ostatni król, S~anislaw i' Tamże, s. 284. "Krytyka" ukazywała się w latach 1896 -1897 i 1899 - 1914, a od 1'. 1901 d" 1914 była oficjalnie redagowana i wydawana przez W. Feldmana (1868 - 1919), któ· ry nie należąc do żadnej partii politycmej, jawnie sympatyzował z socjaJi.st'lm: z kręgu 1. Da~?yńsk.ieg{), czemu dawał wyraz, między innymi, w artykułach wstępnych do każdego niemal numeru pisma. 20 Mokłowski, Dla dobra sztuki ... , dz. cyt., s. 280. 18 19 �KAZIMIERZ :'.IOKLOWSKI (1869 - 1905) 111 August Pon iatowski" ~1. Przyczyny pozaartystyczne (rozbiory) dopro\\uldziły do sytuacji takiej, że spośród wszystkich dziedzin kultury ucierpiala od te-go czasu szczególnie właśnie architektura, stając się spadkobierczynią trC1dycji wcale nie polskich. Mokłowski z żalem zauważył, że "kiedy literaturze i muzyce udalo się zachować swoj::! niepodległość narodo wą, mimo wpływów obcych. kiedy malarstwo i rzeźba wywalczyły sob:c dziś oblicze jednolicie polskie w zupełności, to budownictwo w przeważiljącej swojej masie stało się zależnym zupełnie od obcych i to głównie od Niemców" 2~. Przytoczył też liczne przykłady "wyrzeczenia się [przez Polaków] własnego oblicza artystycznego", "własnej - jak pisał - duszy osobowej", uznając ten fakt za "klęskę nie tylko dla [... ] narodu, ale i dla cywilizacji światowej" 2~. Twierdził, iż " ... prawie wszyscy arch~tekci polscy są właściwie duchowymi Niemcami, a w najlepszym razie ... Francuzami" 24. Ta diagnoza znalazła natychmiast swoje potwierdzenie w tekście: au .. tor przytoczył bowiem liczne przypadki opisywanej "choroby", podająC jednocześnie przyczyny, które ją spowodowały. Oto, co pisal: "Powody tego nędznego stanu budownictwa jako odłamu sztuki narodowej są proste. Budowniczowie z Poznańskiego kształcą się w Berlinie, Dreźnie lui) Monachium. Budowniczowie z Królestwa i Litwy do czasu powstania politechniki lwowskiej, tj. do najnowszych prawie czasów - w Petersbui'gu lub w Niemczech i w Szwajcarii. Polacy z zaboru austriackiego uczyli się u architektów w Wiedniu lub we Lwowie" 25. Swój wywód podsumował Mokłowski stwierdzeniem, iź budowle WZ!1{)szane przez kszta Iconych w ten sposób architektów są " ... niczym innym, tylko odbiciem niemczyzny artystycznej w Polsce" 26. Szkoda więc, - ubolewał - że nawet "politechnika lwowska [... J, jedyny »polski« zakład naukowy, był tylko i jest co do imienia i języka wykładowego polskim; istota jego i rdzeń jest po dziś dzień austriacko-niemieckim z ogromną przewagą wpływów wiedeńskich" 27. Dalej autor zarzucał architektom \vykładającym i wykształconym w lwowskiej uczelni, że nie wychodzą w swych realizacjach poza wzory dostarczone przez "tanią bibułę literacko - obrazkowq niemiecką" 28. Pisał, że praca absolwentów politeclmiki lwowskiej podczas studiów polegała na tym, że " ... wertowali oni Tamże, s 281. Tamże. ~~Tamże. 2' Tamże. 25 Tamże. s 282. 26 Tamże. 27 Tamże ~I ~t t8 Tamże �112 berlińskie i wiedeńskie wydawnictwa i stamtąd bezmyślnie kopiowali pro_ jt:~ty" 29, IN dużej mierze DdpowiedzialnDść za taki stnn rzeczy ponosiły - według Mokło\vskiego - władze uczelni. które nie zdając sobie sprJwy z konsekwencji - najchętniej zatrudniały w chara <terze wykładowców obcych architektów. Autor tekstu SUrDWOocenił ich pracę: ,.... Kovats [... J wiek swój męski str<.lwił w atmosferze bawłw wiedeńskieśo : renesansu barDna Hasenauera i mimo najlepszej woli nie może uczyć ~t go, czego sam nie umie, to jest polskiego budownictwa. Inny profesor 'o::'arej daty, Bisanz, tkwi również po uszy w dlołzkonsLruktioJh i pojęc:a f!)e ma o rodzinnej ciesielce i wiązaniu drzewa. a nie czas już się jE:'J1l!.l uczyć tego, czego się "Jc1Ś« nie nauczył" ~{l. Mokłowski proponował konkretne wyjscic z istniejcjccj sytuacji: ..... G8sz:::dłem do przekonani.a, - pisał że należy cddział budownictw:J na l:olitechnice lwowskiej zwinąć, założyć natomiast konieczny tam oddział s';rniczy, a przenieść architekturę do Krako\va i połączyć jC\ tam ze SZkIJ[Ci sztuk pięknych" ~l. Szkołę bowiem uważał Mokłowski za to jedyne :-;',iejsce, którego atmosfera rokowała nadzieje na szybką poprawę stanu architektury polskiej już to przez samą tyll~o lokalizację, już to przez tradycję z owym miejscem związaną. " ... Kraków - zauważał - w s;j.'jedztwie SI~1ska i Królestwa położony, sam dla siebie, ów skarbiec pols\iej architektury, stanowi tło doskonale dla polskich młodych architd:,ów. Tym bowiem, czym przyroda jest dla malarza, tym jest wykonany ~Judynek dla architekta, ową wiadomą miarą, do której przykłada się niel!'::tannie własne twórCZE: umiłowanie" ~~. Rola tradycji, jej ciągłość, miała być \v procesie odradzania architektury - według Mokłowskiego - równie znacząca, jak wszelkie novve t:-::1dencje. Pisał o tym wyrażnie. Ponadto jako człowiek zaangażowany w działalność społeczną i polityczną, mial z pewności::! świadomość ns'strojów panujących współcześnie w Krakowie i w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, a także - znaczenia tej uczelni w życiu nie tylko mia.~L:,ale też całego narodu. Artykuły Mokłowskiego powstały przypomnę - między rokiem Tamże. Tamże. Egdar Kovats (1849 - 1912) - <ll'chitekt. pedagog; na przelomie XIX i XX wieku był też dyrektorem Szkoły Pn:cmysłu Drzewnego w Zakopanem: by! przeciwnikiem Witkiewicza, którego uważał za utopistę; opublikow,il: Sposób wk'.rjJai!ski. Wiedeń [b.r.]; pisze o nim Olszewski. Przeglqd konccpcji ... , dz. cyt., ;;. 308. że: " ... wychowany w duchu wiedeńskiego eklektyzmu i kuliu neobaroku, ;:;;jmował motywy sztuki góralskiej jako e1emL'llty mogqce slużyć jL'dynie do dekoracyjnego doc7.epiania ich do pseudostylowych m,'bli. Polsk"~l' l':~\" historyczno~ć s[,uki góralskiej nic go n.ic obchodziła". 31 :\'Iokłowski. DI.a dobra sztuki ..• , dz. cyc., ,. ~83. eu 30 3' TaJui.•. �KAZIMIEr-Z MOKŁOWSKI (1869 -1905) 113 1:;99 a 1903. To zaś były lata nie tak bardzo odlegle od rozpoczętej '.v 1861 roku i stale postępującej akcji repolonizacyjnej Uniwersytetu Ja~~~t'llońskiego, którą formalnie zakończono w latach 1871 - 75, ale jej echa r."dal pobrzmiewały. Trzeba wspomnieć, iż akcje podobne przeprowadzo·)~, także na Uniwersytecie Lwowskim i tamtejszej politechnice. We Lwo.'.';e nic przyniosły jednak tak konkretnych rezultatów, jak w Krakowie, ~ ióry stanowił organizm o ileż zdrowszy od Lwowa, choć oba miasta leż •.Jy w tej samej, autonomicznej, części monarchii austriacko-węgierskiej, c;:,rej statusem cieszyła się od roku 1867 Galicja. Ponadto w ostatnim z wymienionych miast niezwykle korzystną dla rozwoju sztuki narodo·,.I:J atmosfert:: tworzyl fakt dwudziestoletniego (1873 - 93) "rządzeni::l" Si:~ołą Sztuk Pięknych przez Jana Matejkę. Nie miejsce tu na roz:ległe dywagacje a jego malarstwie, które bl;'·,I~;ło rozmclite kontrowersje i do dzisiaj ma tyluż wiernych zwolenni.,:':,v,v, co zaciekłych przeciwników, ale trzeba powiedzieć, że Matejko byt !<.jbardziej k01lsekwentnym. spośród tych, którzy podejmowali w swej ;c lUce tematy czerpane z polskiej historii; był także tym, który obok: .·,(ie1nej przeszlości, odważył się pokazywać Polskę upadłą, cierpiąq. 'S'ował przy swoich zainteresowaniach z żelazną konsekwencją przez cale ;;)'ci2. ,.J Gl widz(; tpż i słońce, - rzekł niegdyś do swego ucznia, Włodz~ r.. ;crza Te1.mujcr:1 - i kontrasty cienia odbijającego niebo, tylko że tego n;e potrafi(; zrobi<'~ I., .1. Mam inne zainteresowania; do was należy pv·'.\ :etrze i słońce, ja zaś pozostanę ze starymi królami" 3:1. Stanisław Witkiewicz, którego nazwisko już tutaj przywołałam, na(~uł o M2tejC(.~ zwit::źle, a zarazem trafnie, surowo oceniając walory ar'ystyczne jego malarstwa: stwierdził, że na jego popularność" ... oprócz .r::':,dorozwini(:cia artystycznego, składa się inny, szlachetniejszy czynnik, ·:.•,~nowicie: cześć dla przeszłości narodowej ... " 34. Z drugiej zaś strony "}:rzucał malarzowi " ... historiozofię, idee, głęboką treść dziejową, po,'<.t:1Oictwo ap0'itolskie i wszystkie inne nimbusy, którymi go otoczyła (;jjnia społeczeństwa i teorie idealnoreałnych efektów, a które Matejko '.'Lnal niestety za swoje" ~;,. Czy jednak owa "głęboka treść" nie była wspólna poglądom obu art y""Jw, choć stary Witkiewicz z takim zacięciem walczył z owym społeczei1stwem, którę nagradzało i biło pokłony Matejce? Obaj przecież mieli "viadomoś<" tego, iż nic można tylko marzyć o niepodległości; nalezy ",skrzeszać ~:'ztałtować '-0 ._. 33 przeszłość, utrwalać tradycje narodowe, a w oparciu tcrclźniejsznść, przewidywać i planować przyszłość. _ Podaj£; z.\: J. M. Michalowski, '•.• S. Witkjewi'~z. ·:.. k w: Tpnż(', Sztuko :1:, Tamże, ,;. 110. 8 "Lud" - o nie t. 70 "Największy" i krytyka Jan obraz Matejko, Matejki, u nas, Warszawa War.szawa "Wędrowiec" 1949, ~. 50. 1979, s. 12. 1887, nr 1 - 8. p,'ze- �114 Malgorzata Kitowska-Łysiak W świetle opisanych wyżej faktów propmcj.a Kazimierza Mokłow~-kiego, dotycząca centralizacji polskiego szkolnictwa architektoniczneg' i zogniskowania go w Krakowie pod berłem spadkobierców Matejki, wy daje się całkowicie uzasadniona. Jaki jednak program miałoby owe zr':-formowane szkolnictwo zrealizować? Jak bowiem wskrzesić czy też stworzyć ową polską, narodową sztukę? - po upływie ponad stu lat nicwoli pytał Mokłowski. * Szansę realizacji swych postulatów Kazimierz Mokłowski widział jak wspomniałam - w zwrocie ku wzorcom ludowym. CI szczególnie -\ii propagowaniu i praktykowaniu Witkiewiczowskiego tzw. stylu zakopiań skiego. . Zanim jednak przejdę do zreferowania walki Mokłowskiego o krzewienie teorii starego Witkiewicza, przypomnę, iż droga przyszłego autofCl Sztuki ludowej w Polsce do pełnej akceptacji "stylu zakopiańskiego" ni·· była prosta. Początkowo bowiem Mokłowski potraktował z rezerwą poglądy Witkiewicza, którego poznał w Zakopanem najprawdopodobniPJ około 1900 roku. Być może, ów sceptycyzm należałoby wiązać z wcze~· niejszą o kilka lat oceną działalności Jana Lewińskiego. Dobitniejszeg(, świadectwa dostarczył jednak Stanisław Eliasz Radzikowski, który w li ście do Witkiewicza z kwietnia 1901 roku opisał dyskusję, jaka odbyh się po wygłoszonym przezeń we Lwowie odczycie na temat "stylu zakopiańskiego" 36). "Po odczycie była dyskusja - pisał nadawca listu w której Mokłowski [... j nadokuczał mi złośliwie i głupio wycieczkam: a propos dyletantyzmu" 37. "Nigdy nie sądziłem, aby i on był taki głupi!' - wykrzyknął na koniec w zacietrzewieniu godnym najbardziej żarli-· wego spośród obrońców teorii Witkiewicza, do których w samej rzeczy należał 38. Spór podczas tejże dyskusji i udział w nim Mokłow,;kiego wspomi· nał po latach także Jan Gwalbert Pawlikowski; pisał: "Zdarzyło mi sir; osobiście 'polemizować z nim na zebraniu publicznym we Lwowie, 'gdzit rozstrząsana była sprawa rodzącego się wówczas stylu zakopiańskiego. Mokłowski wyrażał się o nim bardzo sceptycznie" 39. Pawlikowski opu blikował swój artykuł dopiero w 1930 roku, toteż, mając w pamięci prze mianę, jaka zaszła później w poglądach Mokłowskiego, mógł dalej zauwa36 Radzikowski, List do Witkiewicza z 1 IV 1901 r., dz. cyt., ,;. 114; tamże informacja o wygłoszonym przez Radzikowskiego 30 III tego r. odczycie. 37 Tamże. 38 Tamże. 39 J. G. Pawlikowski, Kilka uwag w sprawie stylu zakopiQ11.skiego, ..Zakopane' 1930, nr 39, przedruk rfagmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 115. �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (I863 - 1905) 115 żyć: "Ten pierwotny swój stosunek zmienił z czasem Mokłowski radykalnie, jak świadczy jego niepospolita książka o "Sztuce ludowej w Polsce«" 40. Warto raz jeszcze sięgnąć po listy Radżikowskiego, aby w oparc~u o nie prześledzić radykalny "zwrot w umyśle" Mokłowskiego. Oto, jUl 'vV październiku 1901 roku, Radzikowski donosił Witkiewiczowi peJe:', emocji, iż " ... ostatnim zwycięstwem [propagatorów "stylu"] jest nawr{)cenie Mokłowskiego, który niedawno jeszcze przeciwnik, obecnie zapal<:Jny w dowodzeniu o dawności i pierwotności naszych budowli drewnianych pisze o tym przy każdej sposobności, wyciąga z kronik dawnych opisy świątyń słowiańskich!" 41. List nadany nieca!y miesiąc późnie: potwierdzał tę wiadomość: "Nade wszystko ogromnie ciekawy jest zwrot w umyśle MoklovV'skiego -- stwierdził Radzikowski. Niedawno przt'ciwnik, jeżeli nie potępiający ryczałtem stylu zak[opiańskiego], to w ka~ćdym razie widzący w nim nic ponad gotyk przyniesiony z miast do wo; a dzisiaj gorący zwolennik dawności i odrębności stylu drewnianego pol::kiego" 42. Warto podkreślić, iż artykuł Mokłowskiego, o którym nadmienia nJ.dawca listu, nosił tytuł Sposób zakopiański czy styl polski? 43 i był głosem w dyskusji na temat róźnic między "stylem zakopiańskim" Witkiewicza a "sposobem zakopi2-ńskim" Kov,itsa, głosem człowieka, który jUt wówczas był obrońcą "stylu" i przeciwnikiem "sposobu". Kovatsovi czyl1ił nawet zarzut, że projektowane przezell wnętrza przypominają wszystko, tylko nie góralską izbę. Rola Mokłowskiego w tejże polemice dotychczas nie była zauważana. przez co pozostaje niedoceniona, a tymczasem jego nazwisko pojawiło si,~ w kilku jeszcze sytuacjach znaczących kolejne etapy zażartej dyskusji. Tak np. podpis Mokłowskiego widniał pod listem otwartym, popierajacym niezwykle aktywną działalność na rzecz obrony "stylu" prowadzoną na łamach kilku czasopism przez Feliksa - Mangghę-Jasieńskiego 4'. Tenże list parafowali obok autora Sztuki ludowej ... : Jan Kasprowicz, Pawlikowski, Radzikowski oraz Ludwik Solski. Mokłowski brał takż'e: udział w zorganizowanej przez wspomniany już lwowski Związek Naukowo - Literacki dYSKusji, która w listopadzie 1901 roku rozstrzygm;40 Tamże. Radzikowski, List do Witkiewicza z 2B X 1901 r., przedruk w: Listy .... dz. cyt., s. 120. 42 Tenże, List do Witkiewicza z 17 XI 1901 r., przedruk w: Listy ... , dz. cyt. 41 sl~. 43 K. Moklow~ki, Sposób zakopia1'!ski czy Lteracko'Artystyczny" 1901, nr 538. 44 Podaje za: Listy ... , dz. cyt., s, 12-8. 8' . st'!;l pol'Ski, "Słowo Polskie. Tygodni:·: �lJ6 la Małgorzata o zwycięstwie zwolenników Kitowska-Łysiak "stylu zakopiańskiego" (0('zywisc~2, "Przeglądu Tygodnio'vvE-" "W lokalu Związku stoczono ostateczną i rozstrzygając~ potyczkę o styl zakopiański i sztukc; 11,(ledową. Przez dwa wieczory do północy kruszyli przeciwnicy kopie \\' tych duchowych harcach; [... 1 opinia była wzburzom) i rOzruszaną, ja:~ :..,;gdy w takiej kwestii, a echa tej walki szły falą po calym społecze11-"lwie. Dokumentny program zwolenników sposobu zakopiańskiego mocLO oczyścił atmosferę, przyjęty przez propagatorów narodowego styl'..I w sztuce i przemyśle zdobniczym z entuzjastycznym aplauzem ... " 4.,. Kończąc swoje sprawozdanie korespondent ów stwierdził, iż do takiego c')rctu rzeczy przyczyniły się "rewełacje badacza zabytków budownictvva polskiego, p. Mokłowskiego" 46. Potwierdził ów fakt w kolejnym liście do Witkiewicza cytowany jli~ Radzikowski, pisząc: "Bardzo ciekawe jest odkrycie kilku bram wjazd,). \,,-ych z kołkowaniem na Łyczakowie, co ogłosił Mokłowski obecnie w oczach ich samych). Jeden z korespondentów g{,' tJ.k relacjonował przebieg owego spotkania: szczery zwolennik stylu, Jest on architektem, więc fachowcem i to 0'1 dobitnie powiedział w Związku, że d o m y W i t k i e w i c z a s ą n a :iz n a k o m i t s z y m i d z i e ł a m i a r c h i t e kt u l' y P o l s k i e j 'At :1 a s z y c h c z a s a c h" 47, Najbardziej jednak wyraźnie Mokłowski określił swój sąd o działa:'"ości Witkiewicza w poświęconych mu fragmentach Sztuki ludOl<.'!:j ... " 48 i artykule Stanisław Witkiewicz jako budowniczy polski, który 5:ał się niemal apoteozą twórcy "styłu zakopiańskiego", gdy autor naz::wał go "synem świętej Zmudzi" 49. W owym ostatnim tekście nawiązywał Mokłowski swoich wcze'3-}..,;ejszych publikacji, toteż wyłożone tam poglądy wYP<lda uzn<lĆ Z<l kO~'Itynu<lcję i konsekwencję sądów formułowanych w publikacjach kilka bt po poprzedzających wyżej wspomniane. Tak np. w artykule Walka a szt1tkę pisał z irytacją: " ... niejeden dureń z pierwszym egzaminem rządo\',cym na politechnice, który by się spocił jak ruda mysz przy sklecenia pierwszej lepszej psiej budy w ł a s n ę c z n i e, pozwala sobie kpić z wiekowych doświadczeń ludu, który dziś dostarcza na całym Podgórzu pierwszorzędnych cieśli konstruktorów, a którego doświadczeni2 i um:2jętność w ciesiołce drzewnej przechodzi o niebo to wszystko, co za posrednictwem formułek i bibuły martwej przyswoi sobie egzaminowany do or Ostap, [korespondencja ze Lwowa], "Prz~ghld Tygcdniowy" 1902, nr 3. prze-fragmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 129 i n. 46 Tamże, ·s. 130. 4' Radzikowski, List do Witkiewicza z 23 XII 1901 ", przedruk w: Listy ... , op. cit., np. s. 2 i 316 - 33-ł. 48 Tenże, Stanislaw Witkiewicz _", dz. cyt., :;. 133. 45 c;:'uk �E.'\ZI1\llEHZ MOKłOWSKI (H163 - 1905) 111 przyszły »Doktór architektury"" G(I. W innym miejscu stwierdzał, i odrodzenie architektury poprzez powrót do źródeł 'N postaci wzorców ludowych jest nie tylko moźliwe, ale nastąpi juź wkrótce: " ... niewiele \,,'{jay upłynie \V Wiśle. Warcie, Nlemnie i Peltwi - dodawał z egzaltacj:\ - a odnajdziemy naprawdę \V r. 1772 zagubiony złoty róg. " bodaj t:Vltylko sztuki narodowej" Gl. Widać Mokłowski był przekonany o tym, że tylko ten jeden progra,n. odwołujący się do tradycji ludowej, ma rację bytu w istniejących warun.kach. Mógł więc - pełen romantycznej wiary w sens działania zwolc:ników wszelkiej ludowości - w Sztuce Ludowej ... napisać: " I tak, J1~-:' wszystkie kpiny Osińskich i Koźmianów nie powstrzymały niegdyś Zdpłodnienia literatury polskiej wątkami ludowymi w romantyzmie, t3:.;: też żadna siła nie cofnie już rozpędu, jakiego nabrało społeczeńsL\'{) w sprawie odrodzenia sztuki polskiej z ludu" "2. Poza odwoływaniem się do rozważań na temat ludowości, zwartY::::1 przez Mokłowsk.iego w cytowanych wyżej tekstach, baczniejszą uwa:.(e zwrócić należy na jego artykuł o Witkiewiczu. Wynika z niego, iż auter tejże publikacji cenił w twórcy "stylu" odkrywcę "kultury góralsko-p,·;skiej ludowej", a zarazem "pierwszego współczesnego polskiego budo',,'niczego" .;:1, człowieka o ,.genialnej intuicji artystycznej" 54. Pogląd Wiekiewicza o prapolskości i "pralechickości" "" "stylu zakopiańskiego" r,aoawał ton rozważaniom Mokłowskiego i stanowił dlań podstawę n.alil'lcji architektonicznych. Nie od rzeczy będzie przypomnieć sedno myśli Witkiewicza, któ.;'y 1,\7 Na przełęczy pisał obszernie: "To budownictwo i zdobnictwo, któ·;;. na razie, zdawały się jedynie cechą Podhala, z czasem, przy najgłębszyc': poszukiwaniach. okazały się powszechnym w całej Pol.sce zjawiskic·.n. U ludu podhalańskiego były one jeszcze żywymi pierwiastkami bytu. gdzie indziej dotrwały jake; zabytki, świadczące o powszechności niegdyi. na obszarach Polski, tych form artystycznych. I nie tylko w Polsce, Rusi, w starych cerkwiach i chatach, istnieją te S,lme pierwiastki ka,lETrukcyjne i zdobnicze, które również znalazły się na sprzętach żmud ,kich. Idea samodzielnego stylu polskiego w budownictwie zyskała tY~j: ó:1JOsobem jeszcze silniejszą podstawę, a zarazem historia ciekawe i zn:- so Tenż.e. Walka o sztukę, dz. cyt., s. 55. Tamże, :i. 56. 5e Tenże. Sztuka ludou:a ... , dz. cyt., s. 334. 53 Tenże. Stanis/au; Witkiewicz ..• , dz. cyt., s. 142. 54 Tenż.e, Sztuka ludowa ... , dz. cyt., s. 352. '5 J. Burszta. Kultara ludou:a kultura narodowa. Szkice i rozprawy, v.:łc',nwa 1974, s. 280; zob. c~lły rozdział: Neoromantyczny folkloryzm, s. 274 - 231. 31 �JIS Małgorzata Kitowska-Łysiak :'tlienne ś'vviac1.ectwo wspólności cywilizacyjnej ludów, zamieszkujących (:Dszary dawnej Rzeczypospolitej" 56. Rzecznik powyższych poglądó'", 'wierdził zatem, że "idea stworzenia stylu polskiego nie powstała jako czysto myślowa koncepcja. jako wniosek, wyprowadzony z historii lu:) :~sychologii sztuki, ani też jako wynik indywidualnej twórczości [... J. P'J,",stała ona z życia, z zetknięciem się myśli twórczej z gotową, żywą for-o :-;.ą, którą trzeba było tylko, jak kwi::tt więdnący, podlać i wynieść :':1 s:ońce" ;j7. Witkiewicz pisał dalej, że wraz z kilkoma innymi milośnika~,1i z:,koj)iańszczyzny, jak Tytus Chałubiński, ksiqdz Stolarczyk, Sabab, "znal;;zł górala", którego" ... chałupa była skarbnicą kultury dawnej, pn,> c!lowanej przez ten lud, kultury, która wprawdzie żyła ale nie rozwij,1:c, się, wskutek nieruchomości warunków ludowego życia" ,j9. Otóż, ta cha:R góralska - jak twierdził Witkiewicz - " ... wydała z siebie typ wyż"Jego budownictwa; wytworny sprzęt i ornamentyka staly siG źródłer:1 :SZ\voju wielkiego ruchu artystycznego, a poszukiwania wskazały, że ti) 'Y•.ldownictwo i zdobnictwo niegdyś kwitły na całym obszarze Polski" 59. l\'£01\:10wski myśl Witkiewicza podjął. Z równą, co on namiętności~;, psa!: " ... istota tego, co na Podhalu widzimy, jest jak najbardziej ZE:' s)olona z tym, co jednostkowo spotykamy gdzie indziej. [... l Ta kultur:ł Ci1łopska była jednak niegdyś dorobkiem całości plemienia polskiego" r,i1. ::-';:astępnie wątek rozwijał: "Zachowana w pamięci i ledwo w podaniach ; nielicznych szczątkowych zabytkach przechowana kultura dawna p],::-~ienDa Polski, żyła w chłopskiej chacie Podhala, jak iskra pod warst\\'cl :Jopiołu i zabłysła zdumionemu oku współczesnego inteligenta, pelne!;o z'vątpień w odniesieniu do osobowości kultury polskiej" 61. Kazimierz Mokłowski przyłączył się do propClgowania "stylu zak~'!J:ańskiego" 'praktycznie. Wystąpił z akcją popularyzatorską na łamach \'.:spomnianych już pism; a ponadto wystąpił w sierpniu 1904 roku w Za·i--:.npanem z cyklem wykładów w ramach Towarzystwa Wyższych Kursów Wakacyjnych 62. W międzyczasie (1903) zrealizował w-edlug wzo.rÓw zako· !J:a!'lskich dwa domy mieszkalne 'vve Lwowie: przy ulicy Piekarskiej 38 i 41'. * 56 S. Witkiewicz. Na przelęczy. Wrażenia i obrazy z Totr Lwów 1906, wyd. 2, s. 89 - 90. (I. Po latach. II. Tatr?) ,~niegu, III. Na przełęczy), Tamże, s. 60. Tamże, s, 37. 59 Tamle. 60 Mok!owski, Sf,anislawWitkiewicz ... , de, cyt., ". 137. Gl Tamże, S, 138. ~e. Zaplanowany na 1 - 3 VIII 19041'. cykl wykładów z róż!1ych dziedzin kultu .. :-:; zapowiadała "Krytyka" 1904, t. I, podając, iż tytuł wystąpienia Moklowsk;c~~, ::'n.miał: Dwutorowość naszej kultury artystycznl'j (S'ztllka lue/owa sztuka styló~1> 57 58 �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (1869 - 1905) 119 W swoich artykułach autor Sztuki ludowej ... podejmował jednak nie ',ylko problemy Z zakresu architektury i budownictwa, zastanawiając się rei niejednokrotnie nad koniecznością poprawy sytuacji w rzemiośle. W tej mierze także należałoby go uznać za kontynuatora myśli Wit~.iewicza. Ów natomiast pozostawał pod wpływem dwóch wybitnych An;)ików XIX wieku - Johna Ruskina i Williama Morrisa, a jego teorię iainspirowały w dużej mierze ich koncepcje. Odpowiadało Witkiewczo'Ni, IŻ Ruskin w swoich rozważaniach o sztuce stworzył "rodzaj moralne;;o i społecznego posłannictwa" 6~. Morris zaś był spadkobiercą idei Ruski·~,owskich, a ponadto twórcą i propagatorem ruchu odrodzenia sztuki rze·'niosła, tzw. Arts and Crafts Movement. Obaj dostrzegali potrzebę jasne,~ookreślellia Junkcji społecznej sztuki. • Rozumi,1ł jcl także Witkiewicz; podnosił ów problem Mokłowski. Fragilent pism Witkiewicza niech będzie tego ilustracją: " ... sztuka i przemysł artystyczny są pierwszorzędnego znacz,enia pierwiastkami w życiu l udzkosci, tak koniecznymi, tak niezbędnymi. tak powszechnymi i nieodtępnymi jej towarzyszami, iż niepodobna prawie przypuścić istnienia spD·J.~czeństwa jako tako ucywilizowanego, które by swojej sztuki i swoich ",podobań artystycznych w życiu codzi"ennym nie miało. A jednak społeczellsLwo takie istnieje i jest to właśnie nasze spoleczenstwo" la. Witkiewicz dostrzegał także - za Morrisem - konieczność popula~ ,)'zacji tzw. sztuki stosowanej. Wzorów dla niej, jak dla swoich proje;\:',.J'W architektonicznych, poszukiwał w ludowosci. "Otóż, - pisał - 11;2 ·.zekaj,-!c na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z niczego tworzył oryginalne formy artystyczne, należy zwrócić się do ludu' i jego Lasobów, które n::t pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki : ych form i prze nieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując do bardziej złożonych i wykwintniejszych potrzeb, wzbogacając jedJiuiześnie nie tylko siebie o jedną cechę dodatnią, ale pomnażając zarazem ;storyez7Iych) i mial trwa<" ezlery godziny. Z. Skorohohata-Stankiew;cz. [korespol,)encja z Zak()parwgoj, "Przegląd Tygodniowy" 1904, nr 36, przedruk fragmentów .'.':] Listy ... , dz. cyt., c. 696 - 697, pisała, iż odczyt IvIokłowskiego cieszył się po'c.odzeniem, rnic;dzy innymi dlatego, że " wykłady swe ilustrował pokazami zJytków budown idwa ludowego; od'by,wał [ J wraz ze słuchaczami wyciecz;"i Jo hat góra,iskich, zwiedzał cenne zbiory p. Dembowskiej. a nawet urządzał wy, cezki poza granice Zakopanego". 63 Zub.: E. Grrlbska, M. Poprzęcka, John Ruskin 1819 -1990 [w:] Teoretycy, ,. ·tyści i krytycy o sztuce (1700 - 1870), wybór. przedmowa i komentarze też s;111',e, \,.'arszawa 1974, s. 455. 6ł S. Witkiewicz, Styl Zakopiański, "KurieT Warsza-.vski" 1891, nr 241, 242 - 250, "zcdruk w: Tenże, Pisma tatrzańskie, życiory~, oprac. tekstu, komentarz, dobór i!u'~racji R. Hrnnel. Kraków 1963, t. II, s. 274. �120 Ma/gorzata Kitowska-Ły:,;iak dobro ogólnoludzkie" 6" "Słowem, - konkludował - trzeba, żeby w szt~:·· ce stosowanej odbył się ten sam proces, który od czasów romantyzmu orl .. bywa się w literaturze ... " 66. Ów z'a'ś lud, ku któremu trzeba się obróci"; to mieszkańcy Podhala, gdyż właśnie "górale są jedną z najwyborniej .. szych odmian polskiej rasy. Lud to 'po prostu genialny ... " 6,. Konsekwencją przytoczonych wyżej poglądów bylo. mil{dzy innyn '. stworzenie "stylu zakopiańskiego", Mokłowski pisał o konieczności odrodzenia rzemiosła w tym samy,n duchu, co Witklewicz: .,Rozdzielenie ekspozycji publicznych na wysta',"y ~.:ztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym doweldem, o ile sztuka dziś swej powinności nie spełnia. [... j Wystawa, prz"ciwnie, powinna być tak urządzona, .ażeby do statuy pięknej, do unl.~· ~ grobowej, do talerz", do szkbnki, do kosza uplecionego piqknie. ca'<:t cyrkulacja idei piękna w czasie danym uwidocznioną była. Wtedy wyst\wy będą użyteczne. Dziś jest to rozdział duszy z ciałem - czy t: śmierć!" 68. Stwierdzał dalej, że polska kultura zawarta jest w "chac:.:.podhalskiej, wn£;trzu pisanym sosrębami, dżwirzami, półkami i sluzyni.:lmi zdobnymi" 69. Był przekonany, że tę kulturę trzeba ccalic. nczum!".~ potrzebę d~iałalności skienowanej 'w tę włalśnie stronę przez miłośnikó'c\ góralszczyzny, ale W1id~ia,łteż konieczność rOZSzeTzenta owych zaill1tere,s(:·· wań. Na wstępnych kartach swego pomnikowego i ważnego. acz kontr::-Jwersyjnego i krytykowanego dzieła iO, jakim był wspomniany już to':~ poświęcony sztuce ludowej w Polsce, ubolewał: ".Jakiś szuł wyzbywan::; się, niszczenia i przerabiania, lub barbarzyńskiego sposobu odnawia:1;; najpiękniejszych pozostałości po dawnych czasach ogarnął naród, groż,.::: przerwaniem całej nici kulturalnej, wiążącej ze ~ob'l pokolenia" 71. Nalezy zatem notować - opisując, rysując, fotografując - to. co jeszcze pozstało. Zrozumienie tej konieczności widoczne jest nie tylko w drugiej czę;~'i wspomnianej książki i2, a1e też w treści sprawodań z wypraw nauk()wych, jakie Kazimierz I\lokłowski odbywał wraz z bratem, Tadeuszem. a które miały na celu" ... określenie - jakim sam pisi11 - ogólnego ck,· Tamże, s, 277 - 278. Tamże. s. 278. 6, S. Witkiewicz. Bagno, Lwów 1903, s. 6. 6& JVIoklowski, Starlis/aLl; Witkiewicz •.. , dz. cyt., s. 130. (,9 Tamże, s. 134. ,o Zob. uwagi \V przy.pisie 4 do niniejszego tekstu. ;1 l\-lokłowski, Sztuka ludou;a ... dz. cyt., s. 2. ;2 Cz~ść pierw,za książki poświQccma była buclownict\\·u ludowl'l11u. a druga sila tytuł: Z lbytkl sztuki ludou;ej w Polsce, a dotyczyła obiektów ruchomych. 65 (,6 r -.. �121 r:'l;~teru budo\vnictwa i sZ~lIki ludowej w kraju" .:1. ZdawaJ sobie spra".':<; z tego. że jego praca może przynieść tylko ograniczone efekty, ale z nif.::j nie rezygnował. Zmuszony po amputacji nogi w roku 1902 ch zaniech:.;Lia wycieczek terenowych. nie zarzucił jednak swych badań. Zebra~lY c:ł~criC11 \c;ykorzystyv,"aL miqdzy innymi, w tekstach zamieszcz:mych ;,,1 łamach ..Sprawozdmi do badania historii sztuki w Polsce" . .Jego większość zawarł jed!1ak w Sztllce ludowej .... \V zakol1czcniu tomu pisał, świadom jego niedostatków: "Praca dobiegała kOllca tymczasowego. Uważam bowiem to wszystko, co usiłowakm obecnie w całość sztuki ludowej połączyć, jako próbę zebrania i Zdżytkowania tego sKąpego stosunkowo materiału, który dostał się do n~ moich. Tymcza:;cm olbrzymi kraj myślą i okiem badacza jeszcze nie dctkl~1ięty, spoczywa odłogiem i być maże, że mieszczą się tam rzeczy, khr:-ch znajomość i poznaje w całość ujęte, niejeden inny, dokładniejszy S~l,.l by nam nadały. Książeczka nin~jsz:a, wpr:owadzając czasowy porządek do postawionego dziś w społeczeństwie Ipolslk,im l'Jagadnienia, [... 1 :ZJachęci, ja:z sądzę. tym samym wszystkich ludzi dobrej wali do zbiorowego badan'ż!8 tej skarbnicy naszej rodzimej kultury" 74. Talkże w liśai,e do Stan~sława Witkiewicza, pisanym jeszcze przed ukazaniem się puibli!kacji, zawarł Mokłowski szereg wątpliwości co do reaLnej wartośc.i własnej pmcy; czyt:\r.1y tam: "KsiąiJka (mnże to z mOje,go stanow.i,ska) ma tę wad~, że jest przestarzał<l, Spr:lw? jest tak żywa i tak naprzód idąca, że już dzisiaj ',h'iele ustE:?pów inaczej bym napisał, dokładniej i jaśniej opracował. }\;'}zy,ałem je) dlatego ,'ksi'lżeczką«, bo po prostu \ovydaje mi się ona chud,:,. i ~1ikła wobec rzeczywistego materiału" 7;;. * Poc1sumo\',;ujclc należy przypomnieć, lZ zarówno Witkiewicz, jak !VI::.kłowski nic byli jedynymi spośród tych, którym bliska byla i bard::.o ważna wydClwa!a siq kwestia podtrzymywania kultury narodowej: staty za nimi bez mała stul('tnie dzieje poszukiwań takiegoż stylu w architeć:turze poJskil'j. Trzeba też podkreślić, że w XIX wieku przez calą Europ,: Ezła Jala zainteresowań elementami narodowymi w sztuce. Była to t[")dycja, która hez wątpienia wyrosła z romantyzmu, ale w Polsce zrodzi}" sil~ przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu. Poszukiw3'nie tzw. stylu narodowego w literaturze i sztukach pięr::cyeh POC7.c)wszy od romantyzmu było bodaj najgłębszą potrzebą polskich artystów. Dc)żenia tle znalnly także wyra4iste odbicie na gruncie arch~'" :'\'Toklo\\',ki, SpralCo;:r/onic " TC'nżc. Szwko ludowo,.,' ,', Tenże, List do WitkiE'll:ic:o, op. cit.. s. 200. : wycieczki"" dz. cyt., s, 520. dz. cyt., s. 695. �J22 Małgorzata Kitolc,'ka-Łysiak t(·ktury. Cały szereg koncepcji stylu narodQ\,vego pojawil się głÓ\Vnl(~ w drugiej połowie XIX wieku oraz na przełomie XIX i XX wieku. W p\,':::więconych temu zagadnieniu, najbardziej jak dotychczrt:i wyczerpują~ tych, pracach Andrzeja K. Olszewskiego pojawiło się wiele różnorodnych nazwisk, przeważnie jednak architektów związanych w sposób pozytyw,ny bądź negatywny z propagowaniem zakopiańszczyzny ~6. Nic można bo'xiem zaprzeczyć, iż przed-Witkiewiczowskie. jednost1,:::O\v1.'.próby stwe;2.enia "stylu narodowego" przyniosły znikome rezultaty. Bez wątpien~n zaś człowiekiem, który stworzył program całkowicie oryginHlny i najko:,:. ,·,·kwentniej, z największą zaciekłością bronił go. był Stanislaw Witki€:'.vicz - jako twórca teorii tzw. stylu zakopiailskiego i projektant wiehl b;-idowIi w tymże "stylu" utl zymanych, Witkiewicz też (jedyny') potl"':Lł program swój realizować z wiarą. konsekwcllcj'!. n,\\\'ot u~Jorem. Sterl t"k liczne grono ludzi walczących o ..styl narodowy" w architekturz~ .c,odjęło jego idee. Jednym z tych. którzy. mu wtórowali llajdolloślliej. byJ Eazimierz Mokłowski. Na zakończenie trzeba zatem koniecznie podkreślić. iż ró\vnie trwal~, jej, Mokłowski badacz sztuki ludo\vej. zapisał się \v dziejach nasz<l'j kultury Kazimierz Mokłowski --'- zwolennik i popularyz<llOr ,.stylu Z::,\-:opiańskiego", człowiek świadom, że przyszło l1l:U żyć w czasach. których ;:ilamieniem było ,.poszukiwanie »sztuki dla Po]"ków,," ';, ,'J i!lgorzaia Kitowska-Łysiak KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (18159- 1903) .\ND ms ATT'ITUDE TO A QUESTION OF THE SO-C.\LLEL~ NATIONAL STYLE IN POLISH ,\HCHITECTUHE (summa:'yl Kazimierz Mokłow"ki (1869 ~ 1905) was an arL'11itect ~s he ,iucLed a:-cidl'CWl'e: Lvov Technical University and at the uni\"t'l'.-:itie.-: in Zurich and BerLn lCh~lr'c't"'.hburg). But his achievements in this field are ullu.-ually spare. :\To~t of 11'.; lite ::,~ devoted to public and ethnographic acli\·ity \\'hich. togethc:' \\"lth pl'lilic;] ;)::.'~. i'\ • 6 Olszewski, Przegląd koncepcji.", dz. cyr,.,:, 309 - 317 w;r0d zwolenlli\o?: tylu" wymienia: Radzikowskiego" M. W, Limanowskiego. E, NicwLldolll'kiego, ..1). .. c;"'ń~kiego, \V, Klossa, lVI. Brensztejna, Paw!iko\\',:k'ego, a w;róct prLl'c'i\\'niklw/: f~'Z, Jankowsikego, M. Wawrzenieckiego, S, Lacka, .7 Ostai'nio w związku z Witkiewiczem pisała e' tym :\I. Obzaniecs:Ol, D:iH;ny ':~ollJiek (O Stanisławie Witkiewiczu), Kra\ów 198-1. ,:, 7 - 31. t.,·tlt!Uj']C rozel::. I ,,,iążki: W poszukiwaniu "sztuki dla Polaków". �KAZIMIEHZ MOKŁOWSKI (1369 - 1905) 123 .:ersted him probably most. In his polemic in nature papers he used to criticize t::1I:~ tate of Polish modern architecture. Consequently, he suggested several, in his op:·· :,on, amendments. Therefore, his activity in the field of architecture, both theore'c:al ("Fight for ar1", in Krytyka, 1902, vo!. 1) and also practical, but to a 10\Vd ,:egree (houses at 3,8 and 40 Piekarska Str. in Lvov), should be interpreted as a:";' "hzation ·of one c·()herent program. Its aim was the improvement ,)f the situation ill i.)lish architecture at the beginning of the XXth ce'ntury. This pr,ogram could {)figi .. >lte as a result of lVIokłokowski's awa,reness of decline of this sphere of our cultu!\:. "-je understood the need to renew the model of contemporary architecture by the .-called "Polonization" in all three sectors of partitioned Poland. He was com,-in·"el of the nece.;;,;ity, and bolievcd it was possible, to improve the state of archi,' :' cture by means of a reform of higher educa'tion system of architecture. He sug·· ,"~sted to transfer architecture from Lvov Technical University to Cracow A'cademy C" Fine Arts ("Krytyka", 1904, vol. l), which, he belie\"C;d. was of basic importa':c~ the accomplishment of the program. He propagated the so-called 'national siyl'", ':. st cmOr.died, according to lVIoklowski, in "the Polish folk style" (Sztuka Ludo\va, LvoV', : "03), th(~ J11Dst;ldequate example of which was in turn ,.the Zakopane style" cn,·, 't'd by SUmslaw Witki8Wicz (Stanislaw Witkiclcicz as et Polis.') architect ,.Bi.. '. 'ioteka Warszawska" 1904, vol. 4). The purpose of this paper is to discuss the above program and to pO'ntout en ; ,] important but nHL'n diminished role ni :\'Ioklo\\'ski in the Lght for the victoryuf .~he Zakopane style". J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5afd54a0ca364e39e65c80e73ac1e2dd.pdf 4446d3307f7d9ea40d88db76b912fa33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3334 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3125 Title A name given to the resource "Album Pałahickie" Henryka Rodakowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.183-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kitowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ALBUM PAŁAHICKIE" HENRYKA RODAKOWSKIEGO N a p r z e ł o m i e 1980 i 1981 roku Muzeum Okręgowe w Go­ rzowie W l k p . n a b y ł o obiekt znacznej wagi: Album Henryka Rodakowskiego, cykl akwarel, który Palahickie zarówno ze Dopiero w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h ujawnione, w 1980 roku zostało wpisane do rejestru z a b y t k ó w , a n a s t ę p n i e , d z i ę k i do­ tacjom władz miasta, zakupione do muzeum. w z g l ę d u na wartość historyozno-etnografiozną, j a k też artystycz- H e n r y k Rodakowski urodził s i ę w 1823 r. we Lwowie. L o s no-ikonograficzną, b ę d ą c interesującą p o z y c j ą w dorobku ma­ tak p o k i e r o w a ł malarzem, że po d ł u g o t r w a ł y c h p o d r ó ż a c h po larza, jest zarazem cennym zabytkiom naszoj kultury. Przez Europie długie lata powojenne cykl ó w określano jako zaginiony podczas aby wraz z rodziną u d a ć s i ę z powrotem do bliskiego seicu miasta drugiej wojny ś w i a t o w e j w Krakowie. Takie (Austria, Francja) w maju 1867 roku o p u ś c i ł P a r y ż , też w i a d o m o ś c i z zamiarem s p ę d z e n i a w nim i w jego okolicach k i l k u kolejnych zawierają niektóro opracowania monograficzne twórczości R o - lat ż y c i a , a m o ż e nawet osiedlenia s i ę na stałe. W e Lwowie nie dakowskiogo, m i ę d z y innymi pierwsze wydania albumu przy­ p o z o s t a ł jednak d ł u g o z powodu komplikacji rodzinnych (udział 1 gotowanego przez Andrzeja Ryszkiewicza. P u b l i k u j ą c niniejszy brata, w powstaniu styczniowym, jego ucieczka komunikat, zmierzamy do częściowego c h o ć b y zdementowania przed p r z e ś l a d o w a n i a m i z kraju, choroba psychiczna przyrod­ i sprostowania b ł ę d n y c h informacji. niego brata, swojego Otóż, na p o c z ą t k u lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h okazało s i ę , że Zygmunta, Wiktora), lecz zamieszkał w majątku 3 brata, Maksymiliana, w P a ł a h i c z a c h . W ten oto s p o s ó b K a m i l a komplet jedenastu akwarel z Album Palahiclciego znajduje s i ę i H e n r y k Rodakowsey z rodziną znaleźli s i ę dość niespodziewa­ w prywatnych rękach w Goizowie W l p . , a m a go w swoich nie w „ p i ę k n e j , lecz na. zapadłej prowincji położonej wsi po- zbiorach Franciszka Ż u k o t y ń s k a , ż o n a n i e ż y j ą c e g o już właści­ kuekiej, oddalonej o niecałe dwie mile od S t a n i s ł a w o w a , a o 20 ciela niewielkiego podwarszawskiego m a j ą t k u , a zarazem minut jazdy k o ń m i , od powiatowego T ł u m a c z a , " . T a m , w ogro­ jed­ 4 nego z współwłaścicieli przedwojennego s t o ł e c z n e g o antykwariatu, dzie dworskim, urządził sobie Rodakowski p r a c o w n i ę m a l a r s k ą . w którego sklepie dzieło znalazło s i ę t u ż przed 1939 rokiem, W c i ą g u trzech lat s p ę d z o n y c h w P a ł a h i c z a c h n a m a l o w a ł kilka najprawdopodobniej drogą zakuod. Poprzednią, wspominaną o b r a z ó w olejnych: Dama na koniu w m i ę d z y w o j e n n e j literaturze, w ł a ś c i c i e l k ą cyklu b y ł a wnuczka koniu), Stróż artysty, Janina Straszowska, m i e s z k a j ą c a p o c z ą t k o w o w Biór- (ok. kowie pod Krakowem, a n a s t ę p n i e w Warszawie. Czasy t u ż po drugiej wojnie ś w i a t o w e j p r z y w i o d ł y dzieło Żyda 1868) oraz cykl wspomnianych akwarel, k t ó r y nas tu in­ teresuje s z c z e g ó l n i e : Album 2 (1868 - - portrot ż o n y n a (ok. 1868 — portrot psa, Stróża), Portret Palahickie. Składa sie n a ń , jak n a d m i e n i l i ś m y , jedenaścio prac. I s t n i e j ą c a wraz z jego nowym posiadaczem antykwariuszem, do Gorzowa literatura przedmiotu k a ż e nam u z n a ć t ę liczbę z a p e ł n y c y k l . Wlkp. Wszystkie prace m a j ą bardzo z b l i ż o n e w y m i a r y : wys. ok. 31 c m , Tutaj pozostawało całymi latami nieznane nikomu. 5 183 T �I I . 2. Sen, П. 3. Pachciarz Szlomo dworski listonosz ezer. ok. 24 cm. Akwarele, ogólnie rzecz biorąc, p r z e d s t a w i a j ą Josio, cabaretier 20/12 1867 nr inw. M O G / malowanych z natury m a ł o ruskich chłopów i Ż y d ó w z P a ł a h i c z " . K a ż d ą o p a t r z y ł artysta d o k ł a d n ą (dzienną) d a t ą i o d r ę c z n y m /11/2297 Porteur de t ó l ó g r a m m e s 1/01 1868 nr inw. M O G / podpisem, i d e n t y f i k u j ą c y m p o r t r e t o w a n ą o s o b ę . D o o b j a ś n i e ń — rzecz nieco z a s k a k u j ą c a w zestawieniu zarówno z tematyką /11/2299 I w a n B e z u ś propose aux granges prac, s w o j s k ą przecież, j a k też miejscem ich powstania — u ż y ł j ę z y k a francuskiego. Monografista Rodakowskiego, Władysław K o z i c k i , twierdził, że stało s i ę tak, g d y ż „ f r a n c u s z c z y z n a 4/01 1868 nr inw. M O G / /11/2300 I w a n et D i c k y t 16/03 1868 nr inw. M O G / (...) /11/2302 b y ł to j ę z y k , k t ó r y m ze w z g l ę d u na ż o n ę m ó w i ł o s i ę w domu malarza". Bez w ą t p i e n i a on sam p o s ł u g i w a ł s i ę o w ą „ s a l o n o w ą " mową z upodobaniem i s w o b o d ą , nio d o s t r z e g a j ą c k o n i e c z n o ś c i We wszystkich tych podobiznach ludzi, k t ó r y c h często s p o t y k a ł przy dworze, czy t e ż we wsi, Rodakowski p o z o s t a w a ł czy t e ż potrzeby umieszczania pod akwarelami polskich n a p i s ó w . a r t y s t ą , k t ó r y u p o d o b a ł sobie w malarstwie precyzję realizmu Oto j a k b r z m i ą oryginalne t y t u ł y p o s z c z e g ó l n y c h prac (obok i w n i k l i w o ś ć psyehologizmu. Twierdził K o z i c k i , iż „ t e typy rus­ za Rodakowskim — podajemy chronologię, według której ustalono k o l e j n o ś ć ) : kich parobków, przynoszących rzeźbiarzy, Sculpteur de P a ł a h i c z e Sen. L a posto de P a ł a h i c z e Szlome, surveillant de fermę L e Maire N y k o ł a Gregorcio, grandforestier Jacio palefrouior 184 chłopaków stajennych gorącym i żydowskich posłańców szynkarzy, dworskich uczynku ich wiejskich listonoszów, przechwycona /11/2290 a przeto t c h n ą c e p r a w d ą i b e z p o ś r e d n i o ś c i ą ż y c i a , u t r w a l a j ą c e 6/11 1867 nr inw. M O G / na wójtów, pachciarzy, 12/10 1867 nr inw. M O G / eodzionnych zajęć, wiernie a t m o s f e r ę wsi pokuckiej, z jej c h ł o p s k ą i k o z a c k ą dziar- /11/2291 s k o ś c i ą i p o e z j ą — te j a k b y od niechcenia, na marginesie 12/11 1867 nr inw. M O G / wielkiej — twórczości stworzone akwarele nie tylko dlatego s ą — /11/2292 tak cenne, że s t w o r z y ł je mocny i zdrowy realizm, o d r z u c a j ą c y 16/11 1867 nr inw. M O G / na bok reguły klasycznej s t y l o w o ś c i , ale t a k ż e dlatego, ż e w nich /11/2293 silnie zabrzmiała u artysty nuta swojska". Andrzej Ryszkiewicz, 17/11 wielokrotnie 1867 nr inw. M O G / /11/2294 Myszka gumiennych, telegramy, z a j m u j ą c y s i ę t w ó r c z o ś c i ą Rodakowskiego pisząc o „ a u t e n t y z m i e ś w i e t n i e narysowanych postaci", zwraca jednak 10/12 1867 nr inw. M O G / u w a g ę na to, iż temat c y k l u w y r ó s ł z „ m o d n e g o w ó w c z a s zwrotu /11/2295 ku ludowości". 14/12 1867 nr inw. M O G / Dobrowolski, k t ó r y c h a r a k t e r y z u j ą c nowoczesne malarstwo pol­ /П/2296 skie, s t w i e r d z i ł , iż Album Pałahickie 6 Podobnie ujmuje swoje s p o s t r z e ż e n i a Tadeusz to eykl „ o tyle i n t e r e s u j ą c y ^ �że informuje o w p ł y w i e problematyki chłopskiej na ś w i a d o m o ś ć artysty z w i ą z a n e g o towarzysko z a r y s t o k r a c j ą " . 7 z w y s u n i ę t y m n a p r z ó d c z o ł e m , które tworzy ostry k ą t z nosem, z t w a r z ą s p a l o n ą od w i a t r ó w i p o o r a n ą bruzdami". Mając w tle N i e z a l e ż n i e od tego, czy źródła inspiracji b ę d z i e m y szukać szarozielonkawe w z g ó r z a , idzie p o l n ą drogą, ubrany w obszarpa­ w autentycznym zainteresowaniu w s i ą p o k u c k ą (co wydaje się ny, zszarzały „ p e t y k " , na k t ó r y narzucił „ w e r o t ę " w podobnym dobrze t ł u m a c z y ć z a r ó w n o miejscem powstania prac, stanie; g ł o w ę n a k r y ł „ e z a p i c ą " z niobieskawego sukna, a nogi jak oso­ bistymi kontaktami z p r z y s z ł y m i modelami), czy t e ż w modzie, osłonił „ b u c i a r a m i " . N a przorzuconoj przez r a m i ę skórzanoj torbie istotnymi b y ł y b y dociekania w zakresie problemu zasygnali­ w i d n i e j ą i n i c j a ł y jego portrecisty „ H . R . " . zowanego przez Kozickiego. Mamy t u na m y ś l i k w e s t i ę czy i u a Trzecia akwarela to p o w s t a ł y k i l k a dni p ó ź n i e j konterfekt ile przedstawione postacie u z n a ć m o ż n a rzeczywiście — mimo „ t a k i e g o sobie ż y d o w s k i e g o ich dosadnej czasem charakterystyki i silnoj indywidualizacji w P a ł a h i c z a c h n a z y w a ł się Szlome" (Pachciarz Szlome), a k t ó r e g o pół-szafarza, p ó ł - o k u m a n a , który (wszak b y ł y to osoby konkretne, któro z a c h o w a ł y swe imiona malarz p r z e d s t a w i ł z charakterystycznymi akcesoriami, ubra­ czy przezwiska) — za tzw. typowe, a w i ę c do pewnego stopnia nego w czarny c h a ł a t , s p i ę t y szabasowym pasem, powszechne, znamienne, nawet jakgdyby w danej okolicy uni­ z p a t r i a r c h a l n ą r u d a w ą b r o d ą i pejsami. wersalne, modelowe. jarmułkę, Teren b a d a ń bardziej to z a s t r z e ż o n y dla „ W ó j t " N y k o ł a — palaliicki rządca, ukazany w niemal etnografa n i ż dla historyka sztuki, ( c h c i a ł a b y m jednak przekazać monumentalnej postawie na tle w ł o ś c i , k t ó r y c h czuje się gospo­ swoje sugestie i spostrzeżenia). darzem, wsparty j e d n ą d ł o n i ą na s ę k a t y m kosturze, d r u g ą trzy­ Władysław akwareli Chłopski wzbudził jaskrawo Kozicki, rzeźbiarz pisząc o chronologicznie pierwszej podkreślił, iż zaintorosowanio malarza ,,jeden z bezimionnyeh pomalowanych figur twórców i (...) kapliczok ma w s u n i ę t ą za pas; jego w y g l ą d i postawa są p e ł n e g o d n o ś c i : „ S t r ó j jogo jest k o m b i n a c j ą lata i z i m y ; na ramionach k o ż u c h krucyfiksów, z czarnego barana, o d s ł a n i a j ą c y d ł u g ą zgrzobną k o s z u l ę , z w i ą ­ przydrożnych". z a n ą pod szyją czerwoną h a r a s ó w k ą i spiętą szorokim s k ó r z a n y m U b r a n y w skromny, znoszony, n i e g d y ś rudawy, k o ż u c h i ciężkie pasem, u k t ó i e g o wisi klucz (...) — - godło w ó j t o w s k i e j w ł a d z y . wysokie buty oddaje się swojemu zajęciu we w n ę t r z u pracowni N a głowie s ł o m i a n y kapelusz z szorokimi krosami, rodzaj chłop­ równio ubogim, j a k jego strój. Pracownia jest zarazem w i e j s k ą skiej panamy"; ma „ t w a r z tak samo zmurszałą, j a k S e ń , taki c h a t ą — izbą, gdzie narzędzia rzeźbiarskie pizomioszano s ą zo sam nos, pod ostrym k ą t e m z czoła w y s t a j ą c y i siwawy, przy­ s p r z ę t a m i gospodarczymi. cięty wąs". Seń, dworski listonosz, został sportrotowairy na drugiej Pobereżnik Grenorcio został uwieczniony przez Rodakow­ z kolei akwareli: ,,to typowy okaz poczciwego, wiernego, chudego skiego jako p i ą t y z kolei mieszkaniec Palahiez. A jednak po­ c h ł o p i n y ruskiego, z d ł u g i m i kosmykami w ł o s ó w , nioporządnie w ą t p i e w a K o z i c k i w jego tubylcze pochodzenie: o p a d a j ą c y m i na kołnierz, z p r z y c i ę t y m i szczecinowatym w ą s e m , chyba nie urodził się w P a ł a h i c z a c h , ale p r z y w ę d r o w a ł z gór, I I . 4. W ó j t Nykola „ t o n to już I I . 5. P o b e r e ż n i k Gregorcio 285 �g d z i e ś z Maniawy, C u c y ł o w a lub R a f a j ł o w e j , a wskazuje na to jeszcze karczmarz, on to już tylko „ ż y d o w s k i proletariusz z T ł u ­ jego s t r ó j , na p ó ł huculski oiaz typ, wcale nie nizinny. Szarawary macza", oberwaniec z „ w i e l k ą , k o c i ą g ł o w ą , n a k r y t ą jarmułką w p u ś c i ł w kierpce, pod k o ż u c h e m s i ę g a j ą c y m kolan m a jeszcze i o b r a m o w a n ą b r o d ą i d ł u g i m i pejsami, t r u d n i ą c y si$ marnie jakąś o p o ń c z ę i c o ś w rodzaju długiej kamizeli. N a g ł o w i e czapka p ł a t n y m d o r ę c z a n i e m pilnych przesyłek bez w z g l ę d u na porę obszyta lisiurą, (...) d u b e l t ó w k a w r ę k a c h , na biodrach z jednej roku i p o g o d ę " . strony manierka, z drugiej torba". K u c Myszka K o l e j n y akwarelowy portret, j a k i w P a ł a h i c z a c h to jedna z ostatnich, akwarel, namalowanych wyszedł epod p ę d z l a Rodakowskiego, to podobizna gumiennego, I w a n a jeszcze w roku 1867. F o r n a l z „ t y p o w ą w t y c h okolicach twarzą Bezusia. Oumienny p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m nosie, z p r z y s t r z y ż o n y m w ą s e m i o d ł u g i c h face, j a k b y upozowany do portretu, odziany w b i a ł y k o ż u c h Iwan jest to m ł o d y m ę ż c z y z n a s t o j ą c y en czarnych w ł o s a c h , przyciętych, n a czole w g ł a d k ą g r z y w k ę , a na z obszernym czarnym k o ł n i e r z e m baranim, przepasany szerokim karku układających długi s k ó r z a n y m pasem, na nogach m a ciężkie buty, a przed s o b ą barankowym trzyma oburącz b a r a n k o w ą c z a p k ę . Warto podkreślić t y p o w o ś ć biały kożuch, wyprowadza się w g ę s t e k ę d z i o r y " , ubrany w z szerokim czarnym kołnierzem z „masztarki" huculskiego gniadego kucyka. t a k ż e tej fizjonomii: ś w i a d c z y o niej „ c h u d a , w ą s k a głowa, w y d ł u ż o n a jeszcze bardziej przez czerniejący na brodzie, już W stajni s ł u ż y t a k ż e chłopiec stajenny, Jacio. Odziany w d ł u g ą po kolana l n i a n ą k o s z u l ą , z w i ą z a n ą c z e r w o n ą „ h a r a s ó w k ą " , p r z e p a s a n ą szerokim s k ó r z a n y m pasem z b ł y s z c z ą c y m i me­ talowymi guzikami, w wysokich butach z w y w i n i ę t y m i cholew­ kami i baraniej „ e z a p i e y " n a g ł o w i e przechodzi w ł a ś n i e przez, p o d w ó r k o . W tle w i d a ć p i ę k n i e rzeźbione drewniane wrota do lamusa. Następny dawno niegolony zarost {...), d ł u g i , rasowo pokucki nos, cienki, na d ó ł opuszczony w ą s (...), piastowskie w ł o s y , s p a d a j ą c e pros­ tymi kosmykami na ramiona, a r ó w n o p r z y c i ę t e nad c z o ł e m , z w ł a s z c z a z a ś d u ż e , jakby łzami n a b r z m i a ł e oczy". N a koniec jedna jeszcze p a ł a h i c k a p o s t a ć , której p o d o b i z n ę d o d a ł Rodakowski do całości dopiero po d w ó c h miesiącach, gdy c a ł y c y k l p o w s t a w a ł d z i e ń po dniu n i e m a l ż e , j a k b y na typ żydowski to karczmarz, Josio: „chuda, dziesięciu pracach m i a ł s i ę z a k o ń c z y ć . Akwarela, przedstawia­ ascetyczna p o s t a ć z p o c i ą g ł ą , b r o d a t ą i p e j s a t ą g ł o w ą , gdzie jąca stajennego I w a n a , prezentuje bohatera wraz z wyprowa­ spod dzanym w ł a ś n i e ze stajni gniadym wierzchowcem ż o n y malarza, jaimułki wygląda szemkie czoło oraz subtelny, bardzo cienki i długi garbaty inos oczy, p e ł n e z m ę c z e n i a i smutku, już D i c k y t e m . „ W i d z i m y r a s o w ą , solidnie w y r z e ź b i o n ą , nie osobistego, ale j a k b y z wiekowoj niedoli całoj rasy i d ą c o g o " . g ł o w ę (Iwana — M . K . ) , o z d o b i o n ą p o k r ę t n y m w ą s e m i przy­ U b r a n y w charakterystyczny czarny c h a ł a t , ozdobiony prze­ k r y t ą c z a p k ą z siwego baranka". Choć cała p o s t a ć , przyodziana wieszonym przez szyję czerwonym pasiastym s z a l e n , czerpie w ciężkie buty i „ s z t y w n y , b r ą z o w y petyk, podbity k o ż u c h e m " , c h o c h l ą 7 cebrzyka gorzałkę, obsługując niewidocznych gości. jest nieco zwalista, to twarz pełna jest zadumy, a w d u ż y c h Roznosioiol t e l e g r a m ó w naniu jednak z owym to jogo pobratymiec. „beniaminkiem Jehowy", I I . 6. K u c „ M y s z k a " 186 W porów­ jakim jest przystojną „ r o z m a r z o n y c h oczach śnięci s i ę jeszcze nieodrodna ukraińsko-słowiańska t ę s k n o t a " . 11. 7. Chłopiec stajenny J a c i o �W e wszystkich, k r ó t k o p o w y ż e j — z p o m o c ą Kozickiego — opisanych pracach pozostaje „Co s i ę tyczy akwareli, o k t ó r y c h P a n tak grzecznie wspominasz, Rodakowski nie tylko bystrym to nie s ą one robione n a w y s t a w ę , tylko szkice, k t ó r e , jako ko­ obserwatorem, m o ż e nawet d o k u m e n t a l i s t ą , ale jest t e ż kon­ lekcja w s p o m n i e ń , dla mnie m a j ą znaczenie. Bardzo jestem w d z i ę ­ sekwentnym, u w a ż n y m psychologiem. D o ś ć s p o j i z e ć na twarz czny i umiem ocenić p o c h l e b n ą d o n i o s ł o ś ć oferty Towarzystwa, np. roznosiciela t e l e g r a m ó w czy t e ż którejkolwiek innej postaci. by te w portfelu umieszczone wspomnienia w szkło oprawić n a A jednak d l a badacza tego właśnie c y k l u w a ż n i e j s z a pozostaje cel wystawy. G d y b y s i ę te akwarele do wystawy k w a l i f i k o w a ł y , sprawa piorwsza. Urzeczony b a r w n o ś c i ą kresowej wsi, s t w o r z y ł to b y m c h ę t n i e sam p o n i ó s ł ten wydatek, ż e b y i m do tego zasz­ malarz jej portret wycinkowy, ale m o ż n a s ą d z i ć , iż wierny. czytu d o p o m ó c " . W Album Palahickim 9 racji Trudno w i ę c osądzić, n a ile ó w obraz P a ł a h i c z zrodził s i ę o d m a w i a ł Tadeusz Dobrowolski — „ z n a m i o n mocnego realizmu na bazie modnego w ó w c z a s tzw. „ z w r o t u k u l u d o w o ś c i " , k t ó r y Courbeta". 8 dopatrywano s i ę nawet — czemu B y ć może w formułowaniu tak zdecydowanych, daleko i d ą c y c h s ą d ó w n a l o ż a ł o b y w y k a z a ć więcej ostrożności, wszak wieś ukazana przez Rodakowskiego jost wsią widzianą u s c h y ł k u wieku przybrał k s z t a ł t zdawkowej i powierzchownej „ c h ł o p o m a n i i " . C z y ż b y bowiem Album Palahickie b y ł o jedynie wyrazem tak w ł a ś n i e i tak tylko rozbudowanego zaintereso­ z ganku p a ń s k i e g o dworu, w s i ą , która — w y j ą w s z y rzeźbiarza wania? C z y ż b y p o w s t a ł o z pewnego rodzaju pobudek i karczmarza — d o ń p r z y s z ł a , a ludzie to przede wszystkim tycznych '? Przeczy temu z a r ó w n o s ł u ż b a folwarczna. W s z y s c y ci ludzie to — mimo typowego postaci, w y g l ą d u , r y s ó w twarzy i ubioru — indywidua, któro określone folkloryzm, j a k t e ż wierność z o s t a ł y konkretnymi imionami. Nie p o k a z a ł Rodakowski pracy przód stawione. W y d a j e się, ż e prawda b y ł a pierwszym i ostatnim nioznany autentyzm malarzom u p r a w i a j ą c y m snobis­ portretowanych w swojej z j a k ą palahickie typy sztuce zostały c h ł o p ó w w polu. S t ą d mamy podobizny Scnia, Nykoly i Bozusia, celem ja,ki sobie Rodakowski p o s t a w i ł . W jej imię ani nio ubarwił a nie obraz grupy ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h z trudem jedy'nio da. swoich modeli, nie w y s t y l i z o w a ł „ n a ludowo" i c h odzienia, ani się r o z p o z n a ć ich rzeczywiste pierwowzory, jak c h o ć b y -— jeśli też nie p r z y d a ł ponad miarę „ r a s o w o ś c i " ich twarzom czy po­ już z o s t a ł o tutaj przypomniane nazwisko Courbeta — w Ka­ sturze. mieniarzach. T W y d a j e s i ę zresztą, że a r t y ś c i e polskiemu b l i ż s z y M o ż n a b y to u z n a ć z a ś w i a d o c t w o , p o t w i e r d z a j ą c o n i e ś m i a ł e b y ł b y w z ó r choćby* Piotra M i c h a ł o w s k i e g o i m o ż e w ł a ś n i e z jego sugestie, iż w i ę k s z e p i ę t n o n i ż modne tendencje, n i o s ą c e i pro­ d z i e ł a m i (por. np. Seńko) n a l e ż a ł o b y palahickie akwarele z e s t a w i ć . pagujące Czy jednak wiele takie p o r ó w n a n i e nam wyjaśni'? Wolno przecież skiogo szeroko podejmowane w X I X wieku badania ludoznawcze. u z n a ć , że autorowi Album PalaMckiego nowe tomaty, odcisnęły na twórczości Rodaków - chodziło o pozostawienie Przypomnijmy tutaj c h o c i a ż b y działalność Oskara Kolberga, takiego wizerunku pokuckiej wsi, ja.ki jemu b y ł znany i bliski. k t ó r y ok. 1861 roku p r z e d s i ę w z i ą ł swo pierwsze podróże na R u ś , W s z a k sam p i s a ł w jednym z l i s t ó w , kierowanych z Palahicz na czego owocom b y ł a , m i ę d z y innymi, publikacja w latach 1857— ręce Konstantego 1890 czterech t o m ó w , p o ś w i ę c o n y c h P o k u c i u . rzystwa Przyjaciół D z b a ń s k i e g o , sekretarza lwowskiego Sztuk Pięknych (w latach I I . 8. Karczmarz Josio Towa. 1807—1877); 10 Ł a t w o daje s i ę z a u w a ż y ć fakt, iż edycja dziel Kolberga przobiogała przez pewien H . 9. Roznosiciel t e l e g r a m ó w 187 T �I I . 10, Gumicmry Iwan I I . 11. Stajenny I w a n kres równologle z powstaniem Album Pałahickiego. Warto podkreślić, że Kolberg potwierdza tutaj i uwierzytelnia spos­ trzeżenia Rodakowskiego. Oto np. czytamy w „ p o k u c k i c h " tomach: „ L u d n o ś ć tego k r a j u w i e j s k ą b y ł a i jest g ł ó w n i e ruską, trzy p o n i e k ą d przedstawiając typy(...) P o ł u d n i o w ą część zajmują górale H u c u ł y , p ó ł n o c n ą R u s i n i haliccy, w s c h o d n i ą p o k u e c y " ; „ P r ó c z ludności ruskiej, Pokucie obejmuje l i c z n ą d o s y ć ludność polską, czyli wedle dawnego ogólnego na R u s i w y r a ż e n i a : ma­ z u r s k ą " ; „ N a d e r też na Pokuciu, jak wszędzie u nas, jest l i c z n ą ludność Ż y d o w s k a . Żydzi(...) się przoważnie dzierżawią (arendą) t r u n k ó w czyli propinacji trudzą.". Dalej, charakteryzując miesz­ k a ń c ó w opisanych ziem, pisze Kolberg, iż „ w i e ś n i a k pokucki w ogóle wysokim nie odznacza się wzrostom", a „ u s p o s o b i e n i e ludu jest ż y w e , jak w ogóle temperament sangwinistyczny. Objawy, ataki i wybuchy jogo silnie są hamowane wychowaniem, jak i odziedziczonymi po ojcach w y o b r a ż e n i a m i uległości wobec starszych wiekiem i p o ł o ż e n i e m " . J a k ó w lud bywa ubrany? „ P o d T ł u m a c z e m i S t a n i s ł a w o w o m noszą chłopi (...) sioraki czarne z kapturami zwano o p o ń c z ą . Opończa ta ma na szwach w ł ó c z k o w a t e sznurki czerwono i zielone, mianowicie: 110 kołnierzu, na przodzie (na piersiach), w pasie, z tylu, koło kieszeni i na k o ń c u r ę k a w ó w . B u t y u m ę ż c z y z n czarne... Spodnio (holoszni lub nahawyci, u bogatych: sztany) biało z sukna w ł a s n e g o wyrobu noszą m ę ż c z y ź n i z drobnym w ł o s i o m ; latom s ł o m i a n e kapelusze. Koszula w y w i n i ę t a na gacie (latom) opasana jest pasem rzemiennym dubeltowym (romień) na 6 cali lub więcoj szerokim. Do pasa. przywiązania moszonka czyli sakiewka s k ó ­ rzana na pioniądzo, którą się za ton rzoinień w k ł a d a " . 11 C!woli rzetelności dodajmy jeszcze, że jeśli chodzi o Roda­ kowskiego, i*> i T i i l i z n j i M ' ów i 4 kl, k o n t y n u o w a ł tema! p o d j ę ł y w swej twórczości już wczt;śnioj. T a k w roku 1857 p o w s t a ł wielo­ krotnie chwalony „ b a r d z o w d z i ę c z n y obrazek г ż y c i a galicyj­ 188 12 skiego", znany jako Wnętrze cerkwi ruskiej. Z 1859 roku po­ chodzi natomiast Chłopka międląca konopie. Co prawda Andrzej Ryszkiewicz pisze o tym obrazie, iż „ z n a m i o n u j e (go — M . K . ) wyraźnie czysto z e w n ę t r z n e zaciekawienie malowniczością egzotycznego nieomal f o l k l o r u " . Te dwie prace malowano z p a m i ę c i (w P a r y ż u , zo szkiców wykonanych w kraju) dow^odzą, że w i e ś to motyw m a l a i s k i , k t ó r y nie b y ł Rodakowskiemu obcy. Przypomnijmy je3zcze,iż t a k ż e po powstaniu p a ł a h i c k i e g o cyklu p o j a w i ł y się w twór­ czości malarza prace w y j ą t k o w o interesujące z naszego punktu widzenia, z w i ą z a n e z trwałą w jogo dorobku o b e c n o ś c i ą wiejskiej tematyki. W i ę k s z o ś ć z tych dzieł nie z a c h o w a ł a się, niestety, do naszych c z a s ó w , a polegając na cudzych przekazach, do czego j e s t e ś m y zmuszeni, nie zawsze m o ż e m y je w ł a ś c i w i e ocenić. Oto z roku 1878 pochodzi olejno studium c h ł o p ó w w zimowym p o j z a ż u , a z 1880 rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y drwali. Reprodukcjo u k a z u j ą nam dzieła doskonale warsztatowo; Andrzej Ryszkie­ wicz uznajo je ponadto za „ ś w i e t n i e zaobserwowano" i „ p r z e ­ konywająco". Bodaj najlepszym jost o ł ó w k o w y rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y pastucha, datowany na 26 lipca 1868 roku, a w i ę c tylko k i l k a m i e s i ę c y p o p r z e d z a j ą c y Album Palahickie. To „ a r c y d z i e ł o rysunku" jest, jak i prace wymienione poprzodnio, pełne prostoty, ale przede wszystkim realizmu i p r a w d y . I stąd wspomniane badania nad k u l t u r ą l u d o w ą w y d a j ą się bardziej u z a s a d n i a ć genezę omawianego cyklu, niż jakiekolwiek inne olomenty. W y d a j e się ponadto, iż w k o n t o k ś c i e kilkunastu zachowanych prac Rodakowskiego o tematyce wiejskiej, w tym kilku poza Album Pałahickim, za co najmniej nieostrożne n a l e ż y u z n a ć stwierdzenie, że powstanie owych o b r a z ó w i r y s u n k ó w b y ł o li tylko przejawem „chwilowy <-h zainteresowań rodzajowo-wiejskich" malarza w odpowiedzi na wybuch realizmu fran­ cuskiego. 13 1 4 15 16 �PRZYPISY 1 Por. pierwszo wydania albumu: Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, Warszawa 1964 oraz: Henryk Rodakowski i jego otoczenie. Korespondencja artysty, oprać. A . Ryszkiewicz, W r o c ł a w 1953, s. 209; w roku 1969 Album Palahickie odnale­ ziono w Gorzowie W l k p . ; informacje o t y m drogą koresponden­ c y j n ą o t r z y m a ł Andrzej Ryszkiewicz w r. 1970 od w n u k a artysty, H . W o ź n i a k o w s k i e g o , zamieszkałego w Katowicach, k t ó r e g o z kolei o fakcie p o w i a d o m i ł znalazca obiektu, n i e ż y j ą c y już dzisiaj W . Grabowski z Gorzowa W l k p . ; s t ą d dopiero trzecie wydanie — z 1972 r. — pozycji Henryk Rodakowski posiada wprowadzono przez autora sprostowanie, d o t y c z ą c e przecho­ wywania c y k l u w rękach prywatnych. 2 P o r . : W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 32 reproduk­ cjami), K r a k ó w 1927, s. 24 3 D o k ł a d n y opis okoliczności, które do tego d o p r o w a d z i ł y podaje W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 8 tablicami i 151 ryoinami w tekście), L w ó w 1937, s. 302 4 Ton i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokalizacji z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z p o w y ż s z e j monografii twórczości Roda­ kowskiego pióra W . Kozickiego, gdzie autor n a ss. 302—317 p o ś w i ę c a u w a g ę Album Palahickiemu Fot.: S U M M A R I E S 5 Kierujemy s i ę tutaj przede wszystkim wspomniana p o z y c j ą , ale t a k ż e wspomnieniami wnuka artysty, H . W o ź n i a ­ kowskiego 6 Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, op. cit., s. 22 7 T . Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie 1764— 1939, t. I — I I I , W r o c ł a w 1957, t. I , s. 337 8 t a m ż e , s. 337 9 L i s t z 19.11.1869 г., cyt. wg: Henryk Rodakowski i jego otoczenie, op. cit., w. 62 10 Por. wydanie ostatnie: D W O K , t. 29—31, Warszawa 1962—1963 11 T e n i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokali­ zacji zaczerpnięte z o s t a ł y z t. 31 p o w y ż s z e g o d z i e ł a O. Kolberga, gdzie autor na ss. 17—47 p o ś w i ę c a u w a g ę m i e s z k a ń c o m pokuckiej wsi. 12 Henryk Rodakowski, op. cit., s. 21 13 t a m ż e 14 t a m ż e , s. 22 15 t a m ż e 16 t a m ż e , s. 20 Jerzy Szalbierz * P E Э Ю M E SUMMARY O F A R T I C L E S Tadeusz Chrzanowski DONNA" AND A R T — THE "BLACK MA­ The exhibition "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a i n the A r t of Polish folk", opened i n the Ethnographical Museum i n Cracow in autumn 1982 to bo hold further i n Warsaw and I t a l y , was not only a significant artistic event but it also offered a vast range of scholarly problems to be dealt with. Although the painting, itself Kublerian "first object" i n a long evolution sequence, was not physically present at the display, its spiritual domination was v i v i d a n d omnipresent. Despite long-lasting disputes and scholarly argumentation the provenance of the painting has not been settled yet, and the problem will probably remain unsolved for a long time, i f not for ever. Whero did i t come from — I t a l y , as most of the scholars opt for, or the E a s t 1 The issue should not be neglected. However, it is not of crucial significance at the same time since from the point of view of the exhibition's goal more important is the fact the image of Our L a d y became a national object of cult and veneration. T h e flourishement of this cult is also symptomatic. One of the first fervent devotees of Our L a d y of C z ę s t o c h o w a was king Vladislaus J a g i e ł ł o who had come to Poland from the pagan L i t h u a n i a , being the area where the Greek and L a t i n Christian cultures met and co-existed. T h e phases of the cult's intensity and spread followed the most eventful moments of our history, i.e. the Swedish "Flood", the Confederation i n B a r , national uprisings, and martyrology of the Nation in general. However, the title of the exhibition blurred the semantic image of the display to a certain extent. I t is so because the folk i n the time of Kolberg and Gloger and that of People's Poland are by no moans the same, not to mention the viewpoint of the Church regarding tho faithful as "God's people". The way tho original painting has been perceived as well as the changes introduced by artists and craftsmen i n the image of "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a " constitute the problem of both aesthetics and psycholog}'. O f great interest is the issue of immense popularity of the image found on knightly pectoral plates, votive offerings, holy medals or i n the houses of peasants, townsmen and intellectuals. I t m a y be said that the above popularity of the painting sets very interesting research directions, which depart from methodological assumptions utilized by particular scholarly disciplines. Aleksandra J a c h o r-T у s z к o w а — REMARKS ON T H E E X H I B I T I O N " O U R L A D Y O F CZĘSTOCHOWA IN POLISH F O L K AND POPULAR A R T " The authoress considers tho ways the original image was transformed i n a number of copies, replicas and imitations. The history of the Jasna Góra painting, that is the changes resulting from the destructive impact of time, renovations and alterations of decoration, exerted a great influence on the iconography of the copies, themselves depicting the changes i n tho original painting. T h e copies executed for folk receivers distinguisch themselves with abundance of floral decoration, thick and primitive contour, as well as simplicity of form. I n the article the authoress also presented the Paulite notes telling about miraculous events connooted with the painting; they emphasize the painting's role in the consciousness of the Poles. Of particular significance is Our L a d y of C z ę s t o c h o w a , the Queen of Poland and a national symbol at the same time. One can come across a number of images (e. g. banners, seals) where both national symbols and a copy of the painting are emplo­ yed. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — O U R L A D Y O F CZĘ­ STOCHOWA I N T H E POLISH F O L K A R T — R E M A R K S ON T H E E X H I B I T I O N Tho above exhibition from the collection of the Ethnogra­ phic Museum i n K r a k o w was held i n K r a k ó w and W a r s a w (1982), as well as i n Rome and other I t a l i a n cities (1983). Different copies of tho Częstochowa image of Our L a d y were presented: ephemeral devotional prints, medals, small metal pictures worn as talismans, and other objects decorated with the image of C z ę s t o c h o w a , the most famous miraculous painting in Poland attracting flocks of pilgrims. The oldset exhibits date back to the 17th century. T h e exhibition enables one to see tho transformation of the canon of the painting's copy as dependant on time and the milieu of the artist. T h e copies were painted by both guild craftsmen and accidental painters from the country and small towns, honce big differences i n the artistio level. T h e copies also differ i n the presentation of a detail, a section of tho background, decorative elements. T h e exhibition reflected high artistic quality and 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c3f84f0abc89cf22395e2a1d0dade8a.pdf de9459182e9c072897e39a5bcd50c832 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2670 Title A name given to the resource Święte obrazki, Licheń i sąd smaku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.117-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U II III * -• o u r '"i;. P r o j e k t Bazyliki Najświętszej M a r y i Panny w L i c h e n i u M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a . Pocztówka 116 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U P ewien znajomy historyk sztuki obiecał postawić m i piwo, jeśli zorganizuję pielgrzymkę Stowarzy­ LICHEŃ I WSPÓŁCZESNA szenia Historyków S z t u k i do L i c h e n i a . N i e po­ WRAŻLIWOŚĆ RELIGIJNA wątpiewał o n przy t y m o pobożności członków tej sza­ cownej i n s t y t u c j i , która co r o k u świętuje uroczystą mszą dzień błogosławionego Fra A n g e l i c o — p a t r o n a EWA historyków sztuki; chodziło m u o estetykę miejsca, do KLEKOT którego grono miałoby się udać; estetykę, która owe­ m u h i s t o r y k o w i sztuki jest wręcz nienawistnie obca i którą określa o n t e r m i n e m „kicz" - kategorią t y m Święte obrazki, Licheń i sąd smaku chętniej używaną, i m bardziej nieostrą. D o Lichenia 1 pojechałam jednak nie z członkami SHS, ale ze stu­ d e n t a m i etnografii; i bynajmniej nie dlatego, że obie­ cane p i w o wydawało m i się propozycją mało kuszącą. Jednym z podstawowych zabiegów metodologicznych h i s t o r i i sztuki jest rekonstrukcja kanonów estetycz­ n y c h i sposobu o d b i o r u dzieła właściwych epoce, w której o n o powstało. L i c h e ń powstał w latach terenowe wie, jak wielką pomocą i u t r u d n i e n i e m po­ osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych X X w i e k u , czy­ trafią być emocje, które budzi w nas badana rzeczywi­ li na naszych oczach - cóż więc t u rekonstruować? stość. N i e m a l identycznie zareagowali pierwsi studen­ M ó j sąd smaku nie różnił się o d o p i n i i znajomego; po­ ci, którzy pojechali ze m n ą do Lichenia w 1996 r o k u . dobne były odczucia studentów Katedry E t n o l o g i i S t a n ę ł a m nie tyle przed p r o b l e m e m „nieprzezroczysto- i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W : Licheń budził nasz es­ tetyczny sprzeciw. N a t o m i a s t nasi rozmówcy, zarówno na terenie s a n k t u a r i u m , jak i w miejscowościach o d niego o d d a l o n y c h , byli n i e m a l bez wyjątku zachwyce­ 2 n i licheńską G o l g o t ą . Uznałam, że licheński kicz to 3 „zła sztuka naszego czasu" i prace naszej grupy labo­ 4 ratoryjnej 5 f e m " (co wymagało zawieszenia sądu smaku l u b zrelatywizowania go w sposób przekonujący) l u b „bycia so­ b ą " (okazało się, że przynajmniej w m o i m w y p a d k u sąd smaku, jako w dużej mierze oparty bezpośrednio na doświadczeniu zmysłowym, jest najsłabiej uzasad­ zaczęliśmy o d badania rozbieżności este­ n i o n y dyskursywnie, a przez to najmniej podatny na tycznych standardów w obrębie sztuki religijnej, zakła­ relatywizację ). Okazało się, że mój odbiór rzeczywi­ 7 dając, że „złej sztuce" musi towarzyszyć „dobra". Teren stości jest w dużym s t o p n i u zdeterminowany estetycz­ do badań wybrany był po pierwsze w t a k i sposób, by nie i że bardzo utożsamiam się z własnym sądem sma­ pozwolił przyjrzeć się recepcji o b i e k t u współczesnej sztuki sakralnej ocenionego przez nas pozytywnie pod względem estetyki - kościół p.w. Opatrzności Bożej k u . Jak już wspomniałam, historia sztuki z i n t e r p r e t a ­ cyjnych narzędzi podsuwała t y l k o negatywnie nace­ chowaną kategorię kiczu, która jedynie potęgowała w Wesołej z wnętrzem zrealizowanym przez Jerzego estetyczną obcość L i c h e n i a ; natomiast rozwiązaniem, Nowosielskiego - oraz takiego, który z powodów este­ które podpowiadał antropologiczny relatywizm, było tycznych budził nasz sprzeciw ( L i c h e ń ) . Po drugie założenie, że istnieją rozbieżne k a n o n y estetyczne, de­ chodziło też o szersze przyjrzenie się współczesnej sztu­ terminujące sądy członków SHS i studentów etnogra­ ce religijnej oczyma jej użytkowników, stąd nasze po­ f i i z jednej strony oraz w i e r n y c h odwiedzających L i ­ byty w Częstochowie i K a l w a r i i Zebrzydowskiej oraz c h e ń i zaopatrujących się w dewocyjne obrazki z d r u ­ badania r y n k u sztuki dewocyjnej. O d p o w i e d z i na na­ giej. (Co jednak, jeśli ktoś należałby do o b y d w u t y c h sze pytania szukaliśmy przede wszystkim w material- kategorii? M i m o że nie udało n a m się kogoś takiego ności przedmiotów, które nasz system klasyfikacji na­ spotkać, nie można przecież wykluczyć sytuacji, że kazywał nazywać „sztuką religijną", ponieważ uznali­ członkowie S H S pojadą jednak d o Lichenia.) śmy, że sztuka nie istnieje bez swej materialności, i to Badania do pewnego stopnia przekonały nas, że właśnie materialność przedmiotu (wizerunku) jest n o ­ także w dziedzinie sztuki religijnej prawdą jest stwier­ śnikiem jego znaczeń, które z jednej strony d e t e r m i ­ dzenie Pierre'a B o u r d i e u , stanowiące przewodnią myśl nują takie czy i n n e wartościowanie, a z drugiej stano­ jego książki La Distinction: wią materializację określonego rodzaju doświadcze­ nia. ści etnografa", ile przed alternatywą „bycia etnogra­ ment, s 6 Critique sociale du juge- o t y m , że smak nie tylko klasyfikuje przedmio­ ty, o których orzeka, ale także klasyfikuje społecznie Dlaczego zagadnienia wartości współczesnej sztuki tego, k t o sąd smaku formułuje. Różnica polegała na religijnej stały się c e n t r a l n y m t e m a t e m laboratorium? nieco o d m i e n n y c h w y b o r a c h przy zakupie obrazków Po pierwszym pobycie w L i c h e n i u zaskoczyła m n i e i dewocjonaliów oraz na t y m , że rozmówcy z dużych moja bezradność wobec własnej niechęci. N e g a t y w n y miast i lepiej wykształceni byli bardziej skłonni do ne­ sąd smaku zdeterminował moje nastawienie emocjo­ gatywnych wartościowań w obrębie sztuki religijnej. nalne do całości zjawiska, a każdy prowadzący badania Społeczne zróżnicowanie gustów w zakresie sztuki re- 117 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U ligijnej zauważali także sami badani, przede wszystkim sprzedawcy dewocjonaliów, którzy z racji swego zajęcia musieli dzielić klientów w zależności o d upodobań, pokrywających się w i c h przekonaniu ze stereotypowo r o z u m i a n y m pochodzeniem społecznym, wyrażającym się w podstawowym rozróżnieniu na wieś i miasto albo „ludzi ze w s i " i „ludzi bardziej wykształconych". Stra­ 9 tyfikacja społeczna nie tłumaczyła jednak, dlaczego m y sami na telenowele reagujemy o wiele mniej emo­ cjonalnie niż na Licheń. Wydaje n a m się, że w dużej mierze jest tak dlatego, że w dziedzinie sztuki religijnej klasyfikacja polityczna sprzed 1990 r o k u zacierała spo­ łeczne zróżnicowanie smaku, które tak m o c n o odczu­ liśmy w L i c h e n i u i na straganach z d e w o c j o n a l i a m i . W trakcie rozmów zdaliśmy sobie jednak sprawę, że nasze własne kategorie „sztuki religijnej" czy „sztuki Tablica informacyjna w Licheniu dewocyjnej" nie batdzo nadają się do opisu zjawiska, któte chcieliśmy n i m i określać, czy była to licheńska świadczące o i s t n i e n i u k a n o n u piękna przedstawień Golgota czy mały obtazek z „Bozią". Klasyfikacje, k t ó ­ dewocyjnych, który był nieco o d m i e n n y o d n o r m r y m i posługiwali się nasi rozmówcy, były i n n e i zupeł­ „piękna świeckiego". nie inaczej biegły podziały, na których opierali o n i lerancję; pochodną f u n k c j i było jej piękno; o wattości o pięknie poszczególnych wizerunków czy religijnych przedstawienia stanowiło to, czy dobrze spełniało swoją przedstawień w ogóle, ale nasz sąd smaku nie do koń­ funkcję wizerunku religijnego. W ocenie sztuki religij­ 12 ca i m odpowiadał. N a s i rozmówcy, podobnie jak tak nej, czy była to licheńska Golgota, czy papierowy obra­ zwane ludy p i e r w o t n e , o których pisał Geertz, „nie zek z Matką Boską, sąd o pięknie nie był sądem smaku, mówią o sztuce w sposób, w j a k i to robi - albo chciał­ c h o ć także odwoływał się do zmysłów by robić - [ i c h ] obserwatot, to znaczy nie rozważają jej w y m czynnikiem był emocjonalny związek z przedsta­ e m o c j o n a l n y c h czy chatakterystyki stylu [...] mówią wianymi osobami świętymi, o sposobie, w j a k i się jej używa, o właścicielu, o t y m , w znaczeniu nowoczesnym (i współczesnym). Ptzyjmując perspektywę na­ N i e chodziło więc o różne k a n o n y estetycznych szych rozmówców, przestaliśmy badać sztukę religijną, analizować materialne wynikający z teligijności n y m rozumieniem piękna uniemożliwiał sąd smaku czynności, o t y m , na co się ją wymienia, jak się nazy­ zaczęliśmy 14 naszych rozmówców, który w połączeniu z funkcjonal­ jak się ją uprawia i k t o t o r o b i , o jej r o l i w tej czy i n n e j a - by n i m był, 13 brakowało a u t o n o m i i wartości estetycznych. D o d a t k o ­ cech f o r m a l n y c h , zawartości symbolicznej, wartości wa, skąd się wzięła...". Jednak to funkcja sztuki religij­ nej detetminowała jej styl, a raczej jej stylistyczną to- swoje wartościowania. Formułowali o n i pewne sądy 10 11 wartości, zmieniające się w zależności o d pozycji spo­ przedmioty, w większości w i z e r u n k i , które mają wskazywać na to, łecznej badanego. Różnica, la distinction, co nieobecne, transcendentne albo rze także zdetetminowana społecznie, leżała znacznie wręcz to nieobecne zastępować; rzeczy, któte były w a t - głębiej w strukturze doświadczenia sztuki: autono­ tościowane estetycznie w zależności o d tego, jak speł­ miczne wartości estetyczne, czyli to, co sttukturowało niały tę funkcję. Ptzy ocenie współczesnej sztuki reli­ nasz sąd smaku, okazały się prawdą lokalną, nieobo- gijnej przez przytłaczającą większość naszych rozmów­ wiązującą w L i c h e n i u . Oczywiście wiedzieliśmy, że nie ców, piękno okazywało się kategorią funkcjonalną, po­ było i c h w dawnej sztuce l u d o w e j , c h o d n ą wartości przypisywanej przedstawionej osobie w ikonie. (niezależnie o d tego, czy wizetunek był bardziej reali­ n y c h obrazków w Polsce p o d koniec X X wieku było styczny czy symboliczny). Z wywiadów prowadzonych także s t r u k t u t a l n i e i n n e niż nasze. Czy mieliśmy pra­ przy użyciu r e p r o d u k c j i obrazów religijnych wynikało, wo stosować sąd smaku, zakładający autonomię war­ czy oddalone, 16 15 w dużej mie- że nie ma i c h Doświadczenie sztuki odbiorców dewocyj­ że f u n k c j o n a l n a estetyka dość obojętnie podchodzi do tości sztuki do zjawisk, które w swej sprawy stylu ptzedstawienia, jeżeli tylko nie przeszka­ sttukturze takiej a u t o n o m i i nie zakładają? wewnętrznej dza o n w i z e r u n k o w i w pełnieniu jego religijnych f u n k ­ Estetyka L i c h e n i a i obrazków d e w o c y j n y c h doma­ cji. Równie wysoko wartościowane były pokazywane gała się o d nas dodatkowej refleksji n a d t y m , czy te po­ przez nas bizantyński Pantoktator i dziewiętnasto­ wstające współcześnie przedmioty materialne, które wieczne przedstawienie Najświętszego Serca, n a t o ­ t t a k t u j e m y jak sztukę, można poddawać p r o c e d u r o m miast realistyczne przedstawienie Jezusa jako chłopca wattościującym w kategoriach nowoczesnych wattości było umieszczane na końcu ze względu trudną identy­ estetycznych? O d m i e n n a s t r u k t u t a fikację. M i m o wszystko jednak widoczne były pewne sztuki religijnej sugerowała, że nie; w naszym w y p a d k u preferencje, które moglibyśmy uznać za stylistyczne, nie chodziło jednak o całą sztukę religijną, lecz o tę jej 118 doświadczenia �Ewa Klekot • ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U część (wyróżnianą przede wszystkim na podstawie k r y ­ teriów formalnych i stylistycznych, którymi, jak w i ­ dzieliśmy, jej odbiorcy się nie posługują), którą na ła­ m a c h katolickiego pisma nazwano swego czasu „świę­ tą szmirą". 17 Kategoria kiczu powróciła, a wraz z nią p r o b l e m estetycznego wartościowania sztuki. Tomas K u l k a w artykule A r t appreciation and kitsch* , 8 po sfor­ wanie. M o w a o n i c h będzie w zamieszczonych artyku­ łach s t u d e n c k i c h , których zróżnicowanie odzwiercie­ dla, m a m nadzieję, c h o ć po części rozmaitość perspek­ tyw, z których uczestnicy l a b o r a t o r i u m starali się spoj­ rzeć na przedmiot swoich badań. Przypisy 1 O kategorii kiczu i ocenie tego zjawiska na podstawie dyskusji w literaturze por. praca Kamili Dąbrowskiej; archiwum K E i A K . mułowaniu i przetestowaniu warunków klasyfikacyj­ 2 nej d e f i n i c j i kiczu, stawia pytania n a t u r y n o r m a t y w ­ Po raz pierwszy byłam w Licheniu z grupą studentów podczas letnich badań na Kujawach w 1996 roku. nej, dotyczące przyczyn atrakcyjności kiczu oraz przy­ I pisywanych m u negatywnych wartości estetycznych. Książka Katarzyny Marciniak Licheń i jego świat (Poznań 1999) - jedyna jak dotąd poświęcona Licheniowi publikacja o charak­ Z odpowiedzi w y n i k a jasno, że kicz wcale nie odwołu­ terze etnograficznym - także nie omawia estetyki sanktuarium. je się do wartości estetycznych, a w związku z t y m nie 4 należy go oceniać negatywnie z powodu i c h braku. Kicz Książka Marii Poprzęckiej O zlej sztuce (Warszawa 1998, W A i F ) , z której pochodzi cytat będący tytułem przedostatniego rozdzia­ łu dostarczyła nam dużo materiału do przemyśleń i dyskusji. według K u l k i nie jest złą sztuką; kicz po prostu „nie działa" estetycznie, tworząc własny system wartości. 5 Nasza grupa była bardzo liczna i chociaż drukiem ukazują się je­ dynie artykuły pięciorga jej uczestników, to nie da się przecenić O d m i e n n a s t r u k t u r a doświadczenia sztuki oraz i n ­ wkładu wszystkich, wniesionego podczas dyskusji i dzięki prze­ ny system wartości wskazują, że nie p o w i n n o się oce­ prowadzonym wywiadom, z których korzystaliśmy wspólnie. niać Lichenia estetycznie. Problem polegał jednak na W pracach grupy w latach 1997-99 wzięli udział: Antonina Be- t y m , że w nowoczesny sąd smaku, oparty na ocenie reza, Anetta Czarnecka, Kamila Dąbrowska, A n n a Duńczyk, Izabela Dzienisiewicz, Olga Hoffman, A n n a Igalson, Magdale­ wartości estetycznych oraz przekonaniu o i c h a u t o n o ­ na Jagiełło, Anna Kalina, Andrzej Kowalski, Agnieszka Kula, m i i , jesteśmy wyposażeni przez naszą własną tradycję Joanna Lewandowska, Anna Morzykowska, Zuzanna Patej, kulturową - na materialne efekty plastycznej (a także Kinga Perykasza, Agnieszka Piotrowska, Marta Skwirowska muzycznej) działalności człowieka po prostu „reaguje­ i Grzegorz Sokół. m y sądem smaku". W sąd estetyczny wpisany jest bar­ " dzo mocny związek z doświadczeniem ciała, o czym Por. Geertz, O , A r t as a cultural system, [w:] Local knowledge, Basic Books, Harper&Collins, 1983 mówi nawet sama jego nazwa: sąd smaku. Doświad­ 7 Nie roszczę sobie pretensji do wyjątkowości w tej dziedzinie; czenie zmysłów, choćbyśmy nawet wiedzieli o jego za­ przeciwnie, z mojej kilkuletniej ptaktyki krytyka sztuki wynika, wodności, nadal pozostaje j e d n y m z najbardziej wła­ że jest to zjawisko dość rozpowszechnione: współczesne uzasad­ snych i i n t y m n y c h sposobów k o n t a k t u ze światem; nienia fachowców od sądu smaku odwołują się do własnego do­ dlatego wyjść poza sąd smaku oznacza świadczenia i tak zwanych wartości artystycznych (forma, ory­ przekroczyć ginalność k u l t u r o w e ograniczenia własnego doświadczenia. podejścia); niefachowcy reprezentują najczęściej skrajny subiektywizm, który często jest dodatkowo afirmacją Pozwoliłam sobie w t y m wstępnym artykule używać własnej odrębności i niezależności od sądów fachowca: „nie liczby mnogiej, pisząc w i m i e n i u całej grupy, bo do wiem, co krytycy w tym widzą; dla mnie to nic niewarte" albo przeciwnie: „krytycy mówią, że to kicz, a mnie się podoba". w i e l u wniosków dochodziliśmy wspólnie i z w i e l o m a p r o b l e m a m i wspólnie próbowaliśmy sobie radzić, a au­ torefleksja bywała prowadzona na głos i często miała 8 Paryż, 1979, Les Editions de Minuit. 4 Por. prace Joanny Lewandowskiej i Zuzanny Patej w archiwum 1 0 Geertz, C , op. cit. s. 120 KEiAK. charakter zbiorowy. M a m więc nadzieję, że ta skróco­ na wizja naszych wspólnych przemyśleń będzie i m I I wszystkim bliska, zwłaszcza t y m , których prace nie tra­ Por. badania Andrzeja Kowalskiego; archiwum K E i A K . 1 2 fiły na łamy „Kontekstów". Zdaję sobie jednak sprawę, Por. prace Olgi Hoffman i Kingi Perykaszy; archiwum K E i A K . 1 3 że każdy widział l a b o r a t o r i u m przede wszystkim przez Ibidem; także publikowana tutaj praca Agnieszki Kuli o licheńskiej Golgocie. pryzmat t e m a t u własnej pracy; ja także patrzyłam na 14 nie z perspektywy p r o b l e m u , j a k i m była ocena este­ 1 3 Por. praca A n n y Kaliny; archiwum K E i A K . Por. np. Kunczyńska-Iracka A . Wprowadzenie do zagadnień rzeźby, malarstwa i grafiki w: Fryś-Piettaszkowa E., Kunczyńska- tyczna L i c h e n i a i tak zwanej sztuki dewocyjnej, dlate­ -Itacka A . , Pokropek M . , Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa go m i m o wszystko mój tekst wstępny trochę sztucznie 1988, Arkady, s. 172-76 wypreparował to zagadnienie z całości naszych rozwa­ 1 6 żań o współczesnej sztuce religijnej i tak zwanej sztuce Awierincew S, Badania nad estetyką wstępne, dewocyjnej. Zupełnie pominęłam w n i m ideologiczny [w:] N a skrzyżowaniu średniowieczną — uwagi tradycji: szkice o literaturze i kul­ turze wczesnobizuntyjskiej, Warszawa 1988, PIW, s. 293-353 i polityczny wymiar sztuki religijnej i L i c h e n i a w szcze­ 17 gólności; nie wspomniałam też o jej i n n y c h pozareligij- „Znak", nr 353 (4/1984); s. 458-496 - dyskusja o kiczu religij­ nym. n y c h f u n k c j a c h , które również wpływają na wartościo­ 1 8 119 Kulka Т., A r t appreciation and kitsch, referat w maszynopisie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0380bd03e691f6534f811eb10f60ef88.pdf a62258484d154a8630664b0948336f81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5423 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny dziedzictwo narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5041 Title A name given to the resource Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku do przeszłosci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.206-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EWA KLEKOT Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku do przeszłości "Język dziedzictwa, który zalewa świat, jest przede wszystkim językiem Zachodu. W pierwszym kongresie poświęconym zabytkom historycznym w 1931 roku uczestniczyli wyłącznie Europejczycy. Tunezja, Meksyk i Peru dołączyły w 1964; w 1979 osiemdziesiąt krajów ze wszystkich kontynentów podpisało Światową Konwencję o Ochronie Dziedzictwa. Najodleglejsza wioska na Vanuatu może się pochwalić terminarzem aukcji Sotheby's. Firmy szwedzkie, japońskie i niemieckie budowały replikę wioski Shona i kopię Old Bulawayo w Centrum Dziedzictwa Historycznego w Zimbabwe. Za narodową schedą majaczy cień mię­ dzynarodowego biznesu" [Lowenthal1998, s. 5]. Czyżby więc retoryka dziedzictwa była częścią języ­ ka nowej kolonizacji? Jednoznacznie twierdząca odpowiedź na to pytanie byłaby z pewnością zbyt dużym uproszczeniem; poza tym naraziłaby prawdopodobnie autora na podejrzenia już nie o "antropologiczny relatywizm", lecz wręcz o lewactwo. Trudno jednak zaprzeczyć, że "język dziedzictwa", jeżeli będziemy go rozumieć po foucaultowsku jako przestrzeń, w której rodzą się znaczenia, jest częścią stosunków władzy; odgrywa też istotną rolę w procesie przemocy symbolicznej [Bourdieu 1995]. Z tej perspektywy ciekawe są zarówno jego dzieje, jak i jego współcześni twórcy świadomi swej prawodawczej mocy eksperci (w więk­ szości przekonani o legitymizacji i słuszności posiadanej władzy symbolicznej) oraz "użytkownicy języka", którzy w rzeczywistości są także jego twórcami, choć nieświadomymi faktu tworzenia. Ci pierwsi podają definicje i zakreślają granice, ci drudzy nie tylko weryfikują je w potocznym użyciu, lecz także nadają im nowe znaczenia wynikające z logiki praktycznego działa­ nia [ibid.]. "Język dziedzictwa - język Zachodu" jest w rozumieniu zacytowanego powyżej Davida Lowenthala lokalnym zjawiskiem roszczącym sobie prawo do uniwersalności; zjawiskiem zakorzenionym w zachodnim, nowoczesnym doświadczeniu przeszłości. Doświadcze­ nie to nie jest jednak bynajmniej jednorodne: charak- teryzuje je specyficzna dwutorowość, którą Lowenthal ujmuje w postaci opozycji między "historią" i "dziedzictwem" (history/heritage). Historia jest w tym zestawieniu stosunkiem do przeszłości postulującym jej jak najpełniejsze poznanie, przy świadomości, że możliwe są tylko przybliżenia, gdyż mapa przeszłości w skali jeden do jednego jest utopią: przeszłość zawsze pozostaje dla nas obcym krajem - nie jest niczyim dziedzictwem, lecz ziemią cudzą, zamieszkaną przez Obcego Mieszkańca Przeszłości [Lowenthal 1985]. Uznanie przeszłości za własne dziedzictwo jest natomiast według Lowenthala uroszczeniem i zawłaszczeniem tego obcego kraju; zawłaszczeniem, które podejmuje potrzebująca legitymizacji nowoczesność. Dokładniej rzecz biorąc, chodzi o nowoczesne wspólnoty wyobrażone, budujące swe zakorzenienie w oparciu o wspólnotę dziedzictwa [Anderson 1997]. Przeszłość rozumiana jako dziedzictwo nabiera wymiaru emocjonalnego: dziedziczy się po przodkach, nie po obcych; do dziedzictwa ma się prawo; o odziedziczoną schedę należy dbać. Rozumienie przeszłości jako dziedzictwa jest więc formą myślenia, która przede wszystkim pozwala na opanowanie teraźniejszości za pomocą przeszłości, tworzy emocjonalne więzi między "wtedy" i "teraz", "nimi" i "nami", stwarza zakorzenione w przeszłości motywacje do działań teraźniejszych i przyszłych. Nasza "powinność" wobec odziedziczonej przeszłości jest tak samo prawomocnym i przekonującym wyjaśnie­ niem naszych działań, jak zawarty w Genesis nakaz: "idźcie i czyńcie sobie ziemię poddaną" był w innych czasach dla kolonizatorów obu Ameryk. Rozumienie materialnych pozostałości minionych czasów jako zabytków dziedzictwa, czy też świadectw łączącej wspólnotę przeszłości jest uwarunkowanym kulturowo, nowoczesnym sposobem podejścia. Ponieważ w języku polskim słowo "nowoczesny" nie we wszystkich idiomach humanistyki posiada wymiar historyczno-społeczny odpowiadający angielskiemu modem i nie zawsze rozumiane jest tak, jak chciałabym go tutaj używać (i jak używany on będzie w artykułach autorstwa studentów Instytutu Etnologii 1), pozwolę sobie na krótkie wyjaśnienia. Termin modem konotuje "nowoczesność" nie tylko jako cechę jakościową niezależną od chronologicznego i geograficznego usytuowania przedmiotu, osoby czy czynu - np. można nazwać wprowadzony przez Echnatona system religijny "nowoczesnym", mówić o "nowoczesności" poglądów Avicenny czy nazwać wynalazki Leonarda "nowoczesnymi" - ale także cechy stanowiące konsekwencję przynależności owego przedmiotu czy osoby do ujętej w pewne ramy czasowe i geograficzne formacji kulturowo-społecznej zwanej madernity-w idiomie historii odpowiadającej przeważnie polskiemu terminowi "nowożytność". Polska "nowożytność" nie oznaczała jednak tego, co nowoczesne w sensie jakościo­ wym: więcej - często nowoczesność zaczynała się tam, gdzie się kończyła nowożytność, czyli w tak zwanych 206 �Ewa Klekot • ZABYTKI DZIEDZICTWA NARODOWEGO A PROBLEM STOSUNKU DO PRZESZŁOŚCI "czasach współczesnych". W rzeczywistości natomiast (potoczne) użycie określenia "nowoczesny" także odsyła nas do "nowoczesności" jako epoki: tylko z perspektywy "nowoczesności-nowożytności" i jej monoteistycznych systemów religijnych, rozwoju matematyki czy techniki możemy uznać dzieła Echnatona, Avicenny czy Leonarda za "nowoczesne", co de facto oznacza wyróżniające się na tle własnej epoki, a przypominające epokę "nowoczesną", z perspektywy której wartościujemy. W języku polskim dzięki tłuma­ czeniu terminologii historycznej z języków obcych nowoczesność, nowożytność i współczesność zyskały odrębny byt, ułatwiając z jednej strony uniwersalizację określenia "nowoczesny", odrywając je od konkretnej epoki historycznej, a z drugiej dzieląc tę epokę, czyli modernity, na dwie odrębne: "nowożytność" i "współ­ czesność". Jedną z konsekwencji takiego sposobu myślenia było patrzenie na przeszłość z perspektywy dwóch odrębnych kategorii: niewartościującej "nowożytności" i wartościującej "nowoczesności", co poważ­ nie utrudniało refleksję nad własnym uwikłaniem mówiącego współcześnie w historyczną nowożytność, stanowiącą podstawę jego wartościowań z użyciem terminu "nowoczesny". Inna konsekwencja tego stanu rzeczy to bałagan pojęciowy, który towarzyszył pojawieniu się rozważań o tym, co nastąpić miało ponowoczesności. Doświadczenie świata z perspektywy zakwestionowanych metanarracji i wzorców osobowych, świata, w którym jako jedyną prawdę wskazywano prawdę tekstu - określono pustą znaczeniowo dla Polaka kalką "postmodernizm", która wywoływała jedynie skojarzenia z "modernizmem" rozumianym w Polsce jako prąd artystyczno-literacki. Obecnie "nowoczesność" rozumiana jako formacja kulturowa obejmująca zarówno "nowożytność", jak i "współczesność" jest w języku polskim znacznie wyraźniej i lepiej obecna dzięki przekładom książek Zygmunta Baumana, w których od początku konsekwentnie tłumaczono madernity jako "nowoczesność", ukuwając równocześnie dla terminu postmadernity określenie "ponowoczesności". Niemniej jednak sposób, w jaki posługiwaliśmy się tymi terminami podczas badań i pracy nad materiałem, jest na gruncie polskiej humanistyki ciągle dyskusyjny, dlatego pozwolę sobie przytoczyć dość obszerny cytat z przypisu do autoryzowanego przekładu książki Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna [Warszawa 1995], w którym sam Bauman wyjaśnia ten problem: Pragnę z miejsca wyjaśnić, że nazywam <<nowoczesnością» okres historyczny, który w Europie Zachodniej rozpoczął się od serii dogłębnych społecznostruk­ turalnych i intelektualnych przemian siedemnastego stulecia i osiągnął dojrzałość w postaci (a) projektu kulturalnego, wraz z Oświeceniem, i (b) specyficznej formy życia społecznego, wraz z rozwojem społeczeń­ stwa przemysłowego (kapitalistycznego, a później także i komunistycznego). Nowoczesność- w sensie, w jajakościowe kim posługuję się tym terminem - nie jest bynajmniej tożsama z modernizmem. Ten drugi termin odnosi się do intelektualnego (filozoficznego, literackiego, artystycznego) prądu, który mimo swych wcześniejszych, rozproszonych przejawów nabrał prawdziwego rozmachu dopiero z końcem dziewiętnastego stulecia; spoglądając wstecz, można dziś ów prąd określić, poprzez analogię z relacją Oświecenia do nowoczesności, jako <<projekt>> ponowoczesności, lub też przedwstępny sygnał nadciągających czasów ponowoczesnych. Oczami modernizmu nowoczesność przyjrzała się sobie bacznie, usiłując dopracować się tej jasności spojrzenia i samoświadomości, które nieco później miały ujawnić niemożliwość realizacji jej programu, otwierając w ten sposób drogę przewartościowaniom ponowoczesnym" [Bauman 1995, s. 15]. Jak pisze Kevin Walsh [Walsh 1992], metanarracje nowoczesności (takie jak teoria ewolucji Darwina czy analiza kapitału Marksa) prowadzą do powstania powiązanych ze sobą "dyskursów dotyczących możli­ wości przedstawiania rzeczywistości [podkreśl. moje] i definiowania prawd wiecznych". Tworzenie przedstawień rzeczywistości jest jedną z najchętniej przez nowoczesność stosowanych strategii wyjaśnia­ jących i zawłaszczających; przedstawienie to porząd­ kowanie rzeczywistości w sposób umożliwiający jej ogarnięcie. Strategie reprezentacji odnoszą się w takim samym stopniu do teraźniejszości i przeszłości, do tego co bliskie i dalekie. Nowoczesność jest epoką wystaw, muzeów, skansenów, ogrodów zoologicznych, gdzie publiczność, oglądając systematycznie uporządkowaną ekspozycję, dokonuje metaforycznego zawłaszczenia przedstawionej - i uprzedmiotowionej - rzeczywistości. Jak pisze Walter Benjamin, wystawy światowe "unowocześniają wszechświat", stwarzają świat, gdzie najważniejszą rolę odgrywa z jednej strony pojęcie atrakcji (jak w lunaparku), a z drugiej specialite- produktu wyjątkowego, a zarazem typowego [Benjamin 1999, s. 18]. Te pojęcia odnajdujemy we wszystkich opisach doświadczenia turystycznego, a sama turystyka uznawana jest powszechnie za jedno ze zjawisk zakorzenionych głęboko właśnie w nowoczesności. Zawłaszczające i uprzedmiotowiające spojrzenie turysty, poszukującego atrakcji i autentyczności lokalnych specialites, które mają być reprezentacją egzotycznej rzeczywistości podróży ma rodowód nowoczesny [Urry 2002]. Współcześnie zarówno turystyka, jak i sposoby reprezentacji muzealnej ulegają zmianie w kierunku zwiększenia uczestnictwa widza/turysty w samym tworzeniu ekspozycji [Welsh 1992]. Czy jest to jednak jedynie oznaka, że metoda kolonizacji obcego kraju Przeszłości idzie z duchem czasów, czy też, że zmienia się rzeczywiście stosunek do Obcego Kraju? David Lowenthal odpowiada, że dopóki uznawać będziemy przeszłość za nasze dziedzictwo, dopóty nie zrozumiemy, czym jest historia. �Dzieje zabytku są oczywiście czymś innym niż historia obiektu, budowli czy przedmiotu. Jak pisze Franc;oise Choay, określenie "zabytek historyczny" pojawia się w języku francuskim prawdopodobnie po raz pierwszy w l 790 roku w wielotomowym dziele LA. Millina Antiquites nationales ou Recueil de monuments historiques, kiedy to "w kontekście Rewolucji Francuskiej wykuwa się zarówno pojęcie zabytku historycznego, jak i służące jego zachowaniu narzędzia i instytucje (muzea, inwentarze, klasyfikacje, sposób użytkowa­ nia)" [Choay 2001, s. 14]. Budowle zamieniają się więc w zabytki wraz z nadejściem nowoczesności, a sam koncept "zabytku" jest jednym z fundamentów jej koncepcji przeszłości jako historii. Zabytek historyczny staje się podstawowym, w znacznym stopniu konstytutywnym elementem nowoczesnego doświadczenia przeszłości. Czy potrafimy doświadczać tego, co nazywamy historią, bez zabytków? "Istota zabytku leży w jego stosunku do czasu przeżywanego i do pamięci, czyli innymi słowy, w jego funkcji antropologicznej" [ibid., s. 7]. Choay porównuje "sposób działania" zabytku do "działania" fotografii w ujęciu Rolanda Barthesa: istotą fotografii nie są ani jej walory artystyczne, ani jej funkcja komunikacyjna, lecz jej nierozerwalny związek z minioną rzeczywistością, jej walor "dowodu", "świadectwa", pozwalający na uobecnienie przeszłości w czasie teraź­ niejszym, na jej doświadczenie. Dopóki jednak zabytek pozostaje "zabytkiem przeszłości" - sprawa jego interpretacji jest nadal otwarta: uobecnia bowiem czas przeszły, daje świadectwo temu, co rozumiemy jako Przeszłość właśnie. Kiedy jednak przeszłość staje się "dziedzictwem naszych dziejów", zaczyna stanowić narzędzie służące legitymizacji współczesności. Oczywiście sposób użycia przez Lowenthala terminów "dziedzictwo" i "historia" jest specyficzny i nie tylko język potoczny nie dokonuje takiego rozróżnienia, ale także eksperci od przeszłości czę­ sto inaczej formułują swą terminologię. Częściowo wynika to z faktu, że wysunięty przez Lowenthala postulat "obcości kraju", jest antropologicznej proweniencji: zachodnia historiografia i historia nie wyrasta wcale z potrzeby opisania obcości, lecz właśnie z potrzeby przekazania potomności dziejów jej wielkich przodków - z potrzeby przekazania dziedzictwa. Stąd trudno oczekiwać, by kwestionowała swe prawo do przeszłości i uznawała ją za obcy kraj. Nowoczesność, formułując wymóg "historycznej prawdy", oczyszcza w swym przekonaniu historię z jej "bękarciego rodzeństwa", jakim są legendy, podania i mity. A jednak to właśnie ta "obiektywna" i "naukowa" historia manipulowała (i manipuluje) przeszłością tak, by mobilizowała ona teraźniejszość. Postulat, by traktować przeszłość jako "obcy kraj" jest z pewnością z ponowoczesnego ducha; zakłada on możliwość istnienia wielu równorzędnych historii jednego miejsca, jednego zabytku, jednego wydarzenia. Jeżeli traktujemy przeszłość jako nasze dziedzictwo, a tak samo kiedyś, jak i dzisiaj, jeśli istnieje208 my "my", są także "oni", to kwestionować będziemy jako uroszczenie każdą próbę "ich" interpretacji "naszego" dziedzictwa. Wspólnotą wyobrażoną, która z pozoru rozwiązywałaby ten problem, jest "ludzkość", ze swą listą UNESCO "zabytków dziedzictwa ludzkości". Jak widać jednak z całkiem niedawnych wydarzeń w Afganistanie, bynajmniej nie wszyscy ludzie czują się członkami tak właśnie rozumianej ludzkości. Z drugiej jednak strony - czy wspólnotę, która człowiekowi jest potrzebna, można zbudować bez odwoływania się do wspólnej przeszłości? Uwikłanym w nowoczesny sposób myślenia, trudno nam to sobie wyobrazić: wszystkie znane nam wspólnoty odwołują się do "wspólnego dziedzictwa" - poczynając od rodziny, a na Wspólnej Europie kończąc. Projekt Lowenthala panowoczesnej historii, która nie zawłaszcza przeszłości, nie próbuje legitymizować żadnych teraź­ niejszych działań, która- podobnie jak antropologiastaje się spotkaniem z obcością - taka historia z perspektywy współcześnie istniejących wspólnot wyobrażonych oraz wspólnot interesów uznać można za politycznie niebezpieczną utopię. Bibliografia Anderson B., 1997 Wspólnoty wyobrażone, przekł. S. Amsterdam- ski, SIW Znak i Fundacja im. S. Batorego. Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczno, PWN. Benjarnin W. 1999 The Arcades Project, trans!. H. Eiland, K. Bauman Z., 1995 McLaughlin, Harvard University Press. Bourdieu P., 1995 Outline of a Theory of Practice, trans!. R. Nice, Cambridge University Press. Choay F., 2001 The lnvention of the Historie Monument, trans!. L M. O'Connell, Cambridge University Press. Lowenthal D. 1985 The Past ls a Foreign Country, Cambridge University Press. 1998 The heritage Crusade and the Spoi/sof History, Cambridge University Press. Urry J. 2002 The Tourist Gaze, second edition, Sage Publications. Walsh K. 1992 The Representation of the Past, Roudedge. * Zamieszczone poniżej skróty artykułów powstały w ramach laboratorium etnograficznego "Zabytki dziedzictwa narodowego: między polityką a turystyką", które prowadziłam ze studentami Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 2002-04. Skróty pochodzą od redakcji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0299ce534d9d68d665ec5ff153fe3926.pdf 06c8776a351c2e485d8b1f18c5bbfd94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2228 Title A name given to the resource "Matador", czyli hiszpańska baśń postmodernistyczna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.142-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Matador", czyli hiszpańska baśń postmodernistyczna Ewa Klekot „Poczekaj na mnie w niebie, kochanie, jeśli dotrzesz tam jako pierwszy, poczekaj, prędko dojdę tam, gdzie jesteś. Nasza miłość jest tak wielka, tak wielka bez końca, a życie jest tak małe, że na nasze szczęście go nie starczy. Dlatego proszę, byś na mnie poczekał w niebie, a tam, wśród obłoków z waty, uwijemy gniazdo." zbędne, częstokroć nieporządane, po stronie śmieci i o d p a d k ó w — cały ten punkowy image znaleźć m o ż n a w Pepi, Luci, Bom..., a jego echa dźwięczą i w następnych filmach reżysera. Śmierć, to nieuniknione doświadczenie egzystencjalne, jest przez współczesną kulturę coraz bardziej spychane na margines, albo wręcz przemilczane na płaszczyźnie realcji społecznych i tabuizowane, jak większość zdarzeń, które udowadniają czło­ wiekowi jego bezsilność. Strach przed śmiercią Almodovar usiłuje p o k o n a ć , godząc się na nią za cenę rozkoszy. „ G d y skończyłem scenariusz, zdałem sobie sprawę, że jedynym sposo­ bem, w j a k i mógłbym zaakceptować śmierć byłoby uczynienie z niej współuczestnika rozkoszy. Z a p a n o w a ć nad nią, za nią rozstrzygać, inicjatywę pozostawiając przeznaczeniu." Chęć dyktowania swoich w a r u n k ó w w pojedynku ze śmiercią jest jednym z fundamentów systemu postaw i zachowań składa­ jących się na pojęcie „hiszpańskości". Michel del Castillo pisał: „a wtedy będzie mógł [Hiszpan] wydać jej [śmierci] walkę na terenie, który sam wybierze. Będzie nim jego wola. Śmierć umie tylko powiedzieć: » O t o jestem. Już m i nie uciekniesz«. Hiszpan odpowiada jej: »[...] Możesz mnie zabić, ale nie zwyciężyć«. I śmierć jest bezbronna." Sam reżyser odwołując się do wielkich filmów traktujących o miłości i śmierci widzi w swoim dziele pokrewieństwo z groteskową o p t y k ą Bunuela ze Zbrodniczego życia Archibalda de la Cruz a nie z poetycką p a r a b o l ą Bergmanowskiej Siódmej pieczęci . D l a Almodovara śmierć nie jest ani partnerem do gry w szachy, ani oczekiwanym ze spokojną rezygnacją przybyszem. Z a r ó w n o Archibaldo de la Cruz, jak bohaterowie Matadora uczestniczą w zbrodniach (wyimagino­ wanych lub rzeczywistych), by własną śmierć oswoić czyniąc z niej źródło rozkoszy. Eros i Tanatos od zawsze współtworzyły ludzką wyobraźnię. Sposób, w j a k i są rozumiane i wyrażane ich wzajemne relacje ustala kultura. Nasza europejska wyobraźnia, śmierć i gwałt zestawia z pojęciami rozkoszy i p o ż ą d a n i a istniejącymi na przełomie X V I I I i X I X stulecia. Markiz de Sade, D o n Juan, a z drugiej strony romantyczne zamiłowanie do gotyckich powieści grozy i ponurych, tragicznie kończących się historii o wielkich namiętnościach leżą u podstaw współczesnego poj­ mowania wzajemnych relacji tych pojęć. Zabójca byków łączy śmierć i rozkosz — wystarczy wspomnieć relacje m a t a d o r ó w , których wbicie szpady w kark byka doprowadza do seksualnej ekscytacji. Rozkosz tę człowiek przeżywa jednak samotnie, gdyż uczestniczący w corridzie byk oczywiście nie jest w stanie jej podzielać. Bohaterowie Matadora zabijają swych seksualnych partne­ rów przekonani o niemożności dzielenia rozkoszy, samotni nawet wobec tej świadomości. Erotyzm corridy był przed­ miotem wielu analiz. Maria Cardenal morduje swoich kochan­ ków wbijając o z d o b n ą szpilę do włosów w kark mężczyzny, dokładnie w to miejsce, gdzie matador zadaje śmiertelny cios bykowi. Zabijanie, pozostające w zgodzie z prawami natury, która musi m o r d o w a ć , by m ó c tworzyć nowe byty, jest dewizą de Sade'a. Matador natomiast godzi człowieka z prawami natury równie bezlitosnej przez uczynienie z nich źródła rozkoszy. Wkraczając w sferę uniwersaliów Almodovar próbuje określić sens śmierci. „ W y d a w a ł o się bardzo ryzykowne p r o p o n o w a ć dwojgu bohaterom, by zabijali dla przyjemności i przedstawić ich, jakby byli bohaterami legendy." O miłości i śmierci, rozkoszy i cierpieniu nie łatwo jest powiedzieć coś istotnego unikając banału lub fałszywego pato­ su. Almodovar stworzył sobie tę możliwość dzięki specyficznej atmosferze ni to opery, ni to snu na jawie, którą skonstruował po 2 Finałowa scena Matadora, j a k zresztą cały film, jest estetycz­ nie bardzo wysmakowana, co jeszcze mocniej każe zastanowić się nad stanowiącym przemieszanie banału, fantazji i powagi dziełem, które nazywano już i kiepskim porno, i thrillerem, i filmem „ z i m n y m " jak na Pedro Almodovara... Hiszpański reżyser w sposób bardzo efektowny po raz kolejny zdradza swoją słabość do melodramatu. Matador wywołuje tak zróż­ nicowane opinie prawdopodobnie dlatego, że Almodovar za­ stosował do jego konstrukcji typowy dla siebie zabieg. Zabieg ten sprawia, że o wszystkich niemal jego utworach wypowiada­ no równie sprzeczne i kontrowersyjne opinie. Mieszając różne sposoby przedstawiania rzeczywistości w obrębie jednego filmu, reżyser podkreśla u m o w n o ś ć swego dzieła, stwarza dodatkowy dystans między opowiadaniem a widzem. Almodovar nie chce za p o m o c ą spójnej rzeczywistości filmu imitować tego, co widz chętnie uznałby za prawdę. Prawda filmu jest całkowicie sztucz­ na, a koncepcja rzeczywistości spójnej i jednorodnej zostaje zaprzeczona dzięki pomieszaniu konwencji. Podsuwając widzo­ wi różne rzeczywistości reżyser stara się nie przyznawać żadnej z nich pierwszeństwa, a mieszając je i sytuając bohaterów to w jednej, to w drugiej, może pozwolić sobie na drwinę z każdej z nich. Drwina bowiem zawsze wymaga dystansu i zarazem go podkreśla. R ó ż n a jest w tym od prowokacji, k t ó r a wymaga bliskiego kontaktu, gdyż nie może się obejść bez odpowiedzi. Reakcja jest konieczną częścią prowokacji, podczas gdy drwina nie wierzy w możliwość dialogu. T o rodzaj rezygnacji, wynikają­ cy ze świadomości, że zmiana stanu rzeczy jest niemożliwa. Matador jest drwiną z thrillera w hiszpańskich dekoracjach, za którą kryją się rozrachunki autora z najbardziej fundamental­ nymi problemami egzystencji: cierpieniem i rozkoszą, miłością i śmiercią, okrucieństwem i poczuciem winy. Almodovar, które­ mu wielokrotnie czyniono zarzuty z drastyczności jego filmów, mówi: „Nie ma we mnie nic z prowokatora. T o bardzo niemodne, w stylu lat 60-tych [...] Dziwię się, że w naszym stuleciu cokolwiek jeszcze może uchodzić za skandal." W świe­ cie, gdzie wszystkie chwyty są dozwolone i przyjmowane z obojętnością, reżyser przerzuca się z jednej rzeczywistości do drugiej i obserwuje je z dystansu pozwalającego na drwinę nawet z ulubionego melodramatu. Stwarzająca dystans drwina, dzięki której łatwiej m o ż n a dostrzec konwencjonalność rządzących rzeczywistością zasad, stanowi jeden z ważniejszych składników postawy typowej dla hiszpańskiej pikareski. Jej obecność w kinie Almodovara jest widoczna nie tylko w filmie o tak ostentacyjnie hiszpańskiej tematyce j a k Matador. Z drugiej strony, źródeł twórczości reżysera należy chyba szukać w punk-rocku, którego założenia były artyście bardzo bliskie. Przez dłuższy czas Almodovar brał czynny udział w działaniach madryckiego undergroundu, był członkiem punkowej grupy. Akcję swego pierwszego długometrażowego filmu (Pepi, Luci, Вот у otras chicas de montón, 1980) umieścił w środowisku madryckiej movidy, a operując cały czas p u n k o w ą kontrestetyką odrzucił wszystko, co potocznie ucho­ dzi za ładne, miłe i przyjemne. Poszukiwanie prawdy na marginesach kultury uznanych społecznie za bezsensowne, 1 142 3 4 5 6 7 �mistrzowsku mieszając ze sobą przynależne różnym rzeczywistościom rekwizyty. Seksualna symbolika pomalowanych pomadką warg M a r i i jest oczywiście pomysłem wziętym z psycho­ analizy. Kulawość Diega i komisarza policji m o ż n a odczytywać jako zasygnalizowanie tkwiącego w nich potencjału transgresji własnej egzystencji (u Diega przez zabijanie, u komisarza przez homoseksualne zainteresowanie podejrzanym o morderstwa Angelem). Być może ułomność ta ma korzenie w wyobraźni mitycznej, k t ó r a rządzi się prawami odmiennymi od potocznie uznawanych za logiczne. Często znaczy ona właśnie chromością osoby przekraczające kondycję uchodzącą za normalną. D o określenia czasu węzłowych p u n k t ó w akcji reżyser użył poetyki baśni, eposu i mitu, gdzie z jednej strony bohaterowie biorą udział w zjawiskach kosmicznych, a z drugiej przyroda uczest­ niczy w ich historii. Angel usiłuje zgwałcić Evę podczas burzy, a deszcz zaczyna p a d a ć dokładnie w momencie ejakulacji. Finałowa scena ma miejsce podczas eklipsy, zjawiska stanowią­ cego p a r a b o l ę losów dwojga k o c h a n k ó w unicestwiających się nawzajem. Bohaterowie baśni służą prezentacji określonych postaw, na które są „ s k a z a n i " przez logikę fabuły. Stąd u Almodovara nie ma długich rozmów o sensie życia i śmierci, bohaterowie nie tracą czasu na egzystencjalne przemyślenia — wypowiedzi są krótkie, a każde słowo ma swój ciężar podobny do czynu. Śmierć i zabijanie nie są tutaj problemami z dziedziny moralności, podobnie jak erotyzm i rozkosz. Pokazane w filmie okrucieńst­ wo jest podobne do zawartego w sagach czy baśniach. Sceneria, w jakiej rozgrywają się istotne epizody filmu także stwarza atmosferę innej rzeczywistości. Miejscem lekcji zabijania, jakiej Diego udziela swym uczniom, j a k i jego rzeczywistych mor­ derstw jest przeznaczona do zajęć sala, pełna służących tauromachii rekwizytów i sprzętów. Wymalowane na podłodze kręgi do nauki poruszania się po arenie zamykają Diega w błędnym kole zabijania. Pierwsza rozmowa z Angelem czy dialog matado­ ra z E v ą , gdy ta odkryła w nim prawdziwego mordercę, odbywają się na szerokich schodach przed domem i w domu Diega. Dodaje to teatralnego patosu, który obu scenom absolut­ nie nie odbiera nic z prawdy i siły przekonywania. Decydująca rozmowa Diega i M a r i i , w trakcie której dla obojga staje się jasne, iż są sobie przeznaczeni, rozgrywa się na wysokim wiadukcie. Niecodzienność sytuacji podkreśla dodatkowo strój M a r i i — nowoczesna, ekskluzywna kreacja oparta w linii, kolorach i połyskliwości cennych materii na pomysłach od­ wołujących się do tradycyjnie rozumianej hiszpańskości. Epizod ten, posiadający ogromne walory widowiskowe, nie jest j u ż jednak tylko teatrem — tajemniczość M a r i i , nagłe pojawienie się i siła, z j a k ą jej obecność oddziałuje na Diega, zamienia Marię z aktorki w demoniczną kapłankę mrocznych mocy. Obie związane z Diegiem kobiety chcą go dla siebie ocalić, każda na swój sposób. Wobec śmierci Eva pozostaje jednak tylko a k t o r k ą (np. gdy Diego każe jej u d a w a ć m a r t w ą w czasie pieszczot), podczas gdy Maria ma swój realny udział w tym misterium. Rozpaczliwy wyścig Evy z M a r i ą odbywa się w sce­ nerii i kolorystyce nawiązującej do symboliki tak oczywistej, że ociera się o kicz: Eva w długiej czerwonej sukni i rozwianym szalu zbiega po białych schodach spiralnie biegnących wokół oszklonego szybu windy, podczas gdy czarno ubrana Maria zjeżdża tą windą. Matka nauczyła Evę widzenia świata przez pryzmat wartości, jakie miłość niesie życiu. Relacja łącząca m a t k ę i córkę, pełna ciepła, lecz absolutnie wolna od sentymentalizmu, pozwala i m uważać szczęście za rzecz osiągalną. Miłość jest siłą pozwalającą na stworzenie sobie szczęścia. Zakochana Eva chce w t y m układzie umieścić też Diega. Nie zdaje sobie sprawy, że dla matadora wyzwaniem nie jest życie, lecz śmierć, że erotyzm to nie narzędzie do opanowania życia, lecz do zwycięstwa nad śmiercią. Oboje jednak uznają w miłości siłę, która może p o m ó c w rozwiązaniu podstawowych p r o b l e m ó w egzystencji. PRZ 1 „ F i l m " , 12.08.1990 Por. P h . Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989 N . Vidal, El cine de Pedro Almodovar, Madrid 1988, s. 135 * M . del Castillo, Hiszpańske czary, Warszawa 1989, s. 197 V i d a l , op.cit., s.134 2 3 5 Miłość w „chrześcijańskim" rozumieniu matki Angela j a w i się w tym kontekście jak odbita w krzywym zwierciadle. Bohaterka, uważając uczucie za prowadzącą do grzechu słabość, jest jedyną w filmie postacią porządkującą swój świat z absolutnym wyklu­ czeniem miłości. Symboliczny wymiar zyskuje więc scena kąpieli Angela, gdzie zniekształcona przez szybę w drzwiach łazienki twarz kobiety staje się monstrualna. Nadwrażliwy emocjonalnie Angel pada ofiarą własnej matki, która bezlitośnie tępi jego domniemane złe skłonności. C h ł o p a k , żyjąc bezustannie w po­ czuciu winy, usprawiedliwienie dla nie dających mu spokoju emocji znajduje w przyznaniu się do nie popełnionych zbrodni. Wstydząc się swojej słabości, usiłuje p o d s u n ą ć ludziom przed oczy p o w ó d , który mógłby być dla nich zrozumiałym wyjaś­ nieniem jego psychicznych cierpień. Angel szuka współ-czucia, szuka sposobu na wspólne przeżywanie swoich koszmarów. „Poczekaj na mnie w niebie, kochanie, jeśli ty dotrzesz tam wcześniej." Poczekaj, przeżyjmy to niebo razem. Finałowa scena skomentowana przez piosenkę także stawia problem współ-odczuwania, doświadczania rozkoszy równocześnie z drugą osobą. Maria i Diego nie łudzą się, że ktoś podzieli ich rozkosz i skazując się na przeżywanie jej w samotności, zabijają partnerów. Decyzja na t a k ą samotność odczuć jest poza nimi, lecz zabijanie ma w sobie coś z poszukiwania usprawiedliwień dla własnych uczuć, jak w przypadku obarczającego się cudzymi zbrodniami Angela. Diego od pierwszej sceny filmu, w której onanizuje się oglądając na video morderstwa popełniane na kobietach, skazany jest na samotność odczuwania. Nie znalazł bowiem nikogo, kto, jak on, chciałby łączyć rozkosz ze śmiercią. Finałowy epizod jest przełamaniem tej samotności. „ P o d o b a m i się ten rodzaj science-fiction, gdzie postaci mają wygląd ludzki, lecz należą do innego gatunku" — powiedział Almodovar 0 filmie Pandora i Holender Tułacz. Większość występujących w Matadorze postaci w jakiś sposób przekracza swoją ludzką normalność; Angel ze zdolnościami telepatii należy do innego gatunku w sposób równie oczywisty jak Diego czy Maria, choć nie jest to ten sam gatunek. Nie m o g ą oni zmienić swojej natury, a ich działania tłumaczą się tylko w zgodzie z jej prawami. „Dlaczego ten grzyb jest trujący? bo taka jest jego natura. Nasza jest taka sama. Zło jest w niej zawarte." — stwierdza komisarz policji. Bohaterowie pozostają samotni, d o p ó k i nie trafią na drugiego przedstawiciela tego samego gatunku. Kiedy go znaj­ dują, nie pozostaje i m nic innego, jak przygotować się na od początku do końca wspólne przeżycie namiętności, utopionej w rozkoszy i zakończonej śmiercią. D o m M a r i i zmieniony w muzeum, czy raczej świątynię Diega (w muzeum zamyka się przecież martwych bogów), przygotowa­ ny zostaje na niezwykłą uroczystość. Stroje, które wkładają na siebie bohaterowie, by celebrować wspólną rozkosz, niby rytual­ na kąpiel, teatralizują ich czyn wprowadzając go jednocześnie w klimat tajemniczego ąuasi-obrzędu. Tania symbolika, oczywi­ stość dramatyzmu sytuacji jeszcze bardziej podkreślają tylko parareligijne odwołania tej sceny — poetyka misterium wymaga przecież od widzów znajomości fabuły i symboliki przedstawie­ nia. Historii k o c h a n k ó w Almodovar nadaje więc wymiar mitu, dzięki czemu może d o t k n ą ć uniwersaliów. Natura uczestniczy w losach tej pary, a może to oni biorą udział w eklipsie. „Eklipsa z Matadora jest metaforą filmu. Dwa ciała niebieskie zachodzą na siebie. M i m o że ich światło gaśnie na moment, dzięki temu połączeniu zyskują nowy blask, o wiele bardziej jaskrawy 1 intensywny." Pomysł Matadora nie opiera się na dramacie postaw, konflikcie obyczajowym czy analizie psychologii boha­ terów. Kluczem jest poetyka mitu, czyli opowieści dotyczącej pojęć podstawowych. Odwieczne problemy zyskały efektowną oprawę postmodernistyczną, a ich podanie odpowiada atmo­ sferze intelektualnej k o ń c a X X wieku. Całość została u p o r z ą d ­ kowana przez wrażliwość Pedro Almodovara, który baśń tę opowiedział po hiszpańsku. 8 9 10 PISY 6 Por. M . Praz, Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze Warszawa 1974 „ E l Mundo", 3.10.1989 „ D i a g o n a l " , 1987, s.20 Dialog z Matadora, za: Vidal, op.cit., s.148 Pedro Almodovar, za: V i d a l , op.cit., s.128 romantycznej. 7 8 9 1 0 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a6a5a708f5eacb55571c30f7eebda8.pdf d1aee5bead3d49ca8ad5b4547b117a23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3425 Title A name given to the resource Dwie strony tej samej monety / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.30-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dwie strony tej samej monety Ewa Klekot Pamięci Anki Kunczyńskiej-lrackiej Jack Kroll napisał: „Stoppard z niepospolitym talentem nadaje ludzkie kształty ideom i pokazuje, że w istocie są one krwią z naszej krwi i kością z kości, współtworzą naszą namiętność i patos." Artysta stosuje zabieg odwrotny do postępowania filozofów abstrahujących idee do czystej esencji i konkretyzuje je w sytuacjach, bohaterach i dialogach padających z ekranu czy sceny. Oczywiście nie jest wynalazkiem Toma Stopparda tłuma­ czenie filozofii na sztukę, tyle, że w jego wypadku mamy do czynienia z wyjątkowo udanym przekładem. Filozoficzny pro­ gram dzieł jest wyraźny, choć forma artystycznego dyskursu wyklucza użycie całego krytycznego aparatu tradycyjnej filozofii. Sztuka czy film otwierają się dzięki temu na interpretacyjny dialog, zapraszają do „myślenia eseistycznego" , które wymaga od widza skupienia, lecz w zamian proponuje przyjemności natury zarówno intelektualnej, jak i estetycznej. Film Rosencrantz i Guidenstern nie żyją przyobleka w ciała i głosy bohaterów dyskusję o naturze ludzkiego myślenia - fun­ damentalny problem nowożytnej filozofii europejskiej, na którym pokolenia studentów i profesorów zjadły zęby i z którym tak czy inaczej zmagały się pokolenia artystów. Jedną z niedawnych prób angielskiej kinematografii było zupełnie nie trafione dzieło Dereka Jarmana Wittgenstein, klęska artysty w zetknięciu z filo­ zofią; artysty, który przecież wcześniej doskonale poradził sobie z niełatwym zadaniem zrobienia filmu o malarstwie (Caravaggio), czy o uwikłaniu człowieka w politykę {Edward IT). Myślę, że świetnemu reżyserowi zabrakło w wypadku Wittgensteina tego „niepospolitego talentu" Stopparda, o którym pisze Kroll - idee nie zostały obleczone w namiętne ciało człowieka. Ludzkie myślenie, jak tytuł filmu, ma naturę dwoistą. Nie chodzi tu bynajmniej o opozycję między rozumem i sercem, czy też duszą i ciałem. Jak Rosencrantz nie jest przeciwnikiem Guidensterna lecz jego nieodłącznym towarzyszem, tak zdrowe­ go rozsądku (czy też „myślenia potocznego" jak wolą tłumaczyć common sense filozofowie i antropolodzy) nie da się łatwo przeciwstawić bezcielesnej abstrakcji wątpiącego cogito w klaro­ wnej, ulubionej przez owo cogito formie „binarnej opozycji". Stoppard w ogóle wzdraga się przed wypreparowywaniem z rze­ czywistości bytów czystych i jasno określonych: „Czy jesteście wyłącznie (exclusively) aktorami?" - pyta Rosencrantz Pierw­ szego Aktora. I słyszy odpowiedź: „Jesteśmy aktorami włącznie (inclusively)."' Ten dialog za pomocą trudno przetłumaczalnej gry słów uświadamia widzowi jeden z podstawowych problemów powstających na styku pomiędzy opartymi na zasadach formalnej logiki klasyfikacjami a rzeczywistością: otwartość kategorii, ich łączność i rozłączność, ich mono- i politetyczność. 1 2 Rosencrantz i Guildenstern prowadzą rozmowy, które często przypominają wewnętrzny dialog człowieka rozważającego spo­ tykające go wydarzenia. Nierzadko są to po prostu dyskusje zdrowego rozsądku ze spekulującym rozumem, jak na przykład scena w komnacie Hamleta, gdy Guildenstern zaplątuje się w spekulacjach przyjąwszy zbyt wiele założeń. Chodzi o okreś­ lenie kierunku, z którego wieje wiatr, przez dedukcyjne ustalenie położenia komnaty według stron świata. Propozycję Rosencrantza, by po prostu wyszedł na dwór Guildenstern kwituje z oburze­ niem: „Pragmatyzm? Tylko to masz do zaproponowania?". Kiedy indziej zaś wyrzuca przyjacielowi: „Dlaczego nie powiesz czegoś oryginalnego? Nigdy nie rozwijasz tego co mówię, tylko po­ wtarzasz to samo innymi słowami". Istotnie, Rosencrantz czasami cytuje wcześniejsze wypowiedzi Guildensterna, często jednak w zupełnie „nieodpowiednim" kontekście, zmieniając ich 30 znaczenie i sprawiając, że zawarta w nich myśl nierzadko obraca się przeciwko samej sobie. Przypomina to zarówno dialog wewnętrzny pojedynczego człowieka, jak i mechanizm prze­ pływu idei i myśli w obrębie kultury. Guildenstern jest bystrzejszy, ma szybszy refleks, co wyraźnie widać j u ż na początku „gry w pytania". Rosencrantz natomiast chce najpierw ustalić jasno reguły gry zanim j ą podejmie. Zagrożony porażką daje się jednak wciągnąć w rozgrywkę i - wygrywa. Także retoryka Guildensterna czasami jest bezradna wobec dosłownego traktowania, jakie jej funduje Rosencrantz. „Wiesz, chyba cię zabiję", mówi Guildenstern zmęczony poto­ kiem naiwnych wynurzeń przyjaciela na temat samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „ N a twoim miejscu nie brałbym tego pod uwagę. Tylko by cię to zasmuciło." - odpowiada Rosencrantz przyjacielowi, z którym nie tylko dzieli los od wczesnego dzieciństwa, ale i tożsamość: przez cały czas trwania akcji filmu nie udaje im się osiągnąć ostatecznej pewności co do tego, który z nich jest kim. Rosencrantz i Guildenstern, Guildenstern i Rosen­ crantz - tak różni, a skazani na nierozłączność przez podwójną tożsamość, dopełniają się nawzajem jak orzeł i reszka, jak zdrowy rozsądek i spekulujące cogito. „Czymże jest zdrowy rozsądek? Zbiorem elementarnych prawd (bez względu na to, co za prawdę uznamy) czy zbiorem idola tribu? [...] Zaczynem filozofii, kamieniem probierczym powstających doktryn czy stanowiskiem antyfilozoficznym?" W swej książce Myślenie potoczne Teresa Hołówka mówi, że myślenie potoczne jest tym, dzięki czemu człowiek radzi sobie w świecie szarej codzienności. To myślenie potoczne jest sys­ temem, w który wpisują się nasze pierwsze doświadczenia, a nierzadko pozostaje językiem szkolnej edukacji, czasami jedynym. Myślenie potoczne jest jednym ze źródeł naszych przed-sądów, których, jak uczy doświadczenie hermeneutyki, nie potrafimy uniknąć. Niewątpliwie jest także składnicą stereotypów i przesądów, w których naprawiacze świata widzą swego najwięk­ szego wroga, a specjaliści od propagandy swą siłę. Zarówno myślenie potoczne jak i spekulatywne cogito stanowią systemy w obrębie naszej kultury, która jest zarazem świadkiem i przy­ czyną ich metamorfoz. Szara codzienność jest także udziałem filozofów (o czym nie zawsze chcą pamiętać), a filozoficznym lekturom oddają się także (a może głównie) ludzie bez dyplomu opatrzonego tytułem magistra filozofii. Zarówno myślenie poto­ czne jak i dyskursywne współtworzą nasze idiolekty i są chciałnie chciał, skazane na siebie, jak dwie strony tej samej monety. 4 Film zaczyna się właśnie od monety - złotego pieniążka zagrzebanego w pyle drogi. Guildenstern pogrążony w ponurej zadumie nad sensem podróży, którą obaj podjęli, w ogóle go nie zauważa. Błysk złota nie uszedł jednak uwagi Rosencrantza, który oczywiście podnosi monetę i w sposób zupełnie naturalny (do tego służą monety) zaczyna zabawę w orła i reszkę. Po pewnym czasie dla widza staje się jasne, że para bohaterów stanęła wobec małego cudu: moneta spada bez przerwy reszką do góry. Guildenstern najpierw sprawdza, czy nie padł ofiarą oszustwa i ogląda obie strony pieniążka - orzeł jest jednak na swoim miejscu. A mimo to moneta podrzucona znowu, ponownie spada reszką do góry. Rozum rozpaczliwie poszukuje wyjaśnień próbu­ jąc przywoływać coraz to nowe prawa, które do tej pory wydawały się tłumaczyć rzeczywistość. Zdrowy rozsądek nato­ miast przypomina o jedzeniu i Rosencrantz przy 78 rzucie jest już znudzony monotonią powtarzającego się cudu. W zabawę, czyli poniekąd w uczestnictwo w cudzie wciąga go ciekawość nieco przytłumiona głodem oraz chęć ustalenia nowego rekordu (który ostatecznie wyniesie 157). „Myślenie potoczne opiera się na �stwierdzeniu, że jego teorią jest jedynie samo życie. Autorytetem jest dla niego świat." Dzięki temu nie ma w nim miejsca na budzącą strach przepaść między teorią a cudem nie dającym się wytłumaczyć w jej kategoriach. Strach, o który dopytuje się Guildenstern, to strach przed rządzącą światem dowolnością, która rozumowi wydaje się niebezpiecznym chaosem - bezradny Guildenstern broni się do ostatka wymyślając zasadę, zgodnie z którą „każda pojedynczo podrzucona moneta za każdym razem może spaść na dowolną stronę, a przeto nie powinno dziwić kiedy za każdym razem właśnie tak spada." To „nie powinno dziwić" zestawione z wcześniejszymi pytaniami o wątpliwości i strach mówi wiele o stosunku cogito do świata - przedmiotu poznania. Guildenstern wątpi, by nie musieć się dziwić. Zdziwienie wynika bowiem z niezrozumienia, zdziwienie jest uczuciem, czyli nie podlega władzom rozumu, własne zdziwienie budzi strach. Narzędziem poznania jest wątpienie prowadzące do pewności, a zdziwienie pozostawia zawsze niedopuszczalnie wielki mar­ gines dowolności, której nie można ogarnąć rozumem. Dla Guildensterna poza pewnością rozumu istnieje tylko strach. Rosencrantz natomiast bez większego sprzeciwu akceptuje cudowne zdarzenie, nie zastanawiając się zbytnio nad jego naturą. Podrzucanie monety bawi go, kiedy indziej uciechy dostarcza mu papierowy samolot. Przyjemność sprawiają mu też praktyczne wynalazki, na przykład łyżka poruszana parą z czajnika; wynala­ zki które Guildenstern uznaje za absurdalne i za każdym razem niszczy w przypływie gniewu. Prawidłowości zaobserwowane w przyrodzie cieszą Rosencrantza, ale nie widzi on powodu, by na podstawie powtarzalności zjawisk od razu budować generalne teorie o strukturze świata. Jest nie tyle wcieleniem potocznego myślenia za pomocą agresywnych stereotypów i przesądów ile reprezentantem zdroworozsądkowej postawy Misia o Bardzo Małym Rozumku, „nieociosanego kloca" z taoistycznej ter­ minologii.' Guildenstern zaczyna od pytania o przyczynę rzeczy­ wistości. Rosencrantz od jej zaakceptowania. Bierze udział w otaczającej rzeczywistości bez wysiłku, „naturalnie": to on zauważa monetę, on ją podrzuca, on opłaca aktorów, praw­ dopodobnie ostatecznie wikłając ich obu w całą historię. Kłopoty z tożsamością budzą w Rosencrantzu nie sprzeciw a tęsknotę za utraconym rajem niezachwianej pewności, w którym nie stawiano pytań i gdzie na wszystko istniała odpowiedź. „Dawniej pamięta­ łem swoje imię! I twoje także! - mówi do przyjaciela. - 1 wszę­ dzie, gdziekolwiek spojrzałeś, znajdowałeś odpowiedź. Nie było żadnych wątpliwości. Ludzie wiedzieli kim jesteśmy, a jeśli nie wiedzieli, pytali, a myśmy podawali nasze imiona." Guildenstern natomiast czuje się z rzeczywistości wyobcowany, gdyż zwątpił w skuteczność narzędzi umożliwiających komunikację: „Nie zdarzyło ci się kiedyś - pyta swego towarzysza - byś nagle i zupełnie bez powodu nie pamiętał jak się pisze słowo „łódź" lub „morze", bo zapisawszy je, wydaje ci się żeś nigdy nie widział liter ułożonych w takiej właśnie kolejności?" Każdy z nich więc inaczej przeżywa to „pomieszanie tożsamości", którego nie wyjaśnia nawet ostateczna instancja śmierci: bohaterowie giną razem, a wieść o ich końcu raz na zawsze łączy imiona i miesza tożsamości w tytule filmu. Rosencrantz po odruchowym, bezrad­ nym proteście, w którym tli się resztka zawiedzionej ufności w sprawiedliwość losu („przecież nie zrobiliśmy nic złego, nie skrzywdziliśmy nikogo, nie?")godzi się ze stryczkiem twierdząc, że „ma już wszystkiego dosyć i prawdę mówiąc, czuje ulgę". Guildenstern natomiast nie potrafi pogodzić się z klęską i na wpół szelmowsko, na wpół patetycznie obiecuje „spisać się lepiej następnym razem", zadawszy przedtem w pustkę pytanie o mo­ ment, „gdy mogliśmy powiedzieć nie", o możliwość kierowania własnym losem. Czy moment ten, który Guildenstern, jak sądzi, przegapił zdarzył się wówczas, gdy moneta rzucona komedian­ tom upadła po raz pierwszy orłem do góry i zmieniła ich obu z widzów sztuki w jej aktorów? Czy to wtedy ich los został określony zgodnie z zapisanym tekstem sztuki, który nie daje wyboru? Guildenstern wielokrotnie daje dowody tego, jak nisko ceni kondycję aktora i podkreśla swoją pozycję widza. Chce pozostać obserwatorem stojącym na zewnątrz granego przez 5 1 aktorów świata „miłości, krwi i retoryki". Od sztuki domaga się „tajemnicy, godności, czegoś klasycznego i poetyckiego", jednak jakby na przekór los stawia mu na drodze „pornograficznego błazna i targowisko prostytutek", a potem wciąga do udziału w sztuce, której postaciami od początku byli zarówno on sam, jak i jego przyjaciel. Wszyscy bohaterowie filmu Stopparda to osoby z Hamleta. Jednak Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor przemawiają nie tylko słowami Szekspira. Jeśli parę przyjaciół o pomieszanej osobowości uznać za metaforę człowieka uwikłanego w dwois­ tość myślenia, film staje się dialogiem między RosencrantzGuildensternem i Pierwszym Aktorem. Ich rozmowy to jakiś rodzaj „chóru na opak", który wygłasza komentarze z pozoru zupełnie „równoległe" do dziejów Hamleta, a równocześnie włączony jest w intrygę. Aktor już w pierwszej rozmowie z parą bohaterów daje do zrozumienia, że jego trupa gra „teatr na opak": „Przedstawiamy mniej więcej nasz zwykły repertuar, tylko, że na odwrót. Na scenie pokazujemy to, co powinno się dziać poza nią." To odwrócenie podziału na scenę i widownię jest w istocie czymś więcej niż tylko zwykłą zmianą ról - to zawirowanie rzeczywisto­ ści, pętla, którą sztuka oplata widzów tak ciasno, że niemal zupełnie krępuje ich los. Znający tekst sztuki Pierwszy Aktor wydaje się panować nad przeznaczeniem Rosencrantza i Guilden­ sterna. W istocie bowiem dwuosobowy bohater staje przed samym Mefistofelesem - mądrym goryczą rozczarowań diabłem doktora Fausta, „częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro" . O tym, że Pierwszy Aktor zna przyszłość Rosencrantza i Guildensterna świadczy choćby dialog po przyby­ ciu trupy do Elsynoru: „Więc dogoniłeś nas?" mówi Guildens­ tern. „Jeszcze nie, panie" - pada tajemnicza odpowiedź aktora stojącego tuż obok. Znaczenie tych słów staje się jasne dopiero przy końcu filmu, gdy okazuje się, że to właśnie Pierwszy Aktor gra króla Anglii, który skazuje Rosencrantza i Guildensterna na śmierć. Sataniczność teatralnej trupy sugeruje także scena w łaźni, gdy postać Pierwszego Aktora wyłania się z oparów, a jego kompani łudzą obu przyjaciół pozorną tożsamością osób i przed­ miotów, które okazują się kimś, albo czymś zupełnie innym niż wyglądały na pierwszy, czy nawet drugi rzut oka. Niepokojące metamorfozy, kuglarstwo czy zwykłe przywidzenia? Aktorskie sztuczki pozostają w najlepszej zgodzie z gustem szatana, którego nazywano Księciem Pozorów. Dla diabła cogito zawsze było bardziej kuszącym partnerem rozmowy niż zdrowy rozsądek. Rozmówcą Pierwszego Aktora jest przeważnie Guildenstern, choć to Rosencrantz był potrzebny, by w decydującej chwili rzucić monetę i związać los przyjaciół z aktorami. Wszechwiedza Pierwszego Aktora pozornie wynika z faktu, że „bywał tutaj wcześniej" i jak sam mówi, opiera się na precedensach (ter­ minologia prawnicza w ustach szatana brzmi całkiem naturalnie) oraz, z tego, że zna tekst sztuki. Ba, ale jakie sztuki? Hamleta, Zabójstwa Gonzagi, które Szekspir wplótł w akcję swej tragedii, czy też sztuki Toma Stopparda? A może jeszcze innej, tej w której udział bierze także widz siedzący w kinie? Ale o ile dla widza teatr, taki czy inny, może być jedynie metaforą rzeczywistości, dla aktora stanowi samą rzeczywistość. Gdy płynący do Anglii statek atakują korsarze, Pierwszy Aktor woła na alarm: „Piraci! Wszys­ cy na scenę!". I choć teatr jest „dla jednych spektaklem, a dla drugich patronatem, są to dwie strony tej samej monety". Aktorom publiczność jest niezbędna, by mogli pokazywać swe sztuki. Jednak w kontekście wydarzeń rozgrywających się na ekranie słowa Pierwszego Aktora znajdują także inne wytłuma­ czenie: aktorzy potrzebują publiczności, by mieć do swych sztuk tworzywo. Przewaga aktorów nad zwykłymi ludźmi staje się widoczna już podczas spotkania na leśnej drodze. „ - Krew jest obowiązkowa, bo krew jest we wszystkim, wie pan - mówi Pierwszy Aktor. - I tego właśnie ludzie pragną? - pyta Guildenstern-idealista. - To właśnie gramy - pada odpowiedź." Dwu­ znaczny status aktorów sygnalizuje także stwierdzenie: „Jesteśmy aktorami. Jesteśmy przeciwieństwem ludzi". W całej historii aktorzy są wyraźnie uprzywilejowani - nie dotyczy ich nawet śmierć, którą oswoili (czy też oszukali?) wielokrotnym od7 31 �grywaniem. „Nasze doświadczenie mówi nam, że prawie wszyst­ ko kończy się śmiercią" - mówi Pierwszy Aktor Guildensternowi skazanemu na śmierć. I takiego porządku rzeczy nie jest w stanie zmienić żaden patetyczny wysiłek gardzącego mistyfikacją rozu­ mu. Zabijanie aktora to syzyfowa praca, bo na końcu zawsze rozlegną się oklaski, a rzekomy nieboszczyk wstanie, złoży wyjęty z piersi sztylet i ukłoni klaszczącym. W teatrze naprawdę umiera tylko ten, kto zawczasu nie zna tekstu sztuki. Na końcu filmu wóz aktorów znowu rusza w drogę. O wzajemnych zależnościach między rzeczywistymi zdarze­ niami a teatralnym przedstawieniem mówi sam tekst Hamleta i Stoppard tylko rozwija ten wątek mnożąc poziomy teatru w teatrze jakby pisał szkatułkową powieść; tyle, że we wszystkich „szkatułkach" grana jest ta sama tragedia. Uwikłani w nią Rosencrantz i Guildenstern próbują określić nie tyle jej treść - obaj do końca nie wiedzą, że ich los został przez Szekspira nieodwołalnie określony - ile zasady, według których pisze się scenariusze. Rozmowy o prawdzie, śmierci i rzeczywistości, które prowadzą ze sobą Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor uczynił Stoppard mini traktatami filozoficznymi. Dialogi zdrowe­ go rozsądku z cogito nie dają jednak żadnej pozytywnej od­ powiedzi na pytania, wokół których są osnute. Ostateczne słowo na temat ludzkiej kondycji Stoppard zawarł w monologu Rosencrantza, który stanowi być może aluzję do wielkiego monologu Hamleta. „Kiedyż to było, gdy człowiek po raz pierwszy dowiedział się o śmierci? [...] Widać, że już się rodzimy Z poczuciem śmiertelności zanim jeszcze poznamy to słowo, zanim uświadomimy sobie w ogóle istnienie słów. Przychodzimy na świat we krwi i z wrzaskiem, wiedząc, że igły wszystkich kompasów wskazują tylko jeden kierunek, i że czas jest jego miarą." Podobne kwestie bywały już wygłaszane z romantycz­ nych koturnów i prawda nie jest nowa, ale Rosencrantz o patosie ludzkiej egzystencji opowiada umościwszy się wygodnie z wień­ cem pod głową na podobieństwo posągu na kamiennych marach w kościele, gdzie Hamlet właśnie rozmawia z Ofelią. Jakby nic dość było tej groteski, tuż przed wygłoszeniem monologu w zupełnie innym nastroju i stylu rozważa z zapałem godnym lepszej sprawy kwestię samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „Przez całe życie żyjesz tak blisko prawdy, że zamienia się ona w trwałą mgiełkę w kąciku twego oka i gdy nagle coś j ą wepchnie w pole widzenia, masz wrażenie, że wpadłeś w sidła groteski" - mówi Stoppard ustami Guildensterna. To właśnie nieco grotes­ kowy Rosencrantz, który w lesie wydawał się nie rozumieć znaczenia słowa „szczęśliwy", ujmuje lapidarnie podstawową zasadę konstrukcyjną świata: „każde twoje działanie uruchamia inne działanie gdzie indziej i samo jest przez nie uruchamiane". Zdrowy rozsądek interesują sposoby bycia, a nie dowody ist­ nienia. Guildenstern nie przełamie poczucia obcości, bo ponad bycie w świcie stawia jego rozumowe poznanie. Czy klęska cogito nie wynika głównie z tego, że nadaje ono bytowi ciężar, który ten nieodwołalnie utracił wraz z rajem jednoznaczności, za którym tęskni Rosencrantz? Czy nie lepiej zostać aktorem i zacząć grę? Zmiana kondycji w grę jednak nie wchodzi i Pierwszy Aktor nawet o niej nie wspomina. Jedynie, co proponuje - i osiąga - to włączenie, a raczej dosłownie „schwytanie" bohaterów w akcję sztuki. Rosencrantz i Guildenstern nie mają szansy, by stać się „przeciwieństwem ludzi". Zresztą żadnemu z nich to rozwiązanie nie przychodzi do głowy. Wplątani w grę, z której nie zdają sobie sprawy, uprawiają własne, małe gry w dociekanie. Ich inicjatorem jest zawsze Guildenstern, który wciąga do rozgrywki przyjaciela. To jedyny rodzaj gry na jaki przystaje cogito pogardzające aktorstwem, dyktując punkty karne za: powtórzenia, wahanie, synonimy i retorykę. Tutaj jednak Guildenstern ponosi klęskę i to podwójną. Przegrywa zarówno ze swoim alter ego, czyli zdrowym rozsądkiem, jak i ze sztuką, czyli odnosi porażkę w Szeks­ pirowskim tekście Hamleta. Stoppard posługuje się dialogami Szekspira bez skrupułów: przeplata je własnymi i cytuje niepostrzeżenie. Cytat i aluzja stanowią podstawę konstrukcji filmu, zarówno w sferze słowajak i obrazu. Reżyser wciąga widza w grę rozpoznań często przy tym zaskakując zmianą znaczenia dobrze znanych cytatów, które umieszcza w kontekście innym od pierwotnego. Uświadamia nam źródła naszej wyobraźni przywołując cytaty leżące u początku obrazów, które zdążyliśmy już uznać za swe własne dzieło. Oczywiście najwięcej jest cytatów i aluzji do Hamleta - tekstu sztuki i jego najbardziej znanej interpretacji: filmu z Laurencem 01ivierem. Blond Hamlet Stopparda fizycznie przypomina wiel­ kiego aktora w tej roli, a niektóre sceny nakręcono sugerując wyraźnie poetykę klasycznego dziś dzieła kinematografii. Jedna z teatralnych „szkatułek", w którą wkraczają bohaterowie to film o Hamlecie. Wizualnych odwołań i cytatów jest u Stopparda więcej, choćby widok wozu aktorów jadącego wzdłuż krawędzi urwistego zbo­ cza, który odsyła do Siódmej Pieczęci Bergmana. Czy scena w zamkowej kuchni, żywcem wzięta z Breughla, albo jesienny ogród w Elsynorze przypominający późnogotyckie obrazy Flamandów. Trudno jest uchwycić granicę między cytatem a styliza­ c j ą - S t o p p a r d celowo j ą zatarł, podobnie jak zwykł to czynić inny chętnie cytujący obrazy reżyser angielski, Peter Greenaway. Aluzje często zabarwione są humorystycznie, jak spadające jabłko Rosencrantza-Newtona, doświadczenia w wannie nie­ odwołalnie kojarzące się z Archimedesem czy hamburger, który mógłby namalować Arcimboldi. Ostatnie godziny życia Guildenstern i Rosencrantz spędzają na statku, który obok teatru Stoppard uczynił kolejną metaforą ludzkiego losu. Na statku „człowiek nie musi zachodzić w głowę w którą stronę by tu iść, czy w ogóle iść. Ta kwestia nie istnieje, bo jest się na statku. [...] Na statku człowiek jest wolny." Odkąd padły z ekranu słowa Hamleta o Danii, która jest więzieniem, bohaterowie filmu milczeli na temat wolności, stanowiącej, było nie było, jeden z fundamentalnych i odwiecznych problemów człowieka. Rosencrantza zachwyca wolność wewnątrz nałożo­ nych z zewnątrz ograniczeń; więcej, ograniczenia wydają się być tu paradoksalnym warunkiem wolności. Ten króciutki passus o wolności można oczywiście rozumieć jako wołanie prostaczka zagubionego w świecie poza dobrem i złem, szarego człowieka, który chce znać zasady dokonywania poprawnych wyborów. Jednak ani Guildenstern-cogifo, ani Rosencrantz-commo/i sense nie zasługują na posądzenie o taką powierzchowność. Przenik­ liwy dialog pomiędzy Wielkim Rozumem Cogito a Małym Rozumkiem zdrowego rozsądku, którego świadkami byliśmy przez cały czas trwania filmu, skłania do innego odczytania metafory statku, do poszukiwania jej wykładni na miarę Stoppadowskiej refleksji nad współczesną kondycją człowieka: wolny to znaczy świadom własnych ograniczeń. PRZYPISY 1 2 J. Kroll, Mind mer Mutter. „Newsweek", April 3, 1995, s. 52 Termin Th. W. Adorna, por. np. Esej jako forma, [w:] Sztuka i sztuki. Warszawa 1990, s. 79-99 ' Cytaty ze ścieżki dźwiękowej filmu częściowo w przekładzie autorki, częściowo na podstawie roboczego tłumaczenia R. Drzewieckiego. T. Hołówka, Myślenie potoczne. Warszawa 1986, s. 173 ' C. Geertz, Commem sense as a cultitral system, [w:] Locul Knowledge, New York 1983, Basic Books Inc., s. 75 4 32 * Por. B. Hoff, Tao Kubusia Puchatka. Poznań 1993, DW „Rebis" oraz Zhuangzi, Przypowieści zwane Prawdziwą Księgą Południowego Kwiatu. adaptacja tekstu i rysunki Cai Zhizhong, Warszawa 1992, Wydawnictwo Wodnika. Spragnionych „poważnego" podejścia do tematu odsyłam do przekładu Dao de jing Tadeusza Żbikowskiego w „Literaturze na Świecie", nr 186 (1/1987), ew. do Liu l-ming, Awakening to the Tao. trans. T. Cleary, Boston & London 1988, Shambhala Publ. J.W. Goelhe Faust, cz. I , w. 1227-8; cytat jest także mottem Mistrza i Małgorzaty Bułhakowa. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d667ec26be1846db9e49233c0009a1.pdf 13458b55e56fa821d5af9b50e8254d36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2488 Title A name given to the resource Huculskie mity i Mit Huculszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.101-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Huculskie mity i Mit Huculszczyzny Ewa Klekot Ola Hnatiuk, Wiedźmy, czarty, święci Huculszczyzny, Warszawa 1997 Huculszczyzna należy do tych miejsc, które szybciej odnaj­ duje się w wyobraźni niż na mapie. Ich opis jest domeną nie ty­ le geo- czy etno-, co raczej mitografów. Ci ostatni zresztą zawsze ulegali dyskursowi swojej epoki i w zależności od niej to otwar­ cie nadawali swoim opowieściom kształt eposu, to znów wyru­ szali kolonizować nowe obszary i ludy w imię obiektywnej i na­ ukowej prawdy o górach, lasach oraz zamieszkujących je ludach. W obu wypadkach powoływali oni do życia w nowej formie je­ den ze starych mitów o krainach położonych na kresach naszego świata i nadawali stwarzanym przez siebie przestrzeniom wyo­ braźni pociągającą prostotę i niewinną obfitość utraconego raju Arkadii albo niepokoili swoją osiadłą publiczność opowieściami o brutalnych okrucieństwach i krwawej dzikości Barbarii. Na „mentalnej mapie" czytelników i słuchaczy opowieści 0 polskich kresach litewskie mateczniki i stepy Ukrainy stały się takimi właśnie wcieleniami mitu o dwóch obliczach pierwotnej dzikości krajów położonych na krańcach dominującej cywiliza­ cji polskiego szlachcica i inteligenta. Do genetycznie starszych wizerunków surowej litewskiej Arkadii i spalonych piekielną po­ żogą Dzikich Pól druga połowa wieku X I X dodała kilka nowych mitów, przesiąkniętych tęsknotą za dobrym dzikusem żyjącym w zgodzie z surową naturą. Wśród nich znalazło się miejsce dla huculskich górali. Folklor Huculszczyzny określany najczęściej jako „barwny", „żywiołowy" i „archaiczny" zadomowił się w „skarbczyku domowej egzotyki" kultury polskiej i ukraińskiej. Pisze o tym Ola Hnatiuk w posłowiu do książki Wiedźmy, czar­ ty, święci Huculszczyzny (Warszawa 1997), która jest najlepszym dowodem żywotności huculskiego mitu oraz sentymentu, jaki ciągle on budzi. Książka stanowiąca wybór huculskich podań 1 baśni uzupełnia wizerunek ukształtowany przez obrazy Teodo­ ra Axentowicza oraz bogatą literaturę turystyczno-krajoznawczą z przełomu wieków i okresu międzywojennego; budowany w oparciu o epopeję Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza i film Cienie zapomnianych przodków według noweli Mychajły Kociubynskiego; usankcjonowany przez etnograficzny autorytet Oskara Kolberga i Wolodymyra Szuchewycza. W tym samym miejscu Ola Hnatiuk nazywa Huculszczyznę „miejscem literackim", wskazując w ten sposób pośrednio na oczywistą prawdę, że w naszej kulturze wcielenie mitów odby­ wa się nie tyle (czy może raczej: nie tylko) na gruncie religii, ale dokonuje się przede wszystkim poprzez literaturę. I , dodajmy, naukę. To ostatnie stwierdzenie dodać należy także dlatego, że choć wybór Oli Hnatiuk dzięki przyjętej przez tłumaczki i redak­ cję stylizacji języka jest przykładem przyjaznej w czytaniu lite­ ratury, to sama autorka odżegnuje się trochę od jego literackiego statusu, wprowadzając namiastkę aparatu naukowej krytyki te­ kstu w postaci szczegółowych danych o źródłach przytaczanych (a nie: opowiadanych) podań. Z jednej więc strony szata literac­ ka, a także graficzna sugerują, że czytelnik bierze do ręki książ­ kę z bajkami, z drugiej zaś umieszczony z tyłu typowo etnogra­ ficzny wykaz źródeł zawierający imię i nazwisko informatora, dane o miejscu i dacie przeprowadzenia wywiadu oraz miejscu i czasie publikacji materiału wprowadza do książki zupełnie in­ ny rodzaj poetyki. Nie wystarczy, że mity i legendy huculskie są piękne - dodatkowo muszą być prawdziwe. Oczywiście praw­ dziwe w znaczeniu archeologicznym. „Metryczki" podań zawie­ rające szczegółowy opis „zabytki in situ" są certyfikatem ich prawdziwości - co wcale nie znaczy: ich prawdy. Ten retoryczny zabieg sprawia, że książka o mitach sama wpisuje się w nurt ko­ lejnej mitologii - ciągle obowiązującej, budowanej w oparciu 0 autorytet „tego, co zwiemy nauką". Dla etnografa więc Wiedź­ my, czarty i święci Huculszczyzny są nie tyle źródłem huculskich mitów, ile materiałem do badań nad potęgą i siłą dyskursu jego własnej dziedziny, która potrafiła tak świetnie skolonizować ogromne terytoria humanistyki. Oczywiście krytyczne wydania bajek i folkloru mają długą tradycję, ale wybór Oli Hnatiuk z za­ łożenia (język, szata graficzna, brak słowniczka wyrażeń gwaro­ wych, który notabene zwykłemu czytelnikowi o wiele bardziej by się przydał niż wykaz informatorów Szuchewycza, brak przy­ pisów, klasyfikacji wątków wg Aarne-Thomsona itd.) nie jest skierowany do fachowców. Wybór huculskich mitów okazuje się więc książką adresowaną do przeciętnego odbiorcy, w której aparatem naukowy sprowadzony został do figury retorycznej. Chcąc-nie chcąc Ola Hnatiuk sama staje się mitografem Hucul­ szczyzny, bo przecież potęga mitu opiera się na tym, że w niego wierzymy, a z zastosowanych przez autorkę środków stylistycz­ nych wyraźnie widać, że to nie o naszą wiarę w huculskie mity tutaj chodzi, ale o wiarę w zaproponowaną przez nią wizję hucul­ skiego folkloru. Rzecz idzie nie o mity, ale o Mit Huculszczyzny. Mity i legendy huculskie, które Ola Hnatiuk i trzy pozostałe tłumaczki ze swadą opowiadają (a raczej jak pewnie wolałaby autorka wyboru: przytaczają, choć właściwie jest to przytaczanie za tym, kto spisał opowiadanie informatora), są istotnie barwne 1 żywe, a na tle znanych nam baśni i podań polskich czy ukraiń­ skich wydają się egzotyczne. Czytelnik bardziej obeznany z fol­ klorem bałkańskim w opowieściach o stworzeniu świata i walce Boga z Szatanem-Tryjudą znajdzie archaiczne wątki nawiązują­ ce do gnostyckiej wizji świata średniowiecznych bogomiłów, a wśród bohaterów legend doszuka się postaci rodem z mitów greckich przemieszanych z chrześcijańskimi apokryfami. W hu­ culskiej wersji Edyp - z wyroku losu ojcobójca i kochanek mat­ ki - utożsamiany jest już to z postacią Judasza - zdrajcy Chry­ stusa, już to z Ilją, co gromy ciska, czyli z zadomowioną we wschodniochrześcijańskim folklorze postacią proroka Eliasza. Jeżeli jednak uda nam się odłożyć na bok cały bagaż erudycyjny, z jakim odruchowo zasiada się do lektury książki opatrzonej wy­ kazem źródeł, choćby nawet był on czysto retorycznym upięk­ szeniem i puszczając wodze wyobraźni potraktujemy książkę jak zbiór opowieści fantastycznych, okaże się, że zrogowaciałe kola­ na diabelskiego kochanka czy kuszące mawki, którym od strony pleców widać wszystkie wnętrzności, pozostały obrazami o nie­ odpartej sile. Naturą folkloru jest jego ustne przekazywanie, 101 �dzięki czemu każdy opowiadający modyfikuje nieznacznie histo­ rię, dostosowując ją do mozliwos'ci swojego audytorium. Martin Buber wlas'nie o p o w i e d z i a ł Opowieści Chasydów, filtrując je przez własne dos'wiadczenie. Opowiadacz bajek i mitów nie powinien udawać naukowca i na szczes'cie wyczucie literackie Oli Hnatiuk i jej translatorska praktyka nie pozwoliły na konse­ kwentną realizację postulatów etnograficznej wiernos'ci. Gorzej jest w przypadku nielicznych tekstów cytowanych za polskimi autorami, w których podanie przetłumaczone zostało na począt­ ku wieku, stylizacja na ruską gwarę ma postać drażniących nie­ zręczności językowych, które dla dobra książki należało chyba poprawić. (Na przykład cytowane za Julianem Schneiderem po­ danie Sejmik wiedźm, gdzie czytamy o tym, jaki „obraz oczu je­ go się przedstawił, gdy zajrzał do wnętrza chaty" lub że bohater, który ze strachu stracił przytomność na czas cudownej podróży „ujrzał się dopiero w sadzie", itd. itd.). Tam jednak, gdzie Panie Tłumaczki opowiadają własnym głosem, książkę czyta się z przyjemnością, czego o krytycznych wydaniach tekstów fol­ klorystycznych często powiedzieć się nie da. Mit, żeby był żywy, powinien więc być opowiadany ciągle na nowo: nie „przytaczany za", lecz opowiadany, czy raczej „prze­ powiadany" na nowo. Mit Huculszczyzny, w którego budowaniu Ola Hnatiuk bierze udział dzięki swojej książce, ma rodowód l i ­ teracki i jego przepowiadanie odbywa się na poziomie pisanego dyskursu literatury i nauki. Natomiast huculskie mity i legendy narodziły się w opowiadaniu i tylko narracja ustna zapewnia im żywotność. Wiedział o tym doskonale Stanisław Vincenz; wie­ dział Martin Buber. Intuicyjnie wie też chyba Ola Hnatiuk, która mimo że w ostatecznym rozrachunku przepowiada jednak literacko-etnograficzny Mit Huculszczyzny, to jednak dzięki tej in­ tuicji szczęśliwie unika zabalsamowania huculskich mitów do formy muzealnych eksponatów opatrzonych metryczką. Zdjęcia do artykułu Jarosława Eichstaedta Wspomnienie 102 o prawdziwych mężczyznach, str. 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a1fb22539bafb705338924e38b43db.pdf 9bccaeeb94042111bd7d584c5fcfd1e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2941 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2745 Title A name given to the resource Wyobrażenia twarzy Chrystusa w ikonie karpackiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.16-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot WYOBRAŻENIE T W A R Z Y CHRYSTUSA W IKONIE KARPACKIEJ* W malarstwie sakralnym Kościoła W s c h o d n i e g o i k o n y z tere­ budzić zastrzeżenia c o d o zasięgu o d p o w i a d a j ą c e g o nazwie nów Podkarpacia, Karpat i Podola t w o r z ą g r u p ę , której o d r ę b n y obszaru, jeśli jednak p r z y m i o t n i k „ k a r p a c k i " rozumieć nie t y l k o charakter dostrzeżono j u ż w p o c z ą t k a c h b a d a ń n a d sztuką t e g o j a k o o d n o s z ą c y się d o t e r e n ó w g ó r s k i c h lecz d o w s z y s t k i c h ziem regionu. Pierwszy zainteresował się nimi w r o k u 1 8 8 5 M a r i a n w c h o d z ą c y c h geograficznie w skład ł a ń c u c h a , okaże się, iż j e g o Sokołowski; w e d ł u g n i e g o i k o n y z ó w c z e s n e j Galicji p o w s t a ł y na użycie jest u p r a w n i o n e w o b e c większości t e r e n ó w , na których styku sztuki bizantyjskiej z z a c h o d n i o e u r o p e j s k ą i w t y m w i d z i a ł w y s t ę p u j e t e n rodzaj z a b y t k ó w . O d r ę b n ą krainą geograficzną jest przyczynę ich o d m i e n n o ś c i . Podole, skąd p o c h o d z i reszta o m a w i a n y c h i k o n . Decydując się na Stanowisko S o k o ł o w s k i e g o s k r y t y k o w a ł n e g u j ą c y m i e j s c o w y t e r m i n o l o g i ę p o c h o d z ą c ą o d n a z w krain g e o g r a f i c z n y c h , których charakter t e g o malarstwa W ł a d y s ł a w Ł o z i ń s k i , który w z d o b i ą ­ zasięg pozostał n i e z m i e n i o n y w trakcie istnienia malarstwa iko­ cych podkarpackie c e r k w i e i k o n a c h u p a t r y w a ł i m p o r t z Grecji l u b n o w e g o , należałoby s t o s o w a ć określenie „ i k o n a k a r p a c k o - p o - Małorusi a w najlepszym w y p a d k u dzieła p r z y b y ł y c h s t a m t ą d d o l s k a " j a k o w pełni o d p o w i a d a j ą c e o p i s y w a n e j sytuacji. Ponie­ artystów [ Ł o z i ń s k i , 1 8 8 7 ] . Istnienie m i e j s c o w e g o stylu t w ó r c z o ­ w a ż j e d n a k t e r m i n „ i k o n a k a r p a c k a " ma p e w n ą tradycję w litera­ ści artystycznej u d o w a d n i a ł J o s i p Pełeński określając j e g o t w ó r ­ turze p r z e d m i o t u [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , 1 9 7 3 ; B i a ł o p i o t r o w i c z , 1 9 8 9 ] ców mianem „ s z k o ł y h a l i c k i e j " [ P e ł e ń s k i , 1 9 1 4 ] . Termin użyty zbyteczne w y d a w a ł o się d o k ł a d a n i e j e g o u s z c z e g ó ł o w i o n e j w e r ­ przez tego autora t y l k o w o d n i e s i e n i u d o architektury znalazł sji d o i tak j u ż sporej listy nazw. P o w t ó r z y ć t y l k o trzeba, iż za zastosowanie r ó w n i e ż w literaturze dotyczącej malarstwa i k o n o ­ t e r m i n e m t y m kryją się ś w i ę t e obrazy z terenu Karpat rozumianych wego [ W a l i c k i , 1 9 3 0 ; M a r s ó w n a , 1 9 3 1 ] . J e d n a k ż e na p o d s t a w i e j a k o j e d n o s t k a geograficzna, czyli o b e j m u j ą c y c h oprócz pasm obecnego stanu w i e d z y o organizacji tej t w ó r c z o ś c i nie m o ż n a g ó r s k i c h także Zakarpacie, Pogórze ( P o d k a r p a c i e ) i S i e d m i o g r ó d wnosić o istnieniu w Haliczu bądź na terenie księstwa skupiającej artystów struktury, która z a s ł u g i w a ł a b y na n a z w ę szkoły. Podole. „ I k o n a k a r p a c k a " w y d a j e się d o d a t k o w o t y m szczęśliwszym określeniem, że podkreśla rolę Karpat w historii Zasłużony badacz zagadnienia llarion Svjencickyj p i s a ł o ikonie halickiej, zaś J a n i n a Kłosińska z a p r o p o n o w a ł a n a z w ę oraz 1 „ikona karpacka". U ż y w a n o też określeń „ i k o n a ł e m k o w s k a " , „ i k o n a o s a d n i c t w a t y c h ziem, w ich g o s p o d a r c e i kulturze. Specyfika tej sztuki b o w i e m w dużej mierze w ł a ś n i e w istnieniu Karpat ma s w o j e źródło. ukraińska", czy „ m a ł o p o l s k i e m a l a r s t w o i k o n o w e " . Żaden z p o ­ wyższych t e r m i n ó w nie jest w pełni z a d o w a l a j ą c y g d y c h o d z i o nazwanie zjawiska istniejącego na terenach o d Sądecczyzny p o Bukowinę i z Pogórza p o S i e d m i o g r ó d , a t r w a j ą c e g o bez mała pięć w i e k ó w — o d p o c z ą t k u XV d o s c h y ł k u X I X w i e k u . Termin „ i k o n a k a r p a c k a " przyjęty w niniejszej pracy może * S k r ó c o n a wersja pracy magisterskiej, która p o w s t a ł a w Kated­ rze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U.W. p o d kierunkiem d o c . dr hab. A n n y Kunczyńskiej-Irackiej. W trosce o czytelność pracy z r e z y g n o w a ł a m z części odniesień b i b l i o g r a f i c z n y c h . 17 �Teologia ikony Wyobrażenie twarzy Chrystusa w sztuce chrześcijańskiej W języku rosyjskim d w a różne s ł o w a określają gałąź sztuk plastycznych, która p o polsku nosi m i a n o malarstwa. Te d w a terminy t o ikonopis' i żivopis'; ostatni przekłada się z w y k l e j a k o „ m a l a r s t w o " , zaś sens pierwszego o d d a j e się o p i s o w o przez „ m a l a r s t w o i k o n " . Tłumaczenie takie może s u g e r o w a ć , że ikonopis"\es\ częścią żivopisi, p e w n ą jej o d m i a n ą . Tymczasem n a z w y te oznaczają d w a o d m i e n n e ś w i a t y , gdzie różne s p o s o b y t w o r z e n i a dają dzieła inne p o d w z g l ę d e m f o r m a l n y m , przeznaczone d o o d m i e n n e g o o d b i o r u i i n n e g o f u n k c j o n o w a n i a w kulturze, przez którą i dla której p o w s t a ł y . T w ó r c y , z a r ó w n o ikonopisi jak i żivopisi, k o n w e n c j ę , w której kształtują s w e przedstawienia n a z y w a j ą realizmem, lecz każdy z nich usiłuje być w i e r n y innej rzeczywistości. Realizm żivopisi opiera s w o j ą p r a w d ę na postrzeganiu z m y s ł o w y m i p r a w a c h w i d z e n i a „ o c z a m i c i a ł a " , natomiast k o n w e n c j ą ikonopisi jest „realizm d u c h o w y " , który ma za zadanie u k a z y w a ć ś w i a t w kate­ goriach świętości. Tematycznie obraz i ikona m o g ą w y d a w a ć się p o d o b n e , g d y przedstawiają tę samą o s o b ę czy zdarzenie, lecz przy p o m o c y „realizmu c i a ł a " przekazuje się t y l k o s u b i e k t y w n e odczucie ś w i ę t o ś c i , podczas g d y „realizm d u c h a " c h c e ukazać o b i e k t y w n ą p r a w d ę b o s k i e g o O b j a w i e n i a . Ikona ma udział w świętości, którą w y o b r a ż a i p r o w a d z i na s p o t k a n i e z boską rzeczywistością z a r ó w n o s w e g o t w ó r c ę , jak i o d b i o r c ę . Obraz jest obserwacją, ikona uczestniczeniem. W e d ł u g o r t o d o k s y j n e j t e o l o ­ gii Chrystus o b e c n y jest nie t y l k o substancjalnie w przeis­ t o c z o n y m chlebie i w i n i e , lecz także na s p o s ó b o b r a z o w y w ikonie dzięki p o d o b i e ń s t w u . 2 P o d o b n e d o p r o t o t y p u , a w i e c ś w i ę t e stać się może t y l k o dzieło wykonane zgodnie z kanonem, podpisane i poświęcone. Kanoniczność t e c h n i k i w y k o n a n i a i i k o n o g r a f i i oraz ścisłe określenie o s o b y t w o r z ą c e j ikonę i w a r u n k ó w , w jakich może o n a p o w s t a ć ma z a p e w n i ć m o ż l i w i e największą w i e r n o ś ć „ r e a l i z m o w i d u c h o ­ w e m u " , dającemu w y r a z ś w i ę t o ś c i poprzez formę. Ś w i ę t ą treścią ikony jest natomiast jej Imię w postaci napisu lub inicjału, które identyfikuje Osobę z jej w i z e r u n k i e m . Po n a m a l o w a n i u i p o d ­ pisaniu ikony następuje jej p o ś w i ę c e n i e i d o p i e r o w ó w c z a s staje się o n a miejscem o b e c n o ś c i Łaski, jest w pełni p o d o b n a d o P r o t o t y p u . O d tej c h w i l i zaczyna f u n k c j o n o w a ć w kulcie i o d ­ bierać cześć. 3 Pierwszą z czynności p r z e w i d z i a n y c h k a n o n e m p o s t ę p o w a n i a przy t w o r z e n i u ikony b y ł o staranne p r z y g o t o w a n i e p o d ł o ż a p o d w i z e r u n e k , gdyż s t o s o w a n e materiały nie m o g ą być p r z y p a d ­ k o w e w odniesieniu d o k u l t u . D l a t e g o też k a n o n y zabraniały robienia i k o n p a p i e r o w y c h , a także nie należało m a l o w a ć ich na płótnie. O d p o w i e d n i e j w i e l k o ś c i deskę, p r z e w a ż n i e s p o j o n ą z kilku mniejszych przy p o m o c y p o p r z e c z n y c h listewek w s u w a ­ n y c h w r o w k i na o d w r o c i e , ż ł o b i o n o niemal na całej p o w i e r z c h n i p o z o s t a w i a j ą c krawędzie wyższe i uzyskując w t e n s p o s ó b rodzaj o b r a m o w a n i a . W z a g ł ę b i e n i u , z w a n y m kowczegiem umieszcza­ n o w i z e r u n e k , zaś wyższe otaczające g o partie deski nosiły nazwę pola. Czasem całą deskę lub t y l k o pole o k l e j a n o p ł ó t n e m dla w z m o c n i e n i a ikony. Następnie starannie ją g r u n t o w a n o p o ­ w l e k a j ą c w i e l o k r o t n i e n a j p i e r w klejem, p o t e m l e w k a s e m , czyli z a p r a w ą zawierającą gips, kredę i inne składniki uzdatniające p o d k ł a d na przyjęcie farby. Na koniec s t o s o w a n o p o b i a ł k ę , którą starannie p o l e r o w a n o . Na tak p r z y g o t o w a n e p o d ł o ż e n a n o s z o n o przy p o m o c y farby lub rylca k o n t u r w i z e r u n k u . K o m p o n o w a n i e całości r o z p o c z y n a n o o d w y k r e ś l e n i a n i m b u g ł ó w n e j postaci przedstawienia. Po w y k o n a n i u k o n t u r ó w p r z y s t ę p o w a n o d o w y p e ł n i e n i a ich b a r w n i k a m i ; d o m a l o w a n i a na desce u ż y w a n o t e m p e r y j a j o w e j . J a k o pierwsze k o l o r o t r z y m y w a ł o t ł o , elementy architektury i pejzażu, następnie szaty, na k o ń c u zaś tak z w a n e „ o s o b o w e części i k o n y " , czyli nagie ciało. Była t o twarz, ręce, czasem s t o p y , rzadko cały akt d o p u s z c z a n y przez w s c h o d n i ą ikonografię tylko w przedstawieniu ukrzyżowania i opłakiwania, jeśli c h o d z i o Jezusa oraz w w y o b r a ż e n i a c h ś w i ę t y c h pustel­ n i k ó w i na umieszczonej w k l e j m a c h m a r t y r o l o g i i ś w i ę t y c h m ę c z e n n i k ó w . T e c h n i k a m a l o w a n i a t w a r z y była także s k a n o n i z o w a n a . Rozpocząć należało o d położenia ciemnej p o d m a l ó w k i z w a n e j sankirem, który następnie „ o ż y w i a n o " przez kilkakrotnie o c h r o w a n i e , na koniec d o d a j ą c ś w i a t ł a przy p o m o c y cienkich białych kreseczek. O s t a t n i m zabiegiem malarskim b y ł o p o n o w n e o b r y s o w a n i e k o n t u r ó w , po c z y m p o w i e r z c h n i ę i k o n y p o w l e k a n o p r z e g o t o w a n y m olejem l n i a n y m czyli olifą, bądź lakierem sporzą­ d z o n y m z ż y w i c y lub białka. M i a ł o t o c h r o n i ć farbę przed o d p r y s k i w a n i e m , a także n a d a w a ł o w i z e r u n k o w i połysk. 4 5 Z g o d n o ś ć przedstawienia z k a n o n i c z n ą i k o n o g r a f i ą zapew­ niała z n a j o m o ś ć Pisma Św., T r a d y c j i oraz o p r a c o w a n y c h na ich 6 1. Owczary, 2 poł. XV w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 8 8 , p u b l . Biskupski 1 9 7 1 , 1 9 8 5 ; Kłosińska 1 9 7 3 18 �podstawie p o d l i n n i k ó w {hermenei) czyli p o d r ę c z n i k ó w dla m a l a ­ rzy ikon . Zawierały o n e ścisłe w s k a z ó w k i d o t y c z ą c e k o m p o z y c j i , kolorystyki i symboliki p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w w y o b r a ż e ń . W i k o ­ nie nie mogło być miejsca na p r z y p a d k o w o ś ć ani na manifestację indywidualności artysty, gdyż ś w i ę t o ś ć jest n i e p r z y p a d k o w a i ponadindywidualna. Była natomiast m o ż l i w o ś ć w y k a z a n i a się doskonałością kunsztu malarskiego, k t ó r e m u t o w a r z y s z y ć m u s i a ­ ła dogłębna znajomość t e o l o g i i . 7 Podczas pracy ikonopisca, z o b o w i ą z a n y był d o wstrzemięź­ liwości oraz posłuszeństwa w o b e c s w e g o ojca d u c h o w n e g o . Najczęściej ikony m a l o w a ł m n i c h , k t ó r e g o ograniczenia p o ­ wyższe dotyczyły stale, a który okres pracy nad ś w i ę t y m obrazem poprzedzał d o d a t k o w y m i aktami p o b o ż n o ś c i jak post, d ł u g o ­ trwałe m o d l i t w y czy c z u w a n i e . „ N i e c h m o d l i się ze łzami, a b y B ó g przeniknął jego dusze. Niech idzie d o kapłana, a b y ten p o m o d l i ł się nad n i m " — zalecał rękopis z g ó r y A t h o s . Dzięki t y m praktykom malarz miał d o z n a ć o ś w i e c e n i a , „ C h r y s t u s miał roz­ niecić swoje ś w i a t ł o w j e g o s e r c u " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 3 ] , gdyż tylko w ó w c z a s dzieło, które p o w s t a n i e będzie p r a w d z i w ą ikoną b o w i e m artysta nie t w o r z y o b r a z u , lecz s t o p n i o w o u j a w n i a go. Ikonopisca n i g d y nie m a l o w a ł w i z e r u n k ó w ś w i ę t y c h , a i k o n nie w o l n o mu b y ł o t w o r z y ć w celach z a r o b k o w y c h ani sprzeda­ wać za pieniądze. Przeważnie zresztą ś w i ę t e m a l o w i d ł o b y ł o dziełem d w ó c h lub w i ę c e j osób. J e d e n z a r t y s t ó w , z w a n y trawścikiem z a j m o w a ł się szatami postaci oraz otaczającym je światem , inny nakładał na szaty Chrystusa i n i m b y z ł o t o w płat­ kach, zwane ikonopą. N a j o d p o w i e d z i a l n i e j s z e zadanie miał licnik komponujący całość. T o o n w ł a ś n i e m a l o w a ł najważniejsze, osobowe części ikony, czyli ludzkie ciało. Nie bez przyczyny Jerzy Nowosielski nazwał ikonę „ t e o l o g i ą ciała l u d z k i e g o " p o z w a l a j ą ­ cą na ukazanie ciała w w y m i a r z e d u c h a dzięki r e a l i z m o w i eschatologicznemu. Z g o d n i e z n a u k ą Kościoła c z ł o w i e k s t w o r z o ­ ny został b o w i e m j a k o ż y w a ikona na Boży obraz i p o d o b i e ń s t w o . Zaćmił on jednak s w ą ikoniczność przez grzech, a jej przywrócenie dokonało się w m o m e n c i e Wcielenia. W ó w c z a s spełniony został warunek zaistnienia i k o n y - p r z e d m i o t u : w y o b r a ż a l n o ś ć Boga w l u ­ dzkim ciele. Stąd podczas w s c h o d n i e j liturgii kapłan okadza wiernych tak, jak okadza ikony pozdrawiając w ten sposób obraz Boży w człowieku. Z g o d n i e z t y m i założeniami teologii ciało 8 ukazywane w ikonie jest ciałem z m a r t w y c h w s t a ł y m , z b a w i o n y m , odbijającym Boga w sposób najpełniejszy — dlatego s t a n o w i tak w a ż n ą część w i z e r u n k u . Znaczenie ciała w w y o b r a ż e n i u Chrystusa zostaje z w i e l o k r o t n i o n e przez w z g l ą d na jego Osobę. Zupełnie w y j ą t k o w ą wartość ma w związku z t y m wizerunek Oblicza Zbawiciela, a jeśli w grę w c h o d z ą d o d a t k o w o c u d o w n e okoliczno­ ści p o w s t a n i a , zrozumiała staje się pozycja, jaką w e wschodniej ikonografii zajmuje M a n d y l i o n . „Każda ikona jest funkcją ikony Zbawiciela z w a n ą acheiropoietoi, czyli nie ręką ludzką s t w o r z o n y — Ś w i ę t e g o Oblicza, które a n i o ł o w i e trzymają na chuście i o b ­ jawiają ludziom. Nie jest o n a w rzeczywistości portretem Jezusa, ale ikoną J e g o o b e c n o ś c i " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 5 3 ] . Tradycja chrześcijańska zna kilka w i z e r u n k ó w t w a r z y Chrys­ tusa p o w s t a ł y c h w s p o s ó b c u d o w n y . J e d n e zawdzięczają s w e istnienie b e z p o ś r e d n i e m u k o n t a k t o w i z o b l i c z e m Jezusa lub j e g o w y o b r a ż e n i e m — są o n e niejako f i z y c z n y m przedłużeniem życia p r a w z o r u , inne dziełem a n i o ł ó w , ś w i ę t y c h lub i n n y c h a u t o r ó w n a t c h n i o n y c h . Wszystkie o n e noszą n a z w ę nierukotworennych. I k o n y p o w s t a ł e przez bezpośredni k o n t a k t z ciałem Zbawiciela dzięki swej genezie mają r ó w n i e ż charakter relikwii. Dały one początek kilku t y p o m i k o n o g r a f i c z n y m o p a r t y m generalnie na d w ó c h s p o s o b a c h przedstawiania Ś w i ę t e g o Oblicza. Pierwszy z n i c h t o p o p u l a r n a na Z a c h o d z i e Chusta św. W e r o n i k i . W y o b ­ rażona na niej t w a r z Jezusa u t r w a l o n a została podczas męki Z b a w i c i e l a , g d y w drodze na G o l g o t ę w s p ó ł c z u j ą c a niewiasta otarła m u p o t i k r e w . Jest t o w i ę c oblicze cierpiącego Syna C z ł o w i e c z e g o , o k o l o n e d ł u g i m i w ł o s a m i spadającymi s p o d cier­ n i o w e j k o r o n y . O t o c z o n e zarostem u c h y l o n e usta, przymknięte lekko p o w i e k i nadają rysom p i ę t n o w i e l k i e g o zmęczenia, b ó l u i s m u t k u . W i z e r u n k i t e g o rodzaju łączą się z c y k l e m pasyjnym i w y s t ę p u j ą często j a k o j e d n o z A r m a Christi, nierzadko mając postać c h u s t y zawieszonej na Drzewie Krzyża. S t a n o w i ą one też atrybut świętej W e r o n i k i , której imię ł ą c z o n o z p o d o b n ą w brzmieniu ł a c i ń s k o - g r e c k ą n a z w ą w y o b r a ż e n i a : veraikon czyli p r a w d z i w y obraz (łac. — verus, gr. eikón). Za oryginał Chusty u c h o d z i ł obraz z w a n y V o l t o Santo, p r z e c h o w y w a n y w rzymskiej bazylice ś w i ę t e g o Piotra, który zaginął podczas Sacco di Roma w r o k u 1 5 2 7 . Popierany przez papieża kult t e g o w i z e r u n k u sprawił, iż często był o n e m b l e m a t e m p i e l g r z y m ó w p o w r a c a j ą 9 19 �c y c h z R z y m u , c o z kolei przyczyniło się d o j e g o w i e l k i e j popularności na obszarze całego z a c h o d n i e g o c h r z e ś c i j a ń s t w a . Drugim wątkiem ikonograficznym powstałym w oparciu o w i ­ zerunek „ n i e u c z y n i o n y ręką l u d z k ą " jest M a n d y l i o n ( o d gr. mandylion — c h u s t a ) . S ł o w o archeiropoietos pierwotnie używa­ ne b y ł o na określenie ciała Jezusa l u b ciała p o z m a r t w y c h w s ­ t a n i u , d o p i e r o z czasem o g r a n i c z o n o j e g o znaczenie d o c u d o w n i e p o w s t a ł y c h o b r a z ó w . Z n a n y c h jest kilka miejsc p r z e c h o w y w a n i a pierwszej ikony t e g o t y p u , największe j e d n a k znaczenie, które znalazło o d b i c i e w liturgii i tradycji Kościoła W s c h o d n i e g o ma M a n d y l i o n z Edessy. P o w s t a n i e w i z e r u n k u łączy się z legendą 10 0 w ł a d c y t e g o miasta Abgarze V i apostole J u d z i e Tadeuszu. Z g o d n i e z p o d a n i e m c h o r y na trąd A b g a r zaprosił d o siebie Jezusa na w i e ś ć o j e g o c u d a c h , licząc, że prorok z Galilei u z d r o w i go. Chrystus nie m ó g ł niestety o p u ś c i ć Ziemi Ś w i ę t e j , A b g a r posłał w i ę c malarza, a b y w y k o n a ł portret Mesjasza. Artysta jednak nie potrafił sprostać zadaniu, gdyż o d t w a r z y Chrystusa bił oślepiający blask. W i d z ą c , że malarz nie może się m u przyjrzeć, Pan sam wziął lnianą szatę o w e g o malarza i odcisnął na niej s w e oblicze. W e d ł u g opisu „ m i a ł o n piękne oczy i piękne b r w i , t w a r z pociągłą i był ł a g o d n i e p o c h y l o n y , c o jest oznaką d o j r z a ł o ś c i " [ V o r a g i n e , 1 9 5 5 , s. 6 1 0 ] . Chustę zaniósł d o Edessy ś w . J u d a Tadeusz, zaś A b g a r p o ujrzeniu w i z e r u n k u o z d r o w i a ł n a t y c h ­ miast. Ślad tradycji misji edesseńskiej ś w . Tadeusza w i d a ć w ikonografii zachodniej t e g o p o p u l a r n e g o ś w i ę t e g o , k t ó r e g o a t r y b u t e m stał się M a n d y l i o n . Ikona u c h o d z ą c a za o r y g i n a l n ą Chustę A b g a r a o d k r y t a c u d o w n i e w z a m u r o w a n e j niszy nad bramą miejską przyczyniła się d o ocalenia miasta przed Persami 1 otaczana była k u l t e m oraz u w a ż a n a za palladion ("świętość g w a r a n t u j ą c a b e z p i e c z e ń s t w o miasta). Sobór r o k u 7 8 7 uznał t o przedstawienie za p r a w d z i w y obraz Chrystusa, a w r o k u 9 4 4 uroczyście przeniesiono je d o stołecznego K o n s t a n t y n o p o l a . Z r a b o w a n e przez k r z y ż o w c ó w w roku 1 2 0 4 zostało przewiezione d o R z y m u , gdzie znajduje się d o dziś w kościele San Silvestro in Capite. M a n d y l i o n t o chusta z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y B o g a w c i e l o n e g o w c z ł o w i e k a — p o w a ż n e j , n a w e t s u r o w e j , lecz bez śladu cier­ p i e n i a . G ł o w ę o d ł u g i c h w ł o s a c h i brodzie otacza n i m b krzyżo­ w y z w p i s a n y m h a g i o g r a m e m fi O H , oznaczającym „ T e g o , który Jest". lan W i l s o n w swojej książce Całun Turyński w y s u n ą ł hipotezę, że p r a w d z i w y m M a n d y l i o n e m jest p r z e c h o w y w a n a w T u r y n i e relikwia, c o o tyle nie znajduje uzasadnienia w i k o n o g r a f i i , iż twarz z c a ł u n u ma oczy zamknięte, przez c o staje się p o d o b n a d o w z o r o w a n y c h na V o l t o S a n t o „Weronikach", a nie d o oblicza z M a n d y l i o n u , które patrzy przed siebie i jest o t o c z o n e n i m b e m . U k a z y w a n o je bez szyi u p o d a b n i a j ą c w t e n s p o s ó b d o maski. A n d r é Grabar łączy w i ę c genezę t e g o rodzaju w y o b r a ż e ń z przed­ stawieniami g ł o w y G o r g o n y oraz sugeruje, że m o g ł y o n e wraz z f o r m ą przejąć z a n t y k u także a p o t r o p a i c z n e f u n k c j e w i z e r u n k u , z którego je w y w o d z i . Najistotniejsze zatem b y ł o b y spojrzenie 11 — w z r o k zamieniający w k a m i e ń b y ł cechą M e d u z y i o n t o sprawił, że jej t w a r z skutecznie c h r o n i ł a o d zła. Chusta na której o d c i ś n i ę t e zostało Oblicze, w starszych i k o n a c h najczęściej jest w y d ł u ż o n a , płasko rozciągnięta i o z d o ­ b i o n a frędzlami. W drugiej p o ł o w i e X I I I w i e k u p o j a w i a j ą się d w a n o w e s p o s o b y u k a z y w a n i a t k a n i n y — a l b o zawieszanej za p o m o c ą kółek p r z y m o c o w a n y c h d o g ó r n e g o brzegu, albo o kra­ w ę d z i a c h b o c z n y c h z w i ą z a n y c h w d w a w ę z ł y , czasem przy­ t r z y m y w a n e przez postacie A r c h a n i o ł ó w . W sztuce zachodniej istnieje jeszcze j e d e n w a r i a n t i k o n o ­ graficzny w y w o d z ą c y się o d w i z e r u n k u z San Silvestro in Capite. Jest t o w y o b r a ż e n i e Oblicza bez c h u s t y , t y l k o na tle n i m b u , z w a n e Sancta Effigies, p o j a w i a j ą c e się czasem r ó w n i e ż na Wschodzie. Dość p o p u l a r n e w malarstwie t a b l i c o w y m b y ł o r ó w n i e ż w y k o ­ r z y s t y w a n e przy rzeźbiarskiej dekoracji k o ś c i o ł ó w przyjmując w ó w c z a s postać m e d a l i o n u z g ł o w ą J e z u s a , u m i e s z c z o n e g o w e w s c h o d n i e j części b u d y n k u — w szczycie w s c h o d n i e g o okna bądź na w s c h o d n i m z w o r n i k u prezbiterium — a w i ę c p o d o b n i e , jak M a n d y l i o n w ś w i ą t y n i a c h o b r z ą d k u o r t o d o k s y j n e g o . W cer­ k w i b o w i e m najczęściej A c h e i r o p o i e t o s z n a j d o w a ł się n a d cars­ kimi w r o t a m i l u b o b o k n i c h ; jest t o z w i ą z a n e z treścią przed­ s t a w i e n i a , które ilustrując d o g m a t o W c i e l e n i u miało przybliżyć t a j e m n i c ę Ciała Pańskiego, k t ó r e g o m i s t e r i u m zasłaniały przed o c z y m a w i e r n y c h carskie w r o t a zamknięte w czasie Przeistocze­ nia. Podczas K o m u n i i ś w . w i e r n y c h r ó w n i e ż w y s t a w i a się na ołtarzu ikonę Oblicza Pańskiego, gdyż „ n o s t a c i eucharystyczne są p o t o , b y je s p o ż y w a ć , ikona w s k a z u j e w ł a ś c i w y kierunek adoracji — Osobę Z b a w i c i e l a [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s . 2 7 3 ] . 1 2 M a n d y l i o n umieszczano także nad d r z w i a m i p r o w a d z ą c y m i d o pomieszczenia, w k t ó r y m p r z y g o t o w y w a n o c h l e b k i k o m u n i j n e . M o ż l i w e , że fakt s y t u o w a n i a t e g o p r z e d s t a w i e n i a n a d drzwiami łączy się z w ł a ś c i w o ś c i a m i o c h r o n n y m i , jakie m u p r z y p i s y w a n o . W y n i k a ł y one, o c z y w i ś c i e z w i a r y w m o c Z b a w i c i e l a , lecz m o g ł y być także e c h e m a p o t r o p a i c z n y c h f u n k c j i G ł o w y G o r g o n y , o s p o ­ jrzeniu zamieniającym w k a m i e ń , której maskę umieszczano nad bramami a n t y c z n y c h miast. Stąd też o d k r y c i e p i e r w s z e g o M a n ­ d y l i o n u n a d bramą Edessy. W ikonostasie A c h e i r o p o i e t o s najczęściej ze w z g l ę d u na swoje u s y t u o w a n i e w p o b l i ż u carskich w r ó t znajduje się p o środku rzędu p r o r o c k i e g o l u b a p o s t o l s k i e g o , może b y ć umieszczony także w rzędzie i k o n n a m i e s t n y c h j a k o ikona c h r a m o w a jeśli c e r k i e w nosi w e z w a n i e Nie Ręką S t w o r z o n e g o O b r a z u . Kościół w s c h o d n i 1 6 sierpnia o b c h o d z i ś w i ę t o Przeniesienia M a n d y l i o ­ n u , na p r o s k y n i t a r i o n i e (specjalny p u l p i t w p o b l i ż u carskich w r ó t ) w y s t a w i a n a jest w ó w c z a s ikona z w y o b r a ż e n i e m Świętej C h u s t y odbierająca t e g o dnia szczególną cześć. Czasem treści z w i ą z a n e z o s o b ą Z b a w i c i e l a p r z e k a z y w a n o przy p o m o c y przed­ s t a w i e n i a samej j e g o t w a r z y umieszczając ją w kontekście w ł a ś c i w y m i n n e m u t y p o w i w y o b r a ż e ń . * Jeszcze raz podkreśla to rangę Oblicza Chrystusa j a k o w i z e r u n k u j e g o O b e c n o ś c i , jako ikony ikon. 13 1 Święte oblicze w ikonie karpackiej Granice przestrzenne zakreślone dla i k o n y karpackiej nie p o ­ k r y w a j ą się z istniejącymi w s p ó ł c z e ś n i e podziałami t e r y t o r i a l n y m i — ziemie te w c h o d z ą o b e c n i e w skład czterech j e d n o s t e k a d m i n i s t r a c y j n o - p o l i t y c z n y c h : Polski, C z e c h o s ł o w a c j i , Ukrainy i R u m u n i i . Różna jest w i ę c d o s t ę p n o ś ć z a b y t k ó w i ich stan z a c h o w a n i a , c o u t r u d n i a c a ł o ś c i o w e ogarnięcie zjawiska. P o d ­ s t a w ą poniższych rozważań są zatem i k o n y ze z b i o r ó w p o l s k i c h oraz p u b l i k o w a n e w w y d a w n i c t w a c h a l b u m o w y c h . Ta ostatnia f o r m a źródła o c z y w i ś c i e ogranicza m o ż l i w o ś ć analizy, zwłaszcza jeśli c h o d z i o kolorystykę i t e c h n i k ę dzieła. W większości w y p a d k ó w p o d ł o ż e i k o n y s t a n o w i g r u n t o w a n a kredą deska, a d o jej m a l o w a n i a s t o s o w a n a była tempera j a j o w a . Pierwsze dość sporadyczne w y p a d k i użycia farby olejnej i same­ g o p ł ó t n a j a k o p o d k ł a d u p o j a w i a j ą się w XVII w i e k u . W następ­ n y m stuleciu obie t e c h n i k i w s p ó ł i s t n i e j ą ze sobą, c h o ć p o ­ wszechniejsza jest jeszcze tempera, która na przestrzeni X I X w . ustępuje zupełnie m a l o w a n i u b a r w n i k a m i o s p o i w i e o l e j n y m . 20 Z a o b s e r w o w a ć tę praktykę m o ż n a na e l e m e n t a c h XVI II-wiecz­ n y c h i k o n o s t a s ó w , gdzie p o d w a r s t w ą p r z e m a l ó w k i znajduje się starsze w y o b r a ż e n i e w y k o n a n e t e m p e r ą . Różnice stylistyczne skłaniają d o w y o d r ę b n i e n i a w ikonie karpackiej trzech r o d z a j ó w dzieł, które m o ż n a przypisać d w ó m p r ą d o m t w ó r c z o ś c i : ikonie l u d o w e j i oficjalnej. Dzieła l u d o w e , j a k pisał Svjencickyj, c e c h u j e w y s t ę p o w a n i e w y r a ź n e g o , często bardzo g r u b e g o k o n t u r u oraz p e w n a niepora­ d n o ś ć k o m p o z y c j i i w y k o n a n i a . Podkreśla t o graficzność przed­ s t a w i e n i a i k o r e s p o n d u j e z u s z t y w n i o n y m i gestami płaskich postaci. R u c h o d d a n y jest schematycznie, p r o p o r c j e anatomiczne r o z c h w i a n e , przy jednoczesnej d b a ł o ś c i o realizm szczegółu i b o g a t y ornament. W n i e k t ó r y c h dziełach (il. 4 , M a n d y l i o n z B o g u s z y ) obrys arbitralnie określający f o r m y staje się s a m niemal ornamentem. R ó w n o c z e ś n i e uproszczenie b i e g u linii o d z w i e r c i e d l a dążenie do mniejszej k o m p l i k a c j i f o r m y . T e n s p o s ó b o p e r o w a n i a niezwykle �wyrazistym k o n t u r e m p r z y p o m i n a stylistycznie przedstawienia z haftowanych m o ł d a w s k i c h kap i t k a n i n . Kolorystyka o g r a n i c z o ­ na jest do n i e w i e l u s k o n t r a s t o w a n y c h b a r w , które dzięki s w e m u nasyceniu r ó w n o w a ż ą ciśnienie linii. M o d e l u n e k t w a r z y o g r a n i ­ cza się najczęściej d o c y n o b r o w y c h r u m i e ń c ó w k ł a d z i o n y c h na policzkach i białych świateł; te ostatnie stosuje się r ó w n i e ż d o oddawania f a ł d ó w szat. Na pograniczu n u r t u l u d o w e g o i o f i c j a l n e g o należy c h y b a umieścić pierwszą g r u p ę i k o n m u s z y ń s k i c h z w i ą z a n y c h z kręgiem Pawia ( A w l e n t e g o ) R a d y m s k i e g o . Charakteryzuje je b o w i e m zdecydowany k o n t u r i p ł a s z c z y z n o w e ujęcie postaci przy j e d n o ­ czesnym m o d e l o w a n i u p l a s t y c z n y m t w a r z y jak na ikonie z P o wroźnika. Ikona oficjalna dąży b o w i e m d o o d d a n i a b r y ł o w a t o ś c i oblicza bądź przez s t o p n i o w e r ó ż n i c o w a n i e w a l o r u k ł a d z i o n e g o na ciemnej p o d m a l ó w c e oraz unikanie t w a r d e g o k o n t u r u o d ­ dzielającego plamy b a r w n e (styl p i e r w s z y ) , bądź przez s t o s o w a ­ nie światłocienia (styl d r u g i ) . Podział stylistyczny w obrębie oficjalnego nurtu i k o n y w y c h o d z ą c o d analizy f o r m a l n e j dzieła posiada także aspekt c h r o n o l o g i c z n y . Z a b y t k i z XV i XVI w i e k u cechuje r ó w n o w a g a p o m i ę d z y prostą graficzną k o m p o z y c j ą i ograniczoną g a m ą b a r w n ą , które t w o r z ą język artystycznej w y p o w i e d z i zwięzły, a n a w e t lakoniczny, d o s k o n a l e nadający się do przedstawienia t w a r z y s u r o w e j , czasem n a w e t groźnej, lecz pełnej w e w n ę t r z n e g o s p o k o j u i „ b e z n a m i ę t n e j w i e l k o ś c i " (il. 6 ) . Wydaje się, iż te dzieła t w o r z y l i artyści dość ściśle p o w i ą z a n i ze środowiskiem klasztornym i zaznajomieni z t e o l o g i ą ikony. N o w e t e c h n i k i i n o w e środki w y r a z u p o j a w i a j ą się w X V I I - w i e c z n y c h z a b y t k a c h , k t ó r y c h t w ó r c y zaczynają korzys­ tać ze zdobyczy sztuki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j , w p r o w a d z a j ą c d o swych dzieł ś w i a t ł o c i e ń oraz o r n a m e n t y k ę z a p o ż y c z o n ą z nider­ landzkich w z o r n i k ó w . P r a w d o p o d o b n i e t o przechodzenie na stronę baroku zaczęło się w ś r o d o w i s k u miejskich malarzy c e c h o w y c h , u p r a w i a j ą c y c h o b o k ikonopisi m a l a r s t w o świeckie. Zmiana estetyki p o d w p ł y w e m w z o r c ó w z a c h o d n i c h objęła jednak także ś r o d o w i s k a klasztorne, tak, że cała sztuka oficjalna XVII w . t w o r z o n a jest w „ d r u g i m s t y l u " [ S v j e n c i c k y j , 1 9 2 8 ] . Choć „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " w y n i k a j ą c e ze s k ł o n n o ś c i d o uprosz­ czeń f o r m a l n y c h oraz „ s u c h o ś ć i t w a r d o ś ć t r a k t o w a n i a p o ­ szczególnych m o t y w ó w " [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , s. 2 1 3 ] u w a ż a n o za cechę t y p o w ą dla w s z y s t k i c h i k o n k a r p a c k i c h , w y d a j e się, iż nurt l u d o w y t e g o m a l a r s t w a p o j a w i ł się p o d koniec XVI w . O b e c n i e w nurcie o f i c j a l n y m c e c h y l u d o w e w y n i k a ł y p r a w d o p o d o b n i e z organizacji sztuki innej niż w s c e n t r a l i z o w a n y m B i z a n c j u m , czy nawet w szkołach ruskich. W w y n i k u różnic s p o ł e c z n y c h i ś w i a ­ d o m o ś c i o w y c h także w obrębie sztuki w s c h o d n i e j nastąpił podział na nurt plebejski i w y s o k i . Proces t e n przebiegał na Rusi Czerwonej mniej w i ę c e j w t y m s a m y m czasie, c o w i n n y c h dzielnicach K o r o n y r l e c z ze w z g l ę d u na s p e c y f i k ę religijną r e g i o ­ nu sztuka p o w s t a w a ł a t u w ó w c z a s nie w o p a r c i u o cechy, ale w ś r o d o w i s k a c h klasztornych. Nurt l u d o w y korzystał ze w z o r ó w sztuki uczonej, na p o d ł o ż u której się p o j a w i ł , s w o i ś c i e je interpretując. W ciągu w i e k u X V I I wyraźne zaczęły być z m i a n y k u l t u r o w e i zmienił się charakter malarstwa „ w y s o k i e g o " . U p o d o b n i ł o się o n o d o sztuki kościoła rzymskiego i zaczęło czerpać ze stylistyki b a r o k u . O d t e g o momentu m a l a r s t w o c e r k i e w n e zaczęło r o z w i j a ć się podlegając tym samym p r a w o m , c o k r e s o w a sztuka polska. W ikonie l u d o w e j natomiast przełom estetyczny s p o w o d o w a n y zmianą g u s t ó w w sztuce w y s o k i e j nie był w y r a ź n y ; w i ę c e j , część dzieł „ p l e b e j s kich" w ł a ś n i e w XVII w . d o p r o w a d z i ł o d o perfekcji s w ó j graficzn o - o r n a m e n t a l n y styl i o p e r o w a ł o k o n t u r e m oraz k o l o r e m w s p o ­ sób tak a u t o n o m i c z n y , że nie m o g ł o być m o w y o j a k i m k o l w i e k nawiązaniu d o i l u z j o n i s t y c z n y c h t e n d e n c j i malarstwa z a c h o d ­ niego. W ciągu X V I I I w . oficjalne m a l a r s t w o i k o n p o d u p a d ł o . Przy­ czyną t e g o kryzysu była przede w s z y s t k i m pauperyzacja o d b i o r ­ ców. W efekcie t w ó r c z o ś ć ta przestała o d b i e g a ć p o z i o m e m i charakterem o d p r o w i n c j o n a l n y c h o b r a z ó w k a t o l i c k i c h , w z r u ­ szających czasem s w o j ą n i e p o r a d n o ś c i ą , w z b o g a c o n ą o p e w n e cechy l u d o w e , jak g r u b y k o n t u r , f o r m a l n e uproszczenia przed­ s t a w i o n y c h postaci. Przełom w l u d o w y m z a p a t r y w a n i u na ś w i ę t y w i z e r u n e k s p o ­ w o d o w a ł y d e w o c y j n e litografie, w p r o w a d z a j ą c e w miejsce or­ namentalnej ż y w i o ł o w o ś c i estetykę uspokajającej słodyczy. Grunt pod to przewartościowanie przygotowała twórczość X I X - w i e c z n y c h malarzy c e r k i e w n y c h , p r o d u k u j ą c y c h mniej lub bardziej p o p r a w n e obrazy o treści religijnej. Z m i a n y zachodzące w ikonie karpackiej m o ż n a z a o b s e r w o w a ć także w o d n i e s i e n i u d o t e g o szczególnego w ą t k u ikonograficz­ nego, j a k i m jest w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa. Łączy się t o z miejscem, jakie ikona o tej treści z a j m o w a ł a w ikonostasie. M a n d y l i o n w karpackich c e r k w i a c h tradycyjnie umieszczano nad carskimi w r o t a m i , d o czego n a d a w a ł się d o s k o n a l e także przez s w ó j p o d ł u ż n y kształt. Na przełomie X V I I i XVIII w . został o n stamtąd w y p a r t y przez przedstawienie Ostatniej Wieczerzy, c o m o ż n a t ł u m a c z y ć z a c h o d n i m d u c h e m przekazywania w ą t k ó w e u c h a r y s t y c z n y c h . S p o r a d y c z n i e zamiast w i z e r u n k u Świętej C h u s t y w y s t ę p o w a ł Chrystus w Grobie. Znane są też w y p a d k i umieszczania nad M a n d y l i o n e m Ostatniej Wieczerzy w obrębie j e d n e g o i k o n o s t a t u . Z w i ą z e k Oblicza z carskimi w r o t a m i b y ł o tak silne, że kiedy nad nimi zaczęto umieszczać Wieczernik, twarz została w k o m p o n o w a n a w same d r z w i , stając się elementem w dekoracji ich zwieńczenia. Z t e g o p o w o d u o d początku XVIII w . M a n d y l i o n przestał w y s t ę p o w a ć j a k o samodzielna ikona, lecz przybrał f o r m ę m e d a l i o n u bądź kartusza ujętego w rzeźbiony i z ł o c o n y ornament. Ostatecznie z r e d u k o w a n i e w ą t k u nastąpiło, g d y w kartuszu w miejsce t w a r z y p o j a w i ł się inicjał A f t ; czasem kartusz p o d t r z y m y w a n y był przez s t a n o w i ą c e element dekoracji snycerskiej anioły. W i d o c z n e jest tutaj dążenie d o z a c h o w a n i a k a n o n i c z n e g o M a n d y l i o n u w w a r i a n c i e t y p o w y m dla obszaru karpackiego — c h u s t y trzymanej przez A r c h a n i o ł ó w . 18 R o m u a l d Biskupski odnalazł w ś r ó d karpackich przedstawień Oblicza pięć o d m i a n i k o n o g r a f i c z n y c h , c o łączył z faktem p o ­ s ł u g i w a n i a się przez a r t y s t ó w k i l k o m a w z o r a m i . O ile jednak jest m o ż l i w e , iż j e d n y m w z o r e m w y o b r a ż e n i a p o s ł u g i w a ł o się kilku t w ó r c ó w , t o budzi z a s t a n o w i e n i e fakt, by j e d e n malarz s t o s o w a ł d w i e różne redakcje t e g o s a m e g o t e m a t u . Dlatego też, p o m i m o s z c z e g ó ł o w e j analizy stylistycznej p r z e p r o w a d z o n e j przez R o m u ­ aldę Grządzielę n i e ł a t w o zgodzić się z nią, c o d o przypisywania A c h e i r o p o i e t o s u z Krępnej (il. 5 ) i i k o n y ze z b i o r ó w Oddziału Szołayskich (il. 2 ) t e m u s a m e m u artyście. Raczej może należało­ by w p o d o b n e j manierze stylistycznej o b u dzieł d o s z u k i w a ć się zależności w y n i k a j ą c e j z relacji m i s t r z — u c z e ń . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w z a b y t k a c h karpackich w a r i a n t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h najrzadsza jest wersja w z b o g a c o n a o klejmy z historią M a n d y l i o n u , umieszczone z g o d n i e ze z w y c z a j e m po b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia (il. 3 ) . N a j w a ż n i e j s z y m , o c z y w i ś c i e , e l e m e n t e m k o m p o z y c j i b y ł o sa­ m o Ś w i ę t e Oblicze i na s p o s ó b j e g o m a l o w a n i a należy z w r ó c i ć u w a g ę . Z g o d n i e z bizantyjskim k a n o n e m przedstawienie twarzy Z b a w i c i e l a p o w i n n o zawierać szereg e l e m e n t ó w , jak łuki nad b r w i a m i , guz u nasady nosa, p o d p u c h n i ę t e d o l n e p o w i e k i oraz określony t y p zarostu składającego się z krótkich w ą s ó w i roz­ d w o j o n e j brody. Kształt t w a r z y miał być regularny, pociągły, o lekko w y s t a j ą c y c h kościach p o l i c z k o w y c h i c i e n k i m nosie. D ł u g i e pukle w ł o s ó w należało rozmieścić regularnie p o o b u stronach g ł o w y w taki s p o s ó b , by zasłaniały g ó r n ą część uszu. 1 9 20 Powyższe zasady przedstawiania O d k u p i c i e l a przestrzegane b y ł y przez t w ó r c ó w „ s t y l u p i e r w s z e g o " w o f i c j a l n y m nurcie ikony. Poszczególne w i z e r u n k i różnią się między sobą mniej lub bardziej g r o ź n y m w y r a z e m t w a r z y czy spojrzeniem, często niemal s m u t n y m . Różny jest też kształt Oblicza — o d z d e c y d o w a n i e p o c i ą g ł e g o na ikonie z O w c z a r (il. 1) poprzez o w a l n ą fizjonomię 0 s k o ś n y c h oczach (il. 2 ) d o niemal t r ó j k ą t n e g o na w i z e r u n k u z Krępnej (il. 5 ) . Z m i e n i a się nieco kształt brody, c h o ć w w i ę k s z o ­ ści w y p a d k ó w pozostaje o n a r o z d w o j o n a , a także ilość i kształt pukli. Różnice te mieszczą się j e d n a k w ramach d o w o l n o ś c i dopuszczalnej w interpretacji k a n o n u , gdyż j e g o istotne elementy zostały z a c h o w a n e . Sytuacja zmieniła się w w i e k u X V I I , kiedy w dziełach n u r t u o f i c j a l n e g o przestano m a l o w a ć elementy V i g n o n a , gdyż sens ich umieszczania p r a w d o p o d o b n i e zatarł się w ś w i a d o m o ś c i malarzy. Kłóciły się one także z n o w ą estetyką, z g o d n i e z którą należało u k a z y w a ć Jezusa o obliczu p i ę k n y m 1 ł a g o d n y m . P o j a w i ł y się w i ę c t w a r z e pełniejsze, o szerokim 27 �II. 3. Ł u k ó w - W e n e c j a , XVI w . S ł o w a c k a Galeria N a r o d o w a w Bratysławie, p u b l . Tkać, 1 9 8 4 i w y p u k ł y m czole, a miękkie c z e r w o n e w a r g i n a d a w a ł y im w y r a z daleki o d X V - czy X V I - w i e c z n e g o ascetyzmu ( i k o n a z K r y w e g o ; ii. 7 ) . Puszyste loki odgarnięte zostały za uszy, a broda, c h o ć nadal r o z d w o j o n a była wyraźnie krótsza. Nurt l u d o w y natomiast k o p i o w a ł w i e r n i e k a n o n i c z n e Oblicze, a stosując przy t y m w ł a ś c i w e sobie środki stylistyczne dążył d o o d d a n i a w s z y s t k i c h i s t o t n y c h s z c z e g ó ł ó w ; sztuka l u d o w a była bardzo w y c z u l o n a na k a n o n i c z n e c e c h y u m o ż l i w i a j ą c e i d e n ­ tyfikację w i z e r u n k u . Przykładem może być ikona z B o g u s z y (il. 4 ) powtarzająca t y p Oblicza za o b i e k t e m z Krępnej (il. 5 ) . L u d o w e dążenie d o w i e r n o ś c i przekładu, przy j e d n o c z e s n y m n i e p e ł n y m zrozumieniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w w z o r u d a w a ł o czasem c i e k a w e efekty, jak t e n , g d y przedstawienie guza mądrości stało się cechą w s z y s t k i c h ś w i ę t y c h postaci na ikonie, a n a w e t z m i e n i ł o się w manierę stylistyczną m a l o w a n i a t w a r z y (il. 4 ) . I n n y m przykładem t a k i e g o n a i w n e g o tłumaczenia f o r m y może być zabytek z M a j d a n u S i e n i a w s k i e g o (il. 9 ) , gdzie p r a w d o p o d o b n i e opacznie zobaczony został układ c h u s t y p i e r w o w z o r u w s k u t e k czego d o d a n o C h r y s t u s o w i m a s y w n ą szyję. orujący M a n d y l i o n , ukazani w p o k ł o n i e lub na klęczkach, często z d ł o ń m i na znak czci u k r y t y m i p o d szatą. Trzecia o d m i a n a s t a n o w i ł a uzupełnienie d r u g i e g o t y p u — byli t o a n i o ł o w i e klęczący p o b o k a c h t k a n i n y i trzymający b a n d e r o l e z napisami; c z w a r t ą zaś s t a n o w i ł w a r i a n t z A r c h a n i o ł a m i w półpostaci, oburącz rozpościerającymi t k a n i n ę . Postaci a n i o ł ó w ukazane w całości miały najczęściej skrzydła z ł o ż o n e i o p u s z c z o n e w z d ł u ż p l e c ó w , natomiast jeśli w y c h y l a ł y się zza p o d t r z y m y w a n e j chusty ich skrzydła przeważnie były rozłożone d o lotu (il. 5, 6, 1 2 ) . Wraz z przeniesieniem obrazu T w a r z y Z b a w i c i e l a d o m e d a l i o n u na carskich w r o t a c h , s p o s ó b jej przedstawienia stał się bardziej schematyczny. Oddaje się t y l k o oczy, usta i nos, najczęściej przy p o m o c y linii, oraz w ł o s y i zarost, p o w t a r z a j ą c t y p o szerokim czole i p u k l a c h o d g a r n i ę t y c h za uszy (il. 1 0 ) . Oblicze Chrystusa i g ł o w y a n i o ł ó w otaczał n i m b . A u r e o l e r o b i o n o złote, gładkie lub z m o t y ­ w e m ukośnej kratki bądź w i c i r o ś l i n n y c h . T w a r z Z b a w i c i e l a otaczał przeważnie n i m b k r z y ż o w y (il. 1 , 5 ) ; niekiedy sam krzyż stawał się częścią z d o b i ą c e g o aureolę o r n a m e n t u . T k a n i n a , z g o d n i e z f o r m a t e m całego w y o b r a ż e n i a przybierała postać h o r y z o n t a l n i e u ł o ż o n e g o , s f a ł d o w a n e g o pasa, a jej propo­ rcje zależały także o d s p o s o b u u s y t u o w a n i a a n i o ł ó w . Bardziej p r z y p o m i n a ł a c h u s t ę , g d y f l a n k o w a ł y ją postaci A r c h a n i o ł ó w ; jeśli zaś byli o n i ukazani p o w y ż e j — w y g l ą d jej zbliżał się d o szala. Rozmaicie także b y w a ł a s f a ł d o w a n a — o d kilku p i o n o w y c h , g ł ę b o k i c h fałd w y c h o d z ą c y c h z miejsc, w k t ó r y c h ją przytrzymy­ w a n o poprzez bardziej s k o m p l i k o w a n e u k ł a d y fałd p i o n o w y c h i d i a g o n a l n y c h i m i ę k k o układającą się c h u s t ę b a r o k o w ą aż do t k a n i n y d r o b n o p l i s o w a n e j . Często g ó r n e rogi c h u s t y związane były w o z d o b n e w ę z ł y . Sam materiał miał b a r w ę k r e m o w o b i a ł ą lecz niemal zawsze był o z d o b i o n y g r a n a t o w y m i c z e r w o n y m szlakiem u d o ł u (il. 5 ) bądź k i l k o m a pasami r o z ł o ż o n y m i na całej p o w i e r z c h n i t k a n i n y (il. 2 ) . I n n y m w a r i a n t e m dekoracji było p o k r y c i e całej c h u s t y s t e m p e l k o w y m o r n a m e n t e m k w i a t k ó w i kropek jak na M a n d y l i o n i e z P o w r o ź n i k a . T w a r z Chrustusa u m i e s z c z o n o centralnie na tle n i m b u , który czasem w y s t a j e poza krawędź t k a n i n y (il. 1 ) , niekiedy zaś p o w o d u j e jej wybrzuszenie ku górze. Płótno z o d b i c i e m T w a r z y p o d t r z y m y w a n e b y ł o przez A r ­ c h a n i o ł ó w M i c h a ł a i Gabriela sporadycznie Uriela i Rafała (il. 2 ) . Ich atrybutami były z w i e ń c z o n e krzyżem laski h e r o l d ó w , czasem koła z inicjałami Chrystusa. P o n i e w a ż w ikonie s t o s o w a n o p e r s p e k t y w ę o d w r ó c o n ą postaci w y o b r a ż o n e p o b o k a c h c h u s t y należało o d c z y t y w a ć j a k o stojące na w p r o s t niej i rozpościerające tkaninę także przed s w o i m i o c z y m a . W o p a r c i u o s p o s ó b przedstawiania postaci anielskich R. Grządziela w y r ó ż n i ł a cztery w a r i a n t y M a n d y l i o n ó w karpackich. Pierwszy w y o b r a ż a ł całe postaci A r c h a n i o ł ó w s t o j ą c y c h p o b o k a c h trzymanej przez siebie c h u s t y , d r u g i t o a n i o ł o w i e a d ­ 22 Szaty A r c h a n i o ł ó w składające się z d ł u g i e j t u n i k i z rękawami oraz spiętej na ramieniu c h l a m i d y najczęściej m a l o w a n e na r ó ż o w o i zielono, przy c z y m k o l o r t u n i k i jednej postaci o d ­ p o w i a d a ł b a r w i e płaszcza d r u g i e j i na o d w r ó t . W późniejszych i k o n a c h k o l o r y s t y k a ta była bardziej d o w o l n a , w p r o w a d z o n a została biel i błękit. Na i k o n a c h l u d o w y c h p o j a w i a l i się Arc h a n i o ł o w i e ubrani w k o s t i u m y z e p o k i , czyli stroje d u c h o w i e ń s t ­ w a składające się z d ł u g i e j alby i krótkiej d a l m a t y k i (il. 9 ) . Ich w ł o s y p o c z ą t k o w o s p ł y w a j ą c e w p u k l a c h na r a m i o n a zmieniły się w ostrzyżone r ó w n o d o o k o ł a g ł o w y . Złote t ł o w ikonie o d d a w a ł o n a d p r z y r o d z o n ą rzeczywistość �II. 4. Bogusza, 1 poł. XVII w . M u z e u m O k r ę g o w e w N o w y m Sączu, nr 8 5 1 / 5 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; P i e ń k o w s k a 1 9 7 1 ; Przeździecka 1 9 6 5 oraz Kłosińska 1 9 8 9 podając inną p r o w e n i e n c j ę z a b y t k u II. 5. Krempna, 2 poł. XV w . M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , nr 6 7 3 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; Grządziela 1 9 7 4 boskiej Ś w i a t ł o ś c i umieszczając w i z e r u n e k poza ziemskim cza­ sem i przestrzenią. Czasem artysta, by dać oparcie s t o p o m a n i o ł ó w zaznaczał u m o w n ą linię h o r y z o n t u i część tła poniżej p o k r y w a ł zieloną farbą. Stąd nie b y ł o daleko d o d o s ł o w n e g o p o t r a k t o w a n i a tej zieleni i zaznaczania na niej źdźbeł t r a w y , p o c z ą t k o w o s c h e m a t y c z n i e (ii. 8 ) , p o t e m zwłaszcza w ikonie l u d o w e j z coraz większą d b a ł o ś c i ą o realizm, aż d o p o j a w i e n i a się p a g ó r k o w a t e g o krajobrazu w d o l n e j części przedstawienia (il. 7 ) . Z drugiej strony p o j a w i ł a się tendencja d o o r n a m e n t a l n e g o t r a k t o w a n i a tła, d e k o r o w a n e g o r y t y m lub w y t ł a c z a n y m w pozłótce w z o r e m r o ś l i n n y m . Genezę t e g o zabiegu z jednej strony u p a t r y w a ć m o ż n a w malarstwie t a b l i c o w y m kościoła katolic­ kiego, z drugiej w e w p ł y w a c h bałkańskich. Z repertuaru sztuki zachodniej p o c h o d z i p o j a w i a j ą c y się w XVI I w . zwyczaj nabijania 23 �II. 6 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, k o n . XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 8 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 na deskę z i k o n ą o z d o b n e j ramy, — autorzy starszych dzieł ograniczali się d o pokrycia pola c z e r w o n ą , kontrastującą z t ł e m farbą. Z p o j a w i e n i e m się n a k ł a d a n e g o o b r a m i e n i a zaniknął k o w czeg. P o c z ą t k o w o z d o b i ł o się ramy rzeźbionymi k a b o s z o n a m i i p e r e ł k o w a n i e m , z czasem, w miarę r o z w o j u snycerskiej dekoracji ikonostasu i r o z b u d o w y w a n i a g o w stronę f o r m y architektonicz­ nej p o j a w i ł y się obramienia w postaci arkad w s p a r t y c h na pilastrach czy p ó ł k o l u m i e n k a c h , często z d o b i o n y c h o r n a m e n t e m roślinnym. W e d ł u g t e o l o g i i i k o n y r ó w n i e w a ż n e jak w i z e r u n e k b y ł y napisy. K a n o n i c z n y M a n d y l i o n p o w i n i e n posiadać p o d p i s p o grecku lub c e r k i e w n o - s ł o w i a ń s k u , który umieszczano poniżej c h u s t y , inic­ jały IC XC na samej tkaninie, p o d w ó c h stronach Oblicza oraz w p i s a n y w n i m b k r z y ż o w y h a g i o g r a m Chrystusa i i O H oznacza­ jący „ T e g o Który J e s t " . Jeśli w y o b r a ż o n o A r c h a n i o ł ó w , r ó w n i e ż i o n e musiały być p o d p i s a n e i m i o n a m i . W a r u n k i te spełniały t y l k o najstarsze ikony n u r t u o f i c j a l n e g o (XVI w . ) ; młodsze dzieła a l b o w o g ó l e r e z y g n o w a ł y z p o d p i s u , albo p o z o s t a w i a ł y t y l k o inicjał i hagiogram. Napisy czasem umieszczano na w ą s k i c h , c i e m n y c h tabliczkach — był t o z w y c z a j z a p o ż y c z o n y z ikon bałkańskich. Litery d r o b n e , w y s m u k ł e na starszych p r z e d s t a w i e n i a c h , p o t e m straciły s w o j ą f o r e m n o ś ć , by na i k o n a c h l u d o w y c h przybrać w y g l ą d elementu d e k o r a c y j n e g o . Kanon ikony za j e d y n e u p r a w n i o n e w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chry­ stusa uważa M a n d y l i o n , j e d n a k w karpackim o d ł a m i e tej sztuki p o j a w i a j ą się inne rodzaje przedstawień Oblicza, a z inspiracji A c h e i r o p o i e t o s e m przy braku zrozumienia j e g o treści t e o l o g i c z ­ n y c h rodzą się w y o b r a ż e n i a łączące elementy różnych t y p ó w i k o n o g r a f i c z n y c h o b u p o r z ą d k ó w chrześcijaństwa. Przykładem może być X V I I - w i e c z n y zabytek z Bartnego p r z e c h o w y w a n y w ł a ń c u c k i m m u z e u m , na k t ó r y m c h u s t a z w i z e r u n k i e m Oblicza p r e z e n t o w a n a jest przez j e d n e g o , u s y t u o w a n e g o centralnie a n i o ­ ła, k t ó r e g o g ł o w a , ramiona i skrzydła w i d o c z n e są p o n a d t k a n i n ą . Ten s p o s ó b prezentacji c h u s t y przed s o b ą przez j e d n ą o s o b ę nawiązuje d o z a c h o d n i c h w y o b r a ż e ń ś w . W e r o n i k i ; istnieją 24 n a w e t c e r k i e w n e obrazy przedstawiające ją w p o d o b n e j pozie. W y o b r a ż e n i a takie p o j a w i ł y się w ś w i ą t y n i a c h obrządku w s c h o d n i e g o s t o s u n k o w o p ó ź n o , w y d a j e się w i ę c , iż w oparciu o analizę i k o n o g r a f i c z n ą w s p o m n i a n y zabytek z B a r t n e g o należy d a t o w a ć , być może, na w i e k X V I I I , a nie X V I I . W w i z e r u n k a c h świętej W e r o n i k i t k a n i n a jest mniejsza niż na obrazie z aniołem, a o d b i t a na materiale t w a r z p r z e d s t a w i a Jezusa w koronie c i e r n i o w e j . Ten s p o s ó b m a l o w a n i a Oblicza Z b a w i c i e l a , popular­ ny w Kościele R z y m s k i m o d d z i a ł y w a ł na c e r k i e w n ą sztukę coraz silniej w miarę jej okcydentalizacji. D o c h o d z i ł o czasem do połączenia „ W e r o n i k i " z M a n d y l i o n e m , jak t o się stało w d a t o w a ­ nej na rok 1 6 6 4 ikonie z Krempnej, znajdującej się w zbiorach Sanockiego Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego. Zachowany w niej został s c h e m a t k o m p o z y c y j n y Spasa N i e r u k o t w o r n e g o w wersji karpackiej, z a n i o ł a m i t r z y m a j ą c y m i p ł ó t n o , zaś sama t w a r z na chuście należy d o i d ą c e g o na G o l g o t ę Jezusa z historii o W e r o n i c e . Zdarzało się także umieszczanie w i z e r u n k u ukorow a n e g o cierniem Chrystusa w m e d a l i o n i e na carskich w r o t a c h (II. 1 4 ) . 21 W i k o n o g r a f i i katolickiej istnieje także w y o b r a ż e n i e d e w o c y j n e oparte na rzymskim V o l t o S a n t o ; jest t o zmęczone, cierpiące oblicze mężczyzny patrzącego w d ó ł s p o d p r z y m k n i ę t y c h powiek, o k o l o n e d ł u g ą , rozdzielającą się na trzy pasma brodą. D o takiej t w a r z y n a w i ą z y w a ł p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a X I X - w i e c z n e j poli­ c h r o m i i r o k o k o w e g o m e d a l i o n u z D u b i e c k a (il. 1 3 ) . Jest to m a l o w i d ł o przedstawiające o d b i t ą na c h u ś c i e t w a r z Chrystusa p o z b a w i o n ą j a k i c h k o l w i e k ś l a d ó w m ę k i , lecz s k i e r o w a n e w dół spojrzenie nadaje jej w y r a z znurzenia; oblicze z M a n d y l i o n u patrzy zawsze w p r o s t na w i d z a , c o jeśli przyjąć hipotezę o p o w i ą ­ zaniu przedstawienia z w i z e r u n k i e m M e d u z y , nabiera dodat­ kowej wagi. Tak w i ę c , o ile c e r k i e w n e „ w e r o n i k i " patrzące przed siebie były u k o r o n o w a n y m i cierniem M a n d y l i o n a m i , o tyle półprzymknięte p o w i e k i w i z e r u n k u z D u b i e c k a p r a w d o p o d o b n i e w y w o d z ą się z kopii rzymskiego obrazu. Kopie t e g o c u d o w n e g o wyobrażenia �były r o z p o w s z e c h n i a n e w Galicji p o d postacią o d b i j a n y c h na płótnie m i e d z i o r y t ó w . W a r t o jeszcze d o d a ć , iż niezależnie o d medalionu istniała w d u b i e c k i e j c e r k w i płaskorzeźba C h u s t y ś w . Weroniki przedstawiająca spoglądające prosto oblicze w c i e r n i o ­ wej koronie; niestety, nie w i a d o m o , w który miejscu była umiesz­ czona. W i d a ć zatem, iż i k o n o g r a f i c z n y t y p , j a k i m jest Chusta ś w . Weroniki okazał się atrakcyjny dla k a r p a c k i e g o malarstwa cer­ kiewnego i został przejęty ze sztuki z a c h o d n i e g o chrześcijaństwa. Nie stało się t a k natomiast z i n n y m s p o s o b e m przedstawiania Twarzy Chrystusa istniejącym w Kościele R z y m s k o k a t o l i c k i m , czyli z Sancta Effigies. Jest t o t y m bardziej d z i w n e , że łaskami słynący obraz o tej t e m a t y c e z n a j d o w a ł się (i d o tej pory znajduje) w bezpośrednim sąsiedztwie t e r e n ó w , na k t ó r y c h m a l o w a n o ikony. C h o d z i t u o Oblicze Chrystusa znajdujące się w kościele farnym p.w. ś w . M a ł g o r z a t y w N o w y m Sączu, które w ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i znane jest p o d n a z w ą „ P r z e m i e n i e n i e Pańs­ kie". Ta błędna i k o n o g r a f i c z n i e n a z w a d o t e g o s t o p n i a zrosła się z w i z e r u n k i e m , że p o w t ó r z o n a została w p u b l i k a c j i aspirującej d o rangi i k o n o g r a f i c z n e g o p o d r ę c z n i k a . Najprawdopodobniej nadana została dziełu p o n i e w a ż p i e r w o t n i e obraz umieszczony był w kaplicy p o d w e z w a n i e m Przemienienia Pańskiego w koś­ ciele f r a n c i s z k a n ó w . P o m i m o żywego k u l t u przejawiającego się między innymi o b e c n o ś c i ą k o p i i t e g o wyobrażenia w większości kapliczek na terenie Sądecczyzny oraz p r o c e s y j n y m ich o b n o s z e ­ niem podczas zarazy nie u d a ł o się odnaleźć z a b y t k ó w sztuki cerkiewnej n a w i ą z u j ą c y c h d o t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Chrystusa z sądeckiej fary. Sądzić w i ę c należy, że w y b i ó r c z e zapożyczanie w ą t k ó w z a c h o d n i c h przez malarzy c e r k i e w n y c h w y n i k a z ich miejsca w c y k l u c h r y s t o l o g i c z n y m , a zatem złączonych z nimi treści, przede w s z y s t k i m e m o c j o n a l n y c h . M a n d y l i o n i Sancta Effigies podkreślające t a j e m n i c ę n a t u r y Chrystusa są zbliżone w wyrazie, budząc respekt dla c u d o w n e j J e g o o s o b y . Nie o d c z u w a n o w i ę c potrzeby z a s t ę p o w a n i a Nie Ręką S t w o r z o n e g o Zbawiciela i n n y m j e g o w i z e r u n k i e m o p o d o b n y m znaczeniu. 22 Natomiast s t a n o w i ą c a część c y k l u pasyjnego Chusta ś w . W e r o ­ niki, której w y o b r a ż e n i e b u d z i ł o przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z u c i e z u m ę c z o n y m J e z u s e m nie miała w e w s c h o d n i e j ikonografii s w e g o z a d o w a l a j ą c e g o o d p o w i e d n i k a , stąd jej p o w o d z e n i e w coraz bardziej z l a t y n i z o w a n e j religijności X V I I I - i X I X - w i e c z n e j Cerkwi. Przemiany w ikonie karpackiej miały s w ó j o d p o w i e d n i k w o b ­ rębie grafiki często w y k o r z y s t y w a n e j przez malarzy j a k o wzór. Ilustrujące w A n f o l o g i o n a c h dzień 1 6 sierpnia ryciny przed­ s t a w i a j ą d w a t y p y f i z j o n o m i i Jezusa. Starsza ( L w ó w 1 6 3 8 ) ukazuje t w a r z p o c i ą g ł ą , raczej szczupłą, o s z t y w n e j , r o z d w o j o n e j brodzie. M ł o d s z y w a r i a n t t e g o s a m e g o w y o b r a ż e n i a t o oblicze pełniejsze, o szerzej r o z s t a w i o n y c h oczach, o t o c z o n e puszystymi, z w i j a j ą c y m i się na r a m i o n a c h w pukle w ł o s a m i ( L w ó w 1 6 5 1 ) . T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy ryciny te posłużyły k i e d y k o l w i e k jako w z ó r d o ikony, g d y ż w w y p a d k u tak z n a n e g o i u t w i e r d z o n e g o tradycją w ą t k u , j a k i m był M a n d y l i o n , rola grafiki, j a k o p o m o c y w k o m p o n o w a n i u przedstawienia była p r a w d o p o d o b n i e m n i e j ­ sza, za c z y m może przemawiać fakt, iż o b a d r z e w o r y t y korzystają z o d m i a n y ukazującej anioły w p ó ł p o s t a c i a c h , którą posłużono się w większości i k o n starszych o d zawierających ryciny ksiąg. W czasie w y d a n i a t y c h o s t a t n i c h d o m i n o w a ł o ujęcie ze stojącymi lub klęczącymi p o b o k a c h t k a n i n y a n i o ł a m i . M o ż e w i ę c same i k o n y bądź n i e z a c h o w a n e p o d l i n n i k i d o ich m a l o w a n i a były inspiracją dla sztycharzy. Jest t o t y m bardziej p r a w d o p o d o b n e , że ze w z g l ę d u na s w e przeznaczenie (ilustracje święta Przemiesienia M a n d y l i o n u ) poniżej t k a n i n y grafiki ukazują procesję podążającą ze Ś w i ę t ą Chustą w kierunku K o n s t a n t y n o p o l a . Żadne natomiast z m a l o w i d e ł nie p o w t ó r z y ł o tej k o m p o z y c j i , w i ę c e j , klejmy z historią M a n d y l i o n u , zawierające dzieje A b g a r a , umieszczane b y ł y symetrycznie p o b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia, a nie poniżej, m i m o że w przypadku i k o n o i n n y m temacie ta ostatnia praktyka była dość p o w s z e c h n a . W y d a j e się w i ę c , że c e r k i e w n y d r z e w o r y t nie w p r o w a d z a nic d o ikony A c h e i r o p o i e t o s a , lecz sam czerpie z niej w z o r y . II. 7. K r y w e , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 6 5 25 �II. 8. M i e j s c o w o ś ć nieznana, X V I I / X V I I I w . M u z e u m N a r o d o w e w Krakowie, Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 9 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 ; Pietrusiński 1 9 6 0 ; il. 9. M a j d a n S i e n i a w s k i , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 1 2 0 8 Ikona karpacka. Geneza — twórcy — odbiorcy W ciągu blisko pięćsetletniej historii i k o n y karpackiej m o ż n a m ó w i ć o istnieniu kilku n u r t ó w t w ó r c z o ś c i , w p e w n y c h okresach p ł y n ą c y c h r ó w n o l e g l e , kiedy indziej splatających się ze sobą i przenikających n a w z a j e m . N i e w i e l e w i a d o m o natomiast o g e ­ nezie samego zjawiska. Większość w y p o w i a d a j ą c y c h się na ten temat a u t o r ó w w i d z i związki między m a l a r s t w e m f r e s k o w y m XII — X V w . a i k o n a m i , z których najstarsze datuje się w ł a ś n i e na w i e k XV. Svjencickyj w i d z i a ł w n i c h k o n t y n u a c j ę f r e s k ó w lubelskich bądź k r a k o w s k i c h p r z y s t o s o w a n y c h d o o d m i e n n y c h w a r u n k ó w e k s p o n o w a n i a w e w n ę t r z a c h d r e w n i a n y c h c e r k w i karpackich. Badająca m a l o w i d ł a ścienne A n n a Różycka-Bryzek u w a ż a tę zależność za bardziej złożoną. P o d o b n i e jak Pełeński przyjmuje w i e k XII — XIII za najlepsze lata sztuki halickiej, która nie podniosła się już p o załamaniu w y w o ł a n y m u p a d k i e m politycz­ n y m księstwa w k o ń c u XIII w . , a odrodziła się w s w y m w a r i a n c i e l u d o w y m w XVI — X V I I - w i e c z n y c h i k o n a c h . W e d ł u g tej autorki bizantyńsko-ruskie freski z k o ś c i o ł ó w p o l s k i c h były w przeważa­ jącej mierze dziełem a r t y s t ó w o b c y c h : ś r o d k o w o r u s k i c h , p s k o w ­ skich czy n o w o g r o d z k i c h m a l u j ą c y c h j e d n a k przy w s p ó ł u d z i a l e malarzy m i e j s c o w y c h , jak lubelski t w ó r c a „ m a n i e r y p r o w i n c j o n a l n o - a r c h a i z u j ą c e j " . Być może w ł a ś n i e j e g o postać, utoż­ samiana hipotetycznie z Hajlem z Przemyśla n a g r o d z o n y m przez W ł a d y s ł a w a J a g i e ł ł ę , jest łącznikiem „ m i ę d z y d a w n e m i i n o w y ­ mi laty" między szkołą halicką a ikoną karpacką. 15 26 A u t o r z y najstarszych i k o n , z g o d n i e z tradycją w s c h o d n i ą związani ze ś r o d o w i s k i e m bazyliańskich k l a s z t o r ó w g r u p o w a l i się, być może, w w ę d r o w n e artele jak t w ó r c y m a l o w i d e ł ś c i e n ­ nych. Pochodzili o n i przeważnie s p o ś r ó d l u d n o ś c i m i e j s c o w e j , c h o ć byli w ś r ó d n i c h także serbscy i bułgarscy u c h o d ź c y s p o d turec­ kiego p a n o w a n i a . Wszyscy oni działali w rozproszeniu i o d ­ daleniu o d d u ż y c h o ś r o d k ó w artystycznych, z a r ó w n o t y c h , gdzie p o w s t a w a ł y ikony, jak i t y c h , w k t ó r y c h m a l o w a n o obrazy. W n i e k t ó r y c h dziełach t e g o okresu odnaleźć m o ż n a w p ł y w y ze szkół r u s k i c h . Malarze działali w i ę c przy klasztorach w Spasie, Terle, Sninie czy Bukovskiej Horce, a przede w s z y s t k i m w Ł a w r o w i e , gdzie istniała szkoła malarska p r o w a d z o n a przez m n i c h ó w , którzy nauczali jeszcze w czterech p o d o b n y c h p l a c ó w k a c h : W o w c z e m , W a l a w i e , U l u c z u i S m o l n i c y . R ó w n i e ż na akademii t e o l o g i c z n e j w Krasnym Brodzie istniał w y d z i a ł malarski. W pier­ wszej p o ł o w i e XVI w . przy klasztorze ś w . O n u f r e g o w e L w o w i e p r a c o w a ł malarz ruski Fedor, a o k o ł o p o ł o w y t e g o w i e k u znany był Oleksy z Leska, ośrodka s k u p i a j ą c e g o p e w n ą ilość malarzy. R ó w n i e ż w Samborze działała g r u p a a r t y s t ó w , a w ś r ó d nich niejaki Feduszko. Z n a n y jest r ó w n i e ż z t e g o okresu Gregor B o s y k o w i c z z S u c z a w y na Wołoszczyźnie. 16 Z a r ó w n o t w ó r c y d u c h o w n i , jak i ś w i e c c y p o c h o d z i l i przeważ­ nie z niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , c o w y n i k a ł o przede wszys- �tkim ze struktury w y z n a n i o w e j l u d n o ś c i . M o ż n i , n a w e t jeśli w y c h o w a n i zostali w obrządku w s c h o d n i m , często przechodzili na katolicyzm. G d y natomiast pozostali w i e r n i o r t o d o k s j i , ich stosunek d o t w o r z e n i a i k o n p o d w p ł y w e m z a c h o d u przestawał cechować szacunek, jaki kościół w s c h o d n i ż y w i dla t e g o zajęcia. Niski s t o s u n k o w o prestiż malarza, w y w o d z ą c y się z tradycji zachodniego ś r e d n i o w i e c z a przeniesiony został na karpackich t w ó r c ó w i k o n , k t ó r y c h zajęcie w a r s t w y wyższe uważały za „poniżającą pracę m a n u a l n ą " . W drugiej p o ł o w i e XVI w . na obrzeżach miast p o j a w i l i się „pictortes rutheni s u b u r b a n i " ; nieco luźniej związani z klasz­ torami, mniej w y k s z t a ł c e n i , często, jak się zdaje, wręcz nie douczeni, malujący dla zarobku oprócz i k o n także d r z e w c e kopii i siodła. Oni w ł a ś n i e byli p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a m i nurtu l u d o w e g o w ikonie karpackiej. Pod koniec XVI w . polscy malarze l w o w s c y zagrożeni przez podmiejskich pictores oraz malarzy i n n o w i e r c ó w ( g ł ó w n i e Or­ mian) u t w o r z y l i b r a c t w o , które uzyskało z a g w a r a n t o w a n y pra­ w e m m o n o p o l na umieszczanie dzieł zrzeszonych w nim t w ó r c ó w w ś w i ą t y n i a c h w o j e w ó d z t w : ruskiego, p o d o l s k i e g o i w o ł y ń s ­ kiego. Po p o d p i s a n i u Unii Brzeskiej d o b r a c t w a d o p u s z c z o n o malarzy w y z n a n i a g r e k o k a t o l i c k i e g o , lecz d y z u n i c i znaleźli się poza organizacją c e c h o w ą . Dla o b r o n y w ł a s n y c h i n t e r e s ó w p o w o ł a l i p o d o b n e s t o w a r z y ­ szenie w o p a r c i u o istniejące już l w o w s k i e B r a c t w o S t a u r o p i g i a l ne. P o d o b n i e jak L w ó w , inne stolice biskupie — Przemyśl, M u k a c z e w o — były w t y m czasie d u ż y m i o ś r o d k a m i malarstwa, powstającego z a r ó w n o w o p a r c i u o klasztory, jak i ś w i e c k i e organizacje c e c h o w e oraz g r u p u j ą c y m i na przedmieściach p r a c o ­ wnie „ p a r t a c z y " . Także w mniejszych miastach f u n k c j o n o w a ł y pracownie malarskie, w k t ó r y c h działali mieszczanie i niższy kler świecki: często artyści z j e d n e g o w a r s z t a t u byli ze sobą s p o k r e w ­ nieni i należeli d o s z a c o w n y c h mieszczańskich r o d ó w np. w M o ś ­ ciskach m a l o w a n i e m z a j m o w a ł a się rodzina burmistrza. P r o w i n c j o n a l n e ośrodki i k o n o w e g o malarstwa istniały w N o ­ w y m Sączu, D r o h o b y c z u , C h y r o w i e , S ą d o w e j W i s z n i , Jaśliskach. A r t y s t ó w skupiały także d o b r a S o b i e s k i c h w Ż ó ł k w i , gdzie działał malarz T y m o f i e j S t y s ł o w i c z . Znane były warsztaty w J a w o r o w i e czy R y b o t y c z a c h , przy c z y m te ostatnie miały d o d a t k o w e oparcie w istniejącym o b o k , w Posadzie R y b o t y c k i e j klasztorze. Centrami były także liczne monastyry, często niewielkie, p o c h o d z ą c e z d r o b n o s z l a c h e c k i c h i c h ł o p s k i c h f u n d a c j i . Na początek XVII stulecia przypada założenie w a ż n e g o ogniska religijnego o r t o ­ doksji, j a k i m był klasztor w Skicie M a n i a w s k i m . Oddzielną grupę, a raczej c o najmniej d w a zespoły s t a n o w i l i malarze pracujący na terenie d ó b r Klucza M u s z y ń s k i e g o , w ś r ó d których był miesz­ czanin muszyński A w l e n t y Radymski. Z c e c h e m l w o w s k i m z w i ą z a n y był Fiodor S i e n k o w i c z (czynny z a w o d o w o w pierwszej p o ł o w i e XVII w . ) , który m a l o w a ł dzieła o treści religijnej na z a m ó w i e n i e ruskiego d u c h o w i e ń s t w a oraz ś w i e c k i e obrazy dla p o l s k i c h m a g n a t ó w . J e g o w y c h o w a n k i e m był piastujący g o d n o ś ć seniora b r a c t w a malarzy katolickich M i k o ł a j M o r a c h o w s k i , z w a n y P e t r a c h n o w i c z e m unita, który „ p i e r w s z e s w e kroki stawiał w ramach sztuki zachodniej i o d niej d o p i e r o w r ó c i ł d o malarstwa c e r k i e w n e g o " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 2 9 9 ] . Był o n między i n n y m i t w ó r c ą n o w e g o ikonostasu w Cerkwi Wołoskiej w e L w o w i e . Z a r t y s t ó w zrzeszonych w Stauropigii w y m i e n i ć należy Ł a w rysza Puchalskiego w a l c z ą c e g o o p r a w o umieszczania w ś w i ą t y ­ niach ikon n a m a l o w a n y c h przez s c h i z m a t y k ó w d y z u n i t ó w . P o d o b n ą d r o g ę t w ó r c z ą o d malarstwa z a c h o d n i e g o d o i k o n o ­ w e g o przeszedł inny w y b i t n y malarz J o w Kondzelewicz z Białe­ g o s t o k u , autor przedstawień z przegrody ołtarzowej w cerkwi b o h o r o d c z a ń s k i e j . W t y m s a m y m mniej w i ę c e j czasie w Saliste w S i e d m i o g r o d z i e p r a c o w a ł Nicolaus Pictor Poloni (freski t a m ­ tejsze d a t o w a n e są na rok 1 6 7 4 ) . W drugiej p o ł o w i e XVII w . zaczyna się upadek cechu l w o w s ­ kiego w y n i k a j ą c y ze zmniejszania się liczby i ubożenia o d b i o r ­ c ó w , spada też p o z i o m t w ó r c z o ś c i w a r s z t a t ó w p r o w i n c j o n a l ­ n y c h , które jednak pracują przez cały w i e k XVIII zaopatrując n a w e t odległe c e r k w i e . Malarze realizujący większe zlecenia c e r k i e w n e należeli już d o g r u p y a r t y s t ó w kształconych na za­ chodzie, jak na przykład Łukasz D o l i ń s k i , który naukę pobierał w W i e d n i u na koszt b i s k u p a - m e t r o p o l i t y l w o w s k i e g o . Zdarzało się także, iż malarze p r a w o s ł a w n i w y k o n y w a l i obrazy i malatury w kościołach k a t o l i c k i c h , jak m n i c h Hezychius G ł o w a c k i z klasz­ toru p o d h o r e c k i e g o , który o k o ł o roku 1 7 6 5 w s p ó l n i e z z a k o n ­ nikami k a t o l i c k i c h zgromadzeń, w y k o n a ł w y s t r ó j kościoła w tychże P o d h o r c a c h . Przez cały w i e k XIX na terenie Przemyśla działał cech malarzy, z których niektórzy p r a c o w a l i na zlecenia grekokatolickiej hierarchii, chociaż większość w y k o n y w a ł a za­ m ó w i e n i a d o p o s z c z e g ó l n y c h c e r k w i w mieście i okolicach. Przeważnie j e d n a k t w ó r c a m i i k o n X I X - w i e c z n y c h byli małomias­ t e c z k o w i rzemieślnicy lub s a m o u c y , w ś r ó d których liczną s t o s u n 17 II. 10. R ó w n i a , XVIII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 541 J ' 1 27 �k o w o g r u p ę s t a n o w i l i malujący amatorsko księża. Znaczące miejsce w s c h y ł k o w y m okresie istnienia i k o n y karpackiej zajął działający w e w s c h o d n i e j M a ł o p o l s c e ród B o g d a ń s k i c h , k t ó r e g o nestor Józef B o g d a ń s k i ( 1 8 0 0 — 8 4 ) kształcił się w Krakowie, p o d o b n i e jak j e g o w n u k o w i e , a b s o l w e n c i krakowskiej A k a d e m i i Sztuk Pięknych. Pod koniec XIX w . w z m i a n k o w a n e są s p r o w a d z a n e d o i k o n o ­ s t a s ó w obrazy z M o n a c h i u m . Był t o czas, g d y w c h a t a c h c h ł o p s k i c h m a s o w o w miejsce d a w n y c h i k o n m a l o w a n y c h ręcznie p o j a w i ł y się d r u k o w a n e w Berlinie, W i e d n i u i Pradze litografie. Najdłużej t r w a j ą c ą k o n t y n u a c j ą karpackiej ikony l u d o ­ w e j były p o k u c k i e i s i e d m i o g r o d z k i e obrazki na szkle, k t ó r y c h malarze działali d o I w o j n y ś w i a t o w e j . O d b i o r c a m i i k o n w regionie karpackim byli g ł ó w n i e przed­ stawiciele niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , gdyż s p o ś r ó d n i c h rekrutowali się najczęściej w y z n a w c y o b r z ą d k u w s c h o d n i e g o na ziemiach Rzeczypospolitej i Węgier; t y l k o w M o ł d a w i i o r t o d o k s j a była religią panującą, jeśli nie liczyć nieudanej p r ó b y w p r o w a d z e ­ nia chrześcijaństwa r e f o r m o w a n e g o przez d e s p o t ę J a k u b a Heraklidesa. Zdarzało się, że c e r k w i e w y p o s a ż a l i k a t o l i c c y właściciele dóbr, lecz naturalnie korzystali z n i c h mieszkańcy w s i — c h ł o p i i d r o b n a szlachta. Częściej zresztą ś w i ą t y n i e ozdabiane były na koszt g m i n y , a w z w i ą z k u z w y s o k ą ceną na dzieła malarskie i k o n y chłopskie rzadko miały p o j e d y n c z y c h f u n d a t o r ó w . Ten ostatni zwyczaj przyjął się natomiast w ś r ó d z a g r o d o w e j szlachty, której p r z y w i l e j e m b y ł o umieszczanie w c e r k w i i k o n y z w y m a l o w a n y m na o d w r o c i e e p i t a f i u m f u n d a t o r a . S k o m p l i k o w a n ą s p r a w ą jest określenie etnicznej przynależno­ ści z a r ó w n o t w ó r c ó w , jak i o d b i o r c ó w i k o n k a r p a c k i c h , b o w i e m rekonstrukcja m a p y etnograficznej ziem o d Popradu p o B u k o w i ­ nę między w i e k i e m XV a XIX jest u t r u d n i o n a nie t y l k o ze w z g l ę d u na ilość zamieszkujących te tereny nacji, ale też przez ich r u c h l i w o ś ć . Poza t y m jest t o okres k s z t a ł t o w a n i a się w i e l u z nich. Nie kusząc się w i ę c o d o k ł a d n e ustalenia z a s i ę g ó w w czasie i przestrzeni w y m i e n i ć należy p o l s k i c h górali i p o g ó r z a n o b o k Ł e m k ó w , n a z y w a j ą c y c h siebie R u s n a k a m i , i ruskich B o j k ó w . Następnie U k r a i ń c ó w , g ó r s k i c h H u c u ł ó w i zasiedlających p o ł u ­ d n i o w e stoki Karpat S ł o w a k ó w , a także s i e d m i o g r o d z k i c h W ę g ­ r ó w , W o ł o c h ó w i M o ł d a w i a n . Bez z b y t n i e j przesady można p o w i e d z i e ć , że w n a r o d o w y m t y g l u przyszło istnieć tej sztuce, której korzenie sięgają B i z a n c j u m P a l e o l o g ó w , a gałęzie? Nie w i a d o m o n a w e t „ c z y m o ż n a u w a ż a ć je za k o n t y n u a c j ę t r a d y c y j ­ n e g o i k o n o p i s u czy też w i d z i e ć w n i c h należy t y l k o f o r m a l n i e z n i m z w i ą z a n y o d p r y s k sztuki z a c h o d n i e j " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 3 0 0 ] . Zastanawiając się nad t y m p r o b l e m e m należy pamiętać, że n a w e t w o r t o d o k s y j n e j M o s k w i e , poczynając o d X V I I w . k a n o n i c z n a sztuka i k o n y przeżywa kryzys i coraz wyraźniej ulega w p ł y w o m z a c h o d u . O ile zatem silniejsze musiały być łacińskie o d d z i a ł y w a n i a na terenie, gdzie tradycje chrześcijańskie w s p ó ł ­ istniały nierzadko w obrębie j e d n e j w s i . Świat obrazu — świat ikony Przemiany, j a k i m ulegało w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa ilustrują procesy zachodzące w c a ł y m malarstwie r e g i o n u karpack o - p o d o l s k i e g o . Są o n e w y n i k i e m okcydentalizacji t y c h ziem p r o w a d z o n e j ś w i a d o m i e o d w i e k u XIV, przy j e d n o c z e s n y m zawężeniu się kręgu o d b i o r c ó w oraz ich u b o ż e n i u . Z m i a n y formalne, ikonograficzne i t e c h n i c z n e s t a w i a j ą p o d znakiem zapytania tożsamość t y c h dzieł j a k o ikon d o t e g o s t o p n i a , iż W o j c i e c h B i a ł o p i o t r o w i c z z a p r o p o n o w a ł dla n i c h nazwę „ c e r k i e w n e g o malarstwa t a b l i c o w e g o " . W y d a j e się jednak, że kryterium ikoniczności w i z e r u n k u , jakie obrał autor t e g o określenia nie z a d o w a l a w pełni, gdyż z g o d n i e z n i m na m i a n o ikony nie z a s ł u g i w a ł o b y całe niemal m a l a r s t w o m o s k i e w s k i e i rosyjskie o d XVII w . d o r e w o l u c j i . N a w e t w Rosji b o w i e m myśl religijna zatraciła w ó w c z a s rozumienie t e o l o g i i ikony, c o d o p r o w a d z i ł o d o kryzysu p r a w o s ł a w n e j sztuki p o ł ą c z o n e g o z jej okcydentalizacją. Stosuje się jednak nazwę „ i k o n a " w o b e c dzieł X V I I — X I X - w i e c z n y c h , tak jak określa się m i a n e m k a t o l i c y z m u religię X I X - w i e c z n y c h c h ł o p ó w , która wszak nie w pełni o d p o w i a d a ł a w y m o g o m u n i w e r s y t e c k i e j t e o l o g i i . Nie c h o d z i t u o p o z i o m e d u k a c j i , lecz o różnicę j a k o ś c i o w ą . J e d n o c z e ś n i e zgodzić się trzeba z Białop i o t r o w i c z e m , iż sam fakt spełniania przez ś w i ę t y obraz f u n k c j i k u l t o w y c h nie określa g o jeszcze j a k o ikony. U w a g a ta d o t y c z y także sytuacji o d w r o t n e j , g d y w i z e r u n e k w y ł ą c z o n y z liturgii w s c h o d n i e j r o z p o z n a w a l n y jest nadal j a k o i k o n a . Wyjaśnienia t e g o p r o b l e m u należy szukać w s a m y m dziele. T e o l o g i a p r a w o sławna wychodzi od obiektywnej obecności sacrum w wizerunk u , która s p r a w i a , iż p r a w d z i w a ikona pozostaje ikoną niezależnie o d w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h . Pamiętać j e d n a k należy, że w y o b rażenie nie jest „ z w y k ł ą " hierofanią, lecz w c i e l e n i e m ś w i ę t o ś c i w formę. J a k podkreśla c y t o w a n y kilkakrotnie w tej pracy Paul E v d o k i m o v : „ O b r a z nosi imię o r y g i n a ł u , a nie j e g o n a t u r ę " . Styl ikony w y n i k a zatem z zasad realizmu d u c h o w e g o , D o ś w i a d c z e n i e zbierane na tej drodze d o p r o w a d z i ł o , zdaniem w s c h o d n i c h malarzy i t e o l o g ó w , d o p o w s t a n i a zespołu ś r o d k ó w stylistycznych najlepiej o d d a j ą c y c h tę rzeczywistość. Należy d o n i c h k o n s e k w e n t n e s t o s o w a n i e k o n t u r u oddzielającego o d siebie 23 MMMMMM II. 1 1 . H u n k o w c e , 1 6 7 1 r. M u z e u m Szaryszskie w Bardziejowie, p u b l . Tkać 28 �Ni MMI fil mmmm c II. 1 2 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, 1 poł. XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 4 5 2 poszczególne e l e m e n t y k o m p o z y c j i oraz p o s ł u g i w a n i e się k o l o ­ rem l o k a l n y m p o ł ą c z o n e z r e s p e k t o w a n i e m j e g o znaczeń s y m ­ bolicznych. Użycie p e r s p e k t y w y o d w r ó c o n e j jest n a t u r a l n y m środkiem u ł a t w i a j ą c y m u c z e s t n i c t w o w ś w i ę t o ś c i , gdyż umiesz­ cza patrzącego w e w n ą t r z p r z e d s t a w i a n e g o ś w i a t a . W i e l k o ś ć postaci i u s y t u o w a n i e w obrębie przedstawienia p o d l e g a pra­ w o m rzeczywistości świętej i w y r a ż a ich hierarchię. Ś w i a t ł o jest w e d ł u g t e o l o g ó w n a j w a ż n i e j s z y m ś r o d k i e m w y r a z u ikony, gdyż pochodzi o n o o d ś w i a t ł o ś c i n a d p r z y r o d z o n e j , s t a n o w i w ł a ś ­ ciwość C h w a ł y . D o p l a s t y c z n e g o jej w y r a ż a n i a u ż y w a n o złota pokrywającego t ł o , n i m b y oraz h i m a t i o n Z b a w i c i e l a i B o g u ­ rodzicy. Z g o d n i e z t a k i m r o z u m i e n i e m blasku ikona przedstawia przedmioty nie j a k o o ś w i e t l o n e , lecz s t w o r z o n e przez ś w i a t ł o . N i e m o ż l i w e jest zatem korzystanie z p u n k t o w e g o o ś w i e t l e n i a , które dzięki ś w i a t ł o c i e n i o w i p o m a g a o d d a ć b r y ł o w a t o ś ć ukazy­ w a n e j f o r m y . Z a ł o ż e n i o m t y m o d p o w i a d a p e w n a płaskość przed­ s t a w i e ń , gdzie bryłę wyraża się s f a ł d o w a n i e m t k a n i n y lub poprzez s t o p n i o w e nakładanie coraz jaśniejszych barw. Te ostatnie są również p o c h o d n y m i ś w i a t ł a określanymi przez j e g o natężenie. Wierność k a n o n o w i traktuje się także j a k o środek w y r a z u , a sam kanon staje się kategorią estetyczną. Nic sprzecznego z k a n o n e m nie może być piękne, a przede w s z y s t k i m nie jest w stanie o d d a ć rzeczywistości n a d p r z y r o d z o n e j . Usztywnienie m a l a r s t w a i k o n przez k a n o n nie stało na prze­ szkodzie z m i a n o m s t y l i s t y c z n y m , które m o ż n a z a o b s e r w o w a ć najłatwiej na przykładzie r ó ż n o c z a s o w y c h i k o n o tej samej tematyce. A n n a R ó ż y c k a - B r y z e k ilustrowała t o z j a w i s k o przy pomocy w i z e r u n k u Chrystusa C h a l k i t e s a pisząc: „ p i e r w o t n a ikona z VI w . p r o m i e n i o w a ł a hellenistycznym p i ę k n e m ł a g o d n e g o oblicza, o d d a n e g o p ó ł t o n a m i b a r w kości s ł o n i o w e j i r ó ż o w y c h , druga z w . VII przybrała (...) w y r a z s u r o w s z y w z w i ą z k u z zani­ kiem stylu i l u z j o n i s t y c z n e g o na korzyść linearnego, a trzecia z w. IX zakrzepła już z a p e w n e w a b s t r a k c y j n y m języku klasycznej sztuki ś r e d n i o b i z a n t y ń s k i e j . " Później p r a w d o p o d o b n i e nabrałaby słodyczy i p r a w d y szczegółu i k o n z okresu renesansu Paleologów, które zastąpiłby z czasem mistycyzm hezychastów [ R ó ż y c ka-Bryzek, 1 9 7 1 , s. 1 0 7 ] . 24 Należałoby zatem poszukać o d p o w i e d z i na pytanie, czy dzieła określane m i a n e m i k o n karpackich mieszczą się w całości, lub choćby c z ę ś c i o w o w z m i e n n o ś c i stylistycznej ikony. W malarst­ wie karpackich c e r k w i już u p o c z ą t k ó w nastąpiło zetknięcie się pierwiastka l u d o w e g o z i k o n ą , c o miało w p ł y w na s w o i s t y charakter tej sztuki. R ó w n o c z e ś n i e silne były w p ł y w y sztuki zachodniej, g ł ó w n i e c e c h o w e g o malarstwa t a b l i c o w e g o . W m i a ­ rę u p ł y w u czasu coraz wyraźniejsze stało się rozbicie ikony karpackiej na d w a nurty: sztukę s k u p i o n ą w miastach bądź w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h klasztornych ( Ł a w r a Poczajowska, Skit M a n i a w s k i ) , która realizowała duże z a m ó w i e n i a oraz p r o w i n ­ c j o n a l n ą ikonę l u d o w ą . Należy przy t y m z a u w a ż y ć , iż właśnie k a n o n i c z n a p o c z ą t k o w o t w ó r c z o ś ć oficjalna szybko traci f o r m a l ­ ne c e c h y ikony, podczas g d y l u d o w a z a c h o w u j e je w z b o g a c a j ą c 0 w ł a ś c i w ą sobie o r n a m e n t a l n o ś ć i zainteresowanie p r a w d ą detalu. Dla „ s t y l u l u d o w e g o " charakterystyczny jest także linearyzm przedstawienia oraz arbitralne t r a k t o w a n i e płaszczyzny o t o c z o n e j k o n t u r e m , które u m o ż l i w i a „zamienianie świata materii w d e k o r a c y j n ą ekspresję z n a k u " [ P i w o c k i , 1 9 7 2 , s. 6 7 ] , U l u b i o n ą zasadą k o m p o z y c j i jest u t w ó r c ó w l u d o w y c h rytmizacja m o t y w u oraz j e g o symetria. Sztuka l u d o w a jest także t w ó r c z o ś c i ą s k a n o n i z o w a n ą , c h o ć jej zasady nie mają u ś w i a d o m i o n e j i rozwiniętej p o d b u d o w y t e o l o ­ gicznej, jak t o jest w w y p a d k u ikony, a w y n i k a j ą raczej z za­ c h o w a w c z o ś c i m o d e l u kultury, w obrębie której istnieje. Istotne w przypadku dzieł karpackich jest t o , iż ikonopis' zetknęła się tutaj także z l u d o w o ś c i o w ą w y r o s ł ą na gruncie k a t o l i c y z m u polskiego, który p o z o s t a w a ł w ż y w y m kontakcie z o r t o d o k s j ą o d p o c z ą t k ó w s w e g o istnienia. J a k k o l w i e k teologia katolicka n i e w i e l e m ó w i o sztuce sakralnej, negując z d e c y d o w a ­ nie j a k ą k o l w i e k o b e c n o ś ć o s o b y przedstawionej w obrazie, j e d n a k praktyka k u l t u w i z e r u n k ó w c u d o w n y c h istnieje w Koś­ ciele o d w i e k ó w . Na ziemiach p o l s k i c h kult o b r a z ó w zyskał p o p u l a r n o ś ć , o czym ś w i a d c z y ilość ś w i ą t y ń , w których otaczano czcią łaskami słynące w i z e r u n k i oraz p o w s z e c h n y zwyczaj pielg­ r z y m o w a n i a d o n i c h . Z jednej w i ę c strony na skłonną d o fetyszyzacji w y o b r a ż e ń ś w i ę t y c h sztukę l u d o w ą nałożyła się katolicka u c z u c i o w o ś ć , wyrastająca z d u c h a p ó ź n e g o średnio­ w i e c z a , a p o t e m kontrreformacji, z drugiej zaś eschatologiczny realizm ikony poparty s p ó j n ą t e o l o g i ą w i z e r u n k u . Środki w y r a z u sztuki l u d o w e j nie pozostają w sprzeczności z założeniami ikony, podczas g d y na przykład p r o p o n o w a n y przez sztukę c e c h o w ą ś w i a t ł o c i e ń czy p e r s p e k t y w a zbieżna p o d w a ż a j ą jej g ł ó w n e założenia. T o ostatnie zjawisko związane jest o c z y w i ś ­ cie z czerpaniem przez X V I I - w i e c z n y c h i późniejszych malarzy c e c h o w y c h ze z d o b y c z y r e n e s a n s o w e g o s p o s o b u w i d z e n i a , dla którego przyjęto t u n a z w ę realizm żivopisi. „ W kręgach k u l t u r o ­ w y c h , które nie przeszły n i g d y w tej skali okresu racjonalizacji 1 ' u n a u k o w i e n i a ' sztuki ( c o krąg kultury zachodnioeuropejskiej — przyp. a u t o r k i ) — np. w kręgu sztuki chińskiej, japońskiej czy n a w e t bizantyjskiej — przejścia między sztuką l u d o w ą a n i e l u d o w ą są też mało czytelne, niekiedy w ł a ś c i w i e zupełnie nijakie" [ P i w o c k i , 1 9 7 0 , s. 1 4 8 ] . Powyższe zdanie t ł u m a c z y zgodne 29 �w s p ó ł b r z m i e n i e stylistyki l u d o w e j z ikoną s p o s o b e m o d m i e n ­ nego podejścia d o sztuki w ł a ś c i w e g o różnym k u l t u r o m . Trzeba też pamiętać, iż w większości kultur sztuka przedstawiająca ma ścisły związek z religią, stąd jej dzieła o d p o w i a d a j ą zawsze określonemu w z o r o w i religijności. L u d o w e w i z e r u n k i ś w i ę t y c h postaci „są s y m b o l a m i w znaczeniu najbardziej d o s ł o w n y m , tj. przedmiotami mającymi udział w naturze w y o b r a ż o n e j postaci i postać tę streszczającymi" [ C z a r n o w s k i , 1 9 5 6 , s. 8 8 ] , Zatem stosunek religijności l u d o w e j d o obrazu p r z y p o m i n a o r t o d o k s y j ­ ne odniesienia d o ikony, a w i z e r u n e k o treści religijnej w sztuce l u d o w e j przekazuje rzeczywistość nadprzyrodzoną. T w ó r c z o ś ć ta zdaje sobie sprawę z o d r ę b n o ś c i p r a w rządzących ś w i a t e m przedstawienia o d świata otaczającego. L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś w i ę t y c h mają s w o j e źródła w t y m nurcie artystycznej t w ó r c z o ś c i c z ł o w i e k a , który M a l r a u x opisał w p i e r w s z y m t o m i e Przemian Bogów noszącym w i e l e m ó w i ą c y t y t u ł Nadprzyrodzone. Stawia je t o w j e d n y m rzędzie ze sztuką romańskiego ś r e d n i o w i e c z a czy malarstwem ikon, ale o c z y w i ś c i e nie utożsamia. Wszystkie te dzieła starają się być w i e r n e „ r e a l i z m o w i n a d p r z y r o d z o n e m u " , a stąd z kolei w y n i k a j ą s k ł o n n o ś c i d o s t o s o w a n i a o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w stylistycznych. Należy pamiętać, że p o w s t a w a ł y one w w a r u n k a c h konkret­ nego czasu i przestrzeni, stąd różnice w w i e d z y , poziomie wykształcenia t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w , t e c h n i c e . T w ó r c z o ś ć l u d o ­ w a s t a n o w i ą c część k u l t u r y niższej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a w obrębie sztuki religijnej zawsze korzysta ze w z o r c ó w artystycz­ n y c h g r u p „ o ś w i e c o n y c h " . Czerpie j e d n a k ze s t y l ó w u c z o n y c h t o t y l k o , c o po p r z e t w o r z e n i u z g o d n y m z jej u p o d o b a n i a m i estetycz­ nymi znajdzie s w o j e miejsce w nadprzyrodzonej rzeczywistości obrazu. W t y m kontekście zrozumiałe staje się z g o d n e w s p ó ł i s t n i e n i e ikony ze sztuką l u d o w ą , czego przykładem może być z a r ó w n o sztuka serbska czy bułgarska, jak i ikona karpacka, gdzie z jednej strony w k a n o n i c z n y c h i k o n a c h o f i c j a l n y c h dostrzega się „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " , z drugiej nurt malarstwa pozostaje w i e r n y ikonie w ó w c z a s , g d y sztuka oficjalna o d stylistyki tej ostatniej o d c h o d z i . PRZYPISY W bibliografii i przypisach w przypadku nazwisk i t y t u ł ó w t r a n s k r y b o w a n y c h z cyrylicy z a s t o s o w a n o transliterację w e d ł u g w s p ó ł c z e s n y c h n o r m b i b l i o g r a f i c z n y c h , jednak w tekście pracy p o z o s t a w i o n o tradycyjną spolszczoną p i s o w n i ę : d o t y c z y t o także nazwisk t ł u m a c z o n y c h , w k t ó r y c h o c z y w i ś c i e , z a c h o w a n o wersję tłumacza. „ e p o k ę n o w e g o w i z u a l i z m u " (Porębski, 1 9 8 6 s. 1) Ikonie nie przysługuje u w i e l b i e n i e (latreia) zastrzeżone dla O s ó b B o s k i c h , ani n a w e t niższy rodzaj u w i e l b i e n i a , j a k i m otacza się d o s k o n a ł e s t w o r z e n i a , czyli M a t k ę B o g a i ś w i ę t y c h (hiperduleia i duleia). W i z e r u n e k może być j e d y n i e o b i e k t e m czci (proskynesis). Por. E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 5 Ś w i ę t o ś ć nie jest o b e c n a w ikonie substancjonalnie, t y l k o o b r a z o w o . J u ż t o j e d n a k wystarcza, by materię w i z e r u n k u w p e w i e n s p o s ó b zsakralizować. Ikony, która uległa zniszczeniu nie w o l n o w y r z u c i ć ; należy ją zakopać lub u t o p i ć . W i e r n y p o w i n i e n d o t y k a ć i k o n y t y l k o podczas s k ł a d a n e g o na niej w y r a ­ żającego cześć p o c a ł u n k u . (Por.: Uspienski, 1 9 7 6 ) W e d ł u g Florenskiego staranne z a g r u n t o w a n i e deski p o d ikonę ma na celu u p o d o b n i e n i e jej d o ściennej niszy, w której p i e r w o t n i e umieszczono ś w i ę t e w i z e r u n k i (Florenski, 1 9 8 4 , s. 1 7 7 ) T e o l o g i a w s c h o d n i a odróżnia Tradycję Ś w i ę t ą , której ź r ó d ­ łem jest w o l a Boża i która jest niezależna o d n a t u r a l n y c h u w a r u n k o w a ń c z ł o w i e k a , o d tradycji w y w o d z ą c e j się z w o l i Kościoła. Ź r ó d ł e m Tradycji są pisma o b j a w i o n e oraz tradycja niepisana, czyli nie umieszczona w Piśmie Św. Z a w a r t a jest o n a 3 4 W e d ł u g Lazareva ( 1 9 8 3 , s. 1 2 7 ) dla p o w s t a n i a „ s z k o ł y malarstwa i k o n " zaistnieć musi szereg n i e z b ę d n y c h w a r u n k ó w , jak „Dziedziczenie i stałość tradycji, dostatecznie w y s o k i p o z i o m kultury, nieprzerwany ciąg z a m ó w i e ń , o b e c n o ś ć cech w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , istnienie w ł a s n y c h s i l n y c h z a s o b ó w malarzy". Na p o d s t a w i e źródeł historycznych w y d a j e się, że Halicz s w ą rangą c e n t r u m artystycznego nie spełniał w y m a g a ń s t a w i a n y c h „ s z k o l e " , a p o d o b n y był raczej d o o p i s y w a n y c h przez Lazareva: Włodzimierza, R o s t o w a , T w e r u czy J a r o s ł a w i a , gdzie działały pojedyncze warsztaty malarskie, podczas g d y siedzibą szkół były takie miasta jak Psków, M o s k w a czy N o w o g r ó d . U ż y w a j ą c s f o r m u ł o w a n i a realizm żivopisi m a m na myśli k o n w e n c j ę malarstwa z a c h o d n i e g o d o p o c z ą t k ó w w i e k u XX, d o k u b i s t y c z n e g o przełomu, który M. Porębski nazwał o t w i e r a j ą c y m 1 2 5 6 • > 13. D u b i e c k o , XVIII w . m e d a l i o n przemal. XIX M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 9 0 3 30 w. �w Symbolach W i a r y ( o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o C r e d o ) , k a n o ­ nach apostolskich, p o s t a n o w i e n i a c h s o b o r ó w p o w s z e c h n y c h , starych liturgiach oraz historii i praktyce Kościoła. Najsłynniejszą hermeneją była Synaksis Helpiosa Rzymiani­ na z IX/X w., zaś najstarszą z a c h o w a n ą jest podręcznik D i o n i z e g o z Furny (XVIII w . ) o d n a l e z i o n y na A t h o s i e przez Duranda i Didrona i o p u b l i k o w a n y przez t e g o o s t a t n i e g o w roku 1 8 4 5 Terminologię d o t y c z ą c ą t e c h n i k i i k o n o p i s i przyjęłam za: Peśćanskyj, Svjencickyj, 1 9 3 2 Wydarzenie t o nie jest opisane w żadnej z k a n o n i c z n y c h Ewangelii. W a p o k r y f a c h o b o k przytoczonej najpopularniejszej wersji historii, która została w ł ą c z o n a d o liturgii kościoła rzyms­ kiego jako VI stacja Drogi Krzyżowej, istnieje też przytaczany przez J a k u b a de V o r á g i n e (Złota Legenda, Warszawa 1983, s. 1 9 1 — 1 9 6 ) w a r i a n t łączący tradycję M a n d y l i o n u z o s o b ą św. W e r o n i k i . W e d ł u g n i e g o u t r w a l e n i e o d b i c i a na chuście należącej d o świętej nastąpiło podczas działalności apostolskiej Jezusa, przed j e g o męką. N i e w i a s t a nie m o g ą c stale w i d z i e ć swojego w ę d r u j ą c e g o ciągle mistrza, chciała „ d a ć sobie w y m a l o ­ wać J e g o p o d o b i z n ę , by (...) m o g ł a pocieszać się spoglądając na Jego obraz". S p o t k a w s z y ją w drodze d o malarza Jezus odcisnął swoje oblicze na przeznaczonej d o w y k o n a n i a w i z e r u n k u c h u ś ­ cie. Echem tradycji także p o k r e w n e j d z i e j o m M a n d y l i o n u był ciąg dalszy tej historii, w k t ó r y m Ś w i ę t a Chusta p r z y w r ó c i ł a z d r o w i e cesarzowi T y b e r i u s z o w i . Bonifacy VIII u s t a n o w i ł n a w e t specjalny o d p u s t z w i ą z a n y z o d w i e d z e n i e m lub w y k o n a n i e m kopii ś w . Oblicza z rzymskiej bazyliki ( G a d o m s k i , 1 9 6 5 ) . Por. Encyklopedia Katolicka, 1 9 7 3 , s. 5 5 , gdzie M a n d y l i o n Abgara błędnie o p i s a n o j a k o w y o b r a ż e n i e Jezusa cierpiącego. Na określenie ś r o d k o w y c h d r z w i ikonostasu w literaturze polskiej u ż y w a się o p r ó c z t e r m i n u „carskie w r o t a " p o p r a w n i e j szego przekładu n a z w y ruskiej, a m i a n o w i c i e „ k r ó l e w s k a b r a m a " . Pierwszy j e d n a k w a r i a n t w y d a j e się częściej u ż y w a n y i bardziej z a d o m o w i o n y w polszczyźnie z a r ó w n o literackiej, jak i p o t o c z n e j , stąd m i m o mniejszej p o p r a w n o ś c i z d e c y d o w a ł a m się na j e g o użycie. Z karpackich t e r e n ó w o b e c n i e leżących w granicach Polski znana jest j e d n a c e r k i e w nosząca t o w e z w a n i e , a znajdująca się w T u l i g ł o w a c h , diec. przemyska. (Za informację dziękuję pani J. Roguskiej-Szczęk z M u z e u m - Z a m k u w Ł a ń c u c i e ) . M a n d y l i o n ilustruje d o g m a t o W c i e l e n i u i j e d n o ś c i natur Chrystusa, zaś Pantokrator uosabia s ę d z i o w s k ą w ł a d z ę Syna Bożego. Z n a n y jest haft ze szkoły m o s k i e w s k i e j , na k t ó r y m 7 8 9 1 0 1 1 12 13 1 4 Oblicze umieszczone zostało p o m i ę d z y postaciami o r a n t ó w : M a t k i Boskiej, ś w . J a n a Chrzciciela, A r c h a n i o ł ó w i a p o s t o ł ó w , czyli w kontekście w ł a ś c i w y m dla postaci Pantokratora w Deesis; Oblicze zostało tu p r z e d s t a w i o n e w miejsce innego w ą t k u c h r y s t o l o g i c z n e g o j a k o w i z e r u n e k streszczający w sobie wszyst­ kie treści związane z postacią Jezusa. Por. Różycka-Bryzek, 1 9 8 3 , s.147. P r a w d o p o d o b n i e w na­ s t ę p n y m p ó ł w i e c z u działali na terenie Polski artyści ruskiego p o c h o d z e n i a , lecz być może, J a g i e l l o n o w i e mając mniejszy niż założyciel dynastii s e n t y m e n t d o m a l o w i d e ł t w o r z o n y c h „ m o r e g r a e c o " , nie byli tak szczodrzy w o b e c malarzy i stąd d o k u m e n t y milczą na ich temat. Z drugiej strony przeciw tezie o działalności w Koronie t w ó r c ó w i k o n ś w i a d c z y ć może fakt, iż d o w y k o n a n i a m a l o w i d e ł w kaplicy w a w e l s k i e j Kazimierz J a g i e l l o ń c z y k spro­ wadził artystów z Pskowa. W ą t k i e m p ó ł n o c n o r u s k i m jest t z w . Chrystus z M o k r ą Brodą (Kłosińska, 1 9 7 3 ) . P o d o b n i e s p o s ó b przedstawiania św. M i k o ł a ­ ja w półpostaci i z zamkniętą księgą w d ł o n i p o c h o d z i ze szkół ruskich ( B i s k u p s k i , 1 9 7 1 ) , a także w y s u w a n i e ś r o d k o w e j części rysunku poza k o w c z e g (Svjencickyj, 1 9 2 8 ) . G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 ; Łoziński ( 1 8 8 7 ) przypisuje ikonostas b o h o r o d c z a ń s k i a r t y s t o m bułgarskim w i d z ą c w nim przegrodę o ł t a r z o w ą z c e r k w i w Skicie M a n i a w s k i m . Np. w c e r k w i w Ż ó ł k w i p u b l . przez G ę b a r o w i c z a (Gębaro­ wicz, 1966). T y m bardziej, że Kłosińska datuje później niż pozostałe dzieła Mistrza z Ż o h a t y n a , czyli na pocz. XVI w . (Kłosińska, 1 9 8 9 , tabl. 8 ) . Są t o t z w . elementy V i g n o n a , n a z w a n e tak o d nazwiska badacza relikwii (por. tegoż: Le linceul Christ. Étude scientifique, Paris 1 9 0 2 ; także I. W i l s o n , Całun Turyński, Warszawa 1 9 8 4 ) . W przypadku t e g o zabytku nie można w y k l u c z y ć inspiracji czysto z a c h o d n i e j , gdyż p o d o b n e ikonograficznie przedstawienie (Chusta ś w . W e r o n i k i p o d t r z y m y w a n a przez a n i o ł y ) znajduje się na predelli p o c h o d z ą c e g o z M o s z c z e n i c y X V - w i e c z n e g o T r y p ­ t y k u ze ś w . Marią M a g d a l e n ą ( G a d o m s k i , 1 9 8 8 , il. 2 7 8 ) , lecz ze w z g l ę d u na o d m i e n n ą k o m p o z y c j ę o b u o b r a z ó w w y d a j e się t o mało p r a w d o p o d o b n e . W . S m o l e ń , Ilustracje świąt kościelnych w polskiej sztuce, Lublin 1 9 8 7 , s. 231 — 3 5 P o d o b n i e i w s p ó ł c z e ś n i e nie o d p o w i a d a jej w i e l e przeja­ w ó w naszej p o b o ż n o ś c i . O religijności l u d o w e j por.: Czarnowski, 1956; Tomicki, 1981 W i z e r u n e k Chrystusa w t y p i e Pantokratora umieszczony nad k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k ą Bramą Chalké. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 II. 14. Zabłotce, ikonostas XVIII w . przemal. X I X / X X w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 6 4 5 31 �W Y K A Z C Y T O W A N E J L I T E R A T U R Y Białopiotrowicz W. Łoziński W. 1887 Malarstwo 1989 1931 Freski ruskie w Katedrze Sandomierskiej, 1986 Zagadnienie sztuki ludowej w malarstwie cerkiewnym w oparciu o wy­ brane zagadnienia z terenu karpat. „Polska Sztuka Ludowa" z. 3 — 4 Z problemów ikony karpackiej, (w:) Chrześcijański Wschód a kultura polska, Lublin, s. 3 4 7 — 3 6 4 Biskupski R. 1971 1982 1985 Warsztat malarstwa ikonowego około drugiej ćwierciXV Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", t. 14 Wybrane warsztaty malarstwa ikonowego wieku, „Folia Historiae Artium", t. XVIII Malarstwo ikonowe od XV do XVIII Sztuka Ludowa", z . 3 — 4 Czarnowski S. 1956 Kultura religijna wiejskiego 88—107 Evdokimov P. Prawosławie, Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1965 Malowidła ścienne w Czechowie, Gadomski J. 1988 1914 Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, 1932 Ikonopysna „Polska 1970 (w:) Dzieła 1.1, Warszawa, s. Warszawa Gotyckie malarstwo Gębarowicz M. z historii tablicowe sztuki XVII „Folia Historiae Artuni", t. II Małopolski 1966 Szkice wieku, 1974 Twórczość malarza ikon z Żohatyna, 1460—1500, Warszawa „Prace Wydziału Filologicz- no-Filozoficznego Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 16, z. 3, Toruń Grządziela R. 1968 Kłosińska J. Wystawa w Recklinghausen. podkarpackich, „Folia Historiae Artium" t. X Z zagadnień stylu oraz ikonografii ikon „Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego", 1.1 1973 Ikony, Kraków 1989 leons from Poland, Warszawa Lazarev V. N. 1983 demii Umiejętności", T.XXXVI Pełeński J . Peśćanskyj V., Svjencickyj I. Piwocki K. Niektóre technika zagadnienie Russkaia ikonopis', Moskwa ta jiji dierela, Kraków Lviv teorii sztuki ludowej, Wrocław, s. 1 4 1 — 1 5 5 (w:) tegoż. Sztuka Styl w sztuce także ludowej, 1986 Kubizm, Warszawa 1971 Pojęcie 1983 Bizantyńsko-Ruskie 1928 1929 Ikonopys' galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv Ikony galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv 1981 Religijność 1976 Prolegomena 1955 Złota Legenda, 1930 Malowidła 1984 Całun Turyński, Warszawa oryginału nal-replika-kopia, Svjencickyj I. Tomicki R. ludowa, i kopii 270 Vorágine de J. Walicki M. w malarstwie Warszawa malowidła bizantyjskim, (w:) w kaplicy zamku lubelskiego, (w:) Etnografia t.2, Wrocław, s. 2 9 — 7 0 Uspienski B. żywa, „Polska Sztuka Ludowa", z. 2 Porębski M. do tematu „Semiotyka Polski. Przemiany kultury ikony". Orygi- Warszawa ludowej, Rozmowa z .... „Znak", nr Warszawa ścienne kościoła św. Trójcy na zamku w Lublinie, „Studia do dziejów sztuki w Polsce", t. III Wilson I. 15. M a t y s o w a , XVII w . ; ¡I. 1 6 . Ł u k ó w - W e n e c j a , XVII w . 32 „Sprawozdania Polskiej Aka­ 1972 Różycka-Bryzek A. 1984 na Rusi, Lwów XV i XVI w., „Materiały halickiej w. na Łemkowszczyźnie, ludu polskiego, 1964 Florenski P. szkoły cerkiewne Mars A. 1418 rok, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d88a072abf8e2745b35698436b46a8d0.pdf f8aac6d9fb4862d663a0e98946da26ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2433 Title A name given to the resource Najświętsze Serce Jezusowe - sceny z życia symbolu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.55-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najświętsze Serce Jezusowe - sceny z życia symbolu Ewa Klekot W roku 1981 Enrique Naya i Juan Carrero, znani pod wspólnym pseudonimem Los Costus hiszpańscy malarze związani z tak zwaną madrycką movida lat osiemdziesiątych namalowali obraz zatytułowany Gffzerafa Franco Afa/jWefJZgfMw бегси VezMJowemw. Los Costus, jak wszyscy artyści tworzący krąg mowdy, wykorzystywali w ar­ tystycznych działaniach swoje żywe i bardzo niejednoznaczne doświadczenie kiczu. Dla większości z nich, jak zresztą dla każdego, kto w odbiorze świata kieruje się w dużym stopniu wrażliwością estetyczną, doświadczenie kiczu było de ./acfo doświadczeniem totalu. Historycznie wytłumaczenie tego faktu nie jest trudne: w ikonosferze frankistowskiej Hiszpanii, w której wszyscy artyści mowdy wyrośli, kicz był wszechobe­ cny i współtworzył ją podobnie, jak kształtował wizualne środowisko innych systemów totalitarnych.' Prowokacyjne posługiwanie się kiczem jako świadomie przyjętą konwencją przez uczestników movídy (Los Costus, Pedro Almodóvar, czy piosenkarka Alaska) odbierało mu jego totalizm. W tym duchu namalowany został obraz sie Generak Franco Na/j\w'cfjzemw VezMJowgrnw; па sklejce, ak­ rylowymi farbami w jaskrawych kolorach, zgodnie z konwen­ cją realizmu uproszczonego i nie do końca sprawnego warsztatowo. Prowokująca jest oczywiście nie tylko estetyka tego dzieła: obraz przedstawia bowiem postać dyktatora na białym koniu, z dłonią uniesioną w geście faszystowskiego pozdrowienia, która wyłania się z bijącej od niej łuny światła przed oczyma ukazanego od tyłu Chrystusa. Już z samej kompozycji obrazu jasno wynika, kto z dwóch jego bohaterów jest w przedstawionej scenie ważniejszy; i bynajmniej nie jest to Jezus. Zarówno układ postaci Jezusa, jak i tytuł określają w sposób nie budzący wątpliwości, że nie chodzi tutaj o osobę Chrystusa w ogóle, ale o specyficzny rodzaj przedstawienia: Najświętsze Serce Jezusowe. Prowokacja Los Costus wymie­ rzona jest więc nie tylko w określoną estetykę, ale w całe uniwersum symboliczne, którego ta estetyka jest częścią. Karnawałowe, drwiące odwrócenie hierarchii ważności boha­ terów obrazu jest grą wizualnymi symbolami tego samego totalu, którego estetyką jest kicz. O ile jasne jest, dlaczego wśród wizualnych stereotypów totalitarnego ustroju znalazła się postać Wodza-Dyktatora, to dla wielu widzów mniej czytelne jest znaczenie drugiej z osób dramatu. Kiedy pokazy­ wałam reprodukcję obrazu, kilkakrotnie zadano mi pytanie: no dobrze, ale gdzie jest Serce Jezusowe? Odwrócona tyłem postać nie była w sposób oczywisty kojarzona z ikonografią Jezusa o takiej właśnie nazwie. Dlaczego to właśnie przed­ stawienie Chrystusa znalazło się na prześmiewczym obrazie Los Costus w kontekście drwiny z estetyki kiczu i z wizual­ nego języka ideologicznej przemocy totalitarnego reżimu Franco? Jak to się stało, że symboliczne przedstawienie o treści religijnej uwikłane zostało w podwójnie totalitarny kontekst polityki i estetyki? Konstrukcja znaczeń symbolu wizualnego Parafrazując twierdzenie Charlesa Pierce'a o znaczeniu pojęcia, które tworzy suma jego „praktycznych konsekwen­ cji" i podstawiając słowo symbol w miejsce „pojęcia" można powiedzieć, że znaczenie symbolu tworzy suma jego „prak­ tycznych konsekwencji". „Praktyczne konsekwencje", w ba­ daniu których kompetentna jest antropologia, to ludzkie zachowania werbalne i niewerbalne oraz stojące za nimi motywacje - czyli to, co określa i jest określane przez społeczne życie symbolu. Znaczenie symbolu ma postać pola, którego zasięg jest stale konstruowany i rekonstruowany Los Costus, Objawienie się Generała Franco Najświętszemu Sercu Jezusowemu 55 �w oparciu o „praktyczne konsekwencje". Posługiwanie się symbolami jest bardziej klasyfikacją w oparciu o system kategorii otwartych/ niż dyskursem budowanym na jedno­ znacznych pojęciach. W przypadku symbolu wizualnego nośnikiem znaczenia jest zarówno jego forma plastyczna, jak i towarzyszące jej mówione, pisane oraz niewerbalne formy komunikowania i ekspresji. Znaczenie wizerunku Najświęt­ szego Serca Jezusowego ze względu na jego status symbolu religijnego, a zarazem wytworu artystycznego, uwarunkowa­ ne było zatem na kilku poziomach. W zarysowaniu pola znaczeniowego tych przedstawień pomóc więc może prze­ śledzenie „praktycznych konsekwencji" (1) użycia pojęć „serce Boga", „serce człowieka" i „serce Jezusa" w obrębie dyskursu chrześcijańskiej teologii, przede wszystkim w kon­ tekście historii kultu Najświętszego Serca Jezusa; (2) zmian w opracowaniu plastycznym oraz redakcji wizerunków Naj­ świętszego Serca i ich powiązań z innymi wątkami ikono­ graficznymi; (3) historii politycznego uwikłania symbolu i jego znaczenia w czasie tworzenia uniwersum symbolicz­ nego hiszpańskiej dyktatury - czyli podczas wojny domowej i w latach bezpośrednio po niej następujących. Teologiczny dyskurs o sercu Boga i sercu człowieka Zgodnie z nauką Kościoła rzymskokatolickiego, Najświęt­ sze Serce Jezusowe stanowi część fizycznego ciała wcielone­ go Boga, Drugiej Osoby Trójcy, jedynej posiadającej ciało ludzkie. Jest to „serce z ciała, które bije w boskiej piersi" [DfcfiofifKZfre de S/?mfW:re, t. I I , s. 1023]. Choć sam kult Serca Jezusowego sięga korzeniami co najmniej późnego średniowiecza to oficjalnie zatwierdzony został przez Kościół dopiero w roku 1765, a papieski dokument ustalający w pełni doktrynalne znaczenie Najświętszego Serca sformułowano w dwieście lat później; jest to encyklika Piusa X I I Яднп'ек» Agzww wydana w roku 1956. Archeologia znaczeń odkrywa więc nakładające się na siebie różne sposoby rozumienia tego, czym jest Serce Jezusa i prowadzi do wniosku, że znaczenie Najświętszego Serca sformułowane w Ясшлекм Ддш» i obo­ wiązujące w doktrynie współczesnego Kościoła pojawia się w chrześcijańskiej teologii stosunkowo późno i w zasadzie ogranicza się jedynie do teologii katolickiej. W Biblii serce wzmiankowane jest przede wszystkim jako „serce człowieka". Słowa „serce" używa się zarówno w sensie dosłownym, jak i przenośnym. Jest ono wewnętrzną, duchową częścią człowieka; miejscem, w które Bóg patrzy i które przenika; w sercu człowieka mieszka bojaźń Pańska, a przez głupotę serca człowiek gubi swoją duszę; to serce jest miejscem gdzie rodzą się myśli oraz pragnienia. Niektórzy teologowie uważają, że serce w Biblii oznacza również „tajemnicze źródło życia człowieka, jego przeznaczenie i los" [Bauer, s. 361]. „Serce Boga" jest metaforą używaną w Biblii wielokrotnie na określenie boskiego planu lub woli Boga i miejscem, gdzie boskie zamysły się rodzą. Metafora, w której sercu Boga przypisuje się zdolności i funkcje podobne do właściwych ludzkiemu sercu, pojawia się zarów­ no w Septuagincie, a potem w Wulgacie, jak i w tekstach z Qumran. W przekładach pojawiają się jednak różnice znaczeniowe wskazujące na nieco odmienne rozumienie serca w tradycji semickiej i greckiej. W Septuagincie hebrajskie słowo k¿? tłumaczone jest dwojako: w większości przypad­ 36 ków odpowiada mu greckie &ardw, niemniej czasami przeło­ żone zostało na słowo лома. Podstawowa różnica między dwoma greckimi terminami polega na tym, że no;« kładzie nacisk na zawartą w nim ideę wiedzy, podczas gdy tardía podkreśla raczej intencję lub uczucia [Bauer, s. 362]. W Psal­ mach mówi się o „sercu Mesjasza", które zgodnie z typo­ logiczną interpretacją Biblii uznawane jest za typ Serca Jezusa [Margene, s. 3] ]. Nigdzie jednak w tekstach biblijnych serce Mesjasza nie symbolizuje jego miłości do Izraela czy ludzko­ ści. Także Nowy Testament, interpretując znaczenie serca zgodnie z tradycją biblijną, nie wspomina o sercu Jezusa jako o symbolu jego miłości [Margene, s. 39]; de /acfo Serce Jezusa wzmiankowane jest jedynie w Ewangelii Św. Mateu­ sza, gdzie Jezus określa się sam jako „pokorny sercem" [Mt 11,29]. Dla św. Jana serce oznacza sumienie człowieka, Św. Piotr mówi natomiast o „ukrytym w sercu człowieku nie­ skazitelnym" [IP 3,4], przeciwstawiając go człowiekowi zewnętrznemu, który żyje wedle praw świata, nie prze­ strzegając praw bożych. Także tradycja patrystyczna nie mówi praktycznie nic na temat serca Jezusa, a Ojcowie Kościoła używają sformułowa­ nia „serce Boga" zgodnie z tradycyjną metaforyką biblijną w znaczeniu woli Boga i planu, jaki Bóg ma względem człowieka. Święty Bernard z Clairvaux w swych pismach przeciwstawia serce ciału, podkreślając, że mądrość serca stoi o wiele wyżej niż mądrość ciała. Jednak jego opinie co do ciała ulegają zmianie, gdy mówi on o ciele Chrystusa. To święty Bernard jako pierwszy wskazał na związek łączący serce Jezusa z resztą jego umęczonego ciała, gdy w kazaniu O PWm mad Л е Ы д Щ połączył ranę w boku Jezusa z jego sercem. Kult rany w boku Chrystusa istniał od I I w. i od tego też czasu formułowane były jego teologiczne wyjaśnienia. Jego popularność wzrosła jednak widocznie w Średniowie­ czu, najpierw w środowiskach klasztornych, by następnie zyskać ogromną popularność wśród świeckich w postaci nabożeństwa do Pięciu Ran/ W pismach świętej Katarzyny ze Sieny pojawia się także stwierdzenie, że oznaką miłości Jezusa do ludzi jest jego zranione serce, któremu chrześcijanin zawdzięcza „chrzest z krwi zjednoczony z ogniem mej [Jezusa] miłości" [Dialog, kwestia L X X V , s. 130]. Aż do końca wieku XVI kult Serca Jezusowego ograniczał się jednak praktycznie do środowisk klasztornych i związany był przede wszystkim z prywatnymi objawieniami i dewocją mistyków, a przede wszystkim mistyczek", podczas gdy wersja popularna funkcjonowała w obrębie jednego z najpowszechniejszych kultów masowych Średniowiecza, jakim był przesiąknięty treściami eucharystycznymi kult Pięciu Ran; w liturgii kult Serca Jezusa włączony był w nabożeństwa o tematyce pasyjnej. W związku z kontrreformacyjną systematyzacją prawd wiary katolickiej oraz rozwojem filozoficznego racjonalizmu serce ludzkie oraz Serce Jezusa stało się tematem dyskusji teologicznych w wieku XVII, zwłaszcza tych dotyczących miłości Boga oraz wolnej woli i łaski. Współcześni historycy religii często nazywają wieki X V I I i XVIIII „czasem religii serca'" i upatrują przyczyn tego stanu przede wszystkim w reakcji wiernych na coraz bardziej abstrakcyjną koncepcję Boga dominującą w skłaniającej się ku racjonalizmowi teologii. Odnosi się to nie tylko do rozwoju doktryny katolickiej, ale także do duchowego klimatu we wszystkich �obrządkach chrześcijańskich (na przykład ruchy pietystyczne wśród kalwinistów czy kwakrów). Symptomatyczny wydaje się fakt, że Thomas Goodwin, autor traktatu 7Vie of С/ггш m Ясоуем Toward fAe J'iwteM o» Earf/t opub­ likowanego w roku 1651^ był anglikaninem. Katolicki kult Serca Jezusowego, który skrystalizował się w ciągu XVII stulecia był więc wyrazem tendencji o szerszym zasięgu7 W roku 1616 święty Franciszek Salezy opublikował swój Tmtfaf o mifafc! До#д, w którym skonstruował swoją teologię miłości przede wszystkim w oparciu o świętego Augustyna. Jednak święty Franciszek w swej koncepcji miłości pozostaje wyraźnie nie tylko pod wpływem idei augustiańskich, ale opiera się także na koncepcjach florentyń­ skich neoplatoników. W potocznej jednak recepcji jego dzieła, miłość skojarzona z sercem jako namiętność (i jako namiętność przeciwstawiona rozumowi) została utożsamiona z cnotą Caritas na wzór świętego Augustyna. Dało to mniej dociekliwym czytelnikom świętego Franciszka możliwość przeciwstawienia najważniejszej z cnót teologicznych racjo­ nalnemu rozumowi, co miało kluczowe znaczenie dla kształ­ towania się teologicznego dyskursu o sercu Boga-Człowieka. Kult Najświętszego Serca Jezusa, już nie jako element nabożeństwa do Pięciu Ran, lecz samodzielnie lub w połącze­ niu z kultem Niepokalanego Serca Marii, propagowany był od początku wieku XVII przez jezuitów i eudystów, którzy szybko dostrzegli w nim szansę ożywienia popularnej poboż­ ności, mocno nadwerężonej przez reformację. Na płaszczyź­ nie teologicznej Najświętsze Serce jako symbol udzielonej człowiekowi niezasłużenie miłości Boga włączone zostało w ożywiony przez reformację spór dotyczący woli i łaski w dziele zbawienia, jednak w potocznym rozumieniu „gorącą religię serca", której wyrazem był kult Serca Jezusowego, przeciwstawiono „chłodnej religii rozumu", jak określano jansenizm, wobec którego jezuici nastawieni byli szczególnie wrogo. Choć jednak kult miał zwolenników i zagorzałych orędowników wśród najbardziej wpływowego zakonu katoli­ ckiego doby nowożytnej, to oficjalnie został odrzucony przez władze kościelne i dopuszczony jedynie w kilku klasztorach wizytek i Eudystów. Więcej: w roku 1704 na indeksie znalazła się książka francuskiego jezuity Jeana Croisset* opisująca objawienia Najświętszego Serca, których dostąpiła Małgorza­ ta Maria Alacoque, zakonnica ze zgromadzenia wizytek. Stało się to zaledwie w kilka lat po jej opublikowaniu i w trzydzieści od pierwszych objawień w Paray-le-Monial, które miały decydujący wpływ na liturgiczny kształt nabożeństwa do Najświętszego Serca oraz na teologiczne ujęcie samego przedmiotu kultu. Nabożeństwo oparte na wizjach Małgorzaty Marii kładzie nacisk na „wynagrodzenie Najświętszemu Sercu za jego cierpienia", które Chrystus zgodził się znosić za grzechy ludzkości. Pomimo coraz większej popularności kultu, która wzrastała w dużej mierze dzięki zakładanym przy kościołach Bractwom Serca Jezusowego'' Święta Kongregacja Obrzędów odrzuciła w roku 1729 petycję o zatwierdzenie kultu, uznając, że jest on oparty jedynie na prywatnych objawieniach francuskiej wizytki; negatywna decyzja spowo­ dowana była również faktem, że problem zależności uczuć ludzkich od serca uznano za nie wyjaśniony. Przeciwnicy kultu Najświętszego Serca zdawali sobie sprawę z niebez­ pieczeństwa subiektywizmu płynącego z „doktryny serca", która kładąc nacisk na aintelektualnc doświadczenie religijne Obraz .Jezu, ufam Tobie" jako najwyższą wartość i autorytet zarazem mogła doprowa­ dzić do konfuzji wyroków Boga z wyrokami duszy [Pelikan s. 163; 170-1711. Mimo braku akceptacji ze strony Kurii Rzymskiej kult Najświętszego Serca zyskiwał coraz większą popularność, także dzięki kolejnym objawieniom oraz pub­ likacjom. Nabożeństwo zaaprobował dopiero papież Klemens ХШ w roku 1765, a i wówczas budziło ono wiele kontrowersji w samym Kościele i napotykało opór ze strony hierarchii'" i niektórych władców." Przeciwnicy kultu przede wszystkim nic akceptowali faktu oddawania czci fizycznemu sercu Jezusa, zaś serce rozumiane wyłącznie jako metafora oczywi­ ście nie mogło być przedmiotem kultu. Nie wzbudzał także ich zaufania antyintelektualizm kultu podkreślającego opozy­ cję między rozumem i sercem na korzyść tego ostatniego. Wśród polemik są tak pisma teologiczne, jak i pamflety w rodzaju Łerfrg дкх /Uacocwúff j Сопйсдкл (ksiądz Магс-Antoine Reynaud, kilka wydań w latach 1781-82), którego autor nazywa nabożeństwo do Najświętszego Serca „une theologie musculaire" i twierdzi, że zamiast serca równie dobrze czcić można mózg Jezusa czy jego szyszynkę. Nadanie kultowi formy zinstytucjonalizowanej i zaapro­ bowanej przez Kościół niemal zbiegło się z kasatą propagu­ jącego go zakonu jezuitów'-, w związku z czym pod koniec wieku XVIII i na początku XIX teologia niewiele poświęcała uwagi Sercu Jezusowemu, a znaczenie symbolu kształtowało się raczej na gruncie polityki oraz pobożności popularnej. W roku 1844 w jezuickim kolegium w Vals założone zostało 57 �Apostolstwo Modlitwy - pobożne stowarzyszenie, które przyczyniło się walnie do wzrostu popularności kultu Naj­ świętszego Serca i ukształtowania jego współczesnej wersji zarówno przez propagowane formy religijności, które zasa­ dzały się na traktowaniu wszystkich powszednich czynności i drobnych wyrzeczeń jako ofiary składanej Sercu Jezusowe­ mu, jak i przez liczne publikacje. W wyniku działalności Apostolstwa, zakonu jezuitów oraz kilku zgromadzeń pod wezwaniem Najświętszego Serca, które powstały w pierw­ szej połowie XIX wieku, kult nasilił się bardzo i zdominował masową pobożność chrystologiczną. Do jego upowszech­ nienia niewątpliwie przyczyniło się także obdarzenie odpus­ tami wizerunków Najświętszego Serca wykonanych według wzoru propagowanego przez wizytki (1872). Podkreśleniem wagi, także teologicznej, kultu Najświętszego Serca było podniesienie w roku 1889 święta Serca Jezusowego do godności święta pierwszej klasy z oktawą - wyróżnienie, którego nie nadano ani razu od czasu ustanowienia święta Bożego Ciała (1317). Wyrazem najwyższego uznania kultu była encyklika Leona XIII Лллыт Sacrwrn wydana w roku 1899 i połączony z nią akt oddania całej ludzkości Najświęt­ szemu Sercu Jezusa; wówczas to także Leon X I I I nazwał wizerunek Serca Jezusowego „nowym labarum współczes­ nego katolicyzmu" [Bainvel, s. 514] i porównał go do krzyża, który ukazał się cesarzowi Konstantynowi. [Annum Sacrum, punkt 6]. W wieku X X podjęto dzieło skodyfikowania i podsumowania teologii i kultu Najświętszego Serca, które zaowocowały encykliką МмегелггЫмыд /k^empfor Bazylika Sacré-Ooeur w Paryżu. Mozaika Luc-Oliviera Mersona 5Д Piusa IX dotyczącą wynagrodzenia Najświętszemu Sercu za grzechy świata, która jednocześnie łączy kult Serca Jezuso­ wego z ustanowionym przez tego samego papieża świętem Chrystusa Króla oraz wspomnianą wcześniej encykliką Няылекм Лдидз Piusa X I I . Ten ostatni dokument papieski precyzuje między innymi związek serca Jezusa z uczuciami przypisywanymi Bogu-Człowiekowi [Haurietas Aquas, rozdz. I I , p. 2j" zgodnie z neotomistyczną antropologią. W pierwszej połowie X X wieku kanonizowano i beatyfiko­ wano także kilka osób związanych z kultem Najświętszego Serca, łącznie z Małgorzatą Marią Alacoque, która została ogłoszona świętą w roku 1920. W tym samym czasie poszczególne kraje świata katolickiego powtarzały na mniej­ szą, narodową skalę akt oddania się Najświętszemu Sercu.''* Wizerunek Serca Boga-Człowieka 1. Serce Jezusa jako znak jego męki Najstarsze przedstawienia Serca Jezusa pochodzą z wieku XV i są to głównie ilustracje manuskryptów oraz inkunabu­ łów; rzadziej luźne druki lub polichromie. Wyobrażone na nich serce ma wyraźnie zaznaczoną ranę i często nie stanowi samodzielnego przedstawienia, ale stanowi wizerunek jednej z Pięciu Ran lub umieszczone jest wśród narzędzi męki [Arma Christi]. Wizerunek Pięciu Ran obejmował mniej lub bardziej realistycznie przedstawione przebite kończyny oraz zranione serce Zbawiciela i w takiej postaci rozpowszechniony byt co najmniej do końca XVIII wieku w dewocyjnych miedziory­ tach. Rana w Boku przedstawiana samodzielnie, a nie pod postacią wizerunku zranionego serca pojawia się także jako jeden z atrybutów Chrystusa związanych z męką na obrazie Jacopo del Séllalo", gdzie artysta umieścił ją w formie aplikacji po prawej stronie płaszcza siedzącego Jezusa. Podobny zabieg zastosował twórca o wiele późniejszego obrazka dewocyjnego, na którym Chrystus ukazuje swą ranę (na płaszczu!) klęczącej zakonnicy."* Twórcy późnoosiemnasto-, a przede wszystkim dziewiętnastowiecznych wizerun­ ków Najświętszego Serca przedstawiając je na płaszczu lub sukni Zbawiciela poszli tym samym tropem. Warto tutaj zwrócić uwagę na pewną nieścisłość fizjologiczną: otóż Ewangelie nie wspominają, który bok Jezusa został przebity i tradycja, zgodnie z symboliką stron (pozytywna waloryzacja prawej strony ciała - stąd np. Dobry Łotr krzyżowany był przez artystów po prawicy Jezusa) przyjęła, że był to bok prawy. Tak też przedstawiano i przedstawia się Jezusa na krzyżu, jako Męża Boleści czy po Zmartwychwstaniu. Nie przeszkadzało to jednak wiernym i mistykom, a potem teologom w łączeniu rany w boku z raną serca, a artystom w przedstawianiu serca Jezusa razem z wizerunkiem postaci Ukrzyżowanego oraz narzędziami męki. Zresztą także pozy­ cja gorejącego serca Jezusa na jego piersi czasami zupełnie nie odpowiadała jego anatomicznemu położeniu. Z narzędziami męki oraz postacią Ukrzyżowanego łączo­ no serce naznaczone ukośną raną na wzór norymberskiej „prawdziwej rany od prawdziwej włóczni" umieszczając je u podstawy krzyża; we wnętrzu rany ukazana była postać pobożnego chrześcijanina, przeważnie mnicha. Ikonografia ta inspirowana była ustępem z Pieśni nad Pieśniami, w któ­ rym mowa o Oblubienicy ukrytej jak gołąbka w skalnej rozpadlinie [PnP 2,14], a do siedemnastowiecznej grafiki �dewocyjnej trafiła prawdopodobnie poprze/ wizje św. Mechtyldy. Oprócz Ukrzyżowanego, drugim sposobem ukazywania postaci Jezusa w połączeniu z przedstawieniami Arma Christi z wizerunkiem serca, była postać Dzieciątka. Tradycja tego rodzaju wizerunków sięga także XV wieku i po połowie tego stulecia staje się w Niemczech bardzo popularna. Kontrreformacyjna ikonografia, która bardzo powszechnie posługuje się wizerunkiem Dzieciątka Jezus, także w kontekście męki Chrystusa powraca do tej redakcji wizerunku Serca Jezusa, łącząc przedstawienia narzędzi męki i serca z wątkiem dotyczącym snu Dzieciątka Jezus na krzyżu często zaopat­ rywanego w biblijne motto д mq/f aeree czwwa [PnP 5,2] chętnie używane także w alegorycznych przedstawieniach ludzkiego serca. Także z tradycji łączenia wizerunków Serca Jezusa z Дгтлд CArüff i Pięcioma Ranami wywodzi się coraz bardziej rozpowszechniająca się w wieku XVII redakcja temaiu, według której samodzielnie przedstawione serce naznaczone jest nie jedną, lecz czterema ranami, z których wystają gwoździe i ostrze włóczni; warto zauważyć, że w związku z wprowadzeniem gwoździ, których ilość była jednym z punktów spornych między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim, trzeba było „zredukować" przed­ stawienie o jeden element w stosunku do przedstawień związanych bezpośrednio z kultem Pięciu Ran. W ciągu XVII wieku przedstawienia tego rodzaju bywają jeszcze bardzo zróżnicowane pod względem kompozycyjnym, niemniej wy­ raźnie wykształca się i upowszechnia samodzielne przed­ stawienie zranionego serca z trzema gwoździami, ze wzglę­ dów estetycznych chętnie układanymi symetrycznie w górnej partii wizerunku; często serce dodatkowo oplecione było koroną z cierni. Prawdopodobnie tego rodzaju przedstawienia znane były św. Małgorzacie Marii Al acoque i na ich pod­ stawie wizjonerka sporządziła pierwszy wizerunek Najświęt­ szego Serca po objawieniach. 2. Sfó// Serce Jfzz/fowg jejf zf Obrazek sporządzony przez Małgorzatę Marię został wy­ stawiony po raz pierwszy do publicznej adoracji w kaplicy klasztoru w Paray-le-Monial w roku 1685. Przedstawiał on schematycznie narysowane serce zwieńczone krzyżem z za­ znaczoną centralnie poziomą raną od włóczni otoczoną przez trzy symetrycznie rozmieszczone rany, z których wystawały gwoździe. Wokół serca umownie zaznaczono bijące od niego płomienie, a u dolnej krawędzi dużej rany dość szczegółowo wyrysowane zostały krople krwi. Wokół przedstawienia wyrysowano wieniec z cierni. Po pierwszych objawieniach i wobec szybko wzrastającej popularności nabożeństwa prze­ łożone poszczególnych klasztorów Nawiedzenia Najśw. Ma­ rii Panny zaczęły zamawiać obrazy przeznaczone do publicz­ nego kultu wśród swoich sióstr oraz rozpowszechniać papie­ rowe obrazki do dewocji prywatnej [Bainvel, s. 481-485]. Przedstawione na nich Gorejące Serce Jezusa miało za­ znaczoną ranę, z której ciekła krew. trzy gwoździe oraz koronę cierniową. Według objawień z roku 1685 liczne łaski obiecane zostały tym, którzy wykonają podobny obrazek, będą go przy sobie nosić oraz domom, w których obraz zostanie umieszczony i czczony. Pomimo braku oficjalnej zgody Stolicy Apostolskiej, wizytki szerzyły kult Najświęt­ szego Serca, a wraz z nim propagowały wizerunek wykonany według wzoru świętej wizjonerki. W ćwierć wieku po śmierci Małgorzaty Marii przedstawienie to rozpoczęło swoją zawrot­ ną karierę nie do końca związaną z przekazywanymi przezeń treściami religijnymi. Otóż w roku 1720 Marsylię nawiedziła epidemia dżumy; miasto zamknięto, a zaraza zaczęła zbierać okrutne żniwo wśród mieszkańców. W tej tragicznej sytuacji jedna z zakonnic tamtejszego domu wizytek, siostra Anna Magdalena Remuzal zaczęła rozpowszechniać wśród wier­ nych obrazek Najświętszego Serca wykonany według wzoru ustalonego przez Małgorzatę Marię, zaopatrzony dodatkowo w napis Дл-gfe - к Coewr & Jeawa earЩ który okazał się doskonałym apotropeionem. Obrazki otrzymały francuską nazwę fowvggor&f i uznane zostały za skuteczną ochronę nie tylko w przypadku dżumy; po ustaniu zarazy w roku 1722 władze miasta złożyły uroczysty ślub obchodzenia co roku uroczystości Najświętszego Serca z uroczystą procesją. W przededniu zatwierdzenia kultu podobny obrazek gorejące­ go serca w koronie cierniowej zaczęto we Włoszech kolpor­ tować jako „ręcznie wykonany przez pewną mniszkę pustclniczkę" dla biskupa Padwy Carlo Razzonico z okazji jego wyboru na papieża; właśnie Klemens XIII (bo o niego chodzi) zaaprobował oficjalnie nabożeństwo do Najświętszego Serca. Podczas Rewolucji Francuskiej przedstawienia Najświętsze­ go Serca stały się z jednej strony symbolem wierności królowi, a za ich rozpowszechnianie można było w czasach terroru zapłacić głową; z drugiej haftowane w formie małych szkaplerzy lub wyszywane bezpośrednio na lewej piersi munduru używane były przez powstańców wandejskich nie Zranione Serce Jezusa, miedzioryt dewocyjny z X V I T - X V I U w. �tylko jako znak rozpoznawczy, ale także jako chroniący przed Zbawiciela zaowocowało to coraz wyraźniejszym podkreś­ niebezpieczeństwem jawvegarde. To ich ostatnie znaczenie laniem anatomicznych cech organu, z których przedstawie­ przewędrowało na drugą stronę Pirenejów, gdzie w czasach niami artyści mieli czas oswoić się dzięki ilustrowanym wojen karlistowskich (1833-37; 1872-76) konserwatyści atlasom anatomicznym, które zaczęły wchodzić w użycie (nazywani karlistami od imienia pretendenta do tronu) po­ w XVII w. Pamiętać też trzeba, że ekspresja oparta na sługiwali się nimi w podobny sposób, nadając przedstawie­ odwoływaniu się do przerysowanej fizjologii cierpienia i bólu niom Najświętszego Serca hiszpańską nazwę дегелг&г /ыб ma w sztuce religijnej bardzo bogatą tradycję sięgającą дегаигеод/алЛ Równocześnie obrazek nadal uchodził za późnego Średniowiecza, a potem rozwijaną z powodzeniem skuteczną obronę przed epidemial, a jego popularność przez cały wiek XVII. Zarówno więc w malarstwie i rzeźbie, wzrosła jeszcze po tym, jak Pius IX obdarzył go odpustami gdzie wątek Najświętszego Serca pojawia się właśnie w wieku w roku 1872. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku, XVII, jak i w drobnej grafice dewocyjnej oraz na haftowanych a zwłaszcza w czasie pierwszej wojny świa­ przedstawieniach, o których była mowa towej zaczęto umieszczać wizerunek Naj­ powyżej, widać dążenie do zaznaczenia lub świętszego Serca (bez motta, lecz według wprowadzenia elementów sugeru­ rozpowszechnionego przez jawvggar&j jących wizualną prawdziwość anatomicz­ wzoru) w białym polu francuskich trójkolo­ nej formy serca. Sam kształt serca staje się rowych sztandarów, powołując się na zalece­ mniej regularny, często sugeruje się trój­ nie zawarte w jednym z objawień świętej wymiarowość bryły za pomocą światło­ Małgorzaty Marii, zgodnie z którym Jezus cieniowego modelunku; zaznacza się na domagał się poświęcenia swemu Sercu fran­ powierzchni serca żyły, czasem nawet rezy­ cuskich sztandarów. Dyskusja wokół połą­ gnuje z tradycyjnie przyjętej formy poje­ czenia rewolucyjnej fnco/ory z rojalistowsdynczego, lejkowatego „wylotu" zwieńczo­ kim emblematem, którym stał się wizerunek nego krzyżem na rzecz dwóch otwartych Najświętszego Serca trwała niemal do dru­ ujść głównych naczyń krwionośnych; naj­ giej wojny światowej. Ostatnim mocnym bardziej skonwencjonalizowany pozostaje akcentem historii wizerunku Najświętszego kolor - żywa czerwień, której przy wszyst­ Serca w redakcji przedstawienia rozpropago­ kich swoich naturalistycznych zapędach ani wanej przez wizytki stała się hiszpańska malarze, ani twórcy barwnych litografii nie wojna domowa, podczas której karlistowszdecydowali się jednak zmienić. Oczywiś­ kie^" formacje z Kraju Basków używały cie tego rodzaju stylistyka łatwiejsza jest do &fe»feW¿» podobnie jak powstańcy wanosiągnięcia w malarstwie czy rzeźbie, a na dejscy: jako znaku rozpoznawczego oraz niewielkich przedstawieniach dewocyjnych jako apotropeionu; w niektórych wypadkach upraszcza się ją do kilku podstawowych Pięć Ran Chrystusa. noszone przez frankistowskich żołnierzy wy­ zabiegów, takich jak zaznaczenie naczyń Miedzioryt dewocyjny z X V H - X V H I w szywane defenfej były tymi samymi szkapkrwionośnych i podkreślenie bryłowatości lerzami, które nosili ich dziadkowie podczas serca; podobnie przedstawiano Najświętsze II wojny karlistowskiej. DcfenfeWaf z wizerunkiem Naj­ Serce na malowanych ludowych obrazkach odpustowych.-' świętszego Serca do tego stopnia stał się nieodłączną częścią Przedstawienia na haftowanych Mzwvegwara&f czy aefenfej wizerunku żołnierza-karlisty, że autor cyklu obrazów po­ z podobnych powodów były także uproszczone: przeważnie święconych Hiszpańskiej Krucjacie (jak w języku propagandy serce było na nich lekko nieregularne (podobnie jak na frankistowskiej nazywano wojnę domową 1936-39), Carlos większości srebrnych wotów w kształcie serca), zwieńczone Saenz de Tejada zaznaczył bardzo wyraźnie naszywki w for­ krzyżem i płomieniem „buchającym" z lejkowatego ujścia, mie zwieńczonego krzyżem serca na przedstawieniach baskij­ otoczone koroną cierniową, poniżej której po lewej (!) skich legionistów. stronie^ zaznaczano ranę; czasami szkaplerzyki wykonywano z drukowanych obrazków naszytych na sukno i ozdobionych Na papierowych obrazkach rozpowszechnianych jako ko­ pasmanterią. pie wizerunku sporządzonego przez Małgorzatę Marię serce przedstawione było w sposób schematyczny, i mimo że spływająca z rany krew podkreślała jego cielesność, to zdecydowanie nie można uznać tych przedstawień zanaturalistyczne; informacja o cielesności Serca Jezusa przekazywana jest tutaj, podobnie jak na wcześniejszych drzeworytach i miedziorytach w sposób konwencjonalny, przy czym kon­ wencją nie jest wizualny naturalizm. Osiemnastowieczne przedstawienia natomiast, zarówno jeśli chodzi o malarstwo, jak i o grafikę, oscylowały coraz bardziej w stronę naturalizmu - przede wszystkim dlatego, że wizualny realizm był już wówczas konwencją przedstawiania dobrze ugruntowaną na wszystkich poziomach odbioru sztuki i wygląd rzeczy po­ wszechnie uznawano za jej prawdziwy wizerunek. Wobec nacisku, jaki propagatorzy kultu kładli na fizyczność Serca 60 3. Serce Jezusa jako przedmiot adoracji Wariant ikonograficzny, który był prawdopodobnie in­ spiracją dla przedstawienia propagowanego przez wizytki jako wizerunku pochodzącego od samej Małgorzaty Marii Alacoque kształtował się przez XVII wiek równolegle do rozwijającej się „doktryny serca" i związanych z nią kultów serc Jezusa i Marii. Motyw gorejącego serca w połączeniu z inicjałami IHS występował w jezuickiej architekturze od początku XVII w., a jako dekoracja późnobarokowych ołtarzy i paramentów oraz publikacji o tematyce religijnej pojawia się w drugiej połowie X V I I stulecia. Przez cały wiek X V I I nie istnieje jednak ustalona wersja przedstawiania Serca Jezusa - jej dookreślenie i ustalenie jako gorejącego, zranionego �co el Grande w Meksyku, których głównym bohaterem jest nie serca zwieńczonego krzyżem i otoczonego koroną cierniową Jezus-Cziowiek, ale Jezus-Serce. Na obrazie podpisanym związane jest z rozpowszechnieniem się kultu oraz obrazka Ecce Homo artysta przedstawił więc siedzącego w fotelu w wersji świętej Małgorzaty Marii i następuje dopiero Piłata, który stojącym pod balkonem Żydom wydaje ubrane w pierwszej połowie X V I I I w. Zresztą pomimo ustalenia w purpurowy płaszcz Serce oplecione cierniową koroną, za ikonografii wyobrażenia serca w sztuce religijnej, a zwłaszcza którą zatknięto trzcinę; w Zoparcfw Piofra dialog świętego w drobnej sztuce dewocyjnej przeznaczonej do kultu prywat­ ze służącą odbywa się na dziedzińcu budynku, w którego nego łączono i łączy się nadal w różne konfiguracje z innymi wnętrzu ukazano „pojmane" Serce itd. symbolami. Niemniej „wariant Małgorzaty Marii" pojawia się także w malarstwie w pierwszej połowie XVII w. w przed­ Przedstawienia Najświętszego Serca jako organu oddzielo­ stawieniu Etffazy Уодллу de УдЫг autorstwa Jeana Bouchenego od postaci Jezusa, zwłaszcza w obrazach o charakterze ra, pochodzącym z roku 1626Я Na obrazie klęczącej świętej narracyjnym (do których zaliczyć trzeba także przedstawienia wyłaniająca się z chmur Maria wskazuje adoracji) miało w sztuce religijnej długi dłonią gorejące, zwieńczone krzyżem serce żywot, podobnie jak wizerunki wywodzą­ w koronie cierniowej, które adoruje św. ce się z tradycji emblematycznej. Choć Józef; nad Sercem Jezusa - postać Boga zatem w uregulowaniach z roku 1891 nie Ojca. Adoracja Najświętszego Serca jest dopuszczono do kultu publicznego wize­ najbardziej rozpowszechnionym warian­ runków Najświętszego Serca jako samo­ tem ikonograficznym Serca Jezusowego, dzielnych przedstawień bez postaci Jezu­ jeśli chodzi o malarstwo XVII i pierwszej sa, to w kulcie prywatnym, a co za tym połowy XVIII w. Zmieniają się postaci idzie, w grafice dewocyjnej, motyw Serca adorujących świętych, choć przeważnie są Jezusa pojawia się do dziś. W wieku XIX to (ze zrozumiałych względów) Franciszek twórcy dewocyjnej galanterii i obrazków Salczy, Joanna Franciszka de Chantal, Ma­ z paryskiej Saint-Sulpice wzbogacili bar­ łgorzata Maria Alacoque, a obrazy znaj­ dzo ikonografię Najświętszego Serca, dują się często w klasztorach i kościołach tworząc całe serie nowych przedstawień należących do wizytek lub jezuitów. Na o treści alegorycznej, służących trium­ wszystkich Serce Jezusa stanowiące przed­ fującemu kultowi. Przedstawienia te, któ­ miot adoracji znajduje się poza ciałem rych produkcja wyraźnie nasiliła się w la­ swego „właściciela", nawet jeżeli Jezus tach czterdziestych i pięćdziesiątych mia­ został przedstawiony na obrazie. Chmury ły klasyczną strukturę emblematów: mot­ i puttajako element podkreślający objawie­ to, alegoryczny wizerunek oraz w porów­ niowy charakter przedstawień Najświęt­ naniu z pomysłowością twórców tekst. szego Serca pojawiają się w XVIII wieku Serce Jezusa najczęściej miało tradycyjny zarówno na obrazach przedstawiających umowny kształt, bez specjalnej dbałości scenę adoracji, jak i samodzielnych wize­ Pięć Ran Chrystusa, o naturalizm przedstawienia, wyraźnie runkach serca. Często także adorujące Naj­ Miedzioryt dewocyj ny z X V I I - X V I H w zaznaczoną ranę, z której płynęła krew, świętsze Serce putta lub aniołki stanowiły krzyż w zwieńczeniu, płomień i cierniową dekorację zwieńczenia ołtarza. Przedstawienia adoracji, koronę. Co prawda przedstawień stanowiących podzwonne w których nadnaturalnej wielkości serce nie miało żadnego emblematycznej tradycji nie można uznać za wyłączną związku z postacią Jezusa, samo stanowiąc element przed­ specyfikę francuskiej produkcji, jednak łatwo rozpoznawalna stawienia Trójcy Świętej, miały wpływ także na osiemnasto­ estetyka wspomnianych wyżej obrazków oraz charakterys­ wieczne obrazki dewocyjne. Ciekawe, że w benedyktyńskiej tyczny sposób kształtowania wizualnego przekazu złożyły się kolegiacie pod wezwaniem Serca Jezusa w Ehingen, pomimo na tak zwany jfyf Samf-Wpicg, który w dużym stopniu iż kościół erygowano pod wezwaniem Serca Jezusa, w ołtarzu zdominował katolicka sztukę dewocyjną drugiej połowy XIX głównym nie znalazło się przedstawienie o tej tematyce, ale wieku i przejmowany był przez warsztaty hiszpańskie i włos­ scena Ukrzyżowania*; młody kult nie wypracował jeszcze kie; w mniejszym stopniu przez niemieckie, które pozostały ikonografii godnej ołtarzy... Oczywiście przedstawienia plas­ wieme bardziej klasycyzującej formie wziętej od nazarej­ tyczne są na tyle otwartą formą przekazu, że zawarta jest czyków. w nich zarówno możliwość alegorycznej, jak i dosłownej interpretacji przedstawienia serca - chodzi jednak o pewne W związku najpierw z zaleceniami ustnymi, a potem przesunięcie ciężaru w jedną lub drugą stronę: podkreślenie z ostatecznym wyjaśnieniem pisemnym Świętej Kongregacji fizycznej dosłowności serca jako „zbawczego organu" BogaObrzędów dotyczącym ikonografii Najświętszego Serca* -Czło wieka (wówczas serce pojawia się często wraz z postacią dopuszczonej do kultu publicznego, Serce Jezusa w warian­ Jezusa, choć przez cały wiek XVII i pierwszą połowę XVIII tach, w których ukazane jest ono poza postacią Zbawiciela, pozostaje od niej oddzielone) lub bardziej umowne trak­ jako temat przedstawień malarskich straciło rację bytu. towanie formy serca rozumianego jako rodzaj figury retorycz­ Pozostało jednak jednym z popularniejszych przedstawień nej opisującej Zbawiciela. Z tym drugim sposobem rozumie­ sztuki dewocyjnej przeznaczonej do nabożeństwa prywatnego nia przedstawień serca mamy do czynienia w serii unikalnych oraz wątkiem chętnie stosowanym w dekoracji rzeźbiarskiej przedstawień stacji Drogi Krzyżowej pędzla Francisco Baez ołtarzy, do ozdoby paramentów i szat liturgicznych oraz wręcz z kościoła pod wezwaniem Jezusa Nazarejskiego w Atotonilnadużywanym w produkcji religijnej galanterii. 67 �Najświętsze Serce Jezusowe; wizerunek dewocyjny według obrazu Batoniego 4. Serce na dłoni czy na piersi - od Batoniego do siostry Faustyny Wobec stawianych kultowi Najświętszego Serca zarzutów o oddawanie czci „kawałkowi mięsa", a nie osobie Zbawicie­ la, które nasiliły się w wieku XVIII, pojawiła się potrzeba stworzenia ikonografii na miarę rozszerzającego się kultu, która podkreślałaby cielesność Serca Jezusa nie tyle przez naturalizm wizerunku samego organu, co przez związek Serca z osobą Chrystusa. W roku 1765, bezpośrednio po zatwier­ dzeniu kultu, Pompeo Batoni maluje przedstawienie Naj­ świętszego Serca do rzymskiego kościoła II Gesu. Wizerunek przedstawiający Jezusa w półpostaci, który w lewej dłoni trzyma swoje serce, wystawiony został w czerwcu 1767 podczas uroczystości ku czci Najświętszego Serca, a w paź­ dzierniku tego samego roku przeniesiony do kaplicy Krzyża Świętego*. Batoni przedstawiając postać z sercem w dłoni wykorzystał zadomowiony w chrześcijańskiej sztuce schemat wizualny: serce trzymane w ręce stanowiło atrybut wielu świętych oraz cnoty Caritas. Także sam Jezus na niektórych wizerunkach świętej Katarzyny Sieneńskiej czy świętej Lud­ gardy trzyma w dłoni gorejące serce; podobnie w przed­ stawieniach świętych, którzy dostąpili wizji czy objawień związanych z Sercem Jezusa pojawia się Chrystus trzymający serce w dłoni. Wykorzystując istniejący schemat Batoni wprowadził do niego zmiany zgodne z wywodzącą się od Małgorzaty Marii tradycją przedstawiania samego serca Jezusa. Na obrazie zИ Gesu trzymane przez Jezusa gorejące serce ma zaznaczone cechy anatomiczne, takie jak układ głównych naczyń krwionośnych i zwieńczone jest krzyżem oraz oplecione cierniową koroną, poniżej której znajduje się krwawiąca rana. Chrystus trzyma swoje Serce na dłoni wyciągniętej w stronę widza i wskazuje na nie drugą ręką, na której widać ślad po gwoździu. Niemal równolegle z obrazem dla II Gesu Batoni namalował jeszcze jedno przedstawienie Najświętszego Serca, także w formie owalnego tonda na miedzianej blasze, przeznaczone prawdopodobnie dla rodziny 62 Alfieri. Na tym obrazie Serce Jezusa ukazane w sposób bardzo przypominający wersję z I I Gesu „unosi się" na środku piersi ubranego Chrystusa, którego lewa dłoń leży na piersi wskazu­ jąc miejsce, gdzie fizjologicznie znajdować powinno się serce człowieka, prawa zaś wskazuje na Najświętsze Serce „unoszą­ ce się" przed postacią Jezusa.^ Wizerunek z I I Gesu od razu zyskał popularność, nie tylko ze względu na swoje walory artystyczne i znane nazwisko artysty, ale przede wszystkim ze względu na eksponowane miejsce, w jakim został umiesz­ czony: kościół stanowiący jezuickie селГгшн fwia&z. Naj­ świętsze Serce z II Gesu stało się najczęściej reprodukowa­ nym obrazem o tej ikonografii, najpierw w postaci miedziory­ tów, później w litografii i chromolitografiP*; w latach dwu­ dziestych naszego stulecia znalazło się ono także na masowo tłoczonych blaszanych medalikach, najczęściej łączone z umieszczonym na rewersie przedstawieniem Matki Boskiej Szkaplerznej. Obraz Batoniego z jednej strony mieści się w nurcie najlepszej tradycji włoskiego malarstwa religijnego, sięgając korzeniami dewocyjnych przedstawień Guida Reni; z drugiej zaś przez swój nieco dydaktyczny sentymentalizm doskonale wpasowuje się w dziewiętnastowieczną pobozMofc о/еЫгиЫ. Jeszcze bardziej w tym duchu utrzymany jest pochodzący z roku 1766 obraz Маоомма Mz/jWe#zego Serca /ezwja", którego kopii w samym Rzymie znanych jest aż sześć, nie licząc popularnych wersji przedstawienia, które stanowiło jeden z żelaznych artykułów w sklepikach z dewo­ cją przy Via dei Coronari i Via del Babuino. Przedstawia on Marię, która podtrzymuje małego Jezusa stojącego na podusz­ ce leżącej na jej kolanach. Dzieciątko lewą ręką przyciska do piersi płomieniste serce w cierniowej koronie. Pomimo że w końcu XVIII wieku to ostatni z opisanych obrazów Przedstawienie Najświętszego Serca Pana Jezusa. Druk dewocyjny z Hiszpanii �Batoniego cieszył się największą popularnością wśród wier­ nych, przedstawienie z II Gesu zostało o wiele bardziej rozpropagowane przez jedyny istniejący wówczas masowy środek przekazu obrazu, jaki stanowiła grafika. Równocześ­ nie jednak w związku z tendencją do ograniczenia dosłowno­ ści w wizerunkach Najświętszego Serca, wynikającą w dużej mierze z potrzeby stworzenia wizerunku na miarę uniwersalizującego się kultu, wzrosła popularność przedstawień w typie drugiego obrazu Batoniego: Serca Jezusa na tle jego piersi. Wariant ten zdobywał sobie coraz większą popularność w drugiej połowie X I X i ostatecznie został w 1891 roku uznany za obowiązującą i jedyną dopuszczalną w publicznym kulcie ikonografię Najświętszego Serca. Niezliczona ilość obrazów oraz grafiki dewocyjnej rozpowszechniła go na terenie całego katolickiego świata do tego stopnia, że stał się on symbolem katolickiej sztuki dewocyjnej. Wizerunek uka­ zuje Jezusa w półpostaci wskazującego jedną dłonią na swoje serce, które goreje na środku jego piersi; druga ręka najczęś­ ciej uniesiona jest w geście błogosławieństwa. Zranione, gorejące serce zwieńczone jest krzyżem i oplecione cierniową koroną; zanika tendencja do naturalizmu: kształt staje się umowny i nic zaznacza się naczyń krwionośnych, ajedynym elementem odwołujących się do sensualizmu widza jest krew kapiąca z rany - warto zresztą zauważyć, że na późniejszych, pochodzących z dwudziestego wieku obrazkach przedstawie­ nie rany często także znika. Przedstawienia różnią się w szcze­ gółach, niemniej ikonografia jest bardzo zestandaryzowana. Odpowiedzią sztuki dewocyjnej na rosnącą popularność kultu, a tym samym na wzrost zapotrzebowania na wizerunki Najświętszego Serca był także zabieg polegający na „uzdat­ nianiu" istniejących, uznanych przedstawień Jezusa przez dodanie na nich wyobrażenia serca^; stało się to niemal konieczne zwłaszcza po roku 1878, kiedy to Święta Kon­ gregacja do Spraw Odpustów wyjaśniła, że odpusty związane z kultem Najświętszego Serca uzyskać można jedynie wobec wizerunku, na którym Serce Jezusa zostało ukazane na zewnątrz postaci Zbawiciela. Wspomniana regulacja jest odzwierciedleniem, a zarazem poparciem pewnej tendencji w ikonografii Chrystusa, która zaznacza się od drugiej połowy XVIII w.: chodzi o traktowanie serca gorejącego (lub Naj­ świętszego Serca według wzoru świętej Małgorzaty Marii) jako nieodłącznego atrybutu Jezusa - niezależnie od histo­ rycznego momentu jego biografii - i włączanie go w wize­ runki o wcześniej ustalonej ikonografii, jak na przykład przedstawienia Dobrego Pasterza czy sceny objawień. Warto podkreślić, że w przedstawieniach tego ostatniego rodzaju postać Jezusa wskazującego na swoje serce stopniowo wypiera samodzielne przedstawienia Najświętszego Serca w formie charakterystycznej dla wieku X V I I i XVIII. I chociaż w dewocyjnej grafice oba sposoby przedstawiania trwają aż do pierwszej połowy X X wieku, to w malarstwie sztalugowym, które częściej przeznaczone było z racji techniki i wielkości do kultu publicznego, w scenach objawień bohaterem jest Jezus, a nie samodzielne przed­ stawienie jego serca.^ Obok wizerunków Jezusa wskazującego na gorejące na piersi serce w drugiej połowie XIX i pierwszej XX wieku najbardziej rozpowszechnionym wariantem ikonograficznym Serca Jezusowego stało się przedstawienie Najświętszego Serca w wersji Иеяйе aJme [Mt 11,28]. Jezus ukazany jest na nim w postawie stojącej, z szeroko rozłożonymi ramionami jak w kopiowanym nieskończoną ilość razy przedstawieniu Chrystusa Miłosiernego Thorwaldsena z kościoła Najświęt­ szej Panny Marii w Kopenhadze.^ Popularny w protestanckiej sztuce X I X wieku Jezus Miłosierny znalazł swój katolicki odpowiednik w przedstawieniach Najświętszego Serca nie tylko dzięki podobieństwom formalnym, ale także pod wzglę­ dem treści: Jezus-Najświętsze Serce z rozłożonymi ramiona­ mi, to Chrystus miłosiernie przygarniający ludzi do swego Serca. Ikonografia Уел;# me rozpowszechniła się zarówno w drobnej grafice i galanterii dewocyjnej, jak i w monumen­ talnej rzeźbie oraz malarstwie. Swój rozkwit przeżywa ona od lat siedemdziesiątych XIX wieku, na co niewątpliwie wpływ miała budowa kościoła Sacré-Coeur na paryskim Montmartre [1876-1910], gdzie na sklepieniu absydy na osi ołtarza umieszczono mozaikę przedstawiającą Jezusa-Najświętsze Serce z szeroko rozłożonymi dłońmi. Na przełomie wieków i w pierwszych dziesięcioleciach wieku XX bazyliki i kościo­ ły pod wezwaniem Najświętszego Serca powstawały wzorem francuskim we wszystkich większych miastach katolickiego świata, a w program ikonograficzny ich wystroju włączano wizerunek Jezusa z rozłożonymi ramionami. Niemniej postać Zbawiciela często nic do końca odpowiadała pietystycznym z ducha przedstawieniom Chrystusa Miłosiernego - Jezus z Bazyliki na Montmartre jest przede wszystkim przed­ stawieniem triumfu Najświętszego Serca. Podobnie triumfalistyczny wydźwięk mają w większości wolno stojące posągi Najświętszego Serca wznoszone w tym samym czasie dla upamiętnienia wydarzeń religijnych (np. poświęcenia miasta czy kraju Sercu Jezusowemu)^ lub jako wizerunki patronalne katolickich instytucji pod wezwaniem Najświęt­ szego Serca. Potwierdzeniem tej triumfalistycznej tendencji w ikonografii Najświętszego Serca są instrukcje dla artystów zezwalające na przedstawianie Jezusa-Najświętszego Serca z insygniami Króla Wszechświata, czyli de facto dopusz­ czające łączenie ikonografii Serca Jezusowego z ikonografią Chrystusa-Króla. Jeżeli chodzi o dewocyjną grafikę i galanterię, warto wspomnieć, że oprócz obrazków powielających przedstawie­ nie jako jeden z wariantów Najświętszego Serca wizerunek wykorzystano także w kartce z życzeniami okolicznościowy­ mi z okazji początku nowego wieku. W drobnej rzeźbie dewocyjnej wizerunek Jezusa-Najświętszego Serca z roz­ łożonymi rękoma walczył o prymat z figurkami przed­ stawiającymi stojącego Chrystusa wskazującego dłonią na swoje gorejące serce. Tego rodzaju przedstawienie pojawiło się z jednej strony jako rozwinięcie wizerunku Chrystusa w półpostaci wskazującego na widoczne na piersi serce, z drugiej zaś zakorzenione jest ono w przedstawieniach objawień opisanych powyżej. Powiązanie przedstawień Jezu­ sa-Najświętszego Serca z ideą Bożego Miłosierdzia ma więc kilka przyczyn: po pierwsze jej ikonograficzne pokrewieńst­ wo z Miłosiernym Chrystusem Thordwaldsena; po drugie przesunięcie ciężaru znaczeniowego w rozumieniu Miłości Bożej ku współczuciu Boga dla ludzi i miłosierdziu, które Jezus pragnie okazać grzesznikom, jeżeli tylko wynagrodzi się cierpienia jego Serca. Ustalenie się takich związków treści i obrazu doprowadziło do powstania nowej ikonografii Miło­ sierdzia Bożego, która bezpośrednio wzorowana jest na przedstawieniach Jezusa-Najświętszego Serca. Jest to obraz 63 �Vfzw Гоб/е namalowany w roku 1943 przez Adolfa Hyłę zainspirowanego objawieniami siostry Marii Faustyny Kowal­ skiej. Wizerunek cieszący się obecnie wielką popularnością wśród polskich katolików w związku z beatyfikacją siostry Faustyny oraz rosnącym kultem Miłosierdzia Bożego w wersji opartej na jej objawieniach, powstał jako trzecie przed­ stawienie tej treści, w pięć lat po śmierci wizjonerki. Obraz, którego mniej lub bardziej udane kopie i repliki znaleźć można obecnie w większości polskich kościołów, przedstawia stojącego Jezusa w jasnej szacie, który lewą dłonią dotyka własnej piersi w miejscu, w którym anatomicznie znajduje się serce człowieka, a spod jego palców bije światłość. Dwie wiązki promieni biegną ukośnie ku dolnym narożnikom obrazu; lewa z nich ma barwę białą, a druga czerwoną. Prawa ręka Jezusa uniesiona w jest geście błogosławieństwa, a na wstędze pod jego stopami umieszczony został napis Уеты ы/дтм 7o6íe.* Nie jest to więc stricte przedstawienie Najświętszego Serca, ponieważ samo serce nie zostało ukazane, jednak gest i postawa Jezusa pozostają identyczne jak na wizerunku, którym posłużyli się Los Costus w swoim pastiszu. Swoją wielką popularność przedstawienie Hyły zawdzięcza w dużej mierze temu, że od początku i bez przerwy znajdowało się w posiadaniu sióstr Zgromadzenia Matki Bożej Miłosierdzia, które były i są propagatorkami kultu. Obecnie reprodukcje obrazu Adolfa Hyły lub jego kopii, bardzo często zaopatrzone w tekst Koron&f до Mi Werdzm Bożego należą do najpopular­ niejszych przedstawień dewocyjnych wśród Polaków zarów­ no w Polsce, jak i na emigracji. Niewątpliwie przyczynia się do tego także patriotyczna wymowa obrazu, na którym wychodzące z Serca Jezusa promienie mają barwy polskiej flagi. Najświętsze Serce Jezusowe i polityka Wspomniałam już, że wizerunki Najświętszego Serca były apotropeionem, a zarazem symbolem noszonym przez po­ wstańców wandejskich, podczas gdy przez jakobinów uważa­ ne za symbol antyrewolucyjny, za którego rozpowszechnianie można było trafić na gilotynę. Wrogi stosunek, jaki mieli zwolennicy Rewolucji Francuskiej do symbolu Najświętszego Serca, wynikał nie tylko z jego rojalistycznych konotacji, ale sięgał korzeniami XVIII-wiecznych kontrowersji dotyczą­ cych samego kultu oraz jego związku z działalnością jezui­ tów. Wrogami kultu Najświętszego Serca byli przeważnie oświeceniowo zorientowani wyznawcy racjonalizmu, którzy w naturalny sposób znaleźli się wśród zwolenników rewo­ lucji, przez co równie naturalnie u przebywających na wygnaniu jezuitów zasłużyli sobie na miano „spisku jansenistów i masonów" [Sande van de, s. 213]; zaś o roli kultu Najświętszego Serca w zwalczaniu jansenizmu była wyżej mowa. Spiskowa teoria dziejów, u której początków leży dzieło ojca Barruel Memoirea powr jerwr o /'Aüfoíre ды ) д с о № » т е (1796-97), uprawiana była z równym powodze­ niem po obu stronach barykady; zwłaszcza kiedy po Kon­ gresie Wiedeńskim rewolucyjne idee znalazły się w opozycji do nowej „dawnej władzy". Jak silna była wiara w spisek jezuicki oraz do jakiego stopnia symbol Najświętszego Serca został w jego historię uwikłany, świadczy obraz Ary Scheffera (1795-1858) przedstawiający otrucie Klemensa XIV (papie­ ża, który rozwiązał Towarzystwo Jezusowe), gdzie na piersi Objawienie się Serca Jezusowego Małgorzacie Marii Alacoque, obrazek dewocyjny, 2 poł. X I X w. mordercy wyraźnie widoczny jest symbol Najświętszego Serca. Najświętsze Serce było więc dla zwolenników rewo­ lucji i jej idei nie tylko symbolem monarchii, ale także starego porządku wartości i struktur myślowych. Oczywiście w czasie wojny wandejskiej wierność królowi, który po uwięzieniu w Tempie ofiarował Francję Najświętszemu Sercu, wysunęła się na pierwszy plan, niemniej symbol oznaczał nie tylko przywiązanie do osoby monarchy, ale także wrogość wobec republiki i jej laickich wartości. Tym właśnie konotacjom zawdzięczał symbol Serca Jezusowego swoja karierę za Pirenejami, zarówno wśród karlistów z wieku XIX, jak i tych, którzy poparli generała Franco. Z drugiej strony kult Serca Bożego w wieku XIX nałożył się na europejski romantyzm i postromantyzm, wyrastające zre­ sztą z tych samych siedemnastowiecznych źródeł „religii serca", która w krajach protestanckich dała początek nurtom pietystycznym leżącym u źródeł sentymentalizmu [Campbell С ] . Pokrewieństwom rodzaju religijności propagowanej przez kult Najświętszego Serca z romantyczną modą na uczuciowość zawdzięcza on swoje powodzenie i rozwój w pierwszej połowie XIX wieku; do chwili, kiedy oficjalnie został uznany przez Kurię Rzymską za bardzo ważny, a potem najważniejszy kult chrystologiczny doby nowożytnej, o czym świadczy ranga nadana świętu oraz obchody jubileuszu końca wieku. Przedstawienia Najświętszego Serca, które na prze­ strzeni wieków odbyły długą ewolucję od pasyjnych wizerun­ ków Pięciu Ran do samodzielnej, triumfującej postaci Chrys­ tusa z gorejącym sercem na piersi, odpowiadały zapotrzebo­ waniu na uniwersalny kult i symbol jednoczący Kościół katolicki, scentralizowany po Soborze Watykańskim I . Zgod­ nie ze słowami Leona XIII Serce Jezusowe stać się miało nowym /дбдгыт, pod którym Kościół przystępował do walki o rząd i zbawienie dusz. Takie znaczenie miał wizerunek Najświętszego Serca w czasie hiszpańskiej wojny domowej, podczas której stał się �labarum Narodowego Katolicyzmu, który obok faszystows­ kiej Falangi był najważniejszym ze stronnictw politycznych, które udzieliły poparcia generałowi Franco. To jego iden­ tyfikacyjne znaczenie, które ukształtowało się już w czasie wojen karlistowskich, o których była mowa, zaakceptowane było przez obie strony. Świadczy o tym fakt, który miał miejsce na początku wojny domowej, w sierpniu 1936 roku. Jak wspomniano wyżej, Hiszpania poświęcona została Naj­ świętszemu Sercu Jezusa w roku 1919, a cała uroczystość odbyła się niedaleko Madrytu, gdzie w miejscowości Getafe na wzgórzu Cerro de los Angeles wzniesiono ogromną statuę Najświętszego Serca. Od tego czasu w propagandzie reli­ gijnej Cerro de los Angeles nazywano Sercem Hiszpanii, a miejsce stało się pielgrzymkowym centrum Kultu Naj­ świętszego Serca. Tuż po wybuchu wojny domowej repub­ likańskie wojska wysadziły w powietrze figurę Jezusa, dokonując uprzednio jej symbolicznego rozstrzelania. Frankistowskie środki masowego przekazu zareagowały natych­ miast publikując zdjęcia figury Najświętszego Serca przed plutonem egzekucyjnym^, fotografie zrujnowanego pomnika oraz opis wydarzeń, który bardzo szybko przyjął postać opowieści hagiografieznej. Zgodnie z nim rzecz stać się miała 6 sierpnia, czyli w święto Przemienienia Pańskiego, który to dzień dodatkowo miał być pierwszym piątkiem miesiąca - dniem tradycyjnie poświęconym Sercu Jezusa. Oprócz rozstrzelania figury wojska republikańskie dopuściły się także zbrodni na pielgrzymach, którzy wówczas przybyli na Cerro de los Angeles, wśród których znajdowała się spora grupa dzieci. W miarę zdobywania poszczególnych miast i miasteczek przez wojska Franco jedną z pierwszych czynności o wymia­ rze symbolicznym była intronizacja Najświętszego Serca w siedzibie władz gminy czy miasta oraz wystawienie figury Jezusa - Najświętszego Serca w eksponowanym miejscu publicznym*; nieraz symbol Najświętszego Serca włączano w projekt Pomnika Poległych, którego wystawienie także należało do czynności potwierdzających uniwersum sym­ boliczne obowiązujące po wojnie domowej. Najbardziej monumentalnym przedsięwzięciem podjętym w tym duchu, acz nie zrealizowanym do końca była rozpoczęta tuż po zakończeniu wojny domowej budowa Narodowego Sank­ tuarium Wielkiej Obietnicy w Valladolid. Miasto wybrano ze względu na objawienia Najświętszego Serca w pierwszej połowie XVIII wieku, podczas których młody jezuita Bernard de Hoyos usłyszał obietnicę, że Najświętsze Serce zapanuje w Hiszpanii i czczone tam będzie bardziej niż gdziekolwiek indziej. W roku 1948 plany sanktuarium rozrosły się do monumentalnego założenia ЛЫигдтты CAryjfwja Jfrd&z - Poтш&д Нигрдлм ¿ Swuo&z [anachronicznie brzmiące określenie jest do dziś używane dla określenia wszystkich byłych kolonii] wzniesionego Sercu Jezusa i Sercu Marii. Realizacja ambitnych planów ograniczyła się jednak do wzniesienia i dekoracji bazyliki, gdzie w ołtarzu głównym znalazła się oczywiście figura Najświętszego Serca z roz­ łożonymi ramionami; ta sama ikonografia znalazła się na freskach sklepienia. Równocześnie z intronizacjami Najświętszego Serca w urzędach i zakładach pracy upowszechnił się zwyczaj poświęcania Sercu Jezusa domów i mieszkań, który miał zresztą tradycję sięgającą początku wieku. Na mieszkańców nakładał on obowiązek wypełniania określonych praktyk religijnych oraz umieszczenia wizerunku Najświętszego Ser­ ca na eksponowanym miejscu w domu; zwykle oprócz tego umieszczano na drzwiach niewielką metalową plakietkę z takim samym przedstawieniem, która w potocznym od­ biorze była legitymacją prawomyślności gospodarzy. Naj­ świętsze Serce stało się w ten sposób jednym z nieodłącznych elementów symbolicznego uniwersum frankistowskiej Hisz­ panii, a jego wizerunki konstytutywnym składnikiem jego ikonosfery. Objawienie Serca Jezusowego Bernardowi de Hoyos, obrazek dewocyjny, pocz. XX w. Sposób, w jaki symbol przeżywa czas Wielopoziomowe konstruowanie znaczeń symbolu wizual­ nego oraz przesunięcia w jego polu znaczeniowym są w is­ tocie sposobem, w jaki symbol przeżywa czas. W porównaniu ze słowem symbol wizualny jest bardziej uniwersalny; trzeba jednak pamiętać, że dzieje się tak kosztem znacznie większej otwartości interpretacyjnej. Konsekwencją tego jest bądź przesuwanie się znaczeń jednego symbolu, które czasem prowadzi do zmiany całego pola (Najświętsze Serce zmienio­ ne w Miłosierdzie Boże lub religijny symbol Serca Jezusa jako wizualny znak orientacji politycznej), bądź sytuacja, w której retoryczne figury, za pomocą których przekazywane jest znaczenie symbolu, tracą czytelność - w przypadku symbolu wizualnego owocuje to zmianą ikonografii, za­ nikiem pewnych typów i pojawieniem się nowych rodzajów przedstawień. Przedstawiony tyłem Jezus z obrazu Los Costus, z jednej strony odwołuje się do politycznego znacze­ nia symbolu, z drugiej należy do blasfemicznego nurtu współczesnej sztuki, która w większości wyrasta z protestu przeciwko totalizmem: ideologicznym, estetycznym i oby­ czajowym. 65 �PRZYPISY ' Wiele uwagi poświęcił związkom kiczu i totalizmu Mitán Kundera w Żarcie, 7üi{dzg AnircAw i Züpomnif лш oraz Мегломе/ kttofci ¿ryfw; por. także Broch H., Z/o w гудклыг wamwci jzmti, [w:] Wo6«cj4uzyzm«, Warszawa 1987, s. 83-120 ] Rodney Needham [1975] tworzy pojęcie „kategorii otwartych" odwołując się do Wittgensteinowskich rodzin znaczeniowych. Kategoria otwarta jest dynamiczna przez to, że jej charakterystykę określają cechy wszystkich elementów zaklasyfikowanych do niej. Potencjalnie można więc założyć sytuację, że w obrębie tej samej kategorii otwartej znajdą się dwa elementy nie posiadające żadnej cechy wspólnej, ponieważ ich charakterystyki jako „cząstkowe" mieścić się będą w ogólnym zbiorze wszystkich cech charakteryzujących kategorię. Włączenie nowego ele­ mentu, które najczęściej odbywa się na zasadzie asocjacji, automatycznie zmienia charakterystykę kategorii wzbogacając ją o nowe cechy. ^ Święto i oficjum o Pięciu Ranach wprowadzone zostało w X I V w.; msza połączona była z odpustami nadanymi przez Jana XXII i Innocentego VI. * Por. na przykład objawienia bł. Joanny de Valois czy św. Marii Magdaleny de'Pazzi oraz modlitwy zalecane przez kartuza Gerechta z Landsbergu [Bainvel, s. 279 i nn. oraz 266 i 300]. ' Por. np. Pelikan 1989 czy Campbell T. 1991 ' Łacińskie wydanie jest o kilka lat późniejsze; Cor CArúü in сое/и ergo peccaiore.r /л ferru, Heidelberg 1658 ^ Jaroslav Pelikan pisze: „Rzymskokatolicka doktryna Najświętszego Serca Jezusa znalazła swój protestancki odpowiednik w napomnieniach Gerharda Tersteegena: №uz« serce w cwMci рожмло jiac л { м г с г т Усгы.тд, 6y móg/ ол postawie' лд nim awqpiecze/ / rzec.- <r7o j « ( mo_/e .,erce»" [Pelikan s. 128] * Pozostała na nim do roku 1887 " Często erygowanie bractwa było bezpośrednim następstwem prowa­ dzonych przez jezuitów lub eudystów misji; powstanie pierwszego Bractwa Serc Jezusa i Marii (w Morlaix, z inspiracji samego św. Jana Eudesa) papież Aleksander VII zatwierdził w roku 1666; w 1693 Innocenty XII zatwierdził i obdarzył odpustami Bractwa Najświętszego Serca zakładane przy klasztorach wizytek. Np. opór biskupów włoskich z biskupem Scypionem Ricci na czele podczas synodu w Pistoi w 1786 г.: synod odrzucił kult Najświętszego Serca jako fałszywy dogmat, uznając go za nową, niebezpieczną i błędną doktrynę. Papież Pius VI w roku 1794 wyklął te określenia bullą Л к с т г е т Fide,. " Przeciwnikiem kultu był przede wszystkim cesarz Józef II, który wydal zarządzenia, by profesorowie uniwersytetów przeciwstawiali się „niedorzecznemu i fantastycznemu nabożeństwu" oraz wprowadził za rozprowadzanie książek dotyczących kultu Najświętszego Serca karę grzywny lub aresztu. W drugiej połowie XVIII w., już po oficjalnym zatwierdzeniu kultu, w modlitwie Лл/лм C/insii otwierającej Ćwiczen/a DwcAowg św. Ignacego (czyli jeden z najpopularniejszych podręczników życia duchowego) umieszczono dodatkowe wezwanie: Cor C/in.ui /лДотлю me/ " Warto pamiętać, że właśnie nieustalone relacje serca i uczuć były jedną z przyczyn odrzucenia kultu przez Świętą Kongregację Obrzędów w roku 1729 " Np. Francja w 1915, Hiszpania w 1919, Polska w 1920 " W Birmingham Museum of Art. MN w W-wie, sygn. 11982 " Nabożeństwo do Serca Jezusa było bardzo popularne wśród wizytek od chwili powstania zgromadzenia, przede wszystkim za przyczyną św. Franciszka Salezego, który zalecał je św. Joannie Franciszce de Chantal; zalecenia te zaowocowały prywatnymi wizjami oraz aktami pobożności wielu sióstr, które poprzedziły objawienia św. Małgorzaty Marii. [por. Bainvel, s. 357-370] '* Nazwa derenie jest jednocześnie pierwszym słowem motta Derenie - e/ Сопкол de Jejws « и conmigo, które odpowiada francuskiemu ЛггеГе..., natomiast nazwa defenfeWa.?, której pierwszy człon stanowi znane z motta słowo „stój!" [derenie/] w całości znaczy „stop-pociski" i dokładnie określa apotropeiczne funkcje obrazka. " Np. w Amiens w roku 1866 [Bainvel, s. 522]. " Termin „karlista" po wspomnianych wyżej wojnach stał się w Hisz­ panii zwyczajową nazwą konserwatystów. ^' To znaczy takich, które były przedstawieniami obdarzonymi odpus­ tami; nie „odpustowymi" w znaczeniu „kupionymi na odpuście", choć oczywiście to ostatnie pierwszego nie wyklucza. и Por. wyżej o symbolice stron ciała Jezusa i ranie w boku. * Muzeum Miejskie w Bourges. " Choć w związku z symboliką planu kościoła, który odzwierciedlać miał postać samego Jezusa, ołtarz umieszczono nie tradycyjnie po wschodniej stronie kościoła, lecz po północnej, czyli tam, gdzie znajdować się miało przebite serce Zbawiciela. " Z roku 1891 * Obecnie obraz znajduje się w kaplicy po prawej stronie ołtarza, która w 17 października 1920 (pierwsze wspomnienie Małgorzaty Marii po jej kanonizacji) poświęcona została Najświętszemu Sercu. " Aktualne miejsce przechowywania obrazu nieznane. ™ Na obrazkach dewocyjnych obraz Batoniego bywa reprodukowany do dziś, choć jego popularność spadła w porównaniu z wizerunkami, których redakcja uznana została za bardziej kanoniczną, czyli takimi, gdzie serce ukazane jest nie w ręce, lecz na piersi (na szacie) Jezusa. " Kościół San Francesco a Ripa w Rzymie. ™ Por. np. druk ulotny z katalońskimi tekstami modlitw na czerwiec - miesiąc Serca Jezusowego, na którym półpostaci Jezusa wykadro­ wanej z Обпдгепш z szat E l Greca dorobiono na piersi świetliste serce lub obrazek dewocyjny podpisany Najświętsze Serce Jezusa, na któ­ rym przedstawienie Chrystusa inspirowane jest niewątpliwie któ­ rymś z wizerunków powtarzających Grosz Сгуллглуу Tycjana; i w tym wypadku na piersi dodano promieniejące serce, [oba obrazki w zb. aut.] " Por. np. obraz pędzla św. Brata Alberta (Adama Chmielowskiego) przedstawiający scenę objawienia się Najświętszego Serca Małgorzacie Marii. [1880; Kraków, klasztor ss. Albertynek]. " 1829 " Por. np. posąg na Cerro de los Angeles (1919, Aniceto Marinas i Carlos Maura y Nadal) upamiętniający poświęcenie Hiszpanii Najświęt­ szemu Sercu, który odegrał bardzo ważną rolę w symbolicznym uniwersum wojny domowej. " Opis widzenia oraz polecenie wymalowania obrazu z podpisem por. Dzienniczek... s. 22. [22 lutego 1931] " Niektórzy historycy twierdzą, że zdjęcia prawdopodobnie były fotomontażem [inf. ustna od prof. A. Pizarroso Quintero z Madrytu]. ^ Największą i najbardziej znaną realizacją w tym duchu jest Najświęt­ sze Serce z San Sebastian. B I B L I O G R A F I A Bainvel J. V., Serca Bożego. Teorio i rozW/, Kraków 1934 Bauer G, Encyc/opedia о / B,6/ica/ Г/ieo/ogy, London 1970, t. I, s. 360-363 Campbell C , 77ie Aomoniic- Ef/wc and fne Spini о/Modern Conjwmenfm. Oxford 1987 Campbell T. A., 77ie /(e/ig/on о/ i/ie Яеам. Л Sfudy о / Ewropeon /fe/igiowj Li/e in i/ie Seventeen;/; ond&g/iíeenf/i Cenfwnej, Columbia 1991 D/ciionna/re de fpinfiWifg, Paris 1953, t II, s. 1023-1050 Dzignniczft S/ugi goze/ & M. fowsryny /CowaWe/, Kraków 1981 Katarzyna ze Sieny Św., Dio/og, Poznań 1987 Lannon F., Modern Ą%«n. fne Pro/ecf o/o M z ń o W CurWiciwM, [w:] Лг&д/ол and АГдйола/Аклнгу, Oxford 1982, s. 567-590 66 Leon XIII, Ллпкт Sacrwm, [w:] Zaw/erzy/»my MiWci, Kraków 1972, t. II, s. 143-151 Margene de В., ЯиГо/ге jocfrmak dw cw/fe ow Socre-Coeur de / « i w , París 1992 Pelikan J., 77ie C/irui/an Trad/fion. Л ЯиГогу о / ine Deve/opmenf о / Doctrine, Chicago 1989, t. V, s. 118-173 Pius X I I . Яаыпет.? Лоиа.г, [w:] ZmwerzyWAny Mifafci. Kraków 1972, t. II, s. 167-203 Sande van de A., /"Г«глкыоллЛ#д1ЛЛ f/ie Pope. 77ie Ло/е о/ЛлЛ-Малолгу in i/ie Mfromoniane Propaganda in Долю, У 790-У 900, [w:] 77ie Power o/Vmagery, Rome 1992, s. 212-230 WWecjbjzyzmw, [wyd.] Orłowski H., Warszawa 1987 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66a0ecd3a986967bf7b86d0e237066a6.pdf 5de6103a1338988de5e7eab96e1a21b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:375 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:336 Title A name given to the resource Materiały do rzemiosła ludowego w woj. kieleckim / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.269-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klimaszewska, Jadwiga, Fryś, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JADWIGA KLIMASZEWSKA I EWA FRYS MATERIAŁY DO RZEMIOSŁA LUDOWEGO KIELECKIM W WOJEWÓDZTWIE Badania rzemiosła ludowego woj. kieleckiego miały na celu prześle­ dzenie historycznego rozwoju poszczególnych rzemiosł na przestrzeni ostatnich 100 lat. Chodziło przede wszystkim o: 1. Zebranie w terenie danych z tradycji, w jakich gałęziach wytwór­ czości i do jakiego okresu indywidualne gospodarstwa były samowystar­ czalne, to znaczy zaspokajały swe potrzeby we własnym zakresie z su­ rowca uzyskanego we własnym gospodarstwie względnie zakupionego, a w jakich gałęziach mamy już do czynienia z tzw. przemysłem domowym (gdy mimo już zarysowującej się specjalizacji nie ma jeszcze rynków zbytu). 2. Przebadanie różnych kategorii rzemieślników, począwszy od rolni­ ków trudniących się ubocznie rzemiosłem, poprzez rzemieślników dwor­ skich, gromadzkich (np. w kowalstwie), w niektórych wypadkach (jak w kamieniarstwie czy gonciarstwie) wędrownych; pracujących samotnie, zatrudniających w swych warsztatach członków rodziny, uczniów lub pomocników najemnych aż do systemu nakładczego, a w ostatnich latach spółdzielczego. 3. Pełniejsze zebranie materiałów do zagadnienia rozwoju narzędzi rzemieślniczych i ich nazewnictwa. 4. Przebadanie procesów technologicznych w celu uchwycenia zmian w tym zakresie. 5. Ustalenie etapów rozwoju samych wytworów, ich formy, użytko­ wania, zdobienia itp. Jednym z głównych zadań było wykrycie przyczyn warunkujących zarówno obecny, jak dawny rozwój poszczególnych rzemiosł. Stąd dąże­ nie do ujęcia związku między stanem dawnego rzemiosła a stosunkami fizjograficznymi, gospodarczymi, ekonomicznymi, dziejami historycz­ nymi itp. Ostatnia kategoria badań wymagałaby jeszcze współpracy z h i ­ storykami, którzy mogliby opracować materiały znajdujące się w Pań­ stwowych Archiwach w Kielcach i Radomiu. �270 J. KLIMASZEWSKA i E. FKYŚ Badania terenowe rzemiosła ludowego woj. kieleckiego rozpoczęto w 1953 r. w Seminarium Etnografii Słowian U. J., po otrzymaniu zasiłku z Prezydium Rady Ministrów. Przystąpiono wówczas do zbierania mate­ riałów z zakresu obróbki żelaza, drewna, lnu, konopi i wełny oraz tkactwa. Celem wykrycia przyczyn warunkujących rozwój względnie upadek rze­ miosła zebrano w badanych ośrodkach szczegółowe dane o fizjografii, stosunkach demograficznych, gospodarczych i historycznych. W 1954 r. Zakład Etnografii I H K M w Krakowie, otrzymawszy na kontynuowanie tych badań 3000 zł, podjął opracowanie garncarstwa i obróbki żelaza na tym obszarze. Nadto zebrano ogólne dane o dawniej­ szym i obecnym stanie rzemiosł w woj. kieleckim oraz wypowiedzi lud­ ności miejscowej na temat przyczyny zaniku niektórych gałęzi wytwór­ czości ludowej. W 1954 r. pracowało w terenie 11 osób pod kierunkiem doc. dr J. K l i ­ maszewskiej. Poza dr Klimaszewską z pracowników Zakładu I H K M brała udział w badaniach mgr Anna Zamhrzycka. Poza tym pracowało 9 ma­ gistrantów Seminarium Etnografii Słowian Wszyscy ci pracownicy kon­ sultowali się, zwłaszcza przy opracowywaniu materiałów, u prof. dr K. Moszyńskiego. Mieli oni pokryte wyłącznie koszty podróży. Łącz­ nie przepracowano w bieżącym roku 132 osobodm. R. Nachmilner i B. Paszkowska zebrały materiały do garncarstwa w 6 ośrodkach, J. Boh­ danowicz i O. Mulkiewicz materiały do obróbki żelaza w 22 ośrodkach. Ponadto 5 osób opracowało w 20 wsiach ogólne wiadomości o rzemio­ słach. Prócz opracowań pisemnych zostało wykonane ponad 100 rysunków do garncarstwa i obróbki żelaza przez E. Kozakiewicz, I Płazaka i in. Zebrane materiały są obecnie opracowywane w Zakładzie. Poniżej podajemy przykładowo niektóre w y n i k i prac nad garncarstwem. W ramach prac nad rzemiosłem ziemi kieleckiej prowadzonych przez Zakład Etnografii I H K M P A N studentki I V roku H K M , B. Paszkowska i R. Nachmilner, zajęły się garncarstwem ludowym w kilku wybranych ośrodkach na tym terenie. Prace powyższe są wynikiem indywidualnych badań terenowych przeprowadzonych w latach 1954 i 1955, z wykorzy­ staniem dostępnej literatury. Mają one charakter monograficzny; mniej więcej równomiernie poruszają wszystkie zagadnienia związane z garn­ carstwem w omawianych ośrodkach, a więc przeszłość historyczną i ten­ dencje rozwojowe, technikę produkcji, wyroby i ich zbyt oraz stosunki gospodarczo-społeczne związane z tym rzemiosłem. Przede wszystkim jed­ nak każda z autorek podkreśliła najważniejsze i najbardziej charaktery­ styczne zjawiska dla omawianego przez siebie ośrodka czy grupy ośrod­ ków. Wszystkie zagadnienia ujęto w rozwoju, z podkreśleniem zmian, jakie zaszły na przestrzeni czasu objętego pamięcią informatorów. W większości wypadków jest to okres od początku X X w. do chwili �RZEMIOSŁO 1 LUDÓW : W KIELECKIEM obecnej, czasem tylko wykorzystano dane z o¬ statniego ćwierćwiecza ubiegłego wieku. O wcześniejszych dziejach ośrodków dają wyobra­ żenie nieliczne wiado­ mości historyczne. B. Paszkowska w pracy Porównanie roz¬ winiętego ośrodka garn­ carstwa we wsi Cha­ łupki i zamarłego o¬ środka w osadzie Pierz­ chnica zajęła się dwoma ośrodkami w Kielecczyźnie (ryc. 26). Od­ nośnie do osadyPierzchnica brak jest danych dotyczących genezy czy przeszłości garncarstwa. Wiadomo tylko, że przed I wojną światową było tam kilkunastu garncarzy zorganizowa­ Ryc. 26. Miska wykonana przez J . Głuszka. nych w cechu. Ilość ta Chałupki, pow. Kielce Rys. B. Paszkowska stale malała, a mniej więcej 20 lat temu ośro­ dek zamarł zupełnie. We wsi Chałupki obecnie pracuje 25 garncarzy, przed I wojną około 40, a przed 1900 r. było ich 45. Na ogół garncar­ stwem zajmuje się ludność uboższa, bezrolna i małorolna. Autorka w y ­ różnia tu garncarzy-rzemieślników i garncarzy-rolników w zależności od tego, czy garncarstwo jest dla nich jedynym głównym, czy też ubocz­ nym zajęciem. Terminowanie uczniów, jeszcze na przełomie X I X i X X w. ograniczane do jednego roku, obecnie nie istnieje w praktyce, ponieważ rzemiosło to stało się dziedziczne. Produkcja garncarza ulega w ciągu roku okresowym zmianom nasilenia. Najwyższy popyt zaznacza się wios­ ną i wczesnym latem, później spada. Wtedy garncarze-rolnicy zarzucają całkiem rzemiosło pracując przy żniwach. Zimą produkcja naczyń za­ miera zupełnie, a garncarze zajmują się wtedy kopaniem i zwożeniem gliny. Dokładnie została przepracowana przez autorkę technika produkcji i wypału naczyń. Jest tam w użyciu piec dwudzielny typu pionowego �272 J. KLIMASZEWSKA i E. FRYS z rusztem. Rozwinięty typ pieca posiada komin. Charaktery­ styczny dla ceramiki z Chału­ pek sposób zdobienia to r y t o motywach geometrycznych nazywany „bryzowaniem", na­ klejanie ozdób plastycznych formowanych ręcznie oraz ko­ lorowe szkliwa. Natomiast nie stosują tam wcale malowania, które prawdopodobnie było w użyciu w Pierzchnicy. Formy naczyń w obu ośrod­ kach były zbliżone, przeważa wśród nich ceramika użytkowa. W Pierzchnicy wyrabiano wię­ cej rodzajów naczyń i prawdo­ podobnie posiadały one wyższy poziom techniczny. Zbyt wyrobów do I wojny światowej organizowali Żydzi, Ryc. 27. Bańka wykonana przez G . Po­ letka w 1952 r. Kąty, pow. Iłża potem inni handlarze. Nie­ Fot. R . N a c h m i l n e r liczni garncarze sami sprze­ dawali swoje wyroby na tar­ gu. Obecnie 15 garncarzy należy do Spółdzielni Garncarskiej w Iłży (ryc. 27). Przyjęta przez autorkę metoda opracowania polega na równoległym omawianiu obu ośrodków według ustalonego schematu. Ostatecznym i podstawowym wnioskiem jest ustalenie przyczyn upadku garncarstwa w Pierzchnicy. Autorka uważa, że są to trudności techniczne (ciężki do obróbki surowiec, długi a przez to kosztowny wypał) powodujące duże uzależnienie finansowe od kupca wyrobów, który w końcu stał się na­ kładcą. Stopniowe, ale stałe ubożenie garncarzy odstręczało młodych od nauki tego rzemiosła. Przy t y m cech prawdopodobnie utrudniał wyzwa­ lanie się uczniów i nadawał garncarzom pewne organizacyjne obciążenia. Wobec tego garncarze przenosili się na wieś, m. in. do Chałupek, gdzie produkcja kalkulowała się taniej. Poważną przyczyną upadku było roz­ powszechnienie się naczyń fabrycznych, których sprzedażą zajęli się do­ tychczasowi odbiorcy ceramiki ludowej. R. Nachmilner w pracy Denków i okoliczne ośrodki garncarskie omawia Kąty Denkowskie, Koszary Denkowskie i Ćmielów. Za cel po­ stawiła sobie wykazanie zmian, które zaszły w rozwoju historycznym garncarstwa w omawianych ośrodkach w końcu X I X i pierwszej poł. �RZEMIOSŁO LUDOWE W KIELECKIEM 273 X X w. (do chwili obecnej) pod wpływem manufaktury cera­ micznej w Ćmielowie, W y ­ działu K u l t u r y WRN i CPLiA a także tych zmian, które w y ­ nikały z uzdolnień i przedsię­ biorczości wytwórców. Oprócz badań terenowych i literatury wykorzystała też autorka ma­ teriał archiwalny oraz zbiory muzealne w zakresie ceramiki szlachetnej i ludowej. O garn­ carstwie w Ćmielowie mówią wzmianki z X V I I w. W obu miejscowościach były samo­ dzielne cechy garncarskie. Są to więc ośrodki tradycyjne. Nato­ miast ośrodek garncarski w K ą ­ tach Denkowskich powstał w końcu X I X w., a do Koszar Denkowskich napływają garn­ carze dopiero po ostatniej woj­ Ryc. 28. Bańka wykonana przez F . Bąbla. nie. W końcu X V I I w. w Ćmie­ Koszary, pow. Iłża lowie założono manufakturę Fot. R . Naciimilner wyrobów glinianych i fajanso­ wych (obecna fabryka porcelany), w której zaczęli pracować miejscowi garncarze (ryc. 28). To przyczyniło się do zlikwidowania w Ćmielowie samodzielnych warsztatów garncarskich około 1880 r. Na terenie Denkowa przeciwnie, drobne manufaktury były zjawiskiem przejściowym, a garncarstwo chłopskie przetrwałe do dziś. Nawet teraz garncarze starają się przez krótki okres pracy w fabryce ceramicznej pogłębić swoje wia­ domości techniczne; należy więc sądzić, że na ich twórczość zarówno dawną, jak i obecną ceramika szlachetna wywarła duży wpływ. W zakre­ sie techniki produkcji na przykład zastosowano pewne ulepszenia (ślozy) w budowie paleniska w piecu garncarskim, podobnym poza t y m do pie­ ców ośrodków kieleckich. Również sposobu ochrony garnków przed znisz­ czeniem podczas wypału, przez przekładanie ich płytkami biskwitowymi (bakiery), nauczono się w ćmielowskiej wytwórni. Możliwe też, że tą drogą zapoznali się miejscowi garncarze z nowoczesnym szybkoobrotowym kołem na ruchomej osi, bo żywa jest tu tradycja koła sponowego. Najłatwiej uchwytne zmiany przeszły same wyroby. Szczególnie charakterystyczna dla omawianych ośrodków jest zgrzebna (niegl ażurowana) biała i czerEtnografia Polska 1 18 �274 Ryc. 29. J. K L I M A S Z E W S K A i E. FRYS Wazy na barszcz wykonane przez Kaczmarskiego w 1951 r. Denków, pow. Iłża Fot. R. NachTiilner wona ceramika, zdobiona skromnymi pasowymi motywami malatur, rytu lub sgraffito, na której glazura jest tu znana od koło 1900 r. Oprócz wy­ robów o formach tradycyjnych (jak dzbany, wodnicki, polewanice, bańki na olej, donice, miski i garnki) produkowane są przedmioty o formach wyraźnie naśladujących fajanse i porcelanę ćmielowską, a także z innych wytwórni, np. miski-salaterki, miski z mydelniczkami, konewki, czajniki, kufliki, maselniczki, wazy na barszcz, flakony (ryc. 29). Pewną rolę ode­ grały tu też inspiracje przygodnych amatorów ceramiki, którzy zama­ wiali kolekcję flakonów według własnych szkiców. Wiele z nich przeszło w stały zestaw miejscowych garncarzy. W 1950 r. garncarze z Denkowa i okolicy przystąpili do spółdzielni. Przez szereg zorganizowanych t u konkursów i wystaw Wydział Kultury WRN w Kielcach oraz CPLiA rozbudziły indywidualną twórczość i na­ dały jej właściwy charakter, eliminując stopniowo nieludowe formy i zdobnictwo. �RZEMIOSŁO îlABura K KauMameHCxa BOIlPOCy u 9BU LUDOWE 275 Ct>pi>ici, HAPOftHOrO 9Tiiorpa(JiHtieCKoe W KIELECKIEM PEMECJIA OT^icinie KEJIEUKOrO MuCTiiTyTa MaTepiiaubiioii BOEBO/JCTBA KyjlbTypu na nniaji c 1 9 5 3 r . aaHH.ijoCb p a a p a ô o T K o i i H C K O T o p b i x B o n p o c o B n o •iapiiOMy aeay i u o6pa6oTue mcaeaa B Ke.uenKOM BoeBOjtCTBe. HacTirraue m o r a p a f i o T n p e ^ C T a R ; i e n Ł i B n a c T o a m e J i C T a T b e . OTHOCHTCH OHH K 3 , e H T e ; i b H o C T n roHHapcKiix IT P . neHTpon. pa6oTH KOTopue Be.nicb Be.nncb TpyateHtiKaMH: B. BTHX neKOTopux LTauiKOBCKOû HflXMHJIBHep. IloneBbie » ITOJIPBHP KpaKOBe, B HapojinoMy roH- paôoTbi, onpe^ejiOHiiOM Hrcji.iOHCuoro Tpeimc CMHC;IO YuMBepciiTeTa (jiaKTopoB 6eHHi,iii naJKiiM B KpanoBe. o6ycjioBJiHBaioiH,iix peMec.iia n a npoTHwceHHH MiinyBniero HU H a y i e m i p paaBHTHH o6n?erTHPHHHx 8THorpa$HHeci»HM npo^ojiœeiineM TpynoB npoijecc oTiioinoHHii. Smorpa^Hii I l e j i b K ) H C C J i e ^ O B a H H t t JIBM-HOCL p a a B H T H H p a 3 i i t i x BH^OB CTOJI6THJI. B CBHSH w e H t j i y O T ^ e j i e H a e M , HBJIHIOTCH CeMHHapa ticcjie^oBaHHH cocTOHHiieM p,aHiioro CnaBHH paccMO- iiapo,T,noro 6 b M nojiojKeH pesiecjia oco- u XOROM ivaK II t f m a u o r p a i J n i H G C K H M i i .VCJIOBHHMH TeppH- TOpitH. Jadwiga Klimaszewska and E w a Frys M A T E R I A L S F O R T H E S T U D Y O F P E A S A N T C R A F T S IN T H E K I E L C E PROVINCE Summary The survey started in 1953 by the Seminar of Slavonic Ethnography of the J a giellonian University in Cracow aimed at tracing the development of various handicrafts during the last hundred years in the Kielce area and at showing factors conditioning their progress. Hence particular stress was laid on the connection with the existing physiographic conditions, economic and political factors and so on. Some of the problems (pottery, metallurgy) were taken over in 1953 by the Department of Ethnography, Institute of The History of Material Culture, Polish Academy of Sciences in Cracow. The results of some investigations, in particular those devoted to the pottery centres, carried out by B. Paszkowska and R. Nachmillner, have been included in the paper. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68ce6cc10a68b372eefc434292a3b734.pdf 2b6f8b68510bd486ce4e80470c8f9456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2958 Title A name given to the resource Symbol w teologii. Znaczenie analizy symboli religijnych Eliadego dla współczesnej teologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.155-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. O b r a z J . L e w i t a m i Nad wiecznym odpoczywaniem Michał Klinger SYMBOL W TEOLOGII ZNACZENIE ANALIZY SYMBOLI RELIGIJNYCH ELIADEGO DLA WSPÓŁCZESNEJ TEOLOGII Symbol jest w religii. U k r y t y w j e j środku. J e s t w t y m coś o c z y w i s t e g o i coś z a g a d k o w e g o z a r a z e m . K a ż d y s y m b o l z g ę s z c z a w sobie rzeczywistość i t o w t a k i sposób, że z a c z y n a m y o d c z u w a ć coś s a k r a l n e g o , w y z n a c z a n a sugeruje istnienie pewnej rzeczywistość kosmiczną, Schematyczna funkcji której tożsamość: tożsamości = Traktacie rozciągniętej wartością j e s t j e j rzeczywistość użyłby wokół jest jakaś sfera r e l i g i j n y c h doznań (ja — sacrum). M i r c e a E l i a d e w s w y m w i e l k i m rzeka. N i e jest t o n a w e t „ m o w a " , ale bardziej objawienie. na sakralność. sakralność t u właśnie Jako teolog terminu odczuwam C z y t e l n i k i e m swej teraz potrzebę pozycji: Teologia — bywa — określenia jest to opis tości. Często t r z e b a w n i e j d o k o n y w a ć — czywistością Eliade epifania. przed Rzeczywis­ j a k t o właśnie z rekonstrukcji: historycznych rze­ (teologia 1 historyczna J e a n Daniólou), l i t e r a c k i c h ( b i b l i s t y k a , n p . Oscara jest Cullmanna, Joachima Jeremiasa), wistość jak celem jest d o t a r c i e do Rzeczywistości i t o rzeczywistości pełnej. najwięk­ A w t e j p e ł n i j e s t ś w i a t i j e s t B ó g , są d u c h y d o b r e i z l e , są l u d z i e czytelna jest opisał E l i a d e . szych teologów dopiero Dlatego poprzez święte postawiłbym go w symbole rzędzie — współczesności. z T a l m u d u i Ojców ich eschatologicznym i losem my Kościoła). Ale obja­ wienia je (hermeneutyka r e k o n s t r u k c j i sensu p e w n y m p o s t u l a t e m h e r m e n e u t y c z n y m , k t ó r y m ó w i , że r z e c z y ­ wszyscy razem wpływając n a siebie. W i a r a jest p o p r o s t u p o c z u c i e m Symbol nie jest „obiektywny" badawczo, jest „dla n a s " i przez to jest zawsze pewną świątynią — „dla odsłania l u b przysłania s a c r u m . D l a t e g o więc s y m b o l — p r z e d m i o t badań — uświadomiona. jest „mi" „świecki" t o sprzeczność s a m a w sobie. N i o t o , b y s y m b o l nie funkcjonował poza obrębem oficjalnej ności. N i e z n a c z y mnie", skoro oznacza, religij­ też, ż e b y j e g o r e l i g i j n a f u n k c j a musiała Wydaje dla funkcjonowania się nawet, że s y m b o l u raczej „uświadomienie być sobie" paraliżujące. A l e j e s t t a k , że jeśli c z ł o w i e k n a p r z y k ł a d pójdzie n a d rzekę, t y c z n y c h skojarzeń, t o z n a c z y realnej skojarzeń, które odrywają r z e k i , a przenoszą do pewnej literackiej W r ó ć m y teraz znów do naszego przykładu, c z y l i n a d rzekę... Oto wychodzi procesja Śpiew: „Dziś w o d n y z chorągwiami i ikonami nad Jordan. o ś w i e c a się ż y w i o ł i r o z d z i e l a się J o r d a n , s w o i c h w ó d o d w r a c a n u r t , w i d z ą c , j a k c h r z c i się P a n . " lektor czyta Izajasza proroka: łaknący idźc o ; 2 na Gromki wodę, i którzy n i e m a c i e srebra r a z e m jedzcie i p i j c i e boz srebra i ceny w i n o i tłuszcz..." i d a l e j : skaczącą w się ona życie wieczne odegnaniom „...zaczerpnijcie go o d i niewidzialnych — fikcji, wołanie: „Glos Gospodi Pański i przejmijcie wszyscy to wtedy strachu, i objawionego „przemówi" — Gospodi wszelkich w sferę n a z w i n a z w i s k — j e ś l i w i ę c c z ł o w i e k ś c i s z y s w ó j i n t e l e k t , o t w o r z ą się t a j e m n e , k r ó l e w s k i e w r o t a i żyjemy, tej Pełni. wody z weselem, ze źródeł z b a w i e n i a . . . " . D i a k o n w o l a n a d wodą:,, I a b y była t a w o d a i j e ś l i b ę d z i e w s t a n i e p o z b y ć się s e n t y m e n t a l n y c h l u b r o m a n ­ samej zawsze pomiłuj. zakusów pomiłuj". na wodach I aby wrogów okazała widzialnych I w śpiewie rozlega wzywa wołając: się przyjdźcie D u c h a mądrości i r o z u m u , D u c h a Bożego Chrystusa." 155 �11. 2, 3. O b c h ó d Ś w i ę t a J o r d a n u , S a n o k 1 9 7 4 . C e l e b r u j e (fot. Dubiec). I słychać szczęk w i a d e r , k r z y k i wioślarzy, l u d z i e piją, z i m n a woda muska ręce, obryzgując płynie „skacząc w życie twarze, skrzypią kry, a rzeka Możesz Jordan i odbudowuje zupełnie n i e znać w y ż e j się o t o s y m b o l wspomnianej Wody. prawosławnej l i ­ przy­ ale i s t n i e j e przecież gdzieś, właśnie w t y c h l i t u r g i a c h , ś w i a d e c t w o , że r z e c z y w i s t o ś ć n i e j e s t m a r t w a , ż e coś o b j a w i a w tylko miejscach, które E l i a d e z i n t e r p r e t o w a ł j a k o symbole. — Ważne rzeczywistości, jakie przenieść jest w stanie religia. Ale t u r g i i , l u b j a k i e j k o l w i e k n a w e t l i t u r g i i , która t e n s y m b o l wołuje — doświadczeniem wieczne". A t y „ j a k o człowiek n a rzekę przyszedłeś...", w r a z z C h r y s t u ­ sem n a wieczysty Metropolita Bazyli. j a k zrozumieć kontakt, który (Obecność mitu) — — ów pozareligijny j a k t o pięknie ciągle jest rozumu. U źródeł naszej uczeń „... o rzeczach Kołakowski udziałem współ­ się w y r z e k ł m i t u n a r z e c z eywilizacji rozumu, w Pitagorasa symbolami, Leszek powszechnym czesnego człowieka, choć t e n d a w n o Alkmaion, kontakt z pokazał wypowiedział V I I w. p.n.e., znamienne n i e j a w n y c h , j a k i o rzeczach zdanie: śmiertelnych jasną w i e d z ę p o s i a d a j ą B o g o w i e , a t y l k o , o i l e d a się o n i c h w n i o s k o w a ć m y , ludzie". ze znaków sferze i n t e l e k t u . Symbol wiąże kubki, Lew Szestow wskazuje, w o d a jest c i e m n a i z i m n a , spływa p o włosach i oczach, a t e k s t y zostało (np. U powyższe) radują wtedy duszo i zapisano są w księgacli podjęte że z a d a n i e przeważającej wości, które do n i e j . D l a świadomości r e l i g i j n e j s y m b o l jest o w y m Szestow w i d z i w K t o je jednak t o poczynając mierze przedsokratyków j e d n a k kryłyby o p r y s k a n y c h tą w o d ą , i z a k a p a n y c h w o s k i e m ś w i e c z a n u r z a n y c h znaki, się „boskim od drodze zarodki Platona intelektu. innych szaleństwie", możli­ mistyce, sztuce i ogólnie — naszej tragicznej podkreślamy t o — d o k o n a n y m mocą boską, jest — j a k t o n a z y w a myśli hermeneutycznej Eliade a n a w e t t e n d e n c j a p o w r o t u d o tej p i e r w s z e j , w y j ś c i o w e j s y t u a c j i , związaniem — rzeczywistym hierofanią; i nie leży w więc rzeczywistości w ludzkiej oraz mocy „tekstu", choćby o w y m a u t o r e m była szeroko, j a k w autora semiotyce, pojęta k u l t u r a . T e k s t , b y mógł zawrzeć s y m b o l e , m u s i pozosta­ pełniejszym na odczyta ? — niem, zagęszcze­ w od Boga. dawałby T o w i e l k i e w y z w a n i e d l a człowieka stworzyło kulturę europejską. w znaków więc tę rzeczywistość opisującym pełen 1) B ó g świat m o c n i e j rzeczywistość, realno przywołuje realno: dzwonią byłby (Frg. В j e s t , że s y m b o l należy d o rzeczywistości, a n i e j e s t t y l k o pojęciem egzystencji. 3 (P. niż t y l k o i n t e l e k t u a l n e ujęciu Wydaje i s t o t y była teologicznego rzystość i w a l k a o nią s t a n o w i p a t o s l i t e r a c k i e , czy ogólniej — i najpiękniejsze n i e mają przez Boga. Dlatogo a r t y s t y c z n e intencjo, choćby sui generis mocy żadne najlepsze symbolotwórczej, c h o ć n i e w ą t p l i w i e o c i e r a j ą się i k o r z y s t a j ą z s y m b o l i j u ż f u n k c j o ­ nujących. Nawiasem mówiąc, granica między sztuką a religią j e s t f r a p u j ą c ą t a j e m n i c ą , a m o ż e p o p r o s t u n i c i s t n i e j e 'i W m i e j s c u c h o d z i m i o t o , że a u t e n t y c z n a s y m b o l i c z n a rzeczywistości jest dana przez Boga, a inwencja tym struktura artystyczna rzec, że dla r o z u m u daleko by natchnionym kryje się współczesnej możliwość, g d y t o rzeczywistość przez z a w a r t e w niej „boskie z n a k i " z samej swej wać w g r a n i c a c h o b j a w i e n i a , b y ć e p i f a n i c z n y , a według określenia być się, ż e w e Rieoeur'a) wiecznym d l a szerszego w a c h l a r z a e g z y s t e n c j i n y m jej odczuciem mniej przejrzysta. postulatem r o z u m u jest jest raczej Można właśnie współezesnej przej­ nauki. Zaś „postulatem", k o n s t y t u t y w ­ nieprzejrzystość; i o w o odczyty­ w a n i e ś w i a t a , ze w z r u s z e n i e m i d r ż e n i e m , o d b y w a się w p o c z u c i u otoczenia Znamienne każdego jest Sartre powie: znaku jednak, przez „niejasne", że n a końcu przez d r o g i myśli tajemnicę. europejskiej „nie m a znaków n a świecie". W y z n a n i e to jest j e d n a k b a r d z i e j smutną konkluzją z d r a m a t y c z n y c h poszukiwań m o ż e się z nią z g a d z a ć b ą d ź n i e , n a s w ą w ł a s n ą o d p o w i e d z i a l n o ś ć niż p e w n i k i e m a t o i z m u . P o o w y c h z n a k a c h z o s t a ł y j a k b y czarne (Sartre). d z i u r y i zieją w świecie c z ł o w i e k o w i j a k i m ś n i e p o k o j e m , który Dlatego powiedziałem, że a r t y s t y c z n e konotacje rzeki d a n e c z ł o w i e k o w i p r z e z k u l t u r ę n i e są p i e r w o t n y m , e p i f a n i c z n y m 156 n i e z w y k l e silnie w y c z u w a l n y j e s t właśnie u S a r t r e ' a . Z d a n i e t o , �j a k t o z w y k l e u niego b y w a wykształconych u f o r m o w a n e j e s t z uczuć, ale uczuć w t w a r d e j i s m u t n e j szkole r a c j o n a l i z m u , i t o właśnie chrześcijańskiego! R o z u m — ten odwieczny potencjalny ateista! Zbierzmy pewne więc: szczególnie doświadczenia, Rzeczywistość, mocne, hierofanie, s y m b o l a m i . Teologia, „Nie m a znaków n a świecie" — negatywem, matrycą pozostałą to zdanie po j e s t więc minionym, jakby archaicznym spekulacją którą żyje sakralne miojsce któro Eliade religia, nauczył nas nimi musi znaleźć też jakąś metodę też, na s y m b o l e , obrazujące pełny kształt rzeczywistości, odbierając formę „negatywu", jest pośrednim jego świadectwem, świadomość bezreligijna współ­ Stwierdziliśmy o b r a z i e świata ( w k t ó r y m t e z n a k i b y ł y ) , ale też, właśnie z u w a g i tę również z nazywać jeśli ma, b y ć o p i s e m rzeczywistości, a n i e intelektu, b r z m i e n i a z s y m b o l a m i , jakoś je odzwierciedlić. że zawiera i związane bywa wrażliwa na je a p s y c h o l o g i c z n i e też p r z y g o t o w a n i e m n a p o n o w n e z t y m światom j a k o m i e j s c a szczególnej ciszy, ciemności — p o d o b n i e j a k m i s t y k a , spotkanie. reagująca Pozostały we współczesnym człowieku c i e m n e w y r w y i t e j ciemności najświatlejszy nie w y z b y ł . R i l k e w Księdze powie godzin po Bogu r o z u m d o d z i ś się Bogu: na Podaliśmy odszedłeś, g d y przeminął U s t a wiejące ciemne masz a r ę c e T w e są czas. symbolu Należy j a k las, hebanowe. (przel. tyczne cie więc teraz rozumieć niezaprzeczalne również tych bezreligijne „ciemnych „czarnych dziur" Nasuwa się Eckhart od W. Hulewicz) dzącej ciemną". że Palamas mistyczny późnego wobec z obraz „nocy" antyku, wydaje mistrz s c h o l a s t y k i , św. J a n i w zamykającym końcu wiek m i się, ż e t e n obraz terminem filozoficznym zracjonalizowania zaczerpnięty z europejczyk „ p a r y i elek­ w swoją nocy „noc mistycznej, oznaczającym pewną tak, jak to religii. prawosławnej symboli chrześcijańskich teologicznej, musiałby gdyby Zasługa t e j p r a c y — religii. mienia funkcjonowanie zrywa nie pozostać Eliadego opisał poza obrębem Traktat według m n i o — Eliade. j a k i większość t u s t w i e r d z i ć , że ó w s y m b o l w o d y , o historii jest d w o j a k a : po o n w niej z powszechną dotąd praktyką r o z u ­ symbolu jako pewnego t y p u znaku. „Być symbolem" było równoznaczne z „coś oznaczać". Niezależnie o d niezwykłej czasem subtelności rozróżnień jedzie d o R o s j i p o wtajemniczenie jest oddechu" w. wobec k o n t r r e f o r m a c j i i ro­ protestanckiej 1900 r o k u — Otóż jakkolwiek „ciemnego Rzeczywistości. wobec mistyka X V I I ortodoksji Rilke, który w tryczności" — w Dionizjusz Grzegorz oraz się muśnięcie obecnych i głęboko a u t e n ­ s y m b o l i , j a k o dotknię­ z a w s z e r o d z i się w d o b i e r o z b u j a ł e g o s k r a j n i o Św. i św. Krzyża rąk", poczucie przypuszczonie, i ciemności B o g a racjonalizmu: — przykład, refleksji pierwsze, Wypadki szczególnego jeden l i t u r g i i e p i f a n i i C h r y s t u s a w J o r d a n i e , f u n k c j o n o w a n i a w chrześci­ jaństwie Ale okresy też — jeśli stosowanych symbol przez poszczególnych będzie „symbolem autorów czegoś", czyli b ę d z i e „ t y m , co coś o z n a c z a " — b ę d z i e w t e d y b e z u ż y t e c z n y d l a t e o l o g i i , c o j e s z c z e p o s t a r a m się n a ś w i e t l i ć . P r z e n o s z e n i e znaczeń z j e d n e g o e l e m e n t u świata n a d r u g i , „ r e l a c j a z n a c z e n i a " w sensie de Saussure'a p o p r o s t u nie m a miejsca epifania, święle doświadczenie jest, staje religijne. Po się s y m b o l e m " , „symbolem czegoś". najodleglejsze nia", zgęszczenio W elementy w s f e r z e sacrum. rzeczywistości d o s t a n i u się w doskonale wir sakralny lecz n i g d y u E l i a d e g o obrębie symbolu Zaś oddaje spotykają świata,, l e c z n i g d y w „coś n i e staje się sensie się często „oznacza­ a r a c j o n a l n e u j ę c i a t e g o s p o t y k a n i a się są c a ł k i e m wtórne m e t o d ę , t z w . a p o f a t y c z n ą , d o c i e r a n i a d o B o g a , t o j e s t też świa­ i d o t y c z ą u m y s ł u b a d a c z a , a n i e r z e c z y w i s t o ś c i , g d z i e d z i e j e się t o dectwem r e a l n i e i o d t e g o umysłu niezależnie. T e n e p i f a n i c z n y c h a r a k t e r stanu świadomości religijnej opoki. G d y mianowicie przerost r a c j o n a l i z m u w religii podważa i niszczy symbole, sprowa­ symbolu dzając j e d o n a i w n y c h przedstawień, pozostają w t e d y p o n i c h zie­ n a u k o w y m , gdyż koncepcja t a pozwala n a zachowanie jące, c i e m n e j a m y , w których j e d n a k duszo w danej epoce p r a w ­ i tradycyjnego d z i w i e r e l i g i j n e z a g ł ę b i a j ą się, b y w t e j c i e m n o ś c i r a c z e j , n i ż g d z i e pojmowaniu indziej, n i e m o ż l i w e . B o ileż t o n i e p o r o z u m i e ń p o w s t a ł o w z w i ą z k u z t a k ą nie doświadczyć może. tego, czego żaden porządek r o z u m u du,ć właśnie dostrzeżony przez terminu „symbol" symbolu jako „symboliczną" Eliadego „znaku można nazwać w obrębie odkryciem ważnego teologii, co, czegoś", b y ł o b y już interpretacją różnych zjawisk przy dłużej religij- 157 �н у c i i t ! Oo s y m b o l i z u j e t e n a t e n szczegół gest l i t u r g i c z n y , t e n c z y ów święty? — ikony, taki a taki podobno pytania od lat k i c h w o k ó ł d o p o m a g a n i a j e j — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a n a s w s z y s t ­ kich, n ę k a j ą s z c z e g ó l n i e p r a w o s ł a w n y c h ze s t r o n y z a r ó w n o i c h s a m y c h , j a k i chrześcijan z a c h o d n i c h ; a przecioż o d p o w i e d z i nie można, gdyż daje świadomości się rozłożyć w integralność na aspekty n a n i e dać t y c h r e l i g i j n y c h fenomenów wyznawców — znaczeniowe, jest powyższych uwag bez nie zafalszowań w ł a ś n i e symboliczna — po eliadowsku. Po zasługa z Eliadego: zaproponował symboliczną interpretacji wyłania stronice kolega zilustrują m ą Eliadego, odgrywają Paul dla teologii intuicję: Ricoeur, podobną, którego niektóre j a k myśl Eliadego, rolę i k t ó r y w p o l n i E l i a d e g o p r z y j m u j e , w swej własnej postawie w r a c a często (i w g m n i e n i e k o n s e k w e n t n i e ) n a pozycję r a c j o n a l ­ o n coś, c o m o ż n a b y n a z w a ć Ś w i ą t y n i a n i e dają m i właściwie n i c „ d o m y ś l e n i a " , n i c — w p o ­ Adekwatne religii. teraz, dochodząc w p e w n e j się do rzeczy­ c z y n i przecioż fazie a n a l i z y d o metodę! zjawiska, r ó w n a n i u z t y m w s z y s t k i m , co m i w ł a ś n i e d a j ą . I j a k r o z u m i e ć t o urzeczenie myśleniem z a i n s p i r o w a n y m s y m b o l a m i , skoro na filozoficzna które p r z e d t e m musieliśmy w s t y d l i w i e rozkładać metodą h i s t o ­ w ryczną, socjologiczną, Boga l i t e r a t uroznawczą i t p . n a jakieś c z y n n i k i poznanie absolutne". 4 Urzeka w Delfach: „poznaj aluzję d o t a j e m n i c y śmierci — l a s t y k : „ A w w y r a ż e n i u rozumieć jego integralności, tożsamości, a właściwie możemy teraz po­ w i e d z i e ć z a E l i a d c m , a l e i z a ealą t r a d y c j ą : s y m b o l , e p i f a n i a — wynikający wyprzedza go też w y r o c z n i a , siebie" — „ z r o z u m i a l e " , m n i e j „ n a i w n o " — jednocześnie j e d n a k odzierając z całej 5 W przeciwstawiam podmiot siebie się z d a j e , t y m p r z e c i w s t a w i e n i u głosi k o n c e p c j ę p o d m i o t u k o n s t y t u u j ą c e g o się w r a z ze n a k t ó r e m u s i a ł a się o n a g o d z i ć , jeśli c h c i a ł a z a c h o w a ć we wzajemnym związku — od lecz r o z u m i e ją n i e m a l j a k scho­ ze z r o z u m i e n i a p o d m i o t o w i , k t ó r e m u rozumienie". się „znak" co starożytni c z y t a l i , j a k o już bez p o p r z e d n i c h rodukcjonizmów, t a ' i b o l e s n y c h d l a t e o l o g i i , sensowny żad­ i n t e r p r e t a c j a s y m b o l i n i g d y nie przekształci to zjawisko „symbol daje do myślenia" nie u r z e k a m n i e , j a k o teologa wcale. K r z y ż ozy i i s t o t y , i , co t u d u ż o m ó w i ć , z a b i j a j ą c j e — ale w że Ricoeur zrozumieniem, t e n sposób f a k t y c z n i e staje d i a l o g z n a u k ą . T e r a z zaś n a u k o w a a u t o n o m i a t e o l o g i i m o ż e b y ć n a g r u n c i e f o r m u ł y św. A n z e l m a o ż y c i u z w i a r y w s p ó ł k o n s t y t u - zachowana. Dyskursywna, naukowa u j ą c y m się w r a z ze z r o z u m i e n i e m pod miejsca pewne badanej analiza podprowadza rzeczywistości religijnej, nas zatrzy­ m u j e się n a p e w n e j g r a n i c y i m i l k n i e , b y m ó g ł p r z e m ó w i ć „inny ś w i a t " , s y m b o l — j a k go opisał E l i a d e . Ś w i ą t y n i a , P i s m o n a t c h ­ n i o n e , święty starzec, Krzyż, sakrament nigdy, m i m o wielkich wysiłków zarówno wszelkiej s c h o l a s t y k i , j a k i różnych ateizmów, n i g d y n i e d a w a ł y się „ p o j ą ć " , z r o z u m i e ć , w y t ł u m a c z y ć . . . J e d y n i e to podprowadzenie bolu stwarza i z a t r z y m a n i e się d y s k u r s u n a g r a n i c y pewną nadzieję wiary i rozumu. Badacz na spotkanie, i to sym­ autentyczne, j e s t j a k M o j ż e s z , k t ó r y z b l i ż a j ą c się d o k r z a k u gorejącego n a p u s t y n i , b y „zobaczyć z j a w i s k o t o w i e l k i e , czemu zżuj n i c zgorzeje t e n k r z a k " , usłyszał: obuwie z nóg t w o i c h : miejsce „Nie bowiem, przystępuj t u , na którym stoisz, ziemią świętą j e s t . " ( E x . 3, 3 — 5 ) . ГЛа uniknięcia t e r m i n znak nieporozumień icł) nio daje, więc nie znajdziemy „relacji znak" należy też stwierdzić, może czasem być s y n o n i m o m eliadowskiego l u . G d y starożytni mówili dotyczyć t o będzie też daje Bóg" aforyzmu w t y m wyrażeniu a l u z j i do jakiejś znaczenia", raczej o „znakach, które wiążącej dwa j a k góra, której elementy. szczyt tonie w że symbo­ (bądź Sartro'a) autentycznej Jest ten „boski nieprzeniknionej według określeń R u d o l f a O t t o . B ę d z i e t o więc s u g e s t i a zaprasza­ podstawowy jasnych lub ciemnych. Na zakończenie tam tormin piękny tekst J u r i j a tylko d a l e j , że s y m b o l i pamięcią k u l t u r y " pamięci. całej Łotman między „semiotyczny „treści"'! sugeruje, że t e k s t wiąże w ja,ki chciałbym jeszcze poruszyć dwie treść". tekstu znaczeń, nie narzuca ontologiozny „treść" jest w ich „treścią się łatwo przyznaje refleksji t y m , co Tak (logos). czy „sensownym t e k s t o m " , którego i wprost z semantyki „zwykłej", a t y l k o „ p r z e ś w i t u j e " i t y m r ó ż n i ł b y się o d t e k s t ó w t e n sposób więc m a m y pojęcie tekstu", całość, c z y l i j e g o s e n s e m w s y m b o l u pewne zwykłych. zagęszczenie zna- czeń, a n i e rzeczywistości, j a k t o b y ł o u E l i a d e g o . J e s t t o więc j a k b y „ m e t a - z n a c z e n i e " ł ą c z ą c o t e k s t s y m b o l i c z n y ze z g ę s z c z o n ą pamięcią, kulturą. D l a t e o l o g i i j e d n a k o w a semiosis b u j e o n a świata, a nie j o g o Jednak w unikany świata, t o za m a ł o : potrze­ znaczenia. teologii t e r m i n „symbol" i zawszo też p o j m o w a n y ciągle j e s t n i e l u b i a n y , nie p o e l i a d o w s k u , lecz kwestie: nie WG F r a n c j i , która d l a siebie E l i a d e g o na polu niewątpliwie metody" pewną kondensator" status Podstawowe inaczoj, byłby s y m b o l p e w n y m W Oto symbolu) synchronią z n a l e coś z a s t ę p u j ą c y . J e s t o c z y w i ś c i e p e w n a j a k p r z e d s t a w i a , się n a d a l r o l a „ s y m b o l i c z n e j jedno. przez wyrażenie, a w y ­ (namekajet) „pośrednik... jako w i k o n i e (i w ogóle sugeruje somiotyezriej, owej „tekstu" sens W terminy „symbol" łączy O d r a z u n a s u w a się p y t a n i e , k t ó r e toż m o ż n a p o s t a w i ć 6 szkole dany to często (liś m e r c a j e t ) aluzyjnie 1 „znak" Łotmana:" ... treść t y l k o p r z e ś w i t u j e rażenie jąca n a s d o o d c z y t y w a n i a świętych s y m b o l i bądź wejścia w m i s ­ tyczną ciemność. „ B o s k i e z n a k i " mówią d o nas m o w ą s y m b o l i , (intellectus). T e o r i a s y m b o l i we współczesnej s e m i o t y c e i mgle, jest to „wyrażenie niewyrażalnego", „forma j a w n o - s k r y t a " w mniejszości, a n a w e t frakcja, odkryła, w opozycji jako szczegól­ lecz j e s t o n a 7 do „oficjalnej d l a n i e j m a c i e r z y s t y m , a więc w e t n o l o g i i ; oraz n a p o l u d l a n i e j t e o l o g i i " . N p . w i e l k a s y n t e t y c z n a p r a c a Bilans właściwym, a więc w w y m i e n i a E l i a d e g o t y l k o r a z , omawiając współczesną psychologię teologii. N i o będąc e t n o l o g i e m a n i religioznawcą, będę mógł w pierwszej kwestii wypowiedzić właściwie pytaniem Otóż wydaje t y l k o pewną do intuicję, tej, tak m i która niech sympatycznej będzie dziedziny. m i się, żo w W a s z e j d y s c y p l i n i e n i e z w y k l e j e s t u t r z y m a ć się n a a u t e n t y c z n e j p o z y c j i E l i a d e g o ciężko i nie zbaczać religii. Zaś jeden z w i e l k i c h biblistów teologii XX niemieckich, w. 8 zapytany przeze m n i e , dlaczego w badaniach b i b l i j n y c h w Niemczech ma prawie śladu nie t y l k o Eliadego, ale R i c o e u r ' a , a nie nawet R u d o l f a O t t o , s t r u k t u r a l i z m u , s e m i o t y k i i t p . — zawołał: „i B o g u dzięki". W 1986 r. uczestniczyłem w s e m e s t r a l n y m s e m i n a r i u m c i ą g l e n a starą p o z y c j ę s y m b o l u j a k o z n a k u . D a l e j w y d a j e m i się, t a k otwartego teologa, j a k H a n s K u n g , p t . „Problemy hermeneu­ że d z i e j e t y k i o d czasu K a r l a B a r t h a i R u d o l f a B u ł t m a n a " , które p r o w a ­ się t a , k d l a t e g o , uwypuklić — oznacza że p o z y c j a ta — j a k t o s t a r a ł e m się p e w i e n s a k r a l n y r e a l i z m , a w i ę c zakłada-, dził on wraz b a — w y m a g a w i a r y , a więo jest właściwa raczej teologii. W R u ­ Robinsonem. munie otwarci Eliadem, odczuwam badacza. związanym raczej Zaś użytecznej w nikt teologa inny teologii przecież z tradycją rzeczywistości pośród i przez etnologów niż prawosławia, „obiektywnego" nie przedstawił t a k to t a k kluczowej koncepcji. To ze znanym Dodajmy, n a wszelkie Amerykanie nowiny, rewelacje teologiem są i w Jamesem teologii rewolucje. ale nawet nowe wiek, a c e n t r a l n y m było Dominuje „Hermeneutyka" pytanie o to, jakie więc socjologia, z b i e r a w ł a ś n i e t e o l o g i a , a n i e ż a d n a i n n a n a u k a . T o z a ś , że t e o ­ mienia," chrześcijaństwa. l o g i a c i ą g l e s o b i e ze s w ą r o l ą n i e n a j l e p i e j r a d z i o b l i g u j e kurioza jak kult Kung t z w . Serca oznaczała na Eliadego, tam teologii? Ricoeur'a. bardzo Otóż o d c z y t a n i e c h r z e ś c i j a ń s t w a , k t ó r e m u s i o t w i e r a ć się n a X X l e c z z chęci p o m o c y c z ł o w i e k o w i , k t ó r e g o p y t a n i a , f u n d a m e i r t a l n o wszyst- amerykańskim że s e m i n a r i u m t y m a n i r a z u nie padło n a z w i s k o nie t y l k o podporządkowanie teologii i n n y c h n a u k nio w y n i k a z jej p y c h y , 158 I d w a przykłady wielki następna w i s t o ś c i s k o n s t r u o w a n i e t e r m i n u symbol Możemy Oto n e g o ujęcia ś w i a t a . J u ż s a m a u r z e k a j ą c a g o s e n t e n c j a już drugie, metodą pytających. Niech pastoralne funkcje p o l i t y k a , szukanie są „zrozu­ raz zawołał: Jezusowego!" „Są W jeszcze gruncie takie rzeczy �I c h o d z i ł o c h y b a o t o , że n a l e ż y c h r z e ś c i j a ń s t w o o c z y ś c i ć ze s t a r y c h cja s y m b o l i m i m o wszystko w teologii zachodniej zachodzi, Eiiade s y m b o l i , n a rzecz pełniejszego sensu i pozostaje racjonalności. C z y j e d n a k t y l k o w t y m k r y j e się n i e c h ę ć d o p o j ę c i a , , s y m b o l " we współczesnej teologii'! Jeśli c h o d z i o t e o l o g i ę r z y m s k o - k a t o l i c k ą t e r m i n t e n „ s k o m ­ promitował sic" w (z 1 9 0 7 r . ) Pascendi i rozumność jako kontrowersji tak teologii wiary pojmowaniu niedokładnie „pospolicie nazwanej W modernistami. Encyklika Piusa X przeciw n i m p r z e c i w s t a w i a pewność dogmatu formuły z oddającej symbolem". protestanckiej, go u jej modernistów, przedmiot, sam. J e d y n i e w t e o l o g i i prawosławnej, której współcześnie do stopnia do rozwoju symbolu, teologii lecz — zachodnich, przy znać jakby daleko tęsknotę jednoczesnym zakwestionowaniu samego pojęcia „ s y m b o l " . Z a k w e s t i o n o w a n i e t o o p i e r a się z n ó w 0 staro jego pojęcie: j a k o Oto że na przykład „znaku wielce czegoś". inspirujący dziś prawosławny l i - turgista z A m e r y k i , ks. Aleksander Szmeman w licznych pracach 9 d o k t r y n a l n i e nie t a k drażliwej, rekonstruujących autentyczną teologię liturgii prawosławnej wielkie w a l c z y z t z w . „symboliczną interpretacją" sakramentów, s y m b o ­ d z i e ł o B u l t i n a m i a , ściślej p r z e z t ę j e g o część, k t ó r ą n a z w a ł o n l i z m o w i p r z e c i w s t a w i a j ą c realność z j a w i s k d z i e j ą c y c h się w o b r ę ­ sytuacja symboli religijnych została zaburzona problemem demitologizacji Objawienia. dla mnie 1 0 Jest w t y m programie jakieś s m u t n e n i e p o r o z u m i e n i e : a z niezwykło wrażliwy, wprost n a t c h n i o n y teolog, bogatej m i t o l o g i i c z a s ó w h e l l e n i s t y c z n y c h n i e w y d o b y ł się z o- kreślenia m i t u , j a k o p e w n e j drugiej przez s t r o n y głęboki znawca r e l i g i j n e j f i k c j i , baśni, k t ó r a swego bie m i s t e r i u m sakramentalnego. Eucharystia. Misterium wienia: ujętą w — „realność" T n i e m o ż e ! M i t , który przecież z n a o n t a k dobrze, n i e m ó w i m u wystarczalność, n i c w i ę c e j niż n a s z y m u c z n i o m Mity uczyniła chlob t y l k o c h l e b e m — Oto kilka zdań Bultmana: ze wspomnianego Nowy Testament Parandowskiego! „manifestu zawiera teologicznego" prawdę, która niezależna o d m i t y c z n e g o światopoglądu; b y ł o b y z a t e m teologii, Czy by może wiekowi chrześcijańskie chrześcijańskie kazać przyjąć T o jest nonsens przepowiadanie zwiastowanie mityczny i niemożliwość." odmitologizować. ośmielić światopogląd, jest zadaniem się dziś jako czło­ prawdziwy? telnego (...). Z e r o z b i t a z o s t a j e ny — komunią, śmiertelne śmierć W w kuriozum... i poniżeniem wiary do poziomu mechanizmu... raju z Bogiem. W m i t a c h w i a r a może znaleźć wskazówkę (intelektualną) o t r a n s ­ drzewami... cendencji Szmemana (s. 23 n.) — granicach a więc wskazówki filozoficzne, P o d o b n ą filozoficzną postawę w y c z u w a m naszej egzystencji ale c z y religijne? u Rieoeur'a, , , s y m b o l d a j e d o myślenia-...". N i e s t e t y , p o d o b n e któremu p y t a n i e widać też u J e a n a D a n i e l o u : „ c o m o ż n a d l a współczesnego zachować z opowieści o „rajskim w ę ż u " i „ j a b ł k u . . . " . człowieka" 1 1 Destruk- P R Ż M . E l i a d e , Traktat o historii religii (z f r a n c , t ł u m . J . W i e r u s z - K o w a l s k i ) , W a r s z a w a 1966. L i c z n e m i e j s c a , i m p l i c i t e , ale często i o x p l i c i t e — p o t w i e r d z a j ą t ę t o ż s a m o ś ć , n p . s. 2 3 , 2 5 , 3 2 , s z c z e ­ g ó l n i e b o g a t y t e o r e t y c z n i e j e s t p a r a g r a f 4 8 , s. 1 5 8 — 1 6 1 i i n n e . 1 T e k s t y „ W i e k i e g o poświęconia w o d y " (w języku SCS) w g T r e b n i k , W a r s z a w a 1 9 2 5 , k a r t y 1 8 3 ( n a o d w r o c i e ) d o 192 (odwr.). 2 P o r . n p . j e g o , Sola 9—16). 3 s. fide — tol'ko wlroju, P a r y ż 1966 (szczeg. essai sur Freud, P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, S. C i c h o w i c z a , W a r s z a w a l i / 7 5 , s. 2 5 1 . 5 P a r i s 1SG5, wybór pod red. inną niż Bożą istotę grzechu i która śmiertelnym p o k a r m e m w Boskim nieśmiertelne (s. i śmier­ Chrystusie życiu, przez pochłonięta 136, p o d k r . m o j e , eliadowska którą zostaje p o r . też Tak Nie terminologię: jako Bogowio", s. 1 3 1 właśnie Odczuwam w Raju który grzech samo­ związku. Pełni świata Bóg przechadzał się w a l e , spośród współczesnych o s t r y m sensie tego myśli­ współbrzmienia. chodzi t u o dalekie podobieństwo czy możliwość nia" — wraz między jakąś d z i w n ą przyst-awalność o p i s u k s . i opisu Eliadego, — rzeczywistości grzech, jest rzeczywistości ż y w e g o , b o współobecnośeią, cieli, t y l k o Eliadego ale właśnie o h a r m o n i ę , która „ n i e fałszuje". „pogodze­ Mógłbym w i ę c t e r a z z a r y z y k o w a ć t e z ę , że E l i a d o o p i s a ł n a m r z e c z y w i s t o ś ć Raju. Y P I S Y Simwol w sisUml kultury, w : Trudy po znakowym sistemam, T a r t u 1987. P r z e d r u k o w a n y w t y m zeszycie „Polskiej S z t u k i Ludowej". N p . w i e l k i i u z n a n y teolog J . D a n i e l o u , p r z y końcu życia m i a n o w a n y kardynałem często go c y t u j e . Praca zbiorowa, w językach n i e m . i franc. Casterman, T o u r n a i — Paris — H e r d e r K . G. E r e i b u r g / B r . 1970 P o r . Breviarium fidei, oprać. J . M . S z y m u s i a k S I , S . G ł o w a S I , k s i ę g a r n i a ś w . W o j c i e c h a 1 9 6 4 , s. 4 0 P o r . n p . jego pracę programową n a t e n t e m a t : Neues Testament und Mythologie. Das Problem der Entmythologiesierung der neutestamentlichen Verkundigung, M u n c h e n 1941, 1985, P o r . j e g o Au commencement, P a r i s 1963 Ewcharistija. Tainatwo Carstwa, Paryż 1984 6 7 8 9 1 0 * P . R i c o e u r , De l'interpretation, s. 5 1 6 . C y t . z a S. C i c h o w i c z e m . w wystarczalności p r z e c i w s t a w i o n y i n t e l l e c t u s . . . " (s. 1 5 ) . życia-, stanowi polegał n a pokusie „ b y ć ożywionego celach uświęcony przez t o j n i e z w y k l e c i e k a w e j próbie o p i s u świętej Wypełnienio p o d o b n e g o żądania b y ł o b y w y m u s z o n y m s a c r i f i c i u m Boga, się zwycięstwie" w byłaby tę ten, i przezwyciężona t a jogo samo­ uczestnictwem obleka wane. mitologii właśnie chleb 1 in.). (s. 1 4 ) . nowotestamentowej przedstawić człowieka, komunią g r z e c h u i śmierci. Ze w zastosowano akceptacja która pracy przeciwsta­ n a s z z i e m s k i p o k a r m . . . z n ó w s t a j e się t y m , d l a c z e g o b y ł s t w o r z o ­ „ N a s z e eale myślenie zostało nieodwołalnie p r z e z naukę u f o r m o ­ Ślepa od usiłuje j a k w szystko w świecie, j a k i s a m świat zostaje zaklętego kręgu fikcyjności przekroczyć k u jakiejś rzeczywistości Jana fundamentalnej misterium sakramentalnym: „że wcielenie greckie swej wychodząc 12 symbol" „tylko realność W Królestwa , 1 1 1 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8555072b72a92dfdadc5b2087a101676.pdf 4866a6e8dd46aa40c02cfa268930889f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5390 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5010 Title A name given to the resource Wieczna pamięć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.237-241 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAŁ KLINGER O d Redakcji W d n i u 19 stycznia 2004 w Teatrze D r a m a ­ tycznym miała miejsce prezentacja " K o n t e k ­ stów" poświęconych pamięci: Pamięć mnienie. Pamięć znawcza jako kategoria kulturowa „Wieczna pamięć" i zapo­ i po­ [ " K o n t e k s t y " n r 1-2 i 3-4/2003]. Spo­ (Eschatologiczny wymiar pamięci) tkanie to, w którym wzięli udział autorzy tek­ stów zamieszczonych w o b u o s t a t n i c h n u m e ­ rach, czytelnicy i przyjaciele pisma odbyło się w r a m a c h spotkań z młodzieżą licealną organi­ zowanych przez Małgorzatę Dziewulską i M a r ­ "Pamięci która pracujesz dla nas c h o ć n a m nie tę M i c h a l a k (Projekt wspierany przez Fundację podlegasz K u l t u r y ) . M i c h a ł Klinger, teolog prawosławny, autor fascynującej niegdyś także książki Tajemnica a u t o r artykułów i szydzisz z nas patrząc na blaknące fotografie Kaina, na osierocone kobiety o symbolu które znów włożyły kolorowe suknie" w "Kontekstach", a także uczestnik spotkań Co w t y m uderza? Niesforna, n i e u k o j o n a wizja! antropologów k u l t u r y w Skawicy w l a t a c h Czego? Egzystencji wobec wieczności. Początku, osiemdziesiątych, po w i e l u l a t a c h pracy w służ¬ raju, dzieciństwa - wobec siły i obecności przemijania, bie dyplomatycznej w Pradze i ostatnio pełnio¬ któremu Kobieta wzbrania się "kolorową suknią". nej misji ambasadora Rzeczpospolitej Polskiej w R u m u n i i , po powrocie do k r a j u przyjął nasze Dramat pamięci zaproszenie do wygłoszenia słowa wprowdzającego do rozmowy podczas tego spotkania. Po¬ 'A propos tego napięcia, jakie czuję w wierszach Ju¬ niższy tekst jest autoryzowanym zapisem tej l i i H a r t w i g : M a m niezbite przeświadczenie, jestem go¬ wypowiedzi. tów go t u bronić, że cała nasza cywilizacja, z której się wywodzimy, i w której żyjemy - czy w i e m y to, czy tego Historia i pamięć, która się wiąże ze środowiskiem nie wiemy, czy t a k uczą w szkole, czy tego nie uczą "Kontekstów", to jest historia pewnego szaleństwa. w szkole - wszyscy jesteśmy jakoś dziećmi Platona, je¬ Szaleństwa i jednocześnie f l i r t u , jakie miały miejsce i , go nadziei i jego wizji wieczności. P l a t o n założył wiel¬ m a m nadzieję, będą miały miejsce w przyszłości - mię­ ką intuicję, że poza naszym życiem t u na ziemi jest ja¬ dzy teologią i etnologią. Inspiracja etnologią - to jest kieś odniesienie, jakiś absolut, który nas przekracza, pewna szansa na przyszłość teologii europejskiej, cho¬ ale zarazem bardzo d o t y k a i dotyczy. Jednocześnie, ja¬ ciaż nie w i e m , czy teologia potrafi tak naprawdę od¬ koś deprymuje o n nas, pozbawia pełni w tej rzeczywi¬ kryć to, co już stopniowo odkrywa etnologia. Ja jako stości, którą tutaj żyjemy hic et nunc na ziemi. A l e ta teolog prawosławny niezwykle sobie cenię te odkrycia opresja absolutu, nie jest negatywna, bo daje n a m na¬ i dlatego uczestniczyłem w t y m szaleństwie, jakie o d 25 dzieję wieczności. W platonizmie jest ta w i e l k a nadzie¬ lat wiąże się z naszymi spotkaniami i które podskórnie ja. Stąd się wywodzą wszystkie wielkie m i s t y k i , wszyst¬ były n u r t e m w i e l u inspiracji i odkryć dla w i e l u z nas. kie wielkie oczekiwania i t e n cały motor, j a k i m a m y Tak, wróciliśmy z Kasią z długiej podróży i - j a k to w kulturze - stąd się wywodzi. mówiła moja babcia: "prosto z korablia na bal" - otwie¬ Z drugiej strony - j a k to pokazał L e w Szestow r a m nowe " K o n t e k s t y " i o d razu widzę, że to jest c u d . był drugi n u r t , który został zepchnięty na margines N a początku dwa wiersze Julii H a r t w i g . . . W pierw¬ przez Platona, n u r t szaleństwa, który Szestow widział szym, pamięć - "piękna siostra", wszechobecna hipo- na początku naszej cywilizacji w "szalonym Sokrate¬ staza nadrzędnej siły "metafizycznej" - gdyż staje mię¬ sie". Prezentowali go, w g Szestowa, w formie czystej 1 - dzy n a m i a bezpośrednim doświadczeniem, odpycha Cynicy, i niektórzy święci - dążąc do pełni doznania nas właśnie poza " n a t u r ę " arete — " c n o t y " , bądź łaski już t u , na ziemi. I c h szaleń¬ ( (fysis): ) stwo polegało na nadziei przeżycia doskonałości i peł¬ "Bo nie n a t u r a rządzi rodziną pamięci n i " t u i teraz", a nie w transcendencji. i pamięć nie jest obrazem a n i n a w e t o d b i c i e m ob¬ Ponieważ jednak t e n n u r t się nie przebił, zdomino¬ razu wany przez metafizykę platońską, odtąd ta " c h w i l a " już ale jakby... osobną obecnością jest nieprawomocna, chrześcijaństwo w swym wyrazie N a k o ń c u dane jest n a m wspomnieć już tylko po¬ pastoralnym n a m nie daje prawa cieszyć się tą chwilą. czątek Judaizm - jak postaram się w dalszym ciągu pokazać - i odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u " do pewnego stopnia tak, do pewnego stopnia nie Finał drugiego wiersza: w f u n k c j i swych różnorakich zależności o d p l a t o n i z m u . 3 - �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E I tak - t e n w i e l k i n u r t judaizmu, j a k i m a m y w Tal­ S ą ! Teologia ma oczywiście olbrzymi kłopot z n i m i , mudzie zawdzięcza coś P l a t o n o w i . Przytoczę n p . słowa bo są one nieracjonalne -"szalone i nielegalne". Nale¬ Rabiego S i m l a i (Traktat Nidda 3 0 ) , że "gdy dusza ro­ ży do n i c h niewątpliwie wielka i n t u i c j a mesjańska. b dzi się, grzech czyha u wrót". "Grzech czyha u wrót" Masjanizm, d r u g i n u r t dziedzictwa judaizmu, to (to słowa Boga do Kaina) oznacza, że w momencie na­ jest taka koncepcja, która nie da się pogodzić z p l a t o - rodzin człowieka - dusza m u s i zamilknąć, m u s i zapo­ nizmem, gdyż jest historyczna, nawet "realistyczna", m n i e ć Torę, którą znała, zanim przyszła na t e n świat. a nie metafizyczna. N o i m a m y p r o b l e m i jesteśmy N o , to jest p l a t o n i z m ! P l a t o n mówi, że całe życie po¬ oczywiście o f i a r a m i tego rozdwojenia. Z jednej strony t e m polega na wielkiej anamnezie, na p r z y p o m i n a n i u - m i e n i m y się spadkobiercami cywilizacji judeochrze- sobie absolutnych i d e i przez duszę. Tak naprawdę ni¬ ścijańskiej, i de iure powinniśmy być związani objawie¬ czego nie możemy się nauczyć, możemy tylko sobie n i e m mesjańskim, ale z drugiej strony, tak na prawdę "przypomnieć". A nauka - to paideia. Naprawdę - cze¬ i de facto, jesteśmy dziećmi Platona i żyjemy w t y m cią¬ go sobie nie przypomnimy, czego jakoś nie doświadczy¬ głym dramacie przemijania, utraty życia w perspekty¬ m y poza wszystkim doświadczeniem świata, to jest wie wiekuistej. "nie t o " . Jest to wartościowe, ale to "nie t o " . Tymczsem, w samym c e n t r u m mesjańskiej wiary jest niezwykle bulwersująca wieść Tymczasem, Julia H a r t w i g mówi, że jako odległe (gr. euaggelion), wieść o zmartwychwstaniu ciała. N o , a to już jest sza­ wspomnienie raju: leństwo - "głupstwo dla r o z u m u " ! D l a r o z u m u jakby "... na k o ń c u dane jest n a m wspomnieć już tylko 3 "baśń", ale o d Proroków i p o d n a t c h n i e n i e m O j c o w i e początek naszej cywilizacji europejskiej - judeochrześcijańskiej, i odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u . " p o t e m chrześcijańskiej, zawarli tę wieść w credo, które Pamięć raju głosi ją urbi et orbi — że oto "... oczekuję wskrzeszenia umarłych". Wierzyć w ciała zmartwychwstanie m a obowiązek również religijny Z y d . Otóż i problem raju! Należy teraz poszerzyć analizę N o i teologowie są w ambarasie, bo nie da się po¬ 0 wizję biblijną. Tam i wtedy nie było przemijania, nie by¬ godzić k o n c e p c j i zmartwychwstania - k o m p l e t n i e sza¬ ło śmierci w t y m "dzieciństwie", a więc pamięć nie mia¬ lonej, do niczego w ogóle nieprzydatnej w racjonalnej ła właściwie racji b y t u . Jest to przeżycie pełni " t u i teraz", teologii - z koncepcją życia pozagrobowego i całej która jakby nie podlega zewnętrznym procesom przemi¬ 4 eschatologii, którą m a m y zbudowaną we wszystkich jania i przypominania, bo dopiero "przez nienawiść dia¬ systemach religijnych. bła śmierć weszła w obręb ziemi" i panuje n a d synami Koncepcja zmartwychwstania rodzi się w t e n spo¬ l u d z k i m i - jak mówi Salomon. Człowiek traci raj za sób, że Naród obietnicy, ta społeczność, która się zbie¬ grzech i w t y m samym momencie przyjmuje system mo¬ ra p o d Synajem, a p o t e m Kościół - nie przyjmuje do ralny. Po t y m jak człowiek zgrzeszył, Bóg ze smutkiem wiadomości f a k t u przemijania, więc i zapominania, konstatuje, iż "... człowiek stał się... znający dobro tylko k u m u l u j e w wieczny depozyt synów 1 zło...". Zaraz też Bóg mówi m u "... prochem jesteś" i od¬ Izraela i w "obcowanie świętych" tych, którzy "zasnęli z na¬ dala go z raju i o d absolutu, aby poń "nie sięgnął, by żyć dzieją zmartwychwstania" i "śpią w p o k o j u , oczekując na w i e k i " - tak Księgi Mojżeszowe i Salomonowe . 2 obiecanej nadziei" i (pierwszego, drugiego) przyjścia W i e l k i teolog K a r o l B a r t h dodaje (o czym dowie­ Masjasza. działem się nota bene o d ojca Zbyszka B e n e d y k t o w i - N i e może m i a n o w i c i e być tak, że ktoś k t o jest, ży¬ cza): " A d a m zgrzeszył, gdy chciał stać się e t y k i e m " . je z n a m i , l u b żył, wszystko jedno w j a k i m czasie Istotne, że gdy A d a m stał się e t y k i e m , p o d d a n y zo¬ w przeszłości, by mógł umrzeć i być unicestwiony w za¬ stał śmierci, a więc p r z e m i j a n i u i w t e d y zaczęła się hi¬ p o m n i e n i u . O n należy do naszej wspólnoty i nie może storia, a "... odległe wegetacje sprzed wygnania z r a j u " być tak, żeby o n się nie spotkał z Mesjaszem, gdy Ten możemy już tylko "wspomnieć...". przyjdzie... N i e może być tak, by w Jego tryumfie n a d Cały nasz w i e l k i d r a m a t pamięci i zapomnienia jest śmiercią i historią uczestniczyło tylko Jemu współcze¬ więc w y n i k i e m grzechu pierworodnego osiągniętej sne dojrzałości (którą t a k się szczycimy... ) i takiego para¬ p o k o l e n i e . Dlatego "kościom suchym... mówi A d o n a j Pan:... położę na was żyły... i ciało (hebr. basar d y g m a t u egzystencji wobec transcendencji, j a k i nie¬ = gr. sarks — mięso)... i d a m w a m ducha i ożyjecie.... wątpliwie zawdzięczamy P l a t o n o w i . O t o Ja otworzę groby wasze... i przywiodę was do zie¬ m i Izraela." Zbawienie pamięci - ciała zmartwychwstanie 5 M a m y więc fizyczny, cielesny eschaton, wyznaczony przez f a k t ostateczny - zmartwychwstanie ciała. I to m u s i być f a k t fizyczny, żadnych surogatów, żadnych ja¬ Czy istnieją jakieś elementy rzeczywistości i naszej kichś k o n c e p c j i zastępczych. I to zdecydowanie - żad¬ świadomości, które się j e d n a k wymykają t e m u zobo¬ n y c h ! Z n a m y t e n p r o b l e m u świętego Pawła, który sta¬ wiązaniu m o r a l n e m u do platońskiego paradygmatu, rał się ująć tę tajemnicę dyskursywnie . O n był uczo6 c h o ć wymykając się - są nielegalne? 4 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E ny, o n był filozofem, znał świetnie filozofię stoicką, " N a końcu dane jest n a m wspomnieć... " tę słodycz znał judaizm i zmagał się z t y m , j a k wyjaśnić, że to cia¬ "sprzed wygnania z raju", a nasze "kobiety... znów wło¬ ło takie marne i liche, ono właśnie ma w czasach Me¬ żyły kolorowe suknie". sjasza się odrodzić. A l e właśnie tak będzie! Św. Jan, Bezbronni wobec śmierci własnie wobec t a k i c h wątpliwości, z całą m o c ą pod¬ kreśla cielesność, której "ręce nasze dotykały" zmar­ 7 twychwstania ciał (ton sarkon). Gdyby chociaż na Zachodzie t e n d y k t a t p l a t o n i - I na t y m polega szaleństwo wiary, które można zmu niósł pocieszenie wobec śmierci. Oczywiście, jest przyjąć bądź nie, że to oto kiepskie ciało, a jednocze¬ silna koncepcja życia pozagrobowego (w istocie - pla¬ śnie jakże piękne, ono jest, zostaje i nie podlega para¬ tońska), a wiara "poszukująca rozumienia" zamienia d y g m a t o w i metafizycznemu. O n o właśnie w t y m stru¬ ewangeliczną wieść o zbawieniu (zmartwychwsta¬ m i e n i u zapomnienia nie bierze udziału. A l b o uwierzy¬ m y w to nasze przemijanie wobec eschatonu, n i u . . . ) w pocieszającą naukę. matafizycznego Czy więc jesteśmy pocieszeni? N o , chyba nie wszy¬ albo właśnie u c h w y c i m y się tej wieści scy! Ciągle nie bardzo ze śmiercią i przemijaniem mo¬ 0 zmartwychwstaniu, że się spotkamy kiedyś z powro¬ żemy się pogodzić. t e m w raju, p o d Synajem, bądź w Jeruzalem świętym. Przytoczę tylko dwa świadectwa, które t e n niepo¬ kój ilustrują i gdzie znów powraca aspekt d r a m a t u Dramat miłości i piękna " c h w i l i " wobec pamięci i zapomnienia. D w a wiersze głęboko ludzkie i religijne zarazem. Jeden wiersz Le¬ M a m wrażenie, że istnieje też i n n y wyraźny prze¬ śmiana - "Las": kaz, który istnieje na przekór, na przełaj wszystkich ra¬ "Pomyśl: gdy będziesz konał - czem się w tej godzinie c j o n a l n y c h k o n c e p c j i przemijania, wieść, która prze¬ Twoja pamięć obarczy, n i m szczeźnie a m i n i e , mawia do każdego z nas, to jest doświadczenie miłości Wszystką ziemię o s t a t n i m całująca tchem? 1 doświadczenie piękna. Te dwa doświadczenia, tak Czy wspomnisz dzień młodości - najdalszy o d ciebie - podstawowe i realne, że m y - ludzie, n a w e t najgłupsi, za tę jego najdalszość, za o d l o t w podniebie, najprostsi, bez żadnego w ogóle wykształcenia, bez za to, że w n o c k o n a n i a nie przestał być dniem? żadnej uznanej ziemskiej wartości, to doświadczenie mamy, tego doświadczenia nie jesteśmy przez n i c po¬ Czy wspomnisz czyjeś twarze, co - wspomniane - zbawieni. To doświadczenie miłości i doświadczenie zbledną? piękna m a to do siebie, że się nie łączy z żadnym sys¬ Czyli, śmiercią znaglony, zaledwo z n i c h jedną t e m e m r a c j o n a l n y m . Miłość nie jest nigdy "legalna", zdążysz oczom przywołać - niespokojny widz? bo się nie łączy z żadną etyką, czy i n n y m i systemami Czy w popłochu t a j e m n y c h ze zgonem zapasów r a c j o n a l n y m i - j a k k o l w i e k w i e l u próbowało ją "oswa¬ zmącisz pamięć i zawrzesz na sto rdzawych zasuw, j a ć " , robiąc z niej różne jej surogaty. N i e m a jednak i w t e m skąpstwie przedśmiertnem nie przypomnisz systemu moralnego, który by się pogodził z miłością nic? żywą - cielesną i ziemską - bo, jak wskazaliśmy - sys¬ t e m m o r a l n y właśnie zrodził się w t y m m o m e n c i e , kie¬ L u b ci może zielonem narzuci się złotem dy człowiek z " r a j u rozkoszy" został wyrzucony. las, widziany przygodnie - niegdyś - m i m o l o t e m , A piękno? Piękno jest tak ściśle związane z miło¬ co go wywiał z pamięci n i e p r z y t o m n y czas?... ścią i tak ściśle związane z naszą cielesnością! Jakoby I , ócz zezem niecałe rojąc nieboskłony, podlega t y m wszystkim procesom zapomnienia, wie¬ łzami d r u h a powitasz - i umrzesz wpatrzony trzenia, znika, a m i m o to - daje sobie radę z tą całą w las nagły, niespodziany, zapomniany las!... " "korupcją" i erozją naszej egzystencji. N i e c h m i ktoś pokaże, że sobie nie daje rady! A l e do czego - jako cie¬ (Uwaga: lesne - pasuje? D o niczego. P l a t o n nie wiedział, co "Pomyśl: gdy będziesz konał - czem się w tej godzinie wariant krótszy, jeśli brak miejsca: z n i m zrobić, j a k sądzę, widząc nieprzystawalność jego Twoja pamięć obarczy, n i m szczeźnie a m i n i e . . . m o c y do sensu dla r o z u m u . Umieścił piękno gdzieś Czy wspomnisz dzień młodości... - z b o k u h i e r a r c h i i idei, zasłonięte przez dobro (kalaga- za to, że w n o c k o n a n i a nie przestał być dniem? tia), które było na szczycie h i e r a r c h i i . Eros zaś był Czy wspomnisz czyjeś twarze... u Platona "po p r o s t u " dążeniem do dobra, do szczytu Czy w popłochu t a j e m n y c h ze zgonem zapasów... h i e r a r c h i i idei. Ta racjonalna k o n s t r u k c j a okazała się w tem skąpstwie przedśmiertnem nie przypomnisz nic? w naszej cywilizacji zupełnie jałowa. Wszyscy "na Za¬ chodzie" ją muszą przyjmować, ale n i k t , k t o doświad¬ L u b ci może zielonem narzuci się złotem czył piękna i miłości - w tę konstrukcje nie wierzy. I c h las, widziany przygodnie - niegdyś - m i m o l o t e m , słodkie, żywe doświadczenie, powszechnie uprawiane co go wywiał z pamięci n i e p r z y t o m n y czas?... poza legalnym paradygmatem zachodniej cywilizacji, I . . . łzami d r u h a powitasz - i umrzesz wpatrzony ściąga ją na jej " m a n o w c e " . w las nagły, niespodziany, zapomniany las!...") 5 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E I n n y wiersz, który groźnie kwestionuje n a w e t taką ubogą, szczątkową wartość naszego 0 cudzie! O , cóż za tajemnica, że oddajemy się roz¬ doświadczenia kładowi - (obrazów, wspomnień... ) i jeszcze bardziej kwestionuje Zaiste - z nakazu Boga, który daje też n a m wiecz¬ nas - w naszej hamletycznej metafizyce i jej dyskursie. n y odpoczynek." Wiersz R. M . Rilkego z "Księgi godzin", w przekładzie W i t o l d a Hulewicza: 1 dalej: "Jakiejże słodyczy życia smutek się nie d o t k n i e ! "Już berberysy dojrzały czerwone, Wszystkie najpiękniejsze dogorywają słabe astry w grzędzie. mgnieniem, chwile - jedynym są K t o nie bogaty, gdy lato skończone, I wszystko to bierze śmierć! nie znajdzie siebie i wciąż czekać będzie. A l e w blasku Twojego oblicza, Chryste, i w słody¬ A k t o się lęka zamknąć teraz oczy, Temu, którego wybrałeś, daj wieczny odpoczynek... " czy Twego piękna bo nie wie, czy obrazów tłum potężny czeka w n i m tylko, rychło n o c się zmroczy, I n n y ważny wątek: i w jego c i e m n i w i e l k i się roztoczy: - "Boga ludziom nie dane jest widzieć; t e n jest m i n i o n y starzec niedołężny. N a niego nie śmieją spoglądać i zastępy anielskie Tylko przez Ciebie, o Przeczysta, objawiło się lu¬ N i c doń nie przyjdzie, dzień m u się nie zdarzy, dziom Słowo wcielone... " bo j e m u kłamie zdarzeń wszelkich zrąb; i Ty, mój Boże, j a k głaz, który waży, I pojawia się wątek raju: t a k Ty codzienne pociągasz go w głąb". " C h ó r świętych odnalazł źródło życia i drzwi raju; Powrót do raju n i e c h i ja odnajdę drogę... zgubiona owcą i ja jestem; zawołaj m n i e , Zbawco, i zbaw m n i e . . . " O t o propozycja wizji, której nie mogłem przedsta¬ wić w n u m e r a c h "Kontekstów", bo właśnie byłem "Obrazem jestem niewypowiedzialnej Twojej sławy, w podróży... c h o ć i rany noszę grzechów... C h o d z i m i a n o w i c i e o eschatologiczne wizję "po¬ Uczyń m n i e znów mieszkańcem r a j u . " w r o t u do r a j u " i "wiecznej pamięci", którymi wymyka¬ m y się absolutowi, a które sa zawarte w prawosławnym I modlitwa: obrzędzie pogrzebowym. W tej części Kościoła, który "Boże duchów i wszelkiego ciała, któryś śmierć po¬ jest na Wschodzie, używa się zupełnie i n n e j formuły bił i diabła obezwładnił pocieszenia wobec śmierci. Formuła ta wychodzi z na¬ i żywot światu T w o j e m u darował; szej cielesności, pochyla się n a d bólem, że ktoś odcho¬ sam, Panie, u k o j . . . sługę Twego (imię) w miejscu ja¬ dzi. N a d otwartą trumną - śpiew: "Priiditie posliednieje snym, w miejscu ochłody i odpoczynku... Gdyż Ty jesteś zmartwychwstanie i życie i pokój calowanije...- sługi Twego, który zasnął... " Przyjdźcie, bracia, dajmy o s t a t n i pocałunek umar¬ łemu. Dziękujmy Bogu. Wieczna pamięć O , t e n teraz osłabł, odłącza się o d swoich b l i s k i c h i do grobu spieszy. A czyż dla tego troszczył się o marne i namiętne W końcu prawosławnego obrzędu pogrzebowego, ciało... który j a k widzieliśmy jest zbudowany na obrazach cie¬ O , jakie pożegnanie... j a k i płacz, j a k i szloch w tej lesności i jej d r a m a t u , pojawia się koncepcja, która godzinie! jest wyraźnie wyjęta z Pisma i objawienia Mojżeszowe¬ Ucałujmy będącego przed chwilą z n a m i ; go: w i e l k i h y m n , gdzie śpiewa się tylko d w a słowa: Oddaje się grobowi, k a m i e n i e m zamyka, zamiesz¬ " W i e c z n a pamięć, wieczna pamięć, wieczna pa¬ kuje ciemność... mięć..."- powtarza się bez k o ń c a . W i e l k i płacz i szlochanie, wielkie westchnienia... " P a m i ę ć " jest ujęta w tej l i t u r g i i nie w sensie pla¬ hades i zatrata... " tońskim, nie jako " m e c h a n i z m metafizyczny", który odnosiłby nas do metafizycznego początku i k o ń c a . I znowu: Powoduje ona raczej, że t e n , k t o "zasnął" pozostaje "Płaczę i szlocham, gdy wmyślam się w śmierć z n a m i , o n czy ona z n a m i czeka... i widzę nasze piękno stworzone na obraz Boży, Dlaczego mówię, że to jest związane z o b j a w i e n i e m a teraz leżące w grobie, zdeformowane bez chwały Mojżeszowym? W Piśmie b o w i e m mówi się, że gdy i blasku! ktoś zmarł, "został przyłączony do r o d u swego, do na6 �Szymon Wróbel • D O M O S T W O . B E Z D O M N O Ś Ć . Z A D O M O W I E N I E r o d u swego": "Odszedł i umarł A b r a h a m . . . i został przyłączony do r o d u ( am) swego." Podobnie s "i... Izmael... przyłączony do r o d u swego"; " I umarł Izaak i został przyłączony do r o d u swego." 8 Te wyrażenia wiąża się zawsze, a pewnie i oznaczają - złożenie do grobu rodzinnego i czuwanie n a r o d u przy swych grob a c h . Tak też zaaranżował swą śmierć i pogrzeb pa­ 9 triarcha Jakub, ojciec i e p o n i m l u d u Bożego. 1 0 Dlate¬ go też Mojżesz zabiera z n i e w o l i egipskiej kości Józefa i l u d grzebie je po 400 l a t a c h na p o l u jego ojca, Jaku¬ ba w Sychem. 1 1 A "największy Prorok", Mojżesz - pi¬ sze (jak mówi T a l m u d ) o swej śmierci "we łzach", że " n i k t nie będzie znał grobu jego" i nie dodaje, że "zo¬ stał przyłączony do r o d u swego"... 1 2 Ta trwała o b e c n o ś ć i związana z nią pamieć o t y c h , którzy odchodzą, jest skupiona wokół grobów i naszej cielesności, a "wieczna p a m i ę ć " l u d u przymierza i Ko¬ ścioła antycypuje zmartwychwstanie. W t e n sposób w c h o d z i m y w n u r t "realizmu escha¬ tologicznego", czy i n n y m i słowy - "eschatologii zreali¬ zowanej" i takiej świadomości, jaka nie byłaby możli¬ w a bez tej niesamowitej wieści mesjańskiej. Judaizm i liturgia starożytnego i wschodniego Kościoła z niej i głównie z niej czerpią! Przedstawia ją też kanoniczna i k o n a zmartwych¬ wstania: W jej c e n t r u m Chrystus stoi na pogruchota¬ n y c h "miedzianych w r o t a c h " , i podając rekę p r a o j c u A d a m o w i , wyprowadza go z otchłani hadesu. Za n i m i w tle zebrała się cała ludzkość starego i nowego przy¬ mierza. N i e m a już więcej historii, jest eschatologicz¬ ne, wieczne teraz, n i c nie przemija (oprócz śmierci...). Wszyscy spotykamy się p o n o w n i e - w Raju, p o d Syna¬ j e m , w swiętym Mieście... To wszystko, uważam, spotyka się też w naszym do¬ świadczeniu codziennym; Znów - powraca wiersz J u l i i H a r t w i g o kobietach, które "patrząc na blaknące foto¬ grafie... i . . . osierocone", w żałobie, ale jakby szydząc z pamięci "... znów włożyły kolorowe suknie"... Sola fide — Tol'ko wieroju, Paryż, 1966 Gn. 3,19-23; Sap. 2,24 I kor, 1: gr. moria, skadalon O . C U L L M A N N , Unsterblichkeit der Seele oderAu¬ ferstehung der Toten? S t u t t g a r d , 1962 37,1-14 Ezech, 1 Kor. 15,42-57 I Jan, 1 Gn, 25,8; 25,17; 35,29; 49,29 — 33 R. de V A U X , La Genese, Paryż, 1951, s. 118 Gn, 49,29 — 33 Ex 13,19; Joz 29 — 33 Deut 34 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9d3530238d6313ac2385609fe95504.pdf e82aadb4b0d73d1cf231916a570b28fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2175 Title A name given to the resource Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu jego święta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Michał Klinger PODRÓŻ DO KLASZTORU ŚW. ONUFREGO W D N I U JEGO ŚWIĘTA (24/25 CZERWCA, GDY SCHODZI SIĘ TAM MNÓSTWO NARODU) Szliśmy w ś r ó d t r a w . Dość szybko. Gęsiego, bo ścieżka była w ą s k a . Czasem parami i ktoś szeptał w t e d y d o sąsiada. A u t o b u s z Gardzienic d o j e c h a ł d o końca w s i N i t u d r o g a się kończyła. Ostatnie pęknięte s k o r u p k i asfaltu, k r z y w y słupek o s t a t n i e g o przystanku PKS, gdzie na zardzewiałej tabliczce nie b y ł o już w i d a ć „ r o z k ł a d u j a z d y " i dalej już nic, stąd nie jedzie się d o n i k ą d . Jest późne p o p o ł u d n i e . Zbliża się szary zmierzch. I t y l k o ta ścieżka ukryta w ś r ó d łąk, c o zaczyna się za ostatnią chatą — jeszcze p r o w a d z i . Z n a ł e m ją o d d a w n a . Zimą też przedeptana; przez ludzi, którzy idą na ś w i ę t y J o r d a n d o Klasztoru, przez k o b i e t y , które ze w s i niosą na Paschę pisanki, żeby je o ś w i e c i ć w c e r k w i . Trzeba trafić na mostek w zaroślach przez ciągnące się t u rozlewiska B u g u , a p o t e m d o starych d ę b ó w nad s t a w e m przy Klasztorze. W j e d n y m z t y c h d ę b ó w żył p o d o b n o kiedyś nieznany dziś n i k o m u ś w i ę t y pustelnik. Jest t o j e d n a z d r ó g , ze ścieżek, które z n a m , w i o d ą c y c h d o Obitieli — „ m i e s z k a n i a " ś w . O n u f r e g o . Z w y k l e c h o d z i się groblą, c o o d w s i J s c h o d z i ku niskim ł ą k o m , które w i o s n ą czasem zalewa B u g . Grobla też p o p r z e r y w a n a przez r w ą c e w t e d y boczne koryta rzeki. P o w o l i kończą się na niej ostatnie chaty, k r o w y , które t u w y g a n i a j ą na w y p a s na całe p ó ł r o k u patrzą na ciebie; w i o s n ą i latem b o c i a n y i czajki nad przebłyskującą w ś r ó d t r a w y w o d ą moczaru — w y c h o d z ą j a k b y na s p o t k a n i e . Zimą kreski płóz z a w i e w a śnieg, w i j e się przy ziemi. A ty idziesz: w dzień p r o s t o na daleką k o p u ł ę c e r k w i , a w n o c y na ostatnie światełka ś w i a t a , a p o t e m w ciemną d r o g ę , którą t y l k o rozpoznajesz s t o p a m i aż d o w i e l k i e g o d ę b u , który tu t r w a i jest, przy bramie, za którą ś w i a t ł a w o k n a c h d o m k ó w klasztornych i ś w i a t ł a l a m p o l i w n y c h przed i k o n a m i w c e r k w i . Potem na k u c h n i zmarzniętemu z u p a , paruje i p a c h n i e o l e j e m . x x x x x x Chadza się w i ę c i groblą. A l e dziś „ z ł e " na niej i nie m o ż n a . Idziemy w i ę c inaczej, przechytrzamy „ z ł e g o " , który zamyka d o s t ę p , z n a j d u j e m y ścieżkę, która „ p r o w a d z i " . Idziemy w ś r ó d t r a w . Coś w plecakach i w ę z e ł k a c h w z i ę l i ś m y jeszcze z a u t o b u s u . Były j u ż k ł o p o t y z w y j a z d e m , jakieś skrzynki, k t ó r y c h nie b y ł o , jacyś biegający uczestnicy, którzy ciągle znikali, krzątanina, a u t o b u s j a k b y nie m ó g ł ruszyć z miejsca. S p o k o j n i e siedzi Ojciec Richard L a w r e n c e , proboszcz murzyńskiej w s p ó l n o t y w Bal­ t i m o r e , j a k b y z u w a g ą — czeka. W k o ń c u w y j e c h a l i ś m y . Wsie, żyto stało w y s o k i e . Trzeba skręcić nie w e d ł u g d r o g o w s k a z u , trafić na tę w ł a ś n i e ukrytą d r o g ę i nią aż d o t e g o o s t a t n i e g o s ł u p k a . Teraz rozbieramy coś z t y c h skrzynek; oranżada — nieoranżada... Nie szkodzi. ( O p o w i a d a n o m i , jak kiedyś, po o k u p a c j i b i s k u p M i c h a ł — m ó j ojciec chrzestny, d l a t e g o mi o p o w i a d a n o — w i ó z ł f u r m a n k ą jakieś talerze d o Klasztoru. Z i m a , noc ich zastała p o d r o d z e , sypie t u m a n e m , ani rusz dalej. Zlazł B i s k u p z fury, w ł o ż y ł talerze d o plecaka i dalej poszedł sam, przez zaspy i na p ó ł n o c doszedł. M ó g ł w t e d y w c i e m n o ś c i słyszeć w duszy m o d l i t w ę W i e l k i e g o Postu ( b o Post się zaczynał): Pomoszcznik i p o k r o w i t i e l ' b y s t ' m n i e w o spasjenije... (Pomocnikiem i opiekunem byłeś mi w z b a w i e n i u ) i dalej głos w e w n ę t r z n y : O d k ą d zacznę o p ł a k i w a ć o p ę t a n e g o m e g o życia u c z y n k i ; I jaki położę początek t e g o płaczu...? (— który rośnie w duszy, który coś w e m n i e budzi i zaczyna). — Tak ś p i e w a j ą c idą mnisi z c e r k w i d o celi umierającego brata. Panuje jakaś radość, j a k b y ś w i ę t o c h o ć t o śmierć się zbliża). Idziemy w i ę c coraz dalej w ś r ó d t y c h t r a w . A n n a i Iga j a k b y s k u l i ł y się w sobie i zaczynają pieśń. W ł a d e k zagrzewa. Iże c h i e r u w i m y — t a j n o obrazujuszcze... ( M y , którzy t a j e m n i e sobą p r z e d s t a w i a m y c h e r u b i n ó w . . . ) 60 Lecz jakoś nie idzie, nie rozlewa się ś p i e w , p o d szarym c i e m n i e j ą c y m n i e b e m . Zbliżamy się d o t r u d n e j strefy. T r u d n o jest „osiągnąć pustynię". Wszystko tu naokoło śpiewa o św. Onuf­ rym: Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesi bogomudrie Onufrije; i j a k o b e z p ł o t i e m w niej m n o g o l i e t n i e p o d w i z a ł s j a jesi t o u b o l u b n i e . . . (Pożądaniem d u c h o w y m doścignąłeś, osiągnąłeś pustynię 0 roztropny Onufry; 1 j a k b y bezcielesny — w niej w i e l o l e t n i e dzieło podjąłeś z u m i ł o w a n i e m trudu...) J u ż w i d a ć bramę i — o d razu — g r o m a d z ą c e się na ś w i ę t o t ł u m y p ą t n i k ó w , s a m o c h o d y , autokary, f u r k i , m o t o c y k l e . . . Prze­ c h o d z i m y w i e l k i e w r o t a — a jakaś inna g r u p a p i e l g r z y m ó w , w ł a ś n i e przybyła, ś p i e w a : Nieprochodimaja wrata tajno zapieczastwowannaja Bogorodice Diewo... ( O , w r o t a nie d o przejścia, tajemnie zapieczętowane, B o g u r o d z i c o Dziewico...) Przechodzimy w i ę c przez w r o t a . Na dziedzińcu p o z d r o w i e n i a . T r o c h ę z a p o b i e g l i w e j krzątaniny. S z u k a n o kąta dla Ojca L a w r e n ce'a. W d r e w n i a n y m d o m k u p e ł n o ludzi. Ktoś w rogu leży na p o d ł o d z e na rozścielonej chuście. Tak, jest już ł ó ż k o dla Ojca: s k r o m n y i c i c h y , zawsze prosty jak struna brat Eugeniusz daje na t o s w o j ą celę. Ojciec L a w r e n c e zresztą p o d o b n o zmylił w s z y s t ­ kich s w y c h „ o p i e k u n ó w " i nie t k n ą ł łóżka ani na c h w i l ę . A l e w c h o d z i m y d o c e r k w i , która p ł o n i e o g n i a m i i ś p i e w e m w ś r o d k u o k r ą g ł e g o dziedzińca, o k o l o n e g o białym m u r e m . Za t y m m u r e m już c i e m n o , stoi c i c h y sad, który przechodzi dalej w w i e l ­ kie łąki i d o t y k a m i l c z ą c y c h s t a w ó w (tam p ó j d z i e m y p o t e m ) . S t a m t ą d przychodzą p o d c e r k i e w d r z e w a , p o w i e w y o d rzeki i noc. D o c e r k w i l e d w o można się w c i s n ą ć na p r ó g . T r w a „całonocne czuwanie". S p o d o b i G o s p o d i w wieczer sjej b'iez gri'echa sochronitisja nam... ( U c z y ń nas g o d n y m i . Panie, abyśmy t e g o w i e c z o r u u c h r o n i l i się o d grzechu...) C h w a l i t i e Imia G o s p o d n i e , alliłuja, c h w a l i t i e rabi G o s p o d a — A l l i ł u j a , alliłuja B ł a g o s ł a w i e n G o s p o d o t Siona Żiwyj w o Jerusalimie — A l l i ł u j a , alliłuja, alliłuja... O t o w y c h o d z i procesja ze ś w i a t ł a m i i Ewangelią. W ś r ó d t ł u m u , który g o l e d w o może przepuścić, W ł a d y k a okadza całą c e r k i e w . Tymczasem c h ó r y skandują dramatyczną pieśń: Angiel'skij sobór zdiwisja zrja Tebe w m i e r t w y c h w m i e n i w s j a s m e r t n u j u — że, Spasje, krepost'razoriwsza... i ot ada wsja s w o b o ż d s z a ( A n i e l s k i sobór oniemiał w i d z ą c Ciebie przyłączonego d o m a r t w y c h ! Lecz śmierć b a s t i o n . Z b a w i c i e l u , rozbijając z otchłani wszystko wyswobodziłeś) �N a o k o ł o c e r k w i s p o w i e d ź . W c i e m n y c h z a ł o m a c h ścian, o d z e w n ą t r z p o s t a w i o n o stoliki z krzyżami. C i e m n e postacie księży z g a r b i o n e nad g ł o w a m i s p o w i e d n i k ó w , którzy szeptem coś w y z n a j ą . Ludzie stoją w c i e m n o ś c i , p o d d r z e w a m i , schylają g ł o w y w kolejece d o księdza. Ktoś płacze. Po s k o ń c z o n e j służbie ludzie zalegają dziedziniec, p r z y c u p u j ą gdzie się da w c e r k w i i g r u p k a m i zaczynają ś p i e w a ć pieśni, ale już i n n e , nie te z k a n o n u liturgii, nieco zbyt złożone w s w e j bizantyjskiej metaforyce, s p o s o b i e w y r a ż a n i a s u b t e l n y c h m y ś l i , nieco zbyt w y s z u k a n e i t r u d n e j ę z y k o w o — lecz te prostsze „ d o m o w e " pieśni religijne, przyniesione z chat i z d z i e c i ń s t w a , wyrażające s m u t e k życia i prostą w i a r ę , nieco s e n t y m e n t a l n e , w y s u p ł a n e wraz z g r o s i k a m i na ś w i e c z k i ze starych ś p i e w n i k ó w . T o zanikają t o z n ó w budzą się w i n n y m kącie c e r k w i lub podwórka Pred T o b o j u m o j B o h je zatieplju s w i e c z u . . . (Przed T o b ą m ó j Boże zapalę c i e p ł y p ł o m y k ś w i e c y ) A d o i k o n y , t e j , d o której t u w s z y s c y przyjechaliśmy, ciągle p o d c h o d z ą sznurem ludzie. Czekają na swą kolej i w t e d y każdy ma s w ó j krótki m o m e n t , „ p r z y l e g a " ( „ p r y k ł a d y w a j e t s j a " , „ p r i p a d o j e t " ) d o niej c a ł y m c i a ł e m , c z o ł e m , ustami, d ł o ń m i , nisko, nisko się kłania, żegna i p o c i c h u o d c h o d z i . W i e l u stawia ś w i e c z k i . Słychać t y l k o szelest k r o k ó w i p o k ł o n ó w . W duszach brzmi P r i e p o d o b n i e otcze nasz O n u f r i j e m o l i B o g a o nas! Teraz i my o d c h o d z i m y . Przez furtę w murze d o s a d u . Zbieramy się na pasiece, w ś r ó d ś p i ą c y c h uli przed chatką o g r o d n i k a ( a o n a myślała, że to o g r o d n i k . . . " ) . W w y s o k i e j t r a w i e zapalamy kilka ś w i e c . Teraz ta noc w p u s z c z a , w p r o w a d z a nas głębiej w siebie. N i e c o bardziej d o s i ę g a m y „ p u s t y n i " . T u , w t y m sadzie jest jakiś kres, przebiega jakaś tajemna granica i czujemy, żeśmy jej d o t k n ę l i . M n i s i , g d y się już zdecydują by ją przejść, śpiewają: Objęcia o j c o w s k i e pośpiesz mi o t w o r z y ć , g d y ż o b ł ę d n i e w y c z e r p a ł e m m o j e życie. Na n i e w y c z e r p y w a l n e b o g a c t w o d a r ó w T w o i c h patrząc w z y w a m ze skruchą, byś nie przeoczył teraz m o j e zubożałe serce... S k r u c h a , w z r u s z e n i e serca ( „ D u s z o m o j a , d u s z o m o j a , p o ­ w s t a ń , c z e m u śpisz?! Koniec się zbliża...") p o d p r o w a d z a j ą , jak sekretny p r z e w o d n i k d o ukrytej ł ó d k i , d o tej „ g r a n i c y " . Słychać, ktoś t u ciągle płacze, ktoś z nas... Czytamy s ł o w a O j c ó w : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : Jak t o się dzieje, że dusza roz­ koszuje się ż ą d z a m i ? " O d p o w i e d z i a ł : „ W p r a w d z i e dusza roz­ koszuje się żądzami, ale D u c h Boży ogarnia ją. Trzeba zatem o p ł a k i w a ć i bacznie śledzić, c o w nas nieczyste... J a k M a r i i , g d y s k ł o n i w s z y się nad g r o b e m płakała, zaraz o b j a w i ł się Pan... tak dzieje się z duszą, g d y t y l k o m i ł u j e ł z y " . B o m ó w i ł s t a r z e c o p ł a c z u skruchy, że jest drogą jedyną, d r o g ą d o w s z y s t k i c h rzeczy: „...samo b o w i e m Pismo Ś w i ę t e jest płaczem... i nie ma innej d r o g i d o życia, jak w ł a ś n i e t a " . „ A b r a h a m , g d y w s z e d ł d o ziemi o b i e c a n e j , n a j p i e r w zakupił, sobie g r ó b " . I zapytał brat starca: „ C o t o jest g r ó b " I odrzekł: „ J e s t miejscem płaczu i ż a l u " . Trzeba się w i ę c na n o w o narodzić (...jak m ó w i ł Pan d o N i k o d e ­ ma) — lecz by na n o w o się narodzić, starzec p o d s u w a , że trzeba najpierw „umrzeć". Przypominamy co wyznał A w w a k u m : „ J a zaś, g d y m p e w n e g o razu ujrzał w sąsiedztwie m a r t w e zwierze, p o w s t a ł e m z łoża tejże n o c y i w i e l e m przed obrazem płakał nad duszą s w o j ą rozmyślając o śmierci, że t o i m n i e przyjdzie umrzeć, i o d t e g o razu p r z y w y k ł e m m o d l i ć się c o n o c y " . C z y m jest noc? J e s t m o d l i t w ą . M o d l i t w ą ś w i a t a , g d y zacicha jasność d n i a . I d l a t e g o też noc jest pasją, bo jest sferą o t w a r t ą na w s z y s t k i e d u c h y . M n i s i w i ę c zawsze w nocy c z u w a j ą ( w s i e n o s z c z n o j e b o l i e n i j e ) , o t w a r c i na jej siłę. Rozbity zostaje przy t y m „ n o r m a l n y " rytm czasu i f i z j o l o g i i , przyjmuje się na siebie inny „ s c h e m a t " . T o rozluźnienie i rozbicie w nas j a k b y s k o r u p y t o początek p o k u t y , m e t a n o i , „ p r z e s t a w i e n i a " na inną d r o g ę , d r o g ę pielgrzyma. ( A n n a przycupnęła w t r a w i e u n ó g Ojca Lawrence'a i s z y b k i m szeptem t ł u m a c z y na angielski s k u p i o n e j grupce...) N o c jest w i ę c w a l k ą i m o d l i t w ą jest w i e l k ą . Rzekł starzec: „ J a k ż e inaczej może się pokazać c z ł o w i e k , który m i ł u j e B o g a , jak nie podczas napaści s z a t a n a ? " i rzekł dalej: „ M u c h y nie zbliżają się d o r o z p a l o n e g o pieca, obsiadają n a t o ­ miast letni. Tak też o d m n i c h a r o z p l a o n e g o o g n i e m D u c h a B o ż e g o uciekają szatani, natomiast kpią sobie z l e t n i e g o " . I tak otwierają się d r z w i p o k o r y : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : „ J a k dusza m o ż e przyjąć p o k o r ę ? " O d p o w i e d z i a ł : „ J e ś l i zawsze bada w sobie z ł o " . I rzekł z n ó w starzec: „ N i e jest m n i c h e m t e n , k t o d r u g i e g o osądza... lecz p r a w d z i w y m jest ten, k t o jest p o k o r n y i uciszony, pełen m i ł o ś c i i zawsze ma bojaźń Bożą w s w y m s e r c u " . I po t y c h s ł o w a c h rzekł starzec: „ P i e l g r z y m o w a n i e m jest m i l c z e n i e " I g d y t o usłyszeliśmy, w s t a l i ś m y i w m i l c z e n i u odeszliśmy — przez sad i c i e m n e zarośla — na d r u g i brzeg jeziorka, c o przy klasztorze. T a m o d b i t y w czarnej tafli s t a w u p ł o n ą ł j u ż o g i e ń rozpalony przez Mariusza i T o m k a . Legliśmy teraz w ś p i w o r a c h przy o g n i u kupiąc się jak m o ż n a razem. I t u z n ó w w e s o ł y w i d o k : ci c o mieli „ d y s k r e t n i e " o p i e k o w a ć się O j c e m L a w r e n c e ' e m próbują m u coś nieznacznie p o d ł o ż y ć . A l e o n , tanecznie spacerując w ś r ó d róż­ n y c h derek, kołderek, w o r k ó w i ś p i w o r k ó w zręcznie je w y m i n ą ł i z satysfakcją z w a l i ł się całą swą zwalistą postacią w c z a r n y m s u r d u c i e w p r o s t na w i l g o t n ą t r a w ę i patrzy z u ś m i e c h e m . Nad nami w i e l k i e dęby. T o t u żył kiedyś pustelnik. T r o c h ę ś p i e w ó w rozluźnia zmęczenie. Z a c i c h a m y , o g i e ń przygasa i p o d c h o d z i sen, a noc ciągle obraca z w o l n a g w i a z d y . Ś w i t c h y b a nie szybko. Śpimy. Bardzo g ł ę b o k i m ś w i t e m , g d y m y ś m y jeszcze spali, rozległy się nagle dalekie d z w o n y i o d g ł o s y ś p i e w u . Z e r w a l i ś m y się i szybko poszli d o bramy klasztoru, skąd z c h o r ą g w i a m i i ś w i e c a m i , za krzyżem Św. w y c h o d z i ł j u ż p o c h ó d na nadrzeczne łąki, gdzie na p a g ó r k u , na s a m y m brzegu rzeki stoi c e r k i e w k a — „ c z a s o w n i a " . M i j a m y stare w i e r z b y , słupki granicy r o z s t a w i o n e w z d ł u ż brzegu, k l u c z y m y w ś r ó d m o c z a r ó w kierując się na płonącą j u ż o g n i e m ś w i e c w dali c e r k i e w k ę . Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesł, b o g o m u d r i e Onufrije... Stajemy t ł u m n i e na s t o k u pagórka, u p o d n ó ż a d r e w n i a n e j kaplicy. T a m mieści się t y l k o ołtarz, przy k t ó r y m teraz B i s k u p w o t o c z e n i u licznego d u c h o w i e ń s t w a o d p r a w i a ś w i ę t ą liturgię. Za plecami o s t a t n i c h ludzi stoją d r z e w a , po łące kroczą b o c i a n y , k r o w y o b u d z i ł y się, przeleciała c i c h o czapla. Trzymamy ś w i e c z k i , a na niebie, pierwsze r ó ż o w e blaski ś w i t u . Błogosławieni ubodzy duchem j a k o t y c h jest K r ó l e s t w o niebieskie, b ł o g o s ł a w i e n i płaczący j a k o że ci będą pocieszeni b ł o g o s ł a w i e n i cisi... Tam za rzeką stoją c i c h e , w i e l k i e d r z e w a . Na brzegu nikt się nie p o j a w i . M i ę d z y nami i n i m i — rzeka c i c h o i w a r t k o płynie. Szary nurt. Ś w i t jeszcze nie jasny. Ś p i e w : lże c h i e - r u - w i - i - m y tajno o-bra-zu-ju-szcze... Nagle jakiś poseł ze ś w i a t a — obiega nas, daje znaki. O d ­ c h o d z i m y spiesznie. A u t o b u s , zbiórka. Silnik, o d j a z d . A t a m ludzie ś p i e w a l i w ł a ś n i e : W s j a k o j e nynje żytiejskoje o t ł o ż y m popieczenije... (Wszelkie teraz ż y c i o w e o d ł ó ż m y troski...). 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/babee2e207021d64fd8cd2f553a8c18f.pdf 3c01b672e93fbe778d19793983b10740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5530 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Warmia - stroj ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5145 Title A name given to the resource Strój warmiński / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Część 1, Pomorze i Warmia;z.3; 66 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Klonowski, Franciszek Alfons Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludowe Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A -T- L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH F R A N C I S Z E K K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S C Z ĘŚĆ P O L S K I C H I S T R O J Ó W POMORZE A. L U D O W Y C H 1 WARMIA F R A N C I S Z E K ZESZYT 5 K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI PfL r — i — i ^k/R 1 9 O C L A W 6 B i b 1 i o t e ka / t/p. c Nr inwentarzowy <33.3!?./..iy£'t 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU SKŁAD GŁÓWNY - WROCŁAW NANKERA 4 �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , A N N A JÓZEF GAJEK K U T R Z E B A , ' A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z - A D A M S K A REDAKTOR NACZELNY: OKŁADKA ADAMA PLANSZA BARWNA REDAKTOR UKŁAD JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO ZESZYTU: GRAFICZNY KAROLAKA JÓZEF GAJEK A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁADY POZNAŃ WROCŁAWSKA KARNIA NAUKOWA WROCŁAW LOBARWNE GAJEK K L I S Z E WIE­ GRAFICZNE M. K A S P R Z A K A W DRU­ IMIENIA POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6,9 ark. druk. 10,25 A-4,8 + 2 wkł„ Papier ilustracyjny bezdrzewuy 100 g 61X86. Oddano do składania 4 "V 1959. Podpisano do druku 17 III 1960. Druk ukończ, w kwietniu 1960. L-.l Zam. 457/162. Cena zł 27,—. �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Warmią nazywa się obszar wchodzący w skład województwa olsztyńskiego, a obejmujący powiaty: braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki. Obszar ten posiada kształt nieregularnego czworoboku, którego najkrótszy bok przylega do Zalewu Wiślanego. Od zachodu naturalną granicę Warmii stanowi rzeka Pasłęka, po­ łudniowo wschodnią — dział wodny między Pasłęka i Łyną z jednej strony, a dopływami Narwi z drugiej strony. Granica na północy biegnie prawie prosto niezależnie od konfi­ guracji terenu, jedynie wąski, 25-ciokilometrowy pas na północnym zachodzie przylega do brzegu morskiego. Nazwa tej krainy pochodzi od pruskiej prowincji Warmia, zamie­ szkałej ongiś przez pruskie plemię o tej samej nazwie. Plemiona pruskie w X I I I w. utraciły swoją niepodległość a ziemię ich zagarnął Zakon Krzyżowy Rycerzy Panny Marii, zwany powszechnie Zakonem Krzyżackim, który na ziemiach północnych Polski stworzył własne państwo. Z podbitych przez Zakon ziem pruskich utworzono w 1243 r. na mocy aktu erekcyjnego, wydanego przez legata papieskiego Wilhelma z Modeny 3 diecezje. Z nowoutworzonej diecezji warmińskiej wydzielono jedną trzecią część obszaru, który przekazano w bezpośrednie władanie każdorazowego biskupa warmińskiego; tak wydzielona biskupia część ziemi zyskała z czasem nazwę Warmii. 1 2 3 4 L u d n o ś ć . Na opisanym obszarze Warmii mieszka dziś około 240 000 mieszkańców, w tym prawie 2/3 ludności zajmuje się rolnictwem, a pozostała znajduje zatrudnienie w przemyśle, handlu, komunikacji i innych zawodach. 5 Historia r e g i o n u . Ziemie nad Bałtykiem na wschód od dolnego biegu Wisły, aż po Niemen zamieszkiwały ongiś ludy pruskie, sąsiadujące na południu z Polską Pia­ stowską. T a c y t , historyk rzymski w I w. n. e. czerpiąc wiadomości o nich od kupców rzymskich zapuszczających się tu po bursztyn, nazywa ich Aestami. Dokładniejszych wiadomości o Prusach dostarczył w X w . I b r a h i m ibn Jakub, kupiec hiszpański w swych opisach podróży. Prusowie między sobą podzieleni na szereg plemion odzna­ czali się znaczną wojowniczością, a formująca się wówczas klasa rycerska, w walkach z sąsiadami widziała jedno ze źródeł bogacenia się, to też skutki tych walk odczuła i sąsiadująca Polska. Bolesław Chrobry nie poprzestał na działaniach orężnych, lecz pragnął ludy te zjednać pokojowo, przez ich chrystianizację. W tym celu wysłał dwie wyprawy misyjne, - św. Wojciecha w 997 r. i Św. Brunona w 1009 r. Obie te wyprawy skończyły się niepowodzeniem. W X I I w. Prusowie znowu przeszli do przeciwnatarcia i dopiero Bolesław Krzywousty dzielnie potrafił przeciwstawić się ich naporowi. W jednej z wypraw zniszczył doszczętnie plemię Galindów, a zdobytą ziemię zwaną Ziemią Lubawską włączył do Polski. Śmierć przedsiębiorczego króla, która w historii Polski zapoczątkowała okres rozbicia dzielnicowego, rozzuchwaliła P r u s ó w ; ponowili więc napady na ziemie graniczne, zwłaszcza na Mazowsze. Wreszcie książę mazowiecki 3 �Konrad postanowił uporać się z Prusami i powziął w 1226 r. fatalną w skutkach dla państwa polskiego decyzję osadzenia na granicy swego księstwa braci Zakonu Krzyżo­ wego Panny Marii. Zakon Krzyżowy znakomicie uzbrojony w porównaniu z wojowni­ kami pruskimi szybko podbił kraj Prusów i założył tu własne państwo. Z podbitych ziem pruskich utworzono trzy nowe diecezje, sambijską, pomezańską i warmińską. Władzą nad diecezjami, na mocy aktu erekcyjnego z 1243 r. — Zakon był obowiązany dzielić się z biskupami, z których każdy otrzymał trzecią część terytorium w bezpośre­ dnie władztwo jako państwo biskupie. Każdy z biskupów oddawał znów trzecią część swego terytorium kapitule na tych samych prawach. Biskupi pomezański i sambijski szybko utracili swą samodzielność na rzecz Zakonu, tylko biskup warmiński zdołał utrzymać swe zwierzchnictwo terytorialne i właśnie ta część diecezji otrzymała nazwę właściwej Warmii. Krzyżacy niejednokrotnie starali się ograniczyć samodzielność biskupów w a r m i ń ­ skich i podporządkować ich zwierzchnictwu Zakonu, choć ci bronili się przeciwko temu bezprawiu. W X V w. w całych Prusach rośnie opór ludności przeciw tyranii Zakonu. Ważną rolę w usamodzielnieniu się Warmii i Prus odegrały Stany Pruskie złożone z przedstawicieli szlachty, miast i niższego duchowieństwa. Twórca wyzwoleńczego Związku Pruskiego zwanego „Towarzystwem Jaszczurczym" v. Baysen Bażyński wywodził się z Warmii. Stany te w przełomowym momencie walki z Zakonem zwróciły się o pomoc do króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka, którzy w akcie inkorporacyjnym, wydanym w 1454 r. włączył Prusy i Warmię do Polski. W rozgorzałej po wydaniu aktu inkorporacyjnego trzynastoletniej wojnie między Polską a Zakonem, Stany Pruskie stanęły po stronie króla polskiego. Po zwycięsko zakończonej w 1466 r. I I pokojem toruńskim wojnie, Warmia została włączona do Korony; odtąd wybór biskupa warmińskiego musiał mieć potwierdzenie królewskie. Pierwszym Polakiem na stolicy biskupiej Warmii, znajdującej się w Lidzbarku Warmińskim był uczony humanista Jan Dantyszek. Jednym z jego następców był kardynał Stanisław Hozjusz. Spośród kanoników Kapituły Warmińskiej X V w. zasłużył się szczególnie wielki astronom Mikołaj Kopernik, rezydujący we From­ borku i Olsztynie. Zasłużył się on niemało przy zasiedleniu Warmii polskimi osadnikami. Warmia pod rządami biskupów polskich rozwijała się gospodarczo i kulturalnie a nasile­ nie kolonizacji polskiej stale wzrastało i trwało nieprzerwanie aż do pierwszego rozbioru Polski, t j . do 1772 roku. Ostatnim biskupem polskim na Warmii był zasłużony bajkopisarz Ignacy Krasicki. Po wcieleniu Warmii do królestwa pruskiego przybrała na sile akcja germanizacyjna, której celem było wyniszczenie żywiołu polskiego. Akcja ta w połowie X I X w. jeszcze bardziej wzmogła się, a na Warmii i Mazurach rozgorzała zacięta walka o język i szkołę polską. W 1875 r. powstaje „Hakata", związek niemiecki, dysponujący znacznymi funduszami przeznaczonymi na rozwój kolonizacji niemieckiej; ucisk ludności polskiej trwał zwłaszcza w południowych powiatach Warmii, w których 88°/o areału ziemi było w posiadaniu i użytkowaniu drobnej własności, rekrutującej się z wolnego chłopstwa. Plebiscyt przeprowadzony w lipcu 1920 r. w fatalnej dla Polski sytuacji politycznej prze­ kreślił wyzwolenie Warmii na pewien czas. Przyniósł je dopiero rok 1945 i Warmia wraz z Mazurami i Powiślem została napowrót włączona w granice Rzeczypospolitej. Odtąd kraina ta odzyskuje swój pierwotny charakter a Olsztyn, stolica nowoutworzonego woje­ wództwa staje się ośrodkiem życia kulturalnego Warmii i Mazur. 6 Analizując historię regionu i walkę ludności polskiej o utrzymanie swych cech naro­ dowych stwierdzić należy, że kultura ludowa najlepiej zachowała się na terenach południowych, sąsiadujących z polskim Mazowszem, t j . w powiecie olsztyńskim i w połu­ dniowej części powiatu lidzbarskiego i biskupieckiego. Kultura ludowa na obszarze pół­ nocnej Warmii zasiedlonej poprzednio głównie przez Niemców gospodarujących tu w dużych gospodarstwach o słabym zagęszczeniu ludności — nie istnieje. C e c h y u b i o r u . Warmia wyodrębniająca się od sąsiedniego Powiśla i Mazur posiada­ niem odmiennej tradycji historycznej, wyznaniowej i językowej, jest terenem o przewadze ludności chłopskiej. W dziedzinie kultury ludowej powstał szereg tu cech swoistych, 4 �charakteryzujących ten region. W dziedzinie stroju kobiecego są typowe dla tego regionu czepce, zwane twardą mycką lub galonkiem, z pięknymi denkami haftowanymi złotymi lub srebrnymi nićmi, wiązane pod brodą wstążkami, z tyłu przyozdobione kokardką ze wstążek jedwabnych, których końce opadają na plecy, obcisłe kaftaniki i kabaty kloszowo usztywnione z tyłu i długie sięgające kostek spódnice przyozdobione u dołu falbanami i pliskami, pod które są podłożone jedna lub dwie halki, nadające ubiorowi kloszową sylwetę. Całość stroju żeńskiego dopełniała kaszmirowa lub turecka chusta narzucona na ramiona i plecy (Tabl. I I ) . W stroju męskim, choć on znacznie wcześniej zanikł, do tradycyjnych części ubioru warmińskiego należy długa jasnogranatowa, szara lub brązowa sukienna s u k m a n a , niegdyś szyta na codzień z wełnianej tkaniny folowanej, przewiązana w pasie kolorową zazwyczaj niebieską i białą krajką, t j . szerokim pasem samodziałowym (Tabl. II.). Latem noszono białe spodnie parciane, zimą niebieskie, granatowe lub czarne spodnie sukienne, wpuszczone w długie skórzane buty zwane skórzniami. Nakryciem głowy był kołpak to jest futrzana czapka bez daszka z siwego lub czarnego baranka, przewiązana wstążką z boku. W lecie kapelusz słomkowy lub filcowy z szeroką wywiniętą kanią, usztywniony, 0 płaskim dnie nadawał sylwetce Warmiaka charakterystycznych cech (Tabl. I i II.). Do tych kapeluszy przyczepiano podczas wesela i innych uroczystości wstążki i bukiety sztucznych kwiatów. Obecny dawny strój warmiński już nie występuje. Jeszcze przed 1945 r. był noszony przez zespoły artystyczne Związku Polaków w Niemczech, które występowały w nim w czasie dorocznie organizowanych zjazdów na terenie byłych Prus Wschodnich. Zrekonstruowany po 1945 r. strój warmiński uświetnia obecnie uroczystości państwowe 1 imprezy artystyczne i jest noszony zarówno przez ludność pochodzenia miejscowego jak i przez ludność napływową. Strój ten (nie zawsze wiernie odtworzony) wraz ze stro­ jem mazurskim, od którego nie wiele się różni, stał się obecnie reprezenta­ cyjnym strojem regionu olsztyńskiego, określanego jako Warmia i Mazury. Charakterystyka ubiorów s ą s i e d n i c h . Stroje grup etnicznych sąsiadujących bezpośrednio z Warmią nie zostały jeszcze dostatecznie opraco­ wane, nie mniej dotychczasowe materiały znajdujące się w archiwum' Muzeum Mazurskiego w Olsztynie pozwalają na przeprowadzenie porównania. Na zachód od Warmii ciągnie się Po­ wiśle, którego część, to jest powiat suski, morąski, pasłęcki i północna część po­ wiatu ostródzkiego znajduje się w grani­ cach woj. olsztyńskiego. Stroje kobiece tej grupy wyróżniają się odmiennym krojem czepków, zapasek i koszul. Nie­ znane są tu czepki haftowane złotem, zamiast nich niewiasty nosiły białe, lniane, krochmalone czepeczki, wiązane pod szyją w kokardę. Stare niewiasty 7 Ryc. 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z War­ mii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielska, 1959. �nosiły czarne aksamitne czepeczki. Far­ tuszki kobiece były tu długie, wąskie, o odcieniu jaśniejszym od spódnicy, z pasami przebiegającymi poziomo. Ko­ szule haftowano na rękawach u ramion białym haftem, nieznanym w stroju Warmianek. W stroju kobiecym na Po­ wiślu dominowały kolory ciemne, głów­ nie granatowy, czarny, niekiedy i zie­ lony w przeciwstawieniu do Warmii, gdzie przeważały kolory ciepłe, zwła­ szcza różne odcienie czerwieni. Ludowe stroje męskie Powiśla, po­ dobnie jak na Warmii, uległy znacz­ nie wcześniejszemu zanikowi od stroju kobiecego, tak że w zasadzie nie ma wielkich różnic między strojem chłopa warmińskiego, a strojem chłopa z Po­ wiśla. Na Warmii przeważało wiązanie sukmany krajką, na Powiślu opasywano się rzemiennym pasem. Ulubionym kolorem sukmany na Powiślu był kolor granatowy, na Warmii — niebieski. Spo­ dnie na Powiślu zazwyczaj ciemne, wpuszczano w duże buty, jedynie biedni chłopi chodzili w trzewikach. Na Warmii odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw, 711E i 712E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 a k J o nakrycie głowy w stroju świątecznym przeważał kołpak, a na Powiślu stożkowata barania czapka. Na południu i wschodzie Warmia przylega do Mazur. Na tym terenie Mazurzy występowali zazwyczaj w długich z tyłu fałdowanych granatowych sukmanach. W miarę posuwania się na południe zaczyna prze­ ważać ciemnobrązowa sukmana i krótkie spencerki z r ę k a w a m i , te ostatnie są noszone na Kurpiach. Na Mazurach obok skórzni, t j . długich butów, noszone są chodaki. Latem u Mazurów przeważa ubiór parciany. Kobiecy strój mazurski różni się od warmińskiego odmiennym krojem czepków, częściowo zapasek i rozwiązaniem kolorystycznym tkanin. Strój warmiński jest bogatszy od mazurskiego, bogata Warmianka nakłada na siebie po kilka s p ó d n i c . Czepki mazur­ skie wykonane z czarnego aksamitu wiązane są pod szyją na tasiemkę. Wśród tkanin przeważają obok mieniących się, prążkowe i kraciaste. Strój kobiecy Mazurek jest obcisły i przylega ściśle do ciała. Dziewczęta niekiedy nakrywają głowy chustami wią­ zanymi z przodu. Fartuszki w stroju mazurskim mają częstsze zastosowanie i stanowią dopełnienie stroju, gdy tymczasem Warmianki zakładają fartuszki jedynie do ubioru roboczego i do pracy w domu. Na północnym wschodzie Warmia graniczy z Bareja i Natangią, to jest z dzisiejszymi powiatami: górowskim, bartoszyckim i kętrzyńskim, (zaliczanymi przez geografów do War­ mii,) do których przenikają pewne w p ł y w y kultury litewskiej. To wzajemne oddziaływanie nie pozostało bez wpływów na formowanie się stroju ludowego. Osiemnastowieczny ludowy strój litewski ogromnie zróżnicowany, barwny i efektowny, w X X w. na skutek przenikania wpływów idąeych z zachodu i z miast przyjmuje elementy dawniej nieznane. Tak np. w stroju żeńskim na Litwie w X I X w. pojawiają się staniki i spódnice, niezna­ ne jeszcze w X V I I I w. W kobiecym stroju litewskim X V I I I i X I X w. dominującą rolę 8 9 6 �grała długa koszula z białego lnianego płótna, z długimi rękawami, mocno marszczona pod szyją, bogato haftowana na rękawach, przyramkach, pod szyją i na piersiach w bar­ wne kwiaty i paseczki koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego. Zamożne L i t w i n k i nakładały po kilka takich koszul, podobnie jak Warmianki po kilka spódnic czy halek. Stanik nałożony na koszulę, głęboko wydekoltowany, przytrzymany ramiączkami nie zasła­ niał haftu. Barwne spódnice zazwyczaj utrzymane były w kolorze ognistoczerwonym, nie­ bieskim i żółtym. Na wierzch spódnicy nakładano wąski, haftowany lub drukowany fartu­ szek lniany, zakończony frędzlami. Zimą L i t w i n k i idąc np. do kościoła nakładały na wierzch koszuli obcisły kaftanik z wyłożonym kołnierzem, zapiętym na haftki lub błyszczące guziki. Głowę przyozdabiały wieńcem z kwiatów lub nakrywały czapką obwiniętą kolorowymi haftowanymi chustami. Często drugą chustę przerzucały na plecy i ramiona; sposobów zresztą wiązania chust u Litwinek było dużo i w każdej prawie wsi wiązano je inaczej. Na nogach noszą sznurowane trzewiki, a niegdyś zwyczajem szlacheckim nosiły czerwone buty. Znacznie mniej od warmińskiego stroju męskiego różni się litewski ubiór mężczyzn. W stroju męskim wyróżnia się sukmana, latem sięgająca kolan, zimą dłuższa, która podo­ bnie jak na Warmii jest niebieska, brązowa lub szara, jednakże różni się ona od warmińskiej krojem. Sukmana litewska jest jednorzędowa, zapięta z przodu na trzy guziki i przewiązana w połowie szerokim rzemiennym pasem, zakończonym błyszczącą metalową klamrą. Spodnie były dwojakiego rodzaju, długie, obcisłe, sięgające do stóp, lub krótkie poniżej kolan. W tym drugim wypadku nogi owijano lnianymi zawijaczami lub nakładano na nie weł­ niane pończochy. Chłop litewski chodził długo w łapciach z lipowego łyka, a buty nosili tylko zamożni. Na głowie L i t w i n nosił futrzaną czapkę zwaną magierką. Krótkie spodnie, na Warmii używane były tylko sporadycznie, np. w stroju proszka to jest drużby wesel­ nego . Wskazują one na pewną analogię do stroju litewskiego, mogły też być przyjęte ze stroju miejskiego. 10 Tradycyjny warmiński strój ludowy wykazuje elementy wspólne dla regionów północ­ nych. Wszędzie, zarówno u Kaszubów, jak i na Ziemi Malborskiej, Powiślu, Mazurach, Kurpiach, najważniejszym elementem stroju męskiego jest granatowa, niebie­ ska lub brązowa s u k m a n a . Na Powi­ ślu przeważa granatowa, na Warmii niebieska, a na Mazurach i Kurpiach brązowa. Sukmany różnią się jedynie krojem i wiązaniem pasa. Istnieją rów­ nież analogie w nazewnictwie, takie wy­ razy jak: skórznie, buksy, kitel, kaftanki, klompy, korki, stryfle itp. używane są na oznaczenie tych samych części odzie­ ży, na całym północnym obszarze. Na strój ziem północnych Polski w X I X w. oddziaływały silnie wpływy strojów za­ chodnich, przyczyniły się one m. in. do zaniku dawnego ludowego stroju war­ mińskiego. Na tle ludowych strojów sąsiednich grup etnicznych strój warmiński jest niejako pomostem między zachodem a wschodem, między strojem kaszub­ skim a litewskim. Ryc. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, nr inw. 713E i 714E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 7 �Rozdział OBECNY STAN UBIORU I LUDOWEGO NA WARMII Strój ludowy na Warmii znajduje się w stadium kompletnego zaniku; badania nad nim trzeba było zacieśnić do kilkudziesięciu wiosek powiatu olsztyńskiego, lidzbar­ skiego, biskupieckiego i sąsiadujących z n i m i powiatów mazurskich: mrągowskiego, szczycieńskiego, ostródzkiego, zasiedlonych przez ludność autochtoniczną, która tam prze­ trwała mimo wielowiekowej niewoli. Jeszcze dziś można spotkać stare kobiety przechowujące w skrzyniach części dawnego stroju; nie noszą ich często, aby nie narazić się na uszczy­ pliwe uwagi ze strony młodej generacji, nie mającej zrozumienia dla tradycyjnego ubioru ludowego. Babcie owe niechętnie wyzbywają się tych części stroju, pragną bowiem być w nich pochowane. Sporo informacji o stroju ludowym wnoszą wiejscy krawcy, którym ludność zlecała różnego rodzaju przeróbki starej odzieży. Obecnie strój warmiński został zrekonstruowany; szyją go przeważnie spółdzielnie krawieckie. Uświetnia on uro­ czystości państwowe, kościelne i imprezy o charakterze kulturalnym (ryc. 3 i 4). Funkcja s p o ł e c z n a s t r o j u . Do roku 1945, to jest do czasu przyłączenia Warmii do Polski, strój warmiński już nie przetrwał. W okresie międzywojennym poja­ wiał się jeszcze w zespołach artystycznych zrzeszonych w Związku Polaków w Niemczech i uświetniał różnego rodzaju lokalne zjazdy ludności polskiej, zamieszkującej Prusy Wscho­ dnie. W 1929 r. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, warmińskie czepki przesłane przez Związek Polaków w Niemczech wzbudziły ogromny zachwyt. Strój ten do pewnego stopnia określał nie tylko odrębność regionalną, ale i narodową ludu warmińskiego, stąd też osoby występujące w nim w ostatnich latach przed 1939 r. były ostro szykanowane przez władze niemieckie. Zanikł on szybciej na terenach północ­ nej Warmii, gdzie procent ludności polskiego pochodzenia był znikomy i skąd prawie cala ludność po 1945 r, wywędrowała. 11 W Polsce Ludowej warmiński ubiór stał się strojem reprezentacyjnym. Przy rekonstru­ kcji tego stroju nastąpiło pewne pomieszanie elementów stroju warmińskiego z elemen­ tami stroju mazurskiego. Tak zrekonstruowany strój określany bywa jako strój warmińsko - mazurski. Pierwsi odtwórcy tego ubioru ludowego nie zawsze mieli na­ leżyte rozeznanie i z braku odpowiedniego przygotowania fachowego korzystali z infor­ macji przygodnych informatorów, których wiarogodncść nie zawsze potwierdzała się Cele praktyczne zmuszały odtwórców do znalezienia szybkiego rozwiązania. Pierwsze próbne rekonstrukcje wzbudziły sprzeciw fachowców, nie mniej sprawa rekonstrukcji war­ mińskiego stroju ludowego ruszyła z miejsca. Pierwsze próby w t y m zakresie podjęło w 1946 r. Towarzystwo Teatrów i Muzyki Ludowej istniejące wówczas przy Kuratorium Okręgu Szkolnego w Olsztynie. Odtworzone niezupełnie wiernie kostiumy były wypożyczane licznym zespołom teatralnym dla uświetnienia imprez, obchodów i uroczystości. Po rozwią­ zaniu tego Towarzystwa strój ten włączono do rekwizytorni Wojewódzkiego Domu Kultury, gdzie do dziś przetrwał. Z kolei inicjatywę zrekonstruowania stroju ludowego, Warmii i Ma­ zur przejął Wojewódzki Zarząd Ligi Kobiet w związku z wystawieniem przez zespoły amatorskie pow. mrągowskiego widowiska Karola M a ł ł k a „Wesele mazurskie". Zespół m r ą gowski występujący w tym nowozrekonstruowanym stroju warmińsko-mazurskim odniósł szereg sukcesów. Dalszych prób rekonstrukcji stroju podjął się Wojewódzki Zarząd Spół­ dzielni „Samopomoc Chłopska" i CPLiA. Obie te instytucje mogą poszczycić się pewnymi osiągnięciami, jednak i ten zrekonstruowany przez nich strój budził zastrzeżenia etnografów. Błędem np. było użycie do wyrobu tkanin zastępczego surowca, raził też brak zróżnico­ wania kolorystycznego, stworzono pewnego rodzaju mundury ludowe wprowadzając pasia­ ste spodnie z materiału używanego do halek w stroju kobiecym. Wydział Kultury PWRN odpowiedzialny za całokształt życia kulturalnego w województwie zlecił wreszcie 8 �Plansza I STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mai. J. Karolak �opracowanie strojów regionalnych działaczce terenowej mającej sporo doświadczenia, pani Teodorze M o d z e l e w s k i e j . Sprawa należytej rekonstrukcji stroju ruszyła wtedy z martwego punktu. Wykonane przez Modzelewską lalki w stroju ludowym wystawione w Muzeum Mazurskim w Olsztynie na wystawie Dziesięciolecia Sztuki Ludowej Warmii i Mazur w 1955 r. zdobyły uznanie (ryc. 2 — 4). Opracowany przez Modzelewską strój dla Zespołu Pieśni i Tańca Warmii i Mazur był bardziej zbliżony do dawnych ubiorów warmińskich. 12 Zrekonstruowany przez Modzelewską strój warmińsko - mazurski jest eksponowany na manekinach i lalkach w Dziale Etnograficznym Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, (ryc. 1 — 12). W tymże Muzeum znajduje się również bogaty zbiór czepków warmińskich i sporo autentycznych części stroju (ryc. 32—35, 37, 39, 44 itp ). Poza województwem olsztyń­ skim części stroju warmińskiego znajdują się i w innych muzeach, np. w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i Krakowie, w Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie i innych. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik tradycyjnego stroju ludowego wpłynęło szereg przyczyn występujących również na innych obszarach, są to przede wszystkim ogromne przemiany ekonomiczno — społeczne, zwłaszcza te, które zaistniały na wsi w drugiej połowie X I X w. Ogromny rozwój przemysłu w Niemczech Zachodnich przyczynił się do stale wzrastającej emigracji ludności z Prus Wschodnich do ośrodków przemysłowych. Rozrost dróg komunikacyjnych ułatwił ludności wiejskiej kontakty z miastem; nastąpiła intensyfikacja rolnictwa, zwłaszcza po przeprowadzeniu separacji gruntów i przejściu z uprawy trójpolowej na płodozmianową; chłop bogaci się, a wieś upodabnia się coraz bardziej do miasta. We wsiach mnożą się wiejskie ośrodki przemysłowe, powstają tartaki, młyny wodne, wiatraki parowe, mleczarnie, cegielnie. Coraz więcej rzemieślników osiedla się na wsi. Rosnąca produkcja przemysłowa tkanin wypiera pracochłonne samodziałowe tkaniny, tkane dawniej na wiejskich warsztatach ręcznych. Służba wojskowa, wzrost proletariatu wiejskiego, wyręczanie się pracownikami sezonowymi w majątkach i gospo­ darstwach rolnych, w szczególności na północnej Warmii, przyczyniały się walnie do coraz szybszego upowszechniania stroju miej­ skiego a tym samym przyczyniały się do zaniku tradycyjnego ubioru ludowego. Przemiany i tempo życia nowoczesnego robią swoje; na początku X X w. dawny warmiński strój ludowy był już tylko strojem zabytkowym. Nad zanikiem l u ­ dowego stroju ubolewają różni badacze kultury ludowej i to zarówno polscy jak i niemieccy. Czepki haftowane złotem, z którego posiadania Warmianka była dumna, wędrują do zbiorów muzealnych lub zostają rozdarowane przez kobiety na kościelne ornaty (ryc. 49—51). Samodzia­ łowe staniki, spódnice, halki odkładane do skrzyń przenosi się na strych, gdzie na skutek działań wojennych i przesie­ dlenia ludności, które miały miejsce po 1945 r. uległy zniszczeniu. Trudna i mo­ zolna była droga współczesnych badaczy Ryc. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekon­ strukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 572E i 573E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. 9 �Ryc. 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z ..Elbinger Wiesenbuch", 1421. kultury ludowej na terenie Warmii i Mazur, jednakże nie ustawali oni w pracy nad komple­ towaniem zbiorów i i m to zawdzięczać trzeba, że strój warmiński jest zrekonstruowany i repre­ zentuje godnie k u l t u r ę ludową tego regionu. Sporadycznie jeszcze i dziś można znaleźć autentyczne resztki stroju, zwłaszcza kobiecego u starych kobiet miejscowego pochodzenia. Obec­ nie ludność miejscowa i napływowa kupuje ubiory pochodzenia fabrycznego, lub szyje nową odzież podług mody miejskiej. Zniknęły stare narzędzia, a krosna ręczne, które niegdyś spoty­ kało się w każdej prawie warmińskiej izbie chłopskiej; dziś jako zbędny sprzęt leżą na strychu. Na ich zupełną likwidację wpłynęły głó­ wnie powojenne trudności w otrzymywaniu suro­ wca, w szczególności zaś importowanej bawełny. Odrodzenie stroju warmińskie­ g o . Zrekonstruowany pod w p ł y w e m czynni­ ków oficjalnych, t j . Ministerstwa Kultury i Sztuki, Wydziału Kultury PWRN w O l ­ sztynie i spółdzielni CPLiA strój warmińsko-mazurski przyjmuje się obecnie w zespołach artystycznych, domach kultury i świetlicach jako strój reprezentujący województwo olsztyńskie, nazywane dawniej Warmią i Mazurami. I choć obecny strój niezupełnie wiernie odpowiada przekazom historycznym, (m. inn. jakość materiałów wykonanych z surowców zastępczych, małe zróżnicowanie kolorystyczne, co szczególnie uderza w stroju męskim,) to jednak wiele trudności zostało pokonanych. Odżył stary region i lud, który w dziedzinie twórczości wykazał swój własny samoistny dorobek kulturalny. Rozdział ZARYS II HISTORYCZNY UBIORU Jednym z najstarszych dokumentów, dającym pewne wyobrażenie o ubiorze średnio­ wiecznego chłopa w b. Prusiech Wschodnich, jest rzeźba z X I V w. na głowicy filara w zamku krzyżackim w Radzyniu, przedsta­ wiająca walkę chłopów z krzyżakami Chłop pruski odziany jest w lnianą koszulę sięga­ jącą połowy ud, podwiązaną w pasie i w spo­ dnie o długich nogawicach. Znacznie dokładniej został zilustrowany strój chłopski na kolorowych rysunkach inicjałów umieszczonych w dokumencie elblą­ skim z 1421 r., dotyczącym stanu prawnego łąk podmiejskich miasta Elbląga . Jeden z inicjałów przedstawia chłopa koszącego tra­ wę, inny — chłopa wraz z żoną układających siano w stóg (ryc. 5, 6). Chłop odziany jest czerwoną kapotę z długimi rękawami, w 13 14 Ryc. 6. Chłop spod Elbląga. Repr. inicjału z „Elbingtr Wiesenbuch", 1421. 10 �białe obcisłe parciane spodnie i czarne trzewiki. Głowa okryta słomianym kapeluszem 0 szerokiej podwiniętej kani. Kobieta ubrana jest w ciemną suknię z długimi rękawami, gęsto marszczoną pod szyją. Włosy niewiasty opadające na szyję przewiązanesąwstążeczką. Ubiór wojaka pruskiego ilustruje rycina z 1584 r. umieszczona w jednej z książek znanego historyka Prus, C. H e n n e n b e r g e r a . (ryc. 7 ) Wojak — chłop odziany jest w koszulę z wyłożonym kołnierzem, parciane spodnie i kapotę sięgającą nieco wyżej kolan, w pasie ściągniętą rzemieniem. Głowę ma nakrytą czapką, założoną na zewnątrz podbiciem futrzanym i rozciętą z przodu. Nogi okrywają łapcie z łyka lipowego, obwiązane do wysokości łydek sznurem, Ten rodzaj obuwia przetrwał prawie do X X w. u Kurpiów 1 Mazurów i potocznie określany bywa jako chodaki. W jednym z dzieł M a 1 e t i u s a zilustrowany jest ubiór pruskiego kapłana składającego bogom ofiarę. Ubiór ten żywo przypomina chłopską sukmanę z uwidocznionymi szwami, sięgającą nieco niżej kolan i przewiązaną w pasie rzemieniem. Długie włosy opadające na kark okala wieniec z kwiatów lub liści. Jak wyglądał strój ludowy na początku X V I I w . ilustrują ryciny Beringa zawarte w książce Fr. W a l t e r a wydanej w 1613 r . W scenie przedstawiającej pranie bielizny występują obok mieszczek ich służące, pochodzące zapewne z ludu, a odziane w obszer­ nie fałdowane spódnice sięgające do kostek, obcisłe staniki zapięte wysoko pod szyją na guziki. Spod stanika widoczna jest koszula z wyłożonym kołnierzem i długie rękawy podwinięte na czas prania. Na spódnice nałożony jest wąski długi fartuszek prze­ wiązany w pasie. W „Kronice Pruskiej" pochodzącej z 1626 r . na rysunku przedstawiającym scenę egzekucji występuje kobieta odziana w stanik, długą sięgającą stóp spó­ dnicę zakończoną u dołu trzema falbanami. Na spodnifi' cę nałożony jest wąski fartuszek. Inna rycina tej kroniki przedstawia kobietę w koszuli, z wyłożoną pod szyją krezą, w sznurowanym staniku; stroje te łudząco przypominają strój ludowy Warmianek z ubiegłego stulecia. Ryciny ariańskiego emigranta, architekta i kar­ tografa Józefa N a r o ń s k i e g o zmarłego w Szczyt­ nie, zawarte w jego rękopiśmiennej mapie z 1666 r. ilustrują strój pary z Prus (ryc. 9—10). Interesujący jest t u strój kobiety, przypuszczalnie mężatki która odziana jest w kabat z wykładanym kołnierzem, dłu­ gimi rękawami częściowo podwiniętymi i w długą szeroką spódnicę. Na głowie ma czepek. Chłop występuje w długiej, lekko wciętej w pasie kami­ zelce, zapiętej z przodu na guziki, jest w krótkich spodniach podwiązanych pod kolanami wstążeczką na kokardkę, w koszuli z długimi bufiastymi rękawami,~w pończochach i trzewikach. Na głowie ma stożkowaty kapelusz z olbrzymim płaskim rondem. Ubiór ten powstał pod wpływem naśladownictwa mody miejskiej; nie wykluczone, że może to być ubiór chłopów *ze wschodniej części Prus, to jest z obszaru litewskiego, gdzie chłopi nosili krótkie spodnie. Ubiór chłopskiej pary narzeczonych, po­ chodzącej ze wschodniej części b. Prus przedstawia 15 16 1 7 1 8 19 jedna z rycin znajdujących się w książce historyka Krzysztof a H a r t k n o c h a, wydanej w 1684 r . 2 0 . jaka pruskiego z 1584 roku według Hennenbergera. R y c 7 - u b i o r wo n �(ryc. 8). Ubiór taki był noszony przez chłopów jeszcze w połowie X V I I w. Narze­ czony, syn chłopski posiada ubiór podobny do ubioru wojaka pruskiego z książki Hennenbergera. Strój narzeczonej składa się z koszuli z długimi rękawami, marszczonej pod szyją, ze stanika spiętego w pasie, z długiej spódnicy i nałożonego z przodu fartuszka. Nogi obu postaci okryte są łapciami z lipowego łyka, obwiązane sznurami do wysokości łydek. Wianki kwiatów znajdujące się na głowach obu postaci pozwalają wnioskować, że jest to ich ubiór we­ selny. Podobny do opisanego stroju jest ubiór innej pary chłopskiej zilu­ strowany w książce tego samego au­ tora; chłop zamiast czapki ma kapelusz z szeroką kanią, a kobieta ma włosy przewiązane chustą (ryc. 11). Na formowanie się stroju ludowego niezawodny wpływ wywierać musiały ustawy o ubiorach, wydane w X V I I i X V I I I wieku przez d w o r y (ryc, 53). Celem tych ustaw było ograniczenie importu sukna zagranicznego, przyczy­ niającego się do obniżenia dochodów z rodzimej produkcji, z drugiej stro­ ny — celem ich było utrzymanie różnic stanowych między poszczególnymi war­ stwami społecznymi. W większości usta­ wy powyższe dotyczyły warstw szla­ checkich i mieszczańskich, jednak nie Ryc. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym brak w nich uwag odnoszących się Z polowy XVII wieku. Repr. z pracy: Ch. Hartknocha również do ubioru chłopstwa. Wśród Lipsk, 1684. wolnych chłopów, osiedlonych na pra­ 21 wie chełmińskim, uprzywilejowani byli sołtysi i ich żony, którym zezwalano na noszenie srebrnych pasów, guzików i zapinek. Na­ tomiast chłopstwu zabrania się noszenia ubiorów z jedwabi i przyozdabiania ich jedwab­ nymi wstążkami. Nie stosującym się do powyższych zarządzeń groziły kary pieniężne a nawet więzienie, a donosiciele za swą czynność zostawali wynagradzani. Ustawy o ubio­ rach wydane przez dwór książęcy, a później przez króla pruskiego w X V I I i X V I I I w. dotyczą jedynie tzw. Prus Książęcych i swoim zasięgiem nie obejmują Warmii. Biskupi warmińscy na swym terytorium traktowali znacznie pobłażliwiej te sprawy, to też w sprawie ubioru na Warmii została wydana tylko jedna ustawa przez biskupa Grabow­ skiego w 1766 r., gdy w tym samym czasie w Prusach Książęcych wydano aż sześć . Kobiece czepki warmińskie haftowano głównie srebrnymi i złotymi nićmi (ustawą zabronionymi w Prusach Książęcych). Ubiór ten staje się jednym z głównie wyróżniających się ele­ mentów kobiecego stroju ludowego Warmii. Szkoda, że w dotychczasowych badaniach nie zdołano ustalić dokładnego miejsca powstania haftu warmińskiego, przypuszcza się tylko, że haft ten wprowadziły żeńskie klasztory, zwłaszcza klasztor sióstr św. Katarzyny, których konwenty były gęsto rozsiane po miasteczkach Warmii. Haftowaniem zajmowały się przeważnie siostry zakonne, a wzory haftu zwłaszcza złotego, przypominają łudząco wzory występujące w haftach kościelnych na ornatach i antepediach (ryc. 57). Kupno czepka było poważnym wydatkiem, kosztował on w połowie ubiegłego wieku około 50 marek , co w owych czasach stanowiło poważną sumę na którą mogły pozwolić sobie tylko bogate chłopki. 22 23 Pierwsze 12 wzmianki o stroju ludowym Prus Wschodnich zawarte są w Historii �24 Gospodarczej B o c k a , wydanej w 1782 r. , której opis powtarza J. G. K r i i n i t z w swej encyklopedii, wydanej w 1787 r. . Oba te opisy dotyczą głównie grupy litewskiej, a nie dotyczą stoju warmińskiego, jako stroju oddzielnego. Opisy te jednak są cennymi informacjami i pozwalają dziś na przeprowadzenie porównania stroju warmińskiego z litewskim. Obszerniejsze i bardziej szczegółowe są wzmianki o stroju warmińskim zawarte w opi­ sach podróży historyków, badaczy kultury ludowej X I X i X X w. i to zarówno u polskich jak i niemieckich autorów, opisy te jednak nie dają wyczerpującego obrazu, a relacje poszczególnych autorów są często z sobą sprzeczne. Dokładniejsze i bardziej wyczerpu­ jące są w nich opisy stroju kobiecego, bardzo zaś ogólnikowe — stroju męskiego. Jednak wszyscy autorzy zgodnie oświadczają, iż głównym elementem ubioru męskiego na Warmii jest n i e b i e s k a , g r a n a t o w a lub b r ą z o w a czy też s z a r a s u k m a n a , przewią­ zana w pasie krajką. Sporo materiału dowodowego o ubiorach chłopskich dostarczają listy gończe z połowy X I X w., ogłaszane w urzędowym organie lokalnym w Kętrzynie. Niektóre z tych listów dotyczą zbiegłych więźniów pochodzących z pobliskich wsi powiatu biskupieckiego. Przy rysopisie zbiegłych wyszczególniony jest ich ubiór, a także podane są opisy posiadanych części ubiorów. Z informacji tych wynika, że chłopi chodzili w sukmanach z niebieskiego, granatowego lub szarego sukna, zapinanych na metalowe lub rogowe guziki. Sukmany lniane występowały rzadko. Z innych części stroju męskiego wymienione są marynarki, kamizelki i spodnie. Przeważają marynarki sukienne (nie brak i parcianych) koloru nie­ bieskiego lub granatowego z żółtymi metalowymi guzikami. Sporadycznie występują czer­ wone, a nawet pasiaste marynarki. Kamizelki z wyłożonymi na zewnątrz klapami są w kolorze niebieskim, ciemnoczer­ wonym, granatowym, a niekiedy czarnym i zielonym Przeważają białe lub niebieskie spodnie par­ ciane, granatowe, niebieskie, czarne sukienne, a z rzadka pasiaste czerwonobrązowe z białymi pasami. Spodnie wpuszczane były w długie skórzane buty. Jedni chodzili w klumpach, tj. w obuwiu z drew­ nianymi podeszwami, inni w bu­ tach. Głowy okrywano sukienną czapką bez daszka w ciemnym ko­ lorze, zimą wyłożoną baranim ko­ żuszkiem. Koszule były lniane, a kalesonów prawie nie noszono i w.jednym tylko Wypadku są wy­ mienione. Szyję obwiązywano lnia­ nym lub bawełnianym szalem ko­ loru białego, niebieskiego, czerwo­ nego, niekiedy w niebieską kratę. Listy w większości dotyczą męż­ czyzn, tylko jedna wzmianka mówi, iż kobieta z pow. biskupieckiego odziana była w ciemną spódnicę, niebieską halkę, w czerwonobialy J5 26 27 kraciasty fartuch i szarą w czer­ wone paseczki chustkę. Na nogach miała czerwone pończochy i długie R y c . . 9 biecy z Prus z poł. x v i i w. wg. E. Weise, Elbląg 1935. U b i o r ko 13 �sznurowane trzewiki. Najczęstszym przedmiotem kradzieży były jedwabne, wełniane lub bawełniane chusty i czepki tkane złotem. Z opisów autorów polskich jak i niemieckich wynika, że ludowy strój na Warmii b y ł w powszechnym użyciu w latach 1820— 1870, a istotną częścią tego ubioru kobiecego był czepek zwany t w a r d ą mycką. Strój z tego okresu jest właśnie przedmiotem niniej­ szej monografii. Szybki rozmój uprzemysłowienia b. Prus Wschodnich i postępujący rozwój kapitalizmu przyczyniają się do zaniku tradycyjnego stroju ludowego. Wpływy idące z miast prze­ nikają na wieś i niwelują dawny ubiór chłopski, który w tradycji ustnej przetrwał jedynie wśród starszej generacji miejscowego pochodzenia. Rok 1945 przyniósł z sobą napływ żywiołu polskiego na wyzwolone ziemie Warmii i Mazur; spowodowało to pojawienie się w pierwszym okresie barwnych strojów ludo­ wych niemal z całej Polski. Jednakże ogromne przemieszczanie się ludności, która w prawie każdej gromadzie wiejskiej składa sie z przybyszów z k i l k u województw sprawiło, że żadna grupa nie odgrywa roli kierowniczej i nie jest zdolna narzucić osiedlu swej trady­ cyjnej kultury. W t y m stanie rzeczy za reprezentacyjny strój ludowy uchodzi zrekon­ struowany strój w a r m i ń s k o - m a z u r s k i , który z czasem może zostanie całkowicie przyjęty przez nowoosiedloną ludność. Rozdział I I I ZASIĘG BADANEGO UBIORU « Wytyczenie granicy zasięgu dawnego stroju warmińskiego jest dosyć trudne, gdyż badaniami należałoby objąć cały obszar historycznej Warmii. Tymczasem trzeba było ograniczyć się do niewielkiej ilości wsi w południowej Warmii i do sąsiadujących z nią powiatów mazurskich, w których mieszka jeszcze trochę ludności autochtonicznej, ona jedynie mogła udzielić informacji o daw­ nym stroju ludowym. (Mapa). Materiały dotyczące stroju zawarte w publikacjach niemieckich jak i polskich nie są wyczerpujące, lecz fragmentaryczne, a niekiedy nawet są nieścisłe, uzupełnione jednak współczesnymi badaniami tereno­ wymi pozwalają na odtworzenie dawnego stroju ludowego. Najcenniejsze są one w odniesieniu do stroju męskiego, z którego niewiele autentycznych części zachowało się do naszych czasów. 28 Ryc. 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 14 Materiały zebrane w badaniach tereno­ wych pochodzą z powiatu olsztyńskiego, z południowej części powiatu biskupieckie­ go i lidzbarskiego, oraz z części powiatów : mrągowskiego, szczycieńskiego i ostródzkiego, a także z obszarów przyległych do Warmii i z miejscowości zamieszkałych przez ludność miejscowego pochodzenia, mówiącą językiem polskim. Na południowowschodniej granicy Warmii kończy się zasięg twardej mycki — golonka, chara­ kterystycznego dla warmińskiego stroju �kobiecego. Zanika też w stroju przewaga koloru czerwonego. Kolor ten u w a ż a n y za kolor katolicki był częstym w ubiorze na Warmii, gdzie wyznanie katolickie posiadało przewagę. Objęta badaniami południowa część Warmii, w porównaniu z środkową i północną jej częścią, była zasiedlona głównie przez drobnych rolników. Gleba na wymienionym terenie jest stosunkowo uboga, niekiedy nawet piaszczysta. T u właśnie w czasie nasilenia akcji germanizacyjnej b y l i wypierani chłopi, stawiający opór władzy pruskiej. Włączenie Warmii pod zabór niemiecki niezawodnie przyczyniło się do częściowego zatarcia dawnych różnic regionalnych między Warmią a Mazurami i to zarówno w osiedlach miejskich jak i wiej­ skich. Na dawne obszary zasiedlone przez ludność polską napływali koloniści niemieccy, urzędnicy wnoszący nowe zwyczaje narzucane miejscowej ludności. Ludność autochto­ niczna polskiego pochodzenia przeciwstawiała się germanizacji; rozgorzała więc walka o język i szkołę polską. Strój ludowy ludności warmińskiej, podkreślający odrębność etniczną, a do pewnego stopnia i narodową wypierany został przez wyroby fabryczne tańsze a napływające z Niemiec Zachodnich. Ręczne warsztaty tkackie znajdujące się dawniej w każdej prawie izbie chłopskiej nie w y t r z y m a ł y konkurencji z produkcją fabryczną, to też wędrują coraz częściej na strych, jako pozostałość po przodkach. War­ miński strój ludowy już pod koniec X I X w. prawie nie istniał. Włączenie Warmii w obręb granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w przyczynia się do ujednolicenia kultury polskiej na tym terenie. 1945 r. Ryc. 11. Chłopi z Prus w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 15 �Rozdział IV OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Odzież męska na Warmii była zróżnicowana. Zależnie od pory roku i stanu majątko­ wego chłopów, a także od okoliczności w jakich strój był noszony występują różne jego odmiany. Opisany w monografii tej ubiór pochodzi z I I połowy X I X wieku z 1850—1880 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Roboczy ubiór letni kawalerów składał się z białej lnianej koszuli, wpuszczonej w długie, sięgające kostek lniane spodnie zwane portkami lub buksami, noszonymi na rzemiennym pasie przytrzymanym spsoncką albo na szelkach. W dni chło­ dniejsze nakładano na koszulę czerwoną, m o d r ą lub b r u n a t n ą westę, niebieską lub gra­ natową m a r y n a r k ę zwaną jaką lub żakietem. Na nogach noszono długie buty zwane skórzniami lub klumpy albo korki. Głowę okrywano szarym filcowym lub słomkowym kapeluszem z płaskim denkiem. Obecnie nigdzie nie spotyka się już ubioru ludowego; młodzież ubiera się po miejsku, tj. w sportowe koszule różnego koloru, długie sukienne lub drelichowe spodnie, w mary­ narki, bluzy lub dresy., czapki sportowe i berety, trzewiki lub buty, czasem tylko w pracy przy domu nakładają drewniaki lub gumowe buty. W dni upalne młodzież wiejska nosi koszule sportowe z podwiniętymi rękawami, spodenki i sandały; wszystkie te części ubio­ r u męskiego są obecnie pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni chłopów żonatych w zasadzie nie różnił się od odzieży kawaler­ skiej. Starsi chłopi do pracy w polu wkładali kluńkrowe koszule z gorszego gatunku przędzy lnianej, spodnie i kamizelę zwaną westą. W dni chłodne na kamizelkę nakładali waniki z parchinu lub z gorszego sukna w ciemnych kolorach głównie szarym, granato­ w y m lub w prążki. Prowiant do pracy w polu zabierali w kobiałki t j . torby plecio­ ne z łyka lipowego zwane liszkami; idąc do pracy w las kładli narzędzia i żywność do skórzanej torby przewieszonej przez ramię (ryc. 25). Dawny ubiór kawalerów i chłopów żonatych szyto z tkaniny samodziałowej „sobie tkanej". Obecnie nie spotyka się już na wsi ubioru z tkanin samodziałowych. Materiały lniane zastąpiono bawełnianymi lub bawełniano-lnianymi pochodzenia fabrycznego. Dzisiej­ szy ubiór mężczyzn na wsi nie różni się krojem od miejskich ubrań pochodzenia fabrycznego. 29 U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Ubiór zimowy zarówno kawalerów jak i żonatych składał się z lnianej koszuli, podwłóczek, t j . kalesonów z flaneli, czarnego półkoszulka, bluzy — westki, jaki, parchinowego wanika, burki lub s z a r e j s u k m a n y , spodni z flanelowego sukna wpuszczonych w juchtowe skórznie. Nogi okrywano wełnia­ nymi pończochami z samodziałowej wełny, domowej roboty a do pracy przy domu na­ kładano kloce, t j . drewniaki lub klumpy - buty na drewnianych spodach. Na ręce nakła­ dano w czasie mrozów rękawiczki z jednym palcem „sobie dziane" na spsickach, t j . drutach . Szyję obwiązywano wełnianym lub bawełnianym szalem. Na głowę nakładano baranią lub krymerkową czapkę. Niektórzy starzy lepiej sytuowani gospodarze chodzili w futrzanych spodniach z baraniej s k ó r y . W powiecie olsztyńskim szarą sukmanę szytą z folowanej czarnobiałej wełny, zwano żupanem. 30 31 32 Obecnie mężczyźni ubierają się w sportowe, flanelowe lub trykotowe koszule, wełniany sweter, niekiedy jeszcze domowej roboty, lecz najczęściej pochodzenia fabrycznego, w ma­ rynarkę, burkę, długie spodnie i trzewiki lub spodnie wpuszczone w buty. Na drogę narzucają płaszcz z wełnianego materiału. Obok butów skórzanych noszą tańsze obuwie gumowe. Głowę okrywają sportową czapką, kapeluszem, skórzaną pilotką lub futrzaną czapką. Robotnicy rolni, leśni, budowlani, odziani są najczęściej w watówki, lub różnego rodzaju kombinezony i filcowe buty ze skórzanymi spodami. Młodzi zamiast czapek noszą obecnie berety, niektórzy czapki narciarskie, których boki w czasie mrozu można opuścić i zakryć uszy. Inni ochraniają uszy przed mrozem nausznikami nakładanymi pod czapkę lub kapelusz. 16 �S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny różnił się od stroju roboczepo tym, że był wykonany z lepszego materiału i bywał noszony tylko w święta lub uroczystości rodzinne. Ubiór ten gdy był podniszczony donaszano przy pracy w domu i polu. Charakterystycz­ na dla stroju świątecznego mężczyzn jest n i e b i e s k a , rzadziej granatowa lub brązowa Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja Fot. J. Gardzielewska 1959 s u k m a n a (Tabl. II). Męskie koszule świąteczne były białe, lniane z wyłożonym wąskim kołnierzykiem zapiętym z przodu na guzik lub barwny sznurek. Spodnie odświętne no­ szono na szelkach. Młodzież w stroju na codzień chodziła w drewniakach, w dni świą­ teczne nosiła trzewiki. Kawalerowie ubierali się zazwyczaj na święta w białe lniane koszule, w niebieską lub czerwoną k a m i z e l k ę z błyszczącymi metalowymi guzikami, w niebieską jakę z długi33 2 Strój Warmiński 17 �34 m i r ę k a w a m i , nie zapinaną lub zapinaną na jeden guzik, obszytą dużymi błyszczącymi guzikami. (Tabl. I). Latem nakładali białe lniane spodnie parciane; zimą niebieskie lub granatowe sukienne, rzadko pasiaste , zapinane z b o k u , wpuszczone w długie buty, w tzw. skórznie. Głowę nakrywali latem szarym lub brązowym cylindrem z płaskim dnem, a zimą — futrzaną czapką. Szyję obwiązywano jedwabną, kaszmirową chustą zwi­ niętą w wałek, zarzuconą pod kołnierz i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza koszuli wyrzucano na wierzch (Tabl. I ) . Kawalerowie i żonaci ubierali się podobnie z tą jedynie różnicą, iż nie każdy kawaler chodził w sukmanie, która stanowiła główną ozdobę ubioru męskiego. Świąteczna sukmana zwana na Warmii sukman wyko­ nana była z n i e b i e s k i e g o , rzadziej z granatowego i brązowego sukna, a na codzień z szarego sukna folowanego. Sukmana sięgała do połowy łydek i zapinana była z przodu na dwa rzędy rogowych guzików, z tyłu lekko wcięta z rozporkiem, przewiązana w połowie kolorowym pasem płóciennym tzw. krajką (Tabl. II). 35 36 3 7 38 Zimą mężczyźni obwiązywali szyję wełnianym szalem, najczęściej biało szarym z zielo­ nymi paseczkami. Szal ten okręcano dwukrotnie wokół szyi i oba jego końce z frędzlami rozkładano szeroko na piersi. Spod kołnierza sukmany wystawał brzeg zapiętej pod szyją jaki albo czarny pikowany półkoszulek zakrywający szyję i piersi. Półkoszulek nieraz był ozdobiony haftem wykonanym ściegiem płaskim, lub napisami ze złotych n i c i . W późniejszym okresie w latach 1910—1915 czarny półkoszulek na święta zostaje zastą­ piony białym z bindką, tj. muszką. Biały półkoszulek przyjął się. do czarnego odzienia przejętego z ubioru miejskiego. Zamożniejsi gospodarze zimą ubierali baranie kożuchy poszyte granatowym lub czarnym suknem. Mężczyźni zimą nakrywali głowę k o ł p a k i e m , tj. futrzaną czapką z czarnego lub siwego barana rozciętą z boku (ryc. 1 i 26). W podróż nakładali niekiedy długi płaszcz podróżny z peleryną albo szerokim kołnierzem, zwany zakrókiem. 39 40 Obecny ubiór kawalerów i mężczyzn żonatych nie różni się, szyty zaś jest według miejskiej mody. S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziecko nowonarodzone ubierano w krótką, sięgającą pasa flanelową koszulkę. Do chrztu ubierano dziecko w jacżkę i pieluszki. Na głowę nakła­ dano mu mycką, t j . czapeczkę. Na drogę do kościoła wkładano dziecko do poduszki, którą przynosiła chrzestna. Drogę do kościoła odbywano zazwyczaj pieszo; chrzestna „obodziała" swą wełnianą narzuconą na plecy chustą - poduszkę z dzieckiem, aby chronić je przed zimnem. Kumowie do chrztu ubierali się odświętnie. Do szkoły chodzili chłopcy w parchinowej lub lnianej koszuli, wistku do którego przyszyte były spodnie z klapą. Latem chodzili chłopcy zazwyczaj boso. Zimą nakładali na wistek jaką, a od 10 roku życia chodzili w długich samodziałowych spodniach, weł­ nianych pończochach i klocach, a zamożniejsi w trzewikach. Na głowie nosili czapki z daszkiem, futrzane czapki bez daszka, lub okrągłe z klapami z boku. S t r ó j m ł o d e g o . Brutkan czyli pan młody brał ślub w n i e b i e s k i e j dwurzędowej s u k m a n i e , wiązanej w pasie b a r w n ą krajką. Od około 1900—1910 r. pan młody wystę­ pował do ślubu w czarnym surducie wciętym z tyłu, w białej koszuli, półkoszulku i sto­ jącym kołnierzyku przewiązanym wstążeczką ślejwką, czarnych długich sukiennych spodniach opuszczonych na trzewiki. Z lewej strony surduta pan młody miał przypięty mały mirtowy wianuszek, przewiązany małą kisteczką. Poczynając mniej więcej od 1910 r. wszedł w modę czarny cylinder lub melonik. Strój drużby zwanego przydanem, placmistrzem lub proszkiem, gdyż w imieniu młodej pary zapraszał na wesele, był do końca X I X w. niezwykle barwny (ryc. 13). Na drużbę wybierano zazwyczaj kawalera, człowieka obrotnego, wygadanego i cieszącego się szacun­ kiem wśród mieszkańców wsi, a zwłaszcza wśród młodzieży. Drużbów było niekiedy dwóch i więcej, wtedy jeden zapraszał w imieniu pana młodego, a drugi w imieniu panny młodej. Proszek odziany był w ubiór świąteczny, przewiązany przez ramię i piersi na 41 18 �ukos kolorową wstęgą, z lewego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. Na głowie miał cylinder ozdobiony wokół ronda bukietem sztucznych kwiatów i koloro­ wych wstążek. W prawej ręce trzymał bat, którym mocno trzaskał jeżdżąc na pięknie przystrojonym koniu. Na koniu też niekiedy, gdy było to możliwe wjeżdżał do izby, aby wygłosić tu swą przeproszką, czyli orację zapraszającą domowników na wesele. W lewej ręce trzymał długą laskę, do której górnego końca przywiązane były sztuczne kwiaty, wstążki i chustki. Laska ta miała według miejscowych wierzeń moc magiczną; uderzał nią też proszek pannę młodą, aby odpędzić złe moce. Goście weselni zarówno kawalero­ wie jak i żonaci b y l i odziani odświętnie, a każdy kawaler obowiązany był darować swej towarzyszce przydance bukiecik; panna trzymająca w ręku taki bukiecik obowiązana była dotrzymać drużbie towarzystwa, odstępstwo bowiem od tego zwyczaju spotkałoby się z ogólną niechęcią U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Zmarłego ubierano w długą, sięgającą stóp białą koszulę i czarne trzewiki. Do ręki dawano mu różaniec, obrazek patrona, albo krzyżyk odpustowy z Gietrzwałdu lub św. Lipki. W niektórych wsiach począwszy od X X wieku ubierano zmarłego w dawny ubiór ślubny. Uczestnicy pogrzebu szli za trumną w sukmanach, obecnie w czarnym lub ciemnym ubiorze z czarną wstążką przewiązaną przez lewe ramię. Pewne cechy tradycyjnego ubioru przetrwały w ubiorze obrzędowym, np. w stroju g w i a z d o r a , zwanego sugą lub sługą* , pojawiającego się dorocznie w wieczór wigilijny Bożego Narodzenia. Sługa jeździł na białym koniu-szemlu przygotowanym już w Adwencie z przetaków okrytych płachtą, a odziany był w kożuch obrócony runem na zewnątrz, w pasie przewiązany sznurem, na głowie nosił czapkę baranią albo koronę papierową, twarz miał zakrytą maską. Chodził w dłu­ gich butach i białych rękawiczkach. W je­ dnej ręce trzymał k i j , a drugą przytrzymy­ wał wystający spod białej płachty ustrojony koński łeb i worek z podarkami. Pomoc­ nicy jego przebrani b y l i za parobków, niedźwiedzia, babę lub cygankę, pasterzy i kominiarza. Ten ostatni jest późniejszym dodatkiem, funkcja jego polegała na zaglą­ daniu do kominów i stwierdzeniu, czy mieszkańcy domostwa ukończyli pieczenie świątecznego ciasta. 2 W wieczór Sylwestrowy był zwyczaj chodzenia z k o z ą . Przebierała się zazwy­ czaj jedna osoba, której towarzyszyli naj­ częściej ubodzy chłopcy, chcący t y m sposo­ bem uzyskać pewną ilość świątecznego „ n o w e g o l a t a " , t j . obrzędowego ciasta. Koza odziana w białą płachtę spod której wystawał łeb ze szmat i drewniane widły trzymane w rękach, skakała po stołkach, karciła niegrzeczne dzieci, psociła a za te figle domownicy musieli się opłacić dara­ mi, głównie ciastem. W święto Trzech Króli panował na Warmii zwyczaj przebierania się za królów i chodzenia ze żłóbkiem i gwiazdą betlejemską. Chłopcy b y l i odziani i w białą koszulę wpuszczoną w długie, przytrzymane na szelkach spodnie, twarze 43 Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926 19 �malowali sadzą lub wywarem z cebuli; przyprawiali sobie brodę i wąsy. Na głowach mieli papierowe korony. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Mimo, iż warmiński strój ludowy w życiu codziennym zanikł stosunkowo dawno, to jednak niektóre jego części przechowywano i ubierano dla podkreślenia uroczystości. Występowano też w t y m stroju w czasie zabaw wiosennych i na dorocznych kiermaszach. W okresie międzywojennym ludność występo­ wała w stroju ludowym na dorocznych zjazdach dla podkreślenia swej przynależności narodowej. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Koszula Według informacji Pawła Lubomirskiego, krawca ze Stanislewa, w pow. biskupieckim, koszule były dwojakiego rodzaju, o kroju p r z y r a m k o w y m (ryc. 14) lub z karczkiem zwanym tu koszulą z talarem.** (Ryc. 16). Koszule szyto z białego samodziałowego płótna lnia­ nego. Od początku X X w. pojawiają się w ubiorze chłopskim zimą koszule parchinowe, szyte z flaneli i koszule trykotowe; te ostatnie są pochodzenia fabrycznego. Koszula męska typu p r z y r a m k o w e g o składała się z dwóch prostokątnych płatów (szer. 70 cm.), połączonych na ramionach przyramkami z prostokątnych rękawów, podpasza, kołnierzyka i mankietów (ryc. 16). Rękawy były gładkie, przyszyte na ramionach bez marszczenia. Dołem rękawy były lekko marszczone i zakończone wąskim paskiem w koszulach na codzień, a mankietem za­ piętym na guzik-przy świą­ tecznych. Dla lepszego umo­ żliwienia ruchów wszywa­ no pod pachy trójkątny k l i n zwany podpaszem. Przód koszuli był rozcięty 25 cm. Przyramki u szyi i na plecach lekko marsz- 1 d W EL Ryc. 14. Koszula męska przyramkowa: A-przód, B-tył, Cczęści kroju: d-przód, d'-tył, e'-e -przyramki, f-rękaw, gmankiet, i-podpasze, j-kołnierz. Podziałka 1 :30 2 czono. Kołnierz był wąski, wiązany pod brodą na tasiemkę lub zapinany na guzik. Guziki do koszuli były najczęściej wykonane z masy. Koszula z k a r c z k i e m różniła się od koszuli przyramkowej, krojem (ryc. 16). Koszula ta składała się z dwóch prostokątnych płatów, połączonych karczkiem z przodu i tyłu. Oba karczki b y ł y jednakowe, wszywano w nie lekko marszcząc oba płaty. Przedni płat był środkiem rozcięty (20 cm.). Kołnierz u koszuli z karczkiem był wykładany albo stojący, zapięty z przodu na guzik. Rękawy przy dłoni, paski, mankiety i podpasze były wykonane jak u koszul przyramkowych. Koszule odświętne różniły się od codziennych delikatniejszym płótnem; zamiast wąskich pasków miały przy rękawach mankiety nieraz ozdobione stebnowaniem i szersze kołnie­ rze wiązane kolorowym sznurkiem. 20 �Podkoszulek i jaczka Na koszule nakładano półkoszulek, wykonany z czarnego sukna podszytego białym lnianym płótnem, na zimę grubo watowanym i pikowanym (ryc. 15). Najstarsze półkoszulki miały krój p o n c h o z wycięciem na głowę, zakładane podobnie jak ornat na przód i tył, były z boku zawiązane na tasiemki. Z czasem półkoszulki przyjęły kształt wydłużonego prostokąta (dł. 40 cm.), założonego t y l ­ ko z przodu. Przy szyi pół­ koszulek był zakończony niską stójką zapiętą z tyłu na guzik, dołem w naro­ żnikach przymocowane ta­ siemki zawiązywano z tyłu na plecach. Półkoszulek bywał ozdobiony czarnym ozdobnym w kształt róż­ nych figur geometrycznych stebnowaniem, a niekiedy Ryc. 15. Podkoszulki: szkic orientacyjny, b-kołnierz, c-motywystebnówek. Podziałka 1:30 a, b-l:8, c-l:6 |— —i ^ 1 haftem płaskim o motywach z barwnych kwiatów lub napisami. Począwszy od X X w. zakładano do ślubu biały półkoszulek. Zimą i w dni chłodne na półkoszulek nakładano baranią lub frunelową westę zwaną laczka. Kolor jaczki był zazwyczaj szary lub siwy. Zamożniejsi zamiast jaczki nosili krótkie, sięgające niżej pasa baranie kożuszki. Spodnie Na Warmii, podobnie jak i w innych regionach Polski, mężczyźni nosili spodnie obcisłe. Były to zazwyczaj spodnie par­ ciane; takie też widzimy w ubio­ rze chłopa spod Elbląga, przed­ stawionego na inicjale w doku­ mencie z 1421 r. (ryc. 6), a tak że u wojaka pruskiego, na ryci­ nie w dziele historyka Prus, Hennenbergera (ryc. 7) i ilustracji H a r t k n o c h a przed­ stawiającej chłopską parę narze­ czonych z X V I I wieku (ryc. 8). Przez szereg stuleci spodnie stanowiły jedyną spodnią część Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem" odzieży. Szyto je dawniej z sa­ A-przód, B-tył, c-części kroju: d-przód, oV-tył, e-karczek, f-rękaw, g-h-mankiet, i-podpasze, j-k-kołnierz. Podziałka 1:30 modziałowej tkaniny o osnowie bawełnianej i wątku wełnianym. Od początku X X w. poczęto używać kalesonów zwanych podwłoczkami, szytych z żółtego lub białego parchinu zwanego potocznie również frunelą. Począwszy od pierwszej wojny światowej pojawiają się trykotowe kalesony importowane 21 �głównie ze Śląska. Krojem nie odbiegają one od kroju spodni, są tylko od tych ostatnich bardziej obcisłe. Zamożniejsi, zwłaszcza starzy mężczyźni nosili spodnie baranie zwrócone runem do ciała. Oprócz spodni długich mężczyźni nosili również spodnie krótkie, się­ gające nieco niżej kolan. W ręko­ piśmiennej mapie kartografa Józefa Narońskiego, pochodzącej z 1666 r. chłop pruski przedstawiony jest w krótkich spodniach (ryc. 10). Zwyczaj noszenia krótkich spodni Ryc. 17. Spodnie: A-przód, B-tył, C-krój. Podziałka 1:30 przetrwał na Warmii do X X w. Poświadczają to dane z publikacji opisujące strój ludowy. Na rycinie u etnografa S c h n i p p l a widzimy drużbę weselnego, zwanego proszkiem w krótkich spodniach, związanych pod kolanami na wstążkę. Na początku jednak X X w. nigdzie na Warmii nie noszono już krótkich spodni i nikt z informatorów ich nie pamięta, choć do dziś zachowały się one w stroju ludowym Litwinów, osiadłych na pół­ nocnych krańcach b. Prus Wschodnich. Na Warmii, podobnie jak na Mazurach, na określenie spodni używa się dwóch termi­ nów ; portki i buksy. Nazwa portki pochodzi przypuszczalnie od partu to jest, grubej lnia­ nej klunkrowej samodziałowej tkaniny, z której je szyto. Najczęściej noszono spodnie z partu białego, farbowanego na kolor niebieski lub granatowy. W połowie X I X wieku noszono sporadycznie spodnie czerwonobrązowe w białe pasy, jednakże spodnie pasia­ ste musiały być rzadziej w użyciu, bo współcześni informatorzy nie pamiętają ich i nie słyszeli, aby je tu noszono. Obok lnianych spodni noszono zwłaszcza w stroju uroczystym spodnie sukienne. Na codzień zimą nakładano je z folowanej białoczarnej wełny, a na 4 5 48 Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I—II przód, C-tył A, B, przód C-tył d-krój przodu, e-plec. f-kołnierzyk. III-Jaki Podziałka 1:15 święta z granatowego, niebie­ skiego lub czarnego sukna. Od około 1910 r. dawne sa­ modziałowe tkaniny sukienne utkane na ręcznych warszta­ tach tkackich wyszły z użycia, a miejsce ich zajęły fabry­ czne. Do ślubu i na pogrzeb wdziewali mężczyźni czarne spodnie wpuszczone w buty, albo długie spodnie czarne sięgające kostek wolno opu­ szczone. Przytrzymywano je skórzanym paskiem lub no­ szono na szelkach. Zamożniejsi nosili zimą spodnie kożucho­ we z barana. Dawne spodnie nie różniły się krojem od współczesnych, nie miały tylko rozporka z przodu, lecz były zapinane z boku. Nogawki dawnych spodni zwężały się lekko ku dołowi, u góry poszerzone były klinami. W pasie posiadały 6-8 fałdów wszytych w wąski pasek, wykonany z tego samego materiału co i spodnie, zapinany z lewej strony na guzik. Obecnie szyją spodnie z materiałów fabrycznych według miejskiej mody. 22 �Kamizelki Kamizelki zwane westami były noszone w stroju świątecznym zarówno przez kawa­ lerów jak i żonatych. Szyte były dawniej z samodziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej. W połowie X I X w. noszono kamizelki niebieskie, granatowe, ciemnoczer­ wone, zielone, brązowe, a w niektórych [wsiach Warmii w powiecie olsztyńskim szyto je z sukna tkanego w dro­ bne prążki. Kamizelki były z przodu zapinane na 8 bły­ szczących metalowych gu­ zików. Dawniejsze kami­ zelki miały długie r ę k a w y marszczone na ramieniu, zakończone u dołu mankie­ tami zapinanymi na guzik. Z czasem upowszechniły się Ryc 19. Szkice kamizelek z po­ czątku XX w. Podziałka 1:15 na Warmii kamizelki bez rękawów. Jeszcze na początku X X wieku noszono często kamizelki czerwone. Według informacji miejscowej ludności dobierano kolor kamizelki do koloru spodni. Mniej więcej od 1910 r. poczęto nosić do ślubu białe jedwabne kami­ zelki; na pogrzeb kamizelki czarne sukienne. Krój kamizelek jest różny (ryc. 18-19) mogą one być jednorzędowe, dwurzędowe z rękawami lub bez rękawów. W dwurzędowych kamizelkach przednie poły zachodzą na siebie (ryc. 18, I I B). Niekiedy kamizelki były wysoko zapinane pod szyją (ryc. 1 8 , I i II) i posiadały stojący kołnierz, inne miały kołnierz wyłożony i wyłogi (ryc. 1 8 I I B i 19), prawie wszystkie jednak miały przynajmniej po dwie kieszonki z przodu i podszyte były lnianą podszewką. Pierwotnie przód i tył kamizelki był z tego samego materiału, później przyjęły się pod wpływem miejskich kraw­ ców, coraz częściej osiedlających się na wsi, kamizelki w których tył był szyty z podszewki. Bie­ dni nosili kamizelki z lnianego płótna. Jaka Jaką w odróżnieniu od jaczki szytej z flaneli lub innej barwnej samodziałowej pstrokacizny na­ kładano bezpośrednio na koszulę i półkoszulek. Stanowiła ona ubiór wierzchni nałożony na kamizelkę i pod sukmanę. Jaką < zwano na Warmii również ża_ _ czątku XX w. A- rzód, B-tył C-e części kietem lub jupą. Jaka u biedkroju — rękaw, g-kołnierz. Podziałka 1:15 nych Warmiaków była wyko­ nana z lnianego płótna farbowanego na niebiesko lub granatowo, a u zamożniejszych z samodziałowego sukna. Dominował kolor niebieski, granatowy, a niekiedy nawet czerwony, kolor zaś jej dobierano podobnie jak i kolor kamizelki, do koloru spodni. R y c 20 J a f c a z p0 P 23 �Jaka składała sie z jednoczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza (ryc. 20), podszywana płótnem lub cienką popielatą flanelą, w pasie była lekko wcięta a dołem sięgała 20 — 30 cm. poniżej bioder. U szyi miała wąski stojący kołnierzyk. Niekiedy kołnierz, mankiety u rękawów i dolne jej krawędzie, były ozdobione stebnowaniem, aksamitnymi wypustkami i szamerowaniem. Jaki jednorzędowe posiadały 6—8 błyszczących guzików. Jaki zazwyczaj nie zapinano lub zapinano na jeden guzik, tak że można było widzieć wystającą kamizelkę. Ryc. 21. Sukmana z końca XIX 'w., Rekonstrukcja. A-przód, B-tyJ, C-części kroju, d-część górna e-część dolna, f-klin, g-h tył (plecy) i, j-części rękawa, k-mankiet 1-kołnierz. Podziałka 1:30. Sukmany Pewne wyobrażenie o wierzchnim okryciu z X V I i X V I I wieku dają źródła ikonogra­ ficzne. W świetle tego materiału możemy przypuszczać, że wierzchnim okryciem był wówczas pewien rodzaj tuniki z długimi rękawami sięgającej niżej kolan (ryc. 11) przewiązanej w pasie sznurem lub krajką. Był to rodzaj płaszcza, k t ó r y widzimy u kapła­ na pruskiego przypominający do złudzenia X I X wieczną sukmanę (ryc. 2 i 4). Sukmana zwana przez lud warmiński sukman była ubiorem wierzchnim chłopa w X I X w. jeszcze powszechnie noszonym. Uboższa ludność nosiła sukmany z płótna samodziałowego, lnia­ nego, farbowanego na kolor -niebieski, granatowy, a nawet zielony. Na codzień i zimą noszono sukmanę z folowanej szarej wełny, zwaną niekiedy żupanem. W ubiorze świą­ tecznym, a u zamożniejszych nawet na codzień, sukmana była z niebieskiego, granato­ wego lub brązowego sukna. 17 Krój sukmany ilustruje załączona rycina 21. Sukmana była w pasie odcięta, linia szwów zwężająca się w pasie uwypuklała talię. Sukmany posiadały niekiedy z tyłu pasek zwany dragonem. Dół sukmany był kloszowy, rękawy dwuczęściowe z nałożo­ nym mankietem. Z tyłu posiadała rozpór na kieszeń. Sukmany na Warmii były dwu­ rzędowe, choć nie brak i jednorzędowych, zapinanych na trzy guziki. W dwurzędowych lewy płat przedni nachodził na prawy i wtedy zapinana była na dwa rzędy dużych metalowych, rogowych lub drewnianych guzików obciągniętych suknem; na guziki bur­ sztynowe lub inkrustowane srebrem mogli pozwolić sobie tylko zamożniejsi chłopi. Nie­ kiedy sukmany były zapinane na pętle z zatyczkami, czyli były szamerowane. Kołnierz sukmany stojący, z przodu wykładany, był obszyty na krawędziach czarną tasiemką, podobnie jak mankiety, poły, kieszenie i rozpór z tyłu (Tabl. II). Sukienna sukmana była zwykle futrowana, to jest poszywana zazwyczaj siwą samodziałową podszewką. W pasie przewiązywano ją krajką, pasem ręcznie tkanym, wyplatanym na deseczce od krosien. Pasem takim opasywano się od przodu do tyłu a następnie wiązano z przodu tak, aby końce spadały. Zamożniejsi mieszkańcy nosili do podróży w X I X w. siwe sukmany z pele­ ryną, czyli dużym kołnierzem, dołem sięgające do kostek. Takie sukmany zwano zakrokami.® 48 24 �Wa n i k i i burki Wanik zwany również litewką był ubiorem roboczym. Nakładano go bezpośrednio na kamizelkę. Był to rodzaj marynarki bez kołnierza sięgającej do bioder. Wanik szyto z parchinu — flaneli lub pstrokacizny, to jest barwnego samodziału bawełniano - wełnianego. Waniki nosili do pracy zarówno mężczyźni żo­ naci jak i kawalerowie. Burkę, zwaną na Warmii burek od szaro­ burego koloru materiału z którego była wy­ konana, noszono zimą. Burki szyto z grubej sa­ modziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej,podszytej flanelową lub watowaną pod­ szewką. Składały się z jedno lub dwuczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z ty­ łu posiadały mały pasek przyozdobiony dwoma lub trzema guzikami; miała też 2 — 4 kiesze­ nie, z których dwie były skośnie wpuszczone, a dwie poziomo. Kołnierz burki miał wyłogi lub był zapięty wysoko pod szyją. Kożuchy Zamożniejsi Warmiacy nakładali zimą w po­ dróż i do kościoła kożuchy. Dawniej noszonobaranie kożuchy nieposzywane. Od początku X X w. przyjęły się kożuchy poszywane gra­ natowym lub czarnym suknem. Kożuchy szyto głównie z owczej skóry o czarnym runie. Ko­ żuch taki składał się z trzech głównych części: pleców, dwóch płatów przednich, zszytych na ramionach i po bokach. Kożuchy miały zazwy­ Ryc. 22 Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Mo­ czaj rękawy jednoczęściowe, dołem zakończone dzelewskiej. Stroje ludowe Warmiii Mazur, mankietami z wywiniętym na zewnątrz runem. Olsztyn 1958 Kołnierz kożucha był szeroki 30—40 cm., obło­ żony czarnym runem. Kieszenie były z przodu ukośnie wpuszczone. W pracy przy domu noszono krótkie kożuszki sięgające bioder lub nieco poniżej bioder, nie mające poszycia, wyłożonych kołnierzy i kieszeni, zapinane na skórzane guziki. Obecnie krótkie nie poszywane kożuchy są noszone przez ludność napływową, pochodzącą szczególnie z województw południowych, jak np. z woj. kielec­ kiego i rzeszowskiego. Obuwie 50 Materiał ikonograficzny dotyczący obuwia zawarty w dawnych publikacjach jest bardzo skromny. Na rycinie miniaturowej w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 r. chłop ma na nogach miękkie czarne buty (ryc. 6). Na rycinach z X V I w. znajdujących się u Hartknocha chłopi występują w łapciach z lipowego łyka (ryc. 8 i 11). W X I X w. dzieci chodziły latem przeważnie boso, na kupno bowiem trzewików i pończoch Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow, Biskupiec, według fot. F. Klonowskiego z 1959 roku 25 �mogli pozwolić sobie tylko nieliczni. W zimie dzieci w większości owijały nogi lnianymi chustami podwiązanymi wąską tasiemką. Ustawa o ubiorach z 1766 r., wydana przez biskupa Grabowskiego dla Warmii, zabraniała parobkom wiejskim noszenia butów ze skóry cielęcej i innej, a zezwalała jedynie na noszenie butów ze skóry juchtowej. Jeszcze w połowie X I X w. długie buty zwane skórzniami nosili tylko bogacze wiejscy kupujący je sobie raz' na rok (Tabl. II). Przeciętnie chłopi na Warmii kupowali buty raz na trzy lata, a było też wielu takich, którzy przez całe życie nie chodzili w długich butach. Zwykłym obuwiem do pracy były chodaki wykonane z łyka lipowego; niektórzy skórzane podeszwy podłożone pod nogi przywiązywali do stóp i spodni sznur­ kami lub rzemieniami, inni chodzili do roboty w butach plecionych ze słomy. Najczęściej po domu chłopi nosili drew­ niaki zwane korkami lub klocami, a także klumpy, to jest buty o drewnianych spodach (ryc. 23). K o r k i wyrabiają z drzewa olchowego, spody wraz z obca­ sem są z jednego kawałka z przodu obło­ żone skórzaną kapą z rzemieniem zabez­ Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z początku pieczającym przed rozerwaniem skóry. XX w.Bredynki, pow. Biskupiec. Fot. F. Klonowski 1959 Korki zakrywają tylko przednią część stopy, wyrabiają je niektórzy chłopi samodzielnie, choć zazwyczaj nabywano je co kwartał na jarmarkach lub tygodniowych targach w mieście u korkarzy trudniących się ich wyrobem. Zwyczaj noszenia korków w obejściu przy pracy przetrwał do dzisiaj. Po izbie chodzono w szlorach, lekkim obuwiu posiadającym spody i wierzch ze starej skóry lub szmat. Wierzch szlorów podobnie jak korków okrywał tylko przednią część stopy. 51 52 53 Do pracy w polu przy rozrzucaniu nawozu noszono skórzane buty sięgające do połowy łydek, tzw. buty trzyćwierciowe. Dziś mężczyźni na wsi chodzą w długich butach lub w trzewikach. Do pracy w polu najczęściej nakładają też długie buty gumowe. Świąte­ cznym ubiorem kawalerów są półbuty, starszych mężczyzn — kamasze. Nakrycie głowy Według przekazów ikonograficznych zawar­ tych w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 roku, i rycin Hartknocha mężczyźni nosili czapki stoż­ kowate z wywiniętym szeroko na zewnątrz pod­ biciem futrzanym, lub nakrywali głowę okrą­ głym kapeluszem z podwiniętą kanią (r3C. 5, 6). Dawniej mężczyźni na Warmii nosili długie włosy; jeszcze w połowie X I X wieku noszono je z prze­ działem pośrodku. Zimą dzieci n a k r y w a ł y gło­ wę czapką baranią, albo czapką z daszkiem, 54 Ryc. 25. Liszka. Torba z łyka lipowego z końca XIX w. Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 73E. Fot. A. Kuraczyk 1959. 26 �a chłopi żonaci i kawalerowie czapką futrzaną zwaną kołpakiem (ryc. 26 B). Nazwę kołpak spotykamy w cenniku usług krawieckich dla miasta Olsztyna z X V I wieku, co świadczy 0 tym, że czapka taka oddawna była w użyciu. Kołpak wykonywano z siwego lub czarnego baranka, z granatowym lub niebieskim denkiem z sukna lub aksamitu. Wy­ winięty na zewnątrz otok był rozcięty z boku i związany dwiema wstążeczkami niebieską 1 białą. Obok kołpaka noszono zimą czapki baranie w kształcie kopki siana. Dzieci chodziły latem bez nakrycia gło­ w y ; mężczyźni nosili słomkowe kapelusze, często własnego wyrobu, o główce płaskiej z szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (ryc. 24). Czapki z podszewką nosili za­ zwyczaj zamożni gospodarze i ekonomo­ wie. W dni świąteczne poczynając od pierwszych lat X X wieku, żonaci nakładali na głowę na sposób miejski czarne Ryc. 26. Okrycia głowy. A-kapelusz filcowy z końca cylindry lub meloniki. Nie każdego było XIX w. B-kołpak — czapka futrzana. Rekonstrukcje stać na kupno cylindra, toteż nieraz w y ­ Rys. A. Franciszek Klonowski. pożyczano je sobie na uroczystości wesel­ ne. Kawalerowie chodzili zazwyczaj w filcowych kapeluszach z brązowego lub szarego filcu, z płaskim denkiem i szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (Tabl. I). Kolorowe wstążki i sznurki opasujące kapelusz były dobrane do koloru filcu. Drużba weselny przypinał do cylindra bukiet sztucznych kwiatów z wstążeczkami (ryc. 13). 55 Obok kapeluszy od około 1914 r. przyjął się u mężczyzn zwyczaj noszenia czarnych lub granatowych czapek z rydelkiem. Obecnie mężczyźni noszą zimą czapki futrzane lub sportowe pilotki, narciarki, latem zaś czapki sportowe i kapelusze; młodzież najczęściej chodzi w czapkach sportowych lub beretach. Dodatki do stroju Szyję okręcano jesienią i wiosną jedwabnym, lnianym lub bawełnianym szalem, zimą wełnianym szalem strykowanym, robionym na drutach. Kolory szali były różne choć przeważały szare, czerwone, modre, niekiedy w niebieską kratę. Szale jedwabne skręca­ no w wałek i wiązano je pod brodą w węzeł. Wełniane szale szer. 15 — 30 cm dwukrot­ nie okręcano wokół szyi i wiązano pod brodą w węzeł. Opadające końce z frędzlami rozkładano na piersiach, Wełniane szale były zazwyczaj szare z zielonymi paseczkami. Starsi ochraniali szyję półkoszulkiem a w dni wyjąt­ kowo mroźne okrywali ją również szalem wełnianym. Drużba weselny zwany proszkiem lub placmistrzem wyróżniał się w orszaku weselnym swoim ubiorem, odziany był bowiem w strój świąteczny (ryc. 13). Ka­ pelusz jego był ozdobiony bukietem sztucznych kwia­ tów i barwnymi wstążeczkami. Przez lewe ramię był ukosem przewiązany szeroką jedwabną biało-niebieską wstęgą, zwaną szerpą, u prawego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. W jednej ręce drużba trzymał bat, w drugiej laskę ozdobioną bukietem kwiatów i wstążeczkami. Młodzie­ Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśnio­ niec biorący udział w orszaku weselnym darowywał wej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ zwykle swej przydance bukiet kwiatów. skie w Olsztynie, nr. inw. 1222 E. Fot. A. Kuraczyk, 1959 Odznaką pana młodego był mały wianek z mirtu z małą, białą wstążką, przypięty do sukmany lub sur­ duta z lewej strony na piersiach. Wdowcy przypinali bukiet sztucznych kwiatów. Zanim przyjęły się krawaty, kołnierz koszuli zawiązywano pod szyją kolorowym sznurecz21 �kiem a szyję okręcano jedwabną kaszmirową chustą, zwiniętą w wałek i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza spod chusty wyrzucano na zewnątrz. Obrączki ślubne przyjęły się na początku X X wieku. Pierwotnie używano obrączek srebrnych; obecnie używane obrączki złote przyjęły się znacznie później, świadczą one o zamożności pana młodego. Rozdział V I OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Warmiński ubiór kobiecy zachował się znacznie dłużej niż męski. Szereg autentycz­ nych kompletów tego stroju znajduje się w etnograficznych zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie (ryc. 32-33, 35, 37, 39, 41-42, 44, 49 i 51) a część w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i w Krakowie. Niektóre części ubioru kobiecego, jak wykazały przepro­ wadzone badania terenowe, można znaleźć jeszcze niekiedy na wsi przechowywane w skrzy­ niach lub na strychu. Zróżnicowanie warmińskiego ubioru kobiecego jest znacznie większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Małe dziewczynki ubierano w krótkie lniane białe koszulki z krótkimi r ę k a w a m i . Na koszulę nakładano dziewczynce wistek, rodzaj stanika zapiętego na guziki, do którego przypinano majteczki. Ubiorem wierzchnim dziewczynek jest sukien­ ka z rękawami lub bez rękawów (ryc. 35) i fartuszek. Sukienki letnie były różnokolo­ rowe, bawełniane, przeważały modre, czerwone i bure. Córki bogatszych gospodarzy nosiły sukienki wełniane. Sukienki dziewczynek sięgały do kolan; po I komunii dziew­ czynki nosiły sukienki dłuższe, sięgające do połowy łydek. Starsze dziewczęta chodziły w westce lub kabacie i spódnicy, pod spód nakładały halkę zwaną odspodkiem. Włosy nosiły długie, zaczesane „w dróżkę" — z przedziałem pośrodku, a z tyłu zaplatały w dwa warkocze kistkami. Dziewczęta latem chodziły po domu boso, do pracy w polu w klocach. Starsze dziewczęta w pracy na polu, podobnie jak mężatki, okrywały głowę lnianą chustą wiązaną pod brodą w węzeł. Obecnie dorosłe dziewczęta ubierają się według miejskiej mody. Ubiór mężatek był podobny do ubioru dorosłych dziewcząt z tą różnicą, że mężatki chodzą zawsze w kabatach, a dziewczęta najczęściej w stanikach. W pracy na polu mężatki przewiązują spódnicę fartuchem i okrywają głowę podobnie jak dziewczęta, białą lnianą chustą. Starsze kobiety, zwane na Warmii grózkami noszą taki sam ubiór jak mężatki; w dni chłodne noszą halki — odspodki futrowane zwane watówkami. Obecnie grózki ubierają się po starodawnemu, jednakże czepków już nie noszą. Opisane ubiory kobiet uzależnione są od wieku i stanu majątkowego poszczególnych niewiast. Strój ten różni się między sobą jakością materiału lub ilością nakładanych części, a także bogactwem ozdób. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą młode dziewczęta nakładały flanelowe koszule z długimi rękawami, barchanowy wistek i suknie z długimi rękawami. Nogi okrywały wełnianymi strykowanymi pończochami, w domu chodziły w drewnianych klocach czyli pantoflach. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły kitel - spódnicę z kabatem, a pod spodem samodziałowy odspodek. Do pracy w zagrodzie dziewczęta przewiązywały się samodziałowym pasiastym fartuchem. Na nogach nosiły wełniane pończochy domowej roboty. Wybierając się w drogę nakładały długie, sznurowane czarne trzewiki. Obecnie dziewczęta ubierają się według współczesnej mody w koszule flanelowe lub jedwabne, w wełniane lub bawełniane suknie trykotowe, stylonowe lub nylonowe pończochy i skó­ rzane półbuciki. Mężatki ubierały się w lnianą klunkrową koszulę z długimi rękawami, sięgającą do kolan, flanelowy wistek-kabat i kitel, pod spodem nosiły ciepły odspodek (ryc. 33) t j . 28 �halkę, niekiedy nawet watowaną, zwaną watówką. Na kitel-spódnicę zawiązywano do pracy fartuch. Pończochy zwane stryflami były domowej roboty, wykonane przez kobiety własnoręcznie na drutach - spsickach. Po obejściu mężatki chodziły w klocach, a na drogę wkładały sznurowane czarne trzewiki. Głowę okrywały czarną chustą wełnianą zakrywa­ jącą tył i część przodu głowy, a na drogę nakładały niekiedy czepek obwiązany wokół otoku chustą skręconą w wałek. Ręce przed zimnem okrywały wełnianymi rękawicz­ kami o jednym palcu, własnej roboty. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubio­ rze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956 Kabat zimowy był podjutrowany, poszyty ciepłą podszewką lub wykonany z sukna folowanego. W mroźne dni kobiety, zwłaszcza kobiety zamężne nakładały na siebie po kilka spódnic. Obecnie mężatki ubierają się podobnie jak dziewczęta według miejskiej mody; chodzą w płaszczach i kapeluszach nie znanych w dawnym ludowym stroju. Grózki - stare niewiasty ubierają się podobnie jak mężatki z tą jednak różnicą, iż stale nakładają po kilka spódnic i noszą halki i kabaty przeważnie watowane. Na początku X X w. nawet i one nie nosiły już haftowanych czepków, lecz głowę okrywały czarnymi wełnianymi chustami, niekiedy robionymi na drutach, albo czarnymi aksamit­ nymi chustkami trójkątnymi, wykończonymi w ząbki. Obecnie staruszki ubierają się po dawnemu, zazwyczaj w odzież z tkanin utrzymanych w ciemnych kolorach. Pod spód kabata nakładają sweter z samodziałowej wełny. S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . Na święta i do kościoła nakładały dziewczęta białą lnianą koszulę z długimi rękawami, toistek, który zimą był wełniany lub na weł­ nianej podszewce, a latem bawełniany. Na wierzch wkładały suknię najczęściej koloru 29 �czerwonego, niebieskiego, zielonego lub pstrokatego, z tzw. samodziałowej pstrokacizny. W pasie przewiązywały suknię białym lnianym fartuchem, ozdobionym barwnym drukiem. Na nogach nosiły bawełniane lub lniane pończochy i sznurowane trzewiki. Obecnie dziewczęta są ubrane według panującej mody. Latem chodzą w płóciennej koszuli bez rękawów, w kretonowej lub jedwabnej sukni w kwiaty, w skarpetkach lub pończochach bawełnianych i trzewikach. Zimą chodzą w wełnianej sukni, nieraz samo­ działowej, w flanelowej lub trykotowej bieliźnie, wełnianym swetrze i płaszczu. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły latem kaftaniki bez rękawów zszyte razem ze spódnicą, mocno wcięte w talii (ryc. 35), bądź też obcisły kabat i szeroki kitel - spódnicę, płócienną koszulę z długimi rękawami i halkę ze struku t j . ma­ teriału samodziałowego tkanego w prążki. Kaf­ tanik i kitel w stroju świątecznym były za­ zwyczaj z tego samego mieniącego materiału. Przeważał kolor czerwonobrązowy, czerwonozielony itp., nie brak w świątecznym ubiorze dziew­ cząt materiałów w drobną kratę lub w wielką kratę (ryc. 32 i 39). Niektóre kaftaniki szyto z nie­ bieskiego lub czerwonego aksamitu, do którego dobierano odpowiedni kolor spódnicy. Niekiedy wąski fartuszek wykończony koronką stanowił dopełnienie stroju świątecznego dziewczyny warmińskiej. Na drogę do kościoła dziewczęta zarzucały na ramiona dużą czarną chustę ozdo­ bioną na obwodzie barwnymi kwiatami, zło­ żoną po przekątni w trójkąt i skrzyżowaną na piersiach. Chusty te były kolorowe lub białe, wykonane czasem z wełny na drutach. Niegdyś dziewczęta, podobnie jak mężatki, nosiły na gło­ wie czepek z denkiem haftowanym. Czepek dziewczęcy różnił się od czepka mężatek tym, że był wiązany pod szyją na wąskie wstążeczki Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym, i nie zakrywał lica. Szyję dziewczyny w stroju Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901 świątecznym zdobiły jeden lub kilka sznurów 56 bursztynowych paciorków. W święta dziewczęta nosiły na nogach białe lub kolorowe pończochy własnej roboty i czarne sznurowane buty (Tabl. I). Obecnie noszą latem płócienne, jedwabne lub trykotowe koszule bez rękawów, suknie ze sztucznego jedwabiu lub kretonu, modne obuwie, pończochy stylonowe lub nylonowe. Zimą ubierają się w jedwabną lub trykotową bieliznę, suknię, swetr wełniany i modne pończochy. Szyję zdobią paciorkami lub sztuczną biżuterią, a suknię ozdabiają broszką. W dni chłodne nakładają płaszcz, wełniany szalik, a głowę okrywają beretem, kapeluszem lub wełnianą czapeczką. Niekiedy noszą na głowie chustę wełnianą, bawełnianą lub jedwabną, malowaną w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Mężatki w odróżnieniu od dziewcząt, nie nakła­ dały do stroju świątecznego fartuszka. Na głowie nosiły pięknie haftowany złotem lub kolorowymi nićmi czepek, zwany twardą mycką lub galonkiem (ryc. 48-51). Czepek ten stanowił największą ozdobę kobiecego stroju ludowego na Warmii. Poza tym ubiór mę­ żatek nie różnił się od ubioru dziewcząt. Dziewczęta nosiły kaftaniki, a mężatki tylko kabaty, które u zamożniejszych zimą były obszywane barankiem i niekiedy ozdobione perełkami. Mężatki nakładają na rękawy tzw. pulswermy chroniące przed zimnem. Spo­ rządzają je na drutach z różnokolorowej wełny i przyozdabiają koralikami. Na rękach nosiły zimą wełniane rękawiczki z wełny samodziałowej, barwione w różne kolory. 57 30 �Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX wieku. A-wygląd przodu, B-tyłu: d'-płat tylny, d'-płat przedni c-przyramki, g-podpasze, h-mankiet, h' -wykończenie mankietu, j-zdobienie kołnierza, Podziałka 1:30. Obecnie młode mężatki ubie­ rają się jak dorosłe dziewczyny. Stare niewiasty ubierają się częścio­ wo po dawnemu, t j . chodzą w ka­ bacie, kitlu, płaszczu a głowę okry­ wają wełnianymi chustami, naj­ częściej czarnymi, wykończonymi frędzlami. Chusty takie roboty szy­ dełkowej wiążą pod brodą w węzeł. A 1 i S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziew­ 3 częta zazwyczaj nosiły długie włosy, splecione w dwa warkocze, uwią­ zane w kistką t j . wstążeczkę. Do szkoły chodziły w sukienkach klejdach. sięgających kolan, przewiązanych białym pasiastym lub drukowanym fartuszkiem. Po I komunii suknie ulegały przydłużeniu i sięgały do połowy łydek. Do pierwszej komunii ubierano dawniej dziewczęta w nową niebieską lub modrą suknię, a na głowę nakładano mirtowy wia­ nuszek. Obecnie są one na sposób miejski ubrane w białe, długie, sięgające kostek suknie. S t r ó j p a n n y m ł o d e j . Panna młoda sta­ wała do ślubu w nowym poraź pierwszy nakłada­ nym stroju, często uszytym z pomocą matki lub przez wiejską krawczynię. Dawniej panna młoda odziana była do ślubu w kabat i kitel, a od 1910 r. nosiła długą modrą lub czarną suknię, głowę przy­ bierała wieńcem mirtowym i welonem. Białe suknie do ślubu przyjęły się dopiero około 1920-1930 r. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Koszula Koszule szyto z białego lnianego płótna i parchinu t j . flaneli. Koszule na codzień szyto z gru­ bego, mocnego płótna, na niedzielę i święta ze znacznie cieńszego i delikatniejszego. Dziewczynki i staruszki nosiły zazwyczaj koszule z długimi rę­ kawami; starsze dziewczęta i mężatki obok koszul z długimi r ę k a w a m i nosiły koszule z r ę k a w a m i Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym. Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192 31 �sięgającymi poniżej łokcia. Dawniejsze koszule uszyte z grubego własnej roboty parchinu, miały krój p o n c h o . Płótno koszuli składano na pół a w środku złożenia był otwór na głowę. Wycięte z boku kliny wstawiano do poszerzonej dolnej części koszuli. Z w y ­ ciętego na głowę materiału wykonywano dwa kwadraciki, które złożone w trójkąt wsta­ wiano pod ramionami dla uzyskania lepszej swobody ruchów. Rękawy koszul były gładkie, przy długich rękawach były mankiety zapięte na guziki. Kołnierzyk był nie­ wielki, lekko wyłożony i ściśle przylegał do szyi. Drugi nowszy krój koszuli jest typem koszuli p r z y r a m k o w e j (ryc. 30). Koszula taka, podobnie jak koszula kroju poncho, była szyta z lnianego białego płótna. Dwa prostokątne płótna stanowiące spód i tył połączone były na ramieniu dwoma kwadrato­ w y m i lub prostokątnymi kawałkami płótna, zwanymi odziomkami szytymi z gorszego gatunku. Przód koszuli rozcięty pośrodku 25 - 30 cm zapięty był na guziki. Rękawy gładkie z klinami pod pachą dla uzyskania lepszej swobody ruchu były dołem marszczo­ ne i wpuszczone w wąski mankiet, zapięty na jeden lub dwa guziki. Kołnierz koszuli był niewielki, wykładany i dla ozdoby podobnie jak mankiet, obłożony podwójną białą stebnówką. Na początku wieku X I X w pow. biskupieckim spotykało się koszule z okrą­ głym wycięciem u szyi, ozdobionym koronką. Zimowe koszule były dłuższe, często szyte z ciepłej flaneli. Obecnie kobiety noszą przeważnie koszule jedwabne, trykotowe lub płócienne kupo­ wane w sklepach. Reformy przyjęły się dopiero na początku X X wieku. Obecnie są one pochodzenia fabrycznego. Spódnica Spódnice, zwane na Warmii kitlami, były wykonane z tkanin samodziałowych „sobie tkanych". W połowie X X wieku charakterystyczne dla Warmii były długie, suto marsz­ czone spódnice, utrzymane w kolorach czerwonych. Z czasem przyjmują się szczególnie w stroju świątecznym, spódnice z tkanin mieniących się, dwukolorowych, gdzie osnowa i wątek są z dwóch kontrastujących ze sobą kolorów: czerwonego z niebieskim, brązo­ wego z zielonym itp. Poza tymi tkaninami występują w spódnicach tkaniny kraciaste w kolorach brązowym, niebieskim i czerwonym. Spódnice pasiaste przyjmują się na początku X X w. Spódnice odświętne są dołem obszyte skośnymi falbanami i pliskami, zwanymi blendami Na Warmii znają dwa rodzaje kroju spódnic. W pierwszym, starszym, materiał na spódnice składa się z 4 części: płata przedniego, dwóch boków i płata t y l ­ nego. Płat przedni ma pośrodku zwykle jeden, a po bokach dwa fałdy i wraz z obu płatami bocznymi jest dołem szeroki, rozkloszowany (ryc. 34). Płat tylny z rozporkiem Ryc. 32. Spódnica z końca XIX pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr inw. 675 E. Fot. Kuraczyk 32 Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olszty­ nie, nr inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk 1956 �Plansza II STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mal. J. Karolak �1 3 Ryc. 34. Krój spódnicy: d-przód, d i d płaty boczne, d -tyly, e-marszczenie, g-fragment spódnicy, 1-pliska, 2-falbanka, c-wypustki; n-fałdy i 3-pasek. J pośrodku, posiadał u góry szereg fałdów wszytych w pasek, jest on gęsto marszczony. Pasek (4 cm szer.) wykonany jest zazwyczaj z tego samego materiału co i spód­ nica, lub z szarego mocnego płótna; zapięty jest na sznurek lub dwie haftki. Dół spódnicy jest zdobiony dwiema skośnymi falbanami zakończonymi u dołu czarną taśmą i prostą falbaną kruzlowaną ułożoną w kontrafałdy. Falbanki (szer. 6 - 8 cm) przyszyte są bezpośrednio do spódnicy, a u dołu wykończone wąską wypustką z jedwabiu lub satyny. Dół spódnicy wykończony był od spodu 4 - 8 cm pasem płóciennej podszewki i szczoteczką. Mniej strojne spódnice zamiast falbanki były dołem przybrane dwiema lub trzema naszytymi tasiemkami lub aksamitem. Naszywki te tworzyły linię prostą, falistą lub ząbkowaną. Obwód spódnicy wynosił dołem 3 m. Na codzień szyto spódnice z ciemnych tkanin samodziałowych, zazwyczaj pasiastych, tkanych wełną na osnowie bawełnianej splotem płóciennym lub rządkowym, albo z tzw. struku. Nowsze spódnice mają kliny. Krój ten przyjął się na początku X X w. i przyjęty został przez lud z mody miejskiej. Spódnica uszyta t y m krojem składała sią z 7 klinów rozszerzających się ku dołowi. Sześć klinów jest je­ dnakowej szerokości (górą 10 cm dołem 60 cm). Górna część spódnicy wszyta jest w szeroki pas, rozporek znajduje się z boku między szwami i jest zapinany na guzik. Pas zawiązany jest na tasiemkę lub dwie haftki. Dół spódnicy wykończony jest szczoteczką i płócienną listwą szerokości 20 cm. Często dół spód­ nicy zdobią 2 - 3 pliski blendy lub aksamitna w y ­ pustka. Układ plisek był różny zależnie od upodobań i mody. Do pracy szyto spódnicę ze struku z kieszenią z boku. Spódnice codzienne nie różniły się krojem od spódnic świątecznych. Zamiast falbanek przybrane były u dołu naszywkami z tasiemki, jedwabiu lub aksamitu. Dół spódnicy wykończony był szczoteczką. Zimą Warmianki kładły po kilka spódnic lub watówkę, t j . spódnicę z samodziałowej tkaniny, podszytej wa­ towaną poszewką. Wata włożona była między pod­ szewkę a sukno. Halki Pod spódnicami nosiły kobiety halki zwane odspodkami. Halki szyte były z różnego rodzaju materiałów i pomysłowo przybrane (ryc. 33). Na halki najczęściej używano struku, t j . materiału tkanego splotem Carle w drobne paseczki. Osnowę struku tworzyła dwuskrętna nić bawełniana z podrzutka, a wątek wełna przędzio- „ . * Ryc. 35. Sukma dziewczęca z końca na ręcznie lub fabrycznie. Struk był tkany pierwotnie I X w.Smolajny.pow. Lidzbark. Muzeum w dwóch kolorach, wprowadzenie do osnowy trzeciego Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 784E. i czwartego koloru urozmaicało go i tym sposobem Fot. A. Kuraczyk, 1956 i 3 Strój Warmiński 33 X �powstawał rytmiczny układ pasów. Na początku X X wieku szyto również ze struku spódnice, w których powtarzają się czerwone, niebieskie, fioletowe, zielone i brązowe układy pasków. H a l k i ze struku odznaczają się niezwykłą barwnością kolorów, prze­ trwały one bodajże najdłużej w stroju ludowym i do dziś mimo zaniku ubioru ludowego, spotyka się je u starych kobiet. Materiał ze struku jest niezwykle mocny, trwały i ciepły. Poza strukowymi halkami występują halki pasiaste tkane splotem płóciennym o różnoro- Ryc. 36. Staniki kobiece westki A-przód, B-tył, d-przedni, e-boczny, f-tylny (plecy), g-klin. Podziałka 1:15 dnym zestawie pasów. Obok wąskich pasów dwukolorowych, czerwonych, niebieskich, czarnych, brązowych i zielonoczarnych spotykamy całe zespoły pasów bogato rozbu­ dowanych z k i l k u zharmonizowanych z sobą kolorów. Krój halki jest prosty, składa sie z pięciu klinów rozszerzających się k u dołowi wszytych górą w 3 cm pasek. K l i n górą miał 30 cm szerokości, a dołem 45 cm. Przy nadmiarze materiału kliny z tyłu były marszczone, przodem gładkie. W tylnym szwie był rozporek. Halka była dołem zakończona szeroką, skośną falbaną, obszyta blendą z jedwabiu lub aksamitu; falbany często obłożone są obszywkami z tasiemek lub aksamitnymi wstaw­ kami. Obszywki te ułożone są w linie proste lub ząbkowane. Na lato halki były z szarego lnianego płótna, zdobione dołem falbaną i obszywkami z tasiemki. Halki zapinano w pasie na sznurek, albo na jeden lub dwa guziki. Westki, Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793E. Fot, A. Kuraczyk, 1956 34 jaki, kabaty i bluzki Wierzchnim odzieniem kobiet na Warmii są kabaty i kaftaniki. Te ostatnie zwano powszechnie westkami. Do pracy w polu i domu w miejsce kabata noszono jubki. Dziewczęta chodziły latem w westkach, a jedynie w dni chłodne nakładały do pracy jubkę. Westka jest to rodzaj stanika dopasowanego do figury, z przodu zapina­ nego na rząd guzików (ryc. 36). Składała ° j S z dwóch przednich płatów z dwiema zaszewkami i czterech płatów tylnych. S1 �Środkowy szew przechodzący przez środek pleców rozszerzano u dołu trójkątnym klinem. Wesika sięgała niżej pasa, zakończona u dołu owalnym wykrojem. Wycięcie przy szyi, ramionach i krawędź dolna były niekiedy obszyte b a r w n ą lamówką. Westki posiadały podszewkę z płótna lub innego jasnego materiału. Najczęściej szyto je z czerwonego sukna lub lnianej tkaniny. Do pracy nakładano jubkę różniącą się od kabata tym, że była w pasie od tej ostatniej bardziej luźna i nie ograniczała Ryc. 38. Kabaty z końca XIX. A-przód, b-tyl, c-krój: d-płat przedni, e-boczny, f-plecy. g-kołnierz h, i-części rękawa, j-zdobienie, k-naszycie Podziałka 1:20. swobody ruchu. Dołem sięgała do bioder, podszyta była płótnem lub flanelą. Jubka miała długie rękawy, u szyi niski stojący kołnierzyk zapinany z przodu na rząd rzadko rozstawionych guzików. Jako odzienie robocze wykonana była z gorszego gatunku materia­ łu, zazwyczaj z tkanego samodziału na bawełnianej białej osnowie i wątku z białoczerwonej skręconej nici lub z tkaniny wełnianej, t j . sukna folowanego. Te ostatnie noszono głównie zimą. Jubki były no­ szone zarówno przez starsze dziewczęta jak i mężatki. Do ubioru odświętnego wkładano kabaty. Kabat był zazwyczaj mocno wcięty w pasie i ściśle dopasowany do figury (ryc:38). Plecy składały się z czterech symetrycznie złożonych czę­ ści. Prosty szew przechodził przez środek, dwa boczne szwy były zaokrąglone i zwę­ żały się w pasie, a rozszerzały k u górze i dołowi, tworząc klosz. Przód złożony był z dwóch płatów, o dwu za­ Ryc. 39. Kabat z końca XIX w. pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie szewkach w pasie. Kabat w Olsztynie, nr. inw. 675E- Fot. A. Kuraczyk, 1956 3 35 �u szyi był wykończony niskim stojącym kołnierzykiem, z przodu zapinany na jeden rząd gęsto rozmieszczonych guzików. Guziki dobierano najczęściej do koloru materiału, były one z drzewa, rogu, a u wiejskich bogaczy nawet z bursztynu. Dziurki dziergano nicią w kolorze osnowy lub nicią czarną. Krawędzie zimowych kabatów były u zamożniejszych kobiet ozdobione obszywkami z baraniej skóry, pliską - blendą lub jedwabną wypustką. Rękawy były długie, wszyte, dołem zakończone mankietem ozdobionym obszyciem z tasiemek. W stroju uroczystym były dodatkowo obszyte falbanką w konterki, pliskami i guzikami (ryc. 39). Kabaty z 1910 — 1920 r. posiadały na sposób miejski bufiaste rękawy, gęsto marszczone u ramion (ryc. 37). Bluzki nie były znane w dawnym stroju ludowym, przyjęły się one stosunkowo póź­ niej na początku X X w. pod wpływem oddziaływania stroju miejskiego. Bluzki zdo­ biono białym haftem, niekiedy barw­ nym, wykonanym ściegiem krzyżyko­ w y m . Mają one bufiaste rękawy, a do stroju wprowadzone zostały na War­ mii przez niemieckie szkoły tkactwa Ryc. 40 Fartuchy. Z lewej fartuch na ścią­ ganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku, c-główny płat fartucha, d-falbanka, e-motyw koronki, f-karczek, g-pliska. h-j koronka. Podziałka 1:20. z Jabłonek pod Szczytnem i Ełku; nie mają one niczego wspólnego z rodzimą tradycją stroju warmińskiego. Fartuchy Mimo, że kobiety na Warmii w stroju obrzędowym uroczystym nie nosiły fartuszków a w stroju świątecznym rzadko, to jednak tkaniny fartuchowe odznaczają się niezwykłym Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie, nr inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. 36 Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. �bogactwem różnego rodzaju wzorów. Dziewczęta nosiły do szkoły białe fartuszki, starsze dziewczęta fartuszki białe w niebieską i czerwoną krateczkę, albo drukowane przez miej­ skich farbiarzy. Najprostsze fartuszki były tkane splotem płóciennym, bardziej ozdobne— kombinacją szeregu splotów „Carle". Odświętne fartuszki dziewcząt były wąskie, codzien­ ne do pracy były szerokie, pasiaste, dołem przybrane skośną falbaną. Falbana w miejscu naszycia była mocno marszczona kruzlowana. Styk falbany z fartuszkiem zakrywała blenda z tego samego materiału co i fartuch. W pasiastym fartuchu blendy kontrasto­ wały z pasami falbany. Niekiedy dół obszywano 3 cm koronką szydełkową. Inne fartu­ szki nie mają falbany, lecz są ozdobione u dołu koronką z frędzlami. Koronki wykonywane były zazwyczaj przez dziewczęta zimą w czasie długich wieczorów. Długie fartuchy na szelkach mimo, że wykonane są we wzorach tkanin warmińskich i mazurskich, wprowadzone zostały do ubiorów ludowych przez niemiecką szkołę tkactwa ludowego w Jabłonkach, w pow. szczycieńskim i jako takie nie miały nigdy zastoso­ wania w warmińskim stroju ludowym. Spora ich ilość znajduje się w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Istnieją trzy sposoby kroju fartuchów. Najprostszy jest z prostokątnego płata (70 cm x 55 cm). Fartuch ten jest w pasie lekko marszczony, a tasiemka jest wszyta od spodu. U dołu fartuch ten ozdobiony jest szydełkową koronką. Ten typ wąskiego fartuszka zakładały kobiety na przyjęcie gości i na święta w domu. Nieco inny jest krój fartucha dołem rozkloszowanego i zakończonego skośną falbaną. Płat materiału (60 cm x 50 cm) jest górą marszczony, wszyty w wąski 4 cm pasek i wiązany z tyłu na sznureczek. Falbana tego fartuszka jest marszczona ,,kruzlowana" i obszyta pliską. Do pracy w gospodarstwie i w domu używano szerokich fartuchów szytych z trzech klinów, rozszerzających się k u dołowi. Dołem są one szerokie, gładkie, niekiedy również zakończone skośną falbaną. Wśród ludności miejscowej jest jesz­ cze żywa tradycja noszenia fartuchów drukowanych. Szyto je z samodziałowe­ go płótna lnianego i drukowano wzory przy pomocy klocków drukarskich. Far­ biarze w Olsztynie, Dobrym Mieście, Biskupcu i Reszlu wykonywali druk tkanin. Sporo klocków do drukowania posiada w swych zbiorach Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie (ryc. 54, 55). Chusty Płaszcze w kobiecym stroju warmiń­ skim są nieznane. Zamiast nich noszono zimą i latem różnego rodzaju chusty. W dni mroźne kobiety nakładały ka­ baty podszyte barankiem, po 2 - 3 spód­ nice, a niekiedy watowany odspodek zwany watówką. Warmianki nosiły różnorodne chu­ sty, które w kobiecym stroju ludowym spełniały różne funkcje; nałożone na głowę chroniły przed zimnem, wiatrem, deszczem i skwarem promieni słonecz37 �nych; zarzucane na plecy i skrzyżowane na piersiach podkreślały uroczysty charakter ubioru. Wełniane chusty, nieraz olbrzymich rozmiarów spełniały rolą płaszczów. Latem w pracy na polu, zarówno dziew­ częta jak i mężatki, chroniły głowę przed "skwarem promieni słonecznych niewielką białą lnianą chustą, złożoną po przekątni w trójkąt i zawiązaną na węzeł pod brodą, zwaną płatuszkiem. Dekoracyjny charakter mają chusty kaczorowe i „tureckie", czarne z barwnym szlaczkiem na obwodzie (150 cm x 150 cm) przepołowione po przekątni zarzu­ cone na plecy i z przodu skrzyżowane na, piersiach. Do tego rodzaju chust mężatki nakładały złotem haftowany czepek (Tabl. II), który idąc do kościoła niosły w koszyczku wyłożonym w a t ą . Dziewczęta chodziły w czep­ k u lub n a k r y w a ł y głowę mniejszą chustą ozdobioną szlakiem kwiatów, koronką lub frędzlami. Chusty te były zazwyczaj ko­ loru czarnego, a tylko na Wielkanoc na re­ Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Mu­ zurekcję nakładano białe u dołu obrzeżone zeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 674E koronką domowej r o b o t y . Zimą kobiety Fot. A. Kuraczyk, 1955 i dziewczęta okrywały się dużymi w e ł n i a n y ­ m i chustami narzuconymi na głowę i ramio­ 58 na, zakrywały one prawie cały tył i większą część przodu. Chusty te były zazwyczaj w ko­ lorach ciemnych, niekiedy kraciaste. Sporzą­ dzano je z samodziałowej wełny lub wyko­ nywano na drutach. Inne kolorowe jedwabne chusty nakładano na czepki. Chustami tymi koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego, w zależności od charakteru uroczystości ob­ wiązywano otok czepka w ten sposób, że skręcano chustkę w wałek i zakładano od przodu do tyłu, poczym wiązano z przodu w kokardę z różkami. W powiecie olsztyńskim dziewczęta pod koniec X I X w. nosiły małe czarne chusty trójkątne z wełny, dziane szydełkiem lub na drutach, a wykończone w ząbki. Na początku X X w. dawne barwne chusty zostają wyparte przez czarne chusty pochodzenia fabrycznego. Obecnie używa się j u ż tylko chust fabry­ cznych. Obuwie i pończochy W połowie X I X w. noszono głównie poń­ czochy wełniane w pstrych kolorach, wyko­ nane na drutach. Najczęściej noszono poń­ czochy z wełny naturalnego koloru, białe 38 Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym według K. H. Clasena, Weimar 1942 rys. 191. �czarne lub brązowe, a niekiedy czerwone i modre'. Mniej więcej od 1910 r. przyjmują się fabryczne pończochy niciane. Obecnie obok pończoch robionych na drutach noszą stylonowe i nylonowe kupowane w sklepach, starsze kobiety do dzisiaj chodzą w białych lub czarnych pończochach z samodziałowej wełny. Pończochy dawniej przewiązywano sznurkiem lub gumą powyżej kolan. W domu kobiety chodziły w szlorach, tj. pantoflach wy­ konanych ze skóry, szmat lub filcu, a w obrębie zagrody i w pracy na polu w korkach i klocach podobnie jak mężczyźni. Wysokie sznurowane czarne trzewiki noszono jedynie w stroju świątecznym i do kościoła. Do tańca na mu­ rawie i na drogę do kościoła kobiety nie na­ kładały obuwia, lecz niosły je w rękach, a szły boso. Obecnie przyjęło się wszędzie obuwie miejskie kupowane w sklepach. W czasie zawieruchy, śnieżycy i w czasie roztopów kobiety nakładają na buty śniegowce. • • '-t' Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Rep. Dudeck Lidzbark. 1939 Czepek Najbardziej efektowną i ozdobną częścią kobiecego stroju warmińskiego był czepek zwany twardą mycką lub galonkiem. Dawniej czepki były noszone na Warmii zarówno przez mężatki jak i dziewczęta, choć ustawa z 1694 roku zabraniała dziewczętom noszenia czepków, aby jak mówi, można je było odróżnić od mężatek. Czepek uważano bowiem za część ubioru przy­ należnego tylko mężatce. Jednak w pra­ ktyce zakaz ten dzięki pewnej pobłażli­ wości władzy biskupiej nigdy nie był konsekwentnie respektowany i dziew­ częta nadal głowę nakrywały czepkiem różniącym się jedynie od czepka m ę ­ żatek tym, że posiadał węższe wstążki z boków. Czepek w ludowym stroju kobiecym był jeszcze w powszechnym użyciu mniej więcej do 1870 r., potem powoli wyszedł z użycia. Według infor­ macji „Płockiego Korespondenta" z 1887 r. dziewczęta na Warmii nosiły już wówczas zwyczajne czepeczki z mu­ ślinu lub tiulu przewiązane jedwabną chusteczką koloru czerwonego lub nie­ bieskiego. Niestety tego rodzaju cze­ peczki dziewczęce nie przetrwały do 59 60 Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorach odświętnych Repr. Reske. Olsztyn, 1920 r. 39 �naszych czasów. Na początku X X w. dziewczęta już nie nosiły czepków, lecz głowę obwiązywały trójkątną chustą, latem zaś chodziły najczęściej bez nakrycia głowy. Autentyczne czepki warmińskie z połowy X I X w. haftowane złotymi, srebrnymi i kolo­ rowymi nićmi przetrwały do dzisiaj. Znajdują się one w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, a może i u sta­ rych Warmianek w kufrach, jako pa­ miątka po babkach. Nabycie warmiń­ skiego czepka pociągało za sobą spory wydatek. Cena jego w połowie ubiegłego stulecia wahała się w granicach od 20-50 t a l a r ó w . Czepek warmiński nie był nakryciem czysto wiejskim, zazwyczaj kupowano go od zakonnic osiadłych w żeńskich klasztorach miasteczek War­ m i i i trudniących się m. in. haftowa­ niem . Przypuszczalnie haft, w którym wypełnione było denko czepka, częściowo zapożyczony został z kościelnych anteRyc. 48. Czepek, A-z boku, B-z tyłu, C-części kroju d-krój denka, c-otok, g-h wstążka. Podziałka 1:10 pediów. Najprawdopodobniej hafciarstwem czepków zajmowały się siostry z klasztoru św. Katarzyny, których konwenty znajdowały się w Dobrym Mieście, Ornecie, Lidzbarku i Reszlu . 61 02 63 Czepek warmiński składał się z trzech części: denka, otoku i wstążek. Denko ma kształt podkowy, z tylu jest załamane i marszczone w 6 —13 fałd; obwiedzione jest wysokim otokiem zwężającym się z boków k u tyłowi. Denko wraz z otokiem daje czep­ kowi tę tak charakterystyczną formę, powtarzającą się we wszystkich czepkach w a r m i ń ­ skich (ryc. 48-51). Jest ono wykonane z płótna wyłożonego zewnątrz jedwabiem, aksamitem lub adamaszkiem, haftuje się je złotymi lub srebrnymi nićmi. Podkładka tekturowa pod­ szyta jest płócienną podszewką, otok zaś jest obłożony dwiema złotymi koronkami, jedną szeroką, a d r u g ą wąską, umieszczoną w miejscu górnego załamania. Na złote koronki otoku nałożona jest biała tiulowa koronka marszczona w r u r k i i usztywniona na gór­ nym końcu drutem. Złota koronka prześwie­ cająca przez tiul daje piękne efekty świetlne. Czepek jest pod szyją wiązany na dwie wstążki, suto marszczone w r u r k i , od wew­ nątrz podszyte pasem z płótna. Zwisające końce wstążek opadają na piersi (Tabl. II). Marszczone wstążki czepka związane pod brodą zasłaniały uszy i policzki, w dni zaś gorące opadały luźno na boki. Z tyłu czepek ozdobiony był kokardą z jedwabnej białej lub kolorowej wstążki, usztywnionej watą i dwiema długimi wstążkami opadającymi na Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne plecy. Wstążki były białe jedwabne, z dese­ kwiaty z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum niami różnych kwiatów. Nie wszystkie czepki Mazurskie w Olsztynie nr inw. 108 E. Fot. F. były haftowane złotymi i srebrnymi nićmi, Klonowski 1959 r. 40 �niektóre haftowano kolorowymi nićmi i ozdabiano kolorowymi niebieskimi lub czer­ wonymi wstążkami. Cały wysiłek hafciarki koncentrował sią na denku czepka; „drzewo życia", owoc gra­ natu i stylizowane kwiaty są najczęstszymi mo­ tywami zdobniczymi. Haft wykonywano ście­ giem płaskim, w y p u k ł y m lub bajorkiem. Do­ datkowym elementem zdobniczym jest wyło­ żenie denka cekinami i kolorowymi blaszkami. Poszczególne gałązki listków obwiedzione są sznureczkiem z dwóch skręconych nici. W nie­ których czepkach kwiaty są haftowane koloro­ w y m i nićmi i ujęte w motyw wianka lub bukie­ tu. W czepkach haftowanych kolorowymi nićmi brak na otoku złotej koronki, a tiulową zastępuje koronka z białych nici, szydełkowej roboty. Tradycja ustna i niektóre publikacje wzmian­ kują o obwijaniu otoku czepka jedwabną chu­ stą zwiniętą w wałek. Według informacji sta­ rych kobiet obwijano chustami czepce częś­ ciowo znoszone albo noszone na codzień. Chusty 64 były kolorowe. Na znak żałoby obwiązywano czepek czarną chustą, na uroczystości rodzinne i kościelne niebieską lub czerwoną. Czepek przechowywano w specjalnych koszach wyło­ żonych watą. Rozdział Wytwórcy Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi. Fot. z. Drzewiecki 1948 VIII i materiały Ubiory na Warmii były wykonywane głównie z surowców miejscowego pochodzenia. Na Warmii uprawa lnu i hodowla owiec była bardzo rozpowszechniona i cieszyła się wielkim poszanowaniem. Świadczy o tym lu­ dowa piosenka z Mokin, pow. olsztyńskiego . 65 „Ach lanku, lanku Wiele ty kosztujesz, Wiele ty ludzi Czansto fatygujesz" Jednym z głównych produktów eksporto­ wych z Warmii był len, płótno lniane i nici wywożono głównie przez port w Braniewie. W połowie X I X w. (1856 r.) roczny zbiór lnu na Warmii oszacowano na sumę około 1 m i l . t a l a r ó w . Przy kolonizowaniu miast Warmii osiedlali się po miastach również sukiennicy, trudniący się produkcją tkanin. Młyny zbo­ żowe z kołem wodnym połączone b y ł y za­ zwyczaj z m ł y n e m folusznjm i garbnym, z których korzystali sukiennicy i garbarze, płacąc za to młynarzowi lub miastu roczną 66 Ryc. 51. Czepek warmiński, z drugiej poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107E. Fot. F. Klonowski, 1959 r. 41 �dzierżawą. Przy młynie w Olsztynie i Reszlu tego rodzaju młyny foluszne i garbne były od samego początku ich istnienia. Produkcja tkanin w średniowiecznych miastach kształ­ towała się pod wpływem organizacji cechowych; na Warmii w każdym prawie miasteczku istniał cech sukienników. Zachowane do dziś statuty dają pewne wyobrażenie o zawo­ dzie sukiennika. Jednym z zachowanych statutów jest statut czeladników - sukienników w Ornecie, wydany 26. I . 1558 r. przez władze miejskie. Sukiennicy w Reszlu otrzymali statut w 1568 r. potwierdzony przez kardynała Stanisława Hozjusza. Statut ten odnowio­ ny i uzupełniony został powtórnie potwierdzony w dniu 17. marca 1724 r. przez kustosza katedralnego Łaszewskiego . Podobne statuty posiadały i inne miasta Warmii, jak Olsz­ t y n , Braniewo, Dobre Miasto. W statutach ujętych w rozdziały szeroko omówio­ no jaki winien być stosunek czeladników do majstra, jakie są obowiązki sukienników względem państwa, kościoła i klientów. W statutach tych również podane są kary grożące 67 68 69 opornym, nie respektującym ustaw. Oprócz sukna i tkanin lnianych miej­ scowego pochodzenia przenikały na Warmię kosztowne tkaniny importowa­ ne z zachodu. W sąsiednich Prusiech Książęcych władze książęce wydały sze­ reg ustaw zabraniających sprowadzania sukna zagranicznego, przyczyniającego się do upadku miejscowego sukiennictwa, a tym samym do ograniczenia dochodów dworu czerpiącego z warszta­ tów znaczne dochody w formie opłat podatkowych. Ograniczenia importu nie obowiązywały Warmii, gdzie rządzili biskupi mniej troszczący się o tego rodzaju sprawy. Gdy np. w Prusiech Książęcych w latach 1529 — 1694 r. wydano aż sześć ustaw zabraniających importu sukna zagranicznego, w t y m samym czasie na Warmii wydano tylko jedną ustawę w 1766 r. podpisaną przez biskupa Grabowskiego . Rzemieślnikom i chłopstwu zabraniano noszenia ubioru z jedwabiu i przyozdabiania ich złotem lub srebrem, a zezwalano na przybranie adamaszkiem, taftą lub koronką. 70 Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 Poza rzemieślniczym wyrobem odzie­ ży przez sukienników miejskich ludność wiejska, zwłaszcza bogatsze chłopstwo, trudniło się produkcją tkanin samodziałowych tkanych na ręcznych warsztatach. Wśród tkanin samodziałowych najwięcej tkano płócien lnianych, które oddawano do farbowania lub druku miejskim farbiarzom; to też w poło­ wie X I X w. farbiarze tacy jak Wetcki i Ciecierski w Reszlu mieli ogromne wzięcie. Często przed ich warsztatami stały sznury chłopskich furmanek z Warmii i Mazur z płótnem lnianym przywiezionym do farbowania. Podobnie działo się i w innych miastach Warmii. Farbiarze drukowali płótno przy pomocy klocków, które do dziś prze­ trwały i znajdują się w zbiorach Muzeum Mazurskiego (ryc. 54,55). Największe targi na płótno odbywały się corocznie na odpuście w św. Lipce, w powiecie kętrzyńskim. Płótno lniane produkowane przez rzemieślników było towarem eksportowym Warmii. Wpraw­ dzie płótno warmińskie na rynku światowym nie mogło konkurować z gatunkowo lepszym płótnem śląskim, jednak znajdowało chętnych nabywców. Eksport płótna odbywał sią 71 42 �72 przez Braniewo na zachód, głównie do Ameryki P o ł u d n i o w e j . Braniewo było również największym ośrodkiem produkującym białe i farbowane nici koloru czerwonego. Poza Braniewem produkowano na początku X X w, również nici w Olsztynie. Pewne wyobra­ żenie o produkcji tkactwa miejscowego owego okresu dają tabele rzemieślnicze z 1831 r., według których na obszarze królewieckim Prus Wschodnich, w którego skład wchodziła Warmia, zajmująca mniej więcej połowę obszaru, było 442 rzemieślniczych warsztatów tkackich, a 44788 wiejskich warsztatów ręcznych. W samym Olsztynie było 126 war­ sztatów tkackich i 4 warsztaty farbiarskie. Podobnie jak sukiennicy i tkacze płótna, tak i garbarze oraz szewcy, krawcy zamieszki­ wali miasta Warmii; ci ostatni osiedlali się coraz częściej po wsiach. Młyny wodne, zazwyczaj po połączeniu ich z młynem folusznym były również wykorzystywane jako mły­ ny garbne. Na przełomie X V I I I i X I X w. na 402 młynów wodnych w okręgu królewieckim było 51 młynów garbnych. Według tabeli urzędowej z 1825 r. w Prusach Wschodnich było 531 mist­ rzów garbarskich i 369 czeladników. Skóry wyrabiano na miejscu; nie były one przedmiotem eksportu, lecz służyły do zaspokojenia potrzeb miejscowej l u d ­ ności. Ważnym natomiast towarem eks­ gaBne portowym były wełniane chusty cie­ szące się ogromnym popytem w sąsie­ dniej Rosji. Wprawdzie największe ośrodki produkcyjne chust znajdowały się poza granicami Warmii, w Gdańsku, w Elblągu, Iławce, to jednak tradycja wspomina, że kobiety warmińskie tkały je również dla siebie na warsztatach ręcznych. Poza t y m Warmianki ubierały się chętnie w chusty importowane ze nil«iH)«)one/olt»onopone/ mitti Śląska, Saksonii, Holandii i Belgii. 73 EDYKT 74 75 nhmitmztit IMna/ W drugiej połowie X I X w. małomia­ steczkowi sukiennicy nie wytrzymali Sprita 1732, konkurencji z manufakturami i powoli likwidowali swoje warsztaty, podobnie 1» JboWWfttę $iu*fir& i) Sfctttwrnm ©rufarn jak i garbarze. Ostatni sukiennik w Re­ szlu przetrwał do 1881 r. Nie zacho­ wał się też do naszych czasów żaden młyn foluszny; najdłużej bo do po- Ryc- 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import czątku X X w. przetrwali farbiarze płó- sukna-zagraniem, w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732 cien w miastach Warmii. Wiejskie tka­ ctwo chłopskie przetrwało znacznie dłużej, w 1934 r. według statystyki na terenie b. Prus Wschodnich było 23410 wiejskich warsztatów tkackich. Powoli jednak zanikają one, wędrują na strych jako zbędny sprzęt. Wieś produkowała odzież głównie na własny użytek, w y ­ roby rzemieślnicze były wystawiane na jarmarkach, kiermaszach, targach. T u wyroby tkackie nabywała głównie biedota miejska i wiejska, nie mająca własnych warsztatów, a chcąca ubierać się w ubiory regionalne. 76 W połowie X I X w. upada uprawa l n u ; było to związane z przejściem na bardziej ekonomiczną i wydatniejszą gospodarkę hodowlaną, która rozwija się przede wszystkim w większych gospodarstwach chłopów. Lnianą przędzę wypiera przędza bawełniana pocho•13 �dzenia fabrycznego. Pod koniec X I X w. przędza fabryczna znajduje powszechne zasto­ sowanie w tkactwie wiejskim. Na osnowy używano dwuskrętnej bawełny, a na wątek cienką nić bawełnianą lub wełnianą. Wprowadzenie przędzy fabrycznej do tkactwa ludo­ wego nie wpłynęło na zmianę regionalnego charakteru tkanin, lecz przyczyniło się do •riSR—- Ryc 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78E, 79E, 145E, 144E. Fot. A. Kuraczyk 1959 wzbogacenia wzorów, tym bardziej, że ówczesna przędza zarówno wełniana jak i baweł­ niana była wysokiej jakości. Samodziały ludowe tkano na Warmii na warsztatach czteronicielnicowych splotem rządkowym, płóciennym, rypsowym Carlec. Samodziały ubra­ niowe tkane były na dwuskrętnej osnowie bawełnianej, na wątku bawełnianym lub wełnianym. Tkaniny lniane na osnowie lnianej lub bawełnianej. Wełniane samodziały wiejskie z wełny folowano, w przeciwieństwie do samodziałów rzemieślniczych folowanych na foluszach, napędzanych kołem wodnym lub na ręcznych domowych foluszach. W war­ mińskich tkaninach samodziałowych wątek i osnowa występują albo w odcieniach tego samego koloru, albo w kolorach kontrastujących z sobą. Na sukienki, kabaty i kaf­ taniki używano tkanin mieniących się, wykonanych splotem rządkowym. Kolory osnowy w w ą t k u tak dobierano, aby z sobą kontrastowały, przy czerwonej osnowie dawano szafirowy wątek, przy granatowej osnowie — czerwony wątek. Obok tkanin o jednolitym tle występowały tkaniny pasiaste o mniej lub więcej urozmaiconym układzie pasów. Najprostsze posiadają dwukolorowe pasy, przeplatające się na przemian np. czarny z czerwonym, czarny z zielonym itp. W bardziej urozmaiconych tkaninach pasy te są różnej szerokości i koloru. Tkanin pasiastych używano pierwotnie do ubioru codziennego, na spódnice i halki. Od pocz. X X w. znane są na Warmii materiały ubraniowe tkane w drobną lub wielką kratkę, utrzymane głównie w ciemnych kolorach. Bogata jest 44 �skala tkanin ze struku, których osnowę tworzyła dwuskrętna nić bawełniana, podrzutka cienka nić bawełniana, a w ą t e k - w e ł n a przędzona ręcznie lub fabrycznie. Struk tkany był najczęściej w dwóch kolorach, podrzutka była w kolorze osnowy lub odmiennym. Wprowadzenie trzeciego koloru do osnowy ożywiło tkaninę, powstają paski różnej szerokości, zwłaszcza po wprowadzeniu do osnowy jeszcze k i l k u dalszych kolorów. Paski te łączą się w pewne powtarzające się zespoły dobrane w zależności od upodobań artystycznych tkaczki. Wielką pomysłowość w doborze kolorów wykazują materiały fartuchowe; na białym tle przebijają się kolory czerwone, niebieskie i żółte. Fartuchy te są tkane niekiedy w k i l k u kolorach. Do dawnego tradycyjnego tkactwa Warmii i Mazur nawiązują powstałe po 1945 r. warsztaty spółdzielcze CPLiA, które, gdy chodzi o płachty tj, obrusy i narzuty, mogą się poszczycić wspaniałymi sukcesami, produkcja samodziałów natomiast tak ważna dla l u ­ dowego stroju regionalnego napotyka na trudności z powodu braku należytego surowca i trwałych barwników. Inne materiały i ozdoby do odzieży kupowano w sklepach, na jarmarkach i odpustach. Bieliznę, fartuchy i spodnie robocze, waniki, wistki szyły dawniej kobiety same. Szycie kabatu, spódnicy, halki, sukmany, jaki, lub kamizelki powierzano miejskim kraw­ com lub krawczyniom rekrutującym się z miejskich rzemieślników osiadłych po wsiach. Korki, kloce i drewniaki były wykonywane w domu przez mężczyzn albo kupowane na jarmarkach i targach u korkarzy, t j . chłopów trudniących się ich wyrobem. Trzewiki i buty kupowano w sklepach miejskich lub zamawiano u miejscowych szewców. Do dziś najlepiej zna się na wiejskim kroju krawiec Paweł Lubomirski ze Stanislewa, w powiecie biskupieckim: do niedawna przerabiał on jeszcze ubiory z dawnych samo- Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 146E, 150E, 142E, 148E. Fot. A. Kuraczyk 1959 r. 45 �działów ludowych. Obecnie kupno i szycie odzieży odbywa się raczej w miastach. Ma­ teriały a nieraz gotowe garnitury i sukienki kupuje się w miejskich sklepach bądź w spółdzielniach wiejskich. Rozdział IX Zdobiny W stroju warmińskim znacznie więcej ozdób zachowało się w stroju kobiecym, aniżeli męskim. Do elementów zdobniczych w stroju męskim zaliczyć należy: stebnowanie, szamerunki, obszycie krawędzi sukmany, tasiemkami, fałdy, błyszczące albo Ryc. 56. Czepek war­ miński, I I pol. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie, nr inw. 112E. Pot. Z. Drze­ wiecki, 1947 Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobio­ ne złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki, 1948. rogowe guziki. Kołnierzyki zazwyczaj zawiązywano na czerwone tasiemki. Kołpak, czapka barania rozcięta z boku, przyozdobiona była dwiema kolorowymi jedwabnymi wstążeczkami, górną białą i dolną niebieską. Sukmana była w pasie przewiązana barwną krajką zazwyczaj koloru niebiesko-białego i wykończona frędzlami. Dalszym elementem dekoracyjnym była jedwabna kaszmirowa chusta, którą mężczyźni wiązali niekiedy wokół szyi. Pan młody przypinał wianek mirtowy z kistką z lewej strony na piersiach. Drużba nosił kapelusz ozdobiony wstążkami i bukietem sztucznych kwiatów, przez ramię zaś był przewiązany jedwabną kolorową wstęgą, a pęk wstążek i chustek zwisał mu z lewego ramienia. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym zaliczyć należy: haft, barwne wstążki, falbany, pliski, koronki, naszyjniki z bursztynu i świecidełka. 46 �Haft występował jedynie na denku czepka. Fartuszki były dołem i po bokach ozdo­ bione białą szydełkową koronką. Spódnice, zwłaszcza halki upiększano jedwabnymi lub aksamitnymi obszywkami, falbanami i pliskami. Ulubionym motywem zdobniczym wystę­ pującym przy spódnicach świątecznych jest ułożenie falbany „w konterki". Kaftaniki dziewcząt są obszyte na krawędziach b a r w n ą tasiemką. Kaszmirowe jedwabne, tureckie chusty, ornamentowane kwiatami, używane w stroju świątecznym, mają charakter czysto zdobniczy. Dekoracyjność stroju podnoszą również białe lub barwne wstążki zwisające u czepków i sztuczne kwiaty wplecione we włosy dziewcząt. Szyję kobiet zdobią burszty­ nowe naszyjniki, niekiedy było ich kilka. Przez krótki czas tuż przed pierwszą wojną światową zdobiono rękawiczki różnokolorową wełną i obszywano perełkami. Charakterystyka źródeł Przy opracowaniu monografii stroju warmińskiego korzystałem z cennego materiału źródłowego zgromadzonego przez dyrektora Muzeum Mazurskiego Hieronima S k u r p s k i e g o , z rad i doświadczenia Teodory M o d z e l e w s k i e j zajmującej się od szeregu lat badaniami nad strojem i tkactwem w a r m i ń s k o - m a z u r s k i m . Materiały te jednak wymagały uzupełniania nowymi badaniami terenowymi, przeprowadzonymi w latach 1958-1959. Informacje zawarte w dawnych publikacjach niemieckich i polskich nie dają pełnego obrazu warmińskiego stroju ludowego; są to najczęściej mniej lub więcej obszerne opisy pozbawione często podkładu ilustracyjnego. Szczególnie cenne były wiadomości zawarte w pracach K. B r u n n e r a , E. L e m k e g o , E. S c h n i p p l a , M . P h i l i p pa, K . H . C l a s e n a . Z literatury polskiej najcenniejsza jest praca T. M o d z e l e w s k i e j — „Stroje ludowe Warmii i Mazur". Nie mniej cenne i wartościowe są materiały o stroju ludowym Warmii i Mazur zawarte w artykułach Hieronima S k u r p s k i e g o , które ukazały się w 1954 r. w dodatku tygodniowym „Świat i M y " i w pracy o kulturze ludowej Warmii i Mazur, ogłoszonej w wydawnictwie zbiorowym „Warmia i Mazury". Przy opracowaniu środowiska i historii regionu we wstępie niniejszej monografii korzystałem głównie z opracowań zawartych w wyżej wzmiankowanej pracy zbiorowej pt. „Warmia i Mazury". Wartościowy i niezwykle cenny jest materiał ikonograficzny zebrany w ciągu szeregu lat przez H. Skurpskiego i znajdujący się w Archiwum Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Korzystałem z niego w pełni i za udostępnienie m i go składam panu dyrektorowi H . Skurpskiemu serdeczne podziękowanie. Składam również podziękowanie prof. dr R. Reinfussowi za życzliwy stosunek w udo­ stępnieniu mi zebranych materiałów do stroju ludowego Warmii i Mazur, znajdujących się w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Państwowego Instytutu Sztuki w Krakowie. 77 47 �PRZYPISY 1 Stanisława Z a j c h o w s k a , Geografia. Praca zbiorowa, „Warmia i Mazury", część II. nakł. Insty­ tutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 8. Henryk Ł o w m i a ń s k i , Prusowie i państwo krzyżackie. Z pracy zbiór. „Warmia i Mazury", cz.I, nakł. Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 101. Bogusław L e ś n o d o r s k i , Dominium warmińskie 1243—1569. Nakł. Instytutu Zachodniego 1946, Poznań str. 4. Marzena P o l l a k ó w n a , Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Nakł.Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 2. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego. 1957. Nakł. P.W.R.N., Wydział Statystyki, Olsztyn 1953, str. 18. Według stanu z 31. XII. 1957 woj. olsztyńskie liczyło 846.700 mieszkańców, z tego na Warmię tj. pow. braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki (reszelski) przypadało 233 700 mieszkańców, z których / znajdowało zatrudnienie w rolnictwie. Henryk Ł o w m i a ń s k i op. cit. Według informacji Jana Lubomirskiego, miejscowego działacza ludowego, który w latach 1930—1939 organizował na Warmii i Mazurach polskie chóry śpiewacze z polecenia Związku Polaków w Niemczech. Adam C h ę t n i k , Mazurskim szlakiem. Łomża 1939, w rozdziale p.t. „W mazurskiej wiosce" str. 86 i 88. P. R o s e n w a l l , Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf einer im Jahr 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199. E. S c h n i p p e 1, Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1937, ryc. 1 na str. 32 Według informacji zaczerpniętej od kierownika szkoły Edwarda Turowskiego z Tomaszkowa, pow. olsztyński, miejscowego działacza niepodległościowego. Dopełnieniem pracy T. M o d z e l e w s k i e j nad rekonstrukcją stroju jest monografia p.t. „Stroje ludowe Warmii i Mazur", wydana nakładem Towarzystwa Społeczno—Kulturalnego „Pojezierze" w 1958 r, w Olsztynie, przeznaczona dla kierowników i działaczy kulturalnych pracujących w zespołach artysty­ cznych, świetlicach i wszystkich miłośników kultury ludowej. Hieronim S k u r p s k i , Nieco o historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z dnia 31. X. 1953, w dod. Nr. 88 „Świat i My". Elbinger Wiesenbuch z r. 1421, ze zbiorów Wojew. Archiwum Państw. Gdańsk. Casper He n n enb e r g e r, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes- zu Preussen. Köningsberg 1584. str. 20. J. M a 1 e t i u s, Epistoła de sacrificiis et idolatría veterum Borussorum, Królewiec 1561, repr. z książki „Mitteillungen der liter. Gesellschaft Masovia", zesz. 8, Lotzen 1902, str. 197. Fr. W a l t e r , Geschichte der Stadt Königsberg, Königsberg 1613. Chronica der Preussen, Anno 1626, str. 81 i 185. E. Weise, Baueraufstand in Preussen. Elbing 1935, Repr. ryc. kartografa Narońskiego są podane na str. 55. Christopf H a r t k n o c h , Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1684, str. 425/26. '-' a) J. V o i g t , Ueber Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Preussische Provinz. Blätter I I seria, tom I I (XLVIII), zesz. 6, Królewiec 1852, str. 417—448. b) Von der Gesind Kleider-Ordnung. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret anno 1640, str. 85—87. c) Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się naznaczoney surowey kary od pierwszego dnia miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna materye y insze wełniane towary etc. na swojoziemskie używanie, ani kupowanie, albo noszone, ani też w ziemi zażywane być mają. Datowany w Berlinie trzeciego dnia mies. Aprila 1732. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906 str. 83—88. jak wyż. str. 86. 2 3 4 5 2 3 6 r 8 9 10 11 12 13 , ł 15 16 17 18 19 20 22 23 48 �24 Friederich Samuel Bock, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussen. Dessau 1782, str. 159—166. J. G. K r ü n i t z , Oekonomisch—technologische Encyklopädie, cz. 40. Berlin 1787, pod hasłem „Kleid", str. 97—102. Carl B r u n n e r, Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 71. E. E. Preuss, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibungen von Preussen. Königsberg 1835, str. 232. E L e m k e , Volkstüm­ liches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volks­ kunde. Greifswald 1906, str. 88. Walenty B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923, str. 20. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, R. VII, listy gończe nr. 37, 116, 309,307,390, 444, 581, i 600. Na północnych obszarach Warmii, t j . w pow. braniewskim, półn. części pow. lidzbarskiego i bis­ kupieckiego nie spotyka się dziś ludności autochtonicznej. Wsie półn. części Warmii zasiedlone zostały po 1945 r. przez ludność chłopską pochodzącą głównie z południowych województw Polski, z woj. rzeszo­ wskiego, lubelskiego i kieleckiego. Według informacji 90-letniego starca, Michała Lengowskiego, urodź, w Nowej Kaletce w pow. olsztyńskim, zasłużonego bojownika o niepodległość Warmii, również W. B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923 na str. 20. „Sobie dziane" — robione na drutach z wełny samodziałowej. Spsicki — zwane również miedziankami są to druty przy pomocy których wykonuje się wełniane pończochy, rękawice, nauszniki itp. " Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej Państw. Instytutu Sztuki, Kraków, Nr. inw. 20582 i 20578. August A m b r a s s a t , Die Provinz Ostpreussen. Königsberg 1912, wyd II, na str. 240, co również potwierdzają współcześni informatorzy. E. Lemke, Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, r VII w Nr. 51 z dnia 16. XII. 1848, na str. 581. Według informacji krawca Pawła Lubomirskiego ze Stanislewa w pow. biskupieckim, który pamięta, że dawniej spodnie były z boku zapinane i nie posiadały z przodu rozporka. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 90. O pasie płóciennym współcześni informatorzy nie wiele wiedzą. Występowanie w stroju ludowym potwierdzają dane źródłowe w literaturze. Por. Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und WestPreussen, Danzig 1858, str. 87. Fragment takiego pasa płóciennego znajduje siew zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie. Stebnowane półkoszulki są jeszcze dziś w użyciu u starych Warmiaków, np. stary Zawadzki, liczący 72 1, z Bredynka, pow. biskupiecki nosi go do dzisiejszego dnia. Wzmianki o hafcie na półkoszulkach podaje E. L e m k e , Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III. Allenstein 1889, na str. 29. W cenniku usług krawieckich obowiązującym krawców miasta Olsztyna wydanym przez władze miejskie w 1584 r. wymieniony jest kołpak {Kolpack), za uszycie którego krawiec otrzymywał 2 gr. Autor historii Olsztyna nie znając polskiej nazwy dziwi się, skąd wzięła się ona i wyprowadza ją od kabłąka używanego przy jarzmach na woły. Por. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein Urkundenbuch III, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1929, Nr. 6 na str. 11 przypisy. Ubiór proszka podają następujący autorzy: Jan S e m b r z y c k i , Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich, Wisła Tom IV, Warszawa 1890, str. 799. Wojciech K ę t r z y ń s k i , O Mazurach. Poznań 1872, str. 10. Carl B r u n n e r , Ostpreussische Volkskunde. Leipzig 1925, str. 183—184. M. T o eppen, Wierzenia Mazurskie, tłum. Eugenia Plitzówna, Wisła, Tom VI, Warszawa 1892, str. 763—765. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 96 E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1927, str. 32. Maciej Wie­ r z b i c k i , Ziemia Warmińska. Warszawa 1919, str. 15. Erhard R i e m an n, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1927, str. 346. Jedni wymawiają „suga", inni np. w pow. olsztyńskim „sługa". Przy wykonaniu łba koziego posługiwano się drewnianymi widłami lub rozwidloną gałęzią. Końce wideł imitowały rogi wychodzące z łba uformowanego ze słomy i szmat. Oczy kozy były zrobione z błyszczą­ cych guzików a broda z lnianej przędzy. Tak wykonany łeb trzymał jeden z chłopców w rękach, poczym okrywano go białą płachtą spod której (przez szparę) obserwował otoczenie. Chłopiec przebrany za kozę chodził pochylony. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958, str. 78. Oswald A. E r i c h und Richard B e i 11, Wörterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936 na str. 563 podają, że mężczyźni na Warmii nosili krótkie spodnie i białe pończochy i powołują się na K. Brunnera i Clasena rzekomo mogących potwierdzić powyższe. Ani jeden ani drugi w pracach swoich o tym nic nie piszą. Por. rye. 1 w pracy: E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen, Königsberg 1927, str. 32. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I. S. w Krakowie, Nr. inw. 27133, 20582, 27132, 20582. Niektóre listy gończe ogłoszone w urzędowym organie „Rastenburger Kreisblatt w r. 1848 zawierają m. inn. szczegółowe opisy ubrań zbiegłych więźniów pochodzących głównie z pow. biskupieckiego. Opisy 25 26 87 28 29 30 31 83 34 35 36 37 38 39 10 41 12 43 44 48 16 4 Strój Warmiński 49 �te dają do pewnego stopnia obraz z którego dowiadujemy się, że w poł. XIX w. noszono lniane sukmany. Według powyższych listów w sukmanach przeważał kolor niebieski i granatowy. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I . S. w Krakowie, Nr. inw. 27152, 27132. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, nr. inw. 27132 i według wypowiedzi 72 1. Zawadzkiego z Bredynka, pow. Biskupiec. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906, str. 88. Samuel Bock, Versuch einer Wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussens. T. L. Dessau 1782, w rozdz. „Von Preussen Einwohnern" na str. 153. Karl B r u n n e r , OstdeutscheVolkskur.de. Leipzig 1925, str. 69. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie. Nr. inw. 23823, Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und Westpreussen. Danzig 1858, str. 86. Por. przyp. 40. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 87. Karl B r u n n e r , Ostdeutsche Volkskunde, Leipzig 1925, str. 71. Według informacji Kamińskiej z Bredynka, pow. biskupiecki. Karl B r u n n e, r Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 69—70. Korespondent Płocki, r. 1879, nr. 4 str. 3. Königsberger Hartungsche Zeitung Nr. 1 z 3. I . 1866 r. podaje, że czepek kosztował 45 talarów Karl B r u n n e r , w dziele, Ostdeutsche Volkskunde (Leipzig 1925, na str. 72) podaje, że czepek w 1842 r. kosztował 20—30 talarów. P. L a n d a u , Ostpreussische Wanderungen. Berlin 1916 r. str. 33. W/g informacji ks. dr J. Obłąka z Olsztyna, profesora historii kościoła w Seminarium Duchownym w Olsztynie. Alois B l u d au, Oberland, Ermland, Natangen und Barten. Stuttgart 1901 str. 204. Władysław G ę b i k , Pieśni ludowe Mazur i Warmii, Olsztyn 1952, str. 51. Erwin Scheu, Ostpreussen. Königsberg 1936 str. 148. H. H i p p 1 e r, Die Rolle der Tuchmachergesellen in Wormditt. Zeitschr. für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands. Braunsberg 1897 r. XII Band, s. 192—204. Adolf P o s c h m a n n , 600-Jahre Rössel, Rössel 1937, str. 196. Statut sukienników Olsztyna z r. 1671 podaje Hugo B o n k w „Geschichte der Stadt Allenstein" Urkunden über die Aliensteiner Gewerke. Urkundenbuch III, 4 Teil Die Gewerke, Alien­ stein 1928 str. 28. Nr. 29. Max P h i l i p p , jak wyż. str. 84. Adolf P o s c h m a n n jak wyż. str. 196. A. E P r e u s s, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1839, str. 285—286. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein . . , jak wyżej str. 589. Robert S t e i n , Die Umwandlung der Agrarverfassung Ostpreussens durch die Reform des neun­ zehnten Jahrhunderts Königsberg 1933 Band I , str. 405. A. E. Preuss, Preussische jak wyżej str. 287. Adolf P o s c hm ann-600 Jahre jak wyżej str. 196. Dziękuję wszystkim informatorom, którzy udzielili mi szeregu cennych informacji, poświęcając na to nieraz dużo czasu, a w szczególności dziękuję: małżonkom Lengowskim, Hornbrućhom, mgr Janinie Gliszczyńskiej i Janowi Lubomirskiemu z Olsztyna, Pawłowi Lubomirskiemu z Stanclewa, Augustowi Zawadzkiemu i Franciszce Kamińskiej z Bredynka w powiecie biskupieckim, Karolowi Szymelfeningowi z Biskupca i wielu innym bezinteresownym informatorom. 45 49 50 51 52 53 54 55 56 67 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 re 77 WYKAZ LITERATURY A m b r a s s a t August, Die Provinz Ostpreussen. Ein Handbuch der Heimatkunde. 2 Auflage, Königs­ berg-Bonn 1912, str, 240—243. Annalen des Königreiches Preussen, Quartal II, Königsberg 1773, str. 3—45. B a l z er Frida, Textiles Hauswerk in Ostpreussen um 1850, Volkswerk 3, 1943, str. 244—51. B a r c z e w s k i Walenty, Kiermasy na Warmii, IV wyd. Olsztyn 1923. B a u e r Hanus, Tracht und Bügeltanz auf der Elbinger Höhe vor 100 Jahren. Elbinger Jahrbuch, zesz. 15 Str. 278—287. B i e d r a w i n a Emilia, Wesele mazurskie (korespondencja). Przegląd Zachodni. R. VII—1951,1.1. nr. 3/4, str. 634—637. 50 �Bock Friedrich, Samuel, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von Ost und Westpreussen, Bd. 1—5, Dessau 1782—85, T. II. str. 156. B o n k Hugo, Geschichte der Stadt Allenstein. Urkundenbuch. Teil II, Allenstein 1914, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1928. B o r m a n n Martin, Ostpreussen. Berichte und Bilder. Berlin 1935. B r u n n e r Karl, Ostdeutsche Volkskunde Leipzig 1925. B r u z d o w i c z Józef, Niektóre wiadomości o sąsiednich Prusach, etnograficzne, społeczne i ekonomiczne. Korespondent Płocki, Nr. 4, 1878. B u j a c k , Accesionen des Prussia-Museums pro 1889, str. 189 aus dem 19 Jahrhundert. Sitzungsberichte der Altertumsgeselschaft Prussia-Königsberg 1888.89. B u s c h a n Georg, Illustrierte Völkerkunde in zwei Bänden. Stuttgart 1926. C h ę t n i k Adam, Mazurskim szlakiem. Łomża 1939. C l a s e n Karl, Heinz, Ostpreussen. Weimar 1942. C z y b o r r a Albert, Zwischen Mauersee und Alle. Ein Heimatbuch. Rastenburg 1928. Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się zaznaczoney surowey kary od pierwszego dnia Miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna Materye y cudze wełniane towary ec. na swojoziemskie używanie ani kupowanie (albo noszone) ani też w Ziemi zażywane być mają. Datowany w Ber­ linie trzeciego Dnia Miesiąca Aprila 1732. F i s c h e r Adam, Etnografia dawnych Prusów, Rozprawa z pracy ..Dzieje Prus Wschodnich", Gdynia 1937. F u c h s Hans, Von masurischen Webekunst. Masurisches Volkskalender 1935, str. 86—91. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G1 a p a Adam, Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Gr ud de Herta, Brauchtum um Flachs und Spinnstube. Natanger Heimatkai. 15. 1942, str. 47—55. G r u d de Herta, Ein Leben für die Heimat. Königsberg 1938 str. 49—52. G r u n e b e r g , Geschichte und Statistik des Kreisses Allenstein, Allenstein 1864, str 68. H a h m Konrad, Ostpreussische Bauernteppiche, 1937. T e n ż e : Ostpreussische Hochzeitteppiche. Der Türmer 42, 1940. H a r t k n o c h Christopf, Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1864. H e n n e n b e r g e r Caspar, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes zu Preussen. Königsberg 1584. Hess v. W i c h d o r f f Hans, Masuren, Skizzen und Bilder v. Land und Leuten. Berlin 1915. H i n z Carl, Gustaw, Die alte gute Sitte in Altpreussen. Königsberg 1862. H o t t e n r o t h F., Deutsche Volkstrachten vom 16—19 Jahrh. Frankfurt a/m. 1902 Tom III, Volks­ trachten aus Nord und Nordost-Deutschland X. J a g u c k i A„ Ze wspomnień starego Mazura. Kalendarz ewang. na rok 1949, Cieszyn 1949, str. 91. K e r s t a n Eugen, Gustaw, Die Geschichte des Landkreises Elbing auf wissensch. Grundlage Volksthüml. dargest. Elbing 1925. Elb. Alt. Gesellsch, 1925, 472, Elbinger Heimatbücher. Nr. 1. K ę t r z y ń s k i Wojciech, O Mazurach i zbiór pieśni gminnych ludu mazurskiego w Prusach Wschodnich. Poznań 1872. K l o n o w s k i Alfons, Sztuka Ludowa Warmii i Mazur. Olsztyn 1953. K o l b e r g Oskar, Teka mazurska (w rękopisie) wł. P. A. N. Kraków, fol. 8, Rp. 3208, K o l l e r Erna, Ost-preussische Knüpf — und Webekunst, Masurischer Volkskalender 1937, str. 88—96. T e j ż e : Flecht und Webekunst in Südostpreussen. Masur. Volkskalend. 1938. str. 69—73. K r u n i t z J. G. Oekonomisch Technologische Encyklopedie. Berlin 1787, cz. 40, pod hasłem Kleid. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret Anno 1640, von Gesind (und Kleider Ordnung) L a n d a u Paul, Ostpreussiche Wanderungen. Berlin 1916. L e m k e Elisabeth, Volksthümliches in Ostpreussen, 1.1—3, Mohrungen (3. Allenstein), Harich 1884—99. L e ś n o d o r s k i Bogusław, Dominium warmińskie, 1243—1569. Poznań 1949. Ł ę g a Władysław, Ziemia Malborska. Kultura ludowa. Toruń 1933. Ł o z i ń s k i Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach, wyd. III, Lwów 1912. M a l e t i u s Johannes, Epistoła de sacrificiis et idolatria veterum Borussorum. Królewiec 1551. M a 11 e k Karol. Wesele mazurskie. Widowisko ludowe w 5 aktach. Działdowo 1937. Mank : • = n, Die Adventskurrende und die Jutrznia in Masuren. Zs. d. Ver. f. Volksk. 20, 1910, str. 326—7 M i t z k a Walter, Über Geographie der Volkskunde. Prussia, zesz. 28, r. 1928, str. 293—303. M o d z e l e w s k a Teodora, Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. O r ł o w i c z Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii. Lwów—Warszawa 1923. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, rocznik VII, listy gończe nr. 5, 9, 14, 22, 24, 29, 37, 51, 90, 445 i 600. R i e m a n n Erhard, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1937. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego 1957, Olsztyn 1958. t 4« 51 �R o s e n w a l l P. (Rauschnick Godfried, Peter), Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf c. i J. 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199P h i l i p p Max, Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906. P o l l a k ó w n a Maria, Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim. Poznań 1953. P o s c h m a n n Adolf, 600 Jahre Rössel Bilder aus alter und neuer Zeit. Rössel 1937. P r e u s s A. E. Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1835. P r z e w o r s k a Janina, Ubiory ludowe. Warszawa 1954. S c h a t t k o w s k y Else, Sinnvolle Trachtenpflege. Der Heimattreue Ost und Westpreusse. 1936. S c h n i p p e l Emil, Masuren und Oberlands Volkskunde von Ost und Westpreussen, Ostdeutsche Monats­ hefte R. II, zesz. 6, Danzig 1921. T e n ż e : Ausgewählte Kapitel für Volkskunde von Ost und Westpreussen Königsberg 1927. T e n ż e : Die oberländische Haube, genannt das „Mützschen". Ein Beitrag zur Kenntniss der altpreussischen Volkstrachten. Globus — Illustr. Zeitsćhr. für Länder und Völkerkunde, t. 92, Nr. 15. Braunschweig 1907, str. 238—240. S e m b r z y c k i Jan, Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich. Wisła T. III R. 1889, str. 551—591., t. IV 1890, str. 799—812. S k o w r o n e k Fritz, Das Masurenbuch, Berlin 1916. S k u r p s k i Hieronim, Nieco z historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z 31. X. 1954 r. Dod. Nr. 86 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim. W sprawie wskrzeszenia warmińsko — mazurskiego ubioru ludowego. „Głos Olsztyński" z 27. I I I . 1954 r. Dod. Nr. 105 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim, Sztuka Ludowa. Warmia i Mazury. Poznań 1953, cz. I I , str. 106—117 i 246—260 S k u r p s k i Hieronim, Kultura ludowa Mazur i Warmii. Z dziejów Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 107—117. S m ó l s k i , Z wycieczki na Mazowsze Pruskie. Wisła t. XIV, R. 1900, str. 113—130, 284—298, 385—398. S o k o ł o w s k i , Z dziejów kultury i sztuki. Spraw. Kom. Hist. Sztuki w Polsce. Kraków 1898, t. VI, zesz. 2—3, str. 98, zesz. 4, str. CXIII R. 1899. S u k e r t o w a Emilia, Mazurzy w Prusach Wschodnich. Kraków 1927. patrz też B i e d r a w i n a E. S y s k a Henryk, A w Zielonej w Myszynieckiej. Warszawa 1956. S y 11 k u s Bertha, Die Webschule des Bundes Deutscher Mädel Jablonken. Masur. Volkskal. 1938, str. 77—80. S z u l c Kazimierz, Życie Gizewiusza. Warszawa 1854. „Unser Heimat", r. VIII, nr. 18, 1926. T e t z n e r Franz, Die Slaven in Deutschland. Beiträge zur Volkskunde. Braunschweig 1902. T o p p e n Max, Geschichte Masurens. Danzig 1870. T o p p e n Max, Aberglauben aus Masuren. 2 Aufl. Danzig 1867, w tłum. polskim Eugenii Plitzówny — Wisła t. VI. R. 1882. V e t u 1 a n i Adam, Władztwo Polski w Prusiech Zakonnych i Książęcych. Wrocław 1953. V o i g t I . , Über Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Pr. Prov. Bl. I I seria, t. I I (XLVIII) zesz. 6. Königsberg 1852. W i e r z b i c k i Maciej, Ziemia warmińska. Warszawa 1919. Z a j c h o w s k a Stanisława, Warmia—Geografia. Warmia — Mazury, cz. I I . Poznań 1953, str. 6—30. Z w e c k Albert, Masuren. Eine Landes und Volkskunde. Stuttgart 1900. Z y w i r s k a Maria, Strój kurpiowski Puszczy Białej. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Poznań 1952. �WYKAZ Po w. O l s z t y n : Maria Orłowska Józef Szatkowski Erika Centek Maria Hinzmann Jadwiga Komraj Józef Hermański Jan Sadowski Łucja Marwitan Klara Kuhn Jakób Bem Agata Materna Agata Margowska Teresa Thiel Maria Gronowska Gertruda Barczko Weronika Żurawska Maria Friedrich Jan Kowalski Róża Roweda Augusta Bogdańska Maria Fabek Małżonkowie Hornbruchowie Małżonkowie Lengowscy Teresa Białoszewska Maria Ziemska Waleria Borduch Berta Naumann Anna Białoszewska Barczewo Bartąg Brązwałd Bukwałd Butryny Nowe Dajtki Dąbrówka Wielka Dywity Gietrzwałd Gilawy Gutkowo Jaroty Kajmy Klebark Wielki Likuzy Mokiny Naglady Olsztyn Purda Wika. Redykajny Rożnowo St. Kaletka SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. INFORMATORÓW — Skajboty August Gnatowski Robert Pacer Paweł Turowski Katarzyna Romańska Maria Knyffel — Tomaszkowo — Wójtowo — Woryty Po w. B i s k u p i e c : Elżbieta Klemerowa Augusta Mazuch i Karol Szymelfenig Franciszek Kujawa Paweł Lubomirski Walenty Grabosz Józef Cyrman Biesowo Biskupiec Kolno Stanclewo Po w. O s t r ó d a : Emma Łagodna Klara Kniffel Podlejki Po w. S z c z y t n o : Anna Gross Ida Rogala Pasym Rumy Po w. M r ą g o w o : August Schad Maria Kompot Anastazja Makarowska Mojtyny Piecki Wojnowo ILUSTRACJI 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z Warmii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielewska, 1959. 2. Gospodarz i gospodyni w warmińsko-mazurskiej odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, w Olsztynie, nr. inw. 711 E i 712 E. Fot. A. Kuraczyk, 1946. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja Muzeum Mazurskie, w Olszty­ nie nr. inw. 713 E i 714 E. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekonstrukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie, nr. inw. 572 E. i 573 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z „Elbinger Wiesenbuch", 1421. 6. Chłop spod Elbląga z XV w. Repr. z „Elbinger Wiesenbuch", 1421 7. Ubiór wojaka pruskiego wg Hennenbergera 1584. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym z połowy XVII w. Rep. z pracy: Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. 9. Ubiór kobiecy z Prus, z poł. XVII w. wg E. Weise, Elbląg 1935, 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 11. Prusowie w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. - Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 53 �Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja. Fot. J. Gardzielewska 1959. Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926. Ryc. 14. Męska koszula przyramkowa, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, d — tył, e-e przyramki, f— rękaw, g—i — podpasze. Podziałka 1:30. Ryc. 15. Podkoszulki: a — szkic orientacyjny, b—kołnierz c — motywy stebnówek na podkoszulkach. Podziałka a, b — 1:8, c — 1: 6. Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem", A — przód, B — tył, C — część kroju: d — przód, a — tył, e — karczek, f — rękaw, g — h—mankiet, i — podpasze, j — k — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 17. Spodnie: A — przód, B — tył, C — krój. Podziałka 1 :30. Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I — I I przód, C — tył, A, B przód C — tył d — krój przodu, e — piec, f — kołnierzyk. Podziałka 1 :15. Ryc. 19. Szkice kamizelek z początku XX w. Podziałka 1 : 15. Ryc. 20. Jaka z początku XX w. A — przód, B. — tył c — e — części kroju — rękaw, g — kołnierz. Po­ działka 1:15. Ryc. 21, Sukmana z końca XIX w., Rekonstrukcja, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — część górna, e część dolna, f. — klin, g — h tył (plecy) i , j — części rękawa, K — mankiet, L — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 22. Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn, 1958. Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow. Biskupiec według fot. F. Klonowskiego 1959 r. Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z pocz XX w. Bredynki, pow.Biskupiec Fot. Fr.Klonowski 1959 Ryc. 25. Liszka. Torba z lipowego łyka z końca XIX w, Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 73 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 26. Okrycia głowy. A — kapelusz filcowy z końca XIX w. B —; „Kołpak" — czapka futrzana Rekonstrukcje. Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśniowej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 1222 E Fot. A. Kuraczyk, 1959. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubiorze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym. Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901. Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX. A—wygląd z przodu, B —tyłu d —płat tylny, d — płat przedni c — przyramki, f — rękaw, g — podpasze, h — mankiet, h — wykończenie mankietu, j — zdobienie kołnierza. Podziałka 1:30. Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192. Ryc. 32. Spódnica z końca XIX w. pow. Mrągowo. Nr inw. 675 E. Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Fot. A. Kuraczyk. Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 34. Krój spódnicy: d — przód, d\ d , — płaty boczne, d — tyły, e — marszczenie, g — fragmenty spód­ nicy 1 —pliska, 2—falbanka 3—wypustki; n —fałdy, i —pasek. Rysunki wykonano na podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych F. Klonowskiego. Ryc. 35. Suknia dziewczęca z końca XIX w. Smolajny, pow. Lidzbark. Muzeum Mazurskie nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 36. Staniki kobiece westki A — przód, B — tył d — płat przedni, e — boczny, f — tylny (plecy), g — klin. Podziałka 1:15. Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowno pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 38. Kabaty z końca XIX w. A — przód, b — tył, c — krój: d — płat przedni, e — boczny, f — plecy, g —kołnierz, h, i — części rękawa, j — zdobienie k — naszycie. Podziałka 1:20. Ryc. 39. Kabat z końca XIX pow. Biskupiec i Mrągowo Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 675 E. Fot. A. Kuraczyk. 1956. Ryc. 40. Fartuchy. Z lewej fartuch na ściąganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku C — główny płat fartucha, d — falbanka, e —motyw koronki, f —karczek, g—pliska, h, j — koronka. Po­ działka 1:20. Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie nr. inw. 674 E. fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 43. Warmianki w ubiorach odświętnych według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958. Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1955, 1 1 1 1 1 3 54 2 2 �Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym wg H. G. Clasena. Weimar 1942 rys. 191. Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Repr. wg P. Dudeck Heilsberg, 1939. Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorze odświętnym. Repr. Reske. Olsztyn, 1920. Ryc. 48. Czepek A z boku, B — z tył, C — części kroju, d — krój denka, c—otok g — h wstążka. Podziałka 1:10 Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne kwiaty, z I I poł. XIX w.pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ skie w Olsztynie, nr. inw. 108 E. Fot. F. Klonowski 1959. Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi, Fot. Z. Drzewiecki, 1948. Ryc. 51. Czepek warmiński z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107 E. Fot. Fr. Klonowski, 1959 r. Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. Ryc. 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import sukna zagranicznego w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732. Ryc. 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78 E, 79 E. 145 E, 144 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 146 E, 150 E, 142 E, 148 E, Fot. A. Kuraczyk, 1959 r. Ryc. 56. Czepek warmiński, I I poł. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie nr. inw. 112 E. Fot. Z. Drze­ wiecki, 1947. Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobione złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki 1948. Ryc. 58. Mapa I . Zasięg ubioru warmińskiego na tle fizjografii terenu. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rys. 59. Mapa I I . Zasięg ubioru warmińskiego i jego zróżnicowanie. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rysunki wykonano ńa podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych Fr. Klonowskiego. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — obecny stan ubioru ludowego na Warmii str. 8. Rozdział I I — Zarys historyczny ubioru, str. 10. Rozdział I I I — Zasięg badanego ubioru, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis war­ mińskiego ubioru męskiego, str. 16. Rozdział V — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru męskiego, str. 20. Rozdział VI — Ogólny opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 28. Rozdział VII — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 31. Rozdział VIII — Materiały i wytwórcy, str. 41. Rozdział IX—Zdobiny str.46.Przypisy, str.48. Wykaz literatury, str. 50. Wykaz informatorów, str. 53. Spis ilustracji, str. 53. Stresz­ czenie w języku rosyjskim, str. 56. Streszczenie w języku angielskim, str. 60. �PE3IOME BapMHHCKHH HapOflHblH KOCTKDM, onHCaHHblff B HaCTOSIlU,eH MOHOI"pact>HH H0CHJ1H WHT6J1H KD>KHOW M3CTM BapMHH H MaCTH COCeAHeH TeppHTOpHH. Ha3BaHHe 3Toro pafioHa BbiBOflHTca OT npyccKofi npoBHHUHH BapMHH, KOTopaa 6bijia T S K me KSK H flpyrne npyccKHe njieMeHHbie npoBHHUHH 3aBoesaHa B X I I I BeKe OpneHOM KpecT0H0cu,eB. H3 o6pa30BaHHofi B 1243 rofly BapMHHCKOH enapxHH (dominium), CKoe Sbijia enHCKoncTBO, BcneflCTBe c riojibuieH, óujio BbiflejieHa cyBepeHHaa B KOTOPOM TpeTba nacTb H H3 Hee B/iacTb npHHafljiewajia nopaweHHa OpneHa o6pa30BaHO enHCKoncKoe BjiafteHHe KawflOMy HOBOMy e n n c K o n y enapxHH: BapMHH- KpecTOHoeueB B 1466 rofly n o c n e 13 JieTHefi npncoeflHHeHO K FlojibCKOMy KopoJieBCTBy. BapMHa, ynpaBjiaeMaa BOHHH nojibCKHMH enHCKo- naMH, 6biJia non BjiaflbiHecrBOM nojibiiiH « o 3772 r., T . e. flo n e p B o r o pa3flejia nojibiiiH. B 1945 rofly, nocne pa3rpoMa rnTjiepoBCKOH FepMaHHH, BapMHa 6bijia CHOBa npHeoeflHHeHa K n o j i b i i i e u B H a c r o a m e e BpeMa BxoflHT B c o c r a B o^biiiTHHCKoro BoeBOECTBa riojibCKOH HapoftHofi Pecny6;iHKH. TeppHTopHa BapMHH HMeeT $opMy HenpaBHjibHoro neTbipexyrojibHHKa H cocraBJiaeT Tenepb MeTbipe noBeTa: 6paHeBCKHH, nHfl36apcKnfi. cocTaBJiaeT ceBepHyro ojibLUTHHCKHH rpaHHiry u H SHCKyneuKHH. H a n 6 o j i e e cocTaBJiaeT peKa riacneHRa. B BapMHH npowHBaeT CeBepHbie y3Kaa cropoHa npHMMKaeT K BncjiHHCKOMy 3ajiHBy. 3anaflHyio MeTbipexyroJibHHKa npHpoflHyKD rpaHHiry B H a c r o a m e e BpeMa OKOJIO 240 Tbicai nojiaKOB. 3eMJiH BapMHH, KOJiOHH3HpoBaHHbie B TeneHMe B C K O B rjiaBHbiM o6pa30M HeMuaMH, 6ojibuiHH CTBO KOTOpbIX COCTaBJiajlH nOMemHKH, B 06/iaCTH HapOAHOH KyjlbTypbl HMejOT OHeHb CKpOMHbie flOCTHWeHHa. HapoflHaa KyjibTypa H C Hefi HapoflHbifi BapMHH, B ojibLUTHHCKOM Ma3ypcKoro noBeTe, KOCTKDM B KDWHOH coxpaHHjiHCb no cne HacTH jiHfl36apcKoro panoHa Ha TeppH-ropHH, 3acejieHH0H BpeMa, eflMHCTBeHHo B K O K H O H H SncKyneuKoro nOBeTOB H nać™ CMewHoro nnaBHbiM o6pa30M MejiKonoMecTHbiMH KpecrbsiHaMH, npe- HMymecTBeHHo nojiaKaMH. HapoflHbifi KOCTKDM B BapMHH HCMe3 cpaBHHTejibHO SbicTpo, 3HaHHTe/ibHo ó b i d p e e neM B flpyrHx pafioHax rioflbUJH, BcnencTBHe CHjibHoro BJiHaHHa ropoflCKoft KyjibTypw H orpOMHoro pa3BHTHS teKCTHjibHOH npoMbiiiijieHHOCTH, coMeHCTByrouTeH nHKBHflauHH pyiHbix flepeB6HCKHx TKau,KHX MacTepcKHX. B nepHOfl Me>Kfly flByMa MHpoBbiMH B O H H B M H nojibCKoe HaceneHHe BapMHH, 3a6oTauieeca o coxpaHeHHH najio B cBoeM MCCTHOM KOdiOMe Ha eweroflHO opraHH30BaHHbix poflHMbix TpaflHU,HH BbiCTy- Cbe3flax CoK>3a nojiaKOB B FepMaHHH, Flocjie oCBo6o»tfleHHa BapMHH B 1945 r o a y , BapMHHCKHH KOCTKDM 6biji HaHOBo BBeneH H npHflaeT 6jiecK rocyflapcTBeHHbiM npa3flHecrBaM H pa3HMM apTHCTHMecKHM BbiCTynjieHHaM. B HaCTOamee BpeMa 3TOT KOCTKJM, peKOHCTpyHpOBaHHblH COBMeCTHO C M33ypCKHM KOCTK3MOM, aBJiaeTCa npeflCTaBHTeJlbCKHM HapaflOM paHOHOB BapMHH H Ma30BHn; H O C H T ero HaceneHHe MRCTHoro npoHCxo>KAeHHa H oceBuiHe npHLuejibUbi H3 npyrHx pafioHOB. BapMHHCKHH KOCTKDM HMeeT HeKOTOpyK) CB33b C HapaflOM KOCTfOMOM IlOBHCflHa H M330BHH H B 6o^ee flaJieKOM MywcKOH PaÓOMHH KOCTKDM COCTOSH H3 6ejlOH COCeflHHX 3THHHeCKHX Tpynn, C HapOflHbIM pOflCTBe C KailiyÓCKOM H KypnCBCKHM Hapafl. nOJTOTHaHOH py6ailIKH, CJjJiaHe^eBOH „aMKH", „BaHHKa", MaHMlllKH H xojimeBbix HJTaHOB H A H iuepcTaHbix, ujHTbix H3 BajiaHOH iuepCTH. 0 6 y B b 6bijia 3HMOH HOCHJIH MexoBbie KpacHbiM, ronyóbiM cepMary, HJIH uianKM. Ha CHHHM noflBa3aHHyKD npa3flHHKH iiiHypKaMH, no/iOTHaHWM KOCTKDMaMH- HOCHJIH rojiyóoB noacoM. 6e/iyKD KaM3on, aKy, CHHHe, rojiy6b;e, nbHaHyra HJIH pewe, nepHbie, flepeBaHHaa HJIH KO>KaHaa. py6axy, 3aBS3aHHyKD Ha uiee CHHKDKD H3pep,Ka HJIH KopHMHeByKD nojiocaTbie niTaHbi. noflo6paHHbie UBeTOM K „ a K e " npaTajin B rojieHHma c a n o r , Ha3biBaeMbix „CKypwHaMH", TojioBHbiM ^eTpoBaa yóopoM MywHHH 6biji 3HMOH >KeHaTbix. XojiocTbie JIKDHH peflKo HOCHJIH Hafióojiee (cBapeSHbiH ero 56 6biJia „KOJinaK", T . e. MexoBaa uuiana, oKaHMJieHHaa jieHTOH. Hapafl HapaflHWM 6MJI KOCTKDM LuanKa, a JICTOM cojiOMeHHaa X O J I O C T H X MywHHH B O C H O B H O M He ouinnajica HJIH OT Hapafla cepMary. CBafleÓHoro macpepa, reHepaji). OH 6 H J I onoacaH nepe3 njieno Ha3bmeMHOro „npomeK" HJIH njiau,MHCTp>K uBeTHofi jieHTOH, wame B c e r o 6 e j i o - r o j i y 6 o H . LUjiana yKpameHa 6yKeTOM HCKyccTBeHHbix UBeTOB H pa3HouBeTHbiMH JieHTaMH. TaKHe >Ke JieHTbi GHJIM �npHKpenJieHhi K cepMare. B npaBoft pyKe y Hero ôfaiji K H V T , a B J I C B O H csaAeOHbiH >xe3.n, yKpauieHHbiH uaeTaMH H jiemaMH. 3 n M o ñ MyîKHHHbi oAeBajiH Tyjiynbi, 6apainK0Bbie turaHU, a B flopory Hapamajmcb B flJiHHHyra R O X O A M U;yro, nOMTH flO IUHKO.TTOT0K LUHHCTIb C LUHpOKHM BOpOTHHKOM HAH neJiepHHOH, Ha3bIBaeMOH „3aKpOKOM"- >KeHCKHH HapHfl. B 6yAHH >KeHLu,MHb[ oflGBajiH /ibHSłHyro p y ô a u i K y c fl/iHHHbiMH pyKasaMH, ;,BHCTeK", loÖKy, „KHTejib'', „ o f l c n o f l e K " M (papiyK. C o ß n p a a c b B flopory, HaôpacbiBajiH Ha ranoBy H nJieHH SojibmoH inepcTSHoii nJiaTOK. fleByujKH BM6CTO ,,Ka6aTa" (KacJjTaHa) H O C H A H „BecTKy" T . e. poA KacpTaHa 6e3 pyKaBOB. KpacoHHbiM H HBeTHCTHM ôbiBaeT Hapsfl BapMHHCKHx MÍ6HIHHH no jibHHHoro no/iOTHa c fljiHHHbiMH pyKaBaMH 3aKOHseHa MaHwereaMH, npa3p,HHKaM. P y ô a u i K a H3 3acierHyTbiMH Ha nyroBHu>i, ôe/ioro BepxHaa oflOKfla BapMHHCKHx HieHinHH 3TO nnoTHO o6.neraK>mHH H npHrHaHHbifl K rjwrype „ n a ö a T " c A J I H H H O H K>6KOÍÍ, yKpameHHOH y noAona o6opnaMH H CKJiaRKaMH. B npa3AHHHH0M Hapsifle npeoô/iaflaiOT T K 3 H H C nepejiHBaMH> KpacHo-RopHHHeBbiMH, KpacHO-CHHHMH, KpacH0-3ejieHbiMH. TK5MG MeTHaTbie H noJiocaTbie T K 3 H H . HH>KHne B Hanajie XX Beua npHHa/iHCb B HapoflHOM K O C - HD6KH B BapMHH oôbiKHOBeHHo 6biBaK)T no^ocaTbie HJIH H3 MaTepHH, Ha3blBaeMOH „CTpyKC". riepeilHHKOB K npa3flHHHHOM Hapüfly OÔbIKHOBeHHO He H a n ô o n e e AeKopaTHBHbiM sneMemOM B weHCKOM npa3AHHHOM „TBapfla MblLVKa", BblLUHTblñ BapMHHCKHe weHmHHbi 30A0THMH, CepeÓpaHbIMH öojTbuiHe uBeiHbie HJIH KaineMHpoBbie oneBajiH. Hapsine aBJiaeTca nennHK, Ha3bmaeMbiH UBeTHbIMH HHTK3MH. H a H A H TypeuKHe ma/in, a nue™ HaôpacbiBanH HanHHaa c XX Bena LuepcTHHbie, KjieTMaîbie H / I H nepHbie nnaTKH. 3HMOÍÍ BapMHHCKHe >KeHLLI,HHbI HOCHJ1H HeCKOJIbKO KDÔOK H BBTHblH H A H ÖapaLLIKOBblH Ka6aT, BoTHHKH HOCHJIH BbicoKHe, uiHypoBaHHbie. fleByiiiKH yKpamaJiH B O J I O C H UBeiaMH, a 3HMOH HaKJiaflbiBa^H Ha roAOBy UBeTHOH HAH MepHblH n/iaTOK, CTCOWeHHblH TpeyrOXIbHHKOM H 3HBa3aHHbIH non noflöopoHKOM. FlepeneHb MA/irocTpauHH PHC 1. ripa3flHHMHbiH Hapsîfl KpecTb3HCKOH napbi H3 BapMHH, KOHua XIX Bena. CJJOT. 9i. rapfl3e/ieBCKa PHC. 2. XO3SIHH H xo3siHKa B BapMHHCKO-Ma3ypcKOH 6 y A H e ñ PHC. 3. BapMHHCKO-Ma3ypcKHH npa3AHHHHbiH HapaA M O n o n ë w n Hp. HHBeHTapa 513 E H 514 E. <J)OT. fl. K y p a - PHC. 4. BapMHHCKHfl npa3flHHMHbiM B OjibiuTbiHe. Hp. HHBeHTapsi 711 HHK, 1956 E H 712 E. Í>OT. ñ . KypaHHK, 1946 HapaA. PeKOHCTpyKUHs T . MoA3e/ieBCKOH H B. rpaôoBCKOH. Ma3ypcKHÍí E. OOT. fl, KypaHHK, 1956 PHC. 5. MywHHHa H meHinHHa XV Bena. PenpoAynqHsi 3afAaBHOro PHC. 6. KpecTbaHHH 1421 H3 OKpeCTHocTen PHC. 7, HapsiA n p y c c K o r o BOHHa no 8. ripyccbi. MojiOAOwëHbi B 3nb6noHra, XV 1421 PHC. TeHHeHÔeprepy, 1584 Hap^Ae 3ar/iaBHoro JIHCTB M3 K H H T H r. nOAOBHHW XII Bena. fio MaAbHHKa H3 PIpyccHH, nojiOBHHw E. B a ñ 3 e , 3^b6/ioHr 1935 PenpoAy«UHa XVII Bena. PenpOAyKUHS H3 XII Bexa. E. B a ñ 3 e , 37ib6ii0Hr, 1935 r. PHC 9Í. HapoHbCKH. PenpoAyKqnsi M3 tpyfta r. PHC. 11. flpyccbi B 6yAHHHHoK OAe>KAe, nojioBHHbi XII PHC 12. HapaA MOJIOACWH BapMHHCKoñ 3eMJiH. PeKOHCTpyKUHa. «PoTorpacpH» M. rapH3eneBCKa 1959 PHC 13. HapaA m a z e p a . PHC, 14. MywcKHe py6aiiiKH: I — p y ö a a i K a c n/ienHKOM, Ha3biBaeMaa co PenpoAyKUHs BCTaBKaMH Ha no Bena, no X. TapTKHoxy, /leHnu,Hr, E. UAmmnemo. KpyjieBeu,, 1926 1É84 r. 1 r. r. pyôaiiiKOH c TanepoM. II — p y ô a u i K a nAewax — „np>KHpaMKaMH". A — BMA cnepeAH, B — B H A C38AH, C — KpoHKH: d - nepeAHaa l a c r b , d MbimeMHaa TpyAa r. 9. >KeHCKHH HapaA H3 PIpyccHH, nonoBHHa 10. HapaA BÊK. r. npa3AHHHHOM X. TapTKHOxa, J l e ñ n u n r , 1684 PHC r. n u c í a H3 K H H T H „ 3 ^ b 6 n H H r e p BHCceH- r. „ 3 ^ b 6 ^ H H r e p BwcceHOyx" PHC. r. r. M y 3 e ñ B O^bixiTbrne, Hp. HHBeHTapa 572 E H 573. 6yx" 1959. ofle>Kfle. PeKOHCTpyKUHSi. Ma3ypcKHH My3eii nacTb 3aAHSH n a c î b e - n/ienHKO, f - pynaB, g - h - MaHweT, i - noA- nacTb, j - k - BopoTHHK. I i l K a n a 1 :30 PHC 15. MaHHUiKH: a PHC 16. M y w c u a a „niKHpaMKOBaa" p y ô a u i K a : A — nepeflHaa nacTb, B — 3aAHaa, C — MacTb uiHTba, d - B H A - O 6 L U , M H 4epre>K, b - BOPOTHHK, c - MOTMBW O Ö U J H B K H . UlKa/ia a, b - 1:8, c - 1:6 cnepeAH a BMA C3aAH, e - n^emiKo, f - pynaB, g, h - MaHweia, i - noAMbimenHaa nacTb, j , k - B O P T H H K . LUnajia 1:3 PHC 17. BpioKH: fl - B H A cnepeAH, B - B H A C 3 3 A H , C - u p o ñ ü a . LLlKaAa 1 :30 PHC. 18. >KHjieTbi KOHi^a XIX Bena. PeKOHCTpyKuHa I - II B H A cnepeAH C - B H A C3aAH fl, B - nepeAHaa n a c î b , c - 3aAHaa n a c î b , d - KpoiÍKa n e p e A H e ñ , nacTH - e KpoHKa cnHHw, - „aKH". l i l n a j i a PHC. f - B O P O T H H H O K . III - Kyp-roMKH 1:15 19. H e p î e w n « H n e t o B Hanajia XX B . LLlKa^a 11 : 5 57 �PHC. 20. 5ÍRa - ñ - nepeAHSH PHC. 2 1 . CepMarn - nacTb, B - 3aAHaa n a c r b C - e Mac™ KpoftKH, 9 - B O P O T H H K . „cyKMaHbi'' KOHua X I X B . PeKOHcrpyKUHH. ñ C - n a c r a KpoHKH: d - BepxHaa p y x a B a . k - MaHweTa PHC. nepeflHaa MacTb B - 3aAHaa 4acTb, nacrb, e - 3aAHaa nacrb, f - KJTHH, g - h 3ap, (cnHHKa) i - j - naCTH 1 - BOPOTHHK. lÜKa/ia 1 : 3 0 . 22. My>KHHHM H3 BapMHH, B cepMarax no COCJIHH repMaHOBHH. TpaBiopa c T p y n a T. Mofl3e/ieBCKoPi. HapOAHbie KOCTHDMbl BapMHH H Ma3ypCKOH 3eMJlH. O/lbLUTblH, 1958. PHC 23. ,,KniOMnbi"~ p a ô o n a a o ö y B b . BpeftbiHKH, Ô H C K y n e u K o r o noBera, cpoT. <t>. KnëHOBCKOro, 1959 r. PHC. 24. >KHTejib BapMHH KJISHOBCKH, PHC B COJIOMCHHOH 1959 imiane Hanajia X X B. BpeflbiHKH, ÔHCKyneuKoro n o B e i a . Í>OT. r. 2 5 . JlHiiiKa. CyMa H3 jinnoBoro jibiKa KOHU.3 XIX BeKa. K O 3 J I H H , ojibuiTbiHCKoro noBeTa, Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 73 E . <J>OT. fl. KypaHHK 1959 r. PHC 2 6 . TOJIOBHOH y 6 o p . ñ - cpeTpoBas uijisna KOHua X I X B . , B -"'KOJinaK,, - MexoBaa mariKa. PeKOHCTpy- KU,HH. Puc, 27, TaGaKepKa H3 BHuiHëBOH Kopw - o/iburrbiHCKoro HHBerapa 1222 PHC. E, <t>OT ft. KypaHHK, 1959 noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ B O/ibiiiTbiHe, Hp. r. Y 28. >KHTejibHHu,a BapMHH B npa3flHHHHOM HapoflHOM KocTKDMe. PeKOHcrpyKiiHs Í>OT. ñ . KypaHHK, 1956 r. PHC 2 9 . BapMHHcnaa »teHiuHHa B npa3AHHHH0M Hapane. PenpoAyKiina PHC 30. >KeHCKaa B - pyoauwa 1 BHfl C3eAH, d co BCTaBKaMH - 3aAHaa Ha nacTb, d noAMbiLueHHaa nacTb, h - M3H>KST, h 1 2 njienax ñ . BjiyAay. LLlTyTrapT, 1901 r. (np>KHpaMKaMH), KOHu,a X I X B . A - B H A cnepeAH nepeAHaa nacrb, c - B C T 3 B K H - npwHpaMKH, f - pyKaB, - OTAe/ma MaHweTa, j - BbiuiHBKa Ha BopoTHHKe. LLlKajia g- 1:30. PHC. 3 1 . BapMHHCKaa meHinHHa B npa3AHHHH0M Hapafle. PenpoAyKu,Ha F, K n a c e H a , B e ñ M a p 1942 r* pHC 192. PHC. 32. lOôKa KOHua X I X BeKa. CMO/iaiiHbi, jiHA36apKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OnbUJTbiHe. <POT. ñ . KypaHHK. PHC. 33. r i o / i o c a T a a roÔKa KOHua X I X BeKa, CMOjiañHbi, jiHA36apaKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B LiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 784 E. $>OT. ft. KypaHHK, 1956 LilKaJia PHC. Onb- r. 1:20. s 34. rioKpoił IOÔKH d . d 3 - SoROBbie nacTH, d 2 - nacTH cnHHKH, e - côopKH, g - cpparMeHT K>6KH 1 - CK/iaAKa, 2 - o ô o p K a , c - KaHTbi, h - $a.riAbi, i - noacoK. PHC. 35. FIjiaTbe AeByniKH KOHua X I X BeKa. JlnnoBO, noBeT MpoHr. Ma3ypCKnñ My3eñ, Hp. HHBeHTapa 790 E. * O T . ft. KypaHHK, 1956 r. PHC. 3 6 . >KeHCKHe JIH<Í>HHKH „ B C C T K H " . A - B H A cnepeAH, B - B H A C3aAH, d - nepeAHaa nacTb, f - 3aAHaa (cnHHKa), g - K J I H H . LU.Ka.na PHC. 37. > K C H C K H H KacjrraH Hanajia X I X Beua, SÎKyôoBHO, noBeT Hp. HHBeHTepa 793 E. (POT. fi. KypaHHK, nacTb, e - ôoKOBaa 1:15. MpoHr. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, 1956. PHC. 38. KaM30Jibi - „ K a o a T b i " KOHua X I X BeKa. A - B H A cnepeAH, b - B H A C3aflH, c - KpoñKa: d - nepeAHaa PHC. 3 9 . KaM30Ji c nacTb, e - 6oKOBaa nacTb, f - cnHHKa, h , i - nacTb pyKaBa, j - y3op, k - HaujHBKa. KHTcneM KOHU,a X I X BeKa, ÖHCKyneuKoro H MpoHrcKoro B OAbLUTbiHe, Hp. HHBeHTBpHa 673 E . <t>OT, fi. KypaHHK, 1956 noBeTOB. Ma3ypcKHH My3eti roAa. PHC 40. nepenHHKH. C jieBofí nepeAHHK c TeceMKOñ, c n p a B o ñ KpoñKa nepeAHHKa Ha njieHHKe. C - niaBHaa PHC. 4 1 . FlepeAHHK c nacTb d - o ô o p K a , e - M O T H B KpyweBa, f - njienHKo, g - CKfiaflKa, h, i - KpyweBo. fi. PHC. r e c r e o ñ , B e p w ö o B o noBeT MpoHr. KypaHHK, 1955 42. ílepeAHHK KO Hua X I X BeKa H3 o/ibiiiTbiHCKoro HHBeHTapa 747 E. <Î>OT. R" KypaHHK, 1956 PHC Ma3ypcKHH M y 3 e ñ , Hp. HHBeHTapa 43. >KeHLU,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ 44. ripa3AHHHHbiH nepeflHHK E. «POT. fi. KyapHHK, 1955 HapaAax no KOHqa X I X BeKa. Ma3ypcKHñ 45. BapMHHCKHe WHTejibHHUbi B HapoAHOM KOÇTKDMC no PHC 46. >KeHiii,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix TaHAbcoepr, 1939 Hp COCJJHH FepMaHOBHH. TpaBiopa My3eñ OnbLUTbiH, 1958 H3 TpyAa r. B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 674 r. PHC flyAeKy, B O/ibUJTbme, roAa. T . MoA3ejieBCKoñ — HapoAHbie KocrfOMbi BapMHH H M a 3 y p c K o ñ 3eww. PHC 674 E. <t>oT. r. ofleaHHax T. KjiaceHy. B e ñ M a p 1942 r., pwc. 191 nepeA 3aMKOM B JlHA36apKe. PenpoAyKu,Ha no r. PHC 47. BapMHHCKHe HieHujHHbi H3 E 3 ë p a H B npa3AHHHHOM HapaAe. PenpoAyKu,Ha PeuiKe. OjibuiTbiH, 1920 r. PHC. 48. H e n e i i . A — B H A c6oKy, B — B H A C3aAH, C — n a c r a Kpoa, d - K p o ñ AOHbiuiKa, c - O S O A O K , g - PHC. 49. BapMHHCKHH nennHK c BbiiiiHTbiM nëcTpbiM qßeTOHHbiM y3opoM, II no/ioBHHa h - JieHTOHKa. LilKana 1:10. M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 108 E. CPOT. cp. KjiëHOBCKH, 1959 X I X BeKa. Ma3ypcKHH r. PHC 50. AoHbiiiiKO BapMHHCKOTO nenua, yKpameHHoe BbiaiHBKOH 3OAOTOH H H T K O H . <ÎOT. 3. PHC. 5 1 . BapMHHCKHH nenHHK. II noAOBHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHH PHC. 52. Be/ieHHe jibHSHoro noiiOTHa. PenpoAyKUHa PHC 53. 3arjiaBHbiH A H C T 3AHKTa, o r p a H H H H B a r o m e r o HMnopT 3arpaHHHHoro cyKHa B K H H J K C C K O H r i p y c c H H , O O T . «Pp. KjiëHOBCKH, 1959 KpyneBeu, 58 1732 r. flpweBeuKH, 1948 r. M y 3 e í í , Hp. HHBeHTapa 107 E. r. H3 rpyfia X . FapTKHoxa, J l e ñ n i i H r , 1684 r. �Puc. 54. flepeBHLUKM jyisi OTTHCKB Ha TKaHax. nPjioBHHa X I X Bena, Ma3ypcKHñ HHBCHTapa 78 E, 79 E, 145 E, 144 E. 9or. PHC 55. flepeBHLUKH fljia oTTHCKa Ha HHBeHTapa 146 E, 150 E, 142 PHC TKaHHX. riojioBHHa XIX Bena. Ma3ypcKHñ PHC 57. flpHteBeuKH, floHbiuiKO 1947 My3efi B OjibiiiTbiHe, Hp. E. 56. BapMHHCKHñ neneii, I I nojio-BHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHÍí Í>OT. 3 . M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. ñ . KypanHK, 1959 r. M y 3 e ñ , Hp. WHBeHTapsi 112 E. r. BapMHHCKoro wennHKa, yKpameHHoe 3ajiOTbiM LUHTbëM. <Í>ÓT. 3, flpweBeuKH, PncyHKH HaroTOBjieHbi Ha ocHOBaHHH Tpyna: T. Mofl3ejieBCKa — HaponHbie K o c n o M u 1948 r. BapMHH u M a 3 y p c K O ñ 3GM.HH, OjlbllITblH 1958 H nO flaHHblM <t>. K/lëHOBCKOrO. C o j e p w a BBejTCHHe Hue cTp. 3. f / i a ß a I — HacioHinee cocTOHHHe HapoflHoro KocTiOMa B BapMHH, d p . — HcTopHHeCKHH cmepK KOCTOMa, c i p . 10. D i a B a I I I — TeppHTopHanbHaa c n e n y e M o r o KOCTK)M8 CTp. 14. EnaBa I V — 0 6 m e e Ba V — r i o f l p o Ô H o e onncaHHe 8. T / i a ß a I I rpaHHua pacnpocrpaHeHHH H C - onHcaHHe My>KCKoro Kocrroina B BapMHH, d p . MywCKoro KOCTiOMa B BapMHH, CTp. 20. HnaBa V I 0 6 m e e 16. D i a - onwcaHHe weH- CKoro KOCTKDMa B BapMHH, CTp. 28. HnaBa V I I — r i o n p o Ö H o e onHcaHHe weHCKoro KocnoMa B BapMHH, crp. 3 1 . EnaBa VIII. MaiepHaJibi H npoH3BOflHTe.nH, CnHCOK jiHTepaTypu, d p . 48. Ha pyccKOM H3bme, d p nepeneHb dp. 4 1 . EnaBa X I — HHtpopMaTopoB, Y3opbi, CTp. 50. CnHCOK 56. Pe3K)Me Ha aHmHHCKOM H3biKe, d p 60. CTp. 46. ripHOaBjieHHe, dp. H-nniocTpaUHH, Pe3iOMe CTp. 53. 53. �S U M M A R Y T h e n a t i o n a l dress of the by r e g i o n of W a r m i a described i n the present monography has b e e n worn i n h a b i t a n t s o f t h e s o u t h e r n p a r t o f W a r m i a a n d of t h e t e r r i t o r y n e x t t o i t . T h e n a m e o f t h i s r e g i o n c o m e s f r o m t h e P r u s s i a n p r o v i n c e o f W a r m i a , w h i c h w a s , j u s t as t h e o t h e r Prussian t r i b a l provinces, conquered of W a r m i a w a s b y t h e O r d e r o f t h e C r u s a d e r s i n t h e X I I I t h c e n t u r y . T h e diocese f o u n d e d i n 1243 a n d o u t o f i t s t h i r d p a r t the sovereign power was h e l d b y an episcopal d o m i n i u m was alloted where e a c h s u c c e s s i v e b i s h o p of t h e d i o c e s e . T h i s d i o c e s e , a f t e r a w a r w h i c h l a s t e d 13 y e a r s a n d w a s f o l l o w e d b y t h e d e f e a t o f t h e O r d e r o f C r u s a d e r s i n 1466, has b e e n j o i n e d t o t h e K i n g d o m of Poland. W a r m i a was governed b y P o l i s h bishops a n d r e m a i n e d u n d e r t h e P o l i s h r u l e u p to 1772, i . e. t o t h e first p a r t i t i o n of Poland. I n 1945, a f t e r W a r m i a , was again incorporated i n the boundaries the defeat of the Hitlerian German Reich of the P o l i s h R e p u b l i c a n d makes n o w a p a r t of the Province of Olsztyn. T h e t e r r i t o r y o f W a r m i a has a s h a p e o f a n i r r e g u l a r of quadrangle a n d contains the present districts B r a n i e w o , L i d z b a r k , O l s z t y n a n d B i s k u p i e c . T h e shortest side of t h a t q u a d r a n g l e forms the northern f r o n t i e r a n d l i e s close t o t h e V i s t u l a B a y ; t h e w e s t e r n n a t u r a l f r o n t i e r o f W a r m i a i s f o r m e d b y t h e r i v e r Pasle_ka. W a r m i a i s i n h a b i t e d at t h e p r e s e n t t i m e b y a b o u t 240 t h o u s a n d s o f P o l e s . The n o r t h e r n area of W a r m i a w h i c h was colonized d u r i n g several centuries the most part of t h e m belonging to the gentry, in the sphere of f o l k - c u l t u r e achievement. The the part southern folk - culture, and the of W a r m i a , v i z . i n the f o l k - dress, h a v e b e e n kept t i l l the d i s t r i c t of O l s z t y n , i n the m a i n l y by shows present southern part Germans, a very mediocre days o n l y i n of the d i s t r i c t s of L i d z b a r k a n d B i s k u p i e c , as w e l l as i n t h e n e i g h b o u r i n g r e g i o n o f t h e M a z u r y , o n a t e r r i t o r y i n h a b i t e d m a i n l y b y p e t t y f a r m e r s , most of t h e m b e i n g Poles. T h e n a t i o n a l dress i n W a r m i a d i s a p p e a r e d comparatively quickly, m u c h quicker than i n other regions o f P o l a n d because o f t h e s t r o n g i n f l u e n c e o f t h e u r b a n c u l t u r e a n d o f t h e i m m e n s e d e v e l o p m e n t o f t h e t e x t i l e i n d u s t r y . I n the p e r i o d b e t w e e n the t w o W o r l d W a r s t h e P o l i s h p o p u l a t i o n of W a r m i a the o l d traditions appeared i n regional in dresses at t h e a n n u a l meetings Germany. After the deliverance o f W a r m i a i n 1945, t h e W a r m i a d r e s s w a s reconstructed a n d adds l u s t r e to the official festivities a n d to a l l sorts of artistic performances. A t t h e present t i m e this costume, w i t h the reconstructed M a z u r y c o s t u m e , is t h e r e p r e s e n t a t i v e T h e W a r m i a dress i s p a r t l y r e l a t e d t o t h e d r e s s o f t h e costum of Powisle and M a z u r y and remains together dress o f the W a r m i a and M a z u r y regions a n d is w o r m b y t h e n a t i v e p o p u l a t i o n as w e l l as b y n e w c o m e r s — keeping organized by the Polish Union in that region. neighbouring ethnic groups, w i t h the folk i n a m o r e d i s t a n t r e l a t i o n s h i p w i t h t h e f o l k - costumes of t h e K a s z u b y a n d K u r p i e r e g i o n s . Men's The w o r k - garment was composed costume of a white l i n e n shirt, of a flannel jacket called „jaczka", waist- coat c a l l e d „ w a n i k " , c o t t o n or w o l l e n trousers s e w n of f e l t w o o l . T h e foot - gear w a s m a d e o f w o o d o r l e a t h e r . I n w i n t e r f u r caps w e r e w o r n . T h e f e s t i v e costume was composed of a w h i t e l i n e n s h i r t t i e d w i t h a red, b l u e or d a r k - b l u e s t r i n g , a blue spencer, jacket, seldom a d a r k - b l u e or b r o w n overcoat called „ s u k m a n a " w i t h a l i n n e n belt. The trousers were d a r k - blue, blue, b l a c k seldom striped, matching t h e colour of the jacket. L o n g boots by called „ s k o r z n i e " w e r e put on t h e m . The head was covered i n w i n t e r a „ k o l p a k " , i . e. b y a f u r c a p a n d i n s u m m e r b y a s t r a w o r f e l t h a t w i t h a r i b b o n . T h e c o s t u m e o f bachelors ,,sukmana". d i d not practically The most or „ p l a t m i s t r z " He differ decorative wore a from festive garment. He u s u a l l y a w h i t e a n d b l u e one. H i s h a t w a s red ribbons. Same coloured a w e d d i n g stick, ornamented 60 the dress w a s the ribbons garment of m a r r i e d men. Bachelors costume of t h e best - m a n had adorned a coloured ribbon w h o was belted seldom wore the called „ p r o s z e k " around his shoulder w i h t a b u n c h of a r t i f i c a l f l o w e r s e n d w i t h c o l o u - w e r e p i n n e d to the sukmena. A w h i p was i n his r i g h t hand w i t h f l o w e r s and r i b b o n s i n his left one. and �In winter men wore sheepskin coats, quilted fur trousers and w h e n they travelled they put on a l o n g overcoat almost r e a c h i n g the ankles w i t h a b r o a d collar or w i t h a cape called ,,zakrok". Women's The everyday women's dress included: linnen dress shirts with long sleeves, b o d i c e s called shirts called „ j u b k a " , spencers, called „ k i t e l " , petticoats called „ o d s p o d e k " and aprons called „wistek" „fartuch". W h e n t r a v e l l i n g they p u t on the head and shoulders a b i g w o o l l e n kerchief. G i r l s w o r e spencers w i t h o u t sleeves c a l l e d „ w e s t k a " i n s t e a d o f j a c k e t s c a l l e d „ k a b a t " . T h e f e s t i v e c o s t u m e o f w o m e n i n W a r m i a is c o l o u r e d a n d p i c t u r e s q u e . I t consists o f a w h i t e l i n n e n s h i r t w i t h l o n g sleeves a n d skirt buttoned a d o r n e d at t h e b o t t o m w i t h cuffs. T h e n comes a t i g h t , w e l l flounces and folds. The fitted tissues o f the i n r e d - b r o w n , r e d - b l u e a n d r e d - g r e e n shades. S i n c e t h e jacket — kabat a n d a long festive dress are iridescent, b e g i n n i n g of t h e X X t h c e n t u r y striped a n d s q u a r e tissues b e c a m e s f a s h i o n a b l e . P e t t i c o a t i n W a r m i a are m o s t l y s t r i p e d o r o f a p a t t e r n called , , s t r u k " . N o a p r o n is w o r n t o g e t h e r w i t h t h e f e s t i v e d r e s s . T h e m o s t d e c o r a t i v e p a r t o f t h e w o m e n ' s f e s t i v e c o s t u m e is a b o n n e t c a l l e d , „ t w a r d a m y c k a " e m b r o ­ idered with golden, s i l v e r or c o l o u r e d strings. The Warmia women cover their shoulders with big coloured k e r c h i e f s made o f cashemire or T u r k i s h tissue and since the X X t h c e n t u r y w i t h w o o l e n square or b l a c k k e r c h i e f s . I n w i n t e r t h e W a r m i a w o m e n w e a r s e v e r a l s k i r t a n d a j a c k e t , w a d d e n , o r t r i m m e d w i t h s h e e p s k i n . T h e f o o t w e a r consists o f l a c e d b o o t s . G i r l s a d o r n t h e i r h a i r w i t h f l o w e r s a n d i n w i n t e r put a b l a c k or c o l o u r e d k e r c h i e f o n t h e head, f o l d e d i n a t r i a n g l e and t i e d o n the L I S T Fig. Fig. 1. F e s t i v e garments of a J. Gardzielewska, 1959. peasant OF chin. P L A T E S couple from W a r m i a . End of the X I X th century. Photo by 2. F a r m e r a n d h i s w i f e i n w o r k - g a r m e n t s , w o r n i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n ­ struction M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 711 E a n d 712 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , 1946. Fig. 3. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e y o u t h i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n . M u s e u m Fig. 4. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e W a r m i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n o f T . M o d z e l e w s k a a n d W . G r a b w s k a , of t h e M a s o v i a P r o v i n c e , i n v e n t o r y n u m b e r 513 E a n d 514 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. Museum of the Masovia P r o v i n c e i n Olsztyn, inventory number 572 E a n d 573 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. Fig. 5. M a n and woman of the X V th vicinity of century. Reproduction of the f r o n t i s p i e c e of t k e „Eibinger W i e s e n b u c h " , 1421. Fig. 6. P e a s a n t from the Elbląg. Reproduction of the frontispiece of the ..Eibinger W e i s e n b a c h " , 1421. Fig. 7. D r e s s o f a P r u s s i a n Fig. 8. P r u s s i a n s . A y o u n g c o u p l e i n f e s t i v e w a r i o r according to Hennenberger 1584. garments, m i d d l e of the X V I I th century. Reproduced f r o m a w o r k o f C h . H a r t k n o c h , L e i p z i g , 1684. Fig. Fig. 9. W o m a n ' s d r e s s ; P r u s s i a , m i d d l e o f t h e X V I I t h c e n t u r y . A c c o r d i n g t o E . W e i s e , E l b l ą g 1935. 10. G a r m e n t o f a p e a s a n t by Fig. f r o m the P r o v i n c e of Prussia, m i d d l e of the X V I I t h century. D r a w n J. N a r o ń s k i . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k o f E . W e i s e . E l b l ą g , 1935. 11. Prussians i n daily costumes. Middle of the XVII th c e n t u r y . A c c o r d i n g to Ch. Hartknoch, L e i p z i g 1684. Fig. 12. G a r m e n t s o f t h e W a r m i a y o u t h , r e c o n s t r u c t i o n . P h o t o b y J . G a r d z i e l e w s k a Fig. 13. C o s t u m e o f a b e s t m a n . R e p r o d u c e d 1959. Fig. 14. M e n ' s s h i r t s : I — s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p c a l l e d „ k o s z u l a z t a l a r e m . " I I — s h i r t c a l l e d , „ p r z y - a c c o r d i n g t o E . S c h n i p p e l . K r ó l e w i e c 1926. r a m k o w a " A — f r o n t part, B — back, C — parts of cut d — front, d' — back e — shoulder — strap f — sleeve, g - c cuft, i — a r m - p i t , j - k c o l l a r . Scale 1:30 Fig. 15. P o n c h o : a — g e n e r a l s k e t c h , b — c o l l a r , c — m o t i v e s o f f i n i s h i n g . S c a l e : a. b - i : 8 , a - 1:30 Fig. 16. M a n ' s shirt with d — front part, shoulder - straps; a - back, A — front e — collar strap, part. f — sleeve, B — back part, g, h — c u f f , c — part of i — armpit part. embroidery, j . k collar, S c a l e 1:30 Fig. 17. T r o u s e r s : A — f r o n t p a r t , Fig. 18. W a i s t c o a t s , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . R e c o n s t r u c t i o n : I — I I f r o n t p a r t , C — b a c k , A , B — f r o n t , C — back, d — cut Scale of the B — back part, c— cut. Scale front, e — cut of t h e 1:30 back, f — collar, I I I — Jackets called „ J a k i " . 1:15 Fig. 19. D r a w i n g o f w a i s t c o a t s o f t h e b e g i n n i n g o f t h e X X t h c e n t u r y , S c a l e 11:5 Fig. 20. J a c k e t called „jaka''. A — front part, B — b a c k , C — e: p a r t s o f c u t o f t h e sleeve, 9 — c o l l a r 61 �Fig. 2 1 . L o n g r u s s e t coat c a l l e d „ s u k m a n a " , e n d o f t h e X l X t h century. Reconstruction. A — front part. B. Back, C — parts of the cut: d — upper part e — l o w e r part, f — gore, g — h — back, i , j — parts, of t h e sleeve, K — c u f f , Fig. 22. M e n f r o m W a r m i a L — c o l l a r . Scale in „sukmana" 1:30. c o a t s a c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m tbe w o r k , o f T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 23. W o r k i n g shoes c a l l e d „ k l u m p y " . B r e d y n k i , d i s t r i c t of B i s k u p i e c , p h o t , b y F . K l o n o w s k i , 1959. Fig. 24. W a r m i a p e a s a n t i n a s t r a w h a t . B e g i n n i n g o f t h e X X t h piec . P h o t , o f F r . K l o n o w s k i century. B r e d y n k i , district of B i s k u ­ 1959. Fig. 25. B a g m a d e o f l i m e - t r e e b a s t c a l l e d „ L i s z k a " E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . K o ź l i n , d i s t r i c t o f O l s z t y n . Fig. 26. H e a d - w e a r . A — f e l t h a t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y B — f u r c a p c a l l e d „ K o ł p a k " . M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y n u m b e r 73 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1959. Reconstruc­ tions. Fig. 27. S n u f f — b o x m a d e o f b i r c h b a r k . D i s t r i c t o f O l s z t y n , M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , Fig. 28. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e f o l k d r e s s . R e c o n s t r u c t i o n . P h o t o , b y A . K u r a c z y k , 1959. Fig. 29. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e d r e s s . R e p r . A . B l u d a n , S t u t t g a r d 1901. Fig. 30. W o m a n ' s s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p s c a l l e d „ p r z y r a m k o w a " , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . A — f r o n t inventory number part, B — b a c k 1222 E , p h o t , o f A . K u r a c z y k , 1959. 1 part, d —back 2 piece, d — front piece, c - shoulder — straps — „ p r z y r a m k i " , 1 f — s l e e v e , g — a r m — p i t p a r t , h — c u f f , h — c u f f f i n i s h i n g , j , — c o l l a r o r n a m e n t a t i o n . S c a l e 1:30. Fig. 3 1 . W a r m i a w o m a n i n f e s t i v e dress. R e p r o d u c e d Fig. 32. S k i r t . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t o f L i d z b a r k , M u s e u m P r o v i n c e i n O l s z t y n . b y H . K . C l a s e n , W e i m a r 1942, D r a w i n g 192. Fig. 33. S t r i p e d s k i r t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t of L i d z b a r k M u s e u m o f t h e Photo by A . Kuraczyk. Province in Olsztyn. Inventory number 1 3 Fig. 34. C u t o f t h e s k i r t : d — f r o n t Fig. 35. Y o u n g g i r l ' s d r e s s . E n d o f t h e X l X t h Masovia 784 E P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. part, d , d — side 2 pieces d — back, e — folds, g — f r a g m e n t of the s k i r t I — crease 2 — f l o u n c e , c — e d g i n g s , n — f a l d s i — g i r d l e . c e n t u r y . L i p o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f t h e Maso­ 36. W o m e n ' s b o d i c e s c a l l e d „ w e s t k i " . A — f r o n t p a r t , B — b a c k p a r t d — f r o n t p i e c e , e — side piece, v i a P r o v i n c e . I n v e n t o r y n u m b e r 790 E . Fig. f — b a c k piece, g — gore. Scale Fig. 37. W o m a n ' s 1:15. spencer. B e g i n n i n g of the X I X t h c e n t u r y . J a k u b o w n o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m of t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , n u m b e r o f i n v e n t o r y 793 E . P h o t . A . K u r a c z y k 1956. Fig. 38. J e r k i n s , e n d of the X I X th century. A — front part, b — back part, cut: d — front side p i e c e , f — b a c k , h , i — p a r t s o f t h e s l e e v e j — f i n i s h i n g k — l a p s . S c a l e Fig. 39. J a c k e t called „ k a b a t z k i t l e m . " E n d of the X I X t h piece, e — 1:20. century. District of Biskupiec M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. I n v e n t o r y number and Mrąg. 675 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k . 1956. Fig. 40. A p r o n s . F r o m t h e l e f t s i d e a p r o n with lace, f r o m the r i g h t one c u t of a p r o n gore, C — m a i n p a r t o f t h e a p r o n , d — f i n i s h i n g , e — m o t i v e o f lace, f — g o r e , g — f a ł d , h , i — l a c e . Fig. 41. A p r o n w i t h shoulder — strap. W i e r z b o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f the M a s o v i a Inventory number Province 764 E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , 1956. Fig. 42. A n a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y , f r o m t h e O l s z t y n d i s t r i c t M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e Fig. 43. W o m e n f r o m W a r m i a i n f e s t i v e c o s t u m e s , a c c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m t h e in Olsztyn. Inventory number 747 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. work of T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 44. F e s t i v e a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y Fig. 45. W a r m i a w o m e n i n f o l k c o s t u m e s a c c o r d i n g t o H . U . C l a s e n . W e i m a r 1949, d r a w i n g 1 9 1 . Fig. 46. W o m e n o f t h e W a r m i a P r o v i n c e i n f e s t i v e dresses i n f r o n t o f t h e L i d z b a r k C a s t l e . R e p r o d u c t i o n Fig. 47. W a r m i a w o m e n f r o m J e z i o r a n y i n f e s t i v e dresses. R e p r o d u c e d Fig. 48. B o n n e t . A — s i d e p a r t , B — b a c k p a r t , c — p a r t s o f c u t , d — c u t of t h e b o t t o m , c — b r i m , g — h . Fig. 49. W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h m o t i v e s o f m a n y — c o l o u r e d f l o w e r s . S e c o n d h a l f o f t h e X I X t h number 674 E . b y A . K u r a c z y k , 1955. a c c o r d i n g t o D u b e c k . H e i l s b e r g 1936. r i b b o n . Scale century. b y R e s k e . O l s z t y n 1920. 1:10. Muzeum of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 108 E . P h o t o by K l o n o w s k i 1959. Fig. 50. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h a g o l d e n t h r e a d . P h o t o o f Z , D r z e w i e c k i , 1948. Fig. 5 1 . W a r m i a b o n n e t , s e c o n d h a l f o f t h e X I X t h c e n t u r y . D i s t r i c t o f O l s z t y n M u s e u m of t h e M a s o v i a Fig. 52. W h i t e n i n g o f f l a x l i n e n . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k of C h . H a r t k n o c h L e i p z i g , 1684. Fig. 53. F r o n t p a g e o f t h e e d i c t l i m i t i n g t h e i m p o r t a t i o n of f o r e i g n c l o t h to the P r i n c e d o m of Prussia, Province, inventory number K r ó l e w i e c 1732. 62 107 E . P h o t o b y F r . K l o n o w s k i , 1959. �Fig. 54. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s . M i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of t h e M a s o v i a Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 78 E . 79 E , 145 E . 144 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , Fig. 55. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s , m i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of the Masovia Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 145 E , 150 E , 142 E , 148, E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , Fig. 56. W a r m i a b o n n e t . S e c o n d h a l f o f t h e X l X t h Province. Inventory number Fig. 112 E . P h 57. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t , 1959. century. District of Olsztyn M u s e u m of the Masovia o b y Z . D r z e w i e c k i , 1947. decorate i w i t h a golden embroidery. Photo by Z. Drzewiecki, 1948. D r a w i n g s m a d e o n base of T . M o d z e l e w s k a ' s W a r m i a and M a z u r y Provinces, w o r k „Stroje l u d o w e W a r m i i i M a z u r " — F o l k dresses o f O l s z t y n 1958, also a c c o r d i n g Table of data gathered by Fr. K l o n o w s k i . Contens I n t r o d u c t i o n — p a g e 3. P a r t I — a c t u a l s t a t e o f t h e f o l k c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e — 8. P a r t I I — historical essay of the folk c o s t u m e — p a g e 10. P a r t I I I — b o u n d a r i e s o f t h e p a g e 14. P a r t I V — g e n e r a l d e s c r i p t i o n description of the of the m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 20. P a r t V I — g e n e r a l dress i n W a r m i a , p a g e 28. P a r t V I I — d e t a i l e d d e s c r i p t i o n o f t h e w o m e n ' s P a r t V I I I — Materials and producers, page 41. Part I X — ornamentations, I n d e x o f l i t e r a t u r e , p a g e 48. I n d e x o f i n f o r m a n t s , page R u s s i a n , p a g e 56. S u m m a r y i n E n g l i s h , page 60. investigated m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 16. P a r t V — 50. L i s t d e s c r i p t i o n of the costume, detailed women's dress i n W a r m i a , page 31. p a g e 46. A d d i t i o n , of i l l u s t r a t i o n s , page page 53. S u m m a r y 53. in ��_ — ._ . Granica historyczna Warmii jest granicą: 1. Zasięgu zwartego występowania t. zw. „twardej m$Ghi"t. j . czepka haftowanego złotymi, sre­ brnymi i kolorowymi nićmi, występu jącego jako element czysto warmiński w stroju kobiecym. 2. Dominanty koloru czerwonego uchodzącego za kolor katolieki-polski zarówno w ubiorze męskim (czerwona kamizelka, wanik) jak i w kobiecym. 3. Dominanty koloni niebieskiego w sukmanie męskiej. Południowa granica zwartego zasięgu elementów warmińsko-mazurskich jest granicą: 1. Noszenia ubiorów bardzo obcisłych, ściśle dopasowanych do figury. 2. Noszenia w większej mierze ubiorów w kolorach: zielonym, niebieskim (w miejsce czer­ wonego, noszonego na Warmii). 3. Powszechniejszego noszenia granatowej sukmany używanej w stroju świątecznym, gdy na Warmii dominuje niebieska. 4. Noszenia przez kobiety, haftowanych zlotem czepków. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1955 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 W Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 (3) Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 w 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 P) Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski. 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 U8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 (i» Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 W) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 P). Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn — Strój Krakowski �Z a s i ę g i u b i o r ó w w m o n o g r a f i a c h k o l e j n o o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j g ó r a l i s z c z a w n i c k i c h , 2. S t r ó j d o l n o ś l ą s k i ( P o d g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , Białej, 7. S t r ó j ł o w i c k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , pyrzycki, 5, S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 14. S t r ó j 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 21. S t r ó j podlaski ( n a d b u ż a ń s k i ) , K r a k o w s k i (w druku). 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , łańcucki, 15. S t r ó j 19. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , 22. S t r ó j k a s z u b s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y 10. S t r ó j s p i s k i , 20. S t r ó j 23. S t r ó j s i e r a d z k i , 11. S t r ó j opoczyński, piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, biłgorajsko-tarnogrodzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i , 25. Strój � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12deaa3de81aabf5ba81232a1d9a5f3b.pdf ff1bf7b3e5a888de21c9f3dd0f73e75b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2165 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2012 Title A name given to the resource Zachodnie wplywy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 ZY(;~\'lUNT KLOf)NICKI Kal~dra Etnologii lnil\~rsytet Wroclawski ZACHODNIE WPŁYWY KULTUROWE A ETNOGRAFICZNE ZRóżNICOWANIE OBSZARU POLSKI Wstęp Terytorium Europy Środkowej, zamieszkałe przez kilka narodów, jest zróżnicowane pod względem kultury, przy czym zasięgi elementów kulturowych nie pokrywają się z granicami etnicznymi I. Jednocześnie, obok różnic kulturowych. często drugorzędnych, na obszarze tym odnajdujemy szereg podobiellstw 2. Wielkie cywilizacje Bliskiego Wschodu i znad Morza Śródziemnego nie mogły wywierać bezpośredniego wpływu na środkową Europę, bowiem masy\\} Alp i Karpat, góry Półwyspu Bałkal1skiego, stepy czarnomorskie, wreszcie puszcze i bagna interesującego nas obszaru, stanowiły przeszkodę trudną do przebycia. Cesarstwo Rzymskie, które drogą podbojów sięgnęło skraju Europy Środkowej, zarysowało jej zachodnie i południowe granice kulturowe i wpłynę/o znacząco na kulturę plemion germal1skich, zwłaszcza tych, które nawiązaly kontakty z Imperium. Pośrednio, i w znacznie mniejszym stopniu, wpływy rzymskie docierały do plemion zamieszkujących dorzecza Odry i Wisły. Ta część Europy dłużej zachowała swoją starą kulturę, a nadto nasycana była elementami wschodnioeuropejskimi i azjatyckimi. Te ostatnie docierały głównie za pośrednictwem ludów koczowniczych, najpierw indoiral1skich, potem altajskich. W dobie '"vędrówek ludów z puszczallskich i bagnistych terenów dorzecza Dniepru. a zwłaszcza Prypeci, ku zachodowi i południowemu zachodowi parły fale Prasłowian. W dorzeczu Laby, później także na terenach wschodnioalpejskicll. nastąpiło zderzenie Gennanów - spadkobierców wysokiej kultury celtyckiej i sąsiadów Rzymu z Praslowianami - dziedzicami archaicznych kultur puszczallskich i rozwiniętych kultur pasterskich. To "zderzenie" trwało kilka \\ id~ó\V, więc raczej należy mówić o przenikaniu plemion i kultur. W tym czasie Germanic byli zainteresowani zarówno łupiestwem, jak i osiedlaniem się I l"lIlii'szy artykul stanowi polską wcrsj<; referatu wygloszonego na !tIIcmu{ioo{{! !·:lIrope{{1f L"lhlfocarlOgraphic Working Group (..European Cultural Dil l'rsity··). które odo) lo sil; w dniach 26-28 marca 1996 roku w nest' (Republika 2 Sz~rzci na ten l~lllat pisal T. Wróblewski (1964). 10. Sympotjulll Area - Unity in Czeska). �158 w obrębie byłych prowincji zachodniorzymskich, co ułatwia/o Pras/(mianoll1 ekspansję· Jest prawdopodobne, że trwałe sąsiedztwo ukształtowala siC; później. u schyłku okresu wędrówek ludów lub nawet wc wczesnym średniowieczu. Granica styku germaJlsko-słowiaJlskiego biegła wówczas wzdłuż Laby, Sali. zachodniego zbocza Sudetów i Lasu Czeskiego. Od czasów Karola W iełkiego zaczyna się ekspansja m ił itarna i osad n icza w kierunku odwrotnym - ku wschodowi, co później otrzyma nazwę ..Drang nach Osten". Obok migracji z różnym natężeniem zachodziły dyfuzje kulturowe, co sprawiło, że po wiekach ludność polska mieszkająca w dorzeczu Odry i Wisły przejęła szereg zachodnioeuropejskich cech kulturowych. Potężniejące z czasem wpływy zachodnie będą łatwiejszc do odczytania. gdy przypomnimy najważniejsze procesy i wydarzenia, zw/aszcza dotyczące zachodniej i północnej granicy Polski. W drugiej połowie X wieku ukształtowało się Królestwo Polskie, początkowo z zachodnią granicą na Odrze. W drugiej połowie średniowiecza odpadly od Polski ziemie zachodnie i północne stając się jednocześnie terenami intensy\\nej kolonizacji niemieckiej. Z czasem Dolny Śląsk, zicmia lubuska, Ncma Marchia, Pomorze Zachodnie i ziemia chełmillska slaty się ..dzielnicami najbardziej nasyconymi ludnością niemiecką" (Labuda, 1971, s. (3). Germanizacja postępowała także na Pomorzu nadwiślaJlskim i na terenie Prus. Granica ustabilizowała się w roku 1466. Przez następne trzy wieki sąsiedztwo polskoniemieckie było pokojowe. Dopiero w wyniku rozbiorów Polski w latach 17721795, i późniejszych wydarzeJl, ukształtowała się w roku 181:) nowa granica dzieląca teraz Królestwo Pruskie (później Cesarstwo Niemieckie) od Królest\\a Polskiego stanowiącego część Cesarstwa Rosyjskiego. Przetrwa ona do l wojn) światowej. Nowa granica między Niemcami a wolną już Polską uksztaltO\vala się ostatecznie w roku 1922. W następstwie II wojny światowej przesunięto ją na linię Odry i Nysy Łużyckiej. Trwające przeszło tysiąc lat sąsiedztwo Polaków i N icmeów, proccsy osadnicze i dyfuzje kulturowe odbijały się w kulturze tych narodów. Czy i \V jaki sposób procesy te można odczytać na mapach atlasów etnograficznych') Prób9 odpowiedzi na to pytanie podjęła Zofia Staszczak w pracy Po}!.ntnic<, 1)()/skIJniemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978) odnajdujć)c na mapach A l/oS der deutschen Volkskunde "elementy kultury związane z tradycjami slowialiskimi". Autorka wysunęła także postulat "badania pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobne nasilcnie występowania elcmcntó\\ kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej" (Staszczak, 1978, s. 146) 3 3 Autorka przecież kultury nawaluje do Polski germaliskiej" przy tym za pośrednictwem (Staszczak. do ostrożności iemiee. 1978. s t46). \\e wnioskowaniu: lub bez tego ..od /;lclwl!lI pośrednicl\\'1. przenlkah nic Iyll-.l) clemcnt\ �159 I. Środkowoeuropejskie atlasy etnograficzne zróżnicowaniH kultUl'owcgo Europy Środkowej próby uchwycenia Wiejska kultura interesującego nas obszaru została przedstawiona na mapach Atlas deI' deulschen Volkskunde, Atlas der pOl11l11erschen Volkskunde, \\ artykule Giintera Wiegelmanna Ersle Erp,ebnisse der ADV-UlI1ftagen zllr a!lell bduel'/ic!Jel! AI'/1ei/4, Allasie kulIwy ludowej w Polsce i w Polskim al/asie l'/lIo,\!,I'ujiczl!ylll . .Jednakże. poza n iel icznym i przypadkami. map wspomn ianych atlasów nie da si<; ze sobą zestawić z powodu różnic tematycznych 5, niekiedy też chronologicznych. A więc samo uchwycenie zróżnicowania kulturowego środkowej Europy napotyka na zasadnicze trudności. Dotychczasowe próby określania zróżnicowania kulturowego I Jego interpretacja zamykaly sil; w obrębie poszczególnych atlasów. Mamy więc książkę Tadeusza Wróblewskiego W'pólne elelllen/y w ludowych kullurach ,środkowej Europy. w której autor ..oddzielnie" omówił dorobek kaltografii etnograficznej niemieckiej i polskiej. Na uwagę zasługują artykuły Giintera Wiegelmanna /1I1!()1ra/io/l.\zen/I'el! in der hindlichen Sachkullur Milleleuropas (1970) i Petera Assiona fYord-.)·iid-UI!/erschiede in del' landliche Arbeils- lind Geriiteku//ur ( 19K:"). oparte głównie na materiałach i mapach AlIas der dell/schen "o/kskul!de. Zróżnicowanie kulturowe obszaru Polski interesowało szczególnie Kazimierza MoszYl1skicgo, którego artykuł Nieklóre przyczyny zróżnicowania kU//lIIT /if(/()\l'ej IV Polsce (ł 938) do dziś nie stracił na aktualności. W oparciu o mapy Po/skieg,o u/lusu e/llograjiczl!ego (PAE) jego redaktor .Józef Gajek przedstawi! artykuł Etnograficzne zI'óżnicowanie obszaru Po/ski (1976). a Zygl11unt Klodnicki - artykuł Tak Z\I'UlW rubież elnogeograjiczna, a problem gene.::01' !J/'::esll'::t'l!lIep.o::nJ::llicowallia kullury ludowej w Polsce ( 1994). 2. ZróżnicowHnie :VI0SZyllS kiego etnogmficzne Polski w świetle prac Kazimierza Już \\ roku 1927 K. MoszYllski zauważył. że zasięgi niektórych starych 11aI7~dzi chlopskich przebiegają w ten sposób, że dzielą Polskę na dwie strefy. Część pólnocno-wschodnia. do wieków XVIII-XIX porośnięta lasami i puszczami. charakteryzowała się archaicznymi i nieznanymi w reszcie kraju -1 Selki map ,I!las ciel' de/l/ch(,1I I'olksk/lnde i 10 map zamicS/czonych l\' artykule Wicgcll11al1l1,1 ohejtllllią pólnocną i zachodnią polsk~ IV jej granicach po II wojnic światowej. co lIlalwia ,11l,t1iz~'elnogcograliczną :' I): sponujemy tylko paroma mapami etnograficznymi obcjmującymi obszar środkowcj EuroP:. illap~ tLTmin(.)\\' palenia ogni ohl'z<,:dow)'ch zamieszczono w ForsC!llll1ge17 ::11111 Elh17%gisch('n ,JI!(/S /'lIJ'OI)(/S 11m/ seillcr :\"achharliinda. tom I: Die Tenlline del' Jahresj(!lter ill E/lropa. Gbllingen I no. rY!. TrojalHllli zalldzi<,:czam)' map~ form cepów w środk.owej Europie ( l. Trojan. f)reschjlegcl ill 1·,·/ll'iIlm.. l/et/lOdisette /'roh/elJlf eiller Karle •.. Elhnologia Europaea" R. 13. 1983. /, 2. " 22.1 l. Do pewnego stopnia porównywalne są mapy kopic. wozów. szlei i chomąt. niek[('lI;ch l(lIl11kopaczek i kolysck (1':/1,'. ADI' i Wiegelmann. 1%')). �160 elementami kulturowymi, jak radło rylcowe, socha, brona laskowa. cep gązewkowy, jarzmo kulowe, zaprzęg (jednokonny) w hołoble i duhę, kijanka półwalcowata. Do tej listy, zestawionej przez K. Moszyilskiego (1927), mojna dodać pojemniki do wysiewu zbóż uplecione ze słomianych wałeczków, dwukolne wózki do wywożenia sochy w pole, rezginie, łapcie wyplatane 7. łyka i szereg innych artefaktów (por. też: Gajek, 1976. s. 160 i n. oraz mapy 6. 8. 9). Wspomniane elementy kulturowe charakteryzowały jeszcze na początku XX \vieku nie tylko północno-wschodnie połacie Polski, ale i sąsiadujące z nimi Białoruś. Litwę i dalsze kraje północno-wschodniej Europy 6. Moszyński wyodrębnił także elementy kulturowe charakteryzujące do niedawna Polskę południową, środkową i zachodnią, a nieznane w jej pól nocnowschodniej części. Były to radła słupicowe (ramowate), pługi drewniane i plużyce, brony słupkowe (beleczkowe), cepy dwukapicowe. jarzma podgarlicowc (ramowate), zaprzęg przy dyszlu oraz kijanki łopatkowate i mieczykowate. Zdaniem K. Moszyilskiego narzędzia te szerzyły się w dawnych wiekach z zachodniej Europy w głąb Polski, czemu sprzyjała bliskość geograficzna Zachodu, duża gęstość zaludnienia i częściowe wylesienie zachodniej. środkowej i południowej części kraju. Fale kulturowe zatrzymywały się dopiero na skraju puszcz porastających północno-wschodnią Polskę, a więc nie przenikały na obszar charakteryzujący się słabym zaludnieniem i tym samym - nikłymi kontaktami między mieszkallcami. Fakt, że dawne granice zasięgów przetrwa l) do XX wieku, mimo że puszcze wytrzebiono znacznic w XVIII wieku. a nieomal zupełnie w latach 1852-1880, tłumaczyłbym tym, że w dobie nowożytnej wspomniane narzędzia nie były już innowacjami i w związku z tym już się nic rozprzestrzeniały. Tak więc K. Moszyilski wyodrębnił dwie strefy kulturowe: archaiczną, obejmującą pól nocny wschód Polski i, nasyconą dawnymi wpływami z Zachodu. pozostałą część kraju. Strefy te wyraźnie oddziela tzw. rubież ctnogeografiCLna (Moszyilski, 1927 i 1938; Kłodnicki, 1994). 3. Zachodnie wplywy kulturowe w ostatnich wiekach Powstanie Polskiego atlasu etnograficznego (część zeszytów z przcszło trzystoma mapami dotyczącymi różnych przejawów tzw. kultury materialnej) umożliwiło podjęcie próby znalezienia jeszcze innych elementów kultury. które napłynęły również z Zachodu. Te spośród nich, które charakteryzują zachodnią i północną Polskę i na ogół nie sięgają w głąb kraju (poza byłą granicę zaboru pruskiego), a ponadto charakteryzują niemiecki obszar etniczny, uznallO za 6 Niektóre ze wspomnianych elementów kultury. jak np. jarzma kulolle czy I·ezglnic. wystc;puią w tzw. przerwanym zasięgu adriatycko-baltyckim eharaklcryzui'1cYIll II/.gh;dnie slarszc. archaiczne elementy kultury europejskiej (por. MOSZY(lSki. I <)2iJ. s 23 i in.: co do fClgll1ii. p. Z. Kłodnicki. I?ezginia in Europa, ..Ethnologia I-:uropaca" R. S. I')7). I. 2. s. 10 I-II O i lalllieSZCZDna tam dyskusjal. �161 nowsze elementy kulturowe zachodniego pochodzen ia 7. Zal iczono do n ich kopaczki o ostrzu prostym (III, 135) x, bezjarzemne brony poprzecznosłupkowe (I. :"), sierpy pólkoliste gładkie (zesz. próbny, 8; I, 10; II, 68), kosy łączone z drzewcem za pomocą śruby (L 28), kopice dwurzędowe (II, 78), cepy cI\\ ukapicowe ze sztywnym palączkiem obracającym się na dzierżaku (zesz. próbny. 9; 11,70), ule słomiane (VI, 317), budynki o ryglowej konstrukcji ścian (I V. 195). chalupy asymetryczne jednoizbowe z paleniskiem poza izbą (IV, ] 9:"). chalupy z paleniskiem do gotowania we wnętrzu szerokiego komina (II, 127). chalupy z oddzielnymi, przeważnie kaflowymi piecami ogrzewalnymi (II, 128). c!utlupy o dachach krytych przeważnie dachówkami (III, 21 I), piwnice umieszczone przeważnie pod domami (zesz. próbny, 16; III, 174), piece piekarskie poza chalupą (II, 14 i 15), stodoły murowane (II, 102), wózki ręczne czterokolne (V. 284), jarzma przyrożne (IV, 231), ciężkie włóki sankowate bez strall1lm (V I. 341 ), wozy robocze o rozstawie kół powyżej 120 cm i wysokości kój tylnych powyżej 100 cm (V, 288 i 289) 9. W polowie przypadków są to elementy kulturowe doskonalsze od ich odpowiedników znanych w środkowej, wschodniej i południowej Polsce. Z\\Ióćm) przy tym uwag~ na to, że zasięgi tych artefaktów przebiegają podobnie jak granica byłego zaboru pruskiego w łatach 1815-1922 (mapa I). Te zbieżność wcześn iej zauważyl J. Gajek (1976, s. 146). S'ldzl(. że wspomniane elementy kulturowe są późnego pochodzenia; zapewne najpierw pojawiły się na terenach od stuleci należących do pallstw niemeckich, natomiast na ziemiach polskich, wcielonych w obręb Królestwa Pruskiego (później Cesarstwa Niemieckiego), upowszechniały się zapewne 7 '\ Ickicd) clemcnty te na ohszal"7c polskojęzycznym noszą nazwy niemieckie. l tak np. duże ,illnlCO\latc koszc z uchami. charakteryzujące wielkie obszary zachodniej, pólnocnej i środkowej /'01,;1.;1 przckraczaj'lc na calej długości Wisłę (PAE. z. 5. mapa 281). w Wiełkopolsce i w zicmi lhclmin,;kicj ,;,t nazYI\anc "kipami", a więc tak samo jak w Niemczech. gdzie kosze te w wielu '.lkolicach lwh po,;polite. Intercsujące jest to, że ckspandując ku wschodowi (w środkowej Polsce I dalej) ko,;zc te traq nazwę "kipa" na rzecz ogólnopołskiej. a nawet ogólnoslowiaóskiej nazwy ,.ku,;'· Inn\[11 c[ek<iwy[ll przykładem jest pospolita nazwa gwarowa "mur pruski" na określenie 'Clan o kun,;trukcj i rYi2lowej wypclnionej ceglami. Tu nazwa wprost odzwierciedla pochodzenie lCllnlHl\\;\Cli . S W nillliasach podalę numCl' zcszytu Po/skiego atlasu etnograficnego. a po nim numer 1l1dP) (j I.lst<; lę można wydłużyć uwzgl<;dniając dawne zasięgi kos jako narzędzi żniwnych (II. 69). kOI'IC rz<;dow\ch (II. ?X). I.anikania młócenia zbóż cepami (I, 3 I) wskutek upowszechniania się rnloeilrni z kie['alem (I. 33). a następnie mlocarni z napędem motorowym (I. 34). zanikania komór (I ł. 82). sporadYCl.nego wyst<;powania stodół zrębowych (II. 104), nasilonego występowania huch nk(m murowanych (III. 1')4). konstrukcj i dachu na pojedynczy stolec i na stolec. który tlI orz'! dwa rz<;dy słupów (Ill. 2(7), zdecydowanej przewagi dachów krytych dachówkami. CI tylko rl.adko. luh wyjątkowo. słomą (III. 211). Wyodrębniając strefę północno-zachodnią.l. Galek pr/.ed,;tillvił wykaz e!cl11cntów kulturowych niewiele różniący się od naszego i uzupełni! go KllkOl11il/.il,;i<;gami zjawisk kulturowych z zakresu tzw. kultury duchowej (z nic opublikowanych le,;/.(/.c IC';/.y((\w /'o/skiego ot/OS/l etllograficznego). l! Lud 1. LXXIV �162 Mapa l. Nasilenie występowania Polski i wschodnich Niemiec A. W badanej wsi cech kulturowych charaktcrystycznych dla p(')lnocno-zachodniel (wedlug danych Po/skiego al/oslI elnograjicnego opracowal Z. Klodnickil. odnotowano występowanie charakterystycznych dla północnej niemieckich: l - odjedenastu do osiemnastu*, 2 - od sześciu do dziesięciu, 3 - od trzech do pięciu, i następującej zachodnicj Polski liczby cech kulturow; ch oraz przylcglych obszarem 4 - do dwóch. B. * Inne oznaczenia: :) - granica między Królestwem Polskim do Cesarstwa (należącym Pruskim (późnicj Rosyjskiego Cesarstwem Niemieckim) a KI"ólestllell1 l. Szeryfy przy znakach oznacząją punkty badawcze rych nie udało się zebrać kompletnych informacji nieznacznie zawyżąjąc wartość znaków. Po/skiego ol/oslI elllograjic::llego. i w związku z tym dokonano II któinterpolacji �163 glównie w XIX i w początkach XX wieku. Niektóre z nich,jak wymiar rozstawu kół. konstrukcja ryglowa ścian czy piece piekarskie poza chałupą, były \\prowadzane zarządzeniami administracyjnymi. Na wielu mapach Po/skiego atlasu etnograficznego widać, że analizowane tu wpływy kulturowe wyraźniej odzwierciedliły się na zachodzie i północy ziem zaboru pruskiego. N ie wszystkie zasięgi pokrywają się z byłą granicą między zaborcami; jedne przebiegają przez środkową Wielkopolskę i Pomorze Gd'1I1skie. inne natomiast przekroczyły granice zaborów i biegną między Wartą i Drwęcą z jednej a Pilicą i ujściem Bzury, z drugiej strony. Te, głównie poludn ikO\ve, zasięgi zestawił J. Gajek (1976, s. 158-163 i mapa 7): "Ta trzecia niejako rubież jest naj młodsza i przypuszczalnie wiąże się z późnym już okresem 1870-1918 L, była więc rezultatem gospodarczej, politycznej i kulturalnej działalności Prus" (s. 163). W następstwie I wojny światowej granica polsko-niemiecka została przesunięta ku zachodowi i północy, a po II wojnie światowej ustalono jej przebieg wzdluż Odry i Nysy Łużyckiej. Zdawać by się zatem mogło, że już nic nie stoi na przeszkodzie, aby wspomniane elementy kulturowe upowszechniły się w reszcie Polski. Tymczasem upłynęły dziesiątki lat, a wiązka zasięgów kulturowych. ukształtowana w zaborze pruskim, jeszcze w czasie badaó terenowych w latach J 953-1968 przypominała granice zaboru 10. Zapewne można tu mówić o splocie czynników, takich jak istnienie granicy politycznej utrudniającej kontakty oraz tradycjonalizm, pewne zapóźnienie cywilizacyjne obszarów byłego zaboru rosyjskiego, co zapewne utrudniało przyjęcie ryglowej konstrukcji ścian, zwyczaju stosowania pieców piekarskich poza domostwem, kosy ze śrubą czy ręcznych wózków czterokołowych. Niektóre clemcnty kulturowe. za pam ięci informatorów, rozprzestrzen iały się jednak ku wschodowi, np. piece ogrzewalne, dachy dwuspadowe, krycie dachówkami czy zastosowanie kos do koszenia zbóż. Liczyć się także należy ze spadkiem atrakcyjności niektórych innowacji: cepy ze sztywnym pałączkiem obracającym się na dzierżaku nie rozprzestrzeniały się już w XX wieku, gdyż \\Iaśnie wówczas upowszechniły się młocarnie (1,31,33,34). I () Warlo dodar. ;i.c podczas badall tcrenowych przeprowadzonych w lalach 1988-1991 IV 60 ll1icjscO\\ościach pol%nych po obu stronach byłej granicy między byłą Prowincją Poznań \\ la bor/c Pruskim a (,ubcrnią Kaliską w zaborze rosyjskim stwierdzono istnicnie dystansu poznawclO-cmocjonalncgo miydzy społccznościami pogranicza. Dystans ten ukształtował si~ po lIt\\orlcniu granicy zaborów i granicy celnej w 1815 roku, a zaczął zanikać po jcj zniesieniu po [ \\ojnic ś\\·iatowcj (.I. Schmidt, Po::nQllskie i Kongresówka. Dawne podzialy polityczne regionu u· .\-uici/e \1'.l"IJhnÓ'li ::hiorowych wspńlc::esnych Wielkopolan, .,Lud" l. 77. 1994, s. 97-1 J 6). �IM 1/,' '5' l" lO' 11" II' so' f·::~::::'.;.]1 122]3 <9' ~5 IS' '6' 11' li' Mapa 2. Strefy kulturowe ,,' lO' Polski (opraclllval li' /. Klodnicki) I. Strefa północno-wschodnia (por. Klodnicki_ 1994_ mapa 2) l-obszar nacechowany występowanicm 4-G cech ku Iturowych charaktćrysl\Tznych d la ic.i sircl\. 2-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 cceh kulturowych charakiLT)'st)un)'ch dla lcj slIel\ II. Strefa środkowo-południowo-wschodnia (por. Klodnicki. 1')94. mapa :2) :I-obszar nacechowany występowaniem 4-7 cech kulturowych charakter)'si)'un\ch did lej .slrcl\. 4-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 ccch kulturowych charakter)sl) UJ1) ch dhl te.i strel\" III. Strefa północno-zachodnia (por. mapa I): 5-obszar nacechowany występowaniem I 1-18 cech kulturOlv·)och charaklcrV"S1)TZII)"Ch d 1,1 Ie-.j strefy, G-obszar nacechowany występowaniem G-lO cech kulturowych charakter)'st\ un)'ch d la lej slrL·I~. *Rzadsza szrafura w zachodniej i w części pólnocncj Polski jcsl spoll·odoll·'lnd dlloma czynnikami: a) stare elementy kulturowe szybciej zanikaly na tym obszarzc (por. Klodnickl. 1988); b) informacje tam zebrane są niekompletne z uwagi na lo. jl' IlIdn('ś0 ,Illlochlllniuna zosta1a wysiedlona po II wojnic światowej bądź wycmigrowala przed prz.cprowaw.cniem had,lIi terenowych. �165 Podsumowanil' Na mapic 2. vvidoczne są trzy wyraźnie wyodrębniające się strefy. Pierwszą z nich. obejmującą północno-wschodnią Polskę, jeszcze w pierwszych dziesi~cioleciach XX wieku charakteryzowały archaiczne cechy kulturowe, podobne do tych, które znamy z Białorusi, Litwy i dalszych krajów północno\\schodnicj Europy. Te clementy kulturowc, które są mniej prymitywne, a których kres \Vyst~powania wyznaczały dawne granice puszcz, wywodzą się ze średniowiecznej kultury chłopskiej Zachodu. Jeszcze w okresie ll1it;dzywojcnnym występowały one w strefie środkowo- i południowo-polskiej. Natomiast na zachodzie i północy Polski były wówczas już rzadsze, ustępując formom nowszym (Kłodnicki, 1988). które upowszechniały się zapewne głównie dopiero w XIX stuleciu. Trzecia strefa wytworzyła się w okresie. gdy te obszary należ.ały do Prus (później Niemiec). W przedstawionym artykule wykorzystano wyniki wcześniejszych badaIl nad rubieżą etnogeograficzną (K. Moszyóski, 1927 i 1938; Z. Kłodnicki, 1994) i uzupełniono je rozważaniami nad genezą strefy północno-zachodniej. Historia kS7tahowania się polskicj kultury ludowej, z uwzględnieniem dyfuzji kulturO\vych i osadnictwa z Zachodu, wciąż czeka na odrębne opracowanic. '\iczbt;dnc są ohszerne studia porównawcze, z zastosowaniem metody etnogeograliczncj. obejmujące tradycyjną kulturę narodów sąsiednich, z\\ laszcza Niemców. Na obecnym etapie pożyteczne będzie odwołanie się do pracy G. Wicgelmanna. Porównanic wniosków, do których doszedł Glinter Wiegelmann analizując zróżnicowanie kultury wiejskiej, z naszymi, dla ohszaru Polski, wykazuje istotne różnice. Obszar niemiecki najpierw różnicował się pod wpływem prc)\\ incjonalnej kuhury póź.norzymskiej i postrzymskiej. Od późnego średn iowiecza coraz większą rolę w rozwoj u kultury wsi na połudn iu Niem iec odgrywały miasta; w tym samym czasie na północy następowała intensyfikacja i modernizacja rolnictwa. Kultura wsi polskiej natomiast, pozbawiona ożywczego wpływu, bezpośrednio z obszarów byłego imperium rzymskiego, a później także wpływu miast, które na obszarze Polski, zwłaszcza centralnej, wschodniej i poludniowej rozwinęły się słabo, chłonęła wpływy zachodnie. Przenikały one drogą dyfuzji luh wraz z kolonistami, głównie z północnych i środkowych Niemiec. To sprawiło, że w kulturze obu narodów znajdujemy szereg elementów wspólnych. BIBLIOGRAFIA .. \";lllll 1'. I <.IX:' Xortl-Siic!-I !nlerschietle in der landlichen Arbei/s- lind Gera/eklll/llr. w: Nord-Siid(/nlersc!licc!e in tier sladlischen lind landlichen KU/lIII' !v/il/e/europas. pod red. (i. Wil:gcilllanna. rvlun~ter (Bei/rage zur Vo/ksku/llIr ill Nordwesldelllsch/antl. /.. clO). ~ 25 I - 2(13. �166 Alias der deulschen Volkskunde .. 1936-1939 Alias der deulschen Volkskunde. z. 1 - 6. pod n:d. II ienrieha Ilarmjanla i Ericha R6hra. Leipzig. 1958-1979 Nowa seria, z. 1 - 7. pod red. Matthiasa Zendera i in. Marburg. Benlzien U. 1980 Bauernarbeil im Feudalismus. Lam{wirlschajiiche .lrheilsgeriile l//U{ -verjahrell III Deutschland von der ."vlil/e des erslen Johrwuscnds II. / his lilII (,W)/). "Verorfenlliehungen zur Volkskunde und Kullurgcschichtc" t. (,7. Ikrlin. Gajek .I. 1976 Etnograficzne ::różnicowanie obs::aru Polski. w: Llnogmjia f'o{ski. l'r::emwJ/1 kuliWY ludowej. pod red. Marii Biernaekiej i in .. t. I. Wrodaw. s 14.1 - 177. Kaiser K. 1936 AlIas der Pommerschen Volkskllnde, rex/hand, I'oll/II/emjorschllng II {(eilIC. Veroffenllichungen des Volkskundlichen Archil's jiir POlI/lI1cm. l. 4: f.:arlelll/wppe. verojfenllichungen Archil'S fiir Pommern. I. 5. Greifswald. Klodnicki Z. Die Dynamik des WandeIs der traditionellen Saehkll!lur in 1'0/1'11. w: Wandel deI" 1988 Volkskultur in Europa. Feslsehrifl pir Chinler Wieg eIII/aII II ::1111/ MI. (jehllrlslag. pod red. Nils-Arvida Bringeusa i in., Mlinster. l. I (Heilmge ::lIr l'olkskllllllr il/ Nordwestdelllschland. z. 60). s. 325 - 347. 1994 Tak :cwana rubież elnogeograficna, a problell/ gene::v IJr:eslr:ennego ::różnicowania kultury ludowej w Polsce ... Lud" t. 77. s. 47 - !JX. Labuda G. 197 ł Polska granica ::achodnia. Tysiąc lal {bejów polilyc::nvch. I'o/lwli. Moszyliski K. 1927 Lud polski w dorzec::u Wisly. "Ziemia" R. 12. s. 163 - I m. 1938 Niektóre pr:cyc::yny ::różnicowania kllltwy lud01l'ej \1' I'olsee ... Lud s!mvia;lski" l 4. s.65-117. Moszyński K .. Klimaszewska.l. 1934-1936 Alias kuliury ludowej w Polsce. z. I - 3. Kraków. Po/ski alIas etnograjiczny.. 1958-1981 Polski atlas etnograjiczny. .. pod red . .Ió/da (jajka. /cS/Y! próbny. l. I - h. Warszawa. Stasze/ak Z. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranice elnogmjie::ne. lJni\\'crsytel 1111. 1978 Adama Mickiewicza. Seria Etnografia nr S. Poznail. Wiegelmann G. 1969 Ersil' Ergebnisse der ADV-Umji'agen ::111' a//e/1 biillerlic/ien .,/r/)eil... Rheinische VierteljahrsbHitter"' t. 33, s. 208 - 262. fnnowationszenlren in der liindlichen Sachkllllllr iIIillelell["()lm.1"w: "olkskulllll' IIW{ 1970 Geschichte. Festgabe Josef Diinninger. Berlin. s. 1:20 - 136. 1977 Die Sachkul/ur Milleleuropas. w: Volkskllnde Cine 1~·injllllJ"l/llg.pod rcd. Ci. Wiegelmanna i in., Berlin. s. 97 - 131. Nord-Siid-Unterschiede in den kll/lllrriilllllliehen G/iel!erungen seil IFi/he/m 1985 Ileinrich Riehl, w: Nord-Siid-Unlerschiede in der sliidtischen l/lld liindliehcn A'-lIltllr ivfille/europas, pod red. G. Wiegelmanna. MUnster (8eilmge :111' J 'o/ksldiltlll' ill Nordwes/deu/schlond, z. 40), S. 389 - 404. Wróblewski T. 1964 Wspólne elementy w ludowych kulIlIrach .\:rodkO\l"ej Fllmp\'. Uni\Yl.:rs}lel im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prace Wyd/ialu Filozoliu.no-llistorYClncgo Seria Etnografia nr 3, Poznań. �167 I.lgmunt Klodnicki WI-:STmN CULTURAL INFLlJENCES AND ETHNOGRAPIIICAL DIFI"ERENCES OF TilE TERRITORY OF POLAND (Summary) In mosl cascs. Weskrn cultural inlluenee have been reaching Poland by diffusion and migralion via Cjennany. Oldcr swdies by Kazimierz MoszYllski (1927, 1938). Józef Gajek (J 976). and I.ygmunl Klodnieki (198lt 19(4). as well as an analysis of the maps included in the Polish ethnographic atlas. which is pn;sented in this article, allowed the author to specify the relative chrolHllogl· and intensity orthcse intluenCl:s, and consequently, to distinguish the cultural regions "I' !'"Iand (iIlap :2). The lirst region. or lhe North-East those kllO\\n rrum Iklarus. Lithuania, decades of the tllentieth centlII)'. demonstrated the archaic cultural and other countries ofnol1h-eastern characteristics similar to Europe, still in the first The less primitive clements of culture. whose range was demarcated by the old boundaries of gre;lt Il)rests. derived rrom the iIledieval peasant eulture of the West. They could be observed in the ccntraL southern. and south-eastern regions or the country until the period between the world I'<IIS. The same elemellls were at that time mueh more rare in the west and north of Poland. giving Ila) lO newer 1<>rIllS(Klodnicki, 1(88), which had been spreading in the nineteenth cenlury. This lhin.! zone came into being only aner the northern and western territories of Poland had been incorporated in Prussia (and later in Germany). The author rekrs lo the studies or Gunter Wiegelmann (1970) and Uh·ich Bentzien (1980) in order lo demonstrate Ihal the Western intluences were reaching Poland through diffusion with the colonists coming mainly lI·om norlhern and central Gennany. This is why nowadays the eullure of l1\\th nations contains a number of common clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/660f00d9f727312c1befaa002bcc4a73.pdf f87e858dbf8a2c9df2a700bd4e71f5d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource kultura ludowa pogranicze etniczne rubież etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1932 Title A name given to the resource Tak zwana rubież etnograficzna a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.47-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 ZYGMUNT Katedra KŁODNJCKI Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego TAK ZWANA RUBIEŻ ETNOGEOGRAFICZNA, A PROBLEM GENEZY PRZESTRZENNEGO ZRÓŻNICOWANIA KULTURY LUDOWEJ W POLSCE Różnice kulturowe interesowały etnografię, a zwłaszcza etnologię oraz antropologię kulturową, już od zarania tych bliskich sobie dyscyplin. Wodrębnościach kulturowych, które charakteryzują bądź charakteryzowały mieszkańców tego czy innego obszaru, badacze dopatrywali się często odzwierciedlenia zróżnicowań etnicznych, oddziaływania środowiska geograficznego, przenikania elementów z jednej kultury do drugiej (dyfuzje) lub innych przyczyn. Badanie zróżnicowania kulturowego interesuje badaczy reprezentujących różne kierunki czy należących do odmiennych szkół, zwłaszcza szkoły kulturowo-historycznej. W Ameryce na tym opiera się teoria areałów kulturowych. Efektem badań przestrzennego zróżnicowania elementów kulturowych są liczne skartowania, w tym także atlasy etnograficzne. Mapy, o których mowa, są jednakże tylko zbiorami określonych systematycznie lub typologicznie cech kulturowych ukazanych od strony zróżnicowania przestrzennego i w konkretnych przedziałach chronologicznych. Przy interpretacji tak zestawionego materiału faktograficznego szczególnie przydatna jest metoda etnogeograficzna polegająca na odtwarzaniu genezy elementów kulturowych na podstawie analizy konfiguracji zasięgów z uwzględnieniem roli środowiska geograficznego oraz czynników historycznych (K. Moszyński, 1958, 1962; M. Pokropek, 1981; Z. Kłodnicki, 1988, 1994). Podczas gdy technika kartograficzna stoi już na wysokim poziomie i na ogół nie spotyka się z krytyką, to nie można tego samego powiedzieć o metodzie etnogeograficznej. Ta ostatnia bywa stosowana ze zmiennym powodzeniem. W prezentowanym artykule chciałbym odnieść się do pewnej dyskusji rozpoczętej jeszcze w połowie lat trzydziestych XX wieku, gdyż stanowi ona dogodny punkt wyjściowy do rozważań nad przestrzennym zróżnicowaniem kultury ludowej w Polsce i jego genezą. WYKREŚLENIE PRZEZ RUBIEŻY KAZIMIERZA ETNOGEOGRAFICZNEJ MOSZYŃSKIEGO Badania prowadzone przez wybijającego się wówczas, a już wkrótce największego polskiego etnografa i etnologa Kazimierza Moszyńskiego, zaowocowały w 1927 roku artykułem Lud polski w dorzeczu Wisły. Do rozprawki tej �48 autor dołączył "Mapę etnograficzną dla kilku cech kultury ludowej w dorzeczu Wisły. 1927 r.", na której zaznaczył zasięgi występowania radia rylcowego. sochy, brony laskowej, cepa gązewkowego, jarzma kulowego, zaprzęgu jednokonnego w hołoble i duhę oraz (ciężkiej) kijanki półwalcowatej z jednej strony. a radła słupicowego (ramowatego), pługa drewnianego (koleśnego) i płużycy. brony słupkowej (beleczkowej), cepa kapicowego, jarzma podgarlicowego (ramowatego), zaprzęgu przy dyszlu oraz kijanek łopatkowatych i mieczykowatych z drugiej, mapa 4. Mapą tą autor zilustrował rubież etnogeograficzną dzielącą kraj na dwie "prowincje": północno-wschodni,! i południowo-zachodnią. Już wówczas zauważył on, że "Wytwory, znajdujące się w obrębie pierwszej, nawiązują do kultury ludowej Polesia i właściwej Białorusi. Wytwory zaś zawarte w prowincji drugiej, S,!, na ogól bior,!c, kulturalnie wyższe i posiadają rozległe wschodnio-zachodnie zasięgi, wkraczające z jednej strony głęboko w Niemcy i w ogóle w Europę zachodni,! oraz środkową, z innej w prawobrzeżną, a nawet lewobrzeżną Ukrainę" (K. Moszyński. 1927, s. 167). Zauważając, że ów pas przejściowy jest pozornie podobny do granicy językowej dzielącej gwary mazowieckie od pozostałych dialektów polskich, pisał wówczas K. MoszYllski (1927, s. 168): "w gruncie bowiem rzeczy jest [ta granica] dla każdego wytworu kulturowego czemś zupełnie chwilowem i przemijającem. I niewątpliwie jest taką często. M niej więcej na tej linji tempo wymiany dawnego wytworu przez nowy ulega zwolnieniu; wskutek tego jedna linia graniczna dopędza inną". Rubież tę, którą wówczas określił terminami "granica" i "pas przejściowy", objaśnił Moszyński warunkami geograficznymi: "Rzadkie zaludnienie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia oraz największe oddalenie od południa i zachodu Europy znajdują tu swój zewnętrzny wyraz". Zanikające elementy kulturowe zachowały się tu dłużej: przykładem może być brona laskowa, która w drugiej połowie XIX wieku zajmowała ogromne obszary północnej Polski, nie wyłączając Poznańskiego (K. MoszYllski, 1937b, mapa na s. 115) i socha, która dawniej sięgała głęboko ku południowi w widły Wisły i Sanu (PAE, zesz. I, mapa 4, opracował M. Pokropek). W dwa lata później, we wstępie do I tomu Kultury ludowej Slowio/J K. Moszyński (1929, s. IV) napisze: "Ileż to razy, śledząc zasięgi technik. narzędzi czy też wątków wierzeniowych, albo instytucji społecznych, będziemy przekraczać rubieże danego kraju słowiańskiego, rubieże Słowiańszczyzny. Europy, Eurazji ... W szczególności granice językowe - nie mówiąc wcale o rasowych - niemal wszędzie otworz,! się przed nami na rozcież. Obcość języka i krwi stanowi słabszą przeszkodę dla przenikania kulturalnych wpływów od byle pasma gór, od byle bagnistej puszczy. Prawdziwie ciężko ważą tylko warunki geograficzne, nieraz co prawda zamaskowane i na pierwsze wejrzenie trudno uchwytne. Najczęściej one to właśnie powodują tu i ówdzie zgodności w zasięgach wytworów kulturalnych (w ścisłym znaczeniu słowa) z jednej - i gwar czy języków lub ras z drugiej strony. Wtedy, rzecz prosta, nie granica języka lub krwi stanowi o granicy jakiegoś wytworu czy zespołu wytworów, lecz zarówno o pierwszych, jak i o drugiej stanowi granica geo graficzna". �49 INTERPRETACJA JANA CZEKANOWSKlEGO W kilka lat później Jan Czekanowski zreferował w Polskiej Akademii Umiejętności pracę Zró::nicowanie etnogeograjiczne Polski w .I~wietle przeszlo.l~ci (1935a, 1935b). Znaną nam już rubież etnogeograficzną uzupełnił kilkoma nowymi zasięgami l i objaśnił ją jako odwieczną granicę najpierw między ludami indoeuropejskimi a fińskimi, a przekroczenie jej "przez Bałto-Słowian spowodowało ich rozpadnięcie się na Bałtów i Słowian, tak samo jak przekroczenie tej granicy przez polski obszar językowy spowodowało wyodrębnienie Nowego Mazowsza. Zupełnie analogicznie przekroczenie tej samej granicy przez Słowian mogło spowodować wyodrębnienie się Słowian wschodnich". (J. Czekanowski, 1935a, s. 67). ODPOWIEDŹ KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO W IV tomie "Ludu Słowiańskiego" w artykułach Varia i Niektóre przyczyny ~ró=l1icow(/l1iakullUry ludowej w Polsce K. M oszyński przekonująco podważył interpretację 1. Czekanowskiego i wykazał rażące niedokładności w jego pracy. Ten drugi artykuł MoszYllskiego pozostaje do dziś najlepszym wyjaśnieniem genezy zróżnicowania połskiej kultury ludowej. Objaśniając rubież, którą określił jako "etnogeograficzną" i w nawiązaniu do swego artykułu z roku 1927 pisał: "Oparłszy się na fakcie, że wyjąwszy jarzmo podgarlicowe, literalnie wszystkie wytwory, charakteryzujące w danym związku zachód i południe Polski, panują czy panowały także na rozległych sąsiednich obszarach Europy, położonych na zachód czy południowy zachód od naszej Rzeczypospolitej, usprawiedliwiam ów podział warunkami geograficznymi. Albowiem: 1) zachód i południe naszego kraju znajduj,! się bliżej tzw. Zachodu w sensie środkowej i zachodniej Europy, niż północny wschód; 2) zachód i południe są od wieków bardziej »polne« w tym rozumieniu, iż posiadają więcej przestrzeni otwartych, łatwiej dostępnych, małoleśnych; 3) zachód i południe posiadają od wieków gęstsze zaludnienie, co na ogół sprzyja szybszemu rozchodzeniu się tak zwanych kulturalnych fal (w danym wypadku fal przychodzących z Zachodu)" (K. Moszyński, 1937b, s. 83-84). DALSZY PRZEBłEG DYSKUSJI W rok pozme] ukazał się artykuł Stanisława Dworakowskiego o rubieży polesko-wołyńskiej, w którym autor, w oparciu o analizę przebiegu linii graniczących elementów kulturowych uwzględnionych wcześniej przez K. Moszyńskiego (1927) oraz kilku innych cech kulturowych 2 wykazał, że I Wykreślaj<!e rubież J. Czekanowski (1935a,1935b) do znanych już nam z artykułu K. Moszyilskiego (1927) zasiygów elementów kulturowych dodał kilka nowych, a mianowicie zasięgi przęślic kn,;7.ołkowych i łopatkowatych według Moszyńskiego (1929), oraz bardzo nieściśle zasięgi pazdurów i śparogów według A. Bachmanna oraz stępy kielichowej według L. Popicia. 2 Poza zasięgami elementów kulturowych, znanymi nam już z artykułu K. Moszyńskiego (1927). S. Dworakowski (1938) uwzglydnił jeszcze północną granicę zasięgu wsi o kształcie widlicy, północn,! granicy pm;ślicy kryżołkowej i południową przyślicy łopatkowej i grzebienia, południow,! granicę wystypowania wierzeń o demonie zwanym rusałką lub kozytką i granice zasięgów niektórych ziół (łopianu, bylicy i pokrzywy), używanych przeciw czarownicom w wigilię św. Jana. 4 - LuJ t. LXXVII �50 w dalszym przebiegu polska rubież etnogeograficzna skręca na wschód i przechodzi Wzniesieniem Środkowowołyńskim (S. Dworakowski, 1938, s. 8). Jej powstanie i trwałość Dworakowski tłumaczy tak samo jak Moszyński i zauważa, że pokrywa się ona ze zróżnicowaniem językowym tego obszaru. To ostatnie miałoby mieć swe uzasadnienie historyczne "w odmiennym pochodzeniu plemiennym dzisiejszych Wołyniaków i Poleszuków. Pierwsi wywodzą się bowiem od dawnych Dudlebów [ ... ] drudzy zaś są potomkami Drewlan" (S. Dworakowski, 1938, s. 9 i II). Interpretując· rubież polesko-wołyńską autor odwołuje się także do argumentów antropogeograficznych, historycznych, demograficznych i rasowych. Po II wojnie światowej Jan Czekanowski w publikacjach nawiązywal zarówno do swego wystąpienia z 1935 roku, jak i do wspomnianej krytyki K. Moszyńskiego (I 937a, 1937b) nie odstępując wprawdzie od interpretacji "etnicznej", ale przyjmując również pogląd, że rubież etnograficzna (nie "etnogeograficzna" jak u Moszyńskiego) odpowiada granicy zwartego zasięgu wielkich lasów i puszcz pokrywających dawniej północno-wschodnią część naszego kontynentu. W drugim wydaniu Wstępu do historii SIowialI nawiązuje tę rubież do wyników badań A. G. Haudricourta nad wozem, a dokładniej jego konstatacji, że "wóz ciągnięty za dyszel przy pomocy jarzma przez parę zwierząt pociągowych nie przekracza w kierunku pólnocnym linii biegnącej od południowego cypla Skandynawii (Skanii) aproksymatywnie przez Zatokę Gdańską zrazu naszą rubieżą etnograficzną, [ ... ] a dalej przechodz<!cej na północne kresy Ukrainy, ujście Donu i zbocza północne Kaukazu. Stamtąd przeciąwszy Morze Kaspijskie, przechodzi ona północną granicę [ ... ] strefy irańskiej i [ ... ] dalej na wschodzie przecina górną część dorzecza Mekongu [ ... ] i dochodzi do Zatoki Tonkińskiej" (J. Czekanowski, 1957, s. 391-392). Dla Jana Czekanowskiego jest to wyraźny ślad pierwotnej ekspansji indoeuropejskiej lub jej oddziaływań. Do dyskusji przyłączyli się teraz etnografowie mlodszego pokolenia. Agnieszka Dobrowolska w artykule Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie ustosunkowała się krytycznie do wykreślania rubieży etnograficznych zarzucając autorom aprioryzm, a ponadto pomijanie cech wspólnych badanych obszarów. "Stosowana analityczno-porównawcza metoda badań wyabstrahowana z kontekstu historycznego, nie związana z podłożem geograficznym i gospodarczym, zacieśniona do niewielkich obszarów, pomijająca chronologię pojawienia się badanych wytworów, nastawiona przy tym wyłącznie na działania naukowo jednostronne, bo zmierzające do wychwycenia różnic dzielących poszczególne zespoły kulturowe, nie mogla przynieść, rzecz jasna, wyników zadowalających". (A. Dobrowolska, 1967, s. 62). W artykule jest mowa o trzech rubieżach: północno-wschodniej (A. Dobrowolska nazywa ją "wschodnią"), zachodniej, to jest śląsko-łużyckiej rubieży leśnej wytyczonej przez Adolfa Nasza (1958) i południowej (autorka ma tu na myśli rubież karpacką wytyczoną przez 1. Czekanowskiego, do której to koncepcji po 1935 roku autor już nie wracał). Uwagi A. Dobrowolskiej tylko częściowo mogą dotyczyć rozważanej tu rubieży północno-wschodniej, bowiem zarzuty nieuwzględniania podłoża geograficznego i zawężenia terytorialnego z pewnością nie mają tu miejsca. �51 Agnieszka Dobrowolska nie podważyła obiektywnie wykreślonych przez K. Moszyńskiego zasięgów, ale przypominając za 1. Topolskim historię radła i sochy na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej (1967, s. 68-75) zwróciła uwagę na rolę granic politycznych, "które przyczyniają się walnie do przejmowania i scalania różnych form gospodarki oraz do wytwarzania stref mieszanych w zależności od przewagi i atrakcyjności danej kultury. W realnych warunkach tworzenia się kultur, badanych przy użyciu najbardziej chyba wszechstronnej i płodnej metody integracji [jej twórcą był Kazimierz Dobrowolski - przypis Z.K.] może się znaleźć jeszcze miejsce na różne formy obszarów kulturowych, wśród których mogą się pojawić np. tak zwane mikroregiony. Takie mikroregiony ukształtowały się rzeczywiście po obu stronach Wisły, przy czym poważne dane prowadzą do przeświadczenia, że ich zgrupowanie nad Wisłą było dopiero wynikiem połączenia się Wielkiego Księstwa Litewskiego z Polską" 3 (1967, s. 77). W innym miejscu (1967, s. 81) omawiając rubież południową, autorka stwierdza, że poglądy o hamującym wpływie takich czynników jak rzeki, lasy, puszcze i góry na rozchodzenie się elementów kulturowych, są już dziś przestarzale4. Józef Gajek w rozprawie Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Po/ski wykreślił kilka wiązek zasięgów elementów kulturowych. Niektóre z nich mają przebieg podobny jak rubież etnogeograficzna 5. Interpretując je 1. Gajek (1976, s. 160-161) skłaniał się do znanego nam już wyjaśnienia K. Moszyńskiego, dodając w innym miejscu (ł 976, s. 165), że "czas powstania tych zasięgów jest zapewne różny, a istnienie ich na tym wieloetnicznym obszarze jest wynikiem różnych procesów". PRÓHA W OPARCIU KONTROLI O MAPY PRZEBIEGU POL'IKIEGO ATLASU RUBIEŻY ETNOGRAFICZNEGO Po 1\ wojnie światowej powstał Po/ski At/as Etnograficzny (PAE), którego twórcą był J. Gajek. Wśród paru setek map opublikowanych w sześciu zeszytach PA E znajdują się także skartowania tych zjawisk kulturowych, których zasięgi tworzyły rubież naszkicowąną w 1927 roku przez K. Moszyńskiego. Nadarza się więc okazja, aby na gruncie badań terenowych przeproa zbiciność rubieży z przebiegiem granicy Korony i Litwy w XIV wieku zwrócił już wcześniej uwag!; S. Żejmo-Żejmis (b.d., s. 334, tamże mapa). 4 Autorka nie Ina pog);!dów K. Moszyńskiego, skoro przypisuje mu sformułowanie, którego nigdy nie napisał: "rubież nalcży traktować raczej jako styk fal kulturowych zachodniego i wschodniego pochodzenia na obs/.arze Polski południowo-zachodniej oraz północno-wschodniej" lA. Dobrowolska, 1967, s. n). ; Wiązki /.asi<;gów wytworów kulturowych przebiegających podobnic jak rubió. etnogeograficzna J. Gajek wykreślił w oparciu o cytowane już mapy K. MoszYI1skiego, a ponadto uwzględnił kilkanaście dodatkowych północno-wschodnich zasi<;gów, a mianowicie stęp cylindrycznych, stl;Porów jednostronnych, chałup wąskofrontowyeh, maślnic z urządzeniem zabezpieczającym przed wychlapywanicm śmietany, oraz dodatkowe zachodnie i południowo-zachodnie zasi<;gi: na/.wy spichrza "świron", lekkich włóków krokwiowych, zwyczaju wywożenia soch w pole za pomoc,! dwukolnych wózków, przechowywania ziarna w drewnianych kłodach, ugorowania zbiorowego. chałup s/erokofrontowych z "głuchym" podcieniem, st<;p kielichowatych i dwustronnych stęporów. �52 wadzonych pół wieku później od Moszyńskiego sprawdzić istnienie, a zatem i trwałość rubieżyetnogeograficznej 6. Mapy P A E opierają się na badaniach terenowych przeprowadzonych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku przez wyszkolonych etnografów według jednolitych kwestionariuszy w ponad 340 wsiach-punktach badawczych. Zasadnicze informacje są naniesione na mapy techniką punktową, a więc najbardziej ścisłą z technik kartograficznych. Nie ma jednak pewności, czy badane wsie zawsze są reprezentatywne dla interesujących nas cech kulturowych. Dodajmy jeszcze istotne zastrzeżenie: jakość przeprowadzonych badań terenowych jest różna, co sprawiło, że tylko niektóre mapowane zagadnienia udało się przedstawić na mapach w przekrojach chronologicznych. W efekcie trzeba było potraktować zasięgi w sposób statyczny, to jest przyjmując z map diachronicznych stany najdawniejsze ilustrujące zasięgi ze schyłku XIX i początków XX wieku oraz zakładając, że mapy nie uwzględniające przedziałów chronologicznych opierają się na materiałach równie dawnych. Tworząc z kilku map punktowych skartowanie syntetyczne nie musimy, a nawet nie powinniśmy posługiwać się techniką linearną lub szrafurową. Przetworzenie mapy punktowej na płaszczyznową pociąga bowiem za sobą generalizacje, które zacierają obraz rzeczywisty. Bowiem na mapie, tak jak w rzeczywistości, mamy do czynienia z zasięgami o nieregularnych granicach. To, czy obwiedziemy linią wyłącznie zwarty obszar występowania danego elementu, czy przeciwnie - uwzględnimy izolowane enklawy, to jest wyspowe czy rozproszone występowanie badanych cech kulturowych, w każdym przypadku będzie niedopuszczalnym uproszczeniem. Mapy nr 1 i 2 tworzyłem przenosząc poszczególne informacje z wybranych kart P A E na kalkę. Mapy te przedstawiają z reguły zanikające elementy kulturowe, zatem gdy w punkcie badawczym brakowało informacji o występowaniu danego zjawiska, a w polu sąsiednim, a więc nie dalej niż 5-7 km, autor mapy zamieścił informację pozytywną (zwykle w oparciu o dane z literatury lub ze zbiorów muzealnych), to na kalkę nanosiłem tę informację pozytywną. Takich przypadków było zaledwie kilka. Ten świadomy zabieg interpolacji oraz wspomniane wyżej zastrzeżenia dotyczące reprezentatywności punktów badawczych i jakości badań sprawiają, że na syntetyczną mapę punktową należy patrzeć jak na pewne uogólnienie: bardziej interesować nas będą pewne prawidłowości dające się zauważyć na większych obszarach, aniżeli informacje z pojedynczych wsi-punktów badawczych 7. 6 Z braku miejsca nie będziemy natomiast sprawdzali zasi~gów "dodanYl:h" w roku 1935 przez 1. Czekanowskicgo, poprzestając w tej mierzc na gruntownej krytyl:e Moszyńskicgo (K. Moszyński, 1937a, 1937b). 7 Mapę syntetyczną nr l, ukazującą strefę południowo-zachodnią. opracowano w oparciu o następuj,!ce skartowania Polskiego Atlasu ElIlIIgrą(iczlleyo: Płozowe radIa czworoboczne (zeszyt III, mapa 140) [u K. Moszyóskiego "radla słupicowe"]; Płużyce (zeszyt III, mapa 148); Drewniane pługi koleśnc (zeszyt m. mapa (52) [u K. Moszyóskiego "drewniane plugi"]; Podstawowe typy i odmiany eepów (zeszyt 11, mapa 70) [uwzględniono cepy kapicowe]; formy z.aprzęgu jednokonnego (zeszyt IV, mapa 235) [uwzgl~dniono zaprz<!g jednokonny w jeden dyszel; �53 Mapa nr l ukazuje nasycenie zachodniej, środkowej i południowej Polski cechami kultury charakterystycznymi dla tej strefy. Nie powinno nas zaskoczyć niskie natężenie występowania tych elementów na terenach, które po II wojnie światowej zostały przyłączone do Polski. Sprawił to odpływ ludności autochtonicznej, co utrudniło uzyskanie informacji o badanych zjawiskach. Ponadto daje się tu zauważyć wcześniejszy zanik wielu zjawisk tradycyjnej kultury. Proces ten jest widoczny także na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim 8. Mapa nr 2 może być mniej dokładna w części mazurskiej 9 z tych samych powodów co mapa nr I. TIustruje ona strefę północno-wschodnią o nieostrych granicach, ale z wyraziście zarysowanym jądrem. TworząC mapy nr I i nr 2 uwzględniano swego rodzaju pary narzędzi pełniące w zasadzie tę samą funkcję, a na mapach "dopełniające się" jeśli idzie o obszary występowania: cepy kapicowe - cepy gązewkowe, kijanki lekkie łopatkowate i mieczykowate - kijanki ciężkie, naszyjne jarzma ramowate (podgarlicowe) - naszyjne jarzma kulowe, zaprząg jednokonny w jeden dyszel - zaprz<!g jednokonny w dwa dyszle z odciągami do osi. Pewnym wyjątkiem od tej reguły jest zestawienie z jednej strony płozowych radeł czworobocznych, płużyc i drewnianych pługów koleśnych, a z drugiej soch i radeł wewnątrzrylcowych z rękojeściami odgiętymi ponad poziom grządzieli o przekroju soszkowatym. Tworząc mapę nr 2 zrezygnowałem natomiast z uwzględnienia bron laskowych (P A E, zeszyt I, mapa 8), gdyż przed l wojną światową obszar ich występowania sięgał aż do zachodniej Wielkopolski i nie można "przeciwstawić" im bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 6), ponieważ te szerzyły się od lat osiemdziesi,!tych ubiegłego wieku, a zaczęły zanikać już od końca XIX wieku JO. u K. MoszYl1skiego ,./.aprZ'!g przy dyszlu"]; Kijanka do prania (zeszyt VI, mapa 354) [uwzględniono kijanki łopatkowate i mieczykowate]; Naszyjne jarzmo podwójne (zeszyt IV, mapa 229) [uwzgl~dniono jarzma ramowate; LI K. Moszyńskiego "jarzmo podgarlicowe"]. Zrezygnowano natomiast z uwz.ględnienia bron beleczkowych ["słupkowych" wg terminologii K. Moszyńskiego], gdyż według materia/ów z łat /924-1954 występowaly one w kilku odmianach w całej Polsce (zeszyJ I, map,l 5). H K. Moszyński wc wspomnianym artykule zwrócil uwagę na brak radel s/upicowych "w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju" (K. Moszyński, 1927, s. 165) oraz na fakt, że już "w ubiegłym stuleciu zamarły drewniane pługi względnie płużyce" (K. MoszYl1ski, s. 1(7). Patrz też Z. K/odnicki, /988. " Mapę syntetyczn,! nr 2 ukazującą strefę północno-wschodnią opracowano w oparciu o wspomniane już mapy Polskit'!ł0 Allasu Ell1o{jrąficznego: Podstawowe typy i odmiany cepów [uwzględniono cepy g,!z.ewkowe], Kijanka do prania [uwzględniono kijanki ciężkie], Naszyjne jarzmo podwójne [uwz.ględniono jarzma kulowe], a także Radła rylcowe (zeszyt III, mapa 141) [uwzględniono rad/a wewnątrzrylcowc z rękojcściami odgiętymi ponad poziom grządzieli]. Typy soch i nazwa "socha" na oznaczenie innych narzędzi do orania lub ich części (zeszyt l, mapa 3) oraz Dyszel w zaprzęgu bydlęcym i konnym (zeszyt V, mapa 292) [uwzględniono dyszle pociągowe z odciągami zamocowanymi do kOl1Ców przedniej osi wozu]. Pominięto natomiast występowanie duhy i związanego z ni,! chomąta rozpinanego, gdyż ta forma zaprzęgu współwystępuje wyłącznic z JUż odnotowanymi dyszlami z odci"gami (patrz mapa 233 w zeszycie I V). I () Pominąłem taki.c tc zjawiska, które charakteryzują tylko jedną ze stref, a więc na przykład rezginie czy łapcie l. Iyka (postoły), które występują w części północno-wschodniej, gdyż nie sposób "przeciwstawić" im stosownych zasięgów strefy południowo-zachodniej. Zjawisk tego typu nie uwzględnił takie K. MoszYl1ski (1927). �54 Mapa 1. @2 ." 16" .1 Nasilenie występowania cech kulh-Jro- wych charakterystycznych dla strefy zachodnie". rut Z poludniowa- "-unl Klodni(ki f';I4 ~3 .\ ( \.~9 " " " 17' " zo- " " " 23° '" rys. Ewa S/ynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano wystt;powanie następuj,!cej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej: [I J - jednej, [2J dwóch, [3J trzech, [4J czterech, [5J pięciu, [6J sześciu, [7J siedmiu. B. Strefa północno-wschodnia: [8J - jądro, które charakteryzuje występowanie 5-6 cech kulturowych znamiennych dla tej strefy, porównaj mapę 2. [9J - najdalszy zasięg strefy północno-wschodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �55 [ifEJ::i:.d~15'~C'=E"J:6·~:::K:ITI"j· TI':GdJ18i:'~TITI"G'@::IT:@TI~ '1 IJ " 12 2J Mapa 2. wych wschodniej <. Nasilenie wystąpowanio (ech charakterystycznych dla Oprac strefy Zygmunt kulturopołnocno- Kłcdnicki -, \ " _J @2 ~3 ~6 "_f""-"" ()4 1 16' ,rys. Ewa Szynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano występowanie następującej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy północno-wschodniej: [I] jednej, [2] dwóch, [3] trzech, [4] czterech, [5] pi.yciu, [6] sześciu. B. Strefa południowo-zachodnia: [7] - najdalszy zasi.yg strefy południowo-zachodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych, porównaj mapa 1. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �56 '" ,S 16 11 FI ,,' ,. 2!l' Mapa 3. Rubież ZQchodni", Q map Polskiego między strele. południowo- połnocno - wschodni(\ Atlasu "" swietle Etnogralicz,,:~o. ł K_i,k, O i" O O,,·J / .- " )j ./ I / I Ó Oz ~1 ~ \ i , o, 16· UJ 17' lB' If 11 13 1L IS ,,' J' '" rys. Ewa Szynkiewiez [lJ - obszar nacechowany współwystępowaniem dwu lub więcej ccch kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograficzna), porównaj mapy J i 2. [2J - wieś-punkt badawczy Polskiego Atlasu Etnograficznego W nawiasach podano numery znaków z ramki. �57 Mapo 4. Przebieg etnograficznej cech kultury polnocno .. wschodniej na tle .. Mapy etnograficznej ludowej w dorzeczu rubieży dla kilku Wisły 1927 r... Moszynskiego. ~1 ( \ ] ] \.' 2 rys. Ewa Szynkiewicz [IJ - ,.pas przejściowy" według Kazimierza Moszyńskiego (1927, 165): "Na północny-wschód od niego znajduje się prowincja kulturalna posiadająca następujące cechy: 1) radła brak lub radło rylcowe, 2) socha (w zaniku), 3) brona laskowa (w zaniku; rozpowszechnia się brona słupkowa), 4) cepy gązewkowe, 5) jarzmo kulowe, 6) zaprzęg Uednokonny) w hołoble i duhę, 7) kijanka półwalcowata (picrwotna i pochodna). - Na zachód i południe od przejściowego pasa znajduje się prowincja kulturalna nacechowana jak następuje: I) radło słupicowe (w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju radła brak), 2) pługi drewniane luh płużyce (wed/ug tradycji), 3) brona słupkowa, 4) cepy dwukapicowe, 5) jarzmo podgarlicowc, 6) zasięg przy dyszlu, 7) kijanka łopatkowata (i mieczykowata). Uwaga: Terytorium A należy całkowicic do prowincji WS [południowo-zachodnicj], różniąc się od niej tylko radlcm rylcowym północno-polskiego typu oraz półwalcowatą kijanką lub tylko półwalcowatą kijanką (a). Terytorium B należy jak A, różni się zaś tylko rylcowym lub rylcowo-płazowym radłem. Terytorium C należy całkowicie do prowincji NE [północno-wschodniej], różniąc się od niej tylko brakiem zaprzęgu w duhę. Terytoria D należą jak C, posiadają jednak kijankę łopatkowatą zamiast półwalcowatej. Terytoria E używały sochy wraz z jarzmem kulowym niemal do lat ostatnich (E 1 sporadycznie używa jej jeszcze dziś)". [2J - obszar nacechowany współwystępowaniem cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograliczna) w świetle map Polskiego Atlasu Etnoyraficznego, porównaj mapy 1-3. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �58 PRZEBIEG RUBIEŻY ET OGEOGRAFICZ EJ Mapy nr l i nr 2 zarysowują obie strefy, ale dopiero ich zestawienie ukazuje nam przebieg rubieży, mapa nr 3. Uzyskany obraz przypomina szkic K. Moszyńskiego z 1927 roku, mapa nr 4. Oś rubieżyetnogeograficznej układa się na wschód i północ od dolnego Wieprza, dalej przebiega blisko prawego biegu Wisły, a przyjmując kierunek południkowy przechodzi przez Puszczę Białą, gdzie jej przebieg zauważyła M. Żywirska (1973, s. 400-403). Dalszy przebieg rubieży nie jest już tak wyraźny. Możliwe, że zawiniła tu niekompletność materiałów (nie wszędzie na Mazurach badacze zastali ludność autochtoniczną) 11. Po II wojnie światowej przybyli tu osadnicy z Kresów Północno- Wschodnich, którzy przynieśli elementy właściwe strefie przedstawionej na mapie nr 2. Wreszcie jest nader prawdopodobne, że już w poprzednich wiekach niektóre cechy kulturowe (być może sochy i kijanki ciężkie) przenikały na Mazury wraz z osadnictwem z północnego Mazowsza. Z podobnym procesem mamy do czynienia w Puszczy Sandomierskiej i we wsiach dorzecza dolnej Tanwi, gdzie występowanie sochy i jarzem kulowych ma być śladem ekspansji mazowieckiej (J. Czekanowski, 1957, s. 388). Ogólnie rzecz biorąc strefa północno-wschodnia jest ostoją dawnych elementów kulturowych, które charakteryzowały ją już w czasach, gdy obszar ten był jeszcze puszczański, a w ślad za tym zaludnienie było rzadsze, kontakty słabsze, a i tryb życia wiejskiego po części odmienny aniżeli w południowej, środkowej i zachodniej Polsce. Cechy kulturowe, o których tu mowa, w większości napłynęły również z Zachodu i Południa (K. Moszyński, 1937 b, s. 84), tyle, że dużo wcześniej. Niektóre natomiast, jak na przykład duha wraz z zaprzęgiem jednokonnym w dwa dyszle z odciągami do końców przedniej osi wozu i socha, dotarły tu prawdopodobnie od wschodu. Co się tyczy tej ostatniej, to zdaniem Jerzego Topolskiego (1964, s. 123) w XVI wieku socha przedostała się z terenów litewsko-białoruskich na Podlasie, a następnie w ciągu XVII i XVIII wieku intensywnie opanowuje tereny wschodniego Mazowsza, a znacznie słabiej i chronologicznie później ~ Lubelszczyznę [ ... ] Stosunkowo wcześnie rozpowszechnia się na terenach Mazur 12. Ekspansja Pewną orientację w tym zakresie daje Ku/tura ludowa M azurriw i Warmiak(Jw (1976). Nie sądzę jednak, aby J. Topolski miał rację, gdy dalej pisze (1964, s. 123), że na Mazurach socha "stopniowo przenikając na zachód, dociera, także sporadycznie, do linii dolnej Wisły od okolic Chełmna począwszy". Nie zna jej bowiem doskonały znawca tradycyjnej kultury tych obszarów WI. Łęga - autor monografii Ziemia che/mi/iska. Okolice Świecia i Ziemia ma/horska. Także autorzy map tego narzędzia w Polsce najdalszy zachodni kres występowania soch dwupolicowych zaznaczają w okolicach ujścia NogalU do Zalewu Wiślancgo (tak w połowic XIX wieku według .lana Falkowskiego, 193ł, mapa na s. 92), a nawel tylko w okolir.;ach Morąga (K. MoszYI1ski, 1929, mapa 6 na s. 162 oraz PAf, zeszyt l, mapy 3 i 4) prowadząc jej granir.;ę mniej więccj o sto kilometrów na północny-wschód od Chełmna. Pokrywa się to z następnym zdaniem .I. Topolskiego: "W połowie XVIII wieku stwierdzić można istnienie sllr.;hy w dobradl biskupstwa chełmiI1skiego, w klur.;zu lubawskim". Pisząc o posługiwaniu się sor.;hą w okolicach Chełmna autor prawdopodobnie zasugerował się nazwami gwarowymi "socha", którymi w dorzeczu dolnej Wisły określa się jednak inne narzędzia orackie lub ich części (K. MoszYl1ski, 1927, mapa 6 na s. 162 oraz PAE, zesz.yt l, mapa 3). "Wszędzic była to socha dwupolicowa - piszc dalej .I. Topolski - która z terenów litewsko-białoruskich przcdostała się na ziemie polskie, systcmatycznie od paru wie11 12 �59 obu tych elementów kulturowych zatrzymała się na południowo-zachodniej granicy wielkich puszcz zapewne z tego powodu, że kultura ludności puszczańskiej nie była atrakcyjna dla mieszkańców terenów polnych. Tylko mocy tradycji przypisać należy przetrwanie tych i innych dawnych cech kulturowych, mimo że granica puszcz w ciągu wieków przesunęła się ku wschodowi i północnemu-wschodowi. Ale dlaczego w ślad za cofającymi się puszczami nie dyfundowały elementy charakteryzujące dotychczas zachód i południe Polsk i? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie wróćmy do mapy nr I i przypomnijmy jakie to elementy ją charakteryzują. Są to mianowicie radła ramowa te (słupicowe), drewniane pługi koleśne, płużyce, cepy kapicowe, zaprząg konny przy dyszlu, kijanka łopatkowata i mieczykowata oraz naszyjne jarzmo ramowate (podgarlicowe). Fale kulturowe płynące równoleżnikowo z Europy zachodniej niosły te elementy, terenami już od połowy średniowiecza mało lesistymi, ku wschodowi i zatrzymywały się na granicy puszcz 13. Po kilku wiekach, już po wycięciu puszcz, wymienione narzędzia zapewne nie były już uważane za innowacje i z tej przyczyny nie upowszechniały się ku wschodowi i północy. Dawne radła, płużyce i drewniane pługi koleśne nie były zresztą dla sochy konkurencyjne. Natomiast narzędzia nowsze, upowszechniające się od zachodu w XIX i XX wieku, przekraczają rubież swobodnie. Spójrzmy choćby na bardzo szybkie upowszechnienie się bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 61, drewnianych pługów bezkoleśnych, żelaznych pługów sparzastych (P A E, zeszyt III, mapa 151) czy sań spinanych parami (P A E, zeszyt VII, w druku, mapy 388 i 392). W tym procesie akulturacyjnym, który się jeszcze nie zakończyl, dynamika zmian kulturowych jest nadal znaczna (Z. Kłodnicki, 1988). CASUS PUSZCZY BIAŁEJ Pamiętając o tym, że różne części rubieżyetnogeograficznej miały mniej lub bardziej odmienne losy sięgnijmy do książki Marii Żywirskiej, Puszcza Biala - jej dzieje i kultura. Jest to etnograficzno-historyczna monografia tradycyjnej kultury materialnej tego regionu. Na jej przykładzie spróbujmy zorientować się jak wygląda historia kultury wiejskiej w strefie rubieży etno geograficznej. Nie sposób streścić tu całą pracę, więc zacytuję tylko fragmenty z jej zakończenia. Powołując się na opracowania historyków, autorka stwierdza ków wypieraj;,c mniej doskonah, soch.;: łopatkową". Sprostujmy i to twierdzenie konstatując, że poza niewielkim obszarem (okolice Suwałk i Sejn), stanowi,!cym najdalszy zachodni kraniec zwartego obszaru wyst.;:powania sochy łopatkowej w tej części Europy oraz we wsiach zamieszkałych prt.ez Filiponów, któr/.y przybyli z terenów. gdzie w użyciu była ta odmiana narzędzia. nie ma żadnych śladów posługiwania się tego rodzaju sochami na ziemiach Polski. I J "Wyjątkowo tylko zasięg podgarlicowego jarzma ogarnia głównie kraje leż'!cc na południowy-wschód (Ukraina) i południc od nas (Rumunia, Węgry, część Austrii itd.); poza tym spotykamy je wc wschodnich Niemczech. Wszystkie inne wymienione wytwory wkraczaj;, swymi zasięgami głęboko w zachodni;, Europ.;:, dochodząc w kilku wypadkach aż do Atlantyku" K. Moszyński. 1937. s. l\4. przypis 2. �60 (1973, s. 390-391): "Rysuje się dość wyraźnie miejsce Mazowsza jako prowincji znacznie w rozwoju gospodarczym opóźnionej - zarówno w okresie wczesnego, jak późnego feudalizmu - w stosunku do południowych czy zachodnich obszarów Polski. Obok małej gęstości zaludnienia, powolnego tempa karczunku, mało urodzajnej gleby, uderzają trudności w wykorzystaniu gruntów zdatnych do uprawy, co w dużej mierze, zwłaszcza na lewym brzegu Wisły (? Z.K.), łączyło się z prymitywizmem systemu gospodarczego [ ... ] O małym tempie przemian na tym terenie [Puszczy Białej] - w porównaniu z południowymi i zachodnimi częściami Polski - może świadczyć zestawienie opisów gospodarstwa folwarcznego przez Gostomskiego czy Haura, a więc z XVI i XVII wieku z niewielkim wprawdzie, ale znamiennym materiałem z inwentarzy folwarcznych wsi prestymonialnych na Puszczy, pochodzącym przeważnie z XVlII wieku. Porównanie to nie wykazuje żadnych nieomal różnic czasowych, na przykład w zastępowaniu części drewnianych przez żelazne w narzędziach rolniczych". Na specyfikę kulturową ludności Puszczy Białej wpłynął fakt, że obszar ten przez sześć wieków należał do biskupstwa płockiego, co odbiło się między innymi w polityce osiedleńczej jak i w układzie stosunków gospodarczo-społecznych. Pamiętajmy też o wyjątkowym, nawet w skali ogólnopolskiej, zniszczeniu terenów puszczańskich przez najazdy szwedzkie, potem wojny saskie, wreszcie kilkakrotne fale zarazy (M. Żywirska, 1973, s. 392). Po sekularyzacji dóbr biskupich w 1795 roku, przez cały'XIX wiek, będący okresem wielkich reform, zacierały się różnice pomiędzy regionami Mazowsza. Postęp w integracji przyniosło przenoszenie większości poddanych na rentę pieniężną i włączenie wsi puszczańskich w upowszechniony system gospodarki towarowo-pieniężnej. M. Żywirska zwraca też uwagę na pewną odmienność dróg rozwojowych w XIX i w początkach XX wieku w porównaniu z sąsiednimi obszarami. Na początku XIX wieku w powiecie pultuskim był najniższy wymiar pańszczyzny, a jednocześnie intensywnie rozwijał się proces oczynszowania chłopów, "Poza tym - pisze ona (1973, s, 392) - w porównaniu z sąsiednimi terenami Mazowsza, na [terenie] Puszczy było bez porównania mniej [ .. ,] ziemi w ręku obszarników, a jednocześnie najmniej komorników". Jeszcze podczas badań terenowych prowadzonych przez M. Żywirską w okresie międzywojennym, Puszcza była gospodarczo zapóźniona, "i miała stosunkowo wysoki procent małych, karłowatych gospodarstw, przy czym jej konserwatyzm - pisała autorka (1973, s. 393) - wyraźnie zmniejszał się ze wschodu na zachód. Ziemie leżące na prawym brzegu Narwi, stanowiące południowo-zachodnią (? - Z.K.) granicę Puszczy, wyprzedzały ją zawsze z uwagi na postępowy system gospodarowania na roli, umiejętność wykorzystania i tak żyźniejszych gruntów rolnych, a jednocześnie wcześniejsze zerwanie z tradycyjną kulturą, Podobne różnice wystąpiły też w obrębie Puszczy, podzielonej na dwie [ ... ] sfery wpływów. Równocześnie przynależność administracyjna lewo- i prawobrzeżnych terenów Narwi do powiatu pultuskiego, stwarzała dla zachodnich wsi Puszczy możliwość żywych kontaktów na rynku Pułtuska w czasie cotygodniowych targów. [ ... ] Konserwatyzm pozostałych terenów, datujący się jeszcze od czasów administracji kościelnej, upodabniał �61 Puszczę do obszarów zabużańskich Mazowsza Leśnego [ ... ] wpływy szły poprzez kontakty handlowe początkowo z Kamieńczykiem, w latach późniejszych z Wyszkowem". M. Żywirska podkreśla jednak, że kontakty z lewobrzeżną częścią Mazowsza Leśnego były utrudnione z powodu szerokiego na jakieś dziesięć i długiego na trzydzieści kilometrów niezamieszkałego pasa łąk i lasów nadbużańskich. Autorka zna dyskusję o rubieżyetnogeograficznej i w swojej pracy kilkakrotnie do niej nawi'Izuje. Zwraca uwagę na fakt, że rubież tworzą najstarsze narzędzia pracy na roli i obróbki jej płodów (1973, s. 400), a zasięgi tych narzędzi pokazuje na mapie (iI. 178 na s. 401). "Rubieżny charakter Puszczy Białej - konkluduje M. Żywirska (1973, s. 403) - w zakresie najstarszych elementów kultury, rozpatrywany na tle jej rozwoju historycznego, decyduje o specyficznym miejscu tego regionu wśród innych obszarów Mazowsza. Jednocześnie jej położenie na pograniczu starych zasięgów kulturowych zakłóca zwartość obrazu kultury regionu. Jest to jednak nurt jak gdyby podskórny, niedostrzegalny, zanikający". PRZECIW APRIORYCZNOŚCI Tak oto dokonaliśmy analizy przestrzennej kilku zjawisk kulturowych wskazanych przez K. Moszyńskiego i potwierdziliśmy jego wyniki. Mimo znacznej różnicy czasowej (Moszyński prowadził badania pół wieku wcześniej) rubież przebiega podobnie, co świadczy ojej stabilności i jest zgodne ze sformułowanymi wyżej przypuszczeniami. Nasuwają się jednak pytania, czy dobór elementów kulturowych do analizy był właściwy? Czy inne mapy etnograficzne potwierdzą istnienie tej rubieży, a może odkryją przed nami inne jeszcze prawidłowości? Przypomnijmy, że zasięg bron laskowych w okresie międzywojennym pokrywał się z wyodrębnioną tu strefą północno-wschodnią, ale kilkadziesiąt lat wcześniej sięgał pólnocno-zachodnich rubieży Wielkopolski. Także i lapcie z łyka (postoły) znane były dawniej na większym obszarze; w XX wieku ich zasięg skurczył się do peryferii północno-wschodniej i środkowo-wschodniej. Tego typu zasięgów znaleźlibyśmy na mapach PAE więcej, ale czy je także możemy wykorzystywać do wykreślenia granic rubieży? 14 Józef Gajek odnajdywał w materiale kartograficznym również zasięgi "odbijające" zarysy obszarów dawnych wielkich zespołów plemiennych. W ostatniej rozprawie (1976, s. 171-172) autor podkreśla, że "już w okresie plemienno-szczepowym polska kultura ludowa nie była jednolita... Stare podziały zatarły się głównie w zakresie kultury materialnej, a utrzymały się w obrzędowości rodzinnej i dorocznej, w zwyczajach rolniczych, w wierzeniach 14 Spośród setek map opublikowanych i przygotowanych do druku J. Gajek (1976) wybrał kilkadziesi"t zasi~gów tworz,!cyeh wi,!zki dzielące Polskę w jeszcze innych kierunkach na "s t refy". Autor objaśnia je procesami historycznymi i wpływem środowiska naturalnego. Ex definiriol1l' wiązki te S,! kolejnymi ruhiei.ami etnograficznymi lub etnogeograficznymi. Naturalną kolej,! rzeczy nalcżałoby sprawdzić zarówno metody pracy autora, jak i ustosunkować się do interpretacji wyników. �62 i obrzędach typu manistycznego i w demonologii". W rezultacie J. Gajek wyodrębnił następujące jednostki etnograficzne wchodzące w skład terytorium narodu polskiego: region wielkopolski, Śląsk, Małopolska, region sieradzki, region mazowiecki i region pomorski. W podobny sposób przeprowadza analizę materiału kartograficznego Janusz Bohdanowicz (1987) wyodrębniając "prowincje kulturowo-historyczne": Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Małopolskę i Mazowsze. Nie podejmę tu próby sprawdzenia hipotez mego Profesora ani późniejszego artykułu kolegi J. Bohdanowicza. Badacze ci w swoich analizach operują wprawdzie o wiele większym materiałem, aniżeli czynił to K. Moszyński, ale wątpliwości budzi przyjęta przez nich metoda: w wyniku postępowania badawczego, w którym szuka się danych umożliwiających potwierdzenie przyjętych tez, zawsze znajdzie się kilkanaście, a nawet więcej zjawisk, których obszary występowania czy granice mniej więcej potwierdzają aprioryczne założenia. Dlaczego jednak pomija się setki innych zjawisk odmiennie różnicujących polski obszar etnograficzny? PRÓBA OKREŚLENIA ZRÓŻNICOWANIA TRADYCYJNEJ KULTURY W POLSCE Należy sądzić, że poprawniejsze byłoby sprawdzenie zróżnicowania kultury ludowej w Polsce uwzględniając obszary występowania wszystkich zmapowanych elementów kulturowych. Także i sposób postępowania winien być odmienny od przedstawionego wyżej. Najkrócej rzecz ujmujc!c należałoby porównać między sobą owe 341 wsi - punkty badawcze ze względu na wytwory kulturowe w nich zanotowane, a dostępne badaczowi w postaci map P AE. Załóżmy, że cech tych jest dwa tysiące, zatem tablica (macierz) będzie zawierała 682000 informacji w układzie zero-jedynkowym. Należy teraz wpisać je do komputera obok stosownego programu, który ułatwi nam obliczenie korelacji, np. według sprawdzonego wzoru Phi albo X2, i przedstawi nam wyniki w postaci tabeli korelacyjnej, tym razem o rozmiarach 341 x 341, i w formie dendrytu Borouvki czy tablicy Czekanowskiego. Ostatnim etapem pracy będzie interpretacja osiągniętych wyników. Przed paroma laty podjąłem próbę sprawdzenia tej procedury badawczej. Wybrałem 44 punkty badawcze P A E (wsie odległe od siebie o mniej więcej 80 kilometrów) i kilkadziesiąt elementów kulturowych z sześciu opublikowanych zeszytów Atlasu. Są to, dodajmy, wyłącznie zjawiska z zakresu tzw. kultury materialnej ts. Dla ułatwienia użyłem najprostszego wzoru do określania podobieństw: K = 100 a/n, w którym K jest współczynnikiem podobieństwa między porównywanymi wsiami, a oznacza ilość elementów wspólnych, n ilość elementów porównywanych. Obliczeń dokonałem za pomocą programu komputerowego opracowanego w trakcie mego pobytu stypendialnego w Monastyrze (Westfalia). Przedstawiając wyniki zdaję sobie sprawę z tego, że 15 W niniejszym s~kieu z braku miejsca pominąłem dokumentaci~ (wykaz) zasl~gów elementów kulturowych wykorzystanych do obliczeń. W przygotowaniu znajdujc si~ obszcrnicjsza praca. w której zostaną uwzgl~dnione wszystkie wsie - punkty badawczc i dokumentacja wykorzystanych zasi~gów. �63 .--.-i'~"·~_,..J."?-S·~_"~,,~"_·,,~,,~..ll~7·~~----I',,,--8·~~--,-I!19~·~~~.;.........jMapQ S. Zróżnicowanie nej w Polsce na wiejskiej kultury material poczo,tku XX w. Oprac, Zygmunt Ktodnicki •• l' " CD ,.' " II I " F" I I" I § 0, 02 i I " 04 eJ7 '15" ~5 . lO" 03 ~::::::~h 08 " 17" lB' ,," rys. Ewa Szynkiewicz A. Strefa środkowo-poludniowo-wsehodnia [1 J j'ldro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [2] - obszary bardzo podobne do jądra strefy, [3J - obszary mniej podobne do jądra strefy, B. Strefa zachodnia [4] - obszary o slabo zachowanej tradycyjnej kulturze materialnej. C. Strefa pó/noeno-wschodnia [5] - jądro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [6] - obszary bardzo podobne do jądra strefy. D. Przebieg rubieży ctnogeografieznej w świetle map Po/skiefJo Atlasu EwograjiczlJego, porównaj mapy 3. l'wagi: W nawiasach podano numery znaków z ramki. Punkt na mapie reprezentuje obszar ok% 7100 km 2 Średnia odległość s,!siednieh wsi-punktów badawczych wynosi ok% 84 kilometry. Numery punktów odpowiadają następującym wsiom (w nawiasach podano sygnatury stosowane w PAE): I - Kopec (7.23.IX), 2 - Smogolice (8.15.111), 3 - Ogrodziska (I1.26.XIV), 4 - Lewiezynek (I LI9.XV), 5 - Kowalewo (12.22.Vll1), 6 - Rosnowo (13.II.XIII), 7 - Wilcza (13.3t.1X), 8 - Nietuszkowo (14.ł7.xV), 9 - Krojanty (17.11X), lO - Lubochnia (17.20.XIV), II Pru ślin (17.25.XI), 12 Grabczak �64 szczupłość danych i rzadka sieć badawcza ograniczają możliwości poznawcze. Jeśli mimo to decyduję się na przedstawienie uzyskanych wyników, to z tej przyczyny, że dotychczas nikt takiej próby w Polsce ani w Europie nie podjął. Wyniki analizy korelacyjnej można przedstawić w postaci tabeli liczbowej, dendrytu Borouvki, tabeli Czekanowskiego czy mapy. Wybrałem ostatnie rozwiązanie zdając sobie sprawę z tego, że jest to mało dokładny, ale za to bardzo czytelny sposób przedstawiania wyników. Jeśli pominąć te ziemie zachodnie i północne, z których odpłynęła ludność autochtoniczna, co uniemożliwiło przeprowadzenie dokładnych badań, to pozostały obszar Polski pod względem kultury tradycyjnej rozpada się na trzy części, mapa nr 5. Wschodnią krawędź pierwszej z nich w przybliżeniu wyznacza granica byłego zaboru pruskiego. Jest to strefa daleko posuniętej niwelacji kultury tradycyjnej, dlatego w świetle materiałów PAE nakierowanego właśnie na badanie cech dawnej kultury wiejskiej, rysuje się ona jako najmniej spójna. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku cechowało ją najwięcej innowacji i jednocześnie najmniej archaizmów (Z. Kłodnicki, 1988). Pozostała Polska jawi się jako obszar z lepiej zachowaną kulturą tradycyjną, a więc i z mniejszą ilością innowacji (Z. Kłodnicki, 1988). Niemniej zróżnicowanie kulturowe jest tu na tyle wyraźne, że możemy mówić o podziale na dwie strefy. Większa z nich obejmuje Polskę środkową i południowo-wschodnią z zaznaczającym się regionem obejmującym wschodnią i środkową część Karpat Polskich i Podkarpacie. Druga strefa jest dużo mniejsza obejmuje ona północno-wschodnią Polskę. Pogranicze między tymi dwiema strefami przebiega między dolnymi biegami Wieprza i Bugu, a dalej ku północy wzdłuż dorzecza dolnej Narwi w stronę Wielkich Jezior. Różnice między tymi strefami nie są tak wyraźne, jak można by oczekiwać po zapoznaniu się z dyskusją o rubieży. Bierze się to stąd, że do analizy wzięto zarówno elementy tworzące rubież, jak i te, które mają odmienne zasięgi występowania. Pamiętajmy i a tym jeszcze, że gdyby uwzględnić informacje o wytworach powszechnych w całej Polsce (na mapach Atlasu przedstawiono wyłącznie zjawiska różnicujące obszar kraju), to owe różnice byłyby jeszcze mniejsze. Wydaje się, że pogranicze między obiema strefami jest tożsame ze znaną nam już rubieżą etnogeograficzną. Niezbędne jest sprawdzenie tego przypuszczenia poprzez uwzględnienie wszystkich punktów badawczych PAE. Jeśli owo pogranicze i opisana wyżej rubież etnograficzna okażą się być jednym i tym samym, to zapewne i wyjaśnienie będzie podobne. (17.30.III), 13 - Stronno (18.16.XII), 14 - Garcz (19.10.IX), 15 - Wilcza (19.33.XVl). 16 - Pątnów (20.28.x), 17 - Istebna (20.37.VIII), 18 - Brzóstowa (2!.19.XII). 19 Sztumska Wieś (22.13.V). 20 - Krzepocin (22.23.XIII), 21 - Wola Filipowska (23.34.VI). 22 - Ślyzany (23.3l.VII), 23 - Dąbrowa (24.17.XVI), 24 - Zarzycin (24.27.1Vl, 25 Murzasichle (24.38.XVI), 26 - Mistrzewice (25.22.Vllll, 27 - I3rąswald (26.13.XI). 28 Gołymin (28.19.1X). 29 - Głuchów (28.3l.V). 30 - Brzozowa (28.35.XII I). 3 l - Jastrzębia (29.26.XIV), 32 - Cieciory (31.16.V). 33 - Kluki (3!.22.IX1, 34 - Grabnik (32.13.VI), 35 Jastkowice (32.3l.X), 36 Komańcza (32.38.X), 37 Futoma (32.35.XV), 38 - Żochy Stare (34.19.V), 39 - Serniki (34.27.1), 40 - Jegliniec (35.1 l.XIV), 41 - Horoszki Małe (35.22.X), 42 - Zapałów (35.34.VI), 43 - Wierzchlesie (36.16.XIl). 44 - Wysokie (37.30.1). �65 CO SJ\DZI(' () ,,ETNICZNEJ" EKSPLIKACJI ZASIĘGÓW ELEMENTÓW KUL TLJROWYCH Czy można dopuścić interpretację etniczną tej rubieży, tak jak to czynili Jan Czekanowski, jego uczell Stanisław Żejmo-Żejmis i Stanisław Dworakowski? Przypomnijmy tu wykładnię etnicznego charakteru granic kulturowych, którą dał Roman Reinfuss w zakończeniu artykułu o pograniczu krakowsko-góralskim w świetle badań etnograficznych. Stwierdził on, że "istnienie zewnętrznie dostrzegalnych różnic kulturowych z reguły powoduje u ludu wytworzenie się na tej podstawie poczucia odrębności grupowej. Z chwił<!, gdy zatn, się różnice obiektywne, zaczyna zanikać i poczucie wzajemnej obcości między członkami dwu różnych grup. Ułatwia to odst,!pienie od zasady wyłączności grupowej i doprowadza z biegiem czasu do zatarcia się nawet tradycji jakiegokolwiek podziału na grupy etniczne. Z powyższego spostrzeżenia wynikają ważne wnioski natury metodycznej, jeśli chodzi o wytyczanie zasięgu grup etnicznych na terenach silnie zniwelowanych kulturalnie. W wypadku, gdy usiłujemy wytyczyć zasięg dawnych grup etnicznych na obszarach do tego stopnia zniwelowanych kulturalnie, że w badaniach terenowych zarysowuje się nam bądź jedynie slaby obraz odrębności kulturowych. bez występującej równocześnie świadomości odrębności grupowej mieszkailców, bądź odwrotnie, znajdujemy samą nazwę grupową, z którą kojarzy się już tylko pojęcie pewnego terytorium, ale bez uzasadnienia w zasięgach cech etnograficznych, badacz uprawniony jest do stwierdzenia istnienia grupy etnicznej na podstawie jednego tylko elementu, tzn. bądź na podstawie zasięgu cech obiektywnych, bądź na podstawie zasięgu samej nazwy grupowej" (R. Reinfuss, 1946, s. 25 1-252). Wyjaśnienie to, w świetle danych przeanalizowanych przez R. Reinfussa, jest nader interesujące, ale nie sposób je udowodnić. Tysiące różnych zasięgów elementów kulturowych, które oglądamy na kartach atlasów etnograficznych (w tym także w PA E), zmienność granic ich występowania, a przede wszystkim ich uwarunkowania, które konstatujemy podczas badań terenowych lub w trakcie analiz diachronicznych, każe nam krytycznie przyjąć eksplikację R. Reinfussa, Specyfika kulturowa jest wprawdzie jedną z cech dystynktywnych grup etnicznych, ale przypuszczenie, że na podstawie zasięgu nawet jednego elementu kulturowego można wnioskować o istnieniu na danym obszarze w trakcie badail lub w przeszłości, konkretnej grupy etnicznej jest zbyt daleko posuniętym uproszczeniem. Relacje między kulturą grupy, a poczuciem świadomości etnicznej na ogół są dużo bardziej skomplikowane także i z tego powodu, że na przestrzenne zróżnicowanie kultury znaczny wpływ maj,} także losy historyczne, a zwłaszcza środowisko geograficzne. ZAKOŃCZENIE Konieczne będzie wyjaśnienie historii ukształtowania się strefy zachodniej. Konkretnie chodzi o odpowiedź na pytanie, czy w niezbyt odległej przeszlości tworzyla ona względnie jednolitą całość kulturową ze strefą środkowo-południową? Ta hipoteza wynika z rozważaó nad genezą północno-wschodniej Lud t. I.XXVII �66 rubieżyetnogeograficznej ; sprawdzić ją można uwzględniając materiały zgromadzone przez Oskara Kolberga, a jeszcze lepiej - odtwarzając historię poszczególnych zjawisk kulturowych, które poddano analizie statystycznej. Nie po raz pierwszy okazało się, że próba odpowiedzi na jedno pytanie rodzi kilka nowych. Niezbędne staje się więc podjęcie prac nad określeniem zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. Należy przy tym wykorzystać zarówno mapy już opublikowane, jak i te przygotowane do druku. Samo przeniesienie do komputera blisko 700 tysięcy informacji z map P A E nie będzie tak trudne, jak pogrupowanie tego materiału według przedziałów chronologicznych, których w PoL~kim Atlasie Etnograficznym jest kilkaset. Trudniejsze będzie wykorzystanie danych zebranych przez O. Kolberga. Natomiast studia nad genezą setek cech kulturowych przekracza możliwości jednej osoby, to praca interdyscyplinarna możliwa do wykonania przez zespół składający się z etnografów, etnologów, etnohistoryków i etnoarcheologów z pożytkiem dla reprezentowanych przez nich dyscyplin. BIBLIOGRAFIA Bohdanowicz J. 1987 Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników hadlll] PAF., "Etnografia Polska" t. 31. z. 2, s. 161-190. Czekanowski J. 1935a Zróżnicowanie etnograficzne Polski w .~wielle przeszlo.~ci. "Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejittności" t. 40, s. 64-67. 1935b La dijfi~renciation ethl!ographique de la Pologne ó la IWlliere du pa.m;. "Bulletin International de I'Academie Polonaise des Sciences et des Lettres, Classe de philologic" nr 1-3, s. 25-29. 1957 Wstęp do historii Slowian, wyd. 2. Poznań. Dobrowolska A. 1964 Remarques sur les limites ethnographiques en Europe centrale, w: La Pologne ilU VI/" Congres International des Sciences Anthropololfiques et Elhnoloyiques. Wrocław. s. 228-234. 1967 Uwagi o rubieżach etnogrqficznych w centralnei Europie, "Etnografia Polska" t. 11. s. 62-84. Dworakowski S. ł938 Ruhież polesko-wo/yńska, "Sprawy Narodowościowe" t. ł2, nr 3, s. 22\-243 (korzystałem z nadbitki paginowanej \-25). Falkowski J. 1931 Narzędzia rolnicze typu rylcowego. Studyum paleoet nolo{]iczne. Lwów. Gajek J. 1961a Próba etnograficznej regionalizacii Polski w .~wieth' prac nad Polskim At/usem Etnograficznym, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego za rok 1958" t. 13 a, s. 50-53. 1961 b Studia nad etnograjiczną regionalizacją Polski, "Lud" t. 47, s. 165-209. 1976 Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, w: Elnograj/a Polski. Przemiany kullUrr ludowej, t. 1, Wrocław, s. 143-177. Kłodnicki Z. 1988 Die Dynamik des WandeIs der tradiliollellen Sachku/tur ill Po/en, w: WlIIldel der Volkskultur in Europa. Festschriji jlir G,'inler Wre(jelmunll :um ó() Cehurlsta(j, t. I. (Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland t. 60), Munster. s. 325-347. 1994 Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, "Rzeki", t. :l, s. 45-65. �67 Kuliura ludowa ... 1976 Kulwra /udowa Mazurów i Warmiaków, pod red. Józefa Burszty, Wroelaw. Łi;ga W. 1933 Ziemia l1lalhor.~ka. Ku/tura ludowa, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. 10, Toru6. 1960 Okolice Świecia. Mau'rialv etnowąj/czne, Gdańsk. 1961 Ziemia elle/millska, Prace i Materialy Etnograficzne, t. 17, Wrocław. Moszy6ski K. 1927 Lud polski w dorzeczu Hlis/y, "Ziemia" t. 12, s. 163-169. 1929 KullUra ludowa S/owian. Cz,<ść I Kultura mal.erialna, Kraków (wyd. 2, Warszawa 1967). 1937a Varia, "Lud Slowia6ski" t. 4, s. 27-45. 1937b Niekl{ire przyczyny zróinicowania kuliury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, s. 65-117. 1958 Cz/owiek. W,tfP do e1l1ogrąfii powszechnej i etnologii. Wrocław - Kraków - Warszawa. 1962 O sposohach hadania kU/lUry maleria/nej Pras/owiano Wrocław - Kraków - Warszawa. Nasz A. 1958 Wp/yw .~/ąsko-/u:yckiej ruhie:y /e.vl/ej na dynamikę procesów etnograficznych, "Śląski K wartalnik H istoryczny Sobótka" t. 12, S. 365-408. PAE 1964-1981 Polski AlIas [Inowa/iezny, pod red. Józefa Gajka, zeszyty 1-6, Warszawa. Pokropek M. 1981 Meroda etnogeoi/raficzna, w: MelOdy etnologii, CZyŚĆ I, Warszawa, S. 61-85. Reinfuss R. 1946 POi/ranic:e krakOlnko-lj(;ralskie w ,\-wietle dawnych i najnowszyc:h hadwi elllograficzllyeh, "Lud" t. 36, S. 212-255. Topolski J. 1964 Rodzaje i poziom lecllnic:ny Ilw'zfdz/ rolniczych w Polsce od X V do XV! Il w., w: Zarys historii i/ospodarstwa wie;skiei/o w Polsce, t. 2, Warszawa, S. 122-124. Żejmo-Żejmis S. b.d. Europa, w: Cz/owiek, jeqo rasy i :yeie, pod red. Jana Czekanowskiego, Warszawa, s. 301-439. Żywirska M. 1973 Pusz('Ca Bia/a . .Je; dzie;e i ku/tura. Warszawa. Zygmunt THE Klodnicki SO-CALLED ETHNOGRAPHIC DIFFERENTIATION OF BORDER VS. THE GENESIS OF FOLK CULTURE IN POLAND SPATIAL (Summary) K. MoszYJlski's studies on the differences in the traditional culture in Poland bore fruit in thc form of the "Ethnographic map of some features of folk eulture in the estuary of Vistula". According to K. MoszYllski, the border (map 4) dividing Poland into the north-eastern and south-western parts is first of all a reflection of the influence of the geographical environment. An analysis of the map on the basis of the data in the Polish Et/1I1ographic: Atlas (PEA), collected a few scores of years later, produces very similar results (maps 1-3). The discussion initiated by J. Czekanowski's presentation (1935) involved S. Dworakowski, S. Żejmo-Żejmis, A. Dobrowolska and J. Gajek. The author attempted to ethnographically regionalize Poland on the basis of the data on the geographic distribution of a few scores of cultural phenomena that differentiate Poland (PEA's maps). The correlation method used helped obtain a result depieted in map 5. If one excludes thc western and northern lands, deserted by their native inhabitants, from the analysis (which, however, prevents detailed studies), the remaining area of Poland can be divided into three parts from the point of view of traditional culture (map 5). �68 The eastern edge of the former is approximately delineated by the border of the former Prussian annexed territory. This is a zone where rural culture very considerably lost its significance. For that reason, in light of PEA's materials which focussed on the study of archaisms, it is seen as the least cohesive. In the fifties and sixties of the 20th century it was ehara<.:terized by most innovations and, at the same time, the smallest number of old cultural clements. The remaining part of Poland is seen as an area where the cultural tradition has been preserved to a larger extent. Hence, therc were fewer innovations there. However, cultural differentiation is so evident that we ean talk about a division into two zones. The larger comprises central and south-eastern Poland, including the region comprising the eastern and central parts of Polish Carpathian Mountains and Podkarpacie. The other zone is much smaller - it comprises the northern and eastern parts of Poland. The border between these two wnes extends along the lower courses of the Wieprz and Bug, and further north along the estuary of the lower Narcw towards the Great Lakes. Differences between these zones arc not so obvious as could be expected from the discussion of the border. This is due to the fact that the analysis included both clements of which the border is composed as well as those which oceur to a different extent. Let us also remember that if information about the artifacts known all over Poland were included, the differences would be smaller. It seems that the border between both zones is identical to the ethnographic border (map S). In conclusion the author suggests that in the less remote past the western zone and the central-southern zone werc fairly identical from the point of view of their culture. �