23 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eeac96093b620b33647e8ae2c418b29c.pdf 6dc07394b86e9c2db173528a0223e140 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2659 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2472 Title A name given to the resource Jak nie umiera królewna Schiffer / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.60-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak nie umiera królewna Schiffer Kilka słów o śmiercionośnej reklamie Krzysztof Cibor The situation has literally become definitive - not finite, infinite, or defined but definitive J. Baudrillard, L'illusion de la fin: ou La greve des evenements (cytat z sieci Internetu) Ahmedowi Śmierć w reklamach jest. Pojawiła się jakiś' czas temu i, jak są­ dzę, będzie pojawiała się coraz czes'ciej. Kiedyś'jej nie było, ale już jest (absolutna nowość!!! - wołają jak zwykle reklamowe slogany.)Trudnos'ci, jakie wiązały się z zawłaszczeniem śmierci przez topikę tej najbardziej ekspansywnej Gebrauchkunst, są stosun­ kowo proste do określenia. Lęk przed śmiercią i próby jego przezwy­ ciężenia to najbardziej elementarne i uniwersalne atomy kultury. Skoro każdy może go zrozumieć, skoro zapładnia on ludzką wyobra­ źnię od zawsze, cóż bardziej oczywistego nad wykorzystanie śmier­ ci w reklamie?! Agencje marketingowe unikały jednak długo tego te­ matu, zdając sobie sprawę, że straszenie plamą na bluzce, niepowo­ dzeniem u dziewcząt, czy nawet niepewną przyszłością dzieci posia­ da ciężar gatunkowy zupełnie nieporównywalny z tym, jaki ma stra­ szenie śmiercią. Oczywiście sformułowanie „straszenie" użyte jest tu zdecydowanie na wyrost. Reklamy nie są straszakami, nie terrory­ zują swoich odbiorców, sygnalizują jedynie, że pewne potrzeby mo­ gą być zaspokojone za pomocą reklamowanych produktów. Ukazu­ ją w tym celu reklamowego everymana w sytuacji braku czy straty, po czym dostarczają mu idealny środek, absolutną nowość, rewela­ cyjny preparat i od tej pory wszyscy (którzy staną się posiadaczami) żyją długo i szczęśliwie. Reklamowy raj nie jest jednak rajem nie­ śmiertelnych. Nie można obiecywać wieczności tym, którzy kupią pastę do zębów. Śmierć jest nieunikniona i ostateczna. Nie da się re­ klamować samochodów wołając memento mori, dlatego też lepiej nie mówić na ten temat nic. Wystarczą zdrowe zęby, lśniące włosy, zgrabna sylwetka i zadowolona z margaryny rodzina. Śmierć jednak w reklamach jest. Zakamuflowana, przezwycię­ żona, na niby, ale jest. Chciałbym tu pisać o trzech spotach, które obejrzałem niedawno w TVP. Pierwszy z nich, z najbardziej oczy­ wistymi odniesieniami, to reklamówka batoników Mars. Oto ponu­ ry, skalisty i odludny krajobraz. Widzimy dwóch smutnych Indian starego i młodego - wspinających się na jakieś wzniesienie. „Wspa­ niały dzień na śmierć, synu" - mówi w pewnym momencie starszy do młodszego. Jego słowa wypowiedziane „po indiańsku" rozumie­ my dzięki podpisom - jak w dobrym etnograficznym filmie nie ma tu lektora. Następna scena również odwołuje się do uniwersalnego etnograficznego backgroundu - stary Indianin leży z zamkniętymi oczyma, młody przygotowuje mu podróż do krainy wiecznych ło­ wów, tańczy, śpiewa, wznosi modły. Przejście właśnie ma nastąpić, gdy nagle z kieszeni młodego wypada charakterystyczny batonik. Martwy już, wydawałoby się, stary Indianin łypie w jego kierunku okiem, po czym informuje młodszego, że zapragnął spotkania z Białym Kwiatuszkiem - najprawdopodobniej wioskową piękno­ ścią. Uroczysta ceremonia zostaje przerwana, dwaj wciąż żywi In­ dianie schodzą z góry, lektor informuje nas, że „Mars krzepi". Drugi spot opowiada historię współczesnego bonvivanta, który żując gumę mknie eleganckim kabrioletem przez wspaniałe gór­ skie przełęcze. Historia nie jest zbyt długa („żyj szybko, umieraj młodo" - chciałoby się powiedzieć). W pewnym momencie hamul­ ce odmawiają posłuszeństwa (już wiemy, że nie jest to reklama sa­ mochodu) i wóz naszego bohatera zaczyna mknąć w stronę przepa­ 60 Thomalaque ści. Młodzieniec smutnieje. Lektor bezbłędnie odczytuje jego tro­ ski w ostatniej chwili ekskluzywnego życia: „szkoda - jeszcze tak wiele smaku, a tak mało czasu". Chodzi oczywiście o gumę do żu­ cia, której wartości smakowe mogą przeżyć swojego konsumenta. Na szczęście, jak w kreskówkach, okazuje się, że tuż pod skalną krawędzią rosło solidne drzewo, na którym osiadłszy bohater rekla­ my może spokojnie dożuć do końca gumę, która „smakuje dłużej". I wreszcie ostatnia reklamówka. Znowu odludzie, tym razem pustynia, jakiś doświadczalny poligon. Wokół samochodu kręcą się ludzie w białych kombinezonach, gdy nagle pojawia się Ona ubrana w kosmiczno-erotyczny strój Claudia Schiffer. Wsiada do pojazdu, pokazując nam swoje najdłuższe nogi i rusza po czymś, co przypomina pas startowy. Nagle z przeciwka wyjeżdża inny samo­ chód, następuje zderzenie (CrashV.). Widzimy skrzywioną (w nie­ pewności raczej niż w rozpaczy) twarz Operatora Eksperymentu i zwolnione zdjęcia ze środka samochodu, gdzie wzbudzające po­ żądanie ciało supermodelki otulane jest ze wszystkich stron pneu­ matycznymi poduszkami. Następna scena: królewna wychodzi ze zmiażdżonego samochodu bez szwanku (żadne, nawet mikrosko­ pijne, ziarno grochu nie uwierało jej podczas tej kilkusekundowej śmierci), Operator Eksperymentu uśmiecha się do niej promiennie, głos z offu wykłada przesłanie: „Citroen Xsara - żyć nie umierać". Zdaję sobie sprawę z tego, że nie są to jedyne reklamówki odwołujące się do śmierci. Należałoby wspomnieć jeszcze cho­ ciażby o plakatach Benettona, reklamie, w której pluszowy króli­ czek umiera (co przeraźliwym piskiem sygnalizuje nam jego EKG), po czym, dzięki wymianie baterii zostaje wskrzeszony i z miejsca gotowy jest do charakterystycznej dla elektrycznych króliczków nadaktywności, czy wreszcie o przewrotnym spocie, w którym stary i obleśny kowboj zabija w pojedynku kowboja mło­ dego, atrakcyjnego i noszącego do tego reklamowane dżinsy. Swo­ je zainteresowania zmuszony jestem jednak ograniczyć do przed­ stawionych powyżej filmów. Takiego, a nie innego wyboru doko­ nałem ze względu na fakt, że wszystkie trzy reklamówki są do sie­ bie podobne w bardzo charakterystyczny sposób. Po pierwsze ich scenariusze, tak przecież różne w szczegółach, są do siebie zbliżone, jeżeli chodzi o podstawowe założenia. Oto główny bohater (stary Indianin, młody utracjusz, czy plastikowa piękność) w sposób definitywny dąży ku śmierci. Właściwie w każ­ dym filmie tę śmierć już-już widzimy. Jednak dzięki cudownemu ar­ tefaktowi zostaje ona przezwyciężona i odsunięta daleko poza gra­ nice konsumpcji. Ów magiczny eliksir jest nie tylko środkiem, dzię­ ki któremu możliwy jest powrót z Krainy Zmarłych. Jest to również cel, dla którego się wraca. Tak jak Królewna Śnieżka ożywa, by związać się z najwspanialszym z książąt, tak Claudia Schiffer wra­ ca po swojej symulowanej śmierci, by móc ż y c z Citroenem. Druga ważna kwestia to świat przedstawiony. Reklamy batoni­ ka i samochodu w ten sam sposób przenoszą nas do nie-świata. I tu i tu widzimy jałową ziemię, której nie pokaże nam żaden inny spot. Nawet Camel umieszczając swoich dzielnych bohaterów w dzikiej dżungli umieszcza ich raczej w dziewiczym Raju, nawet młodzież �z reklam Golden Americanów, która jedzie wzdłuż tych samych pustynnych gór, na których stary Indianin miał umrzeć, jedzie tam­ tędy na radosne spotkanie z hedonistycznym mitem bitników. Jało­ wa ziemia, o której mówię, nie jest ani Rajem, ani zaproszeniem do szampańskiej zabawy w oryginalnym otoczeniu... To przedsionek Tartaru. Surowe pustkowie, na którym poza karłowatymi roślinka­ mi i s'mialkiem-bohaterem nie istnieje już żadne życie, zawsze bę­ dzie kojarzyło się z drogą do Krainy Śmierci. To pas graniczny, na który ten s'wiat już, a tamten jeszcze nie ma wpływu, to geograficzno-symboliczne przedstawienie agonii. W takiej wlas'nie agonii po­ ruszają się czerwonoskórzy i Lalka Schiffer. Jest to oczywis'cie agonia złagodzona - w pierwszym przypadku przez quasi-etnograficzny dystans, w drugim przez telewizyjny erotyzm bohaterki, nie zmienia to jednak faktu, że krajobrazy tych dwóch spotów w inte­ resujący sposób kontrastują z innymi. Już na przykład reklamówka gumy do żucia, którą także się zaj­ muję, jest zupełnie odmienna. Zarówno krajobraz, fauna, flora jak i sam bohater są tu ols'niewajaco „piękni". Napisałem ten przymiot­ nik w cudzysłowie, gdyż nie wiem, czy może on odnosić się do piękna, generowanego komputerowo, a taka wlas'nie jest rzeczywi­ stość omawianego filmu. Nie tyle odczuwamy, ile wiemy o wspa­ niałości przedstawionego s'wiata - to co cyfrowe nie może zawieść, nie zawodzi aseptyczny compact disk, czy kablowe radio. Panowa­ nie nad zdygitalizowanym s'wiatem jest szalenie proste, każdą cho­ robę, wyrwę, czy skazę likwiduje się za pomocą klawisza Delete. Bit nie pozostawia nam wyboru - zerojedynkowosć jest piękna. Jednak zarówno skrajna soczystość drugiej reklamy, jak skraj­ na suchość pierwszej i trzeciej jest nienaturalna i to je do siebie zbliża. Nie musi to być nienaturalność Wysp Szczęśliwych - rekla­ ma nie ogranicza się już obecnie do epatowania nas kolorowymi obrazkami i wesołą muzyczką. Jestes'my po prostu (?) gdzieś' in­ dziej - obraz zdaje się nam mówić: „za górami, za lasami, za sied­ mioma morzami". W ten to sposób dobrnąłem do bas'ni. Analogie pomiędzy nią a reklamą wyrażane już nawet w potocznych intui­ cjach i wykorzystywane przez copywriterów doczekały się także opisów naukowych. W pierwszym numerze Kontekstów z 1995 ro­ ku zamieszczony jest artykuł Janusza Barańskiego, w którym to au­ tor przeprowadza między innymi analizę porównawczą kilkunastu filmów reklamowych i bajki magicznej. Z trzydziestu jeden mitologemów Proppa w spotach można odnaleźć najwyżej pięć, ale są to te najważniejsze (szkoda, otrzymanie magicznego s'rodka, walka z antagonistą, likwidacja szkody, wesele). Analiza proppowska jest analizą składniową, unikającą starcia ze znaczeniem. Wydaje mi się, że dopiero rozpatrując symbolikę bas'ni możemy dojść do jej cech dystynktywnych. Jeżeli tego nie zrobimy, nawet najprostszą kreskówkę, reklamę płynu do zmywa­ nia, czy przyśpiewkę kibiców będziemy mogli interpretować w ka­ tegoriach bajki magicznej. Analiza znaczeniowa potrzebna jest również mnie. Zbliżyłem omawiane spoty do bas'ni przede wszyst­ kim po to, aby pokazać, że zbanalizowanie s'mierci, o którym czę­ sto mówi się przy okazji mediów, a szczególnie wlas'nie reklam, charakterystyczne jest również dla tej tradycyjnej i szeroko opie­ wanej formy. Banał, odstraszenie s'mierci ma polegać na jej nienaturalności, na możliwości jej przezwyciężenia, na ukazaniu jako odwracal­ nych procesów, które odwracalnymi nie są. Śmierć staje się więc tylko wydarzeniem, czymś', co ma swoje miejsce w strukturze opo­ wieści na tej samej zasadzie jak uroczysta uczta weselna, czy polo­ wanie. Przyjrzyjmy się s'mierciom Czerwonego Kapturka, bohater­ ki bas'ni o Braciszku i Siostrzyczce, czy wreszcie potrójnemu zgo­ nowi Królewny Śnieżki. Czym różnią się ich bajkowe i przezwy­ ciężane zejścia od s'miertelno-nies'miertelnej kraksy Claudii Schif­ fer? Formalnie rzecz biorąc niczym. Myślę wręcz, że kolejny z wielu trybutów, jaki kultura tradycyjna ptaci kulturze masowej, polega włas'nie na tym, że dzięki bas'niom stało się możliwe takie pokazywanie s'mierci, jakby jej nie było. Reklama może więc szu­ sować w kierunku kolejnych tabu po ścieżkach wydeptanych przez mądrość ludową. Może po nich szusować ze spokojem bonvivanta żującego gumę, która smakuje dłużej. Przy tych wnioskach mógłbym się zatrzymać, zwróciłem jed­ nak już wczes'niej uwagę na konieczność objas'nienia symboliki. Autorem, który dokonał takiej znaczeniowej analizy baśni jest Bru­ no Bettelheim. Jego wywód oparty na podstawowych założeniach psychoanalizy w jakiś czarodziejski sposób nie kastruje cudowno­ ści, dzięki czemu staje się jeszcze bardziej atrakcyjny. Bettelheim wprowadza ostry podział na baśnie i współczesne, tzw. bezpieczne opowieści dla dzieci i młodzieży. Te pierwsze operują nieprzezro­ czystymi symbolami, te drugie - jasno określonymi znakami. Wi­ dząc zaangażowanie autora w desperacką obronę baśniowości, za­ kładam, że ten sam święty gniew, który kazał mu skrytykować mo­ ralizatorskie bajki, czy filmy Disneya, które „w niefortunny sposób przydają znaczenia krasnoludkom" (Bettelheim, 1996; 312), spra­ wiłby, że odrzuciłby on jakiekolwiek próby porównania bajki ma­ gicznej z reklamą. Siła baśni dla Bettelheima leży w jej sugestywności, ale i taje­ mnicy. Nie dopowiedziana akcja, nie nazwane postacie pozwalają dziecku kształtować swoje wyobrażenia tak, aby miały one jak naj­ większą moc, która niezbędna jest człowiekowi w „staniu się pa­ nem własnego oblicza" (tamże, 539). Artefakty występujące w re­ klamie nie pozwalają złagodzić lęków czy rozwiązać konfliktów. Są one oczywiste i samowystarczalne, nie są już żadną pomocą, sa­ me rządzą „naszymi obliczami". Reklama korzysta wprawdzie z bogatej symboliki (chociażby pustkowie, o którym pisałem), jed­ nak za pomocą reklamowego hasta i cyfrowego sumienia usuwa w cień wszelką wieloznaczność. Jest dokładnie tak, jak pisał Baudrillard: „nie chodzi już ani o imitacje, ani o podwojenie, ani tym bardziej o prawdę. Chodzi o podstawienie w miejsce rzeczywisto­ ści znaków rzeczywistości, to znaczy o operacje, gdzie zamiast re­ alnego procesu na pierwszy plan wysuwa się jego operacyjny so­ bowtór, homeostatyczna maszyna znakotwórcza, bezgrzeszna, pro­ gramowalna, która oferuje wszystkie znaki rzeczywistości i w krót­ kim spięciu wszystkie jej perypetie" (Baudrillard, 1997; 177). Mamy więc do czynienia z sytuacją, w której zadane symbole baśni zostają przetworzone na dane znaki reklamy. „Gdyby Królewna Śnieżka nie przeżyła i nie opanowała wiążących się z do­ rastaniem niebezpieczeństw, to nie połączyłaby się z królewiczem" (Bettelheim, 330). Spokojnie możemy dodać, że nie połączyłaby się z nim również wtedy, gdyby nie umarła, śmierć jest bowiem niezbędna do rites de passages. Pozorne przejście każdego z boha­ terów omawianych przeze mnie reklam jest tylko powrotem do konsumpcji, ich śmierć zaś - niepotrzebną przerwą. Nie ma więc śmierci w reklamie, tak jak nie ma w niej zmar­ łych, członków społeczności, którzy są już gdzie indziej, którzy nie potrzebują z tego świata żadnych materialnych dóbr, a kiedy w snach proszą nas o jedzenie czy ubranie, proszą nie o produkty PepsiCo czy Benettona, ale o modlitwę i ofiarę. Nie ma w reklamie świata, który jej nie potrzebuje, świata wartości prawdziwych, czy­ li niejasnych. Nie wypada mówić o ofierze tam, gdzie poświęce­ niem zajmują się wyspecjalizowane jednostki ratownictwa. Wybór między zasadą przyjemności a zasadą rzeczywistości, o którym mówiła baśń, przestaje istnieć - przyjemność jest twoim obowiąz­ kiem, „urodziłeś się po to, by być bogatym", urodziłeś się po to, by w swoim bogactwie „żyć, nie umierać". Śmierć w reklamie jednak jest, bo „pewność oznacza śmierć" (Bauman), a pewność zdigitalizowana oznacza śmierć przemnożo­ ną, wielokrotną, każdorazową. Jak słusznie zauważa Bettelheim, zakończenie baśni nigdy nie sugeruje wieczności. Dzięki temu da­ je się żyć. Żyć można bowiem jedynie tam, gdzie możliwa jest śmierć i błędny wybór. Bajka ukazując przekroczenie śmierci daje do zrozumienia, że istnieje coś, co może złagodzić ból związany z krótkością naszego życia (chociażby X X X I mitologem Proppa). W reklamie śmierć zostaje przekroczona, aby jej ostateczność za­ stąpić definitywną ogólnodostępną Utopią Produktów. Zla Królo­ wa przebrana za wieśniaczkę kusiła Śnieżkę zaczarowanym grze­ bieniem mówiąc: „chodź, uczeszę cię pięknie raz na zawsze"! Podobnie bezgrzeszna i omnipotencjalna „maszyna znakotwór­ cza", dając nam wszystkie ewentualności, zabija nas z częstotliwo­ ścią pięćdziesięciu herców w eleatycznym świetle monitora. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb44bcb2e9b8e557c894be1bd1eeb8ec.pdf 603c78322a200d5d5861bdccb42a9cf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2471 Title A name given to the resource W poszukiwaniu zaginionej śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W poszukiwaniu zaginionej śmierci czyli A r s m o r i e n d i dzisiaj Magdalena Radkowska Śmierć, jako samodzielne zjawisko graniczne, jest jedna i ta sama. Nieważne, czy mamy wiek dziesiąty, osiemnasty czy dwu­ dziesty, nieważne, czy występuje ona w szpitalu, w domu czy w mediach. Różne jednak są o śmierci wyobrażenia, różne przedstawienia, różnie się ją oswaja i komentuje. Postanowiłam dowiedzieć się czegokolwiek o dzisiejszym jej postrzeganiu, a skoro dzisiejszym, to nierozerwalnie związanym z mediami, na podstawie fdmów, tak zwanych dramatów psychologicznych czy też obyczajowych. Wybrałam obrazy mniej ambitne (może lep­ sze byłoby sformułowanie nie tak wartościujące, na przykład: mniej artystyczne czy - bardziej popularne), takie, które raczej nie starają się odpowiedzieć na pytanie o sens życia i sens śmier­ ci, tylko przekazują pewne nastroje, są w jakimś stopniu zwier­ ciadłem ludzkich zachowań, a także z powodu swojej przynależ­ ności do medialnej sfery kreują te zachowania. Tutaj chciałabym potraktować je przede wszystkim jako teksty, chociaż mam świa­ domość, że nie bez znaczenia jest fakt, że pokazywane są one w kinie familijnym czy wieczorem, kiedy rodzina zasiądzie po kolacji przed telewizorem, a popularność i łatwodostępność ich jest równa (może prawie równa), jak filmów sensacyjnych, peł­ nych przemocy i śmierci nienaturalnej. To, czy na podstawie tre­ ści filmów (filmów-filmów w przeciwieństwie do filmów-dzieł sztuki) można wnioskować cokolwiek o współczesnej kulturze, to problem na osobną pracę. Ja osobiście myślę, że tak - jak naj­ bardziej, ale ponieważ mam świadomość kontrowersyjności tego twierdzenia, to w moim tekście posłużyłam się kilkoma cytatami (w celach czysto magicznych), których autorzy, wydaje się, zau­ ważają podobne zjawiska w kulturze, wcale nie na podstawie współczesnych melodramatów. Śmierć w wieku dwudziestym zginęła. Ludzie schowali ją w zakamarkach ciemnych szpitali, wyrzucili sprzed oczu. Prze­ stała być oczywistością, stała się czymś zupełnie niezgodnym z porządkiem rzeczy, nienaturalnym. „Gdy nadchodzi (...) uwa­ ża się ją za przypadek, rezultat niemocy lub jakiejś niezręczno­ ści". (Aries 1993, s. 262) Do niedawna jeszcze panujący opty­ mizm technologiczny dawał nadzieję na życie bez chorób. Skoro są lekarstwa na wszystkie dolegliwości - śmierć może być tylko wypadkiem przy pracy, błędem. Normą jest zdrowie, a nie cho­ roba. Między innymi dlatego bohaterowie filmów, które ogląda­ łam, są tak zupełnie nieprzygotowani na to, że umrą, nie mogą w to uwierzyć. Pytanie „Dlaczego akurat ja?" pada zawsze po zdaniu sobie sprawy ze swojego położenia. Każdy z nich (nas) myśli jak Iwan Iljicz: „Przykład wnioskowania (...): Kaj jest człowiekiem, ludzie są śmiertelni, dlatego Kaj jest śmiertelny, zdawał mu się w ciągu całego życia słuszny w zastosowaniu do Kaja, ale nigdy do niego. Kaj był człowiekiem, człowiekiem w ogóle, i wszystko było w porządku; ale on przecież nie był Kajem i nie człowiekiem w ogóle, tylko zawsze zupełnie, zupełnie innym niż wszyscy stworzeniem (...) Kaj rzeczywiście jest śmiertelny i musi umrzeć, ale nie ja, Wania, Iwan Iljicz, z moimi uczuciami, myślami; ja - to zupełnie co innego. Nie może tak być, abym ja musiał umierać. To byłoby zbyt straszne. (...) «Jeżeli bym miał umrzeć jak Kaj, tobym o tym wiedział* (...) I nie mógł zrozumieć, i starał się odpędzić tę myśl jako kłamstwo, 1 błąd, wytwór choroby, wypędzić przy pomocy słusznych, zdro­ wych myśli." (Tołstoj 1960, s. 72, 73) Paradoksalnie, to jedyne zdarzenie w życiu, którego możemy być pewni, okazuje się najbardziej nie przewidzianym. Zaskaku­ je nas w najmniej odpowiednich momentach, bez względu na wiek, płeć czy wyznanie. „Niezależnie od tego, ile się ma lat, umiera się zawsze za wcześnie." (Jankelevitch 1993, s. 60) Z tak właśnie zaskoczonymi, młodymi bohaterami spotykamy się oglądając niżej wymienione filmy. I co oni robią w takiej sytua­ cji, kiedy okazuje się, że czasu mają mało? Kiedy całe życie mu­ szą przeżyć w kilka miesięcy? „Wydawałoby się, że jest to pro­ blem całej współczesnej ludzkości - jak się zmieścić w czasie? Świadomość przyspieszenia, poczucie wiecznego nienadążania, stała się nie odłączną częścią wieku dwudziestego. Choroba wzmaga to poczucie, pożerając minuta za minutą zwykły co­ dzienny czas. (...) Co wynika z naszych ograniczeń? Po prostu musimy w y k o r z y s t a ć c z a s n a p r a w d ę (...) L i ­ czy się jedynie teraźniejszość, najbliższa sekunda, jeszcze jedna i potem jedna." (Baranowska 1995, s. 109-111) Chory na raka Bob Jones (Gra o życie) ten krótki czas, jaki mu pozostał, postanawia poświęcić przede wszystkim na nagra­ nie kamerą wideo filmu. Chce w nim opowiedzieć swojemu je­ szcze nie narodzonemu synkowi, jak najwięcej rzeczy o sobie, podaje szereg cennych wskazówek dotyczących codziennych spraw (jak podrywać dziewczyny, jak się golić, jak grać w base­ ball). Przy okazji porządkuje całe swoje życie. Bohater filmu Żyd na całego pożytkuje ten czas na przygotowanie się do wielkiego występu - ten ostatni taniec ma mu przynieść nieśmiertelność (podobnie jak taśma wideo Jonesowi), wiąże się także poważnie z drugim człowiekiem - niech ten ostatni kawałek życia będzie chociaż normalny, ustabilizowany. W obu przypadkach są to swojego rodzaju narodziny odpowiedzialności, prawdziwej mi­ łości, pełni człowieczeństwa. Reżyserzy zdają się nam mówić, że śmierć ma jednak jakiś sens. Spotkanie z ostatecznością zmienia człowieka. Przesłanie jest oczywiście skierowane do widzów: nie czekajmy na wiadomość, że czas się pożegnać, bo wtedy na zmianę postępowania może być już za późno. Te filmy są współ­ czesnymi memento moń. Problem braku czasu przed zbliżającą się śmiercią nie jest oczywiście charakterystyczny tylko dla na­ szego wieku. Już średniowieczny rycerz Bloch z filmu Bergma­ na Siódma pieczęć wygrywa w szachy z postacią w czarnym kap­ turze trochę czasu. Ponieważ doszedł do wniosku, że jego do­ tychczasowe życie nie posiadało żadnego znaczenia, zanim umrze, Śmierć pozwoli mu dokonać czegoś naprawdę ważnego. Uratowanie życia innym sprawia, że teraz może Jej spokojnie spojrzeć prosto w twarz. Z tym że ten rycerz faktycznie robi coś ważnego - robi coś dla innych (niektórzy krytycy sugerują, że osoby uratowane przez Blocha to święta rodzina, co jeszcze bar­ dziej wzmocniłoby znaczenie tego przedsięwzięcia), a bohate­ rowie współczesnych filmów mają za zadanie „co najwyżej" uporządkować własne życie. Bohaterowie moich filmów są w pewnym stopniu postaciami tragicznymi, które „podejmują walkę z przeznaczeniem. Podej­ mują wysiłek poznania losu, a ten los to jest właśnie nieprzejrzy55 �stość i teraz dowiedzieć się tego... Straszna walka o poznanie swego losu zakończona zazwyczaj katastrofą. Bo charaktery­ styczne, że bohater tragiczny poznaje los w momencie, gdy pada martwy, w ostatnim momencie zrozumiał: A! to było to! - Zro­ zumiał, że to był jego los, ale niestety już dalej dla niego nic nie wynika. Najwyżej dla nas." (Janion 1995, s. 12, 13) Oczywis'cie w tych filmach występuje ewentualnie pewien okruch postawy tragicznej. Jednak istnieje cos' takiego, co pozwa­ la na takie porównanie - bohaterowie moich filmów stali się peł­ nowartościowymi ludźmi, zrozumieli swoje błędy, właśnie wtedy, kiedy pora im była umierać. Podobnie jak w przypadku postaci, którymi zajmuje się Maria Janion, śmierć filmowych bohaterów ma znaczenie nie tylko w ostatnich chwilach życia i tylko dla nich samych. Choroba, która wprowadza nieład w przestrzeń dokoła, wpływa na rodzinę, przyjaciół, otoczenie, kończy się oczyszcza­ jącą śmiercią. Często działa na zasadzie karnawału, święta. Ten, który umiera, jest niezbędną ofiarą, poświęconą po to, aby społe­ czeństwo mogło funkcjonować w nowym, lepszym porządku. Mimo że nieobce są mi nauki Maurycego Maeterlincka, aby: „widzieć śmierć taką, jaką jest sama w sobie, to znaczy wolną od wstrętnych szczegółów materii i upiorów wyobraźni." i czyta­ łam: „Usuńmy przede wszystkim to wszystko, co ją poprzedza, a nie stanowi jej istoty. (...) Choroby nie mają nic wspólnego z tym, czym się kończą" (1993, s. 11), to jednak, w tej pracy nie rozdzielam tak mocno tych pojęć. Na pewno choroba jest proce­ sem, zaś śmierć pewnym bytem, wydarzeniem. Jednak poszuku­ jąc obrazu współczesnego umierania w tego rodzaju filmach, nie da się choroby i śmierci tak drastycznie od siebie oddzielić, jak chciał Maeterlinck. Bowiem we współczesnej medycynie śmierć zostaje wchłonięta przez chorobę i utożsamiona z nią. Tak dale­ ce są nierozdzielne, że śmierć przestała w świadomości społecz­ nej istnieć jako element natury mający własny byt. „Zaprzeczo­ na w swym istnieniu musi udać się na wygnanie, musi ulec zdzi­ czeniu." (Szewczyk 1996, s. 26) Wiąże się to także z „triumfem medykalizacji", o której pisze Philippe Aries. (1993, s.258-265) Francuski historyk mówi również o całkowitym odrzuceniu śmierci, o otwartym proteście współczesnego społeczeństwa przeciwko niej, o wstydliwości choroby i jej nienaturalności. I bohaterowie moich filmów w pewnym stopniu w takiej atmo­ sferze funkcjonują. Niemniej sam fakt, że powstają takie filmy (ostatnio niemal masowo), a także obrazy poszukujące dużo głę­ biej odpowiedzi na pytania dotyczące kresu ludzkiej egzystencji (chociażby dzieła Bergmana: Tam, gdzie rosną poziomki, Twarzą w twarz czy Siódma pieczęć albo Kurosawy Żyć), świadczy 0 tym, że niezupełnie godzimy się na taką postawę, o której pi­ sze wielu tanatologów, istniejącą ponoć już od początku naszego wieku, usuwającą śmierć i chorobę poza nawias społeczeństwa. Wydaje się, że ponowocześni ludzie, poszukujący odpowiedzi na podstawowe pytania egzystencjalne między innymi w ruchach newage'owych, w neoreligijności, nie wierzący już ślepo w tech­ nologię, chcą uwolnić śmierć z jej nicości ontologicznej i aksjo­ logicznej. „Oto jesteśmy świadkami osobliwego zjawiska. Świat owładnięty ideą technologicznego postępu odkrywa u schyłku dwudziestego wieku ponownie i na nowy sposób - jakby na przekór zadowoleniu płynącemu z dobrodziejstw potężniejącej z dnia na dzień cywilizacji - śmierć, potrzebę mówienia o niej 1 jej zracjonalizowania na miarę współczesnych czasów i zwią­ zanych z tym wyzwań. Co kryje się za tym dążeniem do odzyskania śmierci, po­ twierdzonym przez zalew tanatologicznej literatury oraz rosnącą w lawinowym tempie rzeszą jej czytelników? (...) Oto bowiem oczywista - i w gruncie rzeczy stale obecna - potrzeba zrozu­ mienia własnego przeznaczenia zderza się z zastanawiającą in­ dolencją naukowego myślenia. Współczesna technologiczna na­ uka, która coraz skuteczniej i wydajniej organizuje rozmaite sfe­ ry codziennego życia, nie ma człowiekowi niczego istotnego do 56 powiedzenia na temat śmierci. Śmierć jako zjawisko egzysten­ cjalne wciąż pozostaje poza zasięgiem technologicznego ładu." (Kwiatkowski 1996, s. 101) Ponowne odkrycie śmierci nie może być oczywiście powrotem do czasów, kiedy była ona oswojona poprzez pewien kanon zachowań, poprzez rytuały i wiarę w nie­ śmiertelność duszy. Współczesne media mają do wyboru kilka rodzajów pokazywania, akcentowania czy w ogóle zauważania zachowań wobec śmierci. I tak często jeszcze widzimy jej nienaturalność w amerykańskim kinie sensacyjnym, estetyzację i od­ wrócenie w kinie artystycznym czy oswajanie poprzez dekonstrukcję nieśmiertelności w kinie postmodernistycznym. (Micz­ ka 1997) Ale także można zauważyć, znaczący moim zdaniem, trend, który nawołuje do przerwania zmowy milczenia na temat śmierci i powrotnego nadania jej wymiaru transcendentnego i statusu ontologicznie samodzielnego i ważnego zdarzenia gra­ nicznego. 2 Film Dying jest tego dobrym przykładem. To w zasadzie do­ kument z procesu umierania. Kamera obserwuje ludzi ciężko chorych na raka. Widzimy tu śmierć oswojoną, publiczną. Podobnie jak dramaty obyczajowe, które tu opisuję, Dying poka­ zuje, że nie mamy już do czynienia ze śmiercią zamkniętą w mu­ rach szpitala, odrzuconą z granic społeczeństwa. Umiera się w domu, wśród bliskich osób, poprzedzone jest to długimi roz­ mowami na temat choroby, dotychczasowego życia, dalszych lo­ sów rodziny. Ostatnie dni przed śmiercią mogą być nawet najlep­ szymi dniami w życiu całej rodziny. Przykład tego mieliśmy ostatnio w telewizyjnym interaktywnym programie Decyzja na­ leży do ciebie, w którym publiczność i zgromadzeni w studiu go­ ście decydują za bohatera krótkiej telenoweli, jak ten ma postą­ pić. Pojawił się otóż problem, czy umierający na raka chłopak ma powiedzieć o tym swojej narzeczonej (żonie?). Widzowie de­ cydują, że powinien to zrobić. Chłopak mówi, jest chwila rozpa­ czy i następnie oboje postanawiają wyjechać na najwspanialsze wakacje w ich życiu. Takie też się okazują. Potem wracają szczę­ śliwi, dziewczyna spodziewa się dziecka, a młodzieniec może spokojnie umrzeć. Największym problemem Iwana Iljicza był właśnie brak kon­ taktu z rodziną, niemożliwość porozmawiania o swoim stanie z kimkolwiek (nie wyłączając lekarza). Współczesna medycyna zdaje się chcieć naprawić ten błąd. Boba Jonesa {Gra o życie) w zasadzie w ogóle nie widzimy w szpitalu. Cała jego choroba przebiega w domu, gdzie także umiera. (Lekarz: „Zostało panu bardzo niewiele czasu (...) Możemy pana hospitalizować, ale w domu na to samo wyjdzie") Dziewięcioletni Ben (Podążaj w stronę światła) jest zabiera­ ny ze szpitala, tak często jak tylko to możliwe. Jego rodzice spe­ cjalnie uczą się obsługiwania trudnych urządzeń medycznych, aby ich dziecko mogło być w domu. Także tam umiera - na rę­ kach matki, w obecności niemal całej rodziny. W niektórych przypadkach (Czułe słówka, Philadelphia) pokój szpitalny jest tak zorganizowany i przebywa w nim tyle bliskich osób, że w za­ sadzie widz do końca nie wie, czy aby to na pewno nie jest dom chorego. Ideałem jest umrzeć nie w szpitalu, lecz w rodzinnym domu, z bliskimi. Specjaliści lekarze mają zadanie ułatwić pa­ cjentowi takie dobre umieranie na łonie rodziny. Śmierć wraca do łask społeczeństwa. Może się jednak okazać, że szpital wraz ze swoją ideologią wtargnie do domów, zmedykalizuje je. Przed tym przestrzega Kazimierz Szewczyk (s. 40). Powróćmy jednak jeszcze na chwilę do Ariesa i Dying. W fil­ mie tym pokazany jest przypadek umierającej dziewczyny, która zdaje się w ogóle nie poddawać żadnym emocjom, nie przejmo­ wać się swoją sytuacją. Śmierć traktuje jak coś zupełnie nic nie znaczącego (podobnie czynią to reklamy, w których ostatnio zła­ mane zostało tabu śmierci). „Ta mors ut nihil przypomina omnia ut nihil z siedemnastego wieku, z tą jednak różnicą, że nihil za­ traciło swój sens i stało się czymś zupełnie zwyczajnym." (Aries, 3 �s. 269) Nie cieszmy się jednak zbyt wczes'nie przywróceniem godnos'ci śmierci, zdaje się przestrzegać Aries. To, że zaczyna się przybliżać ludziom sprawy z nią związane, mówić o nich w spo­ sób naturalny i nie ukrywać ich, wcale nie znaczy, że całkowicie odrzucamy nakaz milczenia. W rzeczywistości cel obu postaw jest bardzo bliski: chodzi o zdławienie emocji, znieczulenie bólu. „Dwie bliskie sobie (...) postawy wyrażają niepokój wywołany stałą nieobecnością śmierci w świecie, który zwalcza zło fizycz­ ne, dolegliwości i chorobę w wieku dwudziestym (lub dwudzie­ stym pierwszym). Śmierć powinna była odejść wraz ze złem, z którym w wierzeniach zawsze ją łączono, i z kolei też zniknąć: ona jednak wciąż trwa i wcale się nie wycofuje. Jej trwanie wy­ daje się zatem jakimś skandalem, do którego można się ustosun­ kować w dwojaki sposób. Można się posłużyć zakazem, który polega na traktowaniu jej w taki sposób, jakby nie istniała, wy­ gnać ją z życia codziennego. Inny sposób ukazuje Dying: zaak­ ceptować ją jako pewien fakt techniczny, ale jednocześnie spro­ wadzić do wymiarów sprawy mało ważnej, równie pospolitej, jak potrzebnej." (s. 270) Nie byłabym jednak tak bezwzględna jak Aries. Dla większo­ ści filmowych bohaterów (tych chorych, jak i zdrowych) fakt zbliżającej się śmierci jest niewątpliwie najważniejszym zdarze­ niem w życiu. Na pewno towarzyszą mu ogromne emocje, burze myśli, poszukiwania odpowiedzi na pytania o ostateczność. Wszystko to, co prawda, dzieje się w wymiarze jednostkowym, psychologicznym. Jednak jeśli spojrzeć na to zjawisko już nie tyl­ ko poprzez czytanie z zachowań filmowych bohaterów, ale popa­ trzeć na sam fakt popularyzowania tego typu tematów, można po­ kusić się o bardziej ogólne stwierdzenia na temat kondycji naszej kultury. Otóż wiele wątków, tematów do tej pory (czyli głównie w wieku dwudziestym) tabuizowanych, odrzucanych i przemil­ czanych, nagle zaczyna nam o sobie przypominać. Mam tu na myśli głównie tematy związane z biologicznością człowieka, którą współcześni postanowili „zamazać", przekształcić i o niej zapomnieć. I tak pod koniec dwudziestego wieku włączamy tele­ wizor (a to, co w nim widzimy, zdaje się bardziej rzeczywiste niż to, w czym uczestniczymy bez niego ) i widzimy reklamy, w których panie sprzątają brudy zostawione w łazience przez f i ­ zjologię całej rodziny, dziewczyny już bez problemów związa­ nych z menstruacją, starszych ludzi rześkich zdrowych i parado­ ksalnie wyjątkowo młodych. Na naszych oczach podciera się pu­ py, eksterminuje pryszcze, likwiduje zmarszczki, wyciera nosy. I w końcu: rodzi się i umiera. Ale niekoniecznie w takim sposo­ bie traktowania tego typu tematów musimy widzieć zmianę na­ szego do nich stosunku. Poprzez epatowanie nas nimi, gadanie (nie - rozmawianie) o nich, właśnie sprowadzanie ich do wymia­ ru technicznego, sprawy mało ważnej, z którą można i trzeba so­ bie poradzić, tak naprawdę dusimy nasze emocje z nimi związa­ ne, nie odrzucając przy tym istnienia niemożności ludzkiego po­ radzenia sobie z nimi, lękami, problemami i niedopowiedzeniami. 4 To, co charakterystyczne w filmach, którymi tu się zajmuję, to właśnie fakt zbanalizowania problemu śmierci, spłaszczenia go do poziomu łez i smutku (nie przeczę, że może to wynikać w pewnym stopniu z nieumiejętności artystycznych reżyserów czy z ogólnych przesłanek kultury masowej), niewpisywanie jej w szerszy kontekst kosmologiczny i prawie zupełne odsakralizowanie. Jedno z pytań, jakie zadałam sobie oglądając te filmy, to py­ tanie o miejsce Boga i sacrum w ostatnich chwilach życia (czy pierwszych chwilach śmierci). W Grze o tycie Bob odwołuje się do Boga jako mały chłopiec - prosi Go o to, aby przed domem pojawił się cyrk. Cyrku oczywiście nie ma. Więcej o Bogu nam nie wspomina. Wszystko, co wiąże się z Kościołem, wiąże się także z korzeniami, z ukraińską rodziną, od której odszedł, kie­ dy tylko mógł. Starał się nie wracać do tamtej biedy, do tamtej tradycji, a także do tamtego Boga. Jest przedsiębiorczym mło­ dym człowiekiem, zapewne ateistą, nie zastanawiającym się nad niczym głębiej: „W college'u uczyłem się filozofii. Nic mi to nie dało". Jest to postawa bardzo charakterystyczna dla yuppies amerykańskiego kina. Wiara kojarzy się z biedą, prostotą, bra­ kiem wykształcenia. Stereotypów się tu nie podważa. Bóg = Ko­ ściół = przeszłość = bieda. To jednak, co pozwala zrozumieć Bo­ bowi, że musi zacząć zmieniać swoje życie w obliczu jego koń­ ca, to wizyta u niekonwencjonalnie leczącego chińskiego medy­ ka. Jones oczywiście idzie tam z nadzieją na wyleczenia (scep­ tycznie podchodzi do tego, ale zgadza się za namową żony na próbę takiej terapii). Chińczyk okazuje się raczej lekarzem od duszy niż od ciała: „Nosi pan w sobie zbyt wiele złości. Ona pa­ na zabija. Chce pan wziąć tyle bólu w swoje następne życie? Najważniejsza jest ta ostatnia chwila. Od niej zależy całe następ­ ne życie (...) Dotąd może pan to zmienić". I później: „Niech pan zaprowadzi porządek w swoim domu". Bob oczywiście udaje się w podróż do kraju lat dziecinnych, jednak kończy się ona fia­ skiem - harmonia nie zostaje wprowadzona. Okazuje się, że do­ piero podróż czysto duchowa, uporządkowanie wnętrza przyno­ si sukces. Do Boga swojej rodziny, do tamtej religii nie musi po­ wracać. Aby przygotować się na śmierć, okazuje się, że wystar­ czy zrozumienie, że nie tylko sprawy materialne się liczą, że ist­ nieje coś takiego jak miłość i rodzina. Czym jest wieczność dla Boba? Jest światłem, które widzi podczas seansów z chińskim medykiem, światłem, które rozświetla jego duszę, które pozwala zajrzeć mu do wnętrza siebie. Wydaje się, że w końcu następuje próba szukania głębiej tajemnicy istnienia, ale po obejrzeniu fil­ mu okazuje się, że to tylko puste słowa, bezrefleksyjne odniesie­ nie się do ogromnej symboliki światła (często współcześnie, chociażby w wielu ruchach newage'owych, przywołuje się wiel­ kie symbole, aby potem je sprowadzić do nic nie znaczących słów). Bohater może poznać sam siebie tylko dzięki kamerze w i ­ deo, tylko dzięki spojrzeniu na siebie z zewnątrz okiem technicz­ nego wynalazku - to jest jego prawdziwa broń przeciwko śmier­ telności. On umrze - on zniknie, rozpłynie się w nicości, ale część jego pozostanie jako nagranie na taśmie. Pod koniec filmu cyrk, owszem, pojawił się - ale Bob nie dziękuje za to Bogu, lecz zgromadzonej wokół rodzinie. W filmie Twarzą w twarz ze śmiercią (znamienne, że angiel­ ski tytuł to Mother's Prayer) główna bohaterka chora na AIDS godzi się ze swoją śmiercią, nie godzi się jednak z tym, aby jej synek, który oprócz niej nie ma nikogo, został sam. Ani razu (mi­ mo że tytuł oryginalny przywołuje kontekst sakralny) bohaterka nie odwołuje się do religii. Cały czas przed śmiercią (czyli przez cały film) wykorzystuje na praktyczne działanie - znaleźć rodzi­ nę dla swojego dziecka. Gdy to zrobi, może w spokoju zniknąć z tego świata. Nie modli się, nie chodzi do kościoła, w końcu o Bogu nic nie wspomina. Nie poszukuje także nigdzie indziej pocieszenia, ukojenia czy wreszcie zbawienia. Jedyny moment, w którym pojawia się problem religijności, to rozmowa z przy­ szłymi rodzicami synka: „ - Chodzicie do kościoła? - Nie, ale wierzymy w Boga". Co z tego wynika dla naszej bohaterki i dla nas samych, tego autorzy nam nie sugerują. (Oprócz oczywiście tego, że współcześnie bardzo popularna jest forma wiary w Bo­ ga bez opowiadania się za jakimkolwiek wyznaniem, tzw. religia bezwyznaniowa.) O Bogu także nie słyszymy w Czutych słówkach, Philadeiphii, Żyć na całego. Natomiast inaczej rzecz się ma w filmie Po­ dążaj w stroną światła. Tam na AIDS umiera dziewięcioletni chłopiec. Jego rodzice postanawiają ułatwić dziecku ostatnie miesiące życia. Są wielodzietną, niespecjalnie zamożną rodziną. Ona zajmuje się domem, on pracuje na budowie. Są mormonami (tak się deklarują; my nie widzimy żadnych zewnętrznych oznak przynależności do tego Kościoła). Znowu podtrzymany zostaje stereotyp: wierzą, są religijni, ludzie prości, niebogaci, ale do­ brzy. Tu myśl o śmierci oswajana jest przede wszystkim właśnie 5 57 �dzięki wierze w życie pozagrobowe. Mówi się o Niebie, gdzie chłopiec ma spotkać swoją przyjaciółkę, która niedawno umarła na raka, babcię i dziadka. Raj, o którym opowiadają rodzice cho­ remu dziecku, przypomina raczej piękną bajkę, cos' na kształt Nangijalii z książki Astrid Lindgren Bracia lwie serce. Nie ma­ my wątpliwości, że jest to Niebo stworzone na potrzeby małego, naiwnego dziecka. Na ile takie wyobrażenie pomaga rodzicom? Co oni myślą tak naprawdę o przyszłym losie ich synka, czy szu­ kają odpowiedzi w Biblii? Nic nam o tym nie wiadomo. Nie w i ­ dzą w sobie współczesnej wersji Hioba, nie poszukują celu śmierci Bena. Po odejściu dziecka mają jednak poczucie, że coś się w ich życiu zmieniło: dzięki chorobie Bena dojrzali, zrozu­ mieli, że „nie można swojego życia postrzegać jako prostej linii, ale jako okrąg" , że „najważniejsze w życiu jest pomóc kochanej osobie umrzeć (...) bez bólu, bez strachu i w końcu nawet bez nich". I znowu tutaj pojawia się symbolika światła. „Kiedy dzie­ ci umierają, widzą światło w tunelu. Chcą podążać w tę stronę. Kiedy umierają, na ich twarzach pojawia się spokój, jakby zosta­ ły wyzwolone" (słowa pielęgniarki, która pracuje w szpitalu dziecięcym) Na końcu matka mówi do chłopca: „Podążaj w stro­ nę światła, Ben". 6 To, co wydaje się bardzo istotne w większości tych filmów, to fakt, że pojawia się w nich bardzo charakterystyczny moment, punkt kulminacyjny, w którym bohater zaczyna Coś rozumieć, dotyka rzeczywistości pozazmysłowej, wychodzi poza swoją własną ludzką kondycję. Mamy chociażby wzruszającą scenę z Philadelphii, kiedy Andrew Beckett zapomina o sprawie w są­ dzie, która zajmuje mu większość tego szczególnego czasu, jaki mu pozostał, tylko zaczyna słuchać muzyki. Nawet nie słuchać, ale uczestniczyć w Niej. Ku zdziwieniu swojego prawnika - tań­ czy, niczym w transie, z kroplówką u boku. Piękna aria (Nessun dorma z Turandot Pucciniego?) wprowadza jego (i po części nas) w inną rzeczywistość. Zaczyna rozumieć, dotyka prawdy, bo sztuka, „mimo że zdolna jest wyrazić najgroźniejsze dla psychi­ ki doznania, obdarzona jest też siłą odbierania grozy odczuciom wewnętrznym i przenoszenia ich na inny poziom przeżyć (...) wyobraźnia i sztuka wiążą się nierozerwalnie z byciem człowie­ kiem". (Baranowska 1995, s. 134, 138) W Żyć na całego główny bohater jest tancerzem. Jego całym życiem był balet. I właśnie on pomoże mu dotknąć tajemnicy ist­ nienia. W momencie kulminacyjnym, kiedy już ciężko chory przepięknie wykonuje swój ostatni, największy i najważniejszy, taniec w życiu, zaczynamy mieć wrażenie, że on już się spotkał z wiecznością. Od tej chwili jest gotowy na śmierć. Z kolei w Grze o tycie nie możemy wyróżnić jednego takie­ go znaczącego momentu. Ale jest kilka sytuacji, które pozwala­ ją głównemu bohaterowi oderwać się chociaż na chwilę od co­ dzienności. Po pierwsze znowu muzyka: Rossini pomaga odbyć duchową podróż w przeszłość, w której Bob zaczyna zastana­ wiać się nad swoim dotychczasowym życiem. Rozmawia z ro­ dzicami, przeprasza, w końcu przyznaje się do winy. Ten rachu­ nek sumienia (czyżby współczesny sakrament namaszczenia chorych?) ułatwia mu późniejsze spotkanie ze śmiercią. Drugim takim momentem jest podróż kolejką: „Udam się w sam środek strachu". Nigdy wcześniej nie mógł się przełamać, żeby to zro­ bić - dopiero w dniu, który miał (według słów lekarza) być ostat­ nim w jego życiu. Motyw kolejki pojawia się także na sam ko­ niec filmu: śmierć jest dla niego podróżą taką kolejką, tylko że z podniesionymi rękami. Jest przekroczeniem wszystkich barier, które przeszkadzają za życia. Także dzień, w którym przyszło na świat jego dziecko, był dniem przełomowym. Narodziny neutra­ lizują śmierć. Co ciekawe - i w Podątaj w stroną światła, i w Grze o tycie, a także w Czułych słówkach i w Decyzja należy do ciebie obok tematu śmierci pojawiają się właśnie narodziny. Równowaga w przyrodzie zostaje zachowana. I podobnie jak śmierć, o której 58 pisałam, że została przeniesiona do domu (czy też dom został przeniesiony do szpitala), również poród odbywa się na łonie ro­ dziny. Zatem bardzo ostatnio popularna sztuka dobrego rodzenia, rodzinne porody, to może wynik tego samego procesu kulturo­ wego. Już nie wierzymy bezkrytycznie w nadrzędność nauki, medykalizacji i techniki. Traktujemy je jako narzędzia, nie zaś jako prawdę. Problemy związane z tym, co nieogarnialne i niepojmowalne przez ludzkie zmysły, wracają do nas, po krótkiej w dziejach świata przerwie, niczym bumerang. Jednocześnie jed­ nak ponowoczesność nie akceptuje wielkich emocji związanych z transcendencją, każe patrzeć człowiekowi na samego siebie z dystansem (chociażby z perspektywy kamery wideo) i dlatego wracająca do świadomości ludzkiej śmierć tak naprawdę jest śmiercią zubożałą, pozbawioną w dużej mierze kontekstu sakral­ nego i metafizycznego. Bauman widzi różnicę w stosunku do śmierci i śmiertelności między modernizmem, a postmoderni­ zmem taką, że pierwszy opowiada się raczej za „dekonstrukcją śmiertelności", zaś drugi za „dekonstrukcją nieśmiertelności". (Bauman 1992). 7 Niewątpliwie o niemożności pokonania własnej skończoności przypomniało nam AIDS. Człowiek chory pozbawiony jest wiary w to, że medycyna go wyleczy. Podobnie bardzo często ostatnio podejmowany problem nowotworów złośliwych każe nam zastanowić się nad własnym zdrowiem. Bohaterowie fil­ mów, o których piszę, wiedzą, że do końca zostało im mało cza­ su. Nie twierdzę, że całkowicie stracili nadzieję, ta bowiem wy­ daje się niemożliwa do porzucenia. Bob Jones do lekarza: „Za kogo się pan u diabła uważa. Myśli pan, że może mi zabrać nadzieję. Nadzieja to wszystko, co mam". Najczęściej jest to wiara w cud: „Nie mogę uwierzyć, że Ben umrze (...) Potrzebny nam jest mały cud" (Podążaj w stroną światła). Jednak tę wiarę i nadzieję pozostawiają gdzieś z boku i postanawiają oswoić się z myślą, że muszą przedwcześnie umrzeć. Lekarze nie pozwala­ ją raczej łudzić się naszym bohaterom: „Nie rób sobie złudnych nadziei. Masz mało czasu, nie marnuj go na poszukiwanie cudu. Medycyna jest ograniczona pewnymi ramami. Prawda jest nie­ stety okrutna" (Gra o życie). Podają bezduszne statystyki: „85% chorych na AIDS umiera w ciągu roku, pozostali niewiele później" (Podążaj w stroną światła). W przypadku raka radzą: „Być dobrej myśli i przygotować się na najgorsze" (Czułe słów­ ka). Jednak lekarz końca dwudziestego wieku to już nie ten sam bezduszny medyk, z którym mieliśmy do czynienia chociażby w noweli Tołstoja. („Iwan Iljicz pojechał do doktora. Wszystko było zgodne z jego oczekiwaniem: wszystko działo się tak, jak się zawsze dzieje. I oczekiwanie, i sztuczna powaga, charaktery­ styczna dla lekarzy znana mu, taka sama, jaką przybierał w są­ dzie, i opukiwanie, i osłuchiwanie, i pytania wymagające z góry wiadomych i oczywiście niepotrzebnych odpowiedzi, i miny peł­ ne znaczenia, ze niby tylko się nas posłuchaj, a my wszystko po­ trafimy, my wiemy i nie wątpimy jak to trzeba zrobić, wszystko na jedno kopyto dla każdego człowieka, jakiego chcecie. Wszy­ stko działo się zupełnie jak w sądzie. Miny, jakie Iwan Iljicz przybierał wobec podsądnych, doktor przybierał wobec niego." (s. 53)) W filmach, które oglądałam, lekarz jest zawsze przyja­ cielski, miły, choć nigdy nie oszukuje swojego pacjenta. Wprost mówi mu o chorobie, niczego nie owija w bawełnę, a przy tym jest delikatny i wyrozumiały. Chorego i jego rodzinę bardzo szczegółowo informuje o wszystkim, co jest związane z chorobą i możliwym jej przebiegu. Nie podejmuje gry z pacjentem, odrzuca „dwuznaczniki konwencjonalne". (Alichniewicz 1996, s. 153) Wydaje się, że pacjenta traktuje indywidualnie, stara się brać pod uwagę każdy jednostkowy przypadek. Mimo że stoi po stronie racjonalnej nauki, nie neguje jednoznacznie możliwości zaistnienia cudu. Jest specjalistą od dobrej choroby, ale także, co bardzo charakterystyczne, staje się specjalistą od dobrej śmierci. �Nie jest przy tym kimś' niezwykłym, kimś', kogo należy darzyć szczególną estymą, jest ekspertem w swojej dziedzinie. Relacja: pacjent - lekarz staje się powoli relacją: usługobiorca - usługo­ dawca. Ale usługi medyczne, usługiwanie przy umieraniu wyma­ gają odpowiednich „głasków", przyjaznych „wibracji". Jak uczą się tego przyszli lekarze i specjaliści od dobrej s'mierci, pokazu­ ją prace Elizabeth Kubler-Ross (na przykład: Rozmowy o śmier­ ci i umieraniu, 1979). Jednak przygotowaniem dobrej s'mierci nie zajmuje się jeden lekarz. Zatrudniony w tym celu jest cały zespół specjalistów. Osobiście zaangażowana w problem zdaje się też pielęgniarka. Swojego psychologa ma nie tylko chora na AIDS bohaterka Twa­ rzą w twarz ze śmiercią, ale także jej syn (innego oczywiście). Ona chodzi także do hospicjum, gdzie terapeuta i inni chorzy po­ magają jej przetrwać trudne chwile. Wszyscy mają jedno zada­ nie: ułatwić chorej i jej rodzinie przeżycie tego szczególnego czasu. Do Boba Jonesa przychodzi wykwalifikowana pielęgniar­ ka, która ma pomóc jakoś przetrwać ostatnie bardzo trudne chwi­ le chorego na raka. Małym, chorym na AIDS Benem zajmuje się specjalny wolontariusz. Aby poinformować rodziców o stanie ich dziecka, zbiera się całe konsylium lekarzy i czynią to z wiel­ ką delikatnością (ale i dokładnością). Z kolei ojciec chłopca mi­ mo dochodzących ze wszystkich stron porad („Greg, musisz iść do s p e c j a l i s t y") nie chce udać się do psychiatry. Z pewnością wszystkie te filmy mają jedną cechę wspólną: wywołują wiele łez u osób mało odpornych na różne zabiegi psy­ chologiczne stosowane przez wyrachowanych reżyserów. Ja sa­ ma miałam ogromne problemy (i do końca na pewno mi się to nie udało) ze zdystansowaniem się wobec tego, co obserwowa­ łam. Oczywiście nie chodzi tylko o płacz, ale przede wszystkim o zrozumienie, zdanie sobie sprawy ze zbliżającego się końca. To jest poważna sprawa i dotyczy niewątpliwie każdego z nas. Re­ fleksja oczywiście pojawia się u widza. Uprzytomnienie sobie własnej śmiertelności jest, jak pisze Vladimir Jankelevitch (s. 62), „błyskawiczną intuicją", „nie żadnym rozumowaniem". Lecz to, co zaskakuje, co w zasadzie nie powinno się zdarzyć (choć dla nas oczywiście dobrze, że się zdarza), to następujące po filmie katharsis: zdajemy sobie sprawę z tego, że to nie my. A przecież nie tylko to możemy być my, ale to będziemy my. Czy to słabość tego typu kina, czy w ogóle niemożliwość prawdziwego zrozumienia swojej śmiertelności za pomocą tele­ wizora czy po prostu nasza kulturowo wytworzona niechęć i nie­ możność sprawia, że zachowujemy się jak Piotr Iwanowicz pod­ czas pogrzebu Iwana Iljicza: „«Trzy doby przeraźliwych męczar­ ni i śmierć. Przecież to zaraz, każdej chwili może się stać rów­ nież ze mną» - pomyślał i przez chwilę było mu straszno. Ale na­ tychmiast, sam nie wiedział jak, przyszła mu z pomocą myśl, że to się tyczyło Iwana Iljicza, nie jego, i że jemu się to zdarzyć nie powinno i nie może; że myśląc tak, poddaje się ponuremu nastro­ jowi, czego robić nie trzeba (...) Ukończywszy to rozumowanie Piotr Iwanowicz uspokoił się i z zainteresowaniem zaczął wypy­ tywać o szczegóły zgonu Iwana Iljicza". (s.17) Myślę, że przedstawione przeze mnie filmy (dosyć reprezen­ tatywne dla tego gatunku) są w pewnym stopniu dowodem na to, że pod koniec dwudziestego wieku odnajdujemy wyrzuconą ze społecznej świadomości i zagubioną w labiryntach szpitala Śmierć. Na nowo wspólnie ją obmyślamy i oswajamy, mimo że nadal istnieją tendencje, które pokazują jej nienaturalność, zmedykalizowanie, zestetyzowanie czy odwrócenie. Bo, jak na przy­ zwoity ponowoczesny świat przystało, istnieje pluralizm i wielojęzykowość, wbrew pozorom i prognozom, także w mediach. FILMOGRAFIA: Czułe słówka (Terms of Endearment), rei. James L . Brooks Gra o życie (My Life), reż. Bruce Joel, Rubin Philadelphia, reż. Jonathan Demme Podążaj w stronę światła (Go Toward the Light), reż. Mike Robe Twarzą Żyć na Siódma Dying, w twarz ze śmiercią (Mather's Prayer) całego (Alive and Kicking), reż. Nancy Meckler pieczęć (Det Sjunde Inseglet), reż. Ingmar Bergman reż. M. Roemer BIBLIOGRAFIA: Alichniewicz, Anna 1996 Tanatologia fdozoficzna jako podstawa tanatologii lekarskiej. „Twoja śmierć" i „bycie-ku-śmierci" a sztuka dobrego umie­ rania, (w:) Umierać bez lęku. Wstęp do bioetyki kulturowej, red. Mieczysław Gałuszko, Kazimierz Szewczyk, Warszawa-Łódź Aries, Philippe 1993 Śmierć odwrócona, (w:) Antropologia śmierci, przel. i red. Stani­ sław Cichowicz, Jakub M. Godzimirski, Warszawa Baranowska, Małgorzata 1995 To jest wasze życie, Kraków Bauman, Zygmunt 1992 Morality, Immorality and Other Life Strategies, Cambridge Janion, Maria 1995 najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość", (w:) P S L Konteksty, nr 3/4, Warszawa Jankelevitch, Vladimir 1993 Tajemnica śmierci i zjawisko śmierci, (w:) Antropologia śmierci Kiibler-Ross, Elizabeth 1979 Rozmowy o śmierci i umieraniu, Warszawa Kwiatkowski, Waldemar 1996 Tanatologia - nauka czy pseudonauka, (w:) Umierać bez lęku Maeterlinck, Maurycy 1993 Śmierć Miczka, Tadeusz 1997 Postmodernistyczny obraz śmierci w kinie współczesnym i w no­ wych mediach, (w:) Problemy współczesnej tanatologii, red. J . Kolbuszewski, Wrocław Szewczyk, Kazimierz 1996 Lęk, nicość i respirator. Wzorce śmierci w nowożytnej cywilizacji Zachodu, (w:) Umierać bez lęku Tołstoj, Lew 1960 Śmierć Iwana Iljicza, Warszawa Wilson, M. 1984 Zdrowie, podstawy, wartości, (w:) Sens choroby, sens śmierci, sens życia, red. Halina Bortnowska, Kraków PRZYPISY 1 Lista filmów znajduje się na końcu pracy. Tutaj będę używać skrótu myślowego: moje filmy, filmy, które oglądałam itp. Niestety nie udało mi się dotrzeć do filmu M. Roemera. Znam go tylko z tekstów tanatologicznych. Opinie, które tu przytaczam, są w du­ żej mierze uwagami Philippe" a Ariesa. O ideologii szpitalnej, która ma być domeną wieku X X , czytaj: M. Wilson, Zdrowie, postawy, wartości w: Sens choroby... op, cit. Por. пр.: U. Eco, Semiologia życia codziennego. Oczywiście te­ kstów na ten temat jest wiele, poczynając od „skromnych" krytyków kul­ 2 3 4 tury masowej, a kończąc na Baudrillardzie. Oczywiście mam świadomość, że głównym celem filmu mogło być zwrócenie uwagi na społeczny problem dzieci pozostawionych przez rodziców chorych na AIDS i krytyka systemu adopcyjnego. Niemniej film traktuje o życiu umierającej osoby. Wszystkie cytaty, do których nie ma bibliografii, są wypowiedzia­ mi bohaterów filmów. O uprzedmiotowieniu śmierci pisze między innymi Kazimierz Szewczyk. 5 6 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f1dd9b7cc89c5bb6d9ea22cc3ff9ff86.pdf f31d03f38fbb9740ac18d7bfc33952ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2663 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2476 Title A name given to the resource Śmierć jako przynęta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.68-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Ton nadaje Radio Zet" Agnieszka Kirchner A n n a Wróbel - Skończone! - powiedział ktoś nad nim. Usłyszał jeszcze to słowo i powtórzył je w swojej duszy: „Śmierć się skończyła, już jej nie ma" Lew Tołstoj, Śmierć Iwana Iljicza Przedmiotem kilku naszych refleksji na temat s'mierci w me­ diach jest rozgłos'nia radiowa Radio Zet. Przedstawione niżej uwagi nie są wyczerpującą analizą treści przekazu tego radia, są to jedynie nasze uwagi, w jaki sposób niektóre z tych treści moż­ na odczytać. Radio Zet jest stacją ofensywną. Krótkie teksty mówione, muzyka i reklamy pojawiają się z dynamiką analogiczną do ujęć wideoklipu. Radio kładzie nacisk na szybkość i aktualność (świeżość) podawanych informacji, relacjonowanie wydarzeń na gorąco w formie czytanych jednym tchem lapidarnych i wyrazi­ stych komunikatów: ...ale czy pomyślałeś o strefach czasowych? Ty słyszysz, my doganiamy zdarzenia, zanim do ciebie dotrą. Ty odbierasz, my przesuwamy je we właściwe miejsce, wyprzedzamy czas o dwa­ naście godzin. Ton nadaje Radio Zet! Temat śmierci w mniej lub bardziej bezpośredni sposób poja­ wia się w Radiu Zet w serwisie informacyjnym, w reklamie roz­ głośni i w Magazynie Sensacyjnym „Rewolwer i mikrofon". Ta ostatnia audycja nadawana jest w poniedziałki. W oprawie aku­ stycznej przypominającej ścieżkę dźwiękową filmu akcji odpo­ wiada się na pytania - jak uniknąć kradzieży samochodu, jak za­ bezpieczyć się przed włamaniem, czy posiadanie broni powinno być dozwolone itd. Reklama rozgłośni to piosenka stylizowana na folklor war­ szawski; jest to rodzaj ponurej ballady z morałem, opowiadają­ cej o ofierze szalonego fryzjera-mordercy: [...] Dzidka zakład odwiedziła, koafiurę zamówiła, złe Edmunda opętało, stało się, co stać się miało. [krzyk kobiety] Dzidko, Dzidko, och ty w życiu, czemuś loki swe suszyła, Zetka przed nim ostrzegała, czemuś radia nie słuchała ?! [głos]: Z Radiem Zet nie zginiesz. Trzydzieści sekund grozy na małych ekranach. Można wskazać na dwa aspekty obecności śmierci w Radiu Zet: wskazać na częstotliwość, intensywność, z jaką radio o niej mówi; oraz spróbować opisać charakter tej obecności. Poprzez oczywisty fakt, że media żywią się spektakularnymi wydarzeniami i poruszają się w globalnej skali - słuchacz Zetki „ociera się o śmierć" w stopniu przekraczającym bezpośrednie doświadczenie przeciętnego człowieka. Wystarczy, jeśli wysłu­ cha kilka razy dziennie serwisów informacyjnych. Ma do czynie­ nia z przekazem stale się radykalizującym: Uwagę publiczną, chronicznie przytępioną i zblazowaną przez atrakcje coraz to liczniejsze, krzykliwsze i coraz bardziej niesamowite, przyciągnąć mogą tylko zdarzenia szokujące, i to szokujące bardziej niż wstrząsy wczorajsze. Jeśli zatem o pożą­ daną siłę wstrząsu idzie, działa niejako tendencja jednoznacznie i uparcie zwyżkowa, a nie ma lepszej recepty na wstrząs niż aro­ gancka losowość i ostentacyjna bezcelowość aktów gwałtu. „Eskalacja gwałtu" jest nieuniknionym następstwem szybkiego „przejadania się " najbardziej nawet mrożących krew w żyłach i odrazę budzących odmian terroru.' Śmierć w Radiu Zet funkcjonuje jako informacja, jako ele­ ment tej wizji świata, jaką radio tworzy, i jako chwyt reklamowy (co jest powiedziane wprost w reklamie i sloganie reklamowym). Natłok informacji i obrazów śmiertelnych ofiar katastrof, wo­ jen i wypadków, powoduje oskarżenia mediów o drastyczność i epatowanie śmiercią. Śmierć nie jest przedmiotem codziennej ludzkiej refleksji, być może więc właśnie częstość tych obrazów mogłaby uświadamiać odbiorcy jej powszechność, realność, o jakiej na co dzień nie myśli; powodować jakiś rodzaj oswoje­ nia z nią. Niepewność o jutro, o to, co może się przydarzyć za ro­ giem albo w zaciszu domowym lub podczas nocnego powrotu do domu, jest potęgowana przez natłok doniesień opisujących prze­ moc. Wizja świata, jaką kreśli przed nami radio, to rzeczywistość pełna zagrożeń i niebezpieczeństw. Nie tylko w wielkim mieście, ale praktycznie wszędzie można spodziewać się aktów przemo­ cy ze strony innych ludzi. Radio chce ułatwić nam poruszanie się w tym świecie, a nawet przetrwanie w nim. „Rewolwer i mikro­ fon" ma być właśnie czymś w rodzaju poradnika survivalu. Po­ radnika niezbędnego, ze względu na wagę problemu. W zapew­ nieniu, że „z Radiem Zet nie zginiesz" pojawia się sugestia, że ostateczność, nieuchronność śmierci nie jest ani ostateczna, ani nieuchronna. Tak jak wszelka krańcowość w świecie massmedialnym ulega ona stępieniu. Reklamowy slogan to coś więcej niż utarty związek frazeologiczny, to zdanie należy potraktować dosłownie: radio uchroni cię przed śmiercią. Odbiorca poddawa­ ny jest wrażeniu, że istnieje możliwość odłożenia śmierci na później, unikania jej w nieskończoność; jest to pozór nieśmier­ telności, tak kuszący, że z lubością można się mu poddać. Dzia­ ła tu i ta pokusa nieśmiertelności, i obawa przed nieoczekiwaną śmiercią. We wszystkich reklamach pojawiają się wybrane elementy jakości ludzkiego życia, stanowiąc dla odbiorcy motyw do dzia­ łania, do zachowania zgodnego z intencjami twórców reklamy. W tym raju, który dostępny jest wszystkim pod pewnymi warun- 67 �kami, w którym starość, brud i choroba nie mają prawa istnienia - pojawia się śmierć. Jest chwytem, „przynętą" na potencjalnych klientów. Przekaz brzmi: dzięki naszemu produktowi możesz ją wyeliminować, nie obawiać się jej. Śmierć, o jakiej słyszymy w Radiu Zet, to wiadomości z ser­ wisu prasowego (wojny, masakry, kataklizmy, morderstwa), albo informacje z takiej audycji jak „Rewolwer i mikrofon". Jest to śmierć przypadkowa, irracjonalna, trudna do wytłumaczenia (jak niezrozumiałe są okrutne zabójstwa dokonywane przez nastolat­ ków). Śmierci nie można wyjaśnić. Nikt nie mówi, czym ona jest. Radio Zet ostrzega przed śmiercią tak samo jak przed niską temperaturą na zewnątrz, spodziewanym deszczem czy korkiem w centrum. Te zjawiska są na równych prawach. W rezultacie powstaje pewna wizja końca ludzkiego życia: Śmierć jako przypadek: śmierć w następstwie wypadku sa­ mochodowego, napadu itp. jest kwestią absolutnego przypadku; czymś, co może się przytrafić w każdej chwili; jest zdarzeniem losowym, czymś, co nie powinno się było zdarzyć, pewnego ro­ dzaju patologią. Zawsze mowa jest o śmierci nagłej, o wyjątku od reguły; o tym, że można zginąć, ale nie o tym, że trzeba umrzeć. Ktoś znalazł się przez przypadek w tym, a nie innym miejscu i czasie, to głupi przypadek, pomyłka. Śmierć jako błąd: przy spełnieniu pewnych warunków ona nie miałaby miejsca (gdyby Dzidka Zetki słuchała...). Rzeczy­ wistość jest podobna do gry komputerowej, która kończy się zbyt szybko przez niezręczność lub brak czujności grającego. Śmierć jako dzieło ludzkie: jest efektem ludzkiej przemocy; skrajnym, ale wyłącznie ludzkim działaniem, to człowiek dyspo­ nuje śmiercią, jest zależna od niego, nie jest ponad nim ani poza nim. Śmierć jest jednym z wielu niebezpieczeństw, na które czło­ wiek musi być przygotowany, i z którym musi się zmagać sam; nie pomaga mu żadna ze struktur, organizacji stworzonych przez społeczeństwo. Instytucje takie jak wojsko, policja, są­ downictwo z karą śmierci - nie wystarczają już, aby uchronić obywatela przed niespodziewanym zgonem. W sytuacji krytycz­ nej musi on sobie radzić sam, musi być gotowy na odparcie ata­ ku, na „odpłacenie pięknym za nadobne". Jednostka sama wy­ łącznie odpowiada za swój los. W ciągu życia świat zewnętrzny jest dla niej tylko źródłem doznań, które przeżywa bez poczucia więzi z innymi. Śmierć jest takim radykalnym indywidualnym doznaniem. Nie chodzi o to, że się ją indywidualnie odczuwa, bo to oczywiste, ale o to, że przestała być sprawą społeczności, zbiorowości. Ona nie umie ani śmierci zapobiec, ani nie dostar­ cza żadnych sposobów na sytuację obcowania ze śmiercią, do­ świadczania jej. Częstotliwości, z jaką pojawiają się w mediach obrazy śmier­ ci, nie towarzyszy poczucie jej wyjaśnienia i rozumienia. Nastą­ piło stąpienie wrażliwości na obrazy okrucieństwa i cierpienia ludzkiego, oglądane dziś na co dzień, w warunkach tak normal­ nych i ilościach tak olbrzymich, że nutą już bardziej niż szokują; nie upływa dzień bez obejrzenia tuzinów nowych trupów i mor­ derstw na ekranach telewizyjnych - w audycjach zwanych wia­ domościami czy tych, które klasyfikują się jako przedstawienia teatralne, seriale policyjne, filmy fabularne czy programy dla dzieci [...]. Widoki okrucieństwa przestały być zdarzeniem od­ świętnym, wymknęły się z karnawałowego rezerwatu i wlały się szeroką strugą w nurt przeżyć codziennych. 2 Być może wszelka refleksja nad śmiercią to próba szukania odpowiedzi na pytanie, czy i co jest poza tą granicą. To nie za­ trzymywanie się przy znaku ze słowem „koniec". A tylko to sło­ wo media są w stanie nam komunikować. W wyniku uporczywe­ go powtarzania nie nabiera ono nowej treści, odczuwa się raczej dewaluację jego siły i znaczenia. PRZYPISY 1 2 Zygmunt Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Tamże, s. 47 Toruń 1995, s. 62. Śmierć jako przynęta Dorota Hall „Jeśli modernizm prowadził niegdyś do ukształtowania »estetyki szoku«, to wydaje się, że wysiłek ten skończył się po­ rażką." - stwierdził Matei Calinescu opisując nasz pluralistycz­ ny świat, w którym w zasadzie wszystko jest dozwolone. Mnie zastanawia, czy aby na pewno szokowanie przedstawieniami śmierci jest tak bardzo passe, jak chciałby tego Calinescu (i jak to powszechnie głoszą inni badacze kultury współczesnej). Przyjmuję więc rolę advocatus diaboli i śpieszę zawezwać świadka. W hiszpańskiej gazecie „El Pais" z 8.06.1996r. znalazłam zdjęcie nieżywej, porzuconej w trawie dziewczyny. Była to foto­ grafia rodem jak z kroniki kryminalnej, a widniał pod nią taki oto podpis: 1 1 no Przemoc jako przynęta Australijskie pismo młodzieżowe „Juice" wywołało skandal swoim ostatnim numerem. Na sześciu stronach poświęconych modzie zaprezen­ towało modelki sfotografowane tak, jakby zostały uduszone, utopione, zgwałcone, jakby zmarły na skutek przedawkowania narkotyków, zawa­ łu serca czy jakiejś innej choroby. Makabryczne zdjęcia tączyt sugestyw­ ny tytuł: „Live fast... Fashion to die for". Na zdjęciu modelka upozowana na - przypuszczalnie - uduszoną. Towarzyszył mu krótki felieton: MODA (Vincente Verdu) Australijskie młodzieżowe czasopismo „Juice" wywołało wzburze­ nie publikując przed paroma dniami zdjęcia mody. Modelek nie pokaza­ �no na nich jako dziewczyny pełne życia; przedstawiono je jako martwe. Niektóre wyglądały na ofiary gwałtu z uduszeniem, inne prezentowały sobą zwłoki rozbite w wypadku, jedna - osobę zmarłą w wyniku przedawkowania. Chodziło nie tylko o to, aby powab seksualny modelek przesiąknięty był śmiercią; ważniejsze było, że śmierć je dosięgła właśnie w tych, a nie innych ubraniach. Kogo śmierć pozostawia nagiego, jak topielca, zosta­ wia go także bez historii i - w konsekwencji - bez seksualności. Tutaj z seksualnością mamy do czynienia, ponieważ modelki, ubrane, mie­ szczą w sobie intymność i tajemniczą biografię. Cały żywot martwych ciał streszcza się w fałdach ich spódnic, w nieładzie ich bluzek. Zwykli­ śmy wiązać erotyzm z podnieceniem, a nie ma pobudzenia większego, niż to zrodzone na granicy śmierci. Kobiety są powalone, ujarzmione, ale już nie przez przyjemność; przez zniewolenie nieszczęściem. Na wszystkich fotografiach pojawiają się w ekstazie bardziej „stam­ tąd", podczas gdy ubrane są „stąd". Ich bezwładne ciała jednoczą modę z tragedią, pospolitość z nieskończonością, perfekcyjną sylwetkę z total­ nym zniszczeniem. Z tej kombinacji rodzi się erotyzm wyższego rzędu. Gdy modelki prezentują modele na wybiegu, głównymi bohaterkami są one właśnie. Ale tutaj obiektami pierwszoplanowymi są ubrania, zamie­ nione w świadków i całuny. Pod nieobecność rozkołysanego chodu, ży­ wego oddechu i uśmiechu cała zmysłowość modelek koncentruje się na ich stroju. Jest to całkowite przeobrażenie. Pozostaje tylko moda. Z nagłówka prasowej notki zaczerpnęłam tytuł mojego te­ kstu, zastąpiłam jednak słowo „przemoc" słowem „śmierć", aby wskazać na to, co rzeczywiście przyciąga uwagę oglądają­ cego zdjęcia - właśnie śmierć, tu konkretnie martwe ciało. In­ teresuje mnie z jednej strony, jak ją wykorzystano w „Juice" (śmierć jako przynęta dla oglądających zdjęcia), a z drugiej jak o niej napisano w „El Pais" (śmierć jako przynęta dla ko­ mentatorów). Okazuje się, że trudno jest pisać o opublikowanej w „Juice" modzie, w każdym razie gazeta „El Pais", mimo iż odważnie podjęła temat, nie zdołała wyjść poza wypróbowane metody opi­ su (zaatakować lub wyśmiać, a najlepiej jedno, i drugie) fotogra­ fii kłopotliwych (tak właśnie myślę: kłopotliwych - nie takich znowu równych innym, wystawionym obok w „kulturalnym su­ permarkecie"). Krótki tekst spod zdjęcia nawiązuje do toczonej w wielu krajach (także w Hiszpanii) dyskusji nt. nadmiaru prze­ mocy w mediach i jest niczym innym jak tylko oskarżeniem au­ stralijskiego pisma o propagowanie przemocy. Wprawdzie nie sformułowanym wprost, lecz łatwo dającym się odczytać, nie tylko z samego nagłówka, lecz także - a może przede wszystkim - z pełnego dezaprobaty wyróżnienienia kursywą słowa „suge­ stywny", gdy mowa o „sugestywnym tytule", pod którym ukaza­ ły się zdjęcia. Natomiast do przewrotnego potraktowania tematu ucieka się autor felietonu Vincente Verdu (pisząc lekkim tonem uzyskuje spory dystans do szokujących zdjęć). Verdu nie chce zapewne dołączać do niezbyt oryginalnych głosów krytyki świadomym będąc, że takie głosy niewiele dziś znaczą - przecież tak naprawdę wszystko jest dozwolone. A mo­ że po prostu (niby na wzór fenomenologów) zawiesza swoje są­ dy (a konkretnie odczucia związane z widokiem zamordowanych dziewczyn), aby dotrzeć do nowych znaczeń (pokazać, jak dzięki takiemu przedstawieniu modelek maksymalnie dało się wyeks­ ponować prezentowane ubrania). Tak czy inaczej, w swoim tek­ ście, mimo iż błyskotliwym, zdaje się nie przywiązywać należy­ tej wagi do pierwszego wrażenia, które pojawia się, gdy spojrzy­ my na komentowane fotografie - bo czy pomimo ciągłego obco­ wania z różnorodnością naszego świata, nie doznajemy na ich 2 widok szoku i zgorszenia? Wydaje mi się nadto, że to na tym właśnie doznaniu p o p r z e s t a j e większość oglądających zdjęcia; wszak liczne reklamy, niezliczone kolorowe fotosy, którymi bombarduje nas kultura masowa, obliczone są zwykle właśnie na emocje pojawiające się w pierwszym odruchu odbior­ cy. Zgorszony czytelnik pisma „Juice", zaznajomiony z językiem kultury masowej, nie ma więc powodów, aby porzucać swoje pierwsze odczucia i otwierać się na nowe doznania, szczególnie, że nic go tutaj wyraźnie do tego nie prowokuje (a mógłby to być np. umiejętnie dobrany tytuł zdjęć; zdarzają się tego typu sloga­ ny reklamowe). Zdjęcia z „Juice" epatują śmiercią, którą posłużono się w tak niestosownych okolicznościach - na użytek pokazu mody. Być może właśnie na skandal były obliczone. Tak czy inaczej zgor­ szenie budzą. I to w każdym. Sądzę, że także w antropologu, otwartym przecież na wielorakie ich interpretacje. Nieraz zdarza się nam oglądać reklamy, obrazy, fotografie, wokół których wy­ buchają skandale (w takich przedstawieniach celuje np. firma Benetton), ale zwykle gorszą one określoną grupę ludzi. Ostro protestują na przykład konserwatywni chrześcijanie przeciwko reklamie dżinsów Otto Kern ukazującej Ostatnią Wieczerzę, na której Jezus i apostołowie-kobiety siedzą topless (ubrane w same dżinsy). Ale poza oburzonymi są liczne osoby zupełnie obojętne wobec takiego przedstawienia, albo tacy, którzy na jego widok uśmiechają się tylko pod nosem, a znajdą się także obrońcy bluźnierczej fotografii. Tak to się już kręci nasz pluralistyczny świat. Jednak pokazanie śmierci tak pierwszoplanowej i dra­ stycznej jak w „Juice" (i do tego w celach komercyjnych!) nie pozwala na żadną obojętność - śmierć dotyczy, a więc przejmu­ je każdego i w tym właśnie leży jej wielka siła. Wprawdzie charakterystyczną cechą estetycznego przekazu jest jego wieloznaczność (odmienne opinie o dziele mogą być punktem wyjścia do dyskusji), jednak trudno jest pojmować fo­ tografie opublikowane w „Juice" wyłącznie w kategoriach sztu­ ki. Już sam ich tytuł mieszczący się świetnie w konwencji rekla­ mowego sloganu („Live fast... Fashion to die for") skłania do mówienia o nich jako o zdjęciach reklamowych. Ale i bez niego nie można byłoby traktować fotografii wyłącznie jako artystycz­ ne, gdyż lansując nowe modele zawierają w sobie element per­ swazyjny. A jako przynależne kulturze masowej, czyli oddziału­ jące natychmiastowo, zatracają swą wieloznaczność. Pierwsze wrażenie na widok tak przedstawionej śmierci jest na tyle silne, że pozostawia niezwykle małą furtkę dla dalszych rozważań. I nawet jeśli uznamy, że wślizguje się w nią Vincente Verdu, to jego tekst, potraktowany poważnie, budzi pewien protest: śmierć, przynajmniej w niektórych swoich przedstawieniach (takich jak to z „Juice"), pozostaje obojętna na zmianę czasów, wciąż jest te­ matem kłopotliwym, szokuje, trudno o niej mówić czy pisać (i to dzisiaj - w czasach, gdy nazywamy siebie społeczeństwem deliberacyjnym, doskonalącym się w rozważaniach i orzekaniu o przedmiotach, od których właśnie poprzez deliberacje coraz bardziej się oddalamy). Może wobec tego wciąż przynależy do (nie do końca przebrzmiałej) „estetyki szoku"? A tak przy okazji: mówi się o mediach, że banalizują śmierć. Czy fotograf modelek ją zbanalizował? Na pewno, choćby w tym sensie, że posłużył się nią jako (skuteczną!) przynętą dla celów komercyjnych. Ale czy śmierć rzeczywiście daje się zbanalizować? Skoro wciąż silnie oddziałuje, to może nie ma powodów, abyśmy o banalizowaniu mówili? PRZYPISY: ' M. Calinescu, Faces of Modernity: Avant-Garde, Decadence, Kitsch, Bloomington 1977, s. 146. Cyt. art. za Z. Baumana, Prawodawcy i tłumacze, w: Postmodernizm. Antologia tekstów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997, s. 286. 2 Znany w Hiszpanii ze swych licznych artykułów antropolog zaj­ mujący się kulturą współczesną. 69 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deeb9be93e34f502fd014b65c7167e41.pdf 591762fb1882077303e0d3ebf2ef23f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2474 Title A name given to the resource Zaczytując się w brukowcach... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zaczytując się w brukowcach... Tomasz Rakowski To nie my szukamy śmierci, to ona nas znajduje. Atakuje nas z każdą falą rozsyłanych po kioskach magazynów, kwartalników, gazet, gaze­ tek, brukowych szmatławców. Opakowana w kolorowe stronice, w ku­ pony prenumeraty, aranżuje spotkania w tramwajach, pociągach, w czeluściach popołudniowych kanap... w tysiącach chwytających nas tytułów, podtytułów, ramkowanych zdań M e dawano mi żadnych szans", „Barbara Łubaczewska spadła na dno szybu", „Ostatnia baj­ ka małego Łukasza", „śmierć na ulicy Fałata" ...ona jest blisko, czu­ jemy jej oddech pomimo całej bagatelizacji, stert tandety i trywialu ... (Z wasnych notatek przy lekturze) Prasa brukowa upowszechnia s'mierc, „przeżycie" s'mierci, informację o s'mierci. Zalew informacji nieuporządkowanej jest niezwykle ważnym aspektem opisywanej przeze mnie sytuacji. Setki wydawnictw wszelkimi sposobami próbując „schwytać" czytelnika budują szum informacyjny, zasłonę dymną utkaną ze splątanych wątków codzienności i niecodzienności. Rozwój technologii informacyjnej jest sprawą coraz szerzej znaną i zwy­ kli ludzie nie związani z Internetem już pozyskali pewne nowe wyobrażenie o świecie. Moim zdaniem najważniejszą jego tre­ ścią jest przeświadczenie o odbieraniu informacji zewsząd, o możliwości dotarcia do każdego źródła, o zaprzeczeniu lokalności informacji, o każdorazowym informacyjnym „ujęciu" świata w „Wiadomościach", w kilku gazetkach. Jednocześnie dochodzi do oderwania rzeczywistości od jej dotychczasowych kategorii, rodzi się obojętność wobec informacji, pewna nieuf­ ność. Czytelnik jednocześnie doświadcza poczucia informacyj­ nego panowania nad światem i niemożności zrozumienia go, ogarnięcia całości i nieufności wobec danych. Prowadzi to do wspomnianego bezładu i szumu informacyjnego. Prasa brukowa jest takim informacyjnym jarmarkiem wypełnionym opowiastka­ mi, poradami, informacją, fotografią. Targowiskiem, gdzie w ar­ tykułach i reportażach sprzedaje się pewną sumę wyobrażeń o świecie i człowieku z dołączonymi założeniami i wnioskami reprezentującymi marzenia i oczekiwania w stosunku do rzeczy­ wistości. Są możliwości przebicia się przez mgłę informacji i znalezie­ nia drogi do czytelnika. Korzystają z nich piszący w prasie bru­ kowej poruszając się po sprawdzonych ścieżkach, najczęściej rzadko uświadamianych, intuicyjnych, ale takich, które zapew­ niają kreację uczuć, poruszenie. Wzory znaczeń w kreowanym świecie są zmontowane, przeinaczone, zmistyfikowane, ale są zmontowane pod wpływem oczekiwań czytelników, oczekiwań samego piszącego, wyrażają potrzebę, a więc dają nam pojęcie o głębszych, i s t n i e j ą c y c h , choć wielowątkowych, złożo­ nych schematach. W wielu pismach pojawiają się nadsyłane przez czytelników opisy przebytych operacji, śmiertelnych chorób. Pojawia się mo­ tyw śmierci doświadczonej, obejrzanej z perspektywy uczestni­ ka, opisującej przeżycie obcej rzeczywistości, pozostawiającej atrybuty świadczące ojej dostąpieniu. W opisach operacji moż­ na dostrzec sytuację oniryczną, stan poddania się nieznanym si­ łom, doświadczenia strachu pomiesznego z utratą zmysłów, nie­ ludzkiego bólu, ogółem innej rzeczywistości - „słyszałem je 1 (głosy lekarzy) wyraźnie, ale nie miałem siły nawet poruszyć palcem, czułem się tak, jakbym wracał z zaświatów". W obecno­ ści „dziwnych postaci w bieli" pacjenci doświadczając umiera­ nia dostępują sacrum, zrozumienia, nadludzkiej gnozy, poznają swe życie z innj perspektywy - „przekonałam się (dzięki opera­ cji), że głęboka wiara i nadzieja mogą czynić cuda", „nie wiem skąd, się wzięła taka wewnętrzna siła", „wtedy dopiero zrozu­ miałam Twój ból", „teraz uwierzyłem w wędrówkę dusz". Takie doświadczenie pozostawia atrybuty, symbole pobytu w innym świecie - „o tamtych chwilach przypomina mi prawie 20-centymetrowa blizna", „lekarz nie ukrywał, że szpecąca blizna pozo­ stanie na mojej twarzy", które ujęte w ramki są często pierw­ szym wyprzedzającym sygnałem, podającym już pewien kon­ tekst. Schemat inicjacyjny, przejściowy, wręcz się nam narzuca. Nam (antropologom) w postaci wzorców semiologicznych, zna­ czeniowych, czytelnikom raczej intuicyjnie. Powodują one uru­ chomienie myślenia przedświadomego, poruszenie wpisanych, symbolicznych znaczeń, a także wyzwolenie zawartych w nich emocji. Jest to znakomity sposób sygnalizacji czegoś, co dzięki natychmiastowemu odwołaniu do kontekstu dociera do nas spo­ za mgły informacji. Tuzinkowy obraz brukowej śmierci poparty wyraźnie sfingo­ waną fotografią, zmontowaną historyjką, trafia się na każdym kroku. Drastyczność wypowiedzi „korzysta" z każdego pomysłu, z każdej emocji. Opisywane są historie, gdzie śmierć czy prowa­ dząca do niej choroba (która jest tym samym co śmierć - w od­ powiednim spojrzeniu, sytuacji odczytu) są przedstawiane jako doznania jednostkowe, można powiedzieć zewnętrzne, niezależ­ ne, nieuniknione. Pisząc wyraża się nieludzki ból, scena epatuje nieszczęściem beznadziejnym, stawiającym człowieka wobec śmierci (nie tyle śmierci, ile jej nieszczęścia) samego, i tylko sa­ mego (nawet jeżeli jest to śmierć bliskiej osoby - jest ona pro­ jekcją jej doświadczania). Wystarczy przeczytać szpalty pod ty­ tułami: „Moja choroba rujnuje życie ukochanego człowieka", „Pijany taksówkarz okaleczył nam córkę". Można uważać, że bardzo łatwo jest pozbyć się ciężaru tych historii, mówiąc, że to nie nam się przytrafiło, że to zalew tandety, dowolne przejaskra­ wienia. Jednak te artykuły i s t n i e j ą , wyrosłe z silnego, po­ pularnego, wieloznacznego i w gruncie rzeczy groteskowego (szczególnie w skojarzeniu z realiami) światopoglądu, który też i s t n i e j e . Tym bardziej że zjawisko upubliczniania, pisywa­ nia o swym przeżyciu śmierci pozwala myśleć, iż mamy tu do czynienia z pewnym odgrywaniem roli, budowaniem teatru 65 �s'mierci i zarazem uczestnictwa w nim. To s'wiadczy o przyjmo­ waniu i tworzeniu jakichś'konstruktów s'wiata, człowieka, choro­ by, o grze emocji i ich transformacji, o dokonywaniu (mys'le o pi­ szących czytelnikach, odbiorcach) wyobcowywania zjawiska s'mierci i jednoczesnego pogrążania się w niej. Intuicyjnie pisząc 0 swej operacji tak jak o przeżyciu inicjacyjnym, zakłada się ist­ nienie pewnej konstrukcji i swoje w niej uczestnictwo, potwier­ dza ten wizerunek s'mierci, pomimo psychicznego katharsis, ja­ kiego się dokonuje na sobie i na odbiorcach. Całość (ale znów całos'ć w pewnym spojrzeniu) jest nierozerwalnie zawiązana po­ między trywiałem a odwołaniem do głębokich tres'ci, pomiędzy odcinaniem swych emocji i s'wiadomos'ci od s'mierci i jednocze­ snym w niej uczestnictwie. Zaskakujące jest to, że w tych rajskich gazetkach tryskają­ cych zdrowiem, młodos'cią i złotymi przepisami na życie jest miejsce na drastyczną, szokującą i tak umiejętnie kierowaną do odbiorcy s'mierc. Że obok czerwonych jabłek, sałatki z bakłaża­ nów i pięknych, s'wiezych kobiet w odmładzających maseczkach pojawia się przerażający szpital z umierającym dzieckiem, pła­ cząca rodzina, płot, na którym powieszono sąsiada. Estetyka ko­ jarząca się z naturalistyczną zawsze będzie akcentowała jakąś' szaleńczą pełnię, dostąpienie samego sedna. Doskonałość (w da­ lekim skojarzeniu - sacrum) musi być uzupełniona, raczej wgnieciona w to co brzydkie, one razem stanowią dopiero ca­ łość. Nie chcę twardo powiedzieć, że tak jest, ale jest cos', co ku takiemu rozumieniu przemawia. Mam na myśli poezję Grochowiaka, która moim zdaniem dotyka najdalszych, niedostępnych pokładów egzystencji, poezję Les'miana, jego Garbusa, Szewczy­ ka, wszelkie kalekie postacie. Zestawianie ze sobą różnych 1 przeciwstawnych kategorii daje nam namiastkę (ale też mamy nadzieję, że da nam całość) zrozumienia i postrzeżenia pełni eg­ zystencji. Barokowa maniera jakieś' nasze potrzeby odzwiercie­ dla, bo i s t n i e j e . Tak jak istnieje skojarzenie seksualności i s'mierci w poezji, w sztuce wizualnej, w hinduskich magazy­ nach erotycznych, gdzie znajdziemy zdjęcia rozebranych pięk­ ności obok zdjęć rozkładających się zwłok. Tak jak karnawał i s'miech zajmują poczesne miejsce pośród zagłady, epidemii i pomoru. Zmieszanie przeciwnych konwencji musi mieć jakiś sens, być odpowiedzią na coś, coś wyrażać. Nie może być tylko zwykłym poszukiwaniem sensacji czy prostym zabiegiem psychomimetycznym, odsuwającym obawy, artykułującym nasze lę­ ki i niepewności. W głębi naszej psychiki śmierć przyprawia nas o histeryczny śmiech idący z wnętrza podświadomości, o śmiech szaleńca, bła­ zna, kpiarza dającego ćwiartować swe ciało, dokonującego sa­ mookaleczenia. Tam absurd i brzydota sprośnych marcholtowskich postaci kpi z przetaczającej się plagi Czarnej śmierci. Trzy­ mający z samym diabłem lekarze tańczą po nocach, oddając swym ciałem gwiezdne konstelacje odpowiedzialne za morowy zaduch i cykliczne, wieczne szaleństwo. Obłęd śmierci jest boski, a rechot idioty jest życiodajny, bogaty życiem - życiem trupim, in­ nym, balansującym po obydwu stronach egzystencji i do obydwu mający dostęp. Epilepsja, psychoza śmierci jest przerażająca, ale jest święta i nasycona nieziemską gnozą. Zapamiętanie w śmiertelnym tańcu daje nam przecież prawo wędrować po tam­ tych obszarach kosmosu, po czarciej i świętej rzeczywistości. Wsiądźmy więc na statek szaleńców i wśród przekleństw przera­ żonego motlochu poieglujmy Renem ku ogniskom schizofrenii. Tam szlaki skojarzeń przecinają się po stokroć częściej, tam ge­ niusz święci swe tryumfy w jednym przerażeniu, jednym opętaniu i jednym wszechogarniającym zrozumieniu... PRZYPISY 1 Pisząc pracę dysponowałem dziewięcioma numerami czasopisma „Chwila dla Ciebie", sześcioma numerami czasopisma „Naj" i ośmioma nume­ rami czasopisma „Życie na Gorąco". BIBLIOGRAFIA: Aries P. 1993 Śmierć odwrócona [w:] Antropologia śmierci. Warszawa. Sznajderman M. 1994 Zaraza: mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa . Szumowski W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Thomas L . 1993 Doświadczenie śmierci: jego granice i rzeczywistość, pologia śmierci, Warszawa. .Rodzice oskarżają - Marcin był torturowany! Popełnił samobójstwo!" ..Pani domu", nr 15. 9 kwietnia 1997 Ilustracja do artykułu p. Grębeckiej-Ćwiek: Matczyny ból... 66 [w:] Antro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9e8f729ea18b9b7aaf421fe63e2b92.pdf 9f420870812403615ba64222bfee3d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource gender antropologia ciała antropologia jedzenia jedzenie - aspekt antropologiczny bulimia anoreksja antropologia płci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5248 Title A name given to the resource Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat B Doktorantka W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka s t u d i ó w podyplomowych z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje się pozyskiwaniem ś r o d k ó w ma działalność organizacji p o z a r z ą d o w y c h . Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy nformacje o śmierci nikomu wcześniej nie­ znanej urugwajskiej modelki Luisel Ramos obiegły świat, wywołując konsternację i obu­ rzenie. W sierpniu straciła przytomność podczas pokazu, lekarze nie zdołali uratować jej życia. Aby utrzymać linię, żywiła się wyłącznie liśćmi sałaty - takie dane podaje internetowa encyklo­ pedia . Kolejna tragedia wydarzyła się w listo­ padzie w szpitalu w Sao Paulo, gdzie zmarła 21-letnia Ana Carolina Reston. Karierę modelki rozpoczęła w trzynastym roku życia, nowe kre­ acje prezentowała w Japonii, Turcji i Meksyku, a przez ostatnie miesiące życia jadła jedynie po­ midory i jabłka. W chwili śmierci przy wzroście 174 cm ważyła zaledwie 40 kg. Temat podjęli nie tylko publicyści, sprawą zajęli się również 1 1 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Luisel_Ramos. B M I (ang. Body Mass Index) jest to wskaźnik będący ilorazem masy ciała liczonej w kilogramach i kwadratu poważni urzędnicy państwowi, którzy domagają się, aby dziewczęta o „rozmiarze zero" przestały się pojawiać na wybiegach. Władze Madrytu za­ kazały miejscowym kreatorom zatrudniania na wybiegu kobiet bez właściwego zaświadczenia lekarskiego oraz z BMP wskazującym na znacz­ ną niedowagę . Kolejne doniesienia o niebez­ piecznej chorobie, która szaleje w świecie mody, systematycznie potęgowały nastrój grozy. Do krucjaty włączyły się gwiazdy srebrnego ekranu - jedna z aktorek przyznała, że czasopisma ze zdjęciami chorobliwie chudych dziewcząt ukry­ wa przed sześcioletnią córką. Tajemnicza przypadłość dotyka kolejne oso­ by. Problem dostrzeżono w szkołach, pedago­ dzy robią wszystko, aby mu zapobiegać . Jeden 3 4 3 4 http://wiadomosci.onetpl/1384102,2678,kioskart.html. „Gazeta Olsztyńska", 2A0.2007, http://wiadomosci. wp.pl/kat,31314,wid,8665437,prasaWiadomosc.html. wzrostu podanego w metrach (przyp. red.). BARBARZYŃCA PDQ8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy z poradników dla kobiet w rubryce „gorący temat" alarmuje, że wśród uczennic szkół ponadgimnazjalnych zapanowała dziwna moda na grupowe odchudzanie. Kilka nastolatek po­ stanawia zgubić „dodatkowe" kilogramy, infor­ mują o swoim pomyśle koleżanki - te następnie dołączają do zespołu. Po kilku tygodniach poja­ wiają się rywalki - na początku w klasie, później w sąsiedniej szkole. Dziewczęta, dopingowane do osiągania coraz lepszych wyników, rywalizują i prześcigają się w wymyślaniu własnych diet. Wspólnie się ważą, po czym porównują rezulta­ ty. I chociaż chudną, to uważają, że ciągle zbyt mało . Podobny problem mają kobiety, które pra­ cując na odpowiedzialnych stanowiskach i wy­ chowując dzieci, muszą nieustannie dbać o swój wygląd. Należą do pokolenia wychowanego na supermenki i wydają się mieć idealnie ułożone życie. Doskonale radzą sobie w trudnych sytu­ acjach, lecz w chwilach słabości, kiedy nikt nie widzi, objadają się tylko po to, aby za moment móc wszystko zwrócić. W ten sposób funkcjo­ nują przez lata, nie budząc żadnych podejrzeń wśród najbliższych . Autorstwo terminu anoreksja przypisuje się dwóm osobom, które niemal równocześnie opi­ sały podobny zespół fizycznych objawów. Jed­ nym z badaczy jest William Guli, angielski lekarz, drugim - francuski neurolog Charles Lasegue. Bulimia od samego początku kojarzo­ na była raczej z moralnym, a nie medycznym wymiarem żarłoczności. Wczesne przypadki głodzenia wyrażały pogardę i wstręt do ciała oraz 5 6 5 „Tina", 16-18.04.2007, s. 20. 6 J. Podgórska, „Polityka", 7.10.2006, s. 106. 7 Por. S. Kurowski, Od ascezy do obżarstwa, 7 8 9 10 11 12 9 [w:] Oczywisty Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 52. R. Przybylski, Pustelnicy i demony, Znak, Kraków 1994, s. 77. jego biologicznych funkcji. Ciało jako byt niedo­ skonały stanowiło siedlisko zła oraz przeszkodę w wyzwoleniu dla duszy, zasługiwało zatem na agresję. Asceza miała w sposób symboliczny wyobrażać walkę z Szatanem i być potępieniem grzesznego świata . Zjawisko umartwiania ciała obecne było na początku chrześcijaństwa i w ca­ łym średniowieczu. Anachoreci, dążąc do zba­ wienia, poddawali się rozlicznym torturom, mię­ dzy innymi głodowali: „Niektórzy jadali bowiem co drugi dzień, chociaż byli i tacy, którzy przyj­ mowali pokarm co piąty" . Osiemnastowieczni medycy podobne praktyki będące demonstracją pobożności i wyrzeczeniem się potrzeb zmysło­ wych określali mianem anorexia mirabilis . R. Bell w swojej książce Święta anoreksja przedstawia kronikę przypadków osób, które świadomie rezygnowały z jedzenia i narzucały sobie długotrwałe posty. Przypuszcza się, że na anoreksję i bulimię chorowała między innymi Joanna d'Arc. Święta Katarzyna z Sieny tortu­ rowała ciało, aby ujarzmić niższą część swojej natury - przepasana łańcuchem nabitym gwoź­ dziami spała godzinę co dwa dni . Żywiła się jedynie łyżką ziół dziennie, a kiedy zmuszana była do spożycia czegoś więcej, wkładała patyk do gardła i wymiotowała . Prawdopodobnie chciała się w ten sposób zbuntować przeciwko rodzinie, która zmuszała ją do małżeństwa. Odmawiała jedzenia córka węgierskiego króla Małgorzata. Podobnie jak w historii Katarzyny, głodówka miała być wyrazem sprzeciwu wobec postanowienia ojca o wydaniu jej za m ą ż . 10 BARBARZYŃCA Gdańskie J.N. Vuarnet, Ekstazy kobiece, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 63. 11 J.R. Bemporad, Cultural and Historical Aspects of Eating Disorders, [w:] Eating Disorders, New York 1995, s. 407. 12 nu M . M . Jablow, Anoreksja, bulimia, otyłość, Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001, s. 30-31. urok biesiadowania, red. P. Kowalski, Towarzystwo 8 61 Ibid., s. 406. �62 Katarzyna Kubat O d m o w ę jedzenia u t o ż s a m i a n o z wielką siłą woli, głodujące osoby adorowano i podziwiano. Niektóre, jak Katarzyna czy Małgorzata, uzna­ ne zostały za uosobienie pobożności i wyniesione do godności świętych. Wierzono, że rezygnacja z cielesnych przyjemności i umartwianie stano­ wią jedyną słuszną drogę godnego, religijnego życia oraz prowadzą do nieśmiertelności i przynoszą wieczną chwałę. Dzięki wynalazkowi druku rozpowszechniło się w Europie wiele legend o „cudownych pannach" żyją­ cych bez jedzenia. Podobne przypadki zostały odnotowane również po dru­ giej stronie Atlantyku, gdzie purytanie natknęli się na sprawę czarownic z Massachusetts - donoszono, że su­ rowe głodówki sprawiały tym kobie­ tom „dziwną przyjemność" . Między X V I a X V I I I wiekiem barwne historie o pierwszych anorektyczkach zostały wchłonięte przez kulturę ludową. Niektórzy lekarze, podobnie jak du­ chowni, poddawali poszczące dziew­ częta wnikliwej obserwacji, chcąc do­ ciec, czy one rzeczywiście nie jedzą. Znany jest przypadek jednej z „cu­ downych panien", którą przyłapano na potajemnym jedzeniu, a następ­ nie stracono . Anoreksja przybierała postać coraz bardziej jarmarczną FOT. HUBERT FRANCUZ wygłodzone niewiasty prezentowano na dworach i odpustach, składano im wizyty i obsypywano podarkami. Sensacyjne towały wychudzone ciała swoich córek i sióstr informacje o głodujących kobietach rozbudzały za odpowiednią opłatą. Jednym z takich przy­ ogromną ciekawość, dlatego rodziny prezen- padków była Sara Jacob, dziecko angielskiego 13 14 13 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 1 4 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 180. BARBARZYŃCA E(1E| �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy farmera - rodzice czerpali zyski z pokazywania córki gapiom dopóty, dopóki dziewczyna nie umarła z wycieńczenia . W X I X wieku termin „poszczące dziewczęta" wszedł do powszechne­ go obiegu oraz zadomowił się na dobre w euro­ pejskich czy amerykańskich słownikach i leksy­ konach. Poszczące panny ciągle były obiektem zainteresowania i podziwu, a opisy ich sylwetek przedstawiano w prasie. Wielka popularność „niejadków" inspirowała coraz więcej kobiet i stymulowała do naśladowania podobnych za­ chowań . Epoka wiktoriańska jest momentem, kiedy wśród elit pojawia się nowy ideał kobiecego piękna i stylu życia. Idealna dama, zamknięta w czterech ścianach bawialni, miała ucieleśniać delikatność, słabość i podległość. Dziwne zacho­ wania przypominające zaburzenia jedzenia tłu­ maczono wyjątkową podatnością na załamania nerwowe. Typowym problemem była sitofobia - chorzy odmawiali przyjmowania pożywienia, które rzekomo było zatrute. Kolejna jednostka chorobowa to chlorosis (blednica), odznaczająca się brakiem apetytu, ogólnym zmęczeniem oraz anemią - w potocznej świadomości kojarzyła się z niezaspokojeniem płciowym i miała wy­ stępować u ludzi zamożnych . Kwestią, która wydaje się szczególnie interesująca, jest stosunek objawów do obowiązującego wówczas pojęcia kobiecości oraz ideału urody. Symptomy chlorozy odbijały się w modelu kobiecego piękna utożsamianego z „mdlejącym urokiem", bla­ dością i kruchością. Popularnym schorzeniem, które pod wieloma względami mogło przypomi­ nać dzisiejszą anoreksję, była przede wszystkim histeria . 15 16 17 18 63 Sposoby przejawiania się zaburzeń jedzenia oraz ich rozumienie są historycznie zmienne - wszelkie interpretacje odzwierciedlają głów­ ne poglądy i wierzenia obowiązujące w danej epoce. Problem został ostatecznie opisany w ka­ tegoriach medycznych i zdiagnozowany jako choroba psychosomatyczna. Oznaki pobożno­ ści zaczęto postrzegać jako objawy chorobowe. Głodówki przeniesiono ze sfery religijnej do świeckiej, następnie poddano medycznej obrób­ ce. „Właściwa" anoreksja rozpowszechniła się wraz ze zmianą standardów urody w latach trzy­ dziestych X X wieku, kiedy pojawiły się mody na rozmaite diety będące nową formą manifestacji określonego stylu życia . Bulimia nie doczekała się tak barwnego i szczegółowego opisu jak anoreksja, chociaż jej obecność została odnotowana j u ż w I I w. n.e. przez Galena, który użył słowa bulimis do opisu jednostki chorobowej objawiającej się nienatu­ ralnie dużym apetytem. Na przestrzeni dziejów termin bulimia sporadycznie pojawia się w pi­ śmiennictwie medycznym, mimo iż indukowa­ ne wymioty były przez wieki znane jako druga, obok upuszczania krwi, technika odtruwająca organizm . Problem został jednoznacznie zdefiniowany. Poza oficjalną wiedzą medyczną funkcjonuje „drugi nurt" - pełna niespójności i ąuasi-teoretycznych uproszczeń wiedza potoczna. Kultura popularna jest głównym źródłem danych na temat obydwu chorób, zwykle są to informacje pobieżne i fragmentaryczne, stanowią kompila­ cję obiegowych opinii, plotek, dawnych wierzeń i wątków medycznych. Mamy tutaj także do czy­ nienia z pewnym przetworzeniem naukowych 19 20 15 J.R. Bemporad, op.cit., s. 403. 18 A. Gromkowska, op.cit., s. 180-182. 16 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 19 A. Giddens, Nowoczesności 17 M . Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, [w:] Ano­ reksja i bulimia psychiczna, red. B. Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1996, s. 17. {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 2002, s. 145. 20 M . Pilecki, op.cit., s. 18. tożsamość, P W N , Warszawa �Katarzyna Kubat 64 sądów, które umożliwia racjonalizację fenomenu jak gwiazdy filmowe. Najpierw zaczynają Uczyć na poziomie „zdroworozsądkowego myślenia" kalorie. Potem szukają diet. W końcu zaczynają się i zredukowanie jego złożoności. W takiej formie głodzić i chorują . Dzieje się tak dlatego, że w na­ wyobrażenie o anoreksji i bulimii jest powszech­ szej kulturze atrakcyjność fizyczna jest większym nie przyswajalne, a zjawisko staje się czymś oczy­ atrybutem kobiet niż mężczyzn. Przedstawiane wistym. Za przykład mogą posłużyć fragmenty przez media sylwetki chudych kobiet są dla wielu tekstu zamieszczonego w pewnym portalu in­ nastolatek synonimem urody i atrakcyjności sek­ ternetowym: Anoreksja [...] jest jedną z nowych sualnej ^. Dziewczęta chcą za wszelką cenę zyskać chorób cywilizacyjnych [...] Osoby wykazujące figurę top modelki (• • - j . A wszystko zaczyna się zaburzenia łaknienia zwykle charakteryzują się tak niewinnie. Kilka nastolatek zauroczonych fi­ takimi cechami osobowości, ja\ perfekcjonizm, gurą znanych z telewizji modelekpostanawia się wysoki poziom aspiracji i ambicji [...] Uważa się, odchudzić. Cóż w tym złego? że anoreksja może być objawem schizofrenii lub Przedstawione poglądy odzwierciedlają kul­ choroby afektywnej. [...] Bulimia (bulimia ne­ turowy mechanizm - zagadkowe i niepokoją­ rvosa) to odwrotność anoreksji [...] Waga chorych ce zjawisko zostaje wytłumaczone i przez to waha się. Od wyniszczenia stosunkowo szybko do­ oswojone. Mamy tutaj do czynienia z czymś, co chodzi do patologicznej otyłości. [...] Chorzy na Peter L . Berger i Thomas Luckmann określili bulimię są głodni zaraz po zjedzeniu. [...] Często mianem „terapii" - zastosowaniem takich me­ objadają się w nocy. [...] To dążenie do idealnego chanizmów pojęciowych, które umożliwiają za­ wyglądu jest naturalne dla naszego gatunku. Od chowanie aktualnych czy potencjalnych dewian­ tysięcy lat stawiano wyżej walory fizyczne nad tów w obrębie ustalonej definicji rzeczywistości. umysłowymi. Mężczyźni zawsze oglądali się za Dewiacja zostaje zracjonalizowana przez „nie­ pięknymi kobietami [...] W ten sposób rodzi się fachowców" w ramach obowiązującej potocznej fobia. Kobiety posiadają bardziej złożoną psychikę wiedzy o świecie i włączona do symbolicznego niż mężczyźni [.. J . uniwersum, co gwarantuje jego trwanie. Na Komunikaty preparowane przez kulturę ma­ „poziomie ekspertów" stworzona zostaje teoria sową przedstawiają zaburzenia jedzenia jako dewiacji, aparat diagnostyczny i system lecze­ zjawisko dziwne i niezrozumiałe. Przyczyna nia . Ponadto potwierdza się tutaj przekonanie Susan Sontag o tym, że choroby najbardziej ta­ chorób - w dalszym ciągu nie do końca j asna dla profesjonalistów - w odniesieniu do najprost­ jemnicze, czyli uważane na gruncie medycznym szych skojarzeń znajduje poręczne wyjaśnienie. za wieloprzyczynowe, niosą w sobie ogromny Nadmierna koncentracja na wyglądzie, ciągłe potencjał jako metafory zła moralnego czy spo­ odchudzanie oraz zapatrzenie na celebrytów łecznego . popkultury to podstawowe składniki zdrowo­ Z jednej strony choroby przedstawione są rozsądkowej etiopatologii: Marzą, by wyglądać jako bardzo niebezpieczne, z drugiej otacza się 22 2 24 25 2 1 26 27 21 22 23 http://prace.sciaga.pl/50481.html. „Rzeczpospolita", 14.04.2006. http://www.słowo.com.pł/?dod=3&id=5881. 24 „Zdrowie", 3/2007, s. 54. 25 „Tina", op.cit., s. 20. 2 6 P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, 2 7 tworzenie PIW, Warszawa 1983, s. 179-183. S. Sontag, Choroba ja\o metafora. AIDS i jego metafory, PIW, Warszawa 1999, s. 65. BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy je aurą sensacji. Podobnie jak kiedyś „cudowne panny", tak dzisiaj kobiety z oznakami anoreksji, zwłaszcza gdy należą do „wyższych sfer", wzbu­ dzają niezdrowe zainteresowanie połączone z fascynacją: Zapadnięte policzki, wystające żebra i łopatki- Tak dziś wygląda jedna z sióstr Olsen, Mary-Kate. W dorosłość weszła ze 150 milionami dołarów na koncie, była szczęśliwie zakochana [...] W prasie zaczęły się pojawiać pierwsze ko­ mentarze dotyczące problemów, jatye Mary-Kate ma z jedzeniem. Reporter jednej z gazet tak ' cjonowal kolację jednej z sióstr Olsen w modnej restauracji: „Zamówiła pomidora. Pokroiła go na sześć części i bardzo powoli, kawałek po ka­ wałku, starała się go zjeść. Widać było, że sprawia jej to trudność. W końcu jedna\ńc udało. To było wszystko, co zjadła tego wieczoru" . Anoreksja jest jednym z najmroczniejszych sekretów świata mody. Teraz jej ofiarą może paść wielki koncern projektancki. To, o czym do tej pory plotkowało się w sieci, teraz podano w formie oficjalnej infor­ macji: Allegra Versace, 20-letma cóĄa Donatelli i spadkobierczyni imperium Versace, jest chora na anoreksję Opisy prezentujące zjawisko bulimii wywo­ łują raczej negatywne skojarzenia. Sama nazwa „wilczy apetyt", wskazując obecność niepoha­ mowanych impulsów, w sposób jednoznaczny odwołuje się do wyobrażeń o zwierzęcej naturze człowieka. Choroba poprzez metaforyczne „odczłowieczenie" postrzegana jest jako bardziej złowroga . Jedna z młodych gwiazdek show-businessu, Lindsay Lohan, wyznała, że była do tego stopnia chora i obolała, że nie miała siły się u m y ć . Znajomy cierpiącej od 16. roku życia na r e l a 29 29 30 31 28 http://katalog.bizz.pl/index. php?engine=tekst&nid=5892&cid=118. 29 http://zyciegwiazd.onet.pl/1409398,l,allegra_krolewna_ anoreksji,artykul.html. 30 S. Sontag, op.cit., s. 125. nu BARBARZYŃCA 65 bulimię Britney Spears opowiada, jak objadała się chipsami, lodami, słodyczami i colą, po czym z poczuciem winy zmuszała się do wymiotów . Z wyniszczającą chorobą zmagała się Jane Fon¬ da: Byłam bułimiczką prawie trzydzieści łat. Zwracałam niemał każdy posiłek, k y zjadłam. Kiedy to się zaczęło, nie było jeszcze nazwy na tę chorobę. A ja przez wszystkie te łata nie po­ wiedziałam o tym nikomu. Ta\ strasznie się tego wstydziłam. Uważałam, że jestem obrzydliwa. Wiem też, że ze względu na chorobę rozpadały się moje związki . Sam sposób, w jaki mówi się o znanych ko­ bietach dotkniętych chorobą, wywołuje ambiwa­ lentne odczucia. Zwłaszcza anoreksja przestaje być traktowana jako coś złego - w otoczeniu dworów, fleszy i czerwonych dywanów nabiera atrakcyjności, zaczyna być postrzegana jako eks­ kluzywna forma kreacji, model tożsamości wyra­ stającej ponad przeciętność. Co istotne, choroby przedstawia się obok wiadomości o środkach odchudzających i dietach oraz zdjęć wychudzo­ nych modelek. To wprowadza dziwne napięcie i dodatkowo neutralizuje negatywne skojarze­ nia związane z anomalią. Kontekst, w jakim podaje się informacje o chorobach - nacisk na modelowanie ciała połączony z prezentacją arsenału narzędzi koniecznych do osiągnięcia idealnego wizerunku, komunikaty utożsamiają­ ce powodzenie ze szczupłą sylwetką - sprawia, że zaburzenia jedzenia mogą zostać uznane za środek umożliwiający stworzenie pożądanego image. Media, przedstawiając groźne zjawisko przy równoczesnym lansowaniu patologicznego piękna oraz nacisku na autokreację - dostarczają 32 tór 33 31 http://wwwAinomaniak.pl/ploAi/ploAi/ploAa. php?p=3992. 32 http://muzyka.onet.pI/l 33 „Twój Styl", 12/2006, s. 47. 0172,1501975,plotki-html. �Katarzyna Kubat 66 pewnego wzorca ułatwiającego osobom o okre­ ślonych predyspozycjach ekspresję intrapsychicznych problemów Objawy bulimiczne i anorektyczne prezen­ tuje się coraz częściej na łamach książek. Na anoreksję cierpi, stworzona przez M . Gretkowską, Sandra K. - pracownica agencji reklamowej, która po kolejnej kuracji odchudzającej odkrywa w sobie dar jasnowidzenia, następnie staje się etatową wieszczką przepowiadającą notowa­ nia giełdowe. Ważne miejsce zajmuje literatura dydaktyczna dla nastolatek, która z założenia powinna zniechęcać i odstraszać - opisy kon­ kretnych przypadków, oprócz funkcji ilustracyj­ nej, mają stanowić potwierdzenie teorii o przyczynowo-skutkowym związku kultu szczupłej sylwetki i autodestrukcyjnych zachowań. Jed­ ną z bardziej popularnych pozycji jest książka W Lachowicz Przeklinam cię, ciało. Jak można się domyślić, jest to tekst o nastolatce, u której burza dojrzewania wyzwala patologiczne skłon­ ności - bohaterka głodzi się, potem sięga po narkotyki, zapada na anoreksję, później bulimię. Kolejnym przykładem jest książka H . Hassemuller W sidłach anoreksji. Tutaj znowu młoda i delikatna dziewczyna przeżywa kryzys zwią­ zany ze zmianami zachodzącymi w jej ciele. Postanawia je kontrolować, pragnie schudnąć, w efekcie doprowadza się do anoreksji. Anorektyczki zostają ikonami masowej wy­ obraźni - przykładem mogą tu być słynne bliź­ niaczki Samanhta i Michaela - „współczesne święte anoreksji". Siostry obiecały sobie, że tak długo będą się odchudzać, dopóki jedna z nich nie umrze. Ich przerażające zdjęcia obiegły cały 34 Por. M.F. Rogers, Barbie ja\o i\ona kultury, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2003, s. 139. 35 3 6 34 36 - człowiek maszyna, red. A. Celińska, K. Fidler Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Kraków 2005, s. 201. http://porcelanowe.lap.pl/site/pro.php. Por. K. Moskwa, www.obsesje.kompulsje.manipulacje.com, Anoreksja i bulimia w sieci, [w:] Człowiek świat. Podobne znaczenie przypisuje się postaci Karen Carpenter, zmarłej na anoreksję w 1983 roku wokalistki The Carpenters, popularnego duetu z lat 70. Kontrowersyjny reżyser Todd Haynes nakręcił fdm krótkometrażowy Super¬ star: The Karen Carpenter Story, opowiadający 0 umieraniu piosenkarki. Niezwykłość projektu polegała na tym, że w fdmie zagrały lalki Barbie - reżyser zestawił chorobę z lansowanym pato­ logicznym ideałem piękna . Prawdziwą „kopalnią" - nietrwałych wpraw­ dzie, ale atrakcyjnych z punktu widzenia an­ tropologa - tekstów są internetowe pamiętniki anorektyczek i bulimiczek oraz strony „pro-ana" propagujące alternatywny sposób odżywiania: Pro-ana to styl życia, dążenie do doskonałości, perfekcji, panowanie nad sobą i nad własnym ciałem*. Błogi są relacjami z prywatnych wojen toczonych codziennie z własną cielesnością, autorki informują o wykonanych ćwiczeniach 1 składzie przyjętego pokarmu. Czytając swoje dzienniki, dziewczyny kontrolują się i dopingują nawzajem, śledzą sukcesy i porażki towarzyszek, wymyślają nowe strategie w walce ze wspólnym wrogiem. Ujawniając publicznie wstydliwe se­ krety, świadomie narażają się na krytykę i ka­ rzące spojrzenia, co ma zwiększać motywację do kolejnych zmagań oraz skuteczność wykorzy­ stywanych technik. Dziewczynom przyświeca ten sam cel : musze być chuda musze po prostu musze;] a z waszą pomocą i moją motywacją na pewno się to uda;) nie mogę zawieść siebie dość użałania się;) czas zacząć prawdziwą wałkf o to co kocham ... kości... chudość... :) do zobaczenia moje siostrzyczki:*:*:™ 37 http://chuda-bede.blog.onet.pl/. zwierzę BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Fora internetowe pełnią funkcję centrów informacyjno-doradczych, gdzie każdy może zgłosić problem lub zwrócić się z zapytaniem, a poruszona kwestia jest poddawana dyskusji. Najczęściej konsultuje się sprawy diet, środków odchudzających oraz innych wypróbowanych metod redukowania wagi. Bywalczynie forów czy blogów tworzą w sposób spontaniczny zwarte gro­ no i afirmują patologiczny sposób bycia - niektóre 38 E. Goffman, Piętno. nU Rozważania o zranionej tożsamości, BARBARZYŃCA 67 rzeczywiście są chore, niektóre do tego aspirują. Posługują się slangiem, konstruują własne stereo­ typowe wzorce zachowań, mają silne poczucie przynależności do grupy i są przekonane o jej elitarnym charakterze. Odwołując się do Goffmanowskiej klasyfikacji dewiantów, podobne subspołeczności można by określić mianem sekciarskich - ze względu na kolektywne i demonstracyjne zaprzeczanie społecznemu porządkowi . Warto 38 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2005, s. 186-188. �Katarzyna Kubat 68 jednak zwrócić uwagę, że chociaż negują niektó­ re tradycyjne wartości - takie jak życie i zdrowie, przez co muszą ukrywać swoją działalność - to jednak doprowadzają do skrajności ideały akcep­ towane w kulturze dominującej, takie jak orien­ tacja na sukces, szczupła sylwetka. Istotny jest sposób, w jaki chore postrzegają siebie i swoje zaburzenia. Anorektyczki są z sie­ bie zadowolone - w ich własnym mniemaniu anoreksja jest manifestacją skrajnego perfekcjonizmu i siły charakteru: ty NIE POTRZEBU­ JESZ jedzenia [...] głodowanie jest przykładem siłnej wołi [...] medowaga odpowiada perfek­ cyjnemu ciału . Wychudzone ciało i sterczące kości symbolizują triumf nad popędami i wy­ mykającą się spod kontroli cielesnością oraz apetytem, tym samym gwarantują sukces i dobre samopoczucie: będziesz mogła zobaczyć swoje piękne, piękne kości [...] kości są czyste i gładkie/ wyraźne. Tłuszcz jest brudny i wisi na tobie jak spadochron . Masz kości „na wierzchu", a to jest piękne". Bulimiczki uważają swoje praktyki za dys­ funkcjonalne i wstydliwe, czują wstręt do sie­ bie. Żyją z poczuciem porażki: Ja wałczę z tym ścierwem juz kupę czasu ciągłe powtarzam sobie ze to ostatni raz ałe zawsze wychodzi inaczej :( nie potrafię sobie z tym poradzić jest to bardzo uciążłiwe [...] mam przez to baaaardzo niska samoocenę popadam w stan monotonni i małej depresji nic mnie nie cieszy tak jak kiedyś bo nie czuje się ładna atrakcyjna tylko jak hipopotam z opuchniętym gardłem" . Anoreksja postrzegana jest w tym kontek­ ście jako najlepsza metoda pozwalająca osią­ i9 40 2 39 40 http://www.umierajaca-dusza.blog.pl/. d http://porcelanowe.lap.pl/site/dlaczego.php. 42 http://users.nethit.pl/forum/read/necrosa/4096116/. http://Ąsiegi.emix.net.pl/wyswietl.php?user=bulimia. m 43 44 45 46 44 http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. html?f=11181&w Ibid. 41 43 gnąć wymarzoną sylwetkę - nie tylko szczupłą, ale wręcz chudą: ja chce schudnąć! nienawidzę swojego odbicia w lustrze, przy wzroście 164 mam 67 kg masakra ...każdego dnia czuje się jak ohydna świnia!!! przez ostatnie kilka byłam na głodówce, ale niestety miałam napad-a raczej kiłka-me mogę juz tak żyć....ja chce mieć anę, marze o tym codziennie i nic nie wychodzi... , ja na prawdę chcę schudnąć!!!!! pomóżcie mi. co mam zrobić?? ja też chcę być taka jak wy -Ano­ rektyczki- chudość jest piękna a me takie zwały tłuszczu jak ja mam. przy wzroście 170 ważę 61 kg jestem grubą Świnią . Niewłaściwe zachowania żywieniowe mogą być w odczuciu osób chorych źródłem rzeko­ mych korzyści, co sprawia, że trwanie przy nich staje się wygodne . Przede wszystkim zarówno anoreksja, jak i bulimia stanowią znakomity sposób na sterowanie otoczeniem i unikanie sytuacji trudnych. Należy tutaj powtórzyć za Goffmanem, nawiązując do jego teorii piętna, że możliwość usprawiedliwiania swoich niepo­ wodzeń stanowi wprawdzie drugorzędną, ale jednak konkretną korzyść dla nosiciela skazy. Dodatkowo doświadczenie męki, w kontekście powszechnych przekonań o związku cierpienia z życiową mądrością, ewokować może wyobra­ żenia ukrytego błogosławieństwa . Manipulacje jedzeniem zasadniczo wypełniać mają emocjo­ nalną pustkę, ucieczka w jedzenie lub „niejedzenie" pozwala odizolować się od problemów i otaczającego świata. Wypowiedzi zaburzonych internautek odzwierciedlają jednak jeszcze inne, szersze zjawisko, które dotyczy całej kultury ponowoczesnej, a mianowicie problem z okre- 45 = 42128842. S. Abraham, D . LIeveIlyn-Jones, Anoreksja ...op.cit. [TA PRACA N I E BYŁA CYTOWANA], s. 104. 4 6 E. Goffman, op.cit., s. 41-42. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy śleniem własnej tożsamości i nieustanny trud jej konstruowania . Materiały zamieszczone w sieci jednoznacz­ nie wskazują, że patologię można potraktować jako jedną z wielu ofert dostępnych na szerokim rynku image ow . Wszelkie niekonwencjonalne zachowania żywieniowe, dając poczucie nie­ powtarzalności i kontroli, stają się tym samym elementem kreacji i pozwalają skonstruować atrakcyjny dla niektórych osób wizerunek . Charakterystyczny wygląd czy sposób bycia po­ zwala wyróżnić się spośród innych, daje złudze­ nie bycia oryginalnym i przekonanie o wyjąt­ kowości własnej osoby. Jednocześnie znajduje potwierdzenie i uzasadnienie w systemie obo­ wiązujących w grupie norm i wartości. Przej­ mując aprobowane i stypizowane wzorce za­ chowań, identyfikując się z resztą „plemienia", jednostka realizuje gotowy projekt tożsamości - nieustające manipulacje jedzeniem oraz cia­ łem są elementem rozpaczliwej walki o to, aby tę tożsamość utrzymać. Rozpatrując zjawisko z a b u r z e ń jedzenia, należy przede wszystkim przywołać koncepcje reakcji społecznej. W przeciwieństwie do teorii etiologicznych nie koncentrują się one na przy­ czynach patologii, kładą za to nacisk na procesy, podczas których dochodzi do uznania konkret­ nych jednostek za dewiantów . Wedle założeń interakcjonizmu symbolicznego, gdzie zwykle wykorzystuje się metaforykę zaczerpniętą z te­ atru, rzeczywistość społeczna utożsamiona jest 47 48 49 50 4 7 Por. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, 69 z nieustannym działaniem, którego istotą jest ciągła definicja sytuacji. I co szczególnie ważne w kontekście tych rozważań, elementem central­ nym interakcji jest wyobrażanie sobie tego, jak jest się widzianym z perspektywy drugiej osoby. W konsekwencji stabilizuje się lub modyfikuje własną rolę, wykorzystując zestawy gotowych identyfikatorów, i dostosowuje ją do oczekiwań grupy^ . Odwołując się do powyższych ustaleń, moż­ na przyjąć, ze teksty kultury definiują rolę, dostarczają środek, za pomocą którego osoby 0 pewnych predyspozycjach mogą demonstro­ wać wewnętrzny problem, równocześnie redu­ kując rzeczywistość do granic własnej słabości . Wypreparowany wzorzec - ściśle powiązany z systemem znaków i symboli, określając i na­ rzucając społecznie aprobowane ramy ekspresji, powoduje, ze patologia przejawia się w taki, a nie inny sposób. Tworzy powszechnie zrozumiałą 1 czytelną fasadę szaleństwa, stereotypowe wy­ obrażenie choroby umożliwiające klasyfikację. Jest składnikiem zarówno subiektywnego, jak i obiektywnego świata. Mechanizm ten został opisany przez Bergera i Luckmanna: Opętanie mieszkańca haitańskiej wioski, który zinternalizujepsychologię voodoo, zaczyna się od momentu odkrycia pewnych dobrze zdefiniowanych oznakPodobnie nerwica nowojorskiego intelektualisty, który zinternalizuje psychologię freudowską, za­ czyna się od stwierdzenia pewnych dobrze znanych symptomów . 1 52 53 Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków s. 78-81. 2001, s. 136-137. 50 48 49 Ibid. 1993, s. 261-262. Por. I . Wojciechowska, Kiedy ciało ma decydujący w sprawie wartości tożsamości człowieka - drogi prowadzące glos do anorektycznej, [w:] A. Suchańska, Podmiotowe ispoleczno-kulturowe uwarunkowania anoreksji, W) A. Siemaszko, Granice tolerancji, PWN, Warszawa PD08 BARBARZYŃCA 51 Ibid., s. 268-269. 52 R. Bastide, Socjologia chorób psychicznych, PWN, Warszawa 1972, s. 368. 53 P.L. Berger, T. Luckmann, op.cit., s. 270. �Katarzyna Kubat 70 Choroba jest społecznie wytwarzana, powsta­ je w procesie komunikacji, oddziaływań pomię­ dzy jednostką a otoczeniem w odniesieniu do zbiorowych wyobrażeń i obowiązującej wiedzy. Objawy przekształcają się w przekazy, chory odgrywa swoją rolę według przygotowanego scenariusza, który będąc częścią symbolicznego uniwersum, odzwierciedla powszechne wartości i niepokoje . Kultura popularna, dostarczając informacje na temat obydwu chorób, nie tyl­ ko proponuje gotowy sposób na demonstrację wewnętrznego konfliktu, ale daje gwarancję, że zostanie on poprawnie odczytany, ponadto umożliwia racjonalizację zjawiska. Włączenie go w system wiedzy potocznej sprawia, że de­ wiacja przestaje zagrażać spójnemu obrazowi świata i tym samym umożliwia jego trwanie. Komunikaty o zaburzeniach jedzenia z jednej strony odzwierciedlają niespójności i kulturo­ we ambiwalencje, z drugiej poddają dewiację kontroli . Warto zwrócić uwagę, że problem przeraża i budzi strach, ale również fascynuje. Element chaosu, irracjonalność kojarzona z patologią od wieków wywołują pewną ekscytację. Tym, co przy­ ciąga, jest ciemna strona psychiki, element tajem­ nicy związany z obcością. Dewiacja, należąc do innego porządku, wieloznaczna i przepełniona symboliczną głębią, pociąga i odpycha jedno­ cześnie. Wyzwala emocje będące połączeniem podziwu i trwogi, zaciekawienia i niechęci. Ta ambiwalencja jest odzwierciedleniem nie tylko stosunku do obcości . Przede wszystkim przy­ pomina postawę wywołaną obecnością sacrum . 54 55 56 57 54 R. Bastide, op.cit., s. 366-367. 55 K. Moskwa, Zaburzenia jedzenia w ujęciu antropologicznym, [w:] Problemy psychologii i kultury, „ALBO albo", 4/2004, s. 51. 56 Por. Z. Benedyktowicz, Portrety „obcego". Już Stary Testament tłumaczy pojawienie się sza­ leństwa boską ingerencją, choroba psychiczna greckich herosów miała być karą zesłaną przez rozgniewanych bogów, koncepcję „boskiego sza­ leństwa" można odnaleźć w pismach Platona . Chorobie przypisuje się więc znamiona świętości, nieziemski - czasem boski, czasem demoniczny charakter dewiacji powoduje, że lęk i groza w jej obliczu przeplatają się z chęcią zbliżenia. Dziw­ na, niebezpieczna i niesamowita stanowi swoisty ekwiwalent sacrum - tym należy tłumaczyć jej siłę oddziaływania, ciągłą obecność i niezmienne zapotrzebowanie na szaleńców. Przenosząc problem na poziom psychologii kultury, można się dopatrzyć związku dewiacji z doświadczeniem ofiary i opisać zjawisko we właściwych mu kategoriach. Istotą tego zbioro­ wego i uniwersalnego w swym wymiarze rytuału jest poświęcenie jednostki dla jakichś wyższych celów - zwykle przebłagania sił nadprzyrodzo­ nych. Postać kozła, wokół której koncentruje się cykl ofiarniczy, powinna być personifikacją ar­ chetypowego, transkulturowego pod względem formy i treści syndromu cienia. Ofiara, której wy­ bór ma publiczny charakter, konfrontuje jednost­ ki z doświadczeniem granicznym - tematami śmierci, cierpienia, życia czy lęku, odpowiadając tym samym na najbardziej pierwotną ludzką potrzebę. W figurę kozła ofiarnego wpisywać się mają najbardziej destrukcyjne tendencje tkwiące w kulturze. Spośród wielu następujących kolejno sekwencji procesu szczególnie ważny wydaje się tutaj moment demonizowania ofiary, kiedy to na wytypowaną jednostkę przerzucane są zbiorowe 58 59 57 Ibid, s. 160. 58 W A . Brodniak, Choroba psychiczna w społecznej, świadomości Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 65-83. Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 5 9 Por. M . Sznajderman, Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa 1994, s. 5-7. Kraków 2000, s. 148-150. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy winy, lęki i nieszczęścia. Kolejnym etapem jest unicestwienie, dzięki któremu społeczność inte­ gruje się i odradza na nowo . Kozioł ofiarny staje się ważną figurą wy­ obraźni zbiorowej, cykl ofiarniczy odtwarza proces stworzenia kosmosu, oczyszczenia i od­ nowy. Projekcja elementów chaosu na zidentyfi­ kowany uprzednio obiekt umożliwia zbiorowo­ ści uwolnienie i zneutralizowanie potencjalnie dezintegrujących składników. I chociaż związki z archetypowym jądrem uległy degradacji, to w pozornie niewinnych zachowaniach, takich jak plotkowanie czy publiczne poniżanie, moż­ na się dopatrzyć archaicznych śladów - podob­ ne reakcje mają wyrażać kolektywną tęsknotę za doświadczeniem granicznym . Należy tutaj wspomnieć również o figurze błazna, roli odgry­ wanej zwykle przez małomiasteczkowego pijaka czy wiejskiego idiotę . Stabilizacyjną funkcję dewiacyjnych zachowań podkreśla K.T. Erikson. Zapotrzebowanie na aberracje wiąże się z ko­ niecznością nadawania systemowi większej spój­ ności i wyrazistości, o uznaniu pewnych postaw za patologiczne decyduje widownia społeczna, kierując się swoim kapryśnym i selektywnym zainteresowaniem. Co szczególnie istotne, celem formalnych instytucji kontroli nie jest wbrew pozorom zwalczanie nietypowych zjawisk, ale utrwalanie i utrzymywanie ich na stałym po­ ziomie . Egzemplifikacją przedstawionych powyżej teorii mogą być wydarzenia związane z włoskim tygodniem mody, kiedy to na ulicach miast poja­ wiły się billboardy przedstawiające zdjęcia nagiej anorektyczki - francuskiej aktorki Isabelle Caro. Założeniem kampanii promującej jedną z firm 60 61 62 63 6 0 Z.W Dudek, A. Pankalla, Psychologia kultury, Eneteia, Warszawa 2005, s. 272-281. 61 Ibid., s. 283-288. W) PD08 71 odzieżowych było, obok celów marketingowych, uczulenie na problem zaburzeń odżywiania wśród młodych kobiet. Zwierzenia bohaterki projektu, która - jak podkreślano - zna pięć języków, jest specjalistką w jeździe figurowej na lodzie i gra na skrzypcach, zamieszczono we włoskim wydaniu magazynu „Vanity Fair", 0 cierpieniu i trudnym dzieciństwie informo­ wała dodatkowo na swojej stronie internetowej. Kontrowersyjna akcja wywołała falę dyskusji, mimo że uzyskała oficjalne poparcie włoskiego ministerstwa zdrowia. Podawano w wątpliwość zasadność projektu, alarmowano, że jest bez­ użyteczny, a nawet szkodliwy. Napięcie wzmoc­ nił fakt, że autorem przedsięwzięcia był fotograf 1 prowokator Oliviero Toscani, który wsławił się użyciem w kampanii reklamowej Benettonu zdjęć skazańców czekających na wyrok śmierci i mężczyzny umierającego na AIDS . 64 # # # # Jak widać, antropologiczna analiza dostarcza argumentów, które uniemożliwiają redukcję fe­ nomenu zaburzeń jedzenia jedynie do parame­ trów medycznych. Systemy znaczeń i symboli skoncentrowanych wokół zagadnienia, a także mechanizmy, które je generują i utrwalają, po­ zwalają ulokować zjawisko w porządku m i ­ tycznym - bardziej n i ż w lekarskim rejestrze. Aberracje nie tylko stanowią element kultury. Są przede wszystkim specyficznym sposobem komunikacji i pełnią ważną funkcję społeczną. Można więc stwierdzić, że szaleństwo - będąc wspólnym wytworem - rozgrywa się tak samo w psychice chorego, jak i w wyobraźni całej zbiorowości. 62 Por. E. Goffman, op.cit., s. 184. 63 A. Siemaszko, op.cit., s. 283-292. 64 BARBARZYŃCA http://www.tvn24.pl/'-2,1522526,wiadomosc.html. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/020ec46c3db504d8af07734d17e9f8db.pdf 6fa35fbb0bb5674c76aec1efd7e4c727 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5241 Title A name given to the resource Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrowiak, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a m i l PietTOwiak -w roku. Doktorant w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Prowadzi badania na temat życia młodych osób niewidomych.Wspóteutor błoga internetowego Fonosfera - antropologia zmysłów (fonosferra.wordpress.com). U r 1 9 8 5 Na marginesie Jacka Olędzkiego Ir v Murzynowa �O Małkowski wyłeciałzdomu d k ł a d a j ą c na bok m ą d r e , a czasami wręcz za mądre rozważania, prowadzone w ramach wystarczająco j u ż popularnej odmiany antropologii o antropologii , chciałbym przedstawić pewną próbę, czy też - wyprzedzając nieco tok rozważań - p e w n ą próbkę m o ż l i w o ­ ści s p o ż y t k o w a n i a tak zwanego etnograficznego detalu. Stanowi on w moim przekonaniu jeden z filarów celowej i bliskiej życiu etnografii, czy szerzej - bliskim życiu badaniom s p o ł e c z n y m . Zasadniczą inspiracją prezentowanego tu tekstu jest Murzvnowo lacka Olędzkiego warszawskiego etnografa i antropologa kulturowego w najlepszym - według miary Grzegorza Godlewskiego - tego słowa znaczeń J . Przedmiotem analizy będzie zanotowa.na. orzcz nics?o w trakcie wieloletnich badań terenowych w Murzynowie (wo i mazowieckie oow płocki gm. Brudzeń Duży) Ballada o g napisana w latach sześćdziesiątych X X wieku przez Feliksę (...). Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem G...jużzaZapędowskim płotem Zapędowska zrobiła krzyk wiełki 1 G... jest u nauczycielki Brząkalskażebyg... nie przyszyła Do Kacpra wypędziła Kacper był pijany G... uciekło do Any Anypasła barana (...). 2 Grudzina wołag... guńta G... u Zygmunta i Szvmczakowa iedna z mieszkanek wsi sobie przytoczyć jej fragmenty: Zygmunt chciał wsadzić do wychodka Ałeg... użyło innego środka Ujęło się pod boki I do Fabiszewskich dwa skoki Stefan poznał, żeg... wędruje Myślał, że na statek maszeruje (...). UJabłkowskich myśłełi, że tu bułka Napędzili do podwórka Pozwolę Wszyscy doznali apetytu ' Ale nie mieli sprytu G... śmierci się bało Srał Szatkowski pod wozem Złapać im się dało Wiązał g... powrozem G... mocno śmierdziało G... się urwało Szło po drodze i stękało (...) Do Marciniaka poleciało Tadzio się pyta Marciniak złapał deski Gdzie sięg... urodziło G... u Kazimierskich (...). G... się zamyśliło Stasiak koziołki fika Potem sobie przypomniało G... u Kazika I nad strug powędrowało Kazik tańczy Kozaka Stryjo złapał obręczy G... u Trojaka Niech się więcej nie męczy TrojakprzełĄkłsięg... Wszyscy byli bardzo mili ziehnego I mu pogrzeb wyprawili' G... u Małkowskiego „Coraz bardziej jałowy wydaje mi się nurt w antropologii, z upodobaniem oddający się godnym lepszej sprawy, permanentnej metarefleksji. Przypomina on nieco narcystyczną kontemplację własnego pępka. Antropologia - nauka 1 0 antropologii, tak można by oddać tę sytuację, parafrazując zabawną definicję teologii ukutą przez Leszka Kołakowskiego (»Teologia: nauka o teologii, a zwłaszcza o tym, że teologia jest bardzo mądra«)". D . Czaja, Być tu, pisać tu, [w:] idem, Sygnatura 1 fragment. Narracje antropologiczne, W U J , Kraków 2003, s. 8. Por. A. Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia, 2 PAN, Warszawa 1993. 3 J . Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA IFiS kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiejXVIII-XX w., W U W , Warszawa 1991. „Jestem antropologiem - to znaczy, że mam za sobą doświadczenie terenu. Mogę rozważać różne kwestie na poziomie antropologicznym, nie definiując siebie jako antropolog. To jest może rzecz trzeciorzędna, ale mnie czasem irytuje, jak wiele osób bardzo pochopnie używa określenia »antropolog« sugerując, że ma za sobą pewien grunt, którego nie ma". D . Hall, T. Rakowski, Potężne zbiorniki znaczeń. Wywiad z Grzegorzem Godlewskim, „(op. cit.,)" 3-4 (24-25) 2005, s. 6. 4 5 J . Olędzki, op. cit.,s. 154-156. �Kamil Pietrowiak 54 Jak powiada Olędzki, historia o w ę d r u j ą c y m przez wieś gównie - p o z w ó l m y sobie na ujawnienie danych osobowych głównego bohatera utworu jest znakomitym przykładem właściwej niektórym z m u r z y n o w i a k ó w „spostrzegawczości i zarazem łatwości formułowania lapidarnych charakterystyk człowieka" . Szczególnie interesujące jest zasto­ sowanie przez Szymczakową symboliki ludzkich ekskrementów, który to zabieg pozwolił jej wyłu­ skać charakterystyczne cechy przedstawianych w balladzie współmieszkańców. Olędzki w y r a ż a to bardzo czytelnie- chodzi tu o zło w swym naiordynarniejszym materialnym wyrazie Autorce udało sie rozpoznać osobowości współmieszkańców stosując niezastąpiony wybiee skonfrontowania ich ze złem" . Celem moich dociekań będzie przyj­ rzenie sie powyższei interpretacji ballady w świetle orólnieiszych filozoficznych założeń Muranowa oraz kore,nońduiacvch z nimi rozważań zawar 6 7 v rvrh J4 y u inż n r a r v M a r v D o n c d a s C?v<;tnśr „ c L n i e dwa i v r a żnne nrzez O l e d z k i e . n snnsrrzeżenia P n n i e Z z e wvsreLiare iakn n i . L 7 n n l . n n w v hnharer balladv w y s t ę p u ą c e j a k o pierwszoplanowybohater ballady gówno £ może bowno.J jest w potocznej opinii czymś złym, czy tez więcej, est „najordynarniejszym materialnym wyrazem zła 1 o drugie prawdę o danym człowieku jego charakterze, wartościach, motywacjach - m o ż e m y poznać w sytuacji, kiedy musi on skonfrontować się z taką czy inną formą zła. Uznając gówno za składnik szerszej kategorii brudu i odnosząc się do wspomnianej pracy Douglas, zakładam ogólnie, że w najprostszym ujęciu jest ono tym, co nie jest na swoim miejscu . Pojęcie bycia i nie-bycia na swoim miejscu zakłada, iż ist­ nieje „zbiór uporządkowanych relacji i naruszenie tego porządku" . Przyjęcie owego twierdzenia jest wskazane z dwóch powodów. Po pierwsze, pozwala w klasvrznei JrmM P u n k t e m onarcia wykroczyć poza, nieprzydatne w tym wypadku, rozumienie czystości i brudu w odniesieniu do ludz­ kiego ciała i związanych z tym praktyk higienicz­ nych . Po drugie, kieruje wprost do bronionej przez Olędzkiego „tezy o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (...), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolności miłosierdzia, współczucia" . Konieczne jest jednak w tym miejscu pewne uści­ ślenie. R ó w n o l e g ł e do siebie pojęcia czystości/ brudu, porządku/nieporządku, integracji/dezinte­ gracji nie będą odnosić się tu do sp rawnego funk­ cjonowania zaerożeń i niespójności daneeo systemu społeczneeó lecz do studiowaneeo przez autora kardynalneeo zaeadnienia jakim jest - osobo­ wość sam człowiek albo mówiąc inaczej osobo w o ś ć ' k o n k r e t n y c h osób i osobowość konkretnej zintegrowanej zbiorowości" Co wiecei mimo wvrażonvch wnrosr insniradi wvnikami badań J z o n v r h z k r e L amervkań kiei szkołv knhnrv i osobowości" Olędzki nie anal znie L n o s r k o wego ludzkiego'życia i doświadczenia w odniesieniu 10 11 12 _ 8 9 6 Ibid.,*. 154. 7 Ibid.,s. 156. 8 M . Douglas, Czystość i zmaza, tłum. M . Bucholc, PIW, Warszawa 2007, s. 77. 9 Ibid. i e d v n i e d n f n r m n i a r e i ie k i i l t n r v — 7tn7nnei r a ł n ś r i jedynie do tormu ącej je kultury - złożonej całości mującej ogol n a w y k ó w nabytych w obrębie społeczeństwa . Udnosi je również do wziętych jak sądzę na poważnie, egzystencjalnych i escha­ tologicznych kategorii istnienia i tożsamości, bycia i posiadania . Wzięcie na poważnie oznaczałoby tu rozumienie konkretnych ludzi, czy tez bardziej 1 0 Por. G . Vigarello, Czystości brud. Higiena ciała od średniowiecza doXX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, W.A.B., Warszawa 1996. 1 1 J . Olędzki, op. cit, s. 18. 12 Ibid.,*. 13 Ibid, s. 352-353. 11. A. Kłoskowska, Różnorodność wzorów kultury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory kultury, tłum. J . Prokopiuk, P W N , Warszawa 1966, s. 38. 1 4 „ W pracy swej przyjmuję rozdzielność między istnieniem i tożsamością. Tym samym traktuję jako odrębne, chociaż wzajemnie warunkujące się, stany określane przez te pojęcia. Jako tożsamość uznawana będzie integralność i niezawisłość osoby. Jednocześnie stan ten kwalifikowany będzie za niższy w stosunku 1 5 BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego patetycznie - samego człowieka i jego kulturowych u w a r u n k o w a ń , w świetle przejmującej tajemnicy ludzkiego bycia w świecie, dobra i zła, Absolutu i Nicości, życia i śmierci . M a j ą c w pamięci przyjęte tu założenia, przejdźmy do ogólnego omówienia treści ballady. 16 Idąc za wskazówkami Douglas, można zaryzy­ kować przypuszczenie, że pomieszanie i dezorien­ tacja m i e s z k a ń c ó w Murzynowa, spowodowane niespodziewaną wszechobecnością gówna w ich wsi, wynikło z naruszenia praktykowanego dotychczas porządku dnia codziennego, a także z zagrożenia w e w n ę t r z n e j organizacji i integracji poszczegól­ nych osób, które zostały z g ó w n e m skonfronto­ wane. Jest ono tu czymś szkodliwym i wrogim, bo wyprowadzającym z opartej na rutynie harmonii wartości i zachowań, jest czymś „zakłócającym lub n a r u s z a j ą c y m klasyfikacje do k t ó r y c h jesteśmy przywiązani" podważającym budowana w trudzie i uparcie bronioną tożsamość. Wrażenie zakłócenia porządku potęguje obdarzenie kału animistycz¬ nymi ( uciekło" Doleciało" wędruje") czy wręcz antroDomorficznymi cechami"( uieło sie ood boki" zamvśliło sie" o m r o o m n i a ł o sobie") Bvcie nie 'ńa swoim miei'scu" oznacza ru rakże bvcie czvmś czvm nie n o w i n o sie bvć Fkskremenrl nrzvimn' i J e ludzkie właściwości iawia sie iako no J ć nie z reco świara sraia sie - z a L J n W ro s i e r d z e n i e -lokalna o w i a n a skarolo J . n L L r n h i e Lmi 17 Tl l1 iną sposób okieiznac, Tn T o w a ć , zrozumieć. czego me unn o r m Łączy się to ze wskazanym przez łotra Kowalskiego dwuznacznym statusem taksonomicznym wszelkich n r 55 wydzielin ludzkiego organizmu: „z jednej strony jako produkt ciała człowieka są ciągle jego cząstką, z drugiej zaś - jako że zostały j u ż wydalone, zdają się być zupełnie odrębnym przedmiotem" . W odnie­ sieniu do pojęcia tożsamości owo nieoczekiwane spotkanie stawia wobec konieczności odpowie­ dzenia na pytanie: Czy to jeszcze ja, czy j u ż nie ja? I dalej, idąc za interpretacją Olędzkiego: Czy zło jest we mnie, jest częścią mnie? Czy też jest dla mnie czymś obcym, wobec mnie zewnętrznym? 18 Odwiedzające mieszkańców Murzynowa gówno jest dostępnym doświadczeniu wyrazem nieokre­ śloności, chaosu, a zatem zaprzeczeniem ludz­ kiego, czyli kulturowo ustanowionego i zbudo­ wanego na jednoznacznych kategoriach, ładu. Jak powiada Kowalski, „ekskrementy jako substancje hybrydyczne spełniały w wielu kulturach niezwykle istotną funkcję, ponieważ poświadczały niepokojącą obecność w ludzkiej ekumenie elementów Innego Świata, w k t ó r y m nie obowiązują jedno¬ znaczne zasady taksonomiczne" . Na różnorodne wartościowanie ekskrementów wskazuje również, pracujący na źródłach etnograficznych i folklo¬ rystycznych Zbigniew Libera- defekacja i kał sa traktowane'jako synonimy brudu smrodu nie oorzadku błota nieczystości a stad i grzechu zła szoetoty"- W ludowej wizii świata bywały one rów' nież łączone z uosobieniem zła - diabłem którego naruralnvmi cechami iako złego ducha nrzvbierafa cego ciało sa brud smród i'szpetota Diabeł śmierdzi kałem i kałem obrzuca nn księdza i minisrranrów noH, as e o ™ o w a n f a K a L sa ohrwaane C ITrZZLr, 2s^arowana n i tn ikn a Ttn, Z T^7 .esT piekielnym łajnem śmierdzi A. drugiej strony kal jest widoczną oznaką zdrowia i śluzy zdrowiu. Nie należy dziecku zabraniać jesc kału, bo to na 19 7 do istnienia, które można określić jako zbratanie się z innymi i sobą, a w przypadku omawianej kultury również z Bogiem". J. Olędzki, op. cit, s. 17. „Im więcej wiemy o religiach pierwotnych, tym jaśniej widzimy że w ich strukturze symbolicznej jest miejsce na medytację nad wielkimi zagadkami religii i filozofii. Refleksja nad brudem także wymaga refleksji nad wzajemnymi relacjami ładu O T l 7 TTT 1 6 i nieładu, kształtu i bezkształtu, życia i śmierci. Wszędzie, gdzie idee brudu są wysoko ustrukturyzowane, ich analiza odkrywa splot tego typu głębokich wątków". M . Douglas, op. cit, s. 49. 17 Ibid., s. 77. 1 (18) PD1P 1 8 19 Ibid, s. 125. Z . Libera, Rzyć, aby żyć, Liber Novum, Tarnów 1995, s. 168. 2 0 21 BARHARZYm P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, P W N , Warszawa 2007, s. 124. Ibid. �Kamil Pietrowiak 56 jego zdrowie" ; „ekskrementy niosą ze sobą idee - zło, uzupełniona bardziej sprecyzowanymi, usta­ płodności, bogactwa i szczęścia. »Gdzie gówno, tam chleb. I m gówno większe, tym kłos pleńszy«. Obok lonymi podczas badań terenowych orientacjami: „dobroczynienia - złoczynienia, nieoszukiwania - gnoju (...) są one wykorzystywane w magii miłosnej jako afrodyzjaki, jako medykamenty przeciw impo­ - tencji, bezpłodności" . zdarności - niezdarności, dbałości - niedbałości" . 22 23 oszukiwania, mądrości - roztropności, ryzykowania nieryzykowania, nieschlebiania - schlebiania, 26 M a j ą c na uwadze właściwą postrzeganiu eks­ Zasadniczo, nauką, którą m o ż n a by wyciągnąć k r e m e n t ó w ambiwalencję oraz przypisywanie i m danej wartości w zależności od kontekstu ich użycia, z opowiadanej przez autora historii, byłoby stwier­ dzenie, iż to, k i m jesteśmy - k i m jesteśmy jako przejdźmy do drugiej, płynącej z lektury Ballady ludzie - okazuje się dopiero podczas konfrontacji ze o g..., nauki Olędzkiego, a mianowicie do stwier­ dzenia o możliwości czy wręcz niezawodności roz­ złem. Samo zło może być tu rozumiane na wiele spo­ sobów - jako nieszczęście, bieda, choroba, pokusa, poznawania osobowości i cech charakteru danych osób poprzez konfrontowanie ich z bardziej lub mniej konkretnymi przejawami zła. Jak powiada autor, charakterystykę poszczególnych osób wyraża w balladzie „przedmiot schwytany w obronie przed zły zamiar, grzech, kradzież, kłamstwo czy zdrada. Nie jego forma jest jednak najistotniejsza, lecz reakcja osoby, która musi się z n i m zmierzyć. Zło w balladzie murzynowskiej wywołuje sprzeciw, obu­ rzenie („Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem"), nieszczęściem rodzaj okrzyku czy jakieś najbardziej skrótowo przedstawione zachowanie" . Skrótowy opis może o b e j m o w a ć wykonywany przez dana osobę z a w ó d (stolarstwo krawiectwo) poziom iei gosoodarności iei uoodobania i nałogi (oiiań p r z e r a ż e n i e ( „ M a ł k o w s k i w y l e c i a ł z domu", Zapedowska zrobiła krzyk wielki") lek ( Trojak przeląkł sie") szaleństwo ogłupienie' ( Stasiak fika koziołki") zaradność odwagę ( Zygmunt chciał wsadzić do wychodka"' StryiozłaDał obręczy") cie stwo), cechy charakteru (tchórzostwo, gwałtówność ooczucie humotu odwaga") Reakcia na otzv bvcie kału - nottaktowana wnrosr iako reakcia n a kawość i soryt ( Tadzió"sie ovta / Gdzie sie g uro dziło") Zdarza sie iednak że trafia ono naoodatny gtunt ( U labłkowskich mvśleli że ru bułka ») K o n k r e r n a reakcia na zło sraie sie rn z iednei srronv właściwvm każdei z osób snosohem sobie 24 zło - niawnia żarem naihardziei cechv n o s z c z e g ó l n w h króre znane 7 m J 7 i p n n v ( bvłv 4 , w roznoznawalne meszkańców Mnrzvnowa dobrze anrorce balladv z a r ó w n o m , n a H ™ ™ nJwierruwrh z codziennych, wręcz nadzwyczaj przyz emnycn, jak odświętnych sytuacji, ^echy te b a d a ł y się na swoiste stereotypy osobowe i byty, zdaniem Olędzkiego „rozważane przede wszystkim w kate­ goriach spoleczno-etycznych, a następnie sprawno­ ściowych (zdolności motoryczne jednostki) i moż­ liwości kreacyjnych w swym naj bliższym otoczeniu (w obejściu i na polu) . odstawową miarą opi­ sywanych atrybutów charakterologicznych i wyni¬ k a j ą c y c h z nich z a c h o w a ń jest opozycja dobro n ivLk i i 7 wowe cechy charakteru, wady i zalety, słabości i talenty. Mające przed nami zewnętrzne zagrożenie, napotkana sytuacja czy poczucie własnej memoralnosci wymusza bycie_ osobą, wzmaga drama­ tyzm konieczności podejmowania samodzielnych decyzji i działania. Odwołując się do analizowanych przez Winrneda Menmnghausa myśli jean-laula Sartre a i Emmanuela Leyinasa, można zaryzykować stwierdzenie, ze przedstawiony w balladzie wstręt 22 Ibid., s. 163. 23 Ibid, s. 165. 24 J . Olędzki, op. cit., s. 154. 26 Ibid, s. 157. 25 Ibid.,s. 27 M . Douglas, op. cit, s. 80. 156. leni z z a c J I i a c v m i iei wewnerrznei snóiności anoma liami i r n i e i e L ™ W ? Hm.iei iiam przypadkami niejednoznacznymi z drugiej zas, lustrem u w y d a t n i a j ą c y m najbardziej podsta­ BARBARZVHCA 1 (18) PD1P �wobec symbolizujących zło ekskrementów „prze­ staje pełnić funkcję przede wszystkim tamy psy­ chicznej czy negatywnego stymulatora. Jego nieod­ parta obecność odnosi się j u ż tylko do mnie samego »jak coś absolutnego« - jako doświadczenie mojej własnej »egzystencji s a m e j « " . Warto wspomnieć, że Moses Mendelssohn i Immanuel Kant podobnie definiowali wstręt, będący w e d ł u g nich w kon­ tekście estetyki „ » c i e m n y m « doznaniem, które w tak kategoryczny sposób jest wskaźnikiem »rzeczywistości«, że przełamuje rozróżnienie »rzeczywiste - wyobrażone«, a tym samym warunek iluzji artystycznej o d c z u w a m w s t r ę t zatem doświadczam czegoś j a k o 'bezwa¬ runkowo rzeczywistego (nigdy jako 28 - s z t u k i ) " . Rozpatrywanie doświadczenia zła jako swego rodzaju pomostu wiodącego ku rzeczywi­ stości, ku prawdzie, prowadzi na powrót do bro­ nionej przez Olędzkiego, inspirowanej dokonaniami Kazimierza Dąbrowskiego , tezy „o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (przede wszystkim dezintegrację pozy­ tywną), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolność miłosierdzia, współczucia" . 2 9 30 31 Pozostaje jednakże pytanie: Dlaczego w murzynowskiej balladzie, wędrujące po wsi gówno omija albo, lepiej powiedziawszy, nie napotyka osób sta­ tecznych? Dla uściślenia, „termin stateczny posiada 2 9 Ibid., s. 16. Podkreślenie w oryginale. K. Dąbrowski, Dezintegracjapozytyuma, PIW, Warszawa 1979; idem, Trud istnienia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. 3 0 2 8 W. Menninghaus, Wstręt. Teoria i historia, tłum. G . Sowiński, Universitas, Kraków 2009, s. 433. 1 (18) PD1P BARBARZmA 3 1 J . Olędzki, op. cit.,s. 18. �Kamil Pietrowiak 58 najwyższą kwalifikację dodatnią. Oznacza on czło­ wieka zrównoważonego, wiedzącego dobrze, do czego dąży (...). Stateczny uchodzi zdecydowanie za czło­ wieka dobrego, życzliwego innym, nieraz kosztem własnym. Nie należy bynajmniej do lękliwych, to osobnik przez całe swoje życie ryzykujący wciąż nowe przedsięwzięcia. Uchodzi też za uosobienie zarad­ ności i dbałości. Statecznych musi cechować pogoda ducha (optymizm), chociaż nie wesołkowatość" . Do takich postaci należeli, nie pojawiający się w balladzie, Jan Małkowski i Hipolit Kowalski, osoby niezwykle cenione i szs.now3.ne przez Olędzkiego. Dlaczego zostało i m odmówione dobroczynne spotkanie ze złem Dlaczego nie było i m dane stanąć w i ego obliczu przejrzeć sie w nim dowiedzieć sie poprzez nie czegoś o sobie? ' 32 5 Nasuwa się tu pewna odpowiedź. Cechująca nie­ których z mieszkańców Murzynowa stateczność jest wyrazem ich stosunku do życia, ich świadomości istnienia, która „określa stany niewyrażalne, niewy­ powiedzianą rzeczywistość bytu (bycia), przemożnego doświadczania swego j a duchowego ponad przywiązanie materialne i stany pospolitego dysponowania dobrami przyziemnymi" . Osoby stateczne, osiągnąwszy zawczasu najwyższy poziom procesu pozytywnej dez­ integracji, nie potrzebują już negować owej, nigdy nie znikającej, „resztyżycia, która nie mieści się w schludnie przyjętych kategoriach i wciąż domaga sie uwagi" nie potrzebują z nia walczyć czy przed nia uciekać' albowiem jest ona dla nich jednym z przejawów wymy­ kającego sie lorice porządku wszechrzeczy - istnienia Stateczność zatem bedac realizacja społecznego wzoru osobowości byłaby zarazem Jego przekroczeniem wyjściem ku knnacym energie obrzeżom i obszarom pozbawionym społecznie nadanej struktury 33 34 35 Jak referuje Waldemar Kuligowski, wedle poglądów Normana Denzina „etnografia stanie się w najbliższej przyszłości działalnością moralną, ale­ goryczną i terapeutyczną. Jako nauka jest bowiem czymś więcej, niż tylko zapisem ludzkiego doświad­ czenia - etnograf pisze maleńkie historyjki moralne, gawędy, które znaczą jeszcze coś ponad tradycyjną dla antropologów celebrę różnic kulturowych" . W mojej ocenie Murzynowo Jacka Olędzkiego jest doskonałym potwierdzeniem powyższych przewi­ dywań, więcej nawet - jest ich wyprzedzeniem. Badawcza i pisarska metoda Olędzkiego polega na wyszukiwaniu drobnych, z pozoru nie wiele znaczacych szczegółów z życia badanej społeczności oraz czynieniu z nich dających do myślenia detali etnograficznych oglądanych często w perspektywie pytań fundamentalnych ostatecznych ? Wiąże sie to być może z Jego zanotowanym orzez Wojciech! Marchlewskiego nrzekonaniem że doświadczenia wvnikaiare ze snórkań Olędzkiego hadarza z innvmi Z ź m i sranowia asnmnr do mówienia o n r a w d a r h ogólnoludzkich" .1 choć sam Olędzki zaliczałsiebie dn kareonrii h a d a r ™ , fanra.ia knnrrnlnwana nie ka egom badaczy f a n t a z j ą kontrolowana mewybujalą , pytanie, ile opowiadane przez niego historyjki moralne mówią o życiu mieszkańców Murzynowa, na ile zas o jego własnej osobie i poglą­ dach na sprawy istnienia, pozostanie z konieczności bez odpowiedzi, lodobny los musi spotkać wątpli­ wość, na He dobiegająca do końca analiza Ballady og... relacjonuje i od-twarza intencje Olędzkiego, na i e zas jest juz odległą od nich prze-tworczą fantazją (kontrolowaną?) piszącego te słowa autora. 36 3 38 3 6 W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, Wyd. Poznańskie, Poznań 2001,s. 125. „Fakty te o czymś świadczą. D l a badacza poszukującego wielkiej teorii nie mają one większego znaczenia. D l a mnie przedstawiają jednakże godny odnotowania szczegół", Olędzki, op. cit, s. 194. Por. także: W. Caban, Tematy nieobecne: Moje wieczorne spotkania z Jackiem Olędzkim 3 7 32 Ibid., s. 158. 33 Ibid., s. 314. 3 4 M . Douglas, op. cit., s. 192. 35 Ibid, s. 149. w Murzynowie, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 45-50. W. Marchlewski, Wmnichęgo... O metodzie badawczej Jacka Olędzkiego, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 126. 3 8 39 Ibid.,*. 124. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Postscriptum W opowiadanej przez Olędzkiego historii uderza jeszcze jeden szczegół, niosący w sobie nieco bardziej sprecyzowaną, a wręcz specjalistyczną nadzieję. Jest nim wypowiedziana nieśmiało wzmianka: mimo iż w latach prowadzonych przez niego badań nie było we wsi szkoły i funkcjonującego w niej zespołu sce­ nicznego, „murzynowska ballada żyje, co i raz wzbo¬ gacana o nowe wiadomości. Na przykład: opiekun wioskowego muzeum przedstawiony zostaje jako 59 osobnik »wielce zdziwiony, po co g... przyszło w te strony«, ale również jako Pan Jacek, co »zapraszag... na ławeczkę, a ono myśli o ucieczce«" . Nie trzeba d o d a w a ć , że opiekunem wioskowego muzeum był sam Olędzki. Jest to dla mnie jeden z wielu odnalezionych w Murzynowie, dodających otuchy d o w o d ó w celowości i zasadności uprawiania tere¬ nowej, gruntownej i rzetelnej, a zarazem bardzo ludzkiej i osobistej - angażującej całą osobę badacza - etnografii . Bo jednak coś z tego zostaje. C h o ć b y na c h w i l ę . 40 41 42 FOT. P. S Z U B A Reflections Around Jacek Oledzki's Murzynowa A fundamental inspiration for this article is Jacek Oledzki's Murzynowa, one o f the most important works in Polish ethnography. By analysing Ballada o g... (BalladAbout Shit), a funny rhyme noted by Olędzki during his long-lasting research in the eponymous village, the author attempts to present a characteristic way o f using and interpreting o f ethnographic detail. The analysis is based on the notions o f purity/dirt, order/chaos borrowed from the classical work o f Mary Douglas, Purity and Danger, as well as on the main existential and philosophical assumptions of Murzynowo: 4 0 J . Olędzki, op. cit., s. 156. Por. J . Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna , Projekt etnografii nieprzezroczystej, „Polska Sztuka Ludowa" 1 1995, s. 20-21. 4 1 4 2 Por. M . Machowska, M . Kwiecińska, Murzynowa pamiętają Jacka Olędzkiego? mieszkańcy Raport z badań terenowych, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 143-157. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/690ca07bb965ee0be0e4e5a32e767de0.pdf 2282f4cf34a654b7db95b9620b83bd20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5240 Title A name given to the resource Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.41-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zysiak, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A g a t a Zysiak Łodzianka, doktorantka w Katedrze Socjologii Kultury na Uniwersytecie Łódzkim, stypendystka MNiSW oraz Uniwersytetu wTartu (Estonia).Wspórzałożycielka i przewodnicząca Stowarzyszenia Topografie (www.topografie.pl), członkini zarządu Polskiego Towarzystwa Historii Mówionej. Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Wprowadzenie Moc słowa Ramy nowych technologii, zwłaszcza Internetu i Sieci 2.0, okazały się istotnym wsparciem dla ogło­ szonej w latach 90. ofensywy pamięci - wzmocniły archiwizacyjną manię gromadzenia wszystkiego, zde­ mokratyzowały i spopularyzowały genealogię oraz historie mówione. W centrum tych procesów stoi ludzkie życie jako świadectwo, jako historia, jako kod zero-jedynkowy. Uobecnienie cudzego doświadczenia, zapewnienie jednostkowemu losowi upamiętnienia, z etycznego punktu widzenia staje się najcenniejszym darem i centralną kategorią wielu internetowych ser­ wisów projektów historii mówionej jednym słowem Historii 2 0 k t ó r e j - w odróżnieniu od historii rze­ czywiste j "'-znacznie bliżej do nurtów niekonwencj onamych niż akademickich. Opowiadanie od zawsze odgrywało uświęconą rolę w naszej kulturze: nie zagrożone pojawie­ niem się pisma (a jedynie przez nie utrwalane), jest centralną kategorią ludzkiej komunikacji. Nie raz w dziejach naszej kultury padały mocne okre­ ślenia, ustanawiające rolę opowieści, jak słynne stwierdzenie Rolanda Barthesa, iż „opowiadanie jest międzynarodowe, ponadczasowe, ogólnokulturowe, jest wszechobecne jak życie" . Narracja jest metakodem o charakterze uniwersalnym: Kluczowe są późniejsze losy zdeponowanej opo­ wieści. C h o ć sam akt jej zapisywania niesie ogrom znaczeń, jest on jedynie momentem. Po n i m opo­ wiadanie trafia do bazy danych, zalega wśród tysięcy bitów podobnych sobie treści. Czy będąc ekspo­ natem w muzealnej gablotce, teczką w archiwum, jest jednocześnie wciąż żywą opowieścią czekającą na odbiorcę? 1 Odruch opowiadania jest tak naturalny, a forma nar­ racyjna tak dalece nieuniknionaw przypadku jakiego­ kolwiek opisu wydarzeń zgodnego z ich rzeczywistym przebiegiem, że narracyjność mogłaby wydawać się problematyczna tylko w kulturze, w której byłaby nieobecna . 2 R. Barthes, Wstęp do analizy strukturalnej opowiadań, tłum. W. Błońska, [w:] M . Głowiński, H . Markiewicz (red.), Studia z teorii literatury. Archiwum przekładów „Pamiętnika Literackiego", t. I, Ossolineum, Wrocław 1977, s. 156. 1 2 H . White, Znaczenie narracyjności dkprzedstawiania rzeczywistości, [w:] idem, Poetyka pisarstwa historycznego, tłum. M . Wilczyński, Universitas, Kraków 2000, s. 135. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICń �Agata Zysiak 42 Jednym z apologetów powieści o własnym życiu jest Philippe Lejeune, badacz autobiografii i założy­ ciel Stowarzyszenia na rzecz Autobiografii i Spuścizny Autobiograficznej (APA - L'Association pour ÏAutobiographie et le Patrimoine Autobiographique). Stowarzyszenie od 1992 roku zbiera niepublikowane teksty autobiograficzne, które następnie są oceniane przez grupy czytelnicze wewnątrz stowa­ rzyszenia. Każda nadesłana autobiografia jest czy­ tana i archiwizowana w zasobach organizacji. D l a Lejeune'a autobiografia jest kluczem do tożsamości: jeśli chodzi o fakt że tożsamość indywidualna zarówno w oiśmiennictwie lale i w zvciu. tworzv sic dzięki opowiadaniu to nie znaczy to bynajmniej że mieści sie ona w świecie fikcji" - to w autobiografii tworzy sie tożsamość narracyjna na której orzecież o o W a całe nasze życie Ooowiesc o życiu est także aktem uobecnienia, otwarcia i dialogu. Nie musi ona t r a n s m i t o w a ć orawdv która jako kategoria naukowa w ogóle nie może mieć zastosowania do tego typu opowieści Jest natomiast mostem rzu3 noza iednosfkowa zamknięta nodmioto wość na zewnątrz w kierunku Innego Autobiografie nie są przedmiotami estetycznej kon­ sumpcji, lecz społecznymi środkami ludzkiego po­ rozumienia (...). Autobiografia została stworzona po to, aby przekazać uniwersum wartości, wrażliwość na świat, nieznane doświadczenia - i to w ramach relacji osobistych . 4 Opowiadanie gra podwójną rolę - jest uniwer­ salną czynnością, metaprzekazem doświadczenia, ale jednocześnie zawsze pochodzi od konkretnej osoby. W akcie tworzenia zawsze jest obecny ele­ ment osobisty - własny, ale przecież często powta­ rzalny. Tak jak całe d o ś w i a d c z a n i e w ł a s n e g o życia jest zawieszone m i ę d z y potrzebą poczucia 3 P. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, tłum. W. Grajewski, S. Jaworski, A . Labuda, R. Lubas-Bartoszewska, L W r s i t a s , Kraków 2007, s. 5. 4 Ibid., s. 18. wyjątkowości i jednostkowości, a poszukiwaniem wspólnoty i typowości, tak i biografia zawieszona jest między tym, co wyjątkowe, a tym, co wspólne. Lejeune konstatuje: „Bolesna to myśl, że jednostka jest faktem seryjnym, oryginalność zaś - kodem" . Dla badaczy ludzkich opowieści to właśnie ta seryjność jest stopniem, po k t ó r y m mogą się wspiąć k u szerszej refleksji społecznej, wyjść poza. monadyczność jednostkowego doświadczenia, p o k u s i ć się o generalizacje. 5 W laboratorium M y ś l ludzka w ostatnim stuleciu zdaje się być zdominowana przez kolejne zwroty i renesans roz­ maitych pojęć - nie inaczej stało się z opowieścią o w ł a s n y m życiu - autobiografią. Opowiadanie pełniło od zawsze ważne funkcje społeczne, przez wieki korzystano z wiedzy świadków wydarzeń grecki histor to właśnie świadek, sędzia, ten, który wie (figura naocznego świadka jest zaś często wyko­ rzystywanym chwytem retorycznym). W i l h e l m Dilthey twierdził, iż najpełniejszą formą wypo¬ wiedzi historiograficznej jest autobiografia B y ł jednak moment w k t ó r y m opowiadanie zatraciło swoja istotę o d r y w a j ą c sie od m ó w c y Lejeune zauważa, iż atmosfera lat siedemdziesiątych pozo¬ s t a w a ł a wroga autobiografii iako gatunkowi Ogłoszono śmierć autora a oodmiot indywidualny stał sie iluzia Rzeczywistość bvła iuż tvlko efektem tekst,, Wszvstko bvło fikcia"Mednak wraz z „nra womocnianiem się historii m e n t a l n o ś c i i ofensvwa narrat~vwi7mn antohioprafia zaczęła nrze7vwać o Ł e n i e ^ n o w i e ś ć o ludzkim żvciu s t a n i e renrralna k a r e L a Hla b i s l i i n H H n l n e i k r ó j centralną Kategorią Ola Historii oaaomej Której zainteresowania biograhą wynikają z potrzeby, czy nawet powołania historyków do »oddania-sprawie6 5 Ibid, s.219. J . Topolski, Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Wyd. Poznańskie, Poznań 2008, s. 8. 6 7 P. Lejeune, op. cit, s. 284. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum dliwości-dziejowej« (...) i wywołania na pierwszy plan historiografii ludzi z grup społecznych dotąd przez nią zaniedbywanych" . 8 Momentalnie dostrzeżono ryzyko, nie dla modelu uprawiania nauki, ale dla zachowania war­ tości biografii poddanej badaniu. C h o ć rzeczywi­ ście ilościowe, statystyczne analizy indywidualnych opowieści mogą budzić wątpliwości, to jednak sta­ nowisko Daniela Bertaux można uznać za skrajne. Bertaux uważa, iż należy odrzucić j a k ą k o l w i e k analizę źródeł ustnych, g d y ż jako „świadectwo jedyne, niezastąpione, totalne i uniwersalne" odtwa­ rzają one „to, co zostało przeżyte" . Opowieści o życiu przydaje to wręcz mistycznego rysu - jest ezoteryczna budzi l ę k Autobiografia fascynuje ale boimy sk kontaktu z nia Próbujemy powe­ tować sobie jej urok unikając odpowiedzialności" Większość badaczy podchodzi do biografii i auto' biografii z mniejszym pietyzmem i służą i m one iako źródła wiedzy o interoretacii świata Zresztą ak zauważa Lawrence Stone radykalne o o d e i ś d e B e r t a u x może donrowadzić do nowroru czvs ego kolekrionersrwa do onowiadania hisrorii rvlko dla nie samei" T b o ć n r z e H e ż z ie.o n e r s n e k L v nie 9 10 11 ma w tym nic złego Opowiadanie jednoznacznie łączy się nie tyle z historią oddolną, co przede wszystkim z historią mówioną. Przyjmując perspektywę socjologiczną, w historii mówionej nie szuka się faktów, tego, jak naprawdę było, lecz tego, „co i jak jest przez roz­ m ó w c ó w pamiętane i opowiadane, jak to oceniają, jaki sens przywoływanym zdarzeniom przypisują" . 12 M . Kurkowska-Budzan, Historia zwykłych łudzi. Współczesna angiehka historiografia dziejów społecznych, Historia Iagiellonica, Kraków 2002, s. 162. 8 9 Ibid, s. 76. 1 0 P. Lejeune, op. cit., s. 284-285. 1 1 L . Stone, The Revival of Narrative Reflections on a New OU 43 Biografie nigdy nie będą surowymi danymi {raw data) i nie mogą podlegać analogicznej do nich ocenie. Alessandro Portelli, klasyczny j u ż badacz historii m ó w i o n e j , każde świadectwo traktuje jako subiektywny akt pamięci, który może odbiegać, i tak dzieje się zazwyczaj, od ścisłych standardów wyznaczających prawomocność materiału badaw¬ czego. Należy od razu dodać, że „błędy, prze rys owania, mity mogą zaprowadzić nas ponad fakty - do znaczeń, jakie rozmówcy i m przypisują, po to, by nabrały sensu w ich opowieściach" . 13 W a ż n y m etapem w rozwoju historii mówionej było przeniesienie uwagi z tematu poruszanego przez świadka na jego osobę: wówczas większe zain­ teresowanie zyskała biografia. Skupienie na historii życia oznaczało jednocześnie zbliżenie do socjologii jakościowej. Bardziej „tradycyjny" kierunek śledził odbicia obiektywnej rzeczywistości w relacji mówią­ cego i pozostawał zorientowany raczej na społeczny kontekst jednostkowych losów, procesów społecz­ nych determinujących życie jednostki, powiązań między życiem a strukturą i zmianą społeczną . 14 Nowsze podejście, obecnie występujące równo­ legle, zwracało większą uwagę na procedury inter­ pretacyjne służące tworzeniu biografii, wytwarzania opowieści o życiu. Narracja odrywa się od autora i staje się przedmiotem badania. Ten kierunek roz­ wija się przede wszystkim w nurcie badań biogra­ ficznych (m. in. Gabriele Rosenthal, Fritz Schiitze). Biografia 2.0 Rosnąca popularność projektów gromadzących materiały historyczne, ze szczególnym uwzględ­ nieniem osobistych świadectw, to element wspo­ mnianej Historii 2.0, k t ó r a okazała się silnym History, „Past and Présent" 85 1979, cyt. za: M . Kurkowska- Historia%20mowiona%20i%20wojna.pdf, 16.11.2010. Budzan, op. cit., s. 119. Ibid. Więcej na ten temat: A. Portelli, Death ofluigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Orał History, Sunny Press, Albany 1991, s. 2. 1 2 P. Filipkowski, Historia mówiona i wojna, Ośrodek K A R T A , Warszawa 2005, s. 2. Tekst dostępny pod adresem: http://ww.staff.amu.edu.pl/-ewa/Filipkowski.%20 1 (18) PD1P BARBARZYilCA 13 1 4 P. Filipkowski, op. cit, s. 8. �Agata Zysiak 44 impulsem do gromadzenia indywidualnych wspo­ staje się zabawą" . Kolejny: Where You There? m n i e ń i opowieści o życiu. Dzięki takim portalom jak prekursorski Veterans History Project , prezen­ zapowiada, że jest „ m i e j s c e m , gdzie k a ż d a opo­ w i e ś ć znajdzie wreszcie u w a g ę , na j a k ą zasłu­ tujący świadectwa osób uczestniczących w wydarze­ niach wojennych, każdy ma możliwość wypowiedzi, guje", a k a ż d y u ż y t k o w n i k „jest w s p ó ł t w ó r c ą w c i ą ż p o w s t a j ą c e g o cyfrowego projektu, zbie­ upublicznienia swojej małej historii czy sporu z tą rającego wspomnienia w łatwo d o s t ę p n ą bazę „ W i e l k ą Historią". Za p r z y k ł a d y m o g ą służyć między innymi: The U.S. Latino & Latina W W I I bogatych m a t e r i a ł ó w historycznych" . O g l ą d historyka zostaje dopełniony, a b y ć może nawet Oral History Project - jak sama nazwa wskazuje wyparty, przez ogląd u c z e s t n i k ó w zdarzeń - figura naocznego ś w i a d k a jest bezspornym sposobem na 15 - „wypełniający lukę w historii drugiej wojny świa­ 20 21 towej o doświadczanie pokolenia Latynosów" - czy Greek American Experiences Between Two Cultures dodanie w i a r y g o d n o ś c i . - „dający możliwość Amerykanom greckiego pocho­ dzenia nagrywania i dodawania opowieści, anegdot i osobistych historii" . Na wymienionych stronach mają zostać zgromadzone liczne biografie, wspólnie projekty historyczne, może świadczyć o rzeczywi­ stym wzroście zainteresowania własną przeszłością. Tysiące u ż y t k o w n i k ó w chcących przekazać swoją opowieść najlepiej zaświadcza, iż mówiąc o ofensywie pamięci i renesansie autobiografii (o których dalej) 16 17 m a j ą c e s t w o r z y ć z r ó ż n i c o w a n y obraz historii, przedstawianej jako określony zbiór, z a m k n i ę t y na świadectwa pewnych grup (zawsze istnieje korpus świadectw nie mieszczących się w doksie - np. świa­ dectwa antysemickie). Terapeutyczny wymiar nar¬ racji o życiu także znalazł odzwierciedlenie w sieci, stanowi bowiem główną ideę projektu Story Corps, którego podtytuł Rozmowa życia (The conversation of a lifetime) wiele m ó w i Projekt ma na celu uho­ norować i uczcić cudze życie poprzez słuchanie" oraz przypomnieć o wadze słuchania i uczenia sie od ludzi wokół nas" Innym ciekawym projektem iest serwis Memory Archive encyklopedia w s d o m n i e ń o bliźniaczej do Wikioedii konstrukcji 18 19 Gromadzi on subiekrvwne relacje na remar obiek tywnie" istotnych wydarzeń czy postaci Inny serwis, Linkory, t ł u m a c z y : „każdy ma wspomnienia. Dzielimy je z przyjaciółmi i rodziną (...). Linkory to jedyne miejsce, które sprawia, że zapisywanie, dzielenie i łączenie w s p o m n i e ń 1 5 1 6 Szeroki odzew, z jakim spotykają się internetowe nie tworzymy jedynie intelektualnych konstruktów. Przeszłość ma znaczenie, pamięć jest istotna i ludzie chcą w ich tworzeniu uczestniczyć. Każdego dnia mamyznimi do czynienia-z jednej strony przeszłość nas fascynuje, z drugiej osacza. Aby poradzić sobie z jej ciężarem, trzeba się na nią otworzyć - uczynić przeszłość obecna Historia może być i jest uży¬ teczna ale iest przede wszystkim uzależniająca Hans U Gumbrecht pisze nawet o fascynacji przeszłością jako podstawie naszej kultury Nazywam to fascy 22 nacią ponieważ iest to pociąg do"czegoś co pozostaje ooza racjonalnym wyborem i z czego nikt nie iest w sranie nas w v L z v ć " 3 Skoro iuż dźwigamy na wła snwh barkach nadzielę i winy minionych nokoleń orzeknienwodknnien a leśli nasza relaHa z nrzeszło' 2 ŚHa ies J J L L dziwić iż o g r o l n y wysiłek iest podejmowany prze! ' 1 7 http://chnm.gmu.edu/greekam/index.html, 16.11.2010. 1 8 http://www.storycorps.org, 16.11.2010. 1 9 http://www.memoryarchive.org/en/MemoryArchive, 16.11.2010. o 7 7 ) Y ) 7Y 2 0 http://linkory.com/, 16.11.2010. 2 1 http://www.wereyouthere.com/page/about-us.php, http://www.loc.gov/vets/about.html, 16.11.2010. http://www.lib.utexas.edu/ww2latinos/index.html, 16.11.2010. rak rradrzna ro n e można sie 16.11.2010. H . U . Gumbrecht, Użyteczność historii (uobecnienie i odkupienie), [w:] E . Domańska (red.), Pamięć, etyka i historia, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 125. 2 2 23 Ibid, s. 122. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �FOT. P. S Z U B A szerokie grono osób, aby przynajmniej spróbować osiągnąć ulgę - uzyskać odkupienie. Teologiczny język, jaki towarzyszy m ó w i e n i u o przeszłości, nie jest przypadkowy. Sformułowania takie jak: sakralizacja biografii, akt składania świa­ dectwa, złożenie opowieści życia oraz odniesienia do zbawienia, odkupienia, podjęcia dziedzictwa występują u wielu badaczy. Być może narzucone nam ramy dyskursu najlepiej oddają wagę tematu. przedmiotu. Kiedy jednak przedmiotem badania jest ludzkie życie i indywidualna pamięć, jednocześnie w pole zainteresowań każdego naukowca powinna wejść etyka. Pierwszym istotnym momentem jest samo podejście do aktu opowieści, drugim rola, jaką w tym procesie może odegrać badacz. Jak pisze Walter Benjamin w O pojęciu historii: (...) istnieje tajemne sprzysiężenie między pokolenia­ mi minionymi i pokoleniem naszym. To my byliśmy oczekiwani na ziemi. To nam dana jest - jak każdemu pokoleniu przed nami - słaba siła mesjaniczna. I to o nią przeszłość zgłasza roszczenia. Nie można tego roszczenia łatwo oddalić . Ciężar tematu Etyka nigdy nie stała się pojęciem definiującym paradygmat w historiografii, choć niejednokrotnie pojawia się w ramach dyskusji o odpowiedzial­ ności historyka czy jego podejściu do badanego 24 2 4 W. Benjamin, O pojęciu historii, tłum. K. Krzemieniowa, [w:] idem, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996, s. 414. �Agata Zysiak 46 Roszczenie, o k t ó r y m mowa, to podjęcie nadziei i celów minionych p o k o l e ń , kontynuacja dzie­ dzictwa, które, zwłaszcza w przypadku „przegranych historii", jest stale zagrożone. Obcując z biografią, czyli ze zdeponowanym świadectwem życia, badacz nakłada na siebie ciężar natury etycznej - dostaje do rąk cudze życie, nadzieje i wartości, a także roz­ czarowania, grzechy i roszczenia. Jak trafnie podsu­ mowuje Hayden Wbite, „narracja jest najbardziej odpowiednią formą do przedstawiania procesów historycznych. Potrafi ona bowiem zaangażować świadomość w próbę nadania znaczenia ludzkiemu życiu" oraz jedynie narracja może uchwycić zło¬ żoność w y b o r ó w egzystencjalnych całe zaangażo­ wanie, aspiracje, frustracje i klęski U ) " . 2 5 W tym świetle zajęcie się biografią oraz jej gro­ madzeniem i przechowywaniem przestaje wymagać jakiegokolwiek uzasadnienia. Wartość biografii staje się aksjomatem. Żywi są zobowiązani podjąć dzie­ dzictwo umarłych, przyszłość musi wziąć na swe barki spadek po przeszłości. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest kolejne zobowiązanie, jakie bierze na siebie badacz: podjęcie dialogu i translacji między poszczególnymi wersjami historii, m i ę d z y poko­ leniami i wreszcie między grupami o sprzecznych interesach. Historyka w roli tłumacza widzi m in Fernando Sanchez-Marcos i podkreśla doniosłość tej roli: winniśmy [my, historycy - A.Z.] zaoferować współ­ obywatelom naszą umiejętność przerzucania mostów rozumienia (...), spoczywananas moralny obowiązek uświadamiania naszym współobywatelom, że istnieją możliwości translacji, czyli przeniesienia sensu z jed­ nej kultury do drugiej, które pozwolą uczynić sposób percepcji otaczającego świata oraz sposób pojmowania kategorii My i Oni zrozumiałym i bardziej ludzkim . 26 Dialog ma stać się u z d r a w i a j ą c y m katharsis, bo choć nie stroni od napięć, rozczarowań czy poczucia wyobcowania, to właśnie ich przezwy­ ciężenie jest n a j w i ę k s z y m wyzwaniem naszych czasów . W końcu 27 historiografia jest nieustannym dialogiem, który nie­ koniecznie doprowadzić musi do konsensusu. Dialog ten może pogłębić rozumienie przeszłości przez na­ świetlenie jej z różnorodnych punktów widzenia . 28 Historyk bierze na siebie obowiązek reprezen­ tacji zmarłego, empatycznie otwiera się na jego wizję przeszłości - nie krytykuje, nie ocenia. Czy jest więc jeszcze badaczem? Taka Levinasowska wizja historii, właśnie przez swoją empatię, otwartość, podkreślanie dialogu, nie poddaje się łatwo krytyce. Może historycy muszą odpracować lata imperializmu, umacniania naro­ dowych tożsamości czy służby różnego rodzaju wła­ dzom? Wśród wielu zdaje się występować potrzeba pokuty, która jest jednocześnie odpracowaniem grze­ chów poprzednich pokoleń - biorą na siebie ich dzie­ dzictwo, ale już niekoniecznie wspomniane nadzieje. Empatyczny historyk zdaje się zatracać podstawowe przymioty naukowca a jego celne i krytyczne spoj­ rzenie traci na ostrości. Niebezpieczeństwo to dotyczy zarówno adeptów Klio jak i każdego naukowca który obcuje z tak wrażliwa materia Biografia nadaje ludzka twarz temu co inaczej byłoby bezosobowe ? a bez osobowy orzedmiot badań łatwiej ooddać analizie ooddać kolonialnemu sooirzeniu zaklasyfikować i uorzedmiotowić Tymczasem ludzkiego ciemienia i bólu nie można sprowadzić tylko do tekstu* 2 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 21. 2 7 2 8 G . G . Iggers, Użycia i nadużycia historii: o odpowiedzialności historyka w przeszłości i obecnie, tłum. A. Pantuchowicz, [w:] 2 5 H . White, Kosmos, chaos i następstwo w przedstawieniu historiologicznym, tłum. P. Ambroży, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 92-93. 2 6 F. Sanchez-Marcos, Historyk jako tłumacz, tłum. J . Mydlą, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 38. E . Domańska (red.), op. cit., s. 113. Idem, Historiography in the Twentieth Century. From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge, Wesleyan University Press, Middletown 2005, s. 75. 29 3 0 M . Kurkowska-Budzan, op. cit., s. 167. BARBARZVHCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Archiwum Składając swoje wspomnienia, czy to przed pro­ wadzącym badanie, czy poprzez spisywanie frag­ m e n t ó w biografii i zamieszczanie ich w Internecie, osoba staje się świadkiem. A k t złożenia świadectwa jest zobowiązujący, jest jednocześnie deklaracją uczestnictwa, wezwaniem do uznania prawomoc­ ności i autentyczności relacji. Oczywiście mogą one nie zostać przyjęte, a wówczas świadectwo zostanie podważone. A k t świadectwa musi w dużej mierze zasadzać się na wierze w cudze słowo. Stwierdzeniem „byłem/am t u " j e d n o c z e ś n i e zaświadcza się o niemożności oddzielenia rzeczy­ wistości od obecności narratora. Świadek jako zda­ jący „obiektywną" relację jest silnie zakorzenioną figurą w naszej kulturze. Każde świadectwo zaś jest zarazem autoreferencyjne i autodesygnacyjne: Świadek poświadcza przed kimś rzeczywistość jakiejś sytuacji, której był uczestnikiem lub widzem, może nawet bohaterem lub ofiarą, jednakże w momencie świadczenia zajmuje pozycję trzecioosobowego ob­ serwatora w stosunku do wszystkich uczestników zdarzenia . 31 Raz złożona relacja trafia do bazy, magazynu czy archiwum. Zostaje skatalogowana, uporządkowana i udostępniona szerszej publiczności. Współtworzy archiwum - czym innym są internetowe projekty gromadzące tak liczne dane? Rozgraniczenia między archiwami i bibliotekami oraz między archiwami i muzeami są dziś mniej zasadne niż mogłoby się w y d a w a ć . Takie granice opierały się zasadniczo na fizycznej własności obiektów zawierających infor­ macje - w odniesieniu do archiwum internetowego takie rozróżnienie traci na znaczeniu . Uznanie 47 serwerowych baz danych właśnie za archiwum niesie ze sobą różnorakie konsekwencje. Co się dzieje z opowieścią o ludzkim życiu, gdy umieszczona zostaje w archiwum - czy to w postaci przykurzonej teczki w hali z identycznymi półkami, czy zero-jedynkowego systemu tabel, k t ó r y nie wydaje się wiele atrakcyjniejszym dla takiej nar­ racji miejscem? Możliwe, że „tworzenie archiwum jest zadaniem nie tylko naukowym, lecz przede wszystkim egzystencjalnym. Jest manifestacją odpo­ wiedzialności wobec zmarłych, dowodem spłacenia długu" . Ponownie wracamy do Benjaminowskiego długu wobec tych którzy odeszli Ślad w archiwum staje się bytem egzystencjalnym - dowodem że jestestwo nie ginie W tym świetle archiwum należy rozpatrywać w kategorii troski Archiwista zdaje sie być czułym kustoszem w y p e ł n i a j ą c y m iede naste przykazanie- Pamiętaj" próbującym sprostać zadankt zachowania cudzego jestestwa. 33 34 Archiwum niesie też nadzieję uobecnienia prze­ szłości - zatapiając się w jego zbiorach m o ż n a mieć nadzieję odnalezienia impulsów teraźniejszości w tym, co p r z e m i n ę ł o - impulsów niejako zamro­ żonych w jednostkowych opowieściach. Archiwum daje obietnicę spełnienia pragnienia bezpośredniego d o ś w i a d c z e n i a przeszłości, niczym symulakrum wyczarowując przeszłe ś w i a t y . 35 36 W coraz większym stopniu nasz dostęp do rze­ czywistości jest zapośredniczony przez archiwa, których miejscem, a zarazem nie-miejscem, stał się Internet . Są to nie tylko wspomniane projekty historyczne, ale także wyszukiwarki, elektroniczne wersje czasopism, e-książki i e-biblioteki, szeroko 37 E . Domańska, Adieu (Wspomnienie o Profesorze Topolskim), [w:] J . Pomorski (red.), Światooglady historiograficzne, Wyd. U M S C , Lublin 2002, s. 82. 3 3 32 34 3 1 P. Ricoeur, Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J . Margański, Universitas, Kraków 2007, s. 215-216. 3 2 E . Ketelaar, Being Digital in Peoples Archives, .Archives & Ibid. 3 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 225. 3 6 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 25. 3 7 K. Bojarska, Artysta jako archiwista, tekst opublikowany Manuscripts" 2003, vol. 31, no. 2, s. 8-22. http://www.agad. w katalogu wystawy „Antyfotografie", Galeria Miejska Arsenał archiwa.gov.pl/electro/ketelaar.html w Poznaniu, 11.5-10.6.2007. http://www.obieg.pl/teksty/5646 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �FOT. P. S Z U B A zakrojone projekty digitalizacyjne. N a archiwi­ zowanie przeznaczane są fundusze europejskie, potrzeba digitalizacji materiałów spotyka się ze zrozumieniem władz rozmaitych szczebli - jest to kolejny aspekt nawałnicy p a m i ę c i . Hayden White stwierdził: 38 W świecie, w którym żyjemy na co dzień, każdy kto bada przeszłość „jako cel sam w sobie", musi wydawać się albo „antykwariuszem" uciekającym od problemów teraźniejszości w czysto prywatną przeszłość, czy też kimś w rodzaju kulturowego nekrofila, to jest kogoś, Warto przywołać choćby działania Komisji Europejskiej prowadzącej program DigiCULT, który ma zachęcać instytucje pamięci do wyjścia poza proste udostępnianie i zabezpieczanie materiałów źródłowych, do zorientowania się na usługi odnoszące się do indywidualnego doświadczenia http://www.digicult.info/pages/index.php, 16.11.2010. 3 8 ktowtym, co martwe i umierające, odnajduje wartość, jakiej nigdy nie odnalazłby w tym, co żywe. 39 Czym jest jednak badanie przeszłości „jako celu samego w sobie" - czy jest jeszcze możliwa przeszłość nie wprzęgnięta w służbę tożsamościowych roszczeń, wspólnotowych potrzeb czy hegemonicznych ciągot zarówno jednostek, jak i grup społecznych? Chyba, że żyjemy w społeczeństwie kulturowych nekrofilów, niepotrafiących pozbyć się brzemienia własnych dziejów Nicholas Negroponte podkreśla, że we współcze­ snym społeczeństwie informacyjnym cyfrowa pro­ dukcja wyparła materialną, gdyż ludzie zajęci są raczej produkcją bitów, niż atomów. Archiwa, biblioteki i centra dokumentacji odchodzą od dostarczania 3 9 H . White, Brzemię Poetyka..., historii, tłum. E . Domańska, [w:] idem, op. eit., s. 61. �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum fizycznych d o k u m e n t ó w na rzecz internetowego dostępu. Archiwum zdaje się stałym punktem odnie­ sienia, żywym elementem społeczeństwa, natomiast „Internet stał się swojego rodzaju totalnym archiwum, obiektywnym repozytorium nie tylko wiadomości o świecie, ale także, w coraz większym stopniu - relacji społecznych" . 40 Zakładając, iż rzeczywiście mamy do czynienia z p ł y n n ą p o n o w o c z e s n ą tożsamością, musi jej towarzyszyć atomizacja pamięci. Potrzeba posia­ dania korzeni, przynależności do wspólnoty, nie­ jako zmusza jednostkę do pamiętania: „Im mniej zbiorowe jest doświadczenie pamięci, tym większa potrzeba jednostki, aby dźwigać ten ciężar" . Jeśli do tego rację ma Pierre Nora, mówiąc o nawałnicy pamięci, czy Paul Ricoeur, opowiadając o gorączce dokumentalnej ogarniającej naszą epokę, archiwum staje się remedium, zarówno na poziomie składania świadectwa jak i obcowania z nim. Jak zapytuje nas retorycznie Gumbrecht: 49 „przyswojenie biografii jest równoznaczne z jej zniesieniem" . Ważność narracji zostaje zagrożona: „Świadectwo, przechodząc przez drzwi archiwów, dostaje się w sferę krytyki, gdzie zostaje nie tylko poddane brutalnej konfrontacji z konkurencyjnymi świadectwami, lecz pogrążone w masie dokumentów, które wcale świadectwami nie są" . Czy przy setnej złożonej biografii możliwa jest troska i empatia? Z jednej strony, archiwum, zamiast żywej społecznej instytucji, może stać się przytułkiem dla niechcia­ nych resztek, a z drugiej - jako żywa instytucja może zmienić się w pełne uświęconych szczątków sanktuarium . 44 45 46 Jeszcze jakiś czas temu, kiedy pamięć i archiwum zaczynały zaprzątać uwagę badaczy, Ricoeur proro­ kował: archiwista będzie się przekształcać z kustosza zbiorów w dostawcę - pośrednika {broker) informacji, który kontaktuje się ze swoim klientem tylko na odle­ głość". I dodaje: „Pracownia naukowa (czytelnia) bez papierów być może stanie się - jako pomieszczenie - w ogóle bezużyteczna! Zdaję sobie sprawę, iż to brzmi futurystycznie, a nawet nierealnie" . W dobie I czymże byłoby uwypuklenie nieredukowalnego dy­ powszechnej digitalizacji, internetowych archiwów, stansu, jaki dzieli nas od minionych światów, jeśli nie pragnieniem ponownego ich uobecnienia (desire to re¬ widzimy, ile w tej wizji było słuszności. Czy jednak -present) - przywrócenia ich obecności? Kultura histo­ przechowywana pamięć, zdeponowane świadectwa sa jedynie informacja kolejna z wielu jakie atakują ryczna żyje nieuchronnie między dążeniem do zaspo­ nas i domaeaia się uwaei każdego dnia> Wydaje sie kojenia owego pragnienia obecności a świadomością, iż że w ere wchodzą znacznie poważniejsze procesy stawia przed sobą zadanie niemożliwe do spełnienia . Pamiec i wspomnienia zbyt ściśle związane sa z tym co tak zaprząta uwa^e zarówno dzisiejszych polityków M o ż l i w o ś c i manipulowania znaczeniami naukowców iak i zwykłych obywateli - tożsamością w ramach archiwum są ogromne. Materiał zostaje i nrzvnależn'o da do wsnólnorv Przeszłość iesr i będzie oderwany od autora, wyrwany z kontekstu: „wewnątrz naZdziem sł„żacvm konstruowani,, własne.o la" archiwum zanikają wszelkie ślady oryginalnych W i r L i z o w a n h , działań nolirvrznvrh c z v r o z . L a n i , , ' użyć poszczególnych elementów" . Zwłaszcza przy roszczeń poszczególnych grup. tak delikatnym materiale, jak opowieść o życiu, 41 47 42 43 4 4 4 0 K. Bojarska, op. cit. A. Giza, Biografia jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna, [w:] J . Włodarek, M . Ziółkowski (red.), Metoda P. Nora, General Introduction: Between Memory and History, [w:] idem (red.), Realms of Memory: Rethinking the French Past, cyt. za: E . Ketelaar, op. cit. Tłum. własne. 4 1 biograficzna w socjologii, P W N , Warszawa-Poznań 1990, s. 51. 4 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 194. 4 2 H . U . Gumbrecht, op. cit, s. 204. 4 6 E . Domańska, Adieu..., op. cit, s. 81. 4 3 K. Bojarska, op. cit. 4 7 E . Ketelaar, op. cit. 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �Agata Zysiak 50 Wielogłos Historia 2.0 umożliwia artykulację odrębnych wersji historii teoretycznie każdej grupie. Spełniając postulaty historii niekonwencjonalnej, w sposób szczególny zorientowana jest właśnie na te grupy, które miały ograniczony dostęp do dyskursowego pola historii. Poza projektami o określonych ramach tematycznych (które i tak wybierają na temat badania aspekty bliższe zainteresowaniom historii niekonwen­ cjonalnych) istnieje zupełna dowolność w zamiesz­ czaniu indywidualnych punktów widzenia. Materiały prezentowane na portalach mogą reprezentować ełosy nieobecnych zapomnianych czy wypartych o i l e L i sami podejmą wysiłek ich artykulacji. ' Oczywiście kosztem, który trzeba zaakceptować, jest pewna doza manipulacji i zniekształcenia, jednak zdają się one być naturalnym rezultatem zgody na heterogeniczność historii. Wielogłos, dopuszczenie głosów zmarginalizowanych i wypartych, stało się wyzwaniem nie tylko dla sceptyków, ale także dla entuzjastów, gdyż to, co dla jednych było błędnym założeniem, dla innych okazało się marzeniem ściętej głowy - heterogeniczność nie miała stać się dodat­ kiem do gładkich manifestów komercyjnych ser­ wisów, ale miała nieść ze sobą potencjał subwersyjny. Przyznanie ważności nieobecnym głosom i alter­ natywnym wersjom wydarzeń oznacza także równość wszystkich narracji bez stawiania żadnych ograni­ czeń. Oznacza to pełną inkluzję (także dla radykal­ nych stanowisk) i wolną drogę dla rewizji oficjalnej historii. Choć puste karty przeszłości rzeczywiście są wypełniane, to dzieje się to zawsze z naniesie­ niem nieuniknionych przesunięć interpretacyjnych (jakie zawsze nanosi tłumacz-hegemon). Dzieje się to w bardzo konkretnych ramach, wpisujących się w ogólnie przyjętą doksę narracji historycznej. Każde zapełnienie pustej karty nie jest więc pluralizowaniem dyskursu, ale przewrotnym wzmacnianiem istniejącej hegemonii. Istota rzeczy leży w niemożności przekro­ czenia teoretycznie otwartych granic. Warto w tym miejscu odwołać się do koncepcji abiektu Julii Kristevej , którą aplikuje na pole nauk historycznych Ewa D o m a ń s k a . Abiekt jest pojęciem zapożyczonym z psychoanalizy i ma okre­ ślać to, co odrzucone w naszej kulturze, wyparte jako „nieczyste". Abiekt danego systemu jest ele­ mentem z niego wyrugowanym, a przez to wrogim, zagrażającym jego stabilności. D o m a ń s k a , wadzając teorię abiektu w pole historii, utrzymuje, że historie niekonwencjonalne są właśnie abiektem historii tradycyjnej . Tematy, które podejmuje historia niekonwencjonalna zostały odrzucone przez historie tradycyjna iakó nienaukowe i nie­ istotne. Historia tradycyjna, akademicka, kon­ stytuowała sie dażac do statusu science dystansuiac sie od swoich związków z mitem i ideologia W konsekwencji to co przypomina o stanie sprzed ukonstytuowania sie /ostaie orzesuniete w sferę rabu Takim ahiekrem ies Innv - r„ iesr nim s„hiekrvwne doświadczenie Domańska 48 49 50 nawer ^auy b v wvróżnikiem hisrorii niekonwenrio iiawei, wyioziiiKiem iiisiom iiieKoiiweiicjo nalnei nrzvnić isrnienie elemenrów wvnarrvrb To • JL : ZLrlwanie m d p i n n l i a r p w W J 51 r p i t n n r p n r i r V i d'k J ,™ i n a n e J ITl Z p r z e z H ™ l a tostera . Utrzymuje on, rz abiekt w rzeczywistości jest elementem regulującym system, pozwala mu się oczyścić, a następnie zostaje włączony W ten sposób subwersyjny element mający obalić system, umacnia go i zatraca swoją istotę. 4 8 N a temat oryginalnego ujęcia Kristevej zob. J . Kristeva, Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, tłum. M . Falski, W U J , Kraków 2007, s. 7-22. 49 Abiectus (łac.) - porzucony, wstrętny. E . Domańska, Historie niekonwencjonalne, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 94. 5 0 51 Ibid, s. 98. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Collectors of Memories in the Digital Archive New technologies, the Internet and Web 2.0 appeared to be a new and vivid framework for memory boom proclaimed in the 90s. By reinforcing the obsession of collecting and memorizing every piece of human life, they refreshed a declining trend and helped to popularize and democratize its postulates. Human existence as an evidence, testimony, part of history or simply zero-one code become the principal issues of those trends. From the ethical point of view, commemoration is considered the most precious gift or even moral duty; and more importantly, it also becomes a central category for History 2.0 and number of websites and online projects which have been developing in recent years. Reconfigurations and condition of the life story as such in digital times are the main focus of the article. 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b162bb6acd1bd816339126c761a8f243.pdf f481efb822e70573b0606943a575f305 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5243 Title A name given to the resource Między oralnością a cyrograficznością/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.78-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w 1985 roku.Absolwent kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultury) oraz pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Ukończył również studia na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales". Aktualnie pracuje jako pedagog szkolny. Związany jest z Zakładem Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ, gdzie pod opieką prof.zw.dr hab. Ewy Kosowskiej przygotowuje rozprawę doktorską. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Analiza antropologiczna baśni 0 krasnoludkach i o sierotce Marysi �Antropologia literaturymetoda badawcza Szeroko rozumiany paradygmat interdyscypli­ narności, jaki stał się udziałem współcześnie rozu­ mianej myśli humanistycznej, zakłada, najogól­ niej rzecz u j m u j ą c , p e w n ą k o r e s p o n d e n c y j n o ś ć p o m i ę d z y o k r e ś l o n y m i dziedzinami naukowego poznania, często takimi, które wcześniej m i a ł y niewiele w s p ó l n y c h płaszczyzn porozumienia. Wieloaspektowe interpretacje zjawisk kulturo­ wych przeprowadzane w perspektywie interdy­ scyplinarnej otwierają zupełnie nowe możliwości podejmowania określonych problemów, wy ma.-* gają jednak od badacza również podwójnej kom­ petencji. Przekroczenie ra.m metod ^yyp ra-cowanych w macierzystej dziedzinie, otwarcie sic na. zupełnie nowe doświadczenia poznawcze, w y m a g a j ą przyjęcia w wielu spornych miejscach komoro misu predefiniowania sprawdzonych i dotychczas funkcjonalnych terminów i poieć Bvć może wiele z nowych metod ooartych na interdyscyolinarności nie przetrwa próby czasu, ale na razie poszukują - własnej tożsamości albo doskonalą się w konkret­ nych zastosowaniach. Jedną z nich jest antropologia literatury, oparta na dorobku klasycznie rozumianego literaturoznaw­ stwa i antropologii kultury. Jak każda nowa metoda, korzystająca z dorobku tradycyjnych metodologii, musi szukać swojej własnej tożsamości, wypracować własne terminy i pojęcia. Nie sposób nie zgodzić się z konstatacją Anny Gomóły: „antropologia jest jedną z nauk. Jednakże j u ż sama nazwa może sprawiać kłopot" . Mamy do czynienia ze swoistego rodzaju dysonansem poznawczym w y n i k a j ą c y m z wielo­ znaczności terminologicznej nazw poszczególnych dyscyplin Pojawia się bowiem problem z precy­ zyjnym określeniem przedmiotu badań poszcze­ g ó l n y c h dyscyplin. Przy czym warto d o d a ć , że antropologia nie jest w tym osamotniona. Podobne problemy z ustaleniem własnej tożsamości może mieć również socjologia czy psychologia (psyche — dusza) które oodmiotem iPrzedmiotem swoiego zainteresowania uczyniły Człowieka, rozumianego indywidualistycznie lub zbiorowo Wszędzie tam gdzie człowiek zaczyna formułować prawdy o sobie' 1 L a r i a sraie sie z noznawrze.o nnnkm widzenia ro n ,mn i d , „ J i L . ' i P najmniej dwuznaczna, zauważyła t w a Kosowska: W pojęciu antropologii upatrywać można swoiste­ go błędu logicznego. Oto człowiek - jakkolwiek rozumiany - podejmuje trud wyjścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypominają w pewnym stopniu wolaA . Gomóła, Od antropologii do antropologii literatury, [w:] E . Kosowska, A. Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 142. 1 Pomijam w tym momencie kwestię dotyczącą zasadności stwierdzenia, że antropologię można uznać za samodzielną dyscyplinę naukową. Dyskusja, jaka wokół tego tematu toczy się od kilku lat w naukach humanistycznych, jest niezwykle ciekawa, nie stanowi jednak zasadniczego przedmiotu moich rozważań. Zob. K. Brozi, Antropologia wartości. Ujęcie metodologiczne, Wyd. U M C S , Lublin 1989. �Adam Głowacki 80 nie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesienie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nieuchronnych uwi­ kłań aksjologicznych . 2 „Wydaje się, że w Polsce pod pojęciem »antropologia literatury« można wyróżnić trzy podstawowe obszary badań" . Na potrzeby moich rozważań naj­ bliższa jest mi opcja skądinąd o najdłuższej tradycji - zaproponowana i sukcesywnie rozwijana przez Ewę Kosowską koncepcja kulturowej antropologii literatury, która zakłada, że „tekst literacki zawsze celowo lub przypadkowo [podkreślenie - A G ] ilustruje jakieś ważne kulturowo zjawisko, a przede wszystkim rekonstruuje kontekst, w jakim to zja­ wisko funkcjonuje. Stąd każdy wybór materiału może być w pewnym sensie usprawiedliwiony ale nie każdy będzie w równym stopniu reprezenta­ tywny" . Tak rozumiana antropologia literatury traktuje dzieło literackie jako materiał do badań o charakterze antroDoloeicznym Przy jednoczesnym założeniu że sama lokuie sie na styku dwu z Dozoru odmiennych narracji- autor! którvk o n s't r u n i e świar nrzedsrawionv dzieła'literackie™ z dosrennych sobie elementów i badacza - zorientowanecro metodologicznie re k o n s t r n n i a c e c r o model kultury w oparciu o pewną powtarzalność 6 7 Wobec tak zarysowanych wątpliwości, antropo­ logia literatury jako metoda badawcza staje wobec problemu nie tylko zdefiniowania, czym jest sama antropologia jako dziedzina naukowego poznania, ale też innej kwestii, a mianowicie - czym jest literatura? Czym wreszcie jest owo zestawienie - „antropologia literatury" ? Są to pytania skądinąd niezwykle ważkie i inspirujące, podobnie jak spór wokół semantycz­ nego, a momentami wokół ontologicznego wymiaru antropologii literatury , które jednak na potrzeby tego tekstu, a także samej procedury badawczej przezeń proponowanej, należy zawiesić. Niemniej jej praktyczne zastosowanie wydaje się mieć niezwykle istotny walor poznawczy w szeroko rozumianym dys­ kursie antropologicznym, ponieważ pozwala „czło­ wiekowi - w procesie odpowiednio zorientowanej analizy tekstów kultury, w tym przede wszystkim analizy warstwy referencjalnej dzieł literackich zrozumieć kontekst własnego dziedzictwa i dzia­ łanie mechanizmu jego przekształceń; zrozumieć referencie dzieła poprzez konfrontacje z innymi źró¬ dłami a w rezultacie zbliżyć sie do ideału »poznania siebie!"'. 3 4 2 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty konteksty interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003, s. 9. „Samazbitka słowna a n t r o p o l o g i a literatury jest dzisiaj pojęciem, któremu należy nadać sens kontekstualny. Nie powstało ono bowiem na oznaczenie realności, którą 3 w określonym momencie nazwano antropologią literatury, ale raczej jako efekt pewnej luki, którą wypełnia pojęcie sugerujące potrzebę badań interdyscyplinarnych; badań, które miałyby być prowadzone na styku antropologii i literaturoznawstwa". E . Kosowska, O niektórych przesłankach uprawiania antropologii literatury, [w:] W. Bolecki, R. Nycz (red.), Narracja i tożsamość, t. 1, Wyd. I B L PAN, Warszawa 2004, s. 104. 4 N a ten temat zob. A. Gomóła, Od antropologii. ..,op. cit., s. 142-157. 5 E . Kosowska, Kulturowa antropologia literatury. 8 Wprowadzenie, [w:] E . Kosowska, A . Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 21. 6 A. Gomóła, Od antropologii..., op. cit., s. 154. Efektem prowadzonych przez Ewę Kosowską od lat osiemdziesiątych badań są liczne publikacje, dotyczące zarówno teoretycznych aspektów funkcjonowania antropologii literatury, jako metody badawczej, jak i jej praktycznego zastosowania. Zob. E . Kosowska, „Literatura popularna"- igraszki semiologiczne, [w:] E . Czaplajewicz, E . Kasperski (red.), Poszukiwania teoretycznoliterackie, P W N , Wrocław 1989; E . Kosowska, Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza, Śląsk, Katowice 1985; E . Kosowska, Negocjacje i kompromisy. Antropologia polskości Henryka Sienkiewicza, Wyd. Śląsk, Katowice 2002; E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003; E . Kosowska, E . Jaworski (red), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd U Ś Katowice 2005- E Kosowska A Gomóła E Jaworski (red) Antropologia kultury — antropologia literatury Na tropach koligacji, Wyd U Ś , Katowice 2007. 7 8 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 39. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością wypowiedzi informatorów, składających się na pewien fakt kulturowy - Jak pisze Kosowska: 9 Gdzieś tutaj, między tymi dwiema konwencjami, etapami myślenia rwórczego, otwiera się przejście, perspektywa swego rodzaju transgresji semantycznej, która z jednej strony może być podstawą antropologizacji dzieła literackiego, a z drugiej fundamentem interpretacji antropologiczno-kulturowej. Jeśli więc te dwa sposoby uprawiania narracji w jakichś miej­ scach się spotykają, przecinają, nakładają, to mamy do czynienia z antropologią literatury — w pewnym jej rozumieniu . 10 81 tak zarysowanej problematyki - której nie sposób w pełni rozwinąć w ramach tego tekstu - warto przejść do praktycznego wykorzystania założeń proponowanych przez a n t r o p o l o g i ę literatury, ponieważ tylko wówczas można odkryć jej pełen walor poznawczy. Między oralnością a cyrograficznością „Dziewiętnastowieczni chłopi należeli do kręgu typowych kultur »oralnych«, formowanych przez słowo mówione, bez udziału pisma" , stwierdza Nikodem Bończa-Tomaszewski, opierając się na badaniach Konrada Prószyńskiego, który wyliczył, że „około 1870 roku analfabetyzm obejmował 90% społeczeństwa polskiego, a do 1907 roku zmalał do 70%" . W ł a d y s ł a w Grabski optymistycznie sza­ cował, że w 1897 roku 59% ludności w Królestwie Polskim nie umiała czytać, a w 1913 roku minimum 5 0 % . Jakkolwiek przychylnym okiem patrzy­ l i b y ś m y na dane zebrane przez W ł a d y s ł a w a Grabskiego, nie zmienia to faktu, że w X I X w. na wsiach analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym O wiele bardziej krytyczny w tej kwestii jest Ludwik Stomma który pisze że jeszcze około 1880 analfabeci stanowią około 94% ludności wie. kie Królestwa Polskiego i oonad 95% w Galicii" Rozliczne inicjatyw^ podejmowane naprzest żeni 14 Przy czym warto zaznaczyć, że tak rozumiana antropologia literatury traktuje tekst literacki, jako materiał do „rekonstrukcji kulturowego kon­ tekstu", ale także „winna wykorzystywać, potwier­ dzane w innego typu źródłach, dane kontekstualne pozwalające na odsłanianie nie tylko podobieństw, ale i różnic kulturowych" . G ł ó w n y m zarzutem wobec antropologii literatury jest fikcyjność mate­ riału badawczego, który wykorzystuje w roli źródła zastanego, czyli literatury. Argument, „że ta i m i ­ tacja świata [rzeczywistego - A G I posklejana jest z prawdziwych detali niekiedy tak drobnych że umykających opisom'profesjonalnych antropolo­ gów" zdaje sie w oczach krytyki nie mieć zna­ czenia.'A trzeba wiedzieć że właśnie owe niuanse wsoółtworza nieoowtarzainy c"zesto kontekst kultu rowv w ktorvm fikcvine działania fikcvinvch boha rerów zvskuia sens i w i a r w o d n o ś ć " " T a k k o l w i e k niektóre z założeń antropologii literatury m o g ą budzić onór czv snrzeciw zvsknie sobie ona coraz wiecei z w o l e n n L w sran'owLc niezwvkle ciekawa 11 12 i płodną poznawczo m e t o d ę badawczą. Wobec 9 10 E . Kosowska, O niektórych..., op. cit., s. 109. Ibid., s. 109. 15 16 17 18 1 4 t. 89, 2005, s. 75. 1 5 1 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit., s. 19. 13 Ibid.,s. 19. 1 (18) PD1P W. Grabski, O nauczaniu powszechnem i zakładaniu L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Tower Press, Gdańsk 2000, s. 53. Jak wspomina Ludwik Stomma, jedną z takich inicjatyw podjęto w Galicji, gdzie już w 1872 r. wniesiono pod obrady Sejmu Krajowego projekt ustawy O zakładaniu BARBARZYŃCA szkól ludowych, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913, s. 6. 1 8 1 2 K. Prószyński, Czytelność a nieczytelność narodu. O nauczaniu kilkorakiemi sposobami Promyka, Wydawnictwo Księgarni Krajowej i Gazety Świątecznej, Warszawa 1907, s. 6. 1 7 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 1 1 N . Bończa-Tomaszewski, Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problem oralności wsipolskiej w XIX w., „Lud", �Adam Głowacki 82 X I X w., mające na celu szerzenie edukacji wśród chłopów, potwierdzają, że analfabetyzm polskiej wsi był podówczas jedną z „palących" kwestii. Znamienny jest fakt, że „lud wiejski niechętny jest dla oświaty" i „nieprzychylnie usposobiony do szkoły" . Bończa-Tomaszewski, odwołując się do ludowej aksjologii, konstatuje, że „nikłe postępy alfabetyzacji wsi nie wynikały ani z opresji zaborców, ani z opieszałości inteligencji, ani z ubóstwa, tylko z faktu, że chłopi nie chcieli się uczyć pisać i nie cenili pisma" . Przy czym w y m ó w k i w postaci: „Ja nie mam tyle sposobu, abym mógł posyłać swe dzieci do szkoły"; „Posyłałbym swe dzieci do szkoły, ale cóż, kiedy one są m i potrzebne do pomocy w gospodarstwie"; „Po co ma.m swe dzieci posyłać do szkoły kiedy niejeden kilka zim się uczy a jednak nic nie umie więc szkoda czasu i atłasu"' Jeśli ws zvs cv będą uczeni któż będzie trzodę pasł i na chleb pracował" - pozornie tylko uzasadniają niechęć ludności wiejskiej wobec nauki. na znaczenie procesu zetknięcia się „pierwotnej kul­ tury oralnej" , w rozumieniu, jakim nadał jej Walter Ong, z pismem i wynikające z tego konsekwencje dla ludowej oralności, jest cenną wskazówką inter­ pretacyjną, której u k o n t e k s t u a l n i e n i e 23 19 20 21 Istotnym tropem interpretacyjnym, zainicjo­ wanym, ale nie rozwiniętym w pełni przez BończęTomaszewskiego, jest myśl, że „przejście z fazy spo­ łeczeństwa oralnego do cyrograficznego jest jednym z najdonioślejszych zjawisk społecznej historii Polski między 1850 a 1950 rokiem" . Ryzykowne może się w y d a w a ć umieszczanie zjawisk o charakterze kul­ turowym - z natury swej mających charakter długo­ trwały, fragmentaryczny, nigdy c a ł o ś c i o w y - w ścisłe chronologiczne, i nadawanie i m wymiaru totalnego, przełomowego. Jednak zwrócenie uwagi 22 i utrzymywaniu publicznych szkól ludowych, która - w spaczonym zresztą kształcie - uchwalona została w 1884 r. Z . Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie. Ziemia i ludność, Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1899, s. 568; cyt. za L . Stomma, op. cit, s. 53. 1 9 2 0 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77-78. Wymówki od posyłania dzieci na naukę, [w:] S. Mazurek, Komu nauka potrzebna (opisał dli ludu), druk. Fr. Czerwińskiego, Warszawa 1884, s. 27-46; cyt. za: N . Bończa-Tomaszewski, op. cit., s. 76. 2 1 2 2 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77. „Jak wspomniano, oralność kultury nie zmienionej znajomością pisma lub druku nazywam »oralnością pierwotną«. Jest ona »pierwotna« (primary) w stosunku do »oralności wtórnej« dzisiejszej kultury wysokiej technologii, w której nową oralność podtrzymują telefon, radio, telewizja oraz inne środki elektroniczne, których istnienie i funkcjonowanie wsparte jest pismem i drukiem. Dzisiaj właściwie nie istnieją pierwotne kultury oralne, ponieważ każda kultura wie o piśmie i jakoś jego skutków doświadcza. A jednak liczne kultury i podkultury, nawet związane z wysoką technologią, zachowują niemało zróżnicowanych nastawień właściwych oralności pierwotnej". W J . Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J Japola, Wyd K U L , Lublin 1992, s 32 2 3 �Między oralnością a cyrograficznością odnajdujemy w dziele Marii Konopnickiej. O tym jednak później. X I X wiek jest okresem, w k t ó r y m rozpoczyna się proces przeobrażania polskiej wsi, bardzo mocno wspartej na filarze oralnego paradyg­ matu myślenia, który zdaniem Onga „przekształca świadomość". Jest to moment, kiedy „pierwotna myśl oralna" styka się nie tylko z pismem, ale także z odmiennym paradygmatem myślenia - paradyg­ matem cyrograficznym. Pismo dla dziewiętnasto­ wiecznego chłopa jawi się jako coś obcego, nieznanarusza dotychczasowe struktury myślenia i przełamuje powszechnie utrwalone w ś w i a d o ­ mości schematy. W opowiastce dla dzieci O krasno­ ludkach i o sierotce Marysi zilustrowany został p roces zetknięcia się dwóch odmiennych p a r a d y g m a t ó w myślenia - oralnego i cyrograficznego.' O t w a r t ą kwestiąpozostajeto,czy opisanie przez Konopnicką 83 niezwykle istotnego faktu kulturowego miało cha­ rakter intencjonalny, czy nie. Warto jednakże pod­ kreślić, że umieściła wspomniany powyżej proces w perspektywie XIX-wiecznej ludowej aksjologii, korzystając przy t y m z przekazów folklorystycz­ nych , które w kulturze ludowej k u m u l u j ą i transponują społecznie akceptowane wartości . 24 25 2 4 A . Łobos, Słowo i muzyka w Śpiewniku dla dzieci - wpajanie postaw i przekazywanie najmłodszym u schyłku dziedzictwa narodowego XIX stulecia, „Chowanna" tom jubileuszowy 2009, s. 25. 2 5 Por. „(...) prawo w kulturach oralnych jest również przechowywane w formułowych powiedzeniach i przysłowiach, które nie są jedynie prawniczymi ozdobami, lecz same prawo stanowią. W kulturze oralnej często wymaga się od sędziego wyartykułowania szeregu stosownych przysłów, które pozwolą mu podjąć decyzję równoważną do konkretnego przypadku, jaki formalnie właśnie rozpatruje". FOT. P. S Z U B A �Adam Głowacki 84 Skoro w kulturze ludowej niezwykle ważną rolę odgrywało słowo mówione, to argument o ograni­ czeniach antropologii literatury ze względu na fikcyjność materiału badawczego wybrzmiewa szcze­ gólnie mocno. M i m o to należy pamiętać, że przyjęta przez niego wersja historii od samego początku nie budzi zaufania czytelnika. Ten, jak zwykle, siedział nad ogromną księgą, w której opisywał wszystko, co się od najdawniejszych czasów zdarzyło w państwie Krasnoludków, skąd się wzięli i jakich mieli królów, jakie prowadzili wojny i jak się im w nich wiodło. Co widział, co słyszał, to spi­ sywał wiernie, a czego nie widział i nie słyszał, to zmyślił tak pięknie, iż przy czytaniu tej księgi serca wszystkim rosły [podkreślenie - A.G.]. On to pierw­ szy dowiódł, iż Krasnoludki, ledwie na piędź duże, są właściwie olbrzymami, które się tylko tak kurczą, żeby im mniej sukna wychodziło rici spencery i płaszcze, bo teraz wszystko drogie . Wyabstrahowanie ze świata przedstawionego danych do rekonstrukcji kulturowego kontekstu jest, oczy­ wiście, zadaniem trudnym, ale nie niemożliwym. Wymaga jednoznacznie wykroczenia w tej materii poza tradycje literaturoznawcze i włączenia w proces interpretacyjny niektórych przynajmniej elementów procedury antropologicznej . 26 28 Koszałek-Opałekijego zmagania z cyrograficznością Nie budzi ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , że postać Koszałka-Opałka, „nadwornego kronikarza króla Błystka", jest fikcyjna-już choćby z tego powodu, że mamy do czynienia z krasnoludkiem. Jest to postać stereotypowa, a momentami wręcz groteskowa. Cieszy się wśród krasnoludków szacunkiem jako uczony i to jemu zostaje powierzona misja odna­ lezienia zagubionej Wiosny. Jak pisze Konopnicka: Krasnoludki tak dumni byli z kronikarza swego, że gdzie tylko kto jakie zielsko znalazł, zaraz mu wieniec plótł i na głowę wkładał, tak iż mu te wieńce resztę rzadkich włosów wytarły i łysy był jakkolano [pod­ kreślenie - A.G.] . 27 Jako uczonemu, kronikarzowi, zostaje m u powierzone zadanie z a p i s a n i a ! przechowy­ wania dziejów rodu K r a s n o l u d k ó w . Przy czym Fakt z pozoru oczywisty - swobodne konstru­ owanie historii przez „nadwornego kronikarza", w szerszej perspektywie analitycznej obrazuje nie­ zwykle istotny proces, o k t ó r y m Kosowska napisała: Pozostając wierny materiałom źródłowym historyk nie zawsze może być wierny przeszłości, gdyż obraz tej ostatniej rekonstruuje opierając się na selektywnie zachowanych przedmiotach, nierzadko stronniczych relacjach i współczesnym sobie systemie wartości. Na tym tle literatura stawiająca na równi postulat prawdy historycznej i artystycznej znalazła się w sytuacji jakby czystszej moralnie . 29 Jak wspomina Walter Ong, przejście od oralności do cyrograficzności, a w konsekwencji typograficzności, wiązało się ze zmianą statusu pamięci i z możliwością przeniesienia odpowiedzialności za przechowywanie i przekazywanie informacji na jej ekstensję, czyli pismo. W kulturach oralnych W J . Ong, op. cit, s. 60. 2 6 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 2 7 M . Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1993, s. 11-12. 28 Ibid., s. 11. 2 9 E . Kosowska, Postać literacka..., op. cit, s. 34. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością 85 „doświadczenie jest intelektualizowane mnemonicznie" , ponieważ Drugi raz na jarmarku: 30 Ach, bracie! - jęknie Koszalek-Opałek. - W cóż się obróci cała moja sława, gdy księgi nie mam! - A cóż się z nią stało? - Zaginęła! - A pióro? - Złamane! - A kała­ marz? - Rozbity! - Hm! - rzecze smutnie Podziomek. - Prawda jest, iż cała twoja uczoność przepadła, gdy nie masz ani księgi, ani pióra, ani kałamarza! [podkreślenie-A.G.] Myślenie o czymkolwiek bez pomocy formuł, bez określeń tradycyjnych i mnemonicznych, jeśli nawet jest możliwe, byłoby (...) stratą czasu, bowiem taka myśl raz wypracowana, nie mogłaby być efektywnie odzyskana, tak jak jest to możliwe przy pomocy pisma. Nie byłaby to wiedza trwała, a tylko przelotna myśl, chociaż skomplikowana . 34 31 Wobec tego kultura oralna wypracowała szereg technik mnemonicznych, które pozwalały jej sku­ tecznie nabywać, przechowywać i odtwarzać infor­ macje. Umiejętność względnie wiernego przekazy­ wania faktów była sprawnością wysoko cenioną i gwarantującą prestiż społeczny w kulturach typu oralnego, a taką bez wątpienia była XIX-wieczna kul­ tura chłopska sportretowana w omawianej przez nas lekturze.. Być może dlatego właśnie sierotka Marysia, choć niezwykle mocno naznaczona statusem sieroty i wynikającymi z niego konsekwencjami, „(...) pio­ senek umiała tyle, że cały dzień coraz to inszą śpiewała, a nigdy ich nie brakowało (...) że kto W pobliżu szedł, to stawał i słuchał, a. często i łzy miał w oczach" . O ile wiec głęboko zanurzona w oralnym paradygmacie myślenia bohaterka zyskuie akceotacie i zostai L a grodzona o tyle nieustannie zmagaiacy sie z cyrogra ficznościa Koszałek Ooałek co ru z Donosi kieskę lego n2 magnum aż rrzvkrornie ulega zniszczeniu Pierwszy raz, gdy kronikarz wylewa na nie atrament:' Trzeci, kiedy księga zostaje spalona w norze lisa Sadełko: Na próżno jednak grzebał patykiem w piasku do po­ łudnia prawie; z piór znalazł tylko czarne niedopałki, z księgi - poskręcane w rurki i przepalone karty, z któ­ rych nic już odczytać się nie dało, a kałamarz przepadł bez żadnego śladu . 35 Ponadto przyjęty przez niego system wartości nie znajduje akceptacji wśród towarzyszących mu Krasnoludków. - Iż żadne królestwo bez mądrości byc nie może, a mą­ drości bez spisywania ksiąg nie ma, przeto wnoszę, aby nas ten dobty kmieć tam powiózł, gdzie najwięcej gęsi, iżbym sobie nowe pióto mógł wyszukać i nową sławę uzy­ skać. Ale Podziomek, któty się w siano tak był zapadł, że ledwo mu nos było widać, potwal się na to i tzecze: - Na nic tobota taka! Co mi po mądrości i po sławie, kiedy będę głodny? Pełny żołądek to grunt! Reszta - torby kłaków niewarta! [podkreślenia - A.G.] - Tu zwrócił się do króla i rzeczei — Jeśli chcesz, miłościwy królu, spo¬ kój w państwie mieć, o to najpierw dbaj, żeby głodnych w nim nie było! Więc moja rada taka: jak nas ten chłop ma wieźć, niech nas wiezie tam, gdzie w kominie kasza wre, a skwatki skwierczą! Inaczej nie ma zgody. - Tak, tak! - krzyknęli insi - Nie ma zgody nie ma! 32 Polały się czarne strugi wprost na świeżo zapisane karty; Koszałek-Opalek skamieniał prawie. Na nic proroctwajego!Nanicobliczenia!...Calaksięgazalana rzeką atramentu. Tak mądrze, tak pięknie obrachował wszystko - i wszystko na nic . 33 36 3 0 W J . Ong, Oralność..., 31 Ibid., s. 60. 34 Ibid, s. 67. 3 2 M . Konopnicka, op. cit., s. 106-108. 35 Ibid, s. 259. 33 Ibid., s. 44. 36 Ibid, s. 94. 1 (18) PD1P op. cit., s. 61. BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 86 Skrajnie egoistyczna propozycja Podziomka zyskuje większe uznanie. Stąd też szacunek, jakim wśród reszty krasnoludzkiej społeczności cieszy się Koszałek-Opałek, wydaje się powierzchowny. WXIX-wiecznym systemie kultury polskiej wsi pismo, będące czymś obcym, nie­ przewidywalnym, naruszającym ustalony paradygmat myślenia, nie mogło stanowić istotnego elementu ludowej aksjologii. Warto jednocześnie zaznaczyć, że polska kultura ludowa w X I X w. jest kulturą typu magicznego, o której Piotr Kowalski pisał: paradygmatowi myślenia i ludowemu normatywizmowi i zostają wynagrodzeni. W utworze poja­ wiają się sygnały świadczące o tym, że polska wieś była w dalszym ciągu bardzo mocno zakorzeniona w oralnym sposobie myślenia, pomimo podejmo­ wanych akcji edukacyjnych. „Zasadnicza oralność języka jest trwała, niezmienna" - pisze Walter Ong. Nie zaskakuje więc opisana przez Konopnicką reakcja: 38 Słuchał tej pieśni chłop Skrobek i poczuł w sobie nagle moc taką, jakiej nigdy przedtem nie miał. I taką gorącość duszną, i czucie rzewne do tego kawałka ziemi poczuł, jakiej nigdy nie miał . Najważniejszą cechą wyobrażenia świata w kultutze magicznej jest btak wydzielenia odtębnych sfer dzia­ łalności człowieka (komunikacyjnej, praktycznej, świa­ topoglądowej). Myślenie magiczne w takich kikutach Słowo w kulturach typu oralnego odgrywa nie­ rozstrzyga o sensie wszelkich działań człowieka, dostar¬ zwykle istotną rolę - język nie jest w nich odpowied­ czając ptzesłanek do wyjaśnienia jednolitego potządku nikiem myśli, ale swoistym sposobem działania. Jak Kosmosu, natuty i społeczeństwa. Oznacza to, że we pisze Walter Ong: wszystkich działają te same ptawa otaz że sfety te są ze sobą połączone. Wyjaśnia to powód, dla któtego dzia­ Nie dziwi również przekonanie bliskie na ogół ludom łania produkcyjne wymagają jednoczesnych ptaktyk pierwotnym, że słowa mają wielką moc. (...) W tym magicznych i symbolicznych, bez nich te pietwsze nie sensie każdy dźwięk, a szczególnie wypowiedź oralna, być w ogóle zainicjowane. Stąd np. konktetne pochodząca z wnętrza żywego organizmu, jest „dy­ tolnicze i towatzyszące im gesty magiczne są namiczna". Fakt, że ludy oralne uważają zazwyczaj, zintegtowaną całością; opowiadanie mitu wyjaśnia­ a prawdopodobnie powszechnie, że słowo ma moc jącego mityczny początek pewnych działań nie służy magiczną, wiąże się wyraźnie, choćby nieświadomie, pottzebom komunikacyjnym (czy edukacyjnym) lecz ze skojarzeniem słowa z mówieniem, z brzmieniem, stanowi fragment działań ptaktycznych" z używaniem siły . 39 37 40 Z powyższej definicji wyłania się specyficzny obraz kultury ludowej jako sytemu, w k t ó r y m d o m i n u j ą c y m porządkiem myślenia jest magia. Jej wszechobecność powoduje, że każde działanie nace­ chowane jest „magicznością". Do podobnych konstatacji dochodzi Wojciech J. Burszta. Opierając się na badaniach Bronisława Malinowskiego stwierdza, że słowo mówione ma magiczny wymiar w opisywanej przez nas kulturze. Konopnicka w postaciach chłopa Skrobka czy sierotki Marysi wskazuje na te elementy, które w wiej­ skim przekonaniu stanowiły istotną wartość - uczciwą pracę, wierność dotychczasowym strukturom, sza­ cunek dla społecznie akceptowalnego ładu i porządku. Wspomniani bohaterowie pozostają wierni oralnemu Każdy magiczny akt rytualny składa się ze współwystępujących i działających na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w fotmie wypowiedzi i zaklęć) otaz d z i a ł a ń (manipulowanie ptzedmiotami). Wszelkie czyny magiczne polegają na jednego typu zabiegach: „każdy 3 7 P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenia, P W N , Warszawa 2007, s. 295. 3 8 W J . Ong, op. cit, s. 28. 3 9 M . Konopnicka, op. cit, s. 171. 4 0 W J . Ong, op. cit, s. 56-57. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością rytuał ma bowiem na celu »wyprodukowanie« lub »wytwotzenie« jakiejś siły oraz przeniesienie jej pośrednio i bezpośrednio na jakiś przedmiot, któty zgodnie z wiatą tubylców- pozostaje pod wpływem tej siły". (...) Cechą charaktetystyczną zatówno mówienia, jak i działania (oddziaływania) magicznego, jest ich zasadniczo niekomunikacyjny chataktet . 41 Burszta podkreśla istotny charakter słowa mówio­ nego, którego zadaniem jest wytworzenie magicznej siły i przeniesienie jej na przedmiot. Na temat magicznej roli słowa w polskiej kulturze ludowej pisał również Jan Stanisław Bystroń. W rozdziale poświęconym ludowym formom magii stwierdza: Bardzo ważną rolę odgrywają w magii słowa. Słowo jest dla nas znów tylko konwencją, służącą porozumiewaniu się ludzi; dla umysłowości pierwotnej jest ono czymś batdzo istotnie zespolonym z osobą czy ptzedmiotem, któte oznacza, tak że słowo użyte w odpowiednich wa­ runkach może oddziałać na osobę czy rzecz, z któtąjest związane. Stąd też unika się wymawiania pewnych nazw (np. niebezpieczeństwa, choroby, złych duchów) z oba¬ wy, aby nazwa ta nie sprowadziła oznaczonego przez nie a niepożądanego następstwa; stąd też na odwtót używa się takich określeń, uznanychjako istotna nazwa, abymożna było włączyć je w formuły zaklęć, i näzw 3.WS zy daną rzecz jej właściwym mianem, mieć ją w magicznym posiadaniu i móc na nią oddziałać. Tutaj także leży geneza formuł magicznych zaklęć i zamawiań' wiara w magiczną moc słowa utrzymuje te fotmuły w stanie niezmiennym cza­ sem nawet mało zrozumiałym gdyż wszelkie świadome odchylenia od tradycyjnego tekstu może spowodować jej bezskuteczność 42 Anna Engelking ową magiczność wypowiadanych słów określa mianem stwarzających rytuałów słownych lub zaklinam Mamy z nimi do czynienia wtedy, kiedy 4 1 W J . Burszta, Mowa magiczna jako przejaw synkretyzmu kultury, „Język a Kultura" 4 1991, s. 103. 4 2 J.S. Bystroń, Etnografia Polski, Czytelnik, Warszawa 1947, s. 132. PD1P BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 88 nadawca kreujących słów chce poprzez ich wypowie­ dzenie stworzyć „coś" z niczego. A więc dosłownie: „mówiąc to, powoduje, że tak się staje". Najbardziej podstawowym rytuałem stwarzającym jest po prostu nazywanie - nadawanie rzeczom nazw, istotom imion (dla świadomości mitycznej to, co nie nazwane, nie istnieje). Stwarzające słowa w Biblii i w mitach kosmogonicznych innych kultur to właśnie, w moim przeko­ naniu, takie zaklinania. Moc kreacyjna tkwi tutaj bądź w samych słowach, bądź pochodzi od ich nadawcy - demiurga; jest to najbardziej archaiczne (czy też magiczne") rozumienie mówienia - srwarzania" 43 „111.1g11_z.1n_ ) luiuimuii. „niuniuiia jiwaiiaiiia Wobec powyższego nie dziwi więc fakt, że to pieśń motywuje Skrobka do pracy, która w kon­ sekwencji zostaje wynagrodzona. Postać KoszałkaOpałka obrazuje możliwości i ograniczenia zmiany kulturowego paradygmatu myślenia, będące udziałem XIX-wiecznej polskiej wsi. Zmiany na tyle istotnej, że znalazła swój oddźwięk w literaturze, adresowanej do młodego czytelnika. Zastanawiająca jest tu motywacja samej autorki, która ukształtowana w cyrograficznym paradygmacie myślenia, w postaci Koszałka-Opałka dyskredytuje i ośmiesza znaczenie słowa pisanego, zdecydowanie opowiadając się za ideą oralnego prze¬ kazywania historii. Tym bardziej zastanawia ów fakt, edv przyjmiemy założenie że powieść dla dzieci ma mieć walor edukacyjny. Tym też tłumaczyć można współczesny brak zrozumienia i niechęć młodych czytelników do teiże lektury Dzieło n i l d y nie iest całkowicie oryginalne w zakresie i treści/i formy. Akcentowane rttrer c 7 v t e l n i k a novum m u s i odwo ł v w J s i e Ho ™ L ™ i n L n e ™ Jatum- gdy w żarze z ttzaskiem pękać poczną, co jest c a ł k i e m niebieskiemu gtzmotowi podobne, wtedy chłopcy, od pieluch j u ż śmiercią gatdzący, a i m d ł e dziewczątka nawet, w y g t z e b u j ą one pękające z okrutnym h u k i e m kartacze i d y m i ą c e jeszcze wptost do g ę b y kładą. C z e ­ go naocznym bywszy ś w i a d k i e m , a w y d z i w o w a ć się takiemu tycetskiemu animuszowi nie m o g ą c zgoła, k u wiecznej p a m i ą t c e potomnych tzecz tę zapisuję. D a n W polu na. ugorze, o ptzedwieczomej p o r z e . 45 Ewa Kosowska podkreśla: „ Z m i a n y w kul­ turze następują w bardzo zróżnicowanym tempie. Praktycznie rzadko znikają całe formacje - częściej wymianie podlega infrastruktura materialna, rzadziej zachowania czy postawy, najrzadziej - fundamentalne wartości" . Na trwałość takich elementów zwraca uwagę również Walter Ong: „Oralne myśli i wyra­ żenia formułowe zapadają głęboko w świadomość i nieświadomość, dlatego nie znikają w momencie, gdy ktoś przyzwyczajony do nich chwyta za pióro" . Z tego też powodu Koszałek-Opałek 46 47 Wielkiej swojej „Historii K r a s n o l u d k ó w " pewno nigdy j u ż nie napisze. C o m u , co i ś w i a t u po księdze takiej, k t ó r ą o g i e ń spalić, a wiatr r o z w i a ć m o ż e ? O n sobie znalazł lepszą, ż y w ą księgę. O n siada przy łóżeczkach dzieci, gdy u s n ą ć nie m o g ą , w y m berle; 0 skarbach ukrytych, d r u ż y n i e wiernych t o w a r z y s z ó w 1 o M a r y s i sierotce. O n mnie i raz, podczas bezsennej nocy zimowej, » p 144 P n n i ż s r u rvrar nawer nieierlnerrm d n i r z a ł e r r m opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam [podkreślenia - A . G . ] . 4 8 ln-k L u d w tej krainie tak jest wojenny i mężny, iż drobne dzieci pieką w g o r ą c y m popiele kartaczowe kule, k t ó t e A. Engelking, Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura" 4 1991, s. 77. Wprowadzenie do tematu, [w:] E . Kosowska, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd. U Ś , Katowice 2005, s. 32. 4 5 M . Konopnicka, op. cit, s. 22. 4 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit, s. 42. 4 7 W.J. Ong, op. cit, s. 49. 4 8 M . Konopnicka, op. cit, s. 276. 4 3 4 4 K r y s z t a ł o w e j Grocie, o wielkiej wiosennej wyprawie n a Skrobkowym wozie, ^chwianie r ! T T TT r czytelnikowi może nastręczyć trudności: on im rozpowiada o o mieczach, o tarczach, o rycerzach; on im mówi t T h n r L o r c i i o r L „ i e n o r L m i e n i e m i od™, L k HJ U, p L r zee z, o aduLi or r cóoww" oLpouKresieme kreślenie 1 c einei emm tI e CK Zr i prawi im o królu Błyst- ku, jego złotej koronie, k r ó l e w s k i e j szacie i brylanto­ E . Kosowska, Antropologia kultury - antropologia literatury. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością Zakończenie P o w y ż s z a analiza pokazuje, że wypraco­ wane w obrębie antropologii literatury narzędzia badawcze pozwalają odkryć zależności kulturowe, które w ramach klasycznie rozumianego literaturo­ znawstwa nie zostałyby dostrzeżone. Interpretacja opowiastki dla dzieci w myśl założeń antropologii literatury pozwoliła wskazać w a ż n y fakt kulturowy implicite zawarty w bajce dla dzieci. Wykorzystanie teorii antropologicznych do analizy przekazów lite­ rackich, z definicji traktowanych jako fikcjonalne, w ś w i a d o m i e zorientowanej interpretacji i przy uwzględnieniu krytyki źródła pozwala traktować dzieło literackie, jako ważne źródło wiedzy antropo­ logicznej Antropologia literatury dostarcza bowiem materiału badawczego wcześniej niewykorzystywa ne^o w rei roli lest n i m intencjonalnie wyselekcio nowana przez badacza literatura która na równych 89 prawach, jak inne źródła, może egzemplifikować pewne wzory kulturowe, ich pojemność czy inwariantność. Jak słusznie podnosi Kosowska „świat przedstawiony zawsze jest efektem wyboru i konfi­ guracji, dlatego też literatura dostarcza niemal nie­ skończonej liczby przykładów na kolejne realizacje tego samego wzorca, odsłaniając tym samym jego pojemność w danej czasoprzestrzeni oraz ilustrując proces zmiany w czasie" . A biorąc pod uwagę fakt, że spośród około 6000 języków wyodrębnio­ nych w bazie U N E S C O , jakie są dzisiaj w użyciu, tylko niewielka ich liczba posiada literaturę warto skorzystać niewątpliwego przywileju jaki stał się naszym udziałem. 49 50 4 9 5 0 E . Kosowska, Antropologia kultury..., op. cit., s. 37. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index. php?hl=en&page=atlasmap, 02.01.2012. Between Orality and Literacy. A n Anthropological Analysis of the Fairytale O krasnoludkach i o sierotce Mary si The article consists o f two parts. I n the first one, the author attempts to explain the term "anthropology o f literature" and to show methodological and terminological problems which are connected with this method o f interpreting cultural reality. The term "anthropology o f literature" has been used in cultural and philological reflections more often recently. That term becomes gradually broader and more obscure. I n the second part o f the article, the author interprets the children's story O krasnoludkach i o sierotce Marysi {Little Orphan Mary and the Gnomes) in accordance with the principles o f anthropology of literature, thereby demonstrating its capabilities and limitations as a scientific method. 1 (18) PD1P BARBARZYIICA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e02d792c56300f0eda90522b6dd9ce57.pdf 9830643e175525b81fd9257d520b1404 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5639 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource antropologia wizualna fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5242 Title A name given to the resource Świat zamknięty w obrazie/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.60-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piechocka, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marta Piechocka Ur.w 1985 roku, magister socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Zamieszczony artykuł jest fragmentem jej pracy magisterskiej pt. Instytucjonalizacja świata (na przykładzie fotograficznego obrazu konkursu World Press Photo), napisanej w 2009 roku pod kierunkiem dr. hab. Kazimierza Kowalewicza, profesora UŁ. Świat zamknięty w obrazie Od wizualnego stylu do odczytania mitu w fotografii Uwagi wstępne Konkurs World Press Photo to najbardziej znana, powszechnie rozpoznawalna i prestiżowa inicjatywa w dziedzinie fotografii reportażowej. Nagrodzone w nim zdjęcia tworzą wystawę odwiedzaną przez ponad dwa miliony ludzi w 45 krajach na całym świecie. Każdego rokuzwycięskiepracesąpublikowane w postaci albumu w sześciu językach. Organizowany od 1955 roku konkurs ma formę bardzo zinstytu­ cjonalizowaną. Do udziału mogą przystąpić jedynie osoby profesjonalnie zajmujące się fotożurnalizmem, których zdjęcia zostały wykonane z intencją publi­ kacji. Nagrody p rzyzn ctw3.fi e s ^ w 10 kategoriach (Spot News, General News, People in the News, Sports Action, Sports Features, Contemporary Issues, Daily Life, Portraits Arts and Entertainment, Naturę) za pojedvncze zdiecia (simie ima?e) oraz fotograficznie opoJ e d z i a n ą historię ( ^ . P r z e d m i o t e m mojego zainteresowania będą natomiast fotografie wyróżnione główną nagrodą jako Zdjęcia roku (WorldPress Photo ofthe Year). Na stronie internetowej konkursu można przeczytać, że ten tytuł przyznaje się pojedynczemu zdjęciu, które nie jest wyłącznie fotoreportażowym podsumowaniem roku, ale reprezentuje kwestię, sytu­ ację lub wydarzenie ogromnej wagi dziennikarskiej i czyni to poprzez osiągnięcie wybitnego poziomu wizualnej percepcji i kreatywności . 1 Ikona i mit. Metoda analizy wybranych Zdjęć roku Na analizowany zbiór Zdjęć roku składają się 52 obrazy. Nie przyglądam się jednak każdemu z nich, ale na wybranych przykładach staram się pokazać pewne tendencje oraz zasugerować możliwe inter¬ pretacje. Za cel stawiam sobie nie tyle kompletną i wyczerpująca analizę, ile zwrócenie uwagi na kwestie, które stanowić mogą punkt wyjścia do pogłębionych badań. M a m pełną świadomość, że moja metoda nie jest jednorodna i może budzić wątpliwości natury 1 http://www.woridpressphoto.org/awards, 25.01.2012. B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �metodologicznej. Uważam jednak, że badając obraz należy odwoływać się do różnych sposobów jego analizy. Pozwala to spojrzeć na fotografię z wielu per­ spektyw i umożliwia pełniejsze jej zrozumienie. Warto zaznaczyć, że nie tylko nagrodzone zdjęcia powinny stać się polem zainteresowania badacza, ale również instytucja organizująca konkurs i podejmowane przez nią działania. Bez uświadomienia sobie, że fotografia jako medium rozwija się poprzez różnego typu insty­ tucje, niemożliwe jest zrozumienie mechanizmów, którym podlega, tendencji, sposobów konstruowania świata. World Press Photo jako fundacja wyznaczyło sobie misie szerzenia najwyższych standardów foto­ grafii reportażowej i jej profes onalizację. Zajęło się działalnością edukacyjna tym samym wpływając na kształtowanie fotograficznego spojrzenia. Poprzez nagradzanie pewnego typu prac wyznaczyła kła syczny" styl aspiruiacy do miana naibardziei foto reoortażowego definiującego dobry fotożurnalizm rym samym dezawuuiac inne drogi rozwoiu N ów s i l składać sie beda czrery wyodrębnione cechy osia gane poprzez zastosowanie różnorodnych technik Istotne iest że owe kategorie moga również wpływać na siebie wzajemnie, zostanie objaśnione w amszej części rozważań, upieram się poniekąd na analizie kompozycyjnej. Kompozycja może bowiem wzmac­ niać przejście od konkretu do abstrakcji, wynosząc obraz na poziom ogólności, tym samym warunkując jego odbiór. a zabity partyzant Roberta Capy, marines zatykający flagę na wysepce Pacyfiku, wietnamski jeniec z przy­ stawionym do skroni pistoletem, zamordowany Che Guevara na koszarowym stole. Każdy z tych obrazów stał się mitem i wyraża w swej formie bardzo wiele. Fotografie te wykroczyły daleko poza przypadkową okoliczność, w której zostały zrobione, nie ukazują jedynie poszczególnych osób, lecz są w stanie wyrazić pewne ogólne pojęcia. Są unikalne, a zarazem odsyłają do innych obrazów, wcześniejszych lub późniejszych, próbujących je naśladować . 2 W przestrzeni publicznej funkcjonują obrazy, które są z łatwością rozpoznawane przez ludzi wywodzących się z różnych społecznych środowisk. Cieszą się szacunkiem i wyzwalają cały kompleks złożonych emocji, podlegają szerokiej reprodukcji i zostają umieszczane zarówno w publicznej, jak i prywatnej przestrzeni. Reprezentują również histo­ ryczne doświadczenie. Bez względu na to, jakie są okoliczności ich rozpowszechnienia, w y d a j ą się zawsze znajdować ponad natłokiem wiadomości, dyskusji, decyzji i śledztw. Posiadają więcej niż wartość d o k u m e n t a l n ą dzięki niesieniu świadectwa czegoś co wykracza poza słowa W e d ł u g Roberta Harimanaoraz Johna Louisa Lucaitesa Owe znajome obrazy funkcjonująjak pomniki pamięci (...), zostały wykorzystane do skonstruowania kolek­ tywnego sensu przeszłości. Od antycznej ody przez renesansową pietę do fotografii, dostępne technologie publicznej reprezentacji sytuują życie w formalnej kom­ pozycji i zachowują kontekst znaczenia ostrożnie chro­ niony przed zmianą. Takie obrazy dostarczają mniej lub bardziej wyidealizowanego sensu co do tego, kim jesteśmy i kim powinniśmy być, i pozwalają każdemu To w ł a ś n i e ten w i z u a l n y styl p r z e s ą d z a o potencjale i k o n i c z n o ś c i Zdjęć roku, stwa­ rzając d o s k o n a ł e w a r u n k i do z a g n i e ż d ż e n i a się Barthesowskiego m i t u . Czym jest ó w p o t e n c j a ł ikoniczności? M o ż n a śmiało stwierdzić, że istnieją fotografie, które z pewnością przejdą do historii i ukażą się w tysiącach publikacji. Cytując Umberto Eco: Historia naszego stulecia streszcza się w kilku symbo­ licznych fotografiach, które zdołały uchwycić istotę swego czasu: bezładny tłum wylewający się na plac podczas „dziesięciu dni, które wstrząsnęły światem", 2 U . Eco, Semiología życia codziennego, tłum. J . Ugniewska, P. Salwa, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 265. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICA �Marta Piechocka 62 odczuć osobiste powiązanie z wielkowymiarowymi dzięki obecności Barthesowskiego punctum • detalu, wydatzeniami . szczegółu przyciągającego naszą uwagę. 3 Obrazy pojawiające się w mediach drukowa­ nych, elektronicznych lub cyfrowych, zapamiętane Pierwszy [tj. studium-MP] to niewątpliwie obszat, całe pole, któte postrzegam jako coś bliskiego, gdyż związane i powszechnie rozpoznawalne, rozumiane jako repre­ jest z moją wiedzą, kultutą ogólną. (...) Odsyła jednak zentacja ważnych historycznie wydarzeń, aktywizujące silną emocjonalną identyfikację lub reakcję , nazwę zawsze do podstawowej infotmacji (tewolta, Nikatagua) i wszystkich znaków do tego należących. (...) Zrobio­ „ikonami". Fotografia-ikona przywołuje bardzo silne, emocjonalne doświadczenie. Konstruuje scenariusz, no na tym obszatze tysiące zdjęć i mogę oczywiście odczuwać ogólne zaintetesowanie nimi, czasem przeję­ w k t ó r y m konkretne reakcje emocjonalne wobec wydarzenia stają się podstawą rozumienia i odczy­ tania znaczenia przez odbiorcę. Innymi słowy, poprzez cie, ale te emocje przychodzą do mnie X2l rozumowym pośtednictwem mojej kultuty moralnej i politycznej. (...) Dtugi element ptzełamuje studium lub poddaje skupienie na cielesnej ekspresji nie tylko podkreślają aspekt emocjonalny ale umieszczają widza w uczu­ ciowym" związku wobec przedstawionych na żdieciu osóbaDoprzLpieranienaspołecznychkonwenciach Drzedstawienia sa wiarygodne i każdy może ie rozoo je rytmowi. Tym razem to nie ja go szukam (ponieważ moja świadomość zajmuje się polem studium), to on wybiega ze sceny i jak strzała przeszywa mnie. (...) zdję­ cia, o któtych mówię, są rzeczywiście jakby zaznaczone punktami czasem nawet usiane tymi wtażliwymi miej­ znać i zrozumieć Owa emocjonalność może wynikać z okoliczności ich powstania a mianowicie konfliktu nieoewności i chaosu Wewnątrz obrazu znaiduia sie zakodowanenroblenwsnołeczeńsrwa Większość foro grafii nagrodzonwh w L e g o r i i 7ji,ri, loku nosiada scami ( ) Dlateeo ten dmei element którv narusza stud um,L^punctum. (...) ta^akiegośzdjęcia to przypadek któty w tym zdjęciu celuje we mnie ( ) 4 1 sobie Lenciafikonicznofci nrzez krórv rozumiem renieokLlona do końra właściwość nowodniara *e Si Tl Z AZTTT^rTTr zdjęcie bardzo silnie oddziałuje na odbiorcę, ma szansę zapisać się w kolektywnej pamięci, stac się symbolem danego wydarzenia, a co najważniejsze byc obrazem wyrażającym jakieś idee ogólne, w który zakradł się barthesowski m i t Ikonicznosc niesiona jest w wizu­ alnym stylu danej totograhi. onadto w ikonie zachodzi przeobrażenie tego, co banalne, ale zarazem mepokojące, w to, co wymowne i perswazyjne. Roland Barthes rozważał kwestie dualizmu pole­ gającego na współistnieniu w fotografii dwu niespój­ nych elementów, niejednorodnych, bo nie należących do tego samego świata . Do przeobrażenia dochodzi 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, No Caption Needed. Iconic Photographs, Public Culture, and Liberal Democracy, The University of Chicago Press, Chicago 2007, s. 2. Tłum. własne. t 6 Punctum stanowi więc taki element w fotografii, który może się wiązać z podwójną referencją, czy też rozszczepieniem referencjalnym, a to zakłada j u ż pewną jakość symboliczną . Determinuje więc prze­ kształcenie się obrazu w ikonę - przejście na poziom ogólny, ale jest również bodźcem do budowania mitu i zachęca odbiorcę do poszukiwania symbolu . 7 8 Zdjęcie traktować więc będę również jako system znaków, Bzrthesowskie signifiant na poziomie mitu. Postaram się prześledzić proces przekształcania fotografii reporterskiej, której celem jest szybkie przekazanie treści o zdarzeniu w uchwyconym J . Trznadel, Aletheia, Warszawa 2008, s. 45. 6 Lbid.,s. 49-52. 7 S. Sikora, Fotografia i mit, [w:] A. Sobota (red.), Estetyka 3 4 5 i racjonalność fotografii, Oficyna Wydawnicza A T U T , Wrocław 2002, s. 99. Lbid, s. 27. 8 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. Społeczno-Kulturalno-Antropologiczny" 1 (1) 2007, s. 56. K. Klimek, Fotografia buduje mit, „Maska. Magazyn B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 63 fragmencie rzeczywistości, w obraz o znaczeniu ponadczasowym. Poprzez k o n k r e t y z a c j ę w y d o b ę d ę znaczenie ukryte w przekazie. Konkretyzacja, inaczej obiek­ tywizacja obrazu, składa się z symbolizacji pier­ wotnej (denotacji) oraz symbolizacji w t ó r n e j (konotacji). Denotacja to operacja u m y s ł o w a , której celem jest tworzenie znaczenia tylko na podstawie wizualizacji przedstawionej na obrazie . Odkrywa dosłowną treść obrazu, czyli „sens" signifiant pierwszego poziomu systemu semiologicznego Barthes'a. Konotacja to wzbogacenie denotacji o asocjacje i implikacje łączące sie z obrazem oraz kontekst w y s t ę p o w a n i a danego przekazu Poprzez ten zabieg sens" przekształci sie w forme" dla której bedè szukać nowego mitycznego znaczenia D u ż a role w procesie ana' lizy odgrywa kwestia nawiązań intertekstualnych i alep-acvinvch omawianych Zdieć roku Także one nomagaia fotografii u w o l n i ć sie od bieżącego zna L n i a i wejść na mityczny poziom sygnifikacji. 9 10 W e d ł u g M i c h a ł a Głowińskiego intertekstualność to te relacje z innymi utworami, które stały się elementem strukturalnym lub (...) znaczeniowym (semantycz­ nym), relacje zamierzone i w taki czy inny sposób wi­ doczne (.. . ) . O intertekstualności (...) mówić można tylko wtedy, gdy odwołanie do tekstu wcześniejszego jest elementem budowy znaczeniowej tekstu, w któ­ rym ono się dokonuje (.. . ) . n 12 Przywołanie intertekstualne ma wydobyć w tekście kultury nowy, wyższy sens, nie poprzez „powołanie się" na autorytet innego dzieła, ale przez wspólne wypracowanie bogatszej konotacji. Alegacja wzmacnia natomiast wymowę perswazyjną komunikatu wizual­ nego. Przywołany tekst kultury traktuje się jako auto­ rytatywny, jedyny słuszny i wartościowy. Dzięki temu powołujące się na niego dzieło zyskuje odpowiednią wymowę i jest powszechnie uznawane za wiarygodne. Należy również poruszyć kwestię wpływu podpisu na sposób odczytania i znaczenie nagrodzonych fotografii. Podstawową funkcją biorących udział w konkursie zdjęć ma być przekazanie rzetelnej informacji z miejsca zdarzenia Podpis umieszczany przy zdjęciu warunkuje jego odczytanie i interpretację zgodne z intencjami nadawcy. Słowna mediacja czyni obraz zrozumiałym". Clive Scott wyodrębnił trzy funkcje podpisów pod zdjęciami a pierwsza z nich - podpis jako docelowe wyjaśnienie - jest charakterystyczna dla fotografii konkursu World Press Photo. Tekst w tym przypadku ma służyć obiaśnieniu wszvsrkich szczegółów krorvch ze zdieria nie można o d r z L ć a króre składaia siena iak nainełnieiszv obraz kadru'- darv mieisr boha rerów" leśli dokładnie r o k n o r o k n nrlesl'edzimv fnrnarafie króre J n h v ł v o ł ó L a naârnde rrndnn h d T nr, ż n będzie oprzeć się wrażeniu ze wszystkie mają ze sobą coswspolnego. len sam podpis można by umieścić pod kilkoma innymi obrazami, bez wpływu na ich odbiór. Mowny przypis stanowi zrodło wiedzy uzupełniającej i przede wszystkim ukonkretniającej to, co widzimy, innymi słowy, podpis odsyła tylko do pierwszej war­ stwy systemu semiologicznego, umożliwiając odczy¬ tanie „sensu . T Ï 11 1 3 Zob. M . Garncarek, Instrukcja obsługi obrazu - o podpisach pod fotografiami prasowymi, [w:] T. Ferenc, K. Makowski (red.), Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów, Wyd. Galerii f5 & Księgarni Fotograficznej, Fundacja Edukacji Wizualnej, J . Szulich-Kałuża, Społeczny obraz świata w fotografii 9 - o zastosowaniu analiz fotografii w badaniach socjologicznych, [w:] J . Kaczmarek, M . Krajewski (red.), Co widać', Wyd. Naukowe U A M , Poznań 2006, s. 69. 10 Ibid, s. 69. 1 1 M . Głowiński, O intertekstualności, „Pamiętnik Literacki" 4 1986, s. 77. 12 14 Ibid, s. 234 Clive Scott w swojej typologii wyróżnia dwie dodatkowe funkcje: podpis jako punkt wyjścia, który daje dyskretny sygnał ukierunkowujący odbiorcę, a potem pozwala działać samemu, oraz podpis jako paralelny, ale oderwany od zawartości zdjęcia komentarz, który jest na tyle zdystansowany wobec obrazu, 1 5 że ostateczne znaczenie nie zawiera się ani w jednym, ani Ibid, s. 82. 1 (18) PD1P Łódź 2005, s. 231. w drugim, ale w punkcie ich przecięcia. W tej ostatniej funkcji BARBARZ7IICA �Marta Piechocka 64 Uwolnienie obrazów z narzuconego przez Wizualny styl Zdjąć roku s ł o w o kontekstu p o z w o l i n a dotarcie do warstwy mitycznej. Traktuję Zdjęcia roku j a k o starczalne teksty k u l t u r y artykułujące samowy­ W o r l d Press P h o t o w p r o c e s i e o c e n i a n i a selek­ społeczne c j o n u j e k o n k r e t n e typy z d j ę ć . W y o d r ę b n i e n i e czte­ znaczenia, e g z e m p l i f i k u j ą c e konflikty, s ł u ż ą c e okre­ rech kategorii p o z w o l i p o k a z a ć ślaniu i naznaczaniu zjawisk i ludzi. w i z u a l n y styl n a g r o d z o n y c h p r a c . B ę d ą to: d r a - P o z o s t a j e jeszcze k w e s t i a u z a s a d n i e n i a w y b o r u z d j ę ć d o analizy. G i l l i a n R o s e w y s u w a postulat m a t y z m , charakterystyczny, d o k u m e n t a l n y n a r r a c y j n o ś ć r e a l i z m , oraz a r t y s t y c z n a eks­ s a m o ś w i a d o m o ś c i badacza, k t ó r y dotyczy koniecz­ p r e s j a . O w e cechy są wzajemnie połączone, n a ności rozważenia własnego przykład dramatyzm m o ż e być kreowany sposobu patrzenia n a o b r a z . S p o j r z e n i e n i g d y n i e jest n a t u r a l n e i czyste, zastosowanie dlatego t e ż n a l e ż y u z m y s ł o w i ć s o b i e , j a k m y go umiejscawia odbiorcę postrzegamy. wydarzeń 1 6 Subiektywność staje s i ę e l e m e n t e m szerokokątnego ale t e ż poprzez obiektywu, przez n a r r a c y j n o ś ć poprzez zesta¬ dowcip i r o n i e s t a ł y m , niezmiernie t r u d n y m do „przeskoczenia", wianie kontrastujących e l e m e n t ó w dlatego p r z y w y b o r z e k o n k r e t n y c h fotografii t r z e b a itd Wspólny jest o s i a L y poprzez z a s t o s o w a n i e t e c h n i k uwzględnić swoją wrażliwość podkreśla, że najbardziej oraz emocje. ekscytujące, Rose wstrząsa­ który i fotoreportera w c e n t r u m wszystkim zdjęciom styl w i z u a l n y jakie pomagajązdjęciu wkroczyć na poziom ikoniczności. j ą c e i o d k r y w c z e analizy ostatecznie n i e p o d l e g a j ą metodoloeii S a o n e w y n i k i e m p e ł n e e o pasji zaan- e a ż o w a n i a w to c o w i d z i m y w y p ł y w a j ą z p r z y j e m ­ ności wzruszenia fascynacji z a d u m y leku osoby oatrzacei n a obraz' k t ó r a o c t e m o r ó b u i e o o o i s a ć e 1 7 Dramatyzm D r a m a t y z m , bardzo w a ż n y element k a ż d e j nagro­ N i e o z n a c z a to, ż e w y s e l e k c j o n o w a n e p r z e z e m n i e dzonej fotografii, fotoptafie n i e w o i s u i a sie w j a k i e ś b a r d z i e i o p ó l n e w a n i e r ó ż n o r o d n y c h m e t o d . Po pierwsze, o s i ą g a się go kareLie onierałam d z i ę k i w r a ż e n i u b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fotorepor­ na z d i e c i a c h k r ó r e w e H W mnie s r a n o w i ł v doskonała e ^ z e m n l i f i k a c i e S z u k a ł a m obrazów tera z w y d a r z e n i a m i , c z ę s t o n i e b e z p i e c z n y m i . D z i ę k i sie \L Pisząc o stvl„ wizualnvm z LrhesowskiJmultum 7 7 aWnia bo dla k a ^ e . n k r ó r e iesr s n b i e k r v w n e m J bvć i n n J T l e m rTT TT TT Y J T l mentem Usw a d o m i e m e obrazu, h T n i własnej s u b i e k t y w n o ś c i p o z w o l i ł o m i n a lepsze z r o z u m i e n i e mojej postawy badawczej. tekst pod zdjęciem stanowi komentarz, który nie odnosi się bezpośrednio do obrazu, ale do jakiegoś wydarzenia. Zapoznanie się z nim zasadniczo zmienia znaczenie fotografii i różni się radykalnie od pierwszego wrażenia wywołanego wizualnym przedstawieniem. Gdyby podpisy towarzyszące Zdjęciom roku wpisywały się w tę funkcję, ich analiza musiałaby stanowić oddzielne zagadnienie rozważań. Zob. M . Garncarek, op. cit. Za: T. Ferenc, Analiza obrazów -przegląd metod i inspiracji teoretycznych, [w:] B. Sułkowski (red.), Ze studiów nad sztuka jest u z y s k i w a n y p o p r z e z zastoso­ odczuciu, ż e znajduje się o n w c e n t r u m uchwyconej sytuacji. T y m s a m y m d o c h o d z i d o p o d k r e ś l e n i a jego h e r o i c z n o ś c i jako silnie z a a n g a ż o w a n e j jednostki. T o p o k ł o s i e s t y l u z a a n g a ż o w a n e g o , k t ó r y stał s i ę n o r m ą fotografii r e p o r t a ż o w e j , z a i n i c j o w a n e g o przede przez R o b e r t a C a p ę , ale l a n s o w a n e g o r ó w ­ nież przez D a y i d a oevrrioufa oraz vjeors?e a J~vocli?efa wszystkim odrzucających rejestracje z bezpiecznego d y s t a n s u ' N i e e d y ś w a l c z ą c y o s w ó p r e s t i ż i u z n a n i e fotoreporter o b e c n i e staje sie b o h a t e r e m Dodeimuiacym w y s i ł e k b y z d o b y ć zdiecie k t ó r e o o o w i e h i s orie k o n f l i k t u wszystkim bezpiecznie p o z o s t a j ą c y m w d o m a c h . Z d j ę c i e S a d a y u k i M i k a m i z 1 9 7 8 r o k u (fot. 1) w y k o ­ 1 6 i kulturą duchową, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007 CArt-a Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 32), s. 7. 17 n a n o w czasie p r o t e s t ó w przeciwko b u d o w i e m i ę d z y n a ­ rodowego l o t n i s k a N e w T o k y o I n t e r n a t i o n a l A i r p o r t . A b y n a b y ć p o t r z e b n y teren, r z ą d m u s i a ł w y e k s m i t o w a ć Ibid, s. 6. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie protestujących właścicieli ziem. W wyniku brutalnego starcia obu stron zginęło 13 osób, w tym 5 policjantów. Nagrodzona fotografia emanuje dynamizmem: pło­ nąca postać demonstranta, latające w powietrzu kok­ tajle Mołotowa, walczące postaci uchwycone w ruchu. Fotoreporter bez wątpienia znajduje się w centrum wydarzenia, a widz razem z nim. Dramatyzm sytu­ acji podkreśla również kompozycja zamykająca się w „wirującym" kręgu, który wyznaczają dwie butelki, czarny dym i płonąca postać. Ciała w wyniku dyna­ micznego ruchu przechylone są na lewą stronę, dopeł­ niając wrażenie koła. Ponadto policjant znajdujący się na pierwszym planie oraz postać bezpośrednio za nim biegną w naszym kierunku W ten oto sposób wyłania się kolejna technika dramatyzacji - poprzez kompozycję. Prostota i graficzna wyrazistość mogą stanowić jej doskonałe wzmocnienie lub wręcz o niej decydować. Przyjrzyjmy się fotografii Luciana Perkinsa (fot. 2), która uzyskała tytuł Zdjęcia roku w 1995 roku. Towarzyszący opis informuje, że na zdjęciu znajduje się autobus w drodze do Groźnego, miasta, w którym trwają walki pomiędzy bojownikami o niepodległość Czeczenii a rosyjskimi oddziałami. Sama fotografia nie daje żadnej ficznej wskazówki. Zarejestrowane miejsce mogłoby znajdować się wszędzie. fot. 1. Sadayuki Mikami, Zdjęcie roku 1978 fot. 3. Larry Towell, Zdjęcie roku 1993 Centrum kompozycji stanowi tył autobusu, forma bardzo symetryczna i geometryczna, ukazana z wyjątkową dokładnością. Nasuwa się skojarzenie z nadzwyczaj precyzyjnymi fotografiami Henryego Cartier-Bressona, który zwykł przyglądać się zdjęciom umieszczanym w pozycji „do góry nogami", tak jak czynili to malarze, by ocenić kompozycję. Prosta geo­ metria kompozycji powinna działać wyciszająco. Coś jednak zaburza ten spokój i harmonię, kontrastuje z prostą i idealną formą. Ten ład przełamuje czło­ wiek naruszający przewidywalność obrazu: w oknie pojazdu znajduje się chłopiec przyklejony" do szyby trzymający ręce w geście wołania o pomoc jakby krzyczał Zabierzcie mnie stad'" Zakłóca symetrie niszczy porządek, stanowi Barthesowskie punctum przenosząc obraz na poziom abstrakcyjny, 'odrywając 1 (18) POI? BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 66 go od miejsca i wydarzenia. Siła zdjęcia opiera się na statyczności i spokoju oraz zestawieniu kontrastują­ cych elementów. Z jednej strony znakomity ład rzeczy martwych, z drugiej cierpienie niewinnego dziecka, nasuwające pytanie o kondycję i porządek tego świata. Innym dobrym przykładem dramatyzacji jest następujący obraz (fot. 3): na tle popisanego muru widzimy chłopca z uniesionym w górę pistoletem. Obok jego dłoni dwie inne, również dziecięce, trzy­ mające broń - symbol przemocy i wojny. Dziecko, którego prawa w kulturze zachodniej są szczególnie chronione, które otacza się wyjątkową troską i opieką mającymi zapewnić mu odpowiednie warunki roz­ woju, jest tutaj pozbawione swojego dzieciństwa, staje się uczestnikiem konfliktu zbrojnego. Pomimo uświa­ damiającego podpisu, że pistolety są tylko gumową zabawką, wyraz twarzy dziecka znajdującego się na pierwszym planie oraz ręce podniesione' W geście oporu pozwalają wnioskować że to nie zwykła chłoniecą zabawa ale demonstracja zaangażowania i chęci walki Zdiecie bazuje na Dołączeniu niby orzeciw stawnych wykluczających sie e l e m e n t ó w - orzemocy w świecie dzieci. A teraz przyjrzyjmy się temu zdjęciu z innej perspektywy. Fotografia może stanowić odzwier­ ciedlenie zachodniego dyskursu dotyczącego spo­ łeczności arabskiej, utożsamianej z ekstremizmem i fundamentalizmem. Pokazuje, że j u ż małe dzieci wychowywane są w duchu nienawiści. Tym samym, może niebezpośrednio, odczytujemy strach świata Zachodu przed kulturą islamską. Udramatycznieniu służy r ó w n i e ż pokazanie wydarzenia przez pryzmat jednostki. To cecha cha­ rakterystyczna prawie wszystkich nagrodzonych fotografii. Zabieg ten pomaga przekształcić się zdjęciu w obraz ponadczasowy i ikonę. Styl Zdjęć roku konkursu World Press Photo, który nazwałam stylem wizualnym, celuje w produkowaniu abstrak­ cyjnych i symbolicznych obrazów. Dokumentalny realizm Dokumentalny realizm polega na wywołaniu u odbiorcy wrażenia, że fotografia jest uczciwa, bez­ stronna i przede wszystkim wiarygodna. Wydarzenia i osoby rejestrowane są tak, by wywołać wrażenie spontaniczności i wykluczyć możliwość pozowania oraz ustawienia postaci. Widz ma uwierzyć, że jest świadkiem pewnej historii i dokładnie w ten sam sposób by ją zobaczył, gdyby był obecny w czasie jej trwania. Fotografia jest dokumentem. Realizm w tym wypadku służący idei humanitaryzmu - że wszyscy jesteśmy ludźmi i należymy do tego samego eatunku pomimo lokalnych różnic - umożliwia odbiorcy identyfikacje z obiektem przedstawionym Fotoerafia staje sie narzędziem d e m o n s t r u j ą c y m solidarność miedzy ludźmi. Wsoomniane wcześniej wrażenie bezstronności autora zdjęcia, osiągane dzięki efektowi uktvtei kamerv" oraz zwrócenie „ w L i na nroblemv innvch ludzi i eksrremalne warunki w krórvch nrzvszło im żvć zmnieiszaia dvsrans ńomiedzv odbiorca a n r z e d l w i o n a scena Pozwalają mu ziLorować fakt że fotograf działa na r a s a d j l nieć L . a r r i a a ł n ś ć r e a n rn w i t a l n e Realizm w fotografii może być budowany poprzez k o m p o z y c j ę , w y b ó r światła, użycie przestrzeni, przedstawienie ekspresji. Bohaterowie Zdjęć roku na ogół nie kierują swojego spojrzenia w kamerę, a jeśli już, to niebezpośrednio. Spoglądanie w obiektyw wyraźnie potwierdza obecność fotografa i pośred­ niczy p o m i ę d z y obserwowanym a odbiorcą. Jego brak natomiast konotuje sens obecności w miejscu zdarzenia, bardziej jako świadka niż uczestnika. R ó w n i e ż obfitość przedstawienia, pierwszy i drugi plan sfotografowany bardzo szczegółowo i wzmocniony taką samą ostrością, dają iluzję real­ nego dokumentu. 1 8 A. Rouille, Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, tłum. O . Hedemann, Universitas, Kraków 2007, s. 113. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie Narracyjność Patrząc na fotografię, czasem zastanawiamy się, co działo się tuż przed otwarciem migawki lub tuż po zarejestrowaniu obrazu, co znajduje się na zewnątrz kadru, jakie relacje wiążą znajdujących się na zdjęciu ludzi. Narracyjność fotografii opisałabym przy użyciu continuum. Na jednym końcu znajdowałaby się nar­ racja wysoce specyficzna, opisująca i informacyjna, ściśle skupiona na konkretnych ludziach, okolicz­ nościach i wydarzeniach. Na przeciwległym usytu­ owałaby się narracja abstrakcyjna, przekształcająca konkretny, uchwycony moment w wiadomość uni­ wersalna Ta kreacja jest charakterystyczna dla Zdjęć roku które odcina a się od swojego informacyjnego kontekstu i wyabstrahowane stają się wartością samą w sobie. Obraz nie od widza wiedzy fis. tenułt fot. 4. Mike Wells, Zdjęcie roku 1980 fot. 6. Don McCullin, Zdjęcie roku 1964 fot. 8. James Nachtwey, Zdjęcie roku 1994 zawiłości i szczegółów życia przedstawionych postaci Dochodzi tu do przesunięcia miedzy konkretem a symbolem s t a n o w i ą c e j oodłoże metafo ryzach i symbolizacii Fotografie o abstrakcyjne! narracii to re o wsnomni nvm wcześnie! n o r e n i e ikoniczności B a r t h e s o w s k i m , L ^ . Znów zacytuję Barthes'a a - Szczegół pochłania mnie przy oglądaniu, wywołuje żywą przemianę mojego zainteresowania, elektryzuje. Przez naznaczenie jakąś rzeczą zdjęcie nie jest już byle jakie. Ta jakaś rzecz uruchomiła brzęczyk, wywołała we mnie małe poruszenie, satori, przejście pustki (to nic, że na samo odniesienie zdjęcia można machnąć ręką). Dziwna rzecz: cnotliwy odruch, który włada „ułożony­ mi" zdjęciami (wypełnionymi przez proste studium), jest odruchem leniwym (przeglądać, szybko i miękko przebiegać wzrokiem, zwalniać i przyspieszać). Tym¬ czasem lektura punctum (zdjęcia, można powiedzieć, „naznaczonego") jest krótka i aktywna zarazę m (...) To przybliża Fotografię (pewne fotografie) do Haiku. Gdyż zapis Haiku jest także niezmienny: wszystko jest dane od razu, nie wywołując chęci rozwoju, a nawet bez możliwości retorycznego przekształcenia ( ) [A] ni Haiku ani Zdjęcie nie pozwalają marzyć 19 1 9 R. Barthes, op. cit., s. 91-92. 1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 68 Zdjęcie roku nie pozwala więc marzyć, stanowi całość odnoszącą się do abstrakcyjnego bytu. Natomiast Walter Benjamin twierdził, że obraz stworzony przez malarza jest całością, podczas gdy obraz wykonany przez fotografa składa się z wielu fragmentów . Gilles Deleuze uważał, że malarstwo „uosabia nadal uniwer­ salny logos, owo pragnienie scalenia wszystkiego i utrzy­ mania więzi, które odwiecznie łączą Część z Całością i Całość z Częścią" . Fotografowi zarzucano fragmentaryzację świata, zaś malarzowi przypisywano kon­ struowanie pewnej całości poprzez kolejne dotknięcia pędzla. Przyjmując jednak założenie o dwóch typach narracji należy ponownie zrewidować zarzuty wobec fraementamaciiświataNarraciaabstrakcyjnaprowadzi bowiem do osiągnięcia jedności i spójności obrazu. 20 21 Przez zespół rozumie on połączenie obrazu z tekstem wyjaśniającym. Jego fotografie mają stanowić czystą informację, wpisują się więc w pierwszy, wspomniany wcześniej typ narracji. Nie posiadają nic, co mogłoby je wynieść na poziom uogólnienia. Sekuła broni się przed narracją abstrakcyjną czyniącą zdjęcie obiektem autono­ micznym. Ciekawa uwaga dotycząca muzeum może być użyta w stosunku do instytucji konkursu. Czy nagra¬ dzane zdjęcia są produkowane pod ocenę i akceptację World Press Photo? Na to pytanie odpowiedzieć nie można. Pewne jest jednak, że prace o narracyjności abs­ trakcyjnej 7ysh\)-\xyt\\\ Zdjęć roku. Co może decydować o narracji abstrakcyjnej? Na pewno punctum, które przenosi nas na inny poziom rozumowania, nadaje znaczenie. Niestety, jego definicja się wymyka. Niełatwo jest je wskazać i nie dla każdego będzie ono tym samym Potwierdzeniem tego założenia może być projekt fotografa Allana Sekuły Sketch for Geography Lesson, elementem zdjęcia. Istnieją również inne techniki wspoopublikowany wrazzesejami wksiążceDismalScience: magające oderwanie się fotografii od konkretu. Znowu Photo Works 1972-1996. Jego fotografie nie stanowią pojawia się kwestia odpowiedniej kompozycji. Dobrze metafory, ale próbę odniesienia do konkretnej rzeczy­ zorganizowana, prosta i przejrzysta, umożliwia stwo­ wistości - bazy wojskowej Stanów Zjednoczonych rzenie czytelnej narracji. Posługiwanie się zbliżeniem, w Niemczech. Nie posiadają podpisów i są zagadkowe odpowiednie kadrowanie i kąt widzenia mają zasad­ do momentu przeczytania eseju umieszczonego na nicze znaczenie. Odbiorca nie ma gdzie „uciec", obraz końcu. Obrazy nie mogc^ być wyjęte z kontekstu. Nie nie pozostawia pola dla wyobraźni Dodatkowo często można im przypisać abstrakcyjnej narracji. Na przy­ pojawia sie zestawienie dwóch kontrastujących ze soba kład fotografia kobiety stojącej obok znaku ostrzega­ elementów tak jak w przypadku omawianej fotografii jącego o minach i trzymającej pocztówkę z ludźmi przedstawiającej arabskie dzieci które nie tylko służy którzy wspięli się na ogrodzenie, nie ma sensu do udramatycznieniu ale implikuje uniwersalne znaczenie momentu przeczytania że niemiecka granica była obrazu NagrodzonezdiecieMikeaWellsaz 1980 roku kiedyś atrakcją turystyczną. (fot 4) posiada wszystkie omówione cechy. Autor podkreśla, że w jego pracach „nacisk był konsekwentnie kładziony na »zespół«, nie na formę czy znaczenie pojedynczego obrazu. (...) [Tjakie podejście wydaje się jedyną rozsądną drogą, by sprzeciwić się ten­ dencji włączania fotografii do muzeów, tendencji do pro­ dukowania prac pod ocenę i akceptację tej instytucji" . 22 2 0 W. Benjamin, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, tłum. K. Krzemieniowa, H . Orłowski, J . Sikorski, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996. 2 1 23 G . Deleuze, Proust i znaki, tłum. M . Markowski, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 2000. 2 2 Biała dłoń dorosłego mężczyzny trzymająca wychudzoną dłoń czarnego dziecka to prosta kom­ pozycja bazująca na zasadzie kontrastu. Poprzez „por­ nografię powiększenia" obraz staje się abstrakcyjny i w pewnym sensie odrealniony. Po pierwsze, nie wiemy, kto znajduje się na fotografii, w jakiej sytuacji została wykonana, jakie relacje łączą te postaci. Po drugie, uderzająca dysproporcja (ręka dziecka jest sze­ rokości palca misjonarza) jest tak niewiarygodna i nie- A. Sekuła, Dismal Science. Photo Works 1972-1996, Normal 1999, za: M . Woodward, The Construction of Photojournalism. Visual Style and Branding in the Magnum Photos Agency, M I T , Boston 2006, s. 84. Tłum. własne. 2 3 A. Rouillé, op. cit., s. 169. BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie naturalna, że w pewnym sensie podważa realność tego obrazu, a tym bardziej możliwość przypisania go do konkretnych osób, więc implikuje znaczenie ogólne: Świat Zachodu niesie pomoc głodującym w Afryce. O s i ą g n i ę c i e narracji charakterystycznej dla stylu W o r l d Press Photo ma miejsce r ó w n i e ż poprzez uchwycenie gestu lub ekspresji. Fotografia Roberta Capy (fot. 5) z 1943 roku zatytułowana Neapolitańskie matki lamentujące nad swoimi synami ukazuje kobiety pogrążone w rozpaczy. Jedna z nich trzyma zdjęcie syna obok swojej twarzy. Ten obraz stanowić będzie wzór dla innych fotografów doku­ mentujących konflikty na świecie. W ł a ś n i e w owej ekspresji zdjęcie niesie swoje znaczenie. Przez sku­ pienie na twarzach dochodzi do pominięcia innych elementów, w t y m kontekstu. D z i ę k i takiemu zabiegowi fotografia odsyła na poziom narracji abstrakcyjnej i przekształca sie w ikonę niosąca Barthesowskimit. fot. 9. Georges Merillon, Zdjęcie roku 1990 Zdjęcie Dona McCullina (fot. 6) opiera się na tym samym schemacie. Nie liczy się fakt, kogo opłakuje kobieta: czy poległego na wojnie grecko¬ -tureckiej męża, czy syna. Ten przekaz - porusza­ jący, emocjonalny, silny, niemalże odbierający mowę - nikogo nie pozostawia obojętnym. Obok gestu i ekspresji, które implikują ten rodzaj narracji, w przytoczonych przykładach równie wielkie znaczenie odgrywa postać „Matki". Jak pisze Kaja Klimek, następuje pełna identyfikacja z przekazem wizualnym - każdy z nas, odbiorców, ma matkę, apołowa ludzkości jest czyjąś matką. (...) Zdjęcia traumatyczne według R. Barthesa są niemal doskonałymi analogonami. Nie wymagają komentatza ani podpisu (...). Jak silnym ptzekazemjest obtazmatki, pisze sam Barthes. (...) [P] isze o zdjęciu, któte dla niego stało się symbolem fotogtafii i odkryło przed nim prawdę o tej sztuce. Zdjęcie to ptzedstawiało właśnie jego matkę (.. . ) . 24 1 4 K. Klimek, op. cit., s. 52. 1 (18) POI? BARBARZYŃCA fot. 10. Ovie Carter, Zdjęcie roku 1974 �Marta Piechocka 70 Co ciekawe, „Matka" jest bardzo częstym motywem Zdjęć roku - jako kobieta rozpaczająca, albo otaczająca opieką swoje dzieci. To, czy kobieta w rzeczywistości opłakuje dziecko, męża czy kogoś z rodziny, staje się nieistotne. Obrazy te bardzo często bazują na skoja­ rzeniu z wizerunkiem Matki Boskiej. Robert Hariman oraz John Louis Lucaites podkreślają, że ikoniczne fotografie nawiązują do popularnych motywów iko­ nograficznych. Ten zabieg intertekstualny wynosi obraz na poziom ogólny i uwalnia od konkretu . Współczesne „Piety" i „Madonny z Dzieciątkiem" jako ikonograficzne motywy są również dowodem na bardzo silny wpływ kultury chrześcijańskiej i jej tości Fotografia humanitarna zdaje sie odwoływać do naszej empatii używając chrześcijańskich symboli reli­ gijnych uważając ie za uniwersalne Ponadto zastoso wanie takich środków kulturowych powoduje' kono­ tacje z największymi dziełami sztuki Tvm bardziei więc fotografia odrywa się od narracji konkretyzującej. 25 W tym miejscu warto zwrócić uwagę na kolejną cechę charakterystyczną wizualnego stylu Zdjęć roku, a mianowicie na a r t y s t y c z n ą ekspresję. Nie polega ona na kreacji piękna w obrazie poprzez metody estetyzujące, takie jak światło, podkreślenie tekstury czy koloru. Techniki te są wykorzysty­ wane, ale nigdy w odłączeniu od innych, wspo­ mnianych wcześniej elementów stylu wizualnego. Ich użycie zwiększa zdolność narracyjną obrazu, pomaga, kreowaniu dramatyzmu. Zdaniem Susan Sontag, nawiązywanie do malarstwa pozwala foto­ grafii uzyskać wyższy sens i uwolnić się od presji aktualności. W jednym ze swoich esejów porusza temat rozpowszechnionych przez boliwijskie władze materiałów fotograficznych przedstawia acych ciało Che Guevary złożone w stajni na noszach. Zwraca ona uwagę na kompozvcvine podobieństwo tego orzedstawienia do Martw Jo Chrystusa Mantegni czy Rembrandtowskiej Lekcji \natomii doktora Tulpa. Niezanomniane wrażenie iakie ro zdiecie wvwiera wskaznie na norenrialna możliwość L Zolirv' zacji, stawania się obrazem ponadczasowym" 26 2 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 27. 2 6 S. Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wyd. Artystyczne Malarskość osiągana jest jednak nie tylko w kon­ tekście intertekstualnym - poprzez jawne, bądź ukryte nawiązanie do dzieł sztuki - ale też dzięki zabiegom formalnym. O kompozycji pisałam odnośnie każdego elementu stylu: dramatyzacji, narracji, dokumental­ nego realizmu. To właśnie ona jest często ową arty­ styczną ekspresją wpływającą na powyższe cechy. W przypadku Zdjęć roku może pojawić się zarzut „choroby estetyzacji". Zdjęcia wyrwane ze swojego kontekstu po pewnym czasie stają się „pięknym" obrazem „jakichś ludziwjakichś sytuacjach" . Według Jeana Baudrillarda „spisek sztuki" to nic innego, jak pozbawianie się przez nią samą wszelkiego znaczenia społecznego, kulturowego, artystycznego. M i ę d z y innymi dlatego należy fotografię trzymać z dala od pokus włączenia jej w obręb tego „skończonego" świata sztuki, produkującego nieskończone ilości obrazów, w których nie ma nic do zobaczenia, bowiem są one tylko konsekwencją pewnego rytuału produkcji kulturowej . Fotografia wplątała się w kontekst stra¬ tegii artystycznych Czego żałuje to estetyzacji foto¬ grafii tego że ten rodzaj obrazów stał sie iedna ze sztuk p i ę k n y c h ! spadł w czeluść kultury" . 27 28 29 Znaczenie estetyzacji obrazu, rozumianej jako wszelkie zabiegi formalne stanowiące o harmonii i przyjemności oglądania, w przypadku fotografii nie jest jednoznaczne. Można uznać za dyskusyjne stwier­ dzenie, że odziera ona zdjęcie z wszelkiego znaczenia (pisałam powyżej o zabiegach formalnych wpływają­ cych m.in. na narracyjność i dramatyzację, które to z kolei decydują o przejściu obrazu na poziom uniwer­ salny), ale należy zaznaczyć, że takie zjawisko czasami występuje. Wyróżniającym się stylem, który fawory­ zuje estetykę obrazu względem wszelkich innych cech, w tym bardzo istotnej narracji (bądź to konkretyzu­ jącej, bądź abstrakcyjnej), jest wizualny styl ni a.ga.zyn u i Filmowe, Warszawa 1986, s. 103. 2 7 J . Baudrillard, Spisek sztuki, tłum. S. Królak, Sic!, Warszawa 2006, s. 96. P. Zawojski, ]ean Baudrillard i fotografia, „Kultura Współczesna" 1 (42) 2008. 2 8 J . Baudrillard, P. Petit, Przed końcem. Rozmawia Philippe Petit, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 118. 2 9 BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie „National Geographic". Oto, co pisze pracujący od wielu lat dla tego czasopisma fotograf, znany jako Reza, na temat swojego zdjęcia (fot. 7): Rzeź pomiędzy plemionami Tutsi i Hutu rozpoczęła się. Była sporadyczna, ale masowa. Trzech fotografów i ja byliśmy wysłani w ten region (...), by pokazać ten horror Zachodowi, obraz po obrazie. Te masakry będą później nazwane „100 000 bezsensownych śmierci". Ta kobieta znajdowała się w obozie dla uchodźców . 30 Czy takie odczytanie obrazu byłoby możliwe, jeśli nie posiadalibyśmy wyjaśnienia zamieszczonego przez autora? Czy bylibyśmy w stanie odgadnąć, o jaką sytu­ ację chodzi chociaż w przybliżeniu? A może zdjęcie jest tak skonstruowane, że odsyła nas do znaczenia uniwer­ salnego? Otóż nie. Abstrakcyjne i ostre tło odrealnia przedstawienie, wyrywając je z kontekstu mogącego dostarczyć dodatkowych informacji. W odniesieniu do fotografii często używa się sformułowania, że coś jest „zamknięte w kadrze". W tym przypadku okre­ ślenie to można rozumieć dosłownie. Nie ma żadnego elementu, który ukierunkowywałby uwagę odbiorcy f l c l COS D O Z c l kadrem. Tekstura tła „pomaga" w prze** istoczeniu znajdującej się na pierwszym planie postaci wdrewniana hebanowa rzeźbę Kobieta poprzezprzy ieta pozę upodabnia sie do afrykańskich figurek form określanych często jako orymitywne" Pozbawiona twarzy staje się bytem bezosobowym abstrakcyjnym obdamrm z Jakiegokolwiek sensu Czerwień szatv kontrastuje z czernią rzeźby" przykrywa" człowie czeńsrwo również L i i w "odrealnieniu W r v m nrzvnadkn esrervzacia nozbawia obraz z n a c z e n i budując ciekawą plastycznie formę. fot. 11. Zdjęcie roku 1979 David Burnett, n Dla kontrastu warto przywołać Zdjęcie roku Jamesa Nachtweya z 1994 roku (fot. 8). Podobnie, jak oma­ wiana powyżej fotografia, dotyczy wojny domowej w Rwandzie. Twarz mężczyzny została okaleczona przez Interhamwe, policję Hutu, która oskarżyła go o sympatyzowanie z rebeliantami Tutsi. fot. 12. Finbarr O'Reilly, Łącza do p o z o s t a ł y c h Zdjęcie roku 2005 fotografii: Neapolitańskie matki lamentujące po utracie synów, 1943 fot. 5. Robert Capa, Reza, Rwandan Refugee, http://photography. nationalgeographic.com/photography/photos/reza-oneworld/rwandan-refugee.html, 8.12.2009. Tłum. własne. 3 0 1 (18) POI? BARBARZmA fot. 7. Reza, Rwandan Refugee, fot. 13. Nick Ut, Z d j ę c i e roku 1994 1972 �Marta Piechocka 72 Rozmyte, nieostre tło powoduje skupienie uwagi na mężczyźnie. Zabliźnione rany tworzą harmo­ nijną i zatrważającą kompozycję, stając się równocze­ śnie symbolem przemocy władzy wobec jednostki. Ekspresja na jego twarzy i gest kojarzący się z próbą wydobycia krzyku osadza jednostkę może nie w kon­ kretnej rzeczywistości, ale w realnym świecie. Wzrok skierowany przed siebie, na coś, co nie zostało ujęte W kadrze, daje pewne pole dla wyobraźni i snucia opowieści. Mamy tu wszystko: dokumentalny realizm, dramatyzm kreowany przez ekspresję i dłoń obej­ mująca gardło okaleczenie układające się w parali­ żujący wzór bedacy jednocześnie lunctum pozwala­ jącym w k r o c z y ć poza konkret Fakt że fotografia jest czarno-biała również nie pozostaje bez wpływu Tak twierdzi Maria Gołaszewska, Najwyższe osiągnięcia artystyczne osiąga fotografia jako „sztuka światłocienia", stąd uważa się fotografię czarno-białą za bardziej wyrafinowaną, wysublimowa­ ną artystycznie, niż kolorowa . 31 W przypadku tej fotografii „artystyczność" nie blokuje znaczenia. Wręcz przeciwnie, pomaga w kre­ owaniu dramatyzmu i abstrakcyjnej narracji. Aż 31 z 51 Zdjęć roku jest czarno-białych. Poprzez te zabiegi aspi­ rują do miana dzieła artystycznego, nie tracąc funkcji obrazu informującego o kondycji człowieka. 27-letniego Elshaniego Nashima, zabitego podczas protestów przeciwko decyzji jugosłowiańskiego rządu o zniesieniu autonomii Kosowa. Analizując tą foto­ grafię, uwzględnię wszystkie opisane wcześniej ele­ menty stylu wizualnego oraz pokażę, jak budują ikoniczność tej konkretnej fotografii i gdzie wkrada się Barthesowski mit. Mężczyzna wygląda jakby pogrążony był w głę­ bokim śnie. Elementem centralnym kompozycji jest postać rozpaczającej kobiety. O p i e r a j ą c się na d o ś w i a d c z e n i u praktycznym, tak jak zaleca Erwin Panofsky przy opisie preikonograficznym , zakładam, że lamentująca kobieta to matka opła­ kująca śmierć syna. Pozostałe postaci to żałobnicy. 32 Dynamizm przedstawienia dramatyzuje sytuację. Wygięte do tyłu ciało rozpaczającej kobiety sprawia wrażenie ogarniętego szałem, jej ręce wymknęły się ostrości obiektywu. Podczas gdy jedna z żałobnie rozkłada dłonie nad głową zmarłego, pozostałe są sku­ pione na matce i jej bólu. To nie śmierć młodego czło­ wieka staje się najważniejsza. W takiej fotografii uwaga koncentruje się najczęściej na rozpaczającej kobiecie, ujętej w planie „do pasa", której twarz wykrzywiona jest w grymas cierpienia. Ręce zakrywają twarz lub podniesione sa do góry w geście rozpaczy. Opłakujące kobiety sa bierne ich sprzeciw wobec wojny może być tylko niemy. Kultura wizualna wydobywa więc Ikonograficzno-ikonologiczna koncepcja analizy dzieła Erwina Panofskiego polega na odczytaniu sensu obrazu na trzech poziomach. Opis preikonograficzny ma za zadanie wyodrębnić motywy artystyczne oraz odczytać zachodzące pomiędzy nimi relacje. Elementy identyfikujemy, posiłkując się praktycznym doświadczeniem. Kolejny etap, czyli analiza ikonograficzna, to łączenie kompozycji z tematami i pojęciami. Identyfikacja takich obrazów, opowieści i alegorii należy do dziedziny określanej zwykle jako ikonografia. Trzeci poziom, czyli interpretacja ikonologiczna wykracza poza dzieło mogące stanowić dokument epoki lub osobowości twórcy. Tenże nie jest świadomy ukrytych znaczeń w swoim obrazie. Badacz powinien odwoływać się do historii objawów kulturowych lub symboli. Potrzebna jest mu wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych wyrażane są istotne dążności umysłu ludzkiego, za pomocą jakich specyficznych tematów i pojęć. Zob. E . Panofsky, Studia z historii sztuki, tłum. J . Białostocki, PIW, Warszawa 1971. 3 2 Mit macierzyństwa. Wojenne Madonny i Matki z Dzieciątkiem Pisałam powyżej między innymi o ekspresji jako środku pomagającym zdjęciu wkroczyć w narrację abs­ trakcyjną i osiągnąć poziom ikoniczności. Przyjrzyjmy się z bliska fotografii Georgesa Merillona, która w 1990 roku uzyskała tytuł Zdjęcia roku (fot. 9). Z opisu towarzyszącego obrazowi wiemy, że uchwycona scena przedstawia rodzinę i sąsiadów opłakujących śmierć 3 1 M . Gołaszewska, Estetyka współczesności, W U J , Kraków 2001, s. 206. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 73 z jednej strony najmniej drastyczny (np. w porów­ naniu z gwałtami), a z drugiej najbardziej ckliwy i zarazem najbardziej widowiskowy aspekt cierpienia kobiet w wyniku działań wojennych . Zamknięta kompozycja oparta jest na kontraście. Nieruchomość i spokój martwego ciała przykrytego białym prze­ ścieradłem kontrastują ze sceną obłędu przesyconą wyrazistymi barwami. Malarskość ujęcia wydaje się oczywista. Nasuwa na myśl barokową kolorystykę Caravaggia. Tym samym odrealnia przedstawioną scenę i przenosi ją na poziom abstrakcji. Na poziomie denotowanym sensem (sirnifiant) fotografii jest żałoba DO utracie syna i związane z nia cierpienie Ó w sens stanowi czes'ć iakieiś historii (historii młodego męż­ czyzny który przedwcześnie zakończył swoje życie) Przechodząc na nóziom mityczny sens Drzekształcony w ousta formę konotuie ooiecie macierzyństwa tym sanwmodsvłaiac do wszystkich cech z nim koiarzo nvch dobroci wrażliwości siłv noświecenia bez.ra nicznej miłości. ' Przywołanie religijnego motywu wzmacnia wymowę perswazyjną dzieła, sugerując odpowiednie odczytanie przekazu (alegacja). Jak pisze Katarzyna Kobylarczyk, 33 W odczytaniu tego pojęcia pomaga odnalezienie w fotografii relacji intertekstualnej w odniesieniu do innego tekstu kultury. Obraz dopasowany jest do kulturowych konwencji, operuje kulturowymi kliszami i tym samym uruchamia dopasowanie do już znanych odbiorcy schematów. Według Ernsta Gombricha tzw. programowa projekcja powoduje, że widzimy to, co dostarcza nam pamięć . Obraz nawiązuje bezpośrednio do jednego z najbardziej rozpoznawalnych motywów ikonografii chrześcijań­ skiej - opłakiwania Chrystusa Relacja intertekstualna w tym pLpadku może służyć odpolitycznieniu treści zdjęcia które zyskuje wymiar ponadczasowy i antywoLny.RozDaczaiacakobietastaiesiewspółczesnyrn wcieleniem Matki Boskiej oersonifikacia Ciemienia a jej zmarły syn - Chrystusem niewinną ofiarą 34 35 3 3 I. Kowalczyk, Wobec wizualnego kanibalizmu, [w:] T . Ferenc, K. Makowski (red.), op. cit., s. 72. 34 Ibid., s. 72. 3 5 E . Gombrich, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawienia obrazowego, tłum. J . Zarański, PIW, Warszawa 1980, s. 182. 1 (18) PD1P „Wojenna Madonna" jest kobietą niezbyt młodą- tak, by jej wygląd konotował macierzyństwo. Najczęściej ubrana jest w chusty, co jeszcze silniej upodabniają do wizerunku Mater Dolorosa z przedstawieniaTycjana. Taki egzotyczny w naszej kulturze fragment stroju kieruje wyobrażenia odbiorcy ku przeszłości (czasy biblijne) i ku wschodowi (Ziemia Święta) . 36 Nawiązanie do m o t y w ó w mocno zakorzenio­ nych w kulturze chrześcijańskiej przenosi współ­ czesnych bohaterów konfliktu zbrojnego w sferę sacrum, czyniąc ich męczennikami. Chrystus, który umarł na krzyżu dla zbawienia ludzkości, wybaczył swoim wrogom. Wartości charakterystyczne dla religii chrześcijańskiej: miłość, wybaczenie, dobroć, wpisując się w znaczenie mitu, stają się wartościami uniwersalnymi, obowiązującymi całą ludzkość. Spójrzmy na zdjęcie jeszcze raz. Przy prawej krawędzi kadru, oddzielona od głównej akcji przez rękę jednej z żałobnie, siedzi młoda dziewczyna. Nienaturalnie opanowana w obliczu takiej tragedii, spogląda prosto w obiektyw aparatu. Nie wpisuje się w żaden z porządków - żywych i umarłych, wyrywa się kompozycji ponadczasowego obrazu. Kontrast pomiędzy nią a innymi bohaterami zdarzenia ma odmienną naturę, niż ten pomiędzy opłakującymi a zmarłym. O n i stanowią układ, jasny do odczytania komunikat tworzący mit Dziewczyna jest postacią jakby z zewnątrz poprzez swoja bardzo intrygująca reakcje laka funkcje pełni' Czy podważa mit czy wręcz przeciwnie wzmacnia go> Bezpośrednie spoj­ rzenie w kamerę w tym orzynadku oodkreśla wartość tej fotografii jako dokumentu. Odbiorca nie traci wrażenia że reoortet iest świadkiem a nie uczestni kiem svtuacii oonieważ oozostałe oośtaci uchwvcone są w głębokiej ekspresji nie patrzą w jego kierunku. 3 6 K. Kobylarczyk, Fotografia jako mit. Zdjęcia streszczają stulecia, „Zeszyty Prasoznawcze" 1/2 (181/182) 2005, s. 83. BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 74 Zwracając się bezpośrednio do widza, dziewczyna zdaje się mówić: „To, co widzisz, dzieje się naprawdę". Oboje okazują się bezradnymi, pozbawionymi nadziei obserwatorami, którzy nie są w stanie zmienić kon­ dycji tego świata. Wiele fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo ukazuje śmierć. Jest ona wszechobecna, zobrazowana bezpośrednio (poprzez ukazanie zmar­ łego lub osoby tuż przed śmiercią) lub pośrednio (poprzez przedstawienie rozpaczy po utracie bliskiej osoby, głodu, dotknięcia śmiertelną chorobą, kata­ klizmu jako zagrożenia dla życia, broni itp.). Ciało ludzkie przedstawiają często w pozycji leżącej, pozba­ wione energii, unieruchomione ze względu na chorobę lub wycieńczenie. Staje się anonimowe i uprzedmio­ towione. Podlega dopasowaniu do kulturowych kon­ wencji odwołujących się np do toposu śmierci jako wiecznego snu W przypadku części fotografii nie ma przy tym pewności czy faktycznie przedstawiają one ciało martwe Łącza wysublimowane piękno z L z a śmierci (piękno martwego ciała czy też otaczającej ie scenerii lub układu kompozycyjnego) Śmierć prze staie być w takim orzyoadku realna sm ercia dotvkaiaca konkretnego człowieka, a staje się Śmiercią w ogóle, jakąś ideą śmierci" odnoszącą się do idei bytu. ' Contact Press w 1992 roku w Arlington w Teksasie. Z całą pewnością można je odnieść do niektórych Zdjęć roku: Zdjęcie zrobiono jako reportaż. Człowiek uczynił je sztuką. Gwałt? Zabójstwo było gwałtem. Zrobienie zdjęcia było gwałtem. Publikacja i wystawa były gwałtem. Pogłębialiśmy ten gwałt poprzez wpatrywanie się w ten obraz i uprzedmiotawianie w wykładach i esejach. A jednak zdjęcie pomaga nam pamiętać o wartości ludzkiego życia, zachowuje ją i w ten sposób to życie uświęca . 38 W y p o w i e d ź ta bardzo celnie chwyta problem fotografii reportażowej, która z gazet i m a g a z y n ó w staje do konkursów i dostaje się na muzealne ściany. Czy w ogóle istnieje odpowiednie miejsce dla tego typu obrazów, gdzie wartość życia, którą w sobie niosą, zostanie obdarzona należytym szacunkiem? 37 Dzięki dokumentalnemu realizmowi odbiorca jest w stanie zidentyfikować stan agonalny, w jakim znaj­ duje się przedstawiony człowiek, jednak jego tożsa­ mość pozostaje anonimowa. Na naszych oczach z bytu przekształca się w nie-byt. To, co pozostaje, to ciało zamknięte w kadrze, a raczej jego wizualny ekwiwalent. Zostaje sparaliżowane, uwięzione w momencie śmierci. Zawsze jednak przekazuje ono jakąś ideę życia, które było lub właśnie się kończy. Tym samym fotografia staje się jednocześnie gwałtem i świętością. Warto w tym miejscu przytoczyć słowa Juliannę H . Newton w kon­ tekście iednei fotografii znaiduiacei się na wystawie Photojournalism Since Vietnam zorganizowanej przez 3 7 I. Kowalczyk, Ciało zszargane w fotografii dokumentalnej i sztuce współczesnej, [w:] M.Janczyk, I. Święch (red.), Punkt widzenia-fotografa ciała, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, Kraków 2006, s. 27. Przekształcamy to, co wydarzyło się innym, w piksele i nazywamy wiadomościami, nagradzamy w konkur­ sach. Umieszczamy je w galeriach i nazywamy sztuką. Wrzucamy na duże ekrany, by czynić erudycyjne uwagi. W tym wszystkim tkwi coś koszmarnego: (...) przekształcanie ludzkiego ciała w przedmiot dyskusji . 39 Wprzypadku Zdjęć roku to styl wizualny pomaga w uabstrakcyjnieniu przedstawienia, utrudniając pełną identyfikację z ofiarą. Śmierć staje się odre­ alniona. Z drugiej jednak strony nie można zapo­ m i n a ć o sile tkwiącej w ludzkim spojrzeniu, które daje wybór. Umożliwia połączenie we współczuciu i refleksję nad życiem. Równie częstymi motywami Zdjęć roku są sceny ukazujące matkę z dziećmi. Aluzja religijna wydaje J . H . Newton, The Burden of Visual Truth. The Role of Photojournalism in Mediating Reality, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah 2001, s. 121. Tłum. własne. 3 8 39 Ibid.,*. 124. Tłum. własne. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie się w tym przypadku oczywista. Fotografie powta­ rzają wizerunek Madonny z Dzieciątkiem, który wielokrotnie był powielany w europejskim malar­ stwie i sztuce ludowej. Fotografie numer 10, 11 i 12 łączą w sobie paraliżujący strach z pasywnością i matczyną troską, odcinając się od jakiegokol­ wiek działania w celu uzyskania potrzebnych do życia środków. Matka przyciskająca swoje dziecko do siebie, chroniąca je własnym ciałem, nie jest w stanie zaspokoić jego potrzeb. Zdjęcie stawia odbiorcę w roli ojca, który ma być „żywicielem rodziny" Wyrwani ze społecznego kontekstu matka i dziecko zdani są na współczucie i pomoc odbiorcy. Mit uniwersalnego humanitaryzmu Pisałam j u ż o zdolności fotografii, traktowanej jako dokument, do kumulowania w s p o m n i e ń . Stanowi narzędzie pamięci kolektywnej. Zdjęcie roku ma streszczać w jednym ujęciu najważniejsze wyda­ rzenie danego roku. Ikoniczność analizowanych wcześniej fotografii znajdowała się w ikonograficz­ nych motywach przez nie wykorzystywanych, które stanowiły jedną z przyczyn przekształcenia się zdjęcia w byt autonomiczny, a jego sensu w mit. Pośród nagrodzonych prac znajdują się również takie, które swoją ponadczasowość osiągnęły w inny sposób. Fotografia reportażowa odegrała bardzo ważną rolę w definiowaniu wojny w Wietnamie oraz jej legitymizacji. 8 czerwca 1972 roku fotograf Associated Press, Nick Ut, w y k o n a ł zdjęcie, które przeszło do historii i zapisało się w zbiorowej pamięci A m e r y k a n ó w (fot. 13). Jego opublikowanie nastą­ piło dzień później w prasie na całym świecie. Obraz ukazał się między innymi w „Newsweeku", maga¬ zynie „Life" oraz uzyskał nagrodę Pulitzera i tytuł Zdjęcia roku w konkursie World Press Photo. Stał się symbolem horroru militarnych działań nie tylko W Wietnamie, ale został uznany za ikonę definiującą tragedię wojny w ogóle. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 75 Ciekawe, że właśnie ta fotografia spośród wielu innych, również drastycznych, stała się najsłynniej­ szym obrazem wojny w Wietnamie i najszerzej rozpo­ znawalnym obrazem amerykańskiej fotografii repor­ tażowej. To właśnie ona, a nie relacje telewizyjne, wpłynęła na stosunek amerykańskich obywateli do wojny i zdominowała kolektywną pamięć o wydarze­ niach. Naga dziewczynka biegnie krzycząc, ponieważ jej ramiona i plecy zostały poparzone napalmem. Ręce trzyma z dala od ciała, co upodabnia ją do ukrzyżowanego Chrystusa. Sprawia wrażenie, jakby ją odzierano żywcem ze skóry. Przed nią i za nią idą inne wietnamskie dzieci. Twarz chłopca znajdującego sie na pierwszym planie przybrała kształt maski Za kroczącymi ze spokojem żołnierzami unosi sie czarny dym pożerający tło sceny. Fotografia przesycona jest dramatyzmem kon­ struowanym przez nagość, ucieczkę, ekspresję, gest, kontrast p o m i ę d z y postaciami dzieci i żoł­ nierzy. Epatuje bólem i cierpieniem. Dokumentalny realizm zachowany jest przede wszystkim przez sposób ujęcia - postać dziewczynki biegnie prosto w kierunku aparatu fotograficznego. Ż a d n a z osób nie spogląda jednak w obiektyw, dzięki czemu tworzy się dystans m i ę d z y obrazem a odbiorcą umożliwiający refleksję na poziomie uogólnienia, a nie tego konkretnego przypadku. Kilka elementów tej fotografii szczególnie przy­ ciąga uwagę. Stanowią one punctum oraz miejsce przekształcenia się sensu na poziomie denotowanym w pustą formę, otwartą dla mitu. Owe detale deter­ m i n u j ą narrację abstrakcyjną. Opublikowanie tej fotografii poprzedzone było gorącą dyskusją, czy należy publicznie pokazywać zdjęcie zawierające nagość. To właśnie ona sta­ nowi tutaj element najważniejszy. Dziewczynka, która zdarła z siebie ubranie, by uciec od palącego napalmu, staje się metaforą zachwiania norm spo­ łecznego porządku dającego poczucie bezpieczeń­ stwa i stabilizacji. N i k t bowiem nie powinien być pokazywany nago publicznie, tak samo jak cywile nie powinni być bombardowani. To zdjęcie, które �Marta Piechocka 76 nie powinno być pokazane, wydarzenia, które nie jego reprezentanci (żołnierze) poprzez swoją obojętność powinny się zdarzyć. znieważają jedynie cierpienie ofiar. Z jednej więc strony Ból, którym emanuje poparzone ciało, wzmocniony żołnierz jest reprezentantem narodu, z drugiej strony przez postać chłopca, którego wyraz twarzy przywo­ naród chce mieć władzę i kontrolę nad nim. Zarówno łuje pamięci słynny obraz Edwarda Muncha Krzyk, wietnamskie dzieci, które powinny być chronione, jak jest doświadczeniem anonimowej jednostki. Poprzez i amerykańscy obywatele pokładający zaufanie w armii zwrócenie się w kierunku aparatu projektuje ten ból na zostali zdradzeni . 41 widza, w jego świat. Poprzez anonimowość staje się ona Gdy się przyglądamy temu zdjęciu jako obrazowi uosobieniem wszystkich ofiar wojny. Odbiorca czuje niosącemu mit, przestaje mieć znaczenie, jacy żołnierze, się naocznym świadkiem tragedii. Wojna prowadzi jaki kraj reprezentujący, znajdują się na zdjęciu i kto do destrukcji społecznego porządku i do moralnego jest poszkodowany. Na wojnie zawsze są ofiary wśród relatywizmu. Jednostka staje się wyobcowana, porzu- cywilów, w tym dzieci. Fotografia pokazuje zachwianie eona w świecie niezdolnym do współczucia, w którym społecznego porządku, norm i moralnych wartości, panuia niszczące siły i ból nie mający końca Tragiczny które niesie ze sobą każdy konflikt zbrojny Jednocześnie wyraz obrazu jest dopełniony poprzez relacje pomiędzy pogrążone w bólu dziecko zwraca się do odbiorcy dziećmi a żołnierzami. Ich obecność stanowi kontrast, W wołaniu o pomoc, licząc na jego współczucie. Można nie tylko dramatvzuiacvuiecie ale dostarczaiacysilnego pokusić się o stwierdzenie, że fotografia niesie przesłanie ooczucianieookoiu lolJLoPunctum oomaLiaceL pokoju, poszanowania praw człowieka, a dziewczęca w odnalezieniu mitycznego sensu. Są Barthesowskim nagość staje sie ucieleśnieniem uniwersalnego humani­ współistnieniem nie pasujących do siebie elementów taryzmu. Zawarte w niej doświadczenie terroru przy­ wołuje przekleństwo współczesnego świata Zdjęcie Przeglądałem czasopismo ilustrowane. Zatrzymałem stanowi wieewpewnymsensieterapt która uruchamia się na pewnym zdjęciu. (...) Bardzo szybko zrozumia­ mowe w celu Drzeoracowanie traumy Przeżycie trau łem, że jego istnienie (jego „przygoda") polegało na matyczne nie daie sie bowiem zwerbalizować i często współistnieniu dwu niespójnych elementów, niejed­ sovchane Jest w nieświadomość Kiedv iuż zaczvnamv norodnych, bo nienależących do tego samego świata mówić, kiedy uruchamiamy pośredniczące działanie (...): żołnierzy i zakonnic. Przeczuwałem w tym jakąś mowv oznacza ro że rana sie zabliźnia zasadę strukturalną (...) i zaraz spróbowałem to spraw­ z d i e l zd.ie sie n ó w r . r z . ć w kółko dzić, oglądając inne zdjęcia tego samego reportera (...): nad nią mit pełni funkcję katalizatora. wiele z tych zdjęć przyciągało moją 42 Scena ze n dbndow nv a a a gdyż miały w sobie właśnie taki dualizm . 40 Kierunki dalszych badań Żołnierze w przeciwieństwie do dzieci idą powoli i spokojnie, jakby otaczający ich horror był dla nich Temat Zdjęć roku pozostawiam otwarty do dal­ codziennym doświadczeniem. Nie pomagają im, są szych rozważań i dyskusji. Za cel wyznaczyłam sobie zobojętnieni na cierpienie, wyglądają, jakby traktowali zwrócenie uwagi na kwestie, które mogą stanowić dzieci niczym jeńców wojennych. Odbiorca identyfi­ przedmiot kolejnych, pogłębionych badań. Obrazy te, kuje się z ofiarą. Hariman i Lucaites analizują tę foto­ ze względu na wpisywanie się w pole fotografii repor­ grafię w kontekście amerykańskiej pamięci zbiorowej. tażowej, którą definiuje się poprzez jej funkcję reje­ Zwracają uwagę, że dziewczynka zwraca się bezpo­ strowania rzeczywistości, stają się bardzo specyficznym średnio do widza, ale ten nie może nic zrobić, ponieważ 4 0 R. Barthes, op. cit., s. 45-46. 4 1 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 181. 4 2 S. Sikora, op. cit, s. 90. B A RB A R ZV H C A 1 (18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 77 dokumentem naszych czasów. Cechuje go bowiem może postępować jednak jeszcze dalej, prowadząc do charakterystyczny styl wizualny, który określiłam za pomocą czterech elementów: dramatyzacji, doku­ wykształcenia idei ogólnej i uniwersalnej. Dzieje się tak wtedy, kiedy wobrazie odnajdziemy Barthesowski mentalnego realizmu, narracyjności i artystycznej ekspresji. Kategorie te są bardzo płynne, przepla­ mit. Zdjęcia roku poprzez swój wizualny styl, prze­ sycone punctum (również nierzadko budowanym tają się i konstruują siebie nawzajem. Ich zadaniem lub wzmacnianym przez wspomniane kategorie) jest po pierwsze potwierdzenie dokumentalizmu fotografii, na przykład poprzez stworzenie wrażenia stwarzają dla niego doskonałe „warunki rozwoju". Abstrakcyjny model reprezentacji charakterystyczny obecności w miejscu zdarzenia, sposób kadrowania, ujęcia postaci i jej ekspresji. Po drugie, przebija w nich dla fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo sprawia, że widz nie może się o świecie wiele echo mitu fotoreportera zaangażowanego, gotowego znaleźć się w niebezpieczeństwie po to by dostar­ czyć społeczeństwu prawdę Przejawia się nacisk na nauczyć. Szczegółowe studia wizualnego stylu foto­ grafii reportażowej moga stanowić punkt wyjścia do efektywnej analizy iei wpływu na zrozumienie świata fotoerafa-autora który jest heroiczny i wrażliwy na drugiego człowieka. Styl wizualny pomaga uwolnić fotografie od konkretu stanowi iei potencial ikonicz ności Fotografia ikona dzięki na vceniu emocional nościa może w soołeczeństwie funkcionować iako i jego historii przez odbiorcę Rozważając konstru­ owanie narracji w obrazie usytuowałam ia na conti­ nuum: od konkretu do abstrakcji. Uważam więc za całkiem uzasadnione prowadzenie dalszych analiz które tvm razem skuojrvbv sie na wizualnym stvlu wvrazaiaca istotę iakiegoś wvdarzenia króre będzie Z e z nia odrad definiowanTi w ten śnosób zanisze się w pamięci społecznej Przesunięcie znaczenia forografii o konkrernvm rvnie narracii Pvranie o n iaka w i e d z e o ś w i e c i e n r z e k l i a forografii nozosraie STtw^te P H dograne, pozostaje r m A World Captured in an Image. From the Visual Style to the Reading of a Myth in Photography The article discusses the way in which the visual style promoted by World Press Photo enables the elevation of photography to become first a symbol, and ultimately a Barthes myth. From the very beginning of the competition the title of the World Press Photo of the Year has been awarded to works which were particularly dramatic, characterized by a documentary-style realism, narrativity and artistic expression. The analysis reveals the importance of documentation and the testimony of heroism, typical for the involved photo reporter. The visual style allows the photography to depart from the concrete reality and become a photographic icon which will function in society as a symbol of a given event. Such a photo will define the event and hence it will remain in the collective memory of people. It can also become an image which will have some general ideas associated with it, thus being a perfect candidate for a Barthes myth. 1 (18) PD1P BARBARZ^flCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a27c93da3f463e71bcba82e3e5d81965.pdf f39f842a1a7793f44f4ef57877e8253f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5642 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5245 Title A name given to the resource O autorze (prawie) wszystkich fotografii tego numeru/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.102-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szuba, Przemek Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Przemysław Szuba Ukończył Wydział Form Przemysłowych na kra­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych (2010). Dyplom pt. Projekt pompy infuzyjnej do ciągłego poda­ wania leków przeciwbólowych - wykonany w Pra­ cowni Projektowania Ergonomicznego - został zakwalifikowany do Przeglądu Najlepszych Projek­ tów Dyplomowych 2010 w dziedzinie projektowa­ nia produktu. Jest stypendystą programu Erasmus w Kolding Desingschool w Danii (2008). Współzałożyciel studenckiej eko-inicjatywy Makultura (2009), która powstała z potrzeby wdroże­ nia systemu gospodarowania odpadami na ASP w Krakowie. Uczestnik wielu wystaw grupowych oraz prelekcji związanych z działalnością Grupy. Do najważniejszych należą' Uniwersytet Otwarty AGH w Krakowie (2009) Re-Act Fashion Week (2009) tódź Design Festival (2009) i inne Od 2000 roku całkowicie oddany fotografii Zafazjawiskami architektonicznymi i urba¬ nistycznymi przestrzenią i przedmiotem Pomimo oczywistych o o r s n i c z G ń roli pomocy aparatu zmusza otoczenie do podda S' un Miliciano czyli: Śmierć hiszpańskiego republikanina lub Metafora na polski futbol Jego prace były nagradzane w konkursach foto­ graficznych oraz publikowane na portalach inter­ netowych oraz w wydawnictwach drukowanych, m.in. Snap-Me, 144 Zine, Świat Obrazu, Yanko Design, Gizmodo, Core77, IKEA Business, Gaga Magazyn i innych. Od kilku lat prowadzi fotobloga FOOTSZAK. Zwolennik zrównoważonego rozwoju cywilizacyj­ nego. Krakowianin ze starego Podgórza. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a11aa14c5225a9f0773e594dc7ac97.pdf 2ddf27ba310ce332003fa77dbe48eccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5641 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5244 Title A name given to the resource O przestrzeni i porządku pisma/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.91-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakubowska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka lakubowska I F Absolwentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej przy Uniwersytecie Wrocławskim. Poza szeroko rozumianą antropologią słowa, w którą wpisuje się niniejszy tekst, interesują ją tubylcze kultury Stanów Zjednoczonych, a w Polsce kultury górali Beskidów i Podhala oraz zjawisko postfolkloryzmu w muzyce. ormalną konsekwencją wynalazku pisma było związanie słowa z przestrzenią , czego z biegiem czasu definitywnie dokonała technika druku. Dalekowschodnie ideogramy, podobnie jak litery alfa­ betu fonetycznego, „poważnie przekształciły umysłowość i organizację społeczną" , wytwarzając swoisty typ kultury, a nie tylko system praktyk komunikacyjnych. Propagatorami tego poglądu byli autorzy Wielkiej Teorii Piśmienności (ang. Great Literacy Theory), znajdującej się niejednokrotnie pod obstrzałem antro­ pologicznych kontrargumentów. Jej pomysłodawcy - Harold Innis, Eric Havelock, Marshall McLuhan , Walter Ong oraz Jack Goody - tworzyli niejedno­ rodne środowisko naukowe (Goody był jedynym antropologicznym duchem tego interdyscyplinarnego grona), tzw. szkołę komunikacji z Toronto . Brała ona za swój cel „kulturową perspektywę refleksji nad systemami komunikacji" . Gwoli wyjaśnienia należy podkreślić, że uznanie ogromnych możliwości nie zachodnich (nie fonetycznych) modeli pisma było rewizją poglądu, że idealną formę i pełnię swych możli­ wości osiągnęło ono w Grecji klasycznej, jako linearny Kordian Bakuła wskazuje na konieczność rozróżnienia „przestrzeni" i „powierzchni". Mimo, że sytuuje pismo na płaskiej, pozbawionej wymiaru głębi „powierzchni", pojęciem „przestrzeni" posługuję się w odniesieniu do niego w dalszym ciągu, uznając materiał piśmienniczy za pewien o b s z a r , Kanadyjski teoretyk komunikacji, autor głośnej Galaktyki Gutenberga (1962) oraz metafory „globalnej wioski"; żył wiatach 1911-1980. 1 2 3 4 5 6 1 w którym słowo zyskuje zupełnie nowy (płaski?) w y m i a r . K. Bakuła, Mówione ~ pisane: komunikacja, jeżyk, tekst, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2008, s. 42. 2 G . Godlewski, Słowo -pismo - sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 195. 1 (18) PD1P BARuARZtWCA 3 4 Amerykański jezuita, profesor literatury angielskiej, filozof, autor Oralności i piśmienności (1982); żył w latach 1912-2003. 5 Określenia tego użył po raz pierwszy Jack Goody w odniesieniu do Innisa, Havelocka i McLuhana, związanych z życiem naukowym Uniwersytetu w Toronto. 6 G . Godlewski, Słowo..., op. cit, s. 155. �Agnieszka Jakubowska 92 ciąg znaków i odpowiadających im dźwięków Uznano sąd, iż rozwój piśmienności zachodniej wcale nie musi stanowić wzorca wobec innych jej form. Jednakże nie wnikając w szczegóły debat i polemik toczących się wokół jądra „wielkich teorii" oraz nie rozstrzygając 0 zasadności podziałów na Zachód i W s c h ó d tkwią­ cych w tle - założeniem tego tekstu jest refleksja nad językowością człowieka, człowieka piszącego {homo scriptor). Spojrzę na linearny sposób graficznego orga­ nizowania przestrzeni słów, który stał się jednym z wielu czynników determinujących, w założeniach McLuhana i Onga, charakter kultury Zachodu. S 1 o w e m... definiujący jej „zachodniość". w czasie, narażona jest na ciągłą niepewność ujarz­ mienia czegoś, co jest żywe, spontaniczne i pełne energii. Rodzaje wypowiedzi pozostają d o m e n ą naturalnej mowy, wystawionej na p u ł a p k i czy­ hającej nieświadomości, drwiącej - w skojarze­ niach i błędach językowych - z reguł i konwencji. Zagadnienie różnicy, oddzielającej m ó w i o n e od pisanego, wspierającej się na opozycji świadome nieświadome, rozwija Ong: Mówienie uzupełnia świadome życie i nadaje mu moc, ale dociera z głębin nieświadomości, choć, rzecz jasna, dzięki świadomej i nieświadomej współpracy społe­ czeństwa. Reguły gramatyczne żyją w nieświadomości w tym sensie, że wiem, jak ich używać (...). Pismo czy zapis różnią się tym od mowy, że nie wynikają bezpo­ średnio z nieświadomości. Procesem przekładu języka mówionego na pismo rządzą reguły świadomie wytwo¬ rzone i możliwe do wyartykułowania . ** * Dążność do usytuowania żywej mowy w materii pisarskiej, j u ż w świetle myśli sokratejskiej (zgodnie z przekazem Platona) było redukcjonistycznym pojmowaniem jej właściwości, niemożliwych do ogarnięcia żadną ramą. Pismo - pisze Walter Ong - „sprowadza dynamiczny dźwięk do bezgłośnej przestrzeni, oddziela słowo od żywej teraźniejszości mowy" , czyniąc je podporządkowanym regułom pisania . 7 8 M o w ę , m i m o wszelkiej frazeologii, s t y l ó w 1 gatunków wypowiedzi, cechuje wyzwolenie z rygo­ rystycznego przestrzegania formy, w której grzęźnie „myśl uwięziona przez farbę drukarską" . W ł a d z a środków retorycznych, w tym formuł kostniejących 9 W J . Ong, Pismo a struktura świadomości, tłum. M . Pęczak, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R Sulima (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 370. 7 Walter Ong podkreśla jednocześnie nobilitujący fakt ogromnej rewolucji umysłowej, której dokonała technologia pisma, uznając ją za „nieocenioną i w istocie kluczową dla pełniejszego urzeczywistnienia ludzkich możliwości. Transformacja tego rodzaju była swoistą dźwignią podnoszącą świadomość na wyższy poziom". Nb. „determinizm technologiczny" (przekonanie, że panująca technologia przekazywania informacji wpływa na kształt i charakter kultury) wyraźnie dostrzegalny w słowach Onga, niejednokrotnie poddawany był krytyce. Ibid. 8 •> M . McLuhan, Stówo pisane, czyli oko zamiast ucha, tłum. K.Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 381. 10 Kordian Bakuła (filolog, językoznawca) pod­ kreśla, że dychotomiczny podział na m o w ę oraz p i ś m i e n n o ś ć jest „ n i e p o t r z e b n y m konstruktem" i uznaje go za rezultat strukturalistycznego myślenia opozycjami binarnymi . Dekonstrukcji tego prze­ ciwstawienia dokonuje Jacques Derrida, m.in. wska­ zując na tożsamość wielu cech mowy oraz pisma (zdolność do funkcjonowania pod nieobecność autora i adresata, możliwość zmiany kontekstów 11 WJ. Ong, Pismo..., op. cit., s. 370. Przywołaną myśl Onga skonfrontować można z dużo wcześniejszym poglądem Marshalla McLuhana przesuwającym „świadomość" ku „językowości, nieświadomość zaś - technice druku, uznając ją za rosnącą hałdę odpadów świadomości". Autor pisze, że „koncepcja posuwania się w równym tempie wyłącznie na poziomie narracji jest zupełnie obca naturze języka i świadomości, ale 1 0 jest całkowicie zgodna z istotą słowa drukowanego. Tego typu układ linearny obnaża i ogałaca język, czemu towarzyszy efekt mechanicznego powtarzania i jednostajności, który wywierał coraz silniejszy wpływ na umysły ludzi epoki Odrodzenia (...). Nawet ograniczona świadomość jest znacznie ciekawsza niż głębie nieświadomości (...)". M . McLuhan, Galaktyka Gutenberga, tłum. K. Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit., s. 517. 1 1 K. Bakuła, op. cit., s. 41. B A RB A R ZV H G A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma 93 oraz wytwarzania w nieskończoność nowych czy powtarzalność i zmienność znaków - uznaje je za ogólne cechy języka). Skupiając się wokół „krytyki Saussureowskiej zasady uprzywilejowania mowy względem pisma" , wypracowuje nowy aparat ter­ minologiczny (wprowadza pojęcia „śladu", „różni" oraz „iterowalności"), z pomocą którego konstruuje tezę o n i e d o m k n i ę t y m systemie językowym, pełnym nieustabilizowanych znaczeń . 12 13 Wytworzenie zasad gramatyki tekstu i odpo­ wiedniej kompozycji pisma, możliwe dzięki wysoko rozwiniętemu umysłowi piśmiennemu, jest tym, co zdaniem Waltera J. Onga umożliwia konstruowanie „tekstu, który naprawdę staje się tekstem: słowami ułożonymi w jedną, spójną całość na papierze" . Jedność i spójność wywołują w tej sytuacji arbitralne skojarzenie linearności, która stała się zasadą struk­ turalną urzeczywistnionego ideału pisma. Wtrącenie słów w pułapkę przestrzeni pisma, możliwe dzięki uporządkowaniu zbioru znaków w ABeCaDło, stało się tym, czego z uporem chciał uniknąć Sokrates, 14 zredukowaniem nieprzestrzennei ze swej istoty mowy do kategorii przestrzennych" ' nastaniem zgubnych czasów dla ludzkiego umysłu i pamięci wskutek niewolniczego uwielbienia milczących liter bogaTeuta Sprowadzenie słów na ziemie" lub iak Dowiedziałby One uorzedmiotowienie - ooorzez wizualizacie-matenałuwerbalnePO o d k s z t a ł c e n i e efemerycznego świata dźwięku w milczący niby 1 16 wiecznv świat nrzesrrzeni" ńowvm nrakrvkom 17 17 nwarnnko D . Howarth, Dyskurs, tłum. A. Gąsior-Niemiec, Oficyna Naukowa, Warszawa 2008, s. 66. 13 Ibid., s. 68-72. 1 4 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 374. 1 5 M . McLuhan, Galaktyka...., op. cit., s. 515. 1 6 Platon, Pajdros, [w:] idem, Dialogi, tłum. W. Witwicki, Tower Press, Gdańsk 2000, s. 34. 1 7 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 372. 1 (18) PD1P 18 To przyoblekanie można by rozważyć w kon­ tekście Barthesowskiej metafory „tkaniny tekstu" , uznając za j e d n ą z m o ż l i w y c h jej interpretacji. Składanie „pustych semantycznie liter" w nowe formacje, ewokujące odpowiednie sensy, stwarza fizyczną możliwość obcowania z tekstem i tkania kolejnych poziomów jego rozumienia. Staje się to literalnym w y o b r a ż e n i e m konstrukcji pajęczyny, jeszcze wcześniejszym niż to, które stworzył Roland Barthes. Tak pojęta metafora, w odróżnieniu od bar­ dziej abstrakcyjnych interpretacji, oferuje bliższe, techniczne skojarzenie. Tekst tka się w procesie pisania w trakcie rozciągania od lewej k u prawej rzędów znaków, „widzialnie utrwalających zanurzonc w dźwięku, powikłane, subtelne struktury i odniesienia" . Tekst tka się w chwilach namysłów i aktach w y b o r ó w Barthesowska n i ć pa ęcza" wiie sie wokół ooiecia tekstu" tożsamego ze sola t a n i e r r k ł o s ó w w oółuczestnictwem interoretacia rozumieniem 'a wskutek rozumienia z wvrwarza niem nrzez czvrelnika wvnosażonepo w komne rencie Anrora-Tkacza-Paiaka nowvch wvohrażeń na temat dzieła.Tutaj właśnie r o z p Z y n a s i ę utkana 19 20 21 22 dało noczarek z n n e ł n i e wvmalaiacvm - 7 h ™ k Ir 1 i w A, kr er s i "e posiugin ł •" wanycn r or w o reguiacjr w a m a s r ę p zestrzemątworzeniateKstow w nowym świecie autonomicznego dyskursu (Walter Ong) 1 2 ukonstytuowanym jako swoisty „mikrokosmos zna­ czenia" (Grzegorz Godlewski), linearne i rozciągłe w czasie signifiant rządzi się „właściwą sobie eko­ nomiką, własnymi prawami ruchu i struktury" , przyoblekającymi myśl w zupełnie nowy kształt, jakość i sens. BARBARZYIICA 18 Ibid, s. 376. 1 9 R. Barthes, Przyjemność tekstu, tłum. A. Lewańska, Wyd. K R , Warszawa 1997, s. 92. 2 0 M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 382. 2 1 W J . O n g Oralnośćipiśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J . Japola, Redakcja Wydawnictw K U L , Lublin 1992, s. 121. Robert Bringhurst w Elementarzu stylu w typografii wskazał na funkcjonalne podobieństwo warsztatu tkackiego i przyrządu do składania tekstu, z pomocą którego typograf przędzie go, niczym poeta myśli (nici) - w opowieść (tkaninę). Autor pisze, że „dobrze dobrane formy liternicze tworzą żywą, jednolitą fakturę; beztrosko wstawiane odstępy między literami, wierszami i wyrazami potrafią sprawić, że tkanina się rozejdzie". R. Bringhurst, Elementarz stylu w typografii, tłum. D . Dziewońska, Design Plus, Kraków 2007, s. 27. 2 2 �Agnieszka Jakubowska 94 w Przyjemności tekstu metafora. Tutaj także dociera kosmogoniczna opowieść afrykańskiego szamana 0 „tkaninie, która była słowem" . W Zrozumieć media Marshall McLuhan, ubole­ wając z powodu zaniedbań, jakich dopuścił się świat Zachodu w „badaniu lub zrozumieniu wpływu alfa­ betu fonetycznego na ukształtowanie podstawowych wzorów swej kultury" , dokonuje analizy kulturo­ wych konsekwencji wynalazku pisma fonetycznego. Podobne wyzwania podejmowali także inni twórcy szkoły z T o r o n t o (Walter O n g w s k a z y w a ł na konieczność przeprowadzenia studiów nad zna.czeniem wertykalności i horyzontalności tekstów). Nie wypuszczając się jednak dalej pozs. M c L u h a n o w s k ą myśl, warto wskazać na kilka kolejnych, konsty­ tuujących ją założeń, poświęconych alfabetyzacji 23 24 25 1 racjonalności. Kluczowe dla interpretacji McLuhana stają się założenia o dominacji wzroku w życiu zmysłowym kultur wyrosłych w tradycji pisma alfabetycznego (analizuje to również Ong przy okazji opisywania zmian spowodowanych wynalazkiem d r u k u ) . Miało ono, zdaniem McLuhana, powodować „ana­ lityczne rozszczepienie zmysłów i funkcji", działając, przede wszystkim, na niekorzyść słuchu: 26 alfabet, będący formą intensyfikacji i przedłużenia zmysłu wzroku, ogranicza znaczenie pozostałych zmy­ słów: słuchu, dotyku i smaku . 27 Starożytne hieroglify czy dalekowschodnie ideogramy m i a ł y b y służyć zachowaniu „bogactwa 2 3 M . Griaule, Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, tłum. E . Klekot, A. Lebeuf, Kęty 2006, s. 67. 2 4 Z a : M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 381. Błędem byłoby nie wspomnieć o osiągnięciach Jacka Goody'ego, który w The Logic ofWriting and the Organization oraz w The Domestication ofthe Savage Mind, dokonał szerokiej analizy następstw piśmienności, zarówno w kwestii instytucjonalnej organizacji społeczeństwa (1), jak i struktur myślowych i poznawczych jednostki (2). 2 5 2 6 W.J. Ong, Orałnoić..., 2 7 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, op. cit, s. 160-167. s. 383. FOT. P. S Z U B A BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Agnieszka Jakubowska 96 znaczeń i postrzegania" oraz u m o ż l i w i a ć „pełną zmysłowo, głęboką percepcję doświadczenia" , nie­ dostępną kulturom posługującym się zapisem fone­ tycznym. R ó w n i e ż McLuhanowska konfrontacja Zachodu i kultur plemiennych uwypukla różnice między nimi, wspierające się na fundamencie prze­ życia zmysłowego. Podstawą rozróżnienia staje się „zimne, neutralne oko oraz nadczuły, delikatny, sprzężony z innymi zmysłami słuch" i powiązane z nimi pary słów, stanowiące jednocześnie element kulturowego opisu: rozczłonkowanie - jedność, indywidualność - wspólnota swoboda osobista podporządkowanie. Słowo pisane czyli oko zamiast ucha- pod takim tytułem Tacek Fuksiewicz opisuje rozprawę McLuhana w dokonanym przez siebie Wyborze pism jego autorstwa . 28 29 30 Tezę o „rozszczepieniu wrażliwości wewnętrznej człowieka Zachodu" wskutek używania alfabetu fonetycznego, można by uzupełnić jeszcze o póź­ niejszy pogląd Waltera J. Onga nt. ogromnej roli, jaką odegrał druk w pogoni człowieka do indywi­ dualizmu (dzięki ustanowieniu praw autorskich „druk stworzył nowy sens prywatnego posiadania słów") czy utowarowienia słowa przez wprzęgnięcie go w proces technologii („typografia u c z y n i ł a słowo towarem") . Alfabetyzacja, dokonująca się w łonie struktur plemiennych, spowodowała roz­ kład ustroju rozpad więzi rodzinnych oraz izolacje Wiele p r o d u k t ó w naszej racjonalności, traktowa¬ nych przez na.s jak forma udogodnienia (np system 31 kanalizacyjny), w kulturach słuchowo-dotykowych uchodzi za barierę uniemożliwiającą zachowanie ciągłości życia wspólnotowego (np. chodzenie po w o d ę sprzyja rozwijaniu z n a j o m o ś c i ) . Ponieważ upowszechnienie pisma nie dokonało się z dnia na dzień, pierwotnie umiejętność ta miała cha­ rakter elitarny. Piśmienni pięli się po szczeblach kariery ku władzy, stając się coraz bardziej ambitni i samodzielni. Wrażenia zamknięcia, samowystar­ czalności czy kompletności dzieła, wzma.ga.ne zda­ niem Onga przez druk, można by z powodzeniem odnieść do charakteryzowanych przez McLuhana zachodnichspołeczeństwposłueuiacychsiezapisem fonetycznym Uzależnienie od pisma alfabetycznego spowodo­ wało, że zdołaliśmy podporządkować rządzącej n i m zasadzie linearności również naszą racjonalność, co zdaniem McLuhana „uwikłało nas w wewnętrznie spójny system". Autor pisze: Świadomość nie jest procesem werbalnym, a jednak, przez całą wielowiekową historię pisma fonetyczne­ go, najwyżej stawialiśmy łańcuch wnioskowania jako oznakę logiki i rozumu. (...) W społeczeństwie za­ chodnim, w kulturze opartej na przekazie pisemnym, można jeszcze powiedzieć, że coś z czegoś „wynika", jak gdyby następstwem tym rządziła jakaś przyczyna sprawcza. (...) [A]ni Hume, ani Kant nie dostrzegli, że ukrytą p rzyczyn 3^ zachodniej tendencji do utożsa­ miania następstwa z „logiką" jest technika alfabetu przenikająca absolutnie wszystkie dziedziny życia . 32 33 34 28 Ibid. McLuhan wyraża tu jedną ze swych słynnych tez o „przedłużeniu zmysłów człowieka przez środki przekazu" (więcej na ten temat: M . McLuhan, Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka, tłum. N . Szczucka, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2004). 29 Idem, Słowo..., op. cit., s. 384. 3 0 M . McLuhan, Wybór pum, tłum. K.Jakubowicz, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1975. 31 Ibid, s. 385. 3 2 Zresztą już McLuhan posłużył się określeniem druku jako To podporządkowanie najlepiej chyba w i d a ć w przypadku zachodniej koncepcji czasu, rachowa­ nego w abstrakcyjny sposób. Głęboka internalizacja pisma spowodowała, że u l e g l i ś m y władzy klep­ sydr, zegarów i kalendarzy, umieszczających każdy moment ludzkiego życia na o s i czasu . 35 „techniki indywidualizmu". 3 3 W J . Ong, Druk, przestrzeń i zamkniecie, dum. J . Japola, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 506. 3 4 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 383. 3 5 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 136-137. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma Jednolitość, uniformizacja, ciągłość - podsta­ wowe właściwości alfabetu - odpowiadają cechom zachodniej umysłowości, stały się punktem wyjścia organizacji życia społeczno-psychicznego oraz m.in. źródłem władzy Zachodu nad człowiekiem i przy­ rodą (podobnie pisał Walter Ong, powołując się na Erica Havelocka ). Dążność do ujednolicania sytuacji oraz nadawania i m cech ciągłości - charak­ terystyczne dla kultur pisma fonetycznego - wynika więc z całkowitego podporządkowania logice alfa­ betu . Jego dalekosiężną konsekwencją jest 97 stronie druku, skłaniających ludzi do przenoszenia tego podejścia na problemy wszelkiego typu . 36 37 38 poddawanie kultury procesowi przetworzenia i ujed­ nolicenia (...) [poprzez - A.J.] zdolność narzucania wzorów jednolitości i ciągłości wizualnej (...) oddziela­ nia treści semantycznej i werbalnej od dźwięku i strony graficznej . 39 Zasady te (zwłaszcza jednolitość i powtarzal­ ność, typowe dla techniki druku), stały się cha­ rakterystycznymi wyznacznikami kultury czasów Gutenberga (nowej nauki i sztuki odrodzenia). P r z y c z y n i ł y się do „ w y k s z t a ł c e n i a w i ę k s z o ś c i zachodnich form produkcji i organizacji społecz­ nych zapewniających dobrobyt" . To, co McLuhan wyraża skrótowo, ale dosadnie, w sposób nieco enigmatyczny nt. „rur i kranów, ulic i taśm monta­ żowych" jako wyobrażeniowych p r o d u k t ó w naszej racjonalności, rozwija i tłumaczy w innych miej­ scach. W Galaktyce Gutenberga m ó w i o 40 przyzwyczajeniu [zachodniej umysłowości - A.J.] do jednostajnych, linearnych układów wzorowanych na Cechy te McLuhan uznał za kluczowe dla mentalności kulturowej Greków i Rzymian; kluczowe w pozyskaniu władzy nad niepiśmiennymi barbarzyńcami, osłabionymi m.in. przez pluralizm kulturowy; autor przypisał je również „wiekowi Gutenberga" jako cechy dlań charakterystyczne. M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 385. 3 6 41 Oskarżenie „ludzi Orientu" o „braki w zakresie logiki", wysuwane przez Europejczyków, które przy­ tacza Edward Said w Orientalizmie, brało się z faktu ignorowania przez społeczeństwa Wschodu zachod­ niego sposobu architektonicznego wykorzystywania przestrzeni. W niepodporządkowywaniu się euro­ pejskim regułom doszukiwano się braku świado­ mości funkcjonalnego przeznaczenia c h o d n i k ó w i dróg (na sytuację oporu wobec podziałów ziemi „od linijki" i „w kratkę" niejednokrotnie natykali się kolonizatorzy A b o r y g e n ó w Indian). „Drogi i chodniki, po to właśnie zbudowane, by chodzić po nich co Europejczycy pojmują od razu" staja się w i ę c ' p o m n i k a m i władzy zachodniej racjonalności nad irracionalnościa" Wschodu trwałymi zna¬ kami jej niepodważalnej wszechobecności. Aspekt zachodniej dominacji łączy poelady Saida (przeko nanie Zachodu o własne, wyższości i racjonalności) z myślą McLuhana (ekspansywny pochód" unifor mizującej alfabetyczności). 42 Poza przewodami linii telegraficznych czy wodo­ ciągami, przykłady i kolejne argumenty wskazujące na słuszność tez McLuhana m o ż n a by mnożyć. O n sam przywołuje system jednolitych cen, nasze wyobrażenia o związkach przyczynowo-skutkowych czy historycznych okolicznościach i motywach znie­ sienia różnic stanowych . 43 Jeżeli uznać za różnicę między m o w ą a pismem - pozostając w zgodzie z przekonaniem Waltera O n g a - fakt, że źródła tej pierwszej drzemią głęboko w ludzkiej nieświadomości, to czy można utrzymać pogląd o zapomnieniu reguł pisma? Przeszło 2500 lat mija, odkąd kultura starożytnej Grecji przyjęła pismo fenickie, przekształcając je na swój własny u ż y t e k (Grecy rozwinęli pełną wersję alfabetu, 3 7 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 127. 41 Ibid, s. 512. 3 8 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. 4 2 E . Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW, Warszawa 39 Ibid., s. 383-384. 40 Idem, Galaktyka..., op. cit, s. 510. 1 (18) PD1P 1991, s. 76. BARBARZYŃCA 4 3 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. �Agnieszka Jakubowska 98 uzupełniając go o samogłoski). Ruszyliśmy wówczas w drogę ku istnemu kosmosowi Teuta, w k t ó r y m - współcześnie całkowicie zanurzeni - dumnie wznosimy imponujące Pałace Kultury. Trwamy we wszechogarniającej kulturze słowa pisanego, mimo ekspansywności świata elektronicznych obrazów, ikon, fotografii, emotikonów, gifów (warto jednak przypomnieć, że idea pisma początkami sięga obra­ zowej p r z e d s t a w i e n i o w o ś c i ) . Maryla Hopfinger podkreśla, że we współczesnej kulturze audiowizu­ alnej zmianom uległy kontekst i charakter słowa. Dzięki elektronice przeżyło ono swój renescins, umożliwiając „pośrednią k o m u n i k a c j ę interperso­ nalną" . Z upływem czasu słowo stało się multime­ dialne i zyskało nową (cyber)przestrzeń, przestrzeń wielogłosowych hipertekstów i dynamicznych typografii, sytuujących je w nowych, nieliniowych ukła­ dach przestrzennych. 44 Właściwości pisma fonetycznego - jak zakłada McLuhan - stają się źródłem kulturowej normatywności. Qak stwierdza Grzegorz Godlewski, słowo jest „sednem kultury" ). Przyjmujemy je bezrefleksyjnie jako normę kulturową, codziennie piszemy w okre­ ślony sposób i w określonym kierunku. Tak, jak regułę 45 �O przestrzeni i porządku pisma linearnego pisania od lewej do prawej akceptujemy bez zastanowienia i sprzeciwów, tak odpowiednie litery z alfabetycznego paradygmatu komponujemy w słowa i w przyjęty sposób, bezrefleksyjnie organizujemy je w przestrzeni tekstu. Porządkujemy je pomiędzy nagłówkiem a stopką, stanowiącymi tekstualny wyraz naszej cielesności („tekst upodabnia wypowiedź do ciała ludzkiego" ), między początkiem i końcem; po dwukropku, przecinku i myślniku, sygnalizujących ton wypowiedzi. Większość z nas nie ulega pokusie refleksji nad mechanizmem wytwarzania tekstu . Można uznać, £g pewne reguły posługiwania się jego przestrzenią, 46 47 99 reguły pisania, zakodowaliśmy w sobie, traktując je, przy wszelkiej sposobności, w sposób zupełnie natu­ ralny, bez potrzeby uświadomienia sobie ich konwencjonalności i arbitralności . Wieki życia w konstelacji Teuta spowodowały pewną naturalność w posługi­ waniu się technologią pisma, a naszemu doświadczeniu przestrzeni - poczuciu tekstowości - nadało określony charakter. Faktem pozostaje to, że „przeniesienie słowa ze świata dźwięku do świata przestrzeni widzialnej" , stwarza możliwość analizy reguł ortografii czy składni, co w rezultacie daje przefiltrowany obraz pozbawiony marginesu błędu i przypadkowości. Z wynalezieniem pisma wiązało się również wynalezienie gramatyki, umożliwiającej refleksję nad regułami językowymi oraz ich racjonalizację. Wskutek wyostrzenia analizy możliwej dzięki graficznemu zapisowi słowa nastąpiło zdaniem^Waltera Onga, „sprzężLe zwrotne z mową"' ! 48 49 0 Kierunek lewa - prawa, wyznaczający porządek piśmienny przyjmowany przez nas dzisiaj w sposób bezrefleksyjny, był efektem długotrwałych, ludzkich wysiłków: Derrick de Kerckhove sugeruje, że wzrost dominacji lewej półkuli mózgu [linearnej, co w kategoriach neu­ rofizjologicznych sprzyja myśleniu abstrakcyjnemu, analitycznemu - A.J.] powodował (we wczesnogreckim piśmie) przejście od porządku »od prawej 51 M . Hopfinger, Kultura audiowizualna u progu XXI wieku, Wyd. Instytutu Badań Literackich, Warszawa 1997, s. 84. 4 4 G . Godlewski, Wstęp, [w:] G . Godlewski, A . Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 10. 4 5 4 6 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 140. W J . Ong zwraca uwagę na to, jak mało czytelników zdaje sobie sprawę ze skomplikowanej „lokomocji wytwarzania tekstu drukowanego [dającego - AJ.] zupełnie inny obraz słowa w przestrzeni, aniżeli daje pismo". Idem, Druk..., op. cit, s. 499. 4 7 Pomijam kwestię prac habilitacyjnych, bibliografii, podań, formularzy etc, szczególnie mocno wpisanych w obowiązujący bezwzględnie kanon reguł kompozycji tekstu. 4 8 4 9 Ibid. 50 Idem, Oralność..., 5 1 Ibid, s. 128. op. cit, s. 144-145. �Agnieszka Jakubowska 100 do lewej« do porządku »orzącego wolu« (jedna linijka idzie w prawo, następnie skręca w dół do drugiej l i ­ nijki zmierzającej w lewo, przy czym litery zachowują kolejność według kierunku linii pisma), dalej do stylu wertykalnego i wreszcie do ostatecznego porządku »od lewej do prawej« w linii horyzontalnej . 52 Ustalanie przestrzennych pozycji słów (niezwykle istotnych zwłaszcza w przypadku techniki druku, gdzie „kontrola pozycji jest sprawą nadrzędną" ), układanie ich wedle określonej kolejności i wyzna­ czonego kierunku sprawia, że myśl zyskuje kontur zupełnie inny od tego, który kształtuje oralność . 53 54 Na całym świecie alfabet, bezlitośnie skuteczny w re­ dukowaniu dźwięku do przestrzeni, ustala nowe, okre­ ślone przestrzennie porządki i sekwencje . 55 Inaczej niż mowa, która wymyka się wszelkim próbom dokładnego określenia kierunkowości, nie dąży od lewej do prawej, nie przebiega od góry w dół, co dzieje się w przypadku pisma. Zdaje się jednak, że mimo wszystko nasze wyobrażenie mowy - jeśli można ją uchwycić w jakimkolwiek wyobrażeniu - uprzestrzennia ją, bezpowrotnie gna d o p r z o d u , w p ę d z a w czas (czytanie od końca e n r a e n i l o m s i p - n i e cofa i nie wstrzymuje przecież ruchu wskazówki zegara). Zgodnie z myślą Marshalla McLuhana potwierdza to tylko pod­ porządkowanie logice pisma naszej racjonalności skłonnej rozczłonkowywać rzeczywistość i składać ja na nowo w ciągi linearne. Nie wykluczając powyż¬ szego m o ż n a by wskazać także, za Kordianem 52 Idem, Pismo..., op. cit., s. 376. Ciekawie pisze o tym również McLuhan, chociażby w Prawie mediów. Zob. M . Bakułą, na fizyczny fakt wielokierunkowego roz­ chodzenia się dźwięków, przypominającego koliste rozchodzenie się fal . 56 „Określone przestrzennie porządki i sekwencje", 0 których pisał Walter Ong, nierzadko prowoko­ wały sprzeciw wobec ich „określoności". Rozbijanie struktury zdania, zmiana porządku piśmiennego 1 tradycyjnego u k ł a d u liter, hipersemantyzacja tekstu czy posługiwanie się elementami grafiki , słowem redefiniowanie (lub obalanie, jak woleliby twórcy) odwiecznych reguł wersyfikacji, to tylko niektóre z wielu rewolucyjnych wręcz założeń futu­ rystycznej grafo-manii . Literackie eksperymenty formalne, których podejmowali się awangardyści w latach 20. X X wieku, zarówno w kwestii grama­ tyki językowej, jak i przestrzennego uporządko­ wania tekstu, mogą być wymownym argumentem, potwierdzającym tezę Onga, że „druk prowadzi do daleko bardziej pomysłowego wykorzystania prze­ strzeni jako struktury wizualnej" oraz że poezja konkretna jest wytworem właśnie typografii 57 58 59 Jednolity układ przestrzenny strony homogénéité de la page, jak pisał McLuhan, był tym, do czego z uporem dążyli pierwsi drukarze . Próby wyzwalania słów z okowów reguł gramatycznych, wysiłki wiązania elementów graficznych ze słowami w niemalże orga­ niczne całości, miałyjednak podstawy. Podejmowano je w celu osiągnięcia większej swobody ekspresji języ­ kowej, ale także i dla zamanifestowania awangardo­ wego zwrotu anty-tradycjonalistycznego. Poruszenie fundamentu zasad pisania było jak poruszenie funda­ mentu zasad myślowego postrzegania rzeczywistości. Dezintegracja układów słów (co posiadało mimo wszystko, swą własna logikę, nawet gdyby miała być 60 5 6 K. Bakuła, op. cit., s. 51. 5 7 T . Skubalanka, Polska poezja futurystyczna w oczach McLuhan, Prawo mediów, [w:] E . McLuhan, F. Zingrone językoznawcy. (red.), McLuhan. „Przegląd Humanistyczny" 5 (164) 1979, s. 2. Wybór tekstów, tłum. E . Różalska, J . M . Stokłosa, Zysk i S-ka, Warszawa 1997, s. 527-539. Przyczynek do przemian poezji współczesnej, Ukształtowanej w Polsce pod wpływem przede wszystkim myśli rosyjskiej. 5 8 5 3 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 499. 54 Ldem, Pismo..., op. cit., s. 374. 5 9 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 501. 55 Ibid., s. 376. 6 0 M . McLuhan, Galaktyka..., op. cit., s. 510. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma nią zupełna przypadkowość), dowodziła futurystycz­ nego wypaczenia estetyki i wykluczenia racjonalności. Futuryzm uchodził za kpinę i absurd; budził niechęć społeczeństwa i środowisk literackich tak wielką, że Stanisław Ignacy Witkiewicz określił go „destrukcyjną robotą szakali dadaizmu" . W atmosferze buntu, prze­ ciwko krępującej semantyczną i przestrzenną wolność słowa konwencjonalności układów graficznych, two­ rzyli również amerykańscy poeci nurtu poezji kon­ kretnej z lat 50. X X wieku, inspirowani osiągnięciami wcześniejszego ruchu futurystycznego. Współcześnie w u ciszym kraju fascynacjom hipnotyzującej, pełnej irracionalności i tajemnicy awangardy ulegają zwolen­ nicy literatury totalnej tzw liberatury skupieni wokół Zenona Fajfera i Katarzyny Bazarnik 61 ** * Wkroczenie w epokę odległych, globalnych, elektronicznych podróży przez kontynent Google'a, „sekwencyjne i przestrzenne przetwarzanie słowa (...) uczyniło bardziej intensywnym" . Maksymalizacji 62 101 uległy związki (hiper)słowa i (cyber)przestrzeni. Pisane stało się klikane, w y p o s a ż o n e nie tylko w znaczenia i sensy, ale również w bagaż odwołań i skojarzeń (czyniących przestrzeń hipertekstualną), które „dla czytelnika tradycyjnego, »płaskiego« tekstu umieszczonego na papierze (...) mają cha­ rakter czysto ideacyjny, m y ś l o w y " . Możliwość nie­ liniowego zapisu elektronicznych (e)kartek stwarza rozległą przestrzeń dla typograficznych wariacji i technik animacyjnych, n a s u w a j ą c y c h na myśl awangardowy bunt przeciw k o n w e n c j o n a l n o ś c i . Znaki w wirtualnej przestrzeni, niczym a.wa.ri g a.rdowe „kreski-futureski", łączą się w wielowymia­ rowe u k ł a d y . Rzeczywistość audiowizualna oraz media postawiły jednakże, nie tylko wobec nowej formuły tekstu, tekstu pozbawio nego tradycy nych wyznaczników delimitacii" ale również wobec „nowej formy uczestnictwa komunikacyinego" (Walter Ong pisał szeroko o Doieciu oralności wrórnei") wvkszrałcaiac nowv model percepcyjny oraz odmienny tryb myślenia 63 64 65 The Order and Space of Writing The main focus o f the article lies on factors determining the so-called Western rationality. These reflections come from the ideas o f Marshall McLuhan and Walter Ong. The author demonstrates that the order of words in writing space is not entirely accidental. The way in which we write clearly defines the culture o f the West, subordinated to the logic o f alphabet. We think exactly in the same way as we write, i.e. we divide reality in order to compose it in linear cause-and-effect chains. Similarly, we construct lines of wires and pipes or street lanes. By contrast, Far Eastern ideograms, which also created a specific type o f culture, are a completely different phenomenon. It appears that writing serves not only as a communication tool. For an anthropologist it might contain an unfathomable definition o f culture. K. Jaworski, Katalog wystawy Mieczysława Szczuki zapomniany manifest futurystyczny z 1920 roku, „Przegląd Humanistyczny" 4 (409) 2008, s. 126. 6 1 6 2 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 640. 1 (18) PD1P BARBARZ?flCA P. Leyinson, Od tekstu do hipertekstu, tłum. H . Jankowska, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel i R. Sulima (red.), op. cit, s. 654. 6 3 6 4 G . Godlewski, Wstęp, op. cit., s. 15. 65 Ibid. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92e6bd99f171c9828426dc4ace786549.pdf d8d7cdca72ce4af4098b981a84cad564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5644 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5247 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 113 POD TĄ MASKĄ KRYJE SIĘ IDEA, A I D E E SĄ KULOODPORNE Ostatnie wydarzenia związane z ustawą ACTA to świetna okazja, by zaobserwować niezwykłe życie symboli, ich funkcjonowanie w pol­ skim dyskursie publicznym. Najważniejszy z nich nawiązuje do motywu pochodzącego z mającego już trzydzieści lat komiksu „V jak Vendetta". Jednak maska kojarzona dziś z grupą Anonymous ma bardziej skomplikowaną historię niż losy typowego artefaktu herosa popkultury. I znacznie dłuższą: wszystko zaczęło się 5 listopada 1605 roku, kiedy w piwnicach brytyjskiego parlamentu pojmano Guya Fawkesa, gotowego, by wysadzić budynek. Torturowany, wydał wspól­ ników spisku, odtąd zwanego prochowym, zrodzonego w umysłach fanatycznych katolików, chcących po zamachu stanu zmienić panującą religię. Fawkes, skazany wraz z innymi pojmanymi spiskowcami na karę śmierci przez powieszenie i ćwiartowanie, skręcił kark, skacząc w ostatniej chwili z szafotu. W dniu udaremnienia zamachu zachę­ cono poddanych do palenia ognisk i sztucznych ogni wyrażających radosne świętowanie, które szybko przekształciło się w doroczny zwy­ czaj. Z czasem do ognia zaczęto wrzucać kukłę przebraną za Fawkesa, wyposażoną w maskę z papier-mäche. Dając upust antykatolickim nastrojom zastępowano ją wizerunkiem papieża. Dla biedoty święto 5 listopada stało się okazją do żebrania (penny for the Guy) i wyrażania społecznego sprzeciwu. Postać zamachowca już wtedy musiała być inspirująca, jednak pełna rehabilitacja jego wizerunku dokonała się dopiero w komiksie Alana Moore'a i Davida Lloyda. Główny bohater, bezwzględny anarchista szukający zemsty na rządzących, kryje się za strojem i maską katolickiego fanatyka. Motyw został spopularyzowany przez ekranizację opowieści w 2005 roku - równo 400 lat po śmierci Fawkesa - jako symbol oporu wobec znienawidzonej władzy. Szybko stał się też znakiem rozpoznawczym „haktywistów" z grupy Anony­ mous, sprzeciwiających się w ostatnich latach m.in. regulacjom sieci internetowej. Za wizerunkiem Fawkesa ukryli się również „Oburzeni" okupujący Wall Street. Kiedy w Polsce wybuchł protest wobec nowej ustawy ACTA, charakterystyczne maski zdominowały większość demonstracji. Internet wyszedł na ulice. A wraz z nim - podobnie jak wcześniej w innych krajach - maska Guya Fawkesa, wracając w znany sobie kontekst przestrzeni publicznej i kodów społecznych, ale już przewartościowana, jako symbol szlachetnego buntu przeciw władzy. „Remember, remember, the fifth of November, Gunpowder Treason and Plot". Źródła: p a r l i a m e n t . u k , uk.wikipedia.org, polsJcatimes.pl UFOLODZY ATAKUJĄ! Choć naukowcy wielokrotnie wskazywali, że należy rozróżniać kwestie życia pozaziemskiego od UFO (unidentified flying objęci), zainteresowanie latającymi talerzami wcale nie zmalało. Przynajmniej tak można sądzić, zestawiając fakty z ostatnich lat. Pod koniec 2009 roku brytyjski resort obrony zamknął funkcjo­ nującą od ponad pół wieku komórkę zajmującą się niezidentyfikowa­ nymi obiektami latającymi. Ze wszystkich doniesień, jakie przez ten czas odebrano od świadków UFO, żadne nie zostało potwierdzone. Nie znaleziono dowodów na zagrożenie, jakie miałyby stanowić dla Wielkiej Brytanii ani dowodów na istnienie istot pozaziemskich. Do podobnego oświadczenia zmusiła Biały Dom petycja, którą w listopa­ dzie ubiegłego roku poparto wystarczająco dużą ilością podpisów. Co bardziej natarczywi obywatele domagali się potwierdzenia, że doszło do kontaktu kosmitów z ludźmi. Odpowiedź nie mogła być dla nich satysfakcjonująca: rząd USA takich dowodów nie posiada. Nie ma też podstaw, by sądzić, że takie informacje są ukrywane. Na pocieszenie została statystycznie duża szansa na istnienie życia poza Ziemią i eks­ tremalnie mała na możliwość kontaktu z nim. W czasie, gdy anglosaskie rządy starają się rozwiać złudzenia swoich obywateli, zainteresowanie UFO wzrasta na Ukrainie. Organi­ zacja UFODOS (Ufologiczieskoje Dosje) uruchomiła linię telefoniczną odbierającą wszelkie doniesienia o niezidentyfikowanych obiektach latających. W analizie zebranego materiału może liczyć na wsparcie naukowców z kijowskiego Centrum Badań Anomalii. Jak jednak przy­ znają ufolodzy, duża część z zaobserwowanych zjawisk to w rzeczywi­ stości np. puszczane w niebo chińskie lampiony. Nic dziwnego: każdy nieznany obiekt w powietrzu podpada pod definicję UFO, dopóki nie zostanie rozpoznany (IFO - identifiedflying objęci). Jak podobno mawiał Einstein, jedynym dowodem na istnienie inteligencji pozaziemskiej jest fakt, że się z nami nie kontaktuje... Źródła: n e w s w e e k . p l , onet.pl, gazetakrakowska.pl, rp.pl �O radiofoniaim SPOtECZNO KULTUROWY pis™ fo ko w e z G a d k i ^ Chatki �HTTP://BARBARZVNCA.CDM archipelagi kultury � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b4407b7b3ab7b5c50fe80d93ca79857.pdf 4cd0685b37cd73690bcf2f73ff14b0f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5643 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5246 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.105-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 105 W podróży Niewiasta o cerze spiekłej, zawinięta w cienką tkaninę usianą z rzadka tarantulami, podobnymi do wielkich pająków w różnobarwne prążki. Postać ma być ukazana w pozie tanecznej, z głową uwieńczoną gałązka­ mi oliwnymi pełnymi owoców; w prawej ręce trzyma wdzięcznie bukiet kłosów pszenicznych oraz gałązkę migdałowca z liśćmi i owocami. U boku ma Bociana z wężem w dziobie, z drugiej zaś strony - rozmaite instru­ menty muzyczne, zwłaszcza bębenek i piszczałkę. (Cesare Ripa, Ikonologia) < Dariusz Czaja Gdzieś dalej, gdzie indziej Czarne, Wołowiec 2010 Czy Gdzieś dalej, gdzie indziej Dariusza Czai to książka podróżnicza? W pewnej mierze tak. Ale co to za podróż? W jakiej formie ujęta ta opowieść? Czy chodzi tylko o Apulię i jej historię? Spróbujmy zmierzyć się z tym tekstem, tak j ak autor z wybranym tematem. Jak mówi Ryszard Kapuściński w Autoportrecie reportera, „poznawanie świata jest wysiłkiem" . Dariusz Czaja jest w pełni tego świadomy. Marzy mi się księga włoskich widoków. (...) Nie tych znanych, doskonałe opatrzonych, ałe tych, których nie zdołano jeszcze całkiem zabić wzrokiem i aparatem. W widoku, o jakim myślę, jest jakiś nadmiar, ma on coś z obrazu poetyckiego, nie da siego przełożyć na ludzki język, nie da siego opowiedzieć, nazwać, przyszpilić. (...)To byłby leksykon miejsc i obiek­ tów o szczególnej sile rażenia. Dzieło zawierające oprócz ilustracji także i utrwalone w słowie zapisy pierwszych reakcji spektatorów. Księga westchnień i poruszeń, księga niepokojów i marzeń. Poligon wyobraźni. Kiążka, w której można by śledzić niemal in statu nascendiproces zastygania widzenia w słowie. Obserwować, jak słowo zmaga się z widzialną rze­ czywistością, jak formują się klisze i zwroty językowe powtarzane później do znudzenia. Me też i jak dochodzi do nowych odkryć, dzięki którym widzimy więcej. Autor zdaje sobie sprawę, że pisanie o Włoszech jest jak dokładanie kolejnego listka laurowego do wykuwanego przez wieki marmurowego posągu Italii. Literatura podróżnicza na jej temat jest jedną z najobfltszych, a przekra­ czająca nasze wyobrażenia ilość albumów, dziel malarskich, widoków zatrzymanych na fotografiach nie zachęca do stworzenia kolejnej książki o Półwyspie Apenińskim. Bo cóż można powiedzieć więcej? Czy jest jeszcze jakiś ważny szczegół, nie dostrzeżony do tej pory? A jednak autor decyduje się i pisze swoją opowieść, próbując zrealizować marze­ nie o księdze wrażeń. Zbiór składających się na nią esejów to poetyckie obrazy miejsc, które Czaja zwiedza w Apulii. To próba fenomenologicznego opisu wrażeń, jak również bogaty w historyczne informacje, ciekawostki i konteksty opis Południa. Przytoczony na początku opis Apulii, pióra Cesarego Ripy, jest kwintesencją tematów poruszanych przez Czaję. Mamy tu upal, smak i dźwięk tego regionu, a wszystko to zagubione w czasie, odnosi się wrażenie, że na krótką chwilę zastygło w rozpalonej przestrzeni. „Jeśli jest wędrówka - musi pojawić się jasno określony, precyzyjnie wskazany, ten oto wędrowiec. Staje się on podmiotem podróży w tym samym momencie, w którym on sam inicjuje wędrówkę" . Poszukiwacz nieuchwytne­ go, wrażliwy erudyta i etnolog, wbrew piętrzącym się przeciwnościom, próbuje dostać się do najbardziej ukrytych miejsc Apulii, wciąż szukając pierwotnej zasady, która ją ukształtowała. Cierpliwie bada wypalone kamienie, pilnie 1 2 1 2 R. Kapuściński, Autoportret reportera, Znak, Kraków 2003, s. 36. J . Lipiec, Fenomenologia wędrówki, Wyd. F A L L , Kraków 2010, s. 55. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICA �recenzje 106 notuje tamtejsze rytuały. Przestrzeń, którą bada, jest „formą, w jakiej się jawi świadomości ludzkiej, a więc w całej swej niejednorodności, z ogromnym bogacrwem znaczeń egzystencjalnych, jakie zdolna jest pomieścić przestrzeń doświadczana i przeżywana" . Jednocześnie szuka w niej znaków, które mogłyby do niego przemówić językiem tego regionu. Uczestniczy w procesji i świętach, krąży wokół Castel del Monte, wsłuchuje się w dźwięki tarantelli. I pisze 0 rym fenomenologiczno-poeryckim językiem: Rozmywające się mgły odsłaniały żółciejące wnętrza dolin, rozproszone światło podnosiło surowy pejzaż ku widzialnemu, dzwon kołysał tą przestrzenią i zdawało się, że nastąpiło właśnie fizyczne wyjście z czasu, że czas ustąpił i uczestniczę w celebracji trwania. Za chwilę dzwon ucichł, mgły się rozpełzły, wszystko się wyrównało i świat ponownie wskoczył w stare koleiny. Tu nie ma niepotrzebnych słów. Narracja jest głęboko przemyślaną konfrontacją języka z doświadczeniem. Po co jeździmy do miejsc związanych z wielkimi duchami przeszłości? Co tak naprawdę chcemy zobaczyć? Czego do­ świadczyć? Zdrowy rozsądek podpowiada, żejedyne, na co możemy natrafić, to mniej lub bardziej udatneprotezy minionego świata. Ale żywiąca się pragnieniem wyobraźnia zwykle okazuje się silniejsza. Czy nie jest trochę tak, że wierzymy - chcemy wierzyć-że w miejscach opuszczonych przez zmarłych zostaje jakaś ich cząstka, jakiś uchwytny, może nie całkiem jasny, ale jednak widomy ślad? Paweł Muratów i Ferdynand Gregorovius to główni patroni tej podróży. Ale też Georg Gissing, Werner Herzog, Umberto Eco i wielu innych. To właśnie z ich dzieł czerpie autor swoją wiedzę i wyobrażenia o Apulii. Właśnie w tym zderzeniu czasu przeszłego i teraźniejszego wyłania nam się najważniejsza bohaterka książki - nieobecność. Nieobecność, która pozostawia jednak po sobie „jakąś cząstkę, fragment swego istnienia, to wszystko, co okazuje się dziś ledwie pokłosiem i sygnałem tego, czego już nie ma, lecz co przekształca się siłą inercji niszczącego czasu w swo­ istą, odrębną, właśnie śladową postać" . Perfectum, o którym tak często wspomina narrator, to zdarzenie już dokonane, a jednak będące w relacji do czasu właśnie dziejącego się. Wczytując się wnikliwie w teksty podróżników, w zapisy historyczne tego regionu, autor po­ szukuje załamań czasu, w których przeszłość i teraźniejszość stapiają się, pozwalając rozpoznać to, co było, w tym, co jest teraz. Najwięcej śladów przeszłości odnajduje w codziennej egzystencji mieszkańców Apulii, w kulcie świętych 1 ceremoniach, ale również w zastygłej przestrzeni, w pokaleczonych zabytkach, w pejzażu. Okazuje się, że „swoistą trwałość uzyskuje tedy to, paradoksalnie, co jest metafizycznym odpadem, ruiną, pozostałością, cieniem czegoś in­ nego" . W tej opowieści mamy do czynienia z erudytą, znawcą historii, teoretykiem, lecz pojawia się również drugi głos - podróżnika, który widzi i czuje przestrzeń taką, jaka jest, bez odniesień do przeszłości, bez tej ogromnej wiedzy w tle, fenomenologa, który doświadcza rzeczywistość intuicyjnie i zmysłowo. I ten dialog właśnie pozwala rozpoznać owe szczeliny czasu, ślady wiecznego trwania, które będą istnieć do końca czasu, do śmierci przestrzeni. Ta swoista rozmowa widoczna jest szczególnie w opisie Castel del Monte - oto mamy przytoczone relacje Gregoroviusa, Muratowa, do tego mnogość informacji o właścicielu zamku i o jego historii, ale zmieszane z opisem wrażeń z wędrówki wśród nagich murów, opowieścią o niemieckiej wycieczce, która również zwiedza zabytek, o pozycji słońca na niebie w tym momencie. Na skrzyżowaniu tych dwóch dróg: teorii i doświadczenia, autor dotyka czegoś nieuchwytnego, czegoś, co trudno nazwać - może chodzi o dziwną energię przestrzeni, a może o coś z zupełnie innego wymiaru. Tu wyraźnie dzieje się coś więcej - powiada. Wksiążce znajdujemyjeszczejeden fascynujący w ą t e k - chodzi o świadectwo nadchodzącej nieobecności, początku końca, dotknięcia śmierci. Wszystko, co tu widziałem, jest w stanie stopniowego rozpadu, ubywania, wszystko zmierza do zaniku, powolnej anihilacji, upadku, wszystko kruszy się i łuszczy, jakaś dezercja z życia, jakby miasto zatoczyło koło i wracało do swoich początków, z prochu powstało i w proch się obraca. Widziałem śmierć w Taranto. Kontynuując wątek nieobecności, widmowości i cieni Apulii należałoby zwrócić uwagę na postawę głównego boha­ tera tej podróży. Krążymy od godziny po starym mieście, nie przypominamy turystów, wyglądamy raczejjak goście z innego wymiaru rzeczywistości, jak spadochroniarze rzuceni na obcy ląd. Opisywana przestrzeń jest wymarła, pusta, w której spotkanie drugiego człowieka jest czymś dziwnym, zaskakującym, gdy jednak autor dociera do miejsc zamieszkałych 3 4 5 3 A . Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1997, s. 9. 4 J . Lipiec, op. cit., s. 161. 5 J . Lipiec, op. cit., s. 162. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �recenzje 107 przez ludzi, to przybiera pozę obserwatora, nie mając zamiaru wchodzić z nimi w żadne interakcje. Osobny kosmos. Zamknięty świat. Teatr powtarzalnych gestów i zachowań. Autor jest w tej podróży sam wobec Apulii, bierze ją w cało­ ści, bez hierarchizowania składowych, bez wyróżniania relacji. Przecież jest etnologiem nie tylko z wykształcenia, ale z wyboru perspektywy - fenomenologicznej, należy dodać. Dopiero z tego pełnego obrazu wybiera dla siebie frag­ menty: oko podróżnika musi wyłapywać tylko niektóre elementy inne pozostawiając w tle albo zgoła nie odnotowując ich wcale. Jego umysł z konieczności ustatycznia to, co zmienne, wyłapuje wyraziste aspekty świata widzialnego (wyraziste to te, którego akurat interesują), a całą resztę pomija, skazuje na niebyt postrzeżenia i zapisania. Jednym z takich elementów uznanych przez autora za warte odnotowania jest tarantella, związana z symbolem Południa - tarantulą - i charak­ terystycznym rytem magiczno-obrzędowym. Tarantella to nie tylko muzyka i taniec. To nie archaiczny folklor. Wraz z rytmem bębnów, z głosem śpiewaków, z tańcem „ukąszonych" zachowała się istota tego fenomenu - rytualny trans. Mimo racjonalizującej fali kultury, wbrew przekształcaniu się starych wierzeń w turystyczną ciekawostkę - tarantella ocalała. Może jest interpretowana inaczej, a jednak nadal spełnia swą podstawową funkcję - oczyszczającą. Tarantełła była nie tyle wykonywana, ileprzeżywana. Osoba tańcząca nie odgrywała żadnej roli, sama była tańcem, sama zamieniała się w taneczny żywioł. Cierpienie w środku, i tylko z zewnątrz, dla kogoś zupełnie niezorientowanego, mogło to wyglądać na spektakl. (...) W poszarpanych, często nieskoordynowanych ruchach było szaleństwo, frenezja, histeria; był łęk i ekstaza. To nie była żadna sztuka, to było samo życie, krew, krzyk, zmęczenie, aż do całkowitego wyczerpania. W książce odnaleźć można dokładny opis tego momentu bycia poza tu i teraz, oderwania się od ziemi, oczyszcza­ jącego szaleństwa. Bo żeby pojąć to, co się bada, należy również być przez moment szalonym, nie ze swojego świata. No i te passusy o fotografiach. Wydawać by się mogło, że dla autora Gdzieś dalej, gdzie indziej w zdjęciu tkwi cala istota podróży w czasie, dzięki czemu może prowadzić do zrozumienia fenomenu czasu. Rozmyślań na temat fotogra­ fii i obrazu filmowego jest pełno w książce, przeplatają się z opowieściami o miejscach, o ludziach, o mitach. Aparat fotograficzny jest nieodzownym elementem podróży, dodatkowym miernikiem badanej rzeczywistości, narzędziem bezsłownego (czy bez-myślnego?) zapisu. Fotografia jest zawsze - nieistotne, czy udanym czy nie - portretem chwi­ li. Zatrzymaniem płynnej konstelacji elementów realnego świata - unieruchomionej na zawsze spustem migawki. Czy jest też unieruchomieniem czasu? - pyta narrator. U Deleuzea „czas teraźniejszy momentu uchwycenia stawia podwójny problem: z jednej strony czas przyszły obrazu, który musi się pojawić, i z drugiej czas przeszły, w którym nieodwołalnie pogrążają się przedmioty i ciała. Uchwycenie »podwaja czas teraźniejszy w dwóch rozbieżnych kierun­ kach, z których jeden biegnie ku przyszłości, a drugi zapada się w przeszlość«" . Zaś Czaja, spoglądając na zrobione przez siebie zdjęcie, mówi, że wszystko było inaczej. W takim razie co to za moment został utrwalony na zdjęciu, czy istniał w ogóle? Czy możemy mówić o prawdzie fotografii? Na zdjęciu, tak to czuję, czas istnieje w jakimś nieopisanym stężeniu. Utrwalony został moment, w którym przesypujące się w klepsydrze ziarenko piasku zatrzymuje się w najwęższym jej miejscu. Na mgnienie. W książce wydawca zamieścił parę zdjęć autora. Nie są to zdjęcia pejzażowe, widoczki z ładnych miejsc. Jakiś fragment torów kolejowych, gołąb w wykuszu Castel del Monte, nieostro uchwycony portret tancerki tarantelli czy wreszcie cień dworca w Spinazzoli. Ale co tak naprawdę jest na tych zdjęciach? Jakiś moment ważny dla narratora? Może to próba zamknięcia w kliszy dziwnej energii miejsc i wydarzeń? A może w ogóle nie spełniają żadnej roli i każde z nich leży na tej samej linii elementów spostrzeganych, na którą składają się kolejne fragmenty nieogarnio­ nej rzeczywistości? Dla mnie są one kontynuacją poszukiwań bohatera. „Na fotografii zdarzenie nigdy nie wykracza poza siebie ku innej rzeczy; zawsze sprowadza ona zbiór, którego potrzebuję, do rzeczy, którą spostrzegam. Fotografia jest istnieniem Poszczególnym w sposób absolutny, najwyższą Przyległością i Przypadkowością" . Fotografia sama w sobie staje się autonomicznym światem, obraz zachowany na kliszy uruchamia wciąż na nowo proces interpretacji tego, co wydarza się w tym świecie, lecz nigdy się już nie zdarzy, nie sfinalizuje. Dołączone zdjęcia nie wygładzają wizji, którą rysuje w opowieści autor. Odkrywając przed nami kawałek świata jednocześnie wskazują, że poza tym, co przedstawiają, jest coś więcej, coś dalej. Świat na nich rozszerza się. I potykamy się o tę milczącą materię zdjęć, jak o kamienie w słońcu Południa. 6 7 6 A. Rouille, Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, tłum. O . Hedemann, Universitas, Kraków 2007, s. 240. 7 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. J . Trznadel, Wyd. K R Warszawa 1996, s. 9. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �recenzje 108 Nie wiem też, czy to, co napisałem, to w ogóle proza podróżna -podsumowuje swoje dzieło Dariusz Czaja. Ale też gatunkowa czystość (czy też raczej jej brak) niespecjalnie mnie martwi. W pierwszym rzędzie chciałem w niej opowiedzieć samemu sobie o tym, gdzie byłem i co widziałem; u jej źródeł tkwiło więc raczej pragnienie rozumienia niż tylko chęć opisu światów innych niż nasz. Nie szukałem wrażeń, szukałem sensów. Jakich sensów poszukiwał? Na pewno próbował zmierzyć się z czasem, z jego śladami, które wciąż zmieniają się w toku trwania. Podróż szczególnie sprzyja tego typu refleksji, oddala od codzienności, zmusza do zauważania tego, co inne, niezwykłe. Przyglądanie się kolejnym miejscom ewokuje ciągle nowe historie, opowieść „puchnie" od zdarzeń, szczegółów, minionego czasu odbitego w różnych ujęciach. Wrażenia zmieniają się, kiedy chce się je wyrazić słowami. Autor porusza wiele tematów związanych z symboliką podróży, mitem wyjścia i powrotu, sensem dziejów, trwaniem kultury. Wszystkie te obserwacje łączy jedno - bycie człowieka w czasie. Refleksja ta dotyczy nie tylko abstrakcyjnego pojęcia czasu, ale też doświadczeń samego narratora, który stara się odnaleźć wtymdziwnym i niepokojącym świecie. Agnieszka Wolska BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �109 W poszukiwaniu piękna formy bez formy Patrzyłem i słuchałem [bambusów], jakby świat cały nie istniał woko­ ło. Nie dbałem o nic innego (...). Na początku patrzenie na bambusy sprawiało mi przyjemność. Dziś przyjemność ta powoduje, że nie jestem świadomy samego siebie. Nagle zapominam, że w dłoni dzierżę pędzel, że przede mną leży arkusz papieru. Yuke - malarz chiński i p M . l H r , ESTETYKA ZEN Agnieszka Kozyra Estetyka zen Trio, Warszawa 2010 Co wspólnego mają kamienne bryły, rozrzucone w pozornym nieładzie wśród precyzyjnie zagrabionego żwiru, z techniką gry aktorskiej? Jaka myśl łączy okrąg namalowany jednym pociągnięciem pędzla i realistyczny pejzaż, na którym kształty górskich zboczy i sylwetki drzew rozmywają się i nikną pośród gęstej mgły? Dlaczego Takeno Jóó podczas ceremonii herbaty używał zwyczajnego wiadra na wodę i co miał na myśli mistrz herbaty Nyoshinsai mawiaj ąc, że „ceremonia herbaty nie jest ceremonią herbaty"? Co ma wspólnego łowienie sumów przy użyciu tykwy z naukami mistrzów zen? Odpowiedzi na te i inne zaskakujące pytania można znaleźć w kolejnej po - Filozofii zen i Filozofii nicości Nishidy Kitaró - książce Agnieszki Kozyry poruszającej tematykę japońskiego buddyzmu zen. Autorka Estetyki zen koncentruje uwagę na czterech popularnych w Japonii dziedzinach, które tradycyjnie wiązane są z buddyzmem zen: malarsrwie tuszem (suibokugd), ogrodach kamiennych (zenteki teien), teatrze no oraz ceremonii herbaty (chanoyu). Kozyra poszukuje wspólnego mianownika dla tych odległych od siebie form ekspresji, starając się odnaleźć ich wspólne podstawy filozoficzne i logiczne w naukach zen. Autorce przyświeca myśl: „dzieło sztuki jest artystycznym przekazem, aby ten przekaz zrozumieć prawidłowo, należy zrozumieć język danej sztuki i danego dzieła". Licząca ponad czterysta stron, bogato ilustrowana książka ma prostą i klarowną konstrukcję. W pierwszym z siedmiu rozdziałów Kozyra wprowadza nas wfilozoficznepodstawy buddyzmu zen i nakreśla teoretyczne ramy dla dalszej interpretacji dzieł sztuki. Każda z czterech kolejnych części stanowi omówienie i analizę jednej dziedziny sztu­ ki: poznajemy ich historyczny i kulturowy kontekst, wybitnych teoretyków oraz twórców i ich najważniejsze dzieła. Przedostatni rozdział przybliża sposób rozumienia piękna w Japonii i wskazuje na jego odmienność od zachodnich koncepcji estetycznych. Ostatni zawiera krytykę koncepcji teoretyka zen Hisamatsu Shin ichiego, który inaczej niż Kozyra definiuje sztukę zen. Uzupełnienie całości stanowi obszerny aneks wprowadzający w historię i podstawy nauk buddyzmu zen, więc również niezorientowany w temacie czytelnik zostaje zaproszony do udziału w fascynującej po­ dróży po Japonii w poszukiwaniu niezwykłych wrażeń estetycznych. Sztuka zen jest nierozerwalnie związana z doświadczeniem oświecenia (satori). Twórcze działania stanowią ekspresję dostępnej w akcie oświecenia „prawdziwej rzeczywistości", a ich uprawianie może być traktowane jako szczególna forma praktyki religijnej. O wyjątkowości sztuki zen wśród innych nurtów sztuki japońskiej nie stanowi więc zestaw jakichś konkretnych cech formalnych, lecz przede wszystkim jej treść, osadzona mocno w tradycji religijnej i filozofii zen. Punktem wyjścia i teoretyczną bazą w książce Kozyry są koncepcje wybitnego japońskiego filozofa i teoretyka zen - Nishidy Kitaró - którego zdaniem „forma w sztuce zen zawsze podporządkowana jest treścifilozoficznejrefleksji nad doświadczeniem oświecenia", natomiast „kluczem do zrozumienia nauki zen jest logika »absolutnie sprzecznej samotożsamośck". 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �110 recenzje Myśl zen, wbrew zasadom logiki klasycznej, uznaje wyłącznie jedną, konsekwentnie stosowaną zasadę logiczną zasadę sprzeczności paradoksowej (według której A=A i A*A). Taka właśnie jest logika „rzeczywistości samej w sobie", dostępnej w doświadczeniu satori- „dopiero ten niewyobrażalny dla nas stan jednoczesnej negacji i afirmacji jest uwa­ żany za prawdę totalną, wszystko inne za prawdy cząstkowe". Oświecenie widziane z punktu widzenia logiki oznacza więc wykroczenie poza myślenie dyskursywne, odkrycie paradoksowej struktury rzeczywistości, wkroczenie do świata, w którym - jak głosi jeden z wersów buddyjskiej Sutry Girlandy Kwiatów - „jedno jest wszystkim, a wszystko jest jednym"; do świata, w którym granice pomiędzy poszczególnymi elementami rzeczywistości zacierają się, jednocześnie nabierając wyrazistości. Adept/artysta zen musi przekroczyć dualizm podmiotu i przedmiotu poznania, doświadczyć jedności z wszechświatem, zachowując jednocześnie swą własną odrębność i indywidualność. Rzeczywistość stanu „nie-jaźni" jest niewyrażalna w słowach, gdyż jej struktura jest wewnętrznie sprzeczna. Można ją jednak przekazać poprzez sztukę - w obrazie, geście, czy poetyckiej metaforze. Agnieszka Kozyra, rozwijając teorię sprzeczności paradoksowej Nishidy Kitaró, pochyla się uważniej nad tym, w jaki sposób doświadczana jest rzeczywistość „absolutnie sprzecznej samotożsamości" i jak można to doświadcze­ nie przełożyć na ekspresję artystyczną. Podstawą jej metodologii jest wyodrębnienie kilku podstawowych aspektów „absolutnie sprzecznej samotożsamości" i poszukiwanie środków oraz motywów, za pomocą których aspekty te są wyrażane w omawianych dziedzinach sztuki zen. Autorka dokonuje wnikliwej analizy wielu dzieł sztuki japońskiej, poszukując w nich logiki zen. Za dzieła zen są tu uznawane wyłącznie te, „które nawiązują bezpośrednio do nauk mistrzów zen lub wyrażają chociażby jeden aspekt »absolutnie sprzecznej samotożsamośck". Zaproponowane przez Kozyrę poszukiwanie logiki paradoksu w sztuce jest dla odbiorcy swojego rodzaju intelektu­ alną gimnastyką, wymagaj ącą pewnego wysiłku, ale też skutecznie pobudzającą szare komórki. Czytelnik, zmuszony do zawieszenia własnych nawyków logicznych, staraj ąc się wczuć w perspektywę całkowicie odmienną, wręcz absurdalną z punktu widzenia własnych myślowych przyzwyczajeń, odnajduje jej wewnętrzną spójność. Niewątpliwym atutem Estetyki zen jako opracowania dotyczącego sztuki odmiennego kręgu kulturowego jest to, że autorka stara się w sposób konsekwentny unikać w swej analizie metod wypracowanych przez badaczy zajmuj ących się sztuką Zachodu i sprzeciwia się mówieniu o sztuce Japonii w obcych dla niej kategoriach estetycznych. Kozyra podkre­ śla z całą stanowczością, że wartości estetyczne, z którymi związane jest poczucie piękna, są konstruowane kulturowo i świadomość tego powinnamieć określone konsekwencje badawcze. W swojej książce przybliża specyfikę japońskiego sposobu myślenia o pięknie i daje krótką lekcję historii japońskich idei estetycznych. Wskazując kategorie istotne dla sztuki zen: tajemną głębię (yugen), szlachetne ubóstwo (wabi), patynę czasu (sabi) oraz pustą przestrzeń (yobaku), pokazuje, że w tradycji szkoły zen są one definiowane jako pojęcia wewnętrznie sprzeczne, gdyż piękno z perspek­ tywy zen to przede wszystkim przejawy „absolutnie sprzecznej samotożsamości" wyrażane w konkretnych formach. Agnieszka Kozyra podejmuje tematy, wokół których powstała już bogata literatura, czyni to jednak w sposób oryginalny i twórczy. Praktyczne zastosowanie koncepcji Nishidy Kitaró pozwala jej spojrzeć na sztukę zen z nowej perspektywy. Warto zwrócić uwagę na solidny warsztat naukowy wykorzystywany przez autorkę. W bogatej biblio­ grafii znajdziemy pozycje dotyczące historii, kultury i sztuki Dalekiego Wschodu, zarówno rodzimych, jak i Zachod­ nich autorów, wiele opracowań dotyczących buddyzmu oraz traktaty mistrzów zen. Kozyra korzysta też z własnych materiałów zdobytych w terenie. Autorka umiejętnie łączy naukową rzetelność, dbałość o terminologiczną czystość i przekonywającą argumentację ze swobodą i lekkością stylu. Wykorzystanie aparatu naukowego nie koliduje z wpro­ wadzaniem barwnych i dowcipnych anegdot o twórcach i mistrzach zen, co czyni z Estetyki zen nie tylko wartościowe opracowanie naukowe traktujące o kulturze i sztuce Japonii, ale też świetną lekturę. Badacz poruszający temat doświadczenia religijnego, określanego przede wszystkim jako niewyrażalne, zawsze stoi na cienkiej granicy między uproszczeniem, a niemożliwością wypowiedzi. Kozyra, świadoma ograniczeń, konse­ kwentnie porusza się wyłącznie na płaszczyźnie logiki, która leży u podstaw twórczości zen, inne aspekty pozostawia­ jąc na uboczu. Autorka podkreśla, że z naukowego punktu widzenia możemy poszukiwać w konkretnych dziełach aspektów „absolutnie sprzecznej samotożsamości", podążać za przejawami logiki szczególnego rodzaju, jednak zawsze „naukowa, obiektywna analiza sztuki zen napotyka barierę, która nie może zostać przekroczona za pomocą rozumu". BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �recenzje 111 Pomimo niewyrażalnej natury doświadczenia satori Kozyra podejmuje próbę opowiedzenia o tych jego aspektach, które poddają się myśleniu dyskursywnemu i dają się ująć w słowa. Zaproponowane w książce podejście do tematu broni się doskonale. Trudno mówić o sztukach wizualnych, nie uzupełniając wywodu reprodukcjami obrazów i fotografiami. Wydaje się to szczególnie istotne, gdy chodzi o dzieła wywodzące się z odległego kręgu kulturowego, a więc trudniej dostępne i mniej znane polskiemu czytelnikowi. Cztery zasadnicze rozdziały Estetyki zen zawierają dziesiątki ilustracji, świetnie dobranych pod względem treści, dających wgląd w omawiane dzieła japońskich rwórców. W książce wykorzystano reprodukcje obrazów ze zbiorów muzealnych oraz profesjonalne fotografie Jacka Kostrzewskiego i innych autorów, a przede wszystkim wiele zdjęć wykonanych przez Agnieszkę Kozyrę. Fotografie nie są tu wyłącznie ilustracją słow­ nego przekazu. Dzięki nim dociekliwy czytelnik ma okazję sam podjąć poszukiwania logiki paradoksu w dziełach sztuki (zwłaszcza w czasie lektury rozdziału o malarsrwie tuszem, które można było najpełniej zilustrować). Szkoda tylko, że część fotografii wykonanych przez autorkę w terenie pod względem technicznym wyraźnie odstaje jakością od pozostałych materiałów ilustracyjnych, jednak i one w znacznym stopniu ułatwiają poruszanie się po omawianych zagadnieniach. Ujęcie w słowa nauk mistrzów zen jest tak trudne, jak złowienie suma tykwą. Satori nie jest kwestią intelektualne­ go wysiłku i nie wystarczy pojąć specyfiki logiki zen, by zrozumieć w pełni doświadczenie oświecenia. Warto jednak sięgnąć po Estetykę zen chociażby po to, aby uświadomić sobie, na jak różne sposoby człowiek może doświadczać świata, i że są ludzie, dla których stwierdzenia typu: „kiedy człowiek przechodzi przez most, most płynie, a rzeka nie płynie" (s. 53) nie są nonsensem, a co więcej, wyrażają istotną prawdę o rzeczywistości. Katarzyna Grzywacz 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17bdfc7a1d0d20bb9263083c1928c194.pdf ac1bcc729efb550337acabec9cb6b86d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2297 Title A name given to the resource Ars Erotica / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.172-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARS EROTICA Aleksander Jackowski 1 Eros w Muzeum Narodowym Bilans - setki w p i s ó w do księgi zwiedzających, dziesiątki a n o n i m ó w , telefonów, listy protestacyjne do w ł a d z p a ń s t ­ w o w y c h i kościelnych, k r a d z i e ż pracy b u d z ą c e j zgorszenie, k i l k a recenzji pochwalnych, więcej krytycznych. Nie zamierzam pisać jeszcze jednej recenzji, oceniać p o s z c z e g ó l n e prace. Interesuje mnie to, co wystawa m ó w i , o czym świadczy. T r a k t u j ę więc j ą j a k o test, k t ó r y pozwala na s f o r m u ł o w a n i e p y t a ń , d o m y s ł ó w . Z a c z n ę od z w r ó c e n i a uwagi na fakt, iż w pięćdziesięcio­ leciu powojennym, dwa rodzaje wystaw w y w o ł y w a ł o zbioro­ we emocje, g r o m a d z i ł o t ł u m y : - jedne: p r e z e n t u j ą c e wielkie dzieła sztuki, z a r ó w n o dawnej, j a k i współczesnej (sztuka M e k s y k u , Francji, Picasso, Henry M o o r e ) , - drugie: w a ż n e ze względu na swoje treści patriotyczne. Pierwsze były wydarzeniami artystycznymi, drugie k u l ­ t u r o w y m i , politycznymi. W y m i e n i ę t u przede wszystkim pokaz w salach „ Z a c h ę t y " p r o j e k t ó w na p o m n i k B o h a t e r ó w Warszawy. Przez wiele d n i nie u s t a w a ł n a p ó r zwiedzających, ludzie stali w kilkusetmetrowej kolejce, m i m o c h ł o d u z od­ k r y t y m i g ł o w a m i , j a k do sanktuarium. Później, w latach r o z l u ź n i e n i a ideologicznego wielkie zainteresowanie w y w o ­ łał Polaków Portret Własny. W podobnej patriotycznej otoczce odbierano Romantyzm i Romantyczność . Była w niej prawda historii zawarta nawet w dziełach bardzo słabych. W P a r y ż u - d o k ą d przeniesiono w y s t a w ę , nie 2 rozumiano, o co chodzi, czemu znalazły się na niej tak oczywiste kicze, j a k Apoteoza Cesarza Napoleona. Nas i n t e r e s o w a ł a historia, ich sztuka. W a ż n ą , szczególnie dla a r t y s t ó w , stała się wystawa Jesteś­ my. A l e była ona faktem przede wszystkim politycznym, k u l t u r o w y m - nie artystycznym. W z r u s z a j ą c e były spot­ kania, zetknięcia zwłaszcza z Polakami p r z y b y ł y m i z Syberii, Kazachstanu. W ł a ś n i e wtedy oganizatorki, Elżbieta D z i k o w s k a i Wies­ ł a w a Wierzchowska p o s t a n o w i ł y , że ich n a s t ę p n y m dziełem, k t ó r e „rzuci na k o l a n a " będzie Ars Erotica. Po demonstracji politycznej, przyszła kolej na o b y c z a j o w ą . Wystawa w M u z e u m N a r o d o w y m szokuje. Być m o ż e właśnie dlatego, że znalazła się w miejscu, k t ó r e w ś w i a d o m o ­ ści społecznej jest świątynią sztuki, zbiorem dzieł j u ż „ u c u k r o w a n y c h " , s t a n o w i ą c y c h dorobek narodu. Eksperyment, k t ó r y by nie budził sprzeciwu w jakiejś galerii czy w C e n t r u m Sztuki W s p ó ł c z e s n e j , tu m ó g ł w y d a w a ć się nie na miejscu. T y t u ł z o b o w i ą z u j e . Ciągłość k u l t u r y , to i poszanowanie tradycji. Oczywiście w r o z s ą d n y c h granicach, więc - jeśli z t e m a t y k ą erotyki w sztuce, to w szerszym zasięgu, z Szalem P o d k o w i ń s k i e g o , Siemiradzkim, Malczewskim, wyekspono­ waniem tak w a ż n y c h k o n t e k s t ó w , j a k c h o ć b y Eros i Thanatos. P o m i ń m y jednak te r o z w a ż a n i a . Wystawa stanowi fakt dokonany, poruszenie tematyki erotycznej wydaje się niewą­ tpliwą zasługę autorek. Jeśli więc zwracam u w a g ę na l o k a l i ­ zację imprezy, to z tej racji, że nie była bez znaczenia dla reakcji publiczności. Te same prace, nie b u d z ą c e zdziwienia 3 П. 1. Eros w X V I w. Francja, Szkoła Fontainebleau, Gabrielle d'Estrees z siostrą 172 �1 gdzie indziej, w salach M u z e u m Narodowego m o g ł y się w y d a ć nie na miejscu. Z w a ż m y przy t y m , że wystawa szokuje nie przez fakt o b n a ż e n i a tego, co w i n n o być zakryte, lecz przez to, że dzieje się to w s z t u c e (a więc też dziedzinie, k t ó r ą się traktuje na specjalnych prawach, m i m o iż artyści wiele r o b i ą , by o b a l i ć ten m i t , n a r u s z a j ą c wszelkie tabu, k w e s t i o n u j ą c istniejące d o t ą d kategorie artystyczne, samo pojęcie sztuki, arcydzieła, artysty). W kioskach leżą pisma z g o ł y m i panienkami. „ Ż y c i e Warszawy", informuje o pisemku (polskim), k t ó r e ogłasza k o n k u r s „czyja to k a ś k a ? " , z w r a c a j ą c się do c z y t e l n i k ó w , d o k ł a d n i e zapoznanych z a n a t o m i ą wcześniej pokazywa­ nych dziewczyn. Pierwszy numer niemieckiego pisma dla polskich nastolatek zawierał reklamowy podarek - prezer­ w a t y w ę . W filmach, zwłaszcza polskich, sceny rozbierankowe występują nawet bez ż a d n e g o uzasadnienia. N a g o ś ć p r z e s t a ł a s z o k o w a ć . Nie znam pani F i g u r y ani S z a p o ł o w s ­ kiej, ale wiem gdzie m a j ą pieprzyk na piersi, j a k i kształt p o ś l a d k ó w . Jak „ t o " się r o b i , wiedzą z telewizji nawet dzieci. W i ę c - co tak d z i w i , a nawet szokuje na wystawie? Nie lekcja, ale fakt p r z e ł a m y w a n i a pewnych „ t a b u " . W i ą ż e się to z w y r a ź n y m przesuwaniem w ostatnich latach granic tolerancji : - na n a g o ś ć , zachowania seksualne, - na o c h r o n ę i n t y m n o ś c i , - na brutalizację, ukazywanie o k r u c i e ń s t w a (i to j a k o n a t u r a l n ą cechę rzeczywistości), - na b r z y d o t ę , - na perwersje, - na zło, - na to, co niegdyś nazywano „ d o b r y m smakiem", - na d e l i k a t n o ś ć uczuć. O t ó ż w ś w i a d o m o ś c i wielu ludzi pojęcie sztuki wiąże się z t y m , co estetyczne, p i ę k n e , w d o b r y m smaku, ale też i konwencjonalne. A r t y s t a p r z e ł a m u j e te n a w y k i , szokuje, ale wciąż oczekuje się od twórczości plastycznej innego dystansu do rzeczywistości, niż np. w filmie. Oczekuje - f o r m y . Dlatego to, co naturalne w życiu p r y w a t n y m , budzi z a ż e n o ­ wanie na wystawie w M u z e u m N a r o d o w y m . Z w r ó ć m y u w a g ę też na to, iż pojęcia takie j a k wstyd, same stają się wstydliwe. W sztuce obserwujemy coraz częściej p r z y k ł a d y szokowania b r u t a l n o ś c i ą , o k r u c i e ń s t w e m , obrzy­ dliwością; happeningi unurzane we k r w i , oswajają z o k r u ­ c i e ń s t w e m , p o w o d u j ą przesuwanie się granic t e m a t ó w do­ zwolonych i zakazanych, rzeczy naturalnych i zbrodniczych. Szokowanie niszczy wrażliwość. W s z e l k ą . Z tego w a r t o z d a w a ć sobie s p r a w ę . Uderza mnie (rok urodzenia 1920) przekraczanie granic p r y w a t n o ś c i , p r z e ł a m y w a n i e konwencji, k t ó r e t w o r z ą ciąg­ łość k u l t u r y , c h o ć wciąż p o d l e g a j ą przemianom. Dlatego czułem się nieswojo c h o d z ą c po wystawie. Nie jestem pewny, czy np. w przypadku r y s u n k ó w Stajudy (świetnych), nie n a s t ą p i ł o przekroczenie granicy i n t y m n o ś c i . C h r o n i m y twarz, jest nawet jej prawna ochrona, a co z resztą? z d o l n y m i p a r t i a m i naszego jestestwa? Zastanawiam się, dlaczego zachwyca erotyka, pokazana w M u z e u m A z j i i Pacyfiku. Sądzę, że w p ł y w a na to jej kontekst - religijny, filozoficzny. W naszej kulturze o prowe­ niencji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j , o b y c z a j o w o ś ć jest inna, ciąży pojęcie grzechu, a więc i z a k a z ó w . S t ą d zapewne seks spychany poza nawias, obrzydzany, wyklinany, znajduje ujście w „ ś w i e r s z c z y k a c h " , sex-shopach, rozbieranych fil­ mach, reklamach, j u ż nie tylko k o s m e t y k ó w , ale i samo­ chodów. E r o t y k a w sztuce Wschodu, I n d i i , Pacyfiku nieodłącznie z w i ą z a n a jest z p i ę k n e m . K o b i e t y dorodne, gibkie, r a d o ś ć a k t u , c h o ć i powaga. Tymczasem erotyka na „ n a s z e j " wystawie jest smutna, nieraz b u d z ą c a wręcz obrzydzenie. Z m y s ł o w o ś ć , r a d o ś ć dostrzegam w niewielu pracach na 4 II. 2. Tadeusz Boruta, Małżeństwo według obrazu van Eycka, 1986 wystawie: u Jerzego Jaworowskiego, u Jana Dobkowskiego, ale przede wszystkim u Barbary Falender (jej rzeźby są przy t y m piękne) i Teresy P ą g o w s k i e j . N a pewno i w r z e ź b a c h A l i n y Szapocznikow, ale o nich za d u ż o wiem, przejmuje więc ś w i a d o m o ś ć ż e g n a n i a ciała, k t ó r e się chce wbrew chorobie i śmierci ocalić. Stykamy się tu z k a t e g o r i ą p i ę k n a . T r u d n o w y o b r a z i ć sobie, że artyści, też przecież ludzie, uciekają w życiu od niego. Jest problem - p i ę k n a i brzydoty. P o m i n ą ć się go zupełnie nie da, c h o ć oba pojęcia w c h o d z ą ze s o b ą w skom­ plikowane relacje. W s p ó ł c z e s n y artysta brzydoty się nie b o i , więcej - poszukuje jej. L ę k a się ł a d n o ś c i , tandety, kiczu. B r z y d o t ę m o ż n a uwznioślić, n a d a ć jej wręcz patetyczny w y m i a r (jak to czyni w swych filmach Fellini), ale erotyka w kategorii brzydoty po prostu budzi wstręt, nie podnieca. A czymże jest i n n y m , j a k nie stanem podniecenia? R a d o ś c i ą , ale i m ę k ą . P i ę k n o jest w sztuce niemodne, zwłaszcza w malarstwie. A l e j a k bez niego p o k a z a ć stan zachwycenia? kokieterię? perwersje? Z w a ż m y , że erotyka, oczywista i cudownie poka­ zana w filmie, fotografii, teatrze, literaturze - w plastyce sprowadzona bywa zazwyczaj do aktu. A czym jest akt? Wystarczy obejrzeć wystawy doroczne wyższych szkół plas­ tycznych. A k t jest ćwiczeniem, trzeba akt z b u d o w a ć , określić cechy modela, ale ten akt nikogo nie zachwyci. T y m bardziej, że na modeli bierze się z reguły ludzi wyrazistych, starych, u ł o m n y c h , zdeformowanych. A k t nie jest więc ani szkołą, ani p u n k t e m wyjścia. R ó w n i e dobrze m o ż n a n a r y s o w a ć starą komodę. C ó ż więc robić? Simone Weil z a u w a ż y ł a , że istotą sztuki jest d y s t a n s . A więc i aluzja, szukanie asocjacji. Takie wyjście przyjęli Jan K o s i ń s k i i M a ł g o r z a t a Terlikowska umieszczając na wystawie ł a w e c z k ę a przed nią p i ę k n e , 173 �czerwone j a b ł k o . O d k t ó r e g o zresztą wszystko się zaczęło. W r ó ć m y jednak do wystawy, do jej nazwy. A r s erotica. Przypomnienie tego pojęcia jest d u ż ą zasługą teamu D z i k o wska-Wierzchowska. A l e erotyka, to c o ś więcej niż seks, niż w y b ó r pozycji. E r o t y k a to t a k ż e flirt, bicie serca na w i d o k ukochanej, pragnienie w s p ó l n o t y , miłość, uczucie, zaan­ g a ż o w a n i e emocjonalne, a nie tylko chęć r o z ł a d o w a n i a napięcia. W ł a ś n i e - erotyka, to przede wszystkim powstawa­ nie tych n a p i ę ć . T o , co dzieli ludzi ( n i e k t ó r y c h ) od zwierząt (też n i e k t ó r y c h ) , to potrzeba zbudowania sytuacji emoc­ jonalnej, gry m i ł o s n e j , w k t ó r y c h seks jest w a ż n y m finałem. Upraszczam, ale chodzi m i o z w r ó c e n i e uwagi na o t o c z k ę u c z u c i o w ą , k t ó r ą ł a t w o wyrazić w poezji, prozie, filmie, nawet w fotografii, ale - j a k w i d a ć na wystawie - trudno w plastyce. Jest to zresztą tendencja w y s t ę p u j ą c a znacznie szerzej, w p r o p o n o w a n y m p o d r ę c z n i k u szkolnym m ó w i się 0 rodzajach ś r o d k ó w ochronnych, sposobach z a k ł a d a n i a prezerwatyw i t d . , ale ani odrobiny miejsca nie p o ś w i ę c o n o rodzeniu się i k u l t y w o w a n i u uczuć, o d p o w i e d z i a l n o ś c i za partnera, za drugiego c z ł o w i e k a . Podobnie w j e d n y m z pro­ g r a m ó w L u z u , przez g o d z i n ę m ó w i o n o o wszystkim, tylko ani razu nie wspomniano o uczuciu, pierwszym urzeczeniu, miłości, rzeczywistych problemach. Oczywiste, że nie m o g ę o c z e k i w a ć od rzeźby czy obrazu ujawnienia uczuć, to było kiedyś, a teraz k t o wie, czy nie m o g ł y b y się znaleźć na wystawie o i n n y m tytule (Ars Amandi?). W c i ą ż m a m w pamięci rzeźbę Magdaleny Więcek, chyba z lat sześćdziesiątych - j a k się ona n a z y w a ł a ? Wiosna? M ł o d o ś ć ? Przebudzenie? N a o b r o n ę a r t y s t ó w trzeba powiedzieć, że sztuka współ­ czesna nie zajmuje się pozytywnymi uczuciami, a n a g o ś ć występuje w d w ó c h postaciach: konwencjonalnego a k t u 1 alegorii, związanej ze złem i obrzydlistwem czasu, w k t ó r y m żyjemy, a nieraz i miejscem, w k t ó r y m przyszło n a m istnieć. O akcie w s p o m n i a ł e m , alegorię m o ż e m y dostrzec na wy­ stawie, c h o ć b y w obrazie Małżeństwo według obrazu Van Eycka. Tak opisuje tę p r a c ę k r y t y k z „ T y g o d n i k a Powszech­ nego": „ P o c z ą t e k wystawy to przejście przez piekło, w k t ó ­ r y m straszą wykonane w skali 1:1 autoportrety Tadeusza Boruty i jego ż o n y A l d o n y Mickiewicz. Portretowani stoją nadzy na tle okna z p ę k n i ę t ą , rzecz jasna, szybą, w j a k i m ś peerelowskim M-ileś tam. Za oknem inny b l o k . " Z a s t a n ó w m y się, czy to A r s Erotica? Pytanie nasuwa się wiele razy, a to o czymś świadczy. O czym? M o ż e właśnie 0 obronie i n t y m n o ś c i , o p o t r a k t o w a n i u jej j a k o pretekstu do m ó w i e n i a o świecie. Tak jest, tacy j e s t e ś m y , tacy są i n n i (przecież D w u r n i k nie m ó w i ł o sobie). Czy ś w i a d o m y w y b ó r brzydoty, asocjacji o d b i e g a j ą c y c h od erotyki, gry miłosnej - nie jest w istocie ucieczką od tematu, od z a c h o w a ń intymnych? P R Z 1 Ars Erotica, Muzeum Narodowe w Warszawie, styczeń-marzec 1994; Publikacja: album przedstawiający większość prezentowanych prac: Ars Erotica, opr. Elżbieta Dzikowska i Wiesława Wierzchowska, Warszawa 1994. Obie wystawy przygotował Marek Roztworowski w krakowskim Muzeum Narodowym. Romantyzm... przeniesiono później do Warszawy 1 pokazano w ,,Zachęcie". Być może warto by zorganizować ekspozycję w Centrum Sztuki Współczesnej lub w Muzeum Etnograficznym, pokazującą problem erotyki we współczesnej kulturze, i to w pełnym spektrum, z prasą, reklamą, pornografią, i oczywiście sztuką, na różnych jej poziomach, od graffiti klozetowych do dziel takich, jakie się znalazły na omawianej wystawie. Przesuwanie granic tolerancji jest zjawiskiem naturalnym, w ostat­ nich 10-20 latach przyśpieszonym inwazją wzorów kultury amerykańs2 3 4 174 I Nie, wystawa nie jest portretem w ł a s n y m a r t y s t ó w , ich portretem i n t y m n y m . Raczej b y m j ą n a z w a ł lustrem, w k t ó ­ r y m p r z e g l ą d a m y się wszyscy: świat, k t ó r y nas otacza; artyści; widzowie; sztuka. Nie winię nikogo za to, że z wystawy wyziera smutek, że jest odarta z poezji. Nie ż ą d a j m y za wiele od a r t y s t ó w . N i e spodziewajmy się, że m o g ą p r z e k r o c z y ć granice konwencji epoki. T y m bardziej, że nie m u s z ą . Są inne media, lepiej do tego przysposobione - fotografia, a przede wszystkim film. Znaczenie wystawy, reakcje na nią w s k a z u j ą , że mamy t u do czynienia nie t y l k o ze s z t u k ą , ale i z przemianami w modelu obyczajowości. Toczy się nieustanne zmaganie, w k t ó r y m j e d n ą s t r o n ę reprezentuje kościół („chrześcijańskie w a r t o ­ ści"), d r u g ą ci, k t ó r z y z r ó ż n y c h (to p o d k r e ś l a m ) p o w o d ó w walczą o wyzwolenie seksualne. W praktyce z a r ó w n o jedna, j a k i druga postawa sprowadza się do fizjologii, spermy, aborcji, prezerwatywy. Ginie w t y m sporze to, co najważniejsze - uroda życia, k t ó r e j akt jest tylko zwieńczeniem. E r o t y k a nie m o ż e być sprowadzona t y l k o do seksu, u t o ż s a m i o n a z pieprzeniem, radosnym rysowaniem k u t a s i k ó w i cipek. Smutek wystawy nie w y n i k a z d o b o r u prac, a przynajm­ niej nie t y l k o . W i ą ż e się z ograniczonymi ś r o d k a m i ekspresji współczesnej sztuki, zwłaszcza gdy je p o r ó w n a m y z m o ż ­ liwościami filmu. F i l m w n i e p o r ó w n a n i e bogatszy i ciekaw­ szy s p o s ó b wprowadza nas w a t m o s f e r ę gry erotycznej, przynosi sceny, z a p a d a j ą c e na d ł u g o w p a m i ę ć . Sekwencje z Brzeziny Wajdy nasycone są e r o t y k ą w stopniu n i e m o ż ­ l i w y m do osiągnięcia w plastyce, k t ó r a zawsze jest t y l k o aluzją, znakiem, symbolem. Te same sytuacje w obrazach Jacka Malczewskiego i filmie Wajdy mają inną t e m p e r a t u r ę , inny s p o s ó b działania na n a s z ą psychikę. Jedno nie zastąpi drugiego. Powaga i hieratyczność płócien Jerzego Nowosiels­ kiego nie da się zastąpić ruchem filmowej klatki, ale tworzenie napięcia, stanu, w k t ó r y m u t o ż s a m i a m y się z emocją t w o r z o n ą na ekranie, nie jest możliwe przy kontemplacji obrazu. K t o ś , k t o oczekiwał, iż Ars Erotica p o d z i a ł a na niego j a k afrodyzjak, m u s i a ł d o z n a ć nieuniknionego rozczarowania. W a r t o ś c i ą wystawy jest bowiem to, iż ukazuje granice i możliwości d z i a ł a n i a obrazu czy rzeźby. Traktowanie ich j a k o intymnego p a m i ę t n i k a byłoby nonsensem, nawet gdy w e ź m i e m y pod u w a g ę szkice Stajudy. Sztuka m ó w i o świecie, o mnie, o tobie, o u d r ę c e artysty, o smutku i niespełnieniu, o szczęściu, do k t ó r e g o się d ą ż y , o samej sobie - ale b ę d ą c f o r m ą , m ó w i o t y m z dystansem. U t o ż s a m i e n i e z sytuacją p r z e d s t a w i o n ą , tak istotne w przeżyciu filmu, w zasadzie nie istnieje we w s p ó ł c z e s n y m obrazie czy rzeźbie. Dlatego nie m o ż n a o c z e k i w a ć od wystawy, nawet najpięk­ niej z a t y t u ł o w a n e j , tego, czego nie jest w stanie n a m ofiaro­ wać. PISY kiej, reklamami, filmami. Jednak nawet w tym okresie daje się zauważyć zmiana w tym, co „wolno" i „nie wolno". Przykładem - zdjęcia „Playboya" z lat pięćdziesiątych przedstawiały ciało „porcelanowe", zabronionych włosków, widocznych por skóry. Później odblokowano ten zakaz redakcyjny. Dziś zabroniona jest pornografia posługująca się dziećmi. W londyńskim Hyde-Parku jeszcze w latach siedemdziesiątych pilnie baczono, by leżące pary (w dowolnych pozycjach) nie wykonywały żadnego ruchu. Dziś już ruch nie szokuje. Tolerancja na okrucieństwo, brutalność, krew inna jest np. w Japonii, niż w Europie, chociaż filmy amerykańskie w ostatnich latach eksponują okrucieństwo wojny, mor­ derstw, napadów w sposób, jeszcze kilka lat temu, niemożliwy do pokazania na ekranie. Daje się zauważyć (u nas) szybsze przesuwanie granic tolerancji na brutalność, okrucieństwo, niż na erotykę. Świadczy o tym ustalana granica wieku przy oglądaniu filmów. �Eros w opłotkach Są rzeczy, k t ó r e się r o b i , ale o k t ó r y c h się nie m ó w i . Przynajmniej g ł o ś n o . P o z o s t a j ą w sferze p r y w a t n o ś c i . K u l ­ tura m i ę d z y i n n y m i w t y m się przejawia, że zakreśla granice s p o ł e c z n e g o przyzwolenia. Toczy się nieustanna gra o te granice, zawężenie - b ą d ź poszerzenie obszaru spraw nie ujawnianych, intymnych. Jednym z e l e m e n t ó w tej gry jest t w ó r c z o ś ć , właśnie ona, obok komercyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y masowej, rozsadza dotychczasowe granice akcep­ tacji, przy czym j e d n y m z najważniejszych ś r o d k ó w d z i a ł a n i a współczesnej sztuki jest szokowanie widza. Szok należy do strategii d z i a ł a n i a , zdarza się, że w istocie t y l k o do niego ogranicza się sens wypowiedzi t w ó r c y . Zwraca u w a g ę , podobnie j a k reklama. W kulturze współczesnej n a g ł o ś n i e n i e spraw z w i ą z a n y c h z e r o t y k ą wiąże się przede wszystkim z sekularyzacją życia: odchodzeniem od z a k a z ó w i n a k a z ó w religii oraz z interesem wielkiego biznesu. Tego od p r z e m y s ł u ś r o d k ó w antykoncep­ cyjnych, pism takich j a k „ P l a y b o y " , „ C a t s " , reklam, kaset video, s e x - s h o p ó w i t d . W p r o w a d z a j ą one t e m a t y k ę erotycz­ n ą w j a w n у obszar naszego życia. Z a s i ę g wkraczania erotyki w ten obszar zależy od k o n w e n ­ cji ś r o d o w i s k o w y c h . M o ż n a wykreślić m a p ę z a c h o w a ń spo­ łecznych, k o n w e n a n s ó w . T o , co uznaje się za dopuszczalne w mieście, w y w o ł a oburzenie na wsi. Pisma z rozebranymi panienkami, k t ó r e nie dziwią w witrynach k i o s k ó w z p r a s ą , nie b ę d ą na miejscu w poczekalni dentysty czy adwokata. Nawet takie j a k „ T w ó j S t y l " , czy „ P a n " , k t ó r e w inteligenc­ kich domach często m o ż n a s p o t k a ć , zdziwiłyby nas w d o m u parafialnym, b ą d ź w gabinecie dyrektora I n s t y t u t u Sztuki. Nie m ó w i ą c j u ż o wsi, do k t ó r e j stylu pisma te podobnie pasują, j a k „ A r s E r o t i c a " do M u z e u m Narodowego. Z r ó ż n i c o w a n i e występuje t a k ż e w grupach wiekowych. M ł o d z i ludzie nie s t r o n i ą od nagości, w mieszkaniach ich r o d z i c ó w , a t y m bardziej d z i a d k ó w , poster l u b kalendarz z r o z e b r a n ą p i ę k n o ś c i ą w y d a ł b y się dysonansem. T o , co wyda się oczywiste w biurze warsztatu naprawy samo­ c h o d ó w , w kabinie k i e r o w c ó w T I R - a , w i n n y m miejscu spotka się z w y r a ź n y m sprzeciwem. Z w ł a s z c z a na wsi. Nasuwa się wniosek, tyleż uproszczony, co niesłuszny, że ekspansja n a g o ś c i wiąże się z p o s t ę p e m cywilizacyjnym, naszym p r y w a t n y m wkraczaniem w E u r o p ę . Rzeczywiście, w latach m i ę d z y w o j e n n y c h z d a w a ć się m o g ł o , iż j e d n y m z podstawowych w y z n a c z n i k ó w p o s t ę p u jest walka o u ś w i a ­ domienie seksualne, wprowadzenie tematyki erotycznej w j a w n y obieg k u l t u r y . Słówka Boya i a r t y k u ł y Ireny K r z y w i c ­ kiej w y z n a c z a ł y biegun p o s t ę p u , podczas gdy na d r u g i m z n a j d o w a ł się k s i ą d z P i r o ż y ń s k i i ciemna p a r a f i a ń s z c z y z n a . Dzisiaj takie uproszczone widzenie p r o b l e m u w y d a ć się m o ż e groteskowe. Istota rzeczy wykracza poza ten p o d z i a ł . Rzeczywiście g r o ź n a jest komercjalizacja k u l t u r y , ucieczka o d d u c h o w o ś c i , rozmywanie k r y t e r i ó w w a r t o ś c i . Takie poję­ cia j a k : honor, p r a w o ś ć , dyskrecja, o d p o w i e d z i a l n o ś ć , lojal­ n o ś ć - b r z m i ą j u ż niemal s t a r o ś w i e c k o . N i e p o k o i inwazja chamstwa, b r u t a l n o ś c i , cwaniactwa. Z w ł a s z c z a w stosun­ kach m i ę d z y l u d ź m i , m ę ż e m i ż o n ą , dziećmi i rodzicami, c h ł o p c e m i dziewczyną. Jeśli więc trzeba b r o n i ć prawa do i n t y m n o ś c i , to z tej pozycji - k u l t u r y uczuć, k u l t u r y za­ c h o w a ń . Nie z a ś tego, czy wypada p o k a z y w a ć gołe piersi. P o w i e d z i a ł b y m , iż nie chodzi o to - с o, lecz - j a k i g d z i e . M u z e u m publiczna galeria - z o b o w i ą z u j ą . Przede wszyst­ k i m do troski o j a k o ś ć tego, co się pokazuje. Organizatorzy wystaw, kierownicy galerii nie są przecież u r z ę d n i k a m i , k t ó r y c h nie obchodzi, co się dzieje. P o ś r e d n i c z ą m i ę d z y p u b l i c z n o ś c i ą a a r t y s t ą . O d p o w i a d a j ą za to, co p o k a z u j ą . Rozumiem chęć w y w a ż a n i a drzwi przez artystę ( k t o ma b y ć ekshibicjonistą, j a k nie on?), ale czy m u s z ą to b y ć drzwi do szaletu? Oczywiście źle, że k t o ś przebił p a r a s o l k ą obraz Maneta. W y c i ą g n i ę t o z tego wnioski, w muzeach p o w s t a ł y o b o w i ą z ­ kowe szatnie. M a n e t o w i eksces nie zaszkodził, incydent wszedł do książek o impresjonizmie. O b u r z ą się m o i koledzy, ale m a m p e w n ą s y m p a t i ę dla damy - j a k pisano - „ w balzakowskim w i e k u " , k t ó r a u k r a d ł a z wystawy w M u z e u m N a r o d o w y m k o m p o z y c j ę o b r a ż a j ą c ą jej uczucia religijne. Eksponat s k ł a d a ł się z k i l k u zdjęć smutnej nagości, i nie 0 fotografię damie c h o d z i ł o , lecz o to, że kompozycja n a w i ą z y w a ł a do k s z t a ł t u krzyża. Sądzę, że artysta nie m i a ł bluźnierczych intencji, ale organizatorzy p o w i n n i byli z d a ć sobie s p r a w ę , że praca jego tak m o ż e b y ć odebrana. D o nich m a m pretensję, no i do dyrekcji, k t ó r a nie p o t r a f i ł a z a p e w n i ć wystawianym eksponatom bezpieczeństwa. C ó ż po super zabezpieczeniach, elektronice i t d . , skoro m a c h a j ą c papier­ kiem, owa dama spokojnie w y n i o s ł a k o m p o z y c j ę W i k t o r a Guta. Wystawa u w i d o c z n i ł a znaczenie problemu granic społecz­ nej akceptacji i rolę miejsca, w k t ó r y m prace pokazano. A r s erotica istnieje jednak i poza obszarem działalności profes­ jonalnych a r t y s t ó w . W sztuce ludowej (współczesnej); w folklorze; w malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w . Zacznijmy od sztuki ludowej. W dawnej, związanej z tra­ dycją, tematyka erotyczna nie w y s t ę p o w a ł a . M a l a r s t w o 1 rzeźba należały do obszaru sacrum. Jedynym ich wzorcem była sztuka kościelna, wzory ikonografii chrześcijańskiej. Obraz j u ż z racji tego, co p r z e d s t a w i a ł i jakie funkcje pełnił w d o m u , nie m ó g ł służyć w y r a ż e n i u erotyki. W ś w i a t o p o ­ glądzie j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i m rola seksu o g r a n i c z a ł a się do bogobojnego p ł o d z e n i a dzieci. Istniała, ale w u k r y c i u , jego jawna manifestacja w sztuce nie była m o ż l i w a . Jedyny wyjątek s t a n o w i ł o przedstawienie A d a m a i Ewy w Raju. E r o t y k a w micie rajskim zaczyna się od j a b ł k a . Zycie „ n a w ł a s n ą r ę k ę " - od wygnania z Raju. J a b ł k o - erotyka należą do repertuaru pokus s z a t a ń s k i c h . T o szatan, przez e r o t y k ę , rozbija s p o k ó j rajskiego życia, gdzie wszystko t r w a w szczęś­ l i w y m bezruchu. Z w i e r z ę t a nie zagryzają się nawzajem, ludzie nie starzeją się, bierni, poddani w o l i Pana. D o p i e r o wygnanie zmusza ich do uruchomienia szarych k o m ó r e k , wykazania z a r a d n o ś c i . Skazani na z i e m s k ą d o l ę uczą się w y k o r z y s t y w a ć ogień, p o s ł u g i w a ć k o ł e m . A l e w sztuce ludowej A d a m i Ewa ukazani są zazwyczaj t y l k o w jednej sytuacji - symbolicznej, po obu stronach drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o owija się w ą ż . W ą ż kusi E w ę , Ewa kusi A d a m a . Znane nam rzeźby i obrazy nie m a j ą w sobie energii, seksu. A b y n a g o ś ć nie p r o w o k o w a ł a s p r o ś n y c h myśli, miejsca najbardziej erogenne zakrywano, figury przedstawiano sche­ matycznie, j a k to w i d a ć np. w obrazie na szkle z San­ domierza. Oczywiście nie znaczy to, że zachowania ludyczne, seks, erotyka nie w y s t ę p o w a ł y w kulturze i życiu wsi. J u r n o ś ć , 175 �obscena t o w a r z y s z y ł y życiu, zwłaszcza m ł o d z i e ż y , jednak t y l k o w gadkach, p r z y ś p i e w k a c h , t a ń c u , symbolice zacho­ w a ń w czasie weselnego o b r z ę d u , topienia Marzanny, zabaw H e r o d o w y c h - nigdy jednak nie w obrazach i r z e ź b a c h . E r o t y k a , kokieteria istniały zapewne na dawnej wsi w stop­ niu nie mniejszym niż w mieście, jednak w formie skonwen­ cjonalizowanej, ograniczonej do społecznie przyzwolonych sytuacji. ludowej - tak! ale n a g o ś ć , erotyka, s p r o ś n o ś ć ? Jednak, kiedy p a t r z ę na sceny biczowania Pana Jezusa, przebicie b o k u strzałą, wydaje m i się, że żarliwa wiara wiedzie j ą do stanu takiej egzaltacji, w k t ó r e j trudno j u ż oddzielić a b s t r a k c j ę o d egzaltacji, niewolnej o d erotyki. Tej - splecionej z o k r u c i e ń s t ­ wem. P o n i e w a ż , u p r a s z c z a j ą c , m o ż n a powiedzieć, że o k r u ­ c i e ń s t w o zawiera w sobie prefigurację erotyzmu, jest jego f o r m ą , mniej czy bardziej z a k a m u f l o w a n ą , p r z e s u n i ę t ą . Pojęcie obrazu i rzeźby w i ą z a n o z religią. O ł t a r z y k , kapliczka, obrazy na ścianie miały z a p e w n i ć d o m o w i Ł a s k i Boże, c h r o n i ć od nieszczęść. D o p i e r o w okresie m i ę d z y ­ wojennym wkracza na wieś stereotypowy widoczek, częściej bukiet b z ó w czy r ó ż w wazonie. N o i oczywiście fotografia ś l u b n a , często d u ż a , ręcznie malowana. W latach po okupa­ cji - pojawia się d o ś ć powszechnie makatka, ale i na niej tematyka skonwencjonalizowana: A n i o ł Stróż strzeże dzieci p r z e c h o d z ą c e przez k ł a d k ę nad strumieniem, jelenie, grzyby, k o t k i . Ż a d n e j golizny. W malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w n a g o ś ć w y s t ę p u j ą zazwyczaj w sytuacji, k t ó r a stanowi k u temu pretekst. Jan P ł a s k o c i ń s k i , amator, k t ó r y po latach nieudolnie realistycz­ nego malowania stał się „ n a i w n y m " , w y k o r z y s t u j ą c podpat­ rzone u innych malarzy chwyty, w p o c z ą t k a c h swej t w ó r c z o ­ ści m a l o w a ł sceny, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł y biuściaste, dobrze rozwinięte dziewczyny. Pretekstem tematycznym był cyrk, gimnastyka, gra w k o s z y k ó w k ę (il. 14). M a l a r z , s k r ę p o w a n y konwencjami ś r o d o w i s k a przyodziewa swe dziewczyny w gi­ mnastyczny k o s t i u m , co jednak nie niszczy erotycznego podtekstu obrazu. Temat erotyczny, a ściślej m ó w i ą c - n a g o ś ć , pojawiła się za s p r a w ą ludzi z miasta. Proszę spojrzeć na M a r i ę M a g d a l e n ę Jędrzeja W a w r y (il. 10). Stary ś w i ą t k a r z nigdy by się sam nie z d e c y d o w a ł na wyrzeźbienie gołej kobiety, ale usilnie pro­ szony przez Emila Z e g a d ł o w i c z a , uczynił to. T r a k t o w a ł bowiem Z e g a d ł o w i c z a j a k dobrodzieja. Umieścił między drzewkami M a r i ę M a g d a l e n ę . N i e świętą, wręcz przeciwnie, ale przecież w y s t ę p u j ą c ą w Ewangelii obok Chrystusa. Magdalena jest goła, ale i nie jest n i ą , W a w r o bowiem umiejętnie skrył atrakcje jej kobiecości. Nie seks, ale u k r y t a erotyka, p e ł n a poezji, występuje w rzeźbie Leona K u d ł y Dziewczyna z sarenką. Ale K u d ł a należał do małej grupy dawnych rzeźbiarzy, k t ó r z y tworzyli j u ż nie dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, ale dla siebie, dla swych przyjaciół i o p i e k u n ó w , zwłaszcza dla K a r o l a T c h o r k a , warszawskiego r z e ź b i a r z a i marszanda. We współczesnej rzeźbie właśnie Ewa, niekiedy nawet bez A d a m a , stanowi pretekst do ukazania k u s z ą c e g o ciała. W malarstwie na szkle, w s p ó ł c z e s n y m , oderwanym j u ż od konwencji tematycznej dawnej sztuki, j u r n o ś ć , erotyka do­ m i n u j ą w dynamicznych scenach malowanych przez J a n i n ę Jarosz i Z d z i s ł a w a Walczaka. F o l k l o r , j a k j u ż o t y m m ó w i l i ś m y , przepojony był treś­ ciami ludycznymi. W i ą ż e się to z miejscem i sytuacją - weselem, z a b a w ą . G o ł a kobieta, a zwłaszcza eksponowana ta część jej ciała, na k t ó r e j siedzi, w y s t ę p o w a ł w zwyczajach pasowania na flisaka. Adept m u s i a ł figurę naturalnej wielko­ ści p o c a ł o w a ć w zad, i dopiero ten moment wieńczył ceremonię. Istnieje, znana psychiatrom i seksuologom, zależność między seksem a o k r u c i e ń s t w e m . P r z e ż y w a n i e biczowania Pana Jezusa, w y o b r a ż e n i a św. Sebastiana, b r o c z ą c e g o k r w i ą , m ę c z e ń s t w a świętych - m o g ł y , c h o ć nie m u s i a ł y , p o r u s z a ć t a k ż e b o d ź c e erotyczne. D o t y c z y ł y zresztą nie tylko nagiego ciała, ale i samej uwielbianej istoty. M i ł o ś ć rzadko kiedy ma w y m i a r tylko abstrakcyjny. N i e przypadkiem święte postaci idealizowano. Chrystus musi b y ć p i ę k n y , t r u d n o wręcz w y o b r a z i ć go sobie j a k o niewielkiego wzrostu, brzydkiego m ę ż c z y z n ę . T a k ż e w większości o b r a z ó w i figur M a t k a Boska ma twarz śliczną, rysy regularne, w Polsce jest jasna, b r o ń Boże - c z a r n o w ł o s a i czarnooka o semickiej urodzie! W s p a n i a ł a malarka M a r i a n n a W i ś n i o s nigdy by się nie ośmieliła n a m a l o w a ć sceny erotycznej. Ilustracja piosenki 176 D l a Kazimierza Szuberta, emeryta, r z e m i e ś l n i k a , preteks­ tem do pokazania n a g o ś c i i erotyki stał się d i a b e ł kusiciel. W ł a ś n i e kuszenie ilustruje scena r o z g r y w a j ą c a się nad sta­ wem, w ś r ó d drzew i k w i a t ó w . Piersiasta kobieta c h r o n i d ł o ń m i to, co stanowi przedmiot p o ż ą d a n i a nagiego, tłus­ tego pana z diabelskimi r ó ż k a m i na głowie ( i l . 21). Plastycznie ciekawy jest obraz Jana Kaweckiego przed­ stawiający kobiety k ą p i ą c e się w lesie, o zachodzie słońca (il. 20). Obraz jest u p o r z ą d k o w a n y , zwarty kompozycyjnie, 0 kolorystyce typowej dla malarza - strefy ciemno-granatowe przecina, r o z j a ż o n y pas ż ó ł t o - c z e r w o n e g o zachodu słońca. Ten sam w ą t e k - k ą p i ą c y c h się kobiet p o d j ą ł Kazimierz Jakubowski, amator z S z y d ł o w c a ( i l . 19). K o p i u j ą c , na­ śladując reprodukcje z a l b u m ó w , d o s z e d ł do znacznej spraw­ ności. N a l e ż y do nielicznych s a m o u k ó w , k t ó r z y r a d z ą sobie z a n a t o m i ą przedstawianych postaci. Z a w d z i ę c z a to nie tylko umiejętności obserwowania i sprawnej d ł o n i , ale 1 temu, że ma w d o m u i d e a l n ą m o d e l k ę ; ż o n ę , c h ę t n i e p o z u j ą c ą w r ó ż n y c h , nader w y m y ś l n y c h pozach. Jakubows­ kiego p i ę k n o kobiecego ciała fascynuje niezmiennie, i by je u k a z a ć w y m y ś l a r ó ż n e preteksty, j a k np. zawalenie się świątyni Salomona, k ą p i e l dziewcząt, reminiscencje scen mitologicznych, zabawy na plaży. O funkcji kompensacyjnej erotyki świadczy cała t w ó r ­ czość malarska Romana B u c z y ń s k i e g o . Kiedy go p o z n a ł e m p o r u s z a ł się z trudem, ciężko chory, cierpiący na a s t m ę i serce, ale oczy m i a ł r o z e ś m i a n e , błyszczące j a k u m ł o d e g o c h ł o p c a . K o c h a ł „ t e sprawy", ale p o z o s t a ł o m u j u ż t y l k o w y ż y w a n i e się w malarstwie. W niej występuje nieustannie, wręcz obsesyjnie tematyka erotyczna. I k a r i Dedal prezen­ tują swą m ę s k o ś ć bez ż a d n e j ż e n a d y , a pikanterii d o d a j ą i m wielkie, archanielskie skrzydła. N a i n n y m kartonie naga, z j ę d r n y m i piersiami i sutkami j a k śliwki, klęczy M a r i a Magdalena, a b ł o g o s ł a w i j ą Pan Jezus. Inne obrazy - zbiera­ nie j a b ł e k . Pejzaż, przy drzewie stojący tyłem do widza nagi m ę ż c z y z n a , na grzbiecie k t ó r e g o siedzi naga p o s t a ć , też tyłem do nas i rwie j a b ł k a . Atletycznie zbudowana kobieta, o twarzy ż o n y , w y o b r a ż a E u r o p ę . Stoi z z a ł o ż o n y m i nogami, o p i e r a j ą c się plecami o m a ł e g o , białego byczka. Porwanie Europy - s k o m e n t o w a ł malarz. Ja m i a ł e m wręcz odwrotne skojarzenie. Nawet m a l u j ą c z racji jakiejś rocznicy Chopina �Ma II. 3. Jan Gajewski, Żona m śpi; il. 4. Lucas Cranach. Nimfa wodna, 1518; il. 5. Ludwik Więcek, według Cramacha Nimfa, 777 �II. 6. Bronisław Dynda, W niedzielę rano; il. 7. Anna Ferek, Kobieta i amorki, stiuk, 1980; (ubranego) Buczyński tak modeluje pejzaż, że bez t r u d u dostrzegamy w n i m ukryte kształty niewieście. A n t r o p o m o r fizuje drzewa, g ó r y , linię horyzontu, ciesząc się w y m y ś l o n y m konceptem. Ciesząc, sam bowiem, a ściślej - wraz z ż o n ą był g ł ó w n y m o d b i o r c ą swych dzieł. M a l o w a ł dla własnej przyje­ m n o ś c i , c h o ć c h ę t n i e i z w i d o c z n ą satysfakcją p o k a z y w a ł ludziom swe prace. Nawet w łazience w y m a l o w a ł n a g ą p o s t a ć leżącą nad w a n n ą i nagiego a n i o ł a na drzwiach. Kompensacyjna m o ż e się w y d a ć t a k ż e t w ó r c z o ś ć A n n y Ferek. Chora, słaba, wciąż urodziwa, mieszka otoczona gipsowymi a m o r k a m i . Zna się na sztukaterii, p r a c o w a ł a przed wypadkiem, k t ó r y w y e l i m i n o w a ł j ą z życia zawodowe­ go, j a k o konserwator z a b y t k ó w . Pulchne, b i a ł o - r ó ż o w i u t k i e a m o r k i otaczają j ą ze wszystkich stron. T o jest jej A r k a d i a , świat pogodny, figlarny, pozbawiony n a m i ę t n o ś c i i dusznej erotyki ( i l . 7). 178 I Teofil Ociepka w pokazanym t u rysunku (il. 9) sadza n a g ą dziewczynę na grzbiecie smoka. Jego paszcza (taka sama j a k na obrazie w warszawskim muzeum etnograficznym) z obleś­ nie w y s u n i ę t y m j ę z y k i e m znajduje się akurat na w y s o k o ś c i krocza. M o ż n a nie wiedzieć nic o stosunku malarza do spraw seksu, nie o r i e n t o w a ć się w t y m , że do s z e ś ć d z i e s i ą t k t ó r e g o ś r o k u życia był on z a t w a r d z i a ł y m kawalerem, abstynentem przekonanym, że kobieta należy do a r s e n a ł u diabelskich pokus - a przecież erotyczny, perwersyjny aspekt rysunku jest dla nas oczywisty. Notabene stary malarz - okultysta, k t ó r y przez większość swego życia s u b l i m o w a ł p o p ę d sek­ sualny, w k o ń c u uległ kobiecie. Ożenił się, c h o ć , p r a w i d łowiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć - został wzięty w m a ł ż e ń s k i związek. E r w i n S ó w k a chętnie maluje kobiety, są to zazwyczaj postacie z w i ą z a n e z jego w y o b r a ź n i ą k o s m o l o g i c z n ą , astral- �Jan Malik, Adam i Ewa, rzeźba współczesna; il. 9. Teofil Ociepka, rys. o ł ó w k i e m , 1958; il. 10. Jędrzej Wawro, Maria lata trzydzieste Magdalena, 179 �П. I I , 12. Jarosław Miklasiewicz, Dama z pochodnią 180 i Szopka; il. 13. Roman Buczyński: A n i o ł na drzwiach łazienki; il. 14. Jan Płaskociński, Koszykarki, 1959; �I 181 �II. 19. Kazimierz Jakubowski, Kąpiące n ą . Mocarne, nagie, lekko okryte p r z e z r o c z y s t ą szatą t w o r z ą swoistą W a l h a l l ę . Spokojne, pozbawione seksu, mocno stojące na nogach p r z y p o m i n a j ą obrazy Hodlera, ale wolę chyba te - S ó w k i . N a r o d z i n y u c z u ć należą do tej właśnie serii o b r a z ó w . Raz, raczej dla ż a r t u , ale malarskiego, maluje akt grubej siedzącej kobiety ( i l . 23). Szczególny jest casus Szczepana M u c h y . Gajowy, dosko­ nale czuł walor drewna, zawsze jednak swe rzeźby bejcował na ciemny b r ą z , tylko oczy p o z o s t a w i a ł jasne, błyszczące j a k reflektory. Za k ł o p o t y , k t ó r e go d o t k n ę ł y , winił s ą s i a d ó w . Nie znosił ich. Skryty, z biegiem lat coraz bardziej z a m y k a ł się w obszarze swego d o m u . Podejrzewał, że go śledzą, p o d p a t r u j ą , u s t a w i ł więc przed budynkiem rzeźby w y r a ź n i e prowokacyjne. N a jednej n a p i s a ł „ ś p i c e l " , inne s z o k o w a ł y swą obscenicznością ( i l . 22). W sztuce ludowej, j a k zresztą wszędzie w życiu, m o ż n a w y r ó ż n i ć t w ó r c ó w , k t ó r y m bliższa jest sfera nieba, j a s n o ś c i , czystości, i takich, z p o d znaku ciemnych mocy. O ile do 182 się; il. 20. Jan Kawecki, Kąpiące się pierwszych zalicza, bez wahania H e r ó d k a , W . Oleksego, K . G a w ł o w ą , to biegun „ s z a t a ń s k i " najlepiej chyba reprezen­ tuje t w ó r c z o ś ć M u c h y . D i a b ł ó w zresztą rzeźbił ze szczegól­ n y m upodobaniem. W y j ą t k o w a w swej formie, ale t a k ż e tematyce, jest sztuka B r o n i s ł a w a Surowiaka. M ó w i on w niej o świecie, o walce zła z dobrem ( i l . str. t y t u ł o w a ) . Są to w istocie kompozycje 0 walorze moralitetu. Rysunek, k t ó r y r e p r o d u k u j ę jest o p o w i e ś c i ą o świecie, w k t ó r y m współżycie ludzi staje się zasadniczym celem ich d z i a ł a n i a , z a p e w n i a j ą c ciągłość ro­ dzaju. C i , k t ó r z y umarli, i ci, k t ó r z y żyją t w o r z ą jedno, obraz 1 sens świata. Postacie splecione konwulsyjnie w g ó r n y m p a ś m i e kompozycji raczej o p o w i a d a j ą o seksie, erotyce, niż j ą w y r a ż a j ą . Surowiak, podobnie j a k w „ A r s E r o t i c a " Boguta, poprzez n a g o ś ć , sytuacje, m ó w i o świecie, a nie o istocie erotyki. R y s u n k i tuszem, pracowite, precyzyjne, świadczą o dużej wrażliwości artystycznej, o myśleniu plas­ tycznym. M o ż e intuicyjnym, nie w pełni ś w i a d o m y m , ale �widocznym w wielu pracach tego artysty. Z zawodu technika poligraficznego. O d d z i e l n ą g r u p ą prac, o k t ó r y c h c h c i a ł b y m w s p o m n i e ć w t y m miejscu są prywatne p a m i ą t k i , n o t a t k i , zapiski. Szkic, rysunek, rzeźba - p r z e d s t a w i a j ą c a leżącą k o b i e t ę , p r z e w a ż ­ nie ż o n ę . N a j e d n y m z takich r y s u n k ó w , odnalezionych po śmierci B r o n i s ł a w a D y n d y , widzimy jego p o k ó j , z p a l m ą i ż o n ą , leżącą w łóżku. Szkic nosi tytuł Niedzielny poranek (il. 6), jedyny wolny dzień w r o c ł a w s k i e g o listonosza. F i l i g ­ ranowej postury codziennie nosł ciężką, wielką t o r b ę , u m ę ­ czony p r a c ą , z nadzieją, że podobno n i e d ł u g o przydzielą m u lżejszą t o r b ę . Jego prywatne życie, to była właśnie ż o n a , p o k ó j w k t ó r y m leżały sterty namalowanych o b r a z ó w , i myśl, w czasie roznoszenia listów, o t y m , co będzie m a l o w a ć po powrocie do d o m u . R z e ź b a Jana Gajewskiego, u k a z u j ą c a ż o n ę śpiącą w ł ó ż k u (il. 3) jest j e d y n ą , j a k ą znam o tej tematyce. Stary rzeźbiarz należał do tych wiejskich t w ó r c ó w , k t ó r y c h nazywamy samorodnymi. N i e p o d e j m o w a ł tematyki konwencjonalnej, religijnej, rzeźbił m a ł e figurki, k t ó r y c h nie m a l o w a ł i nie lakierował. M a l o w a ł , kredkami, ż o n ę na tapczanie, w łóżku, w kąpieli, ale t a k ż e w innych sytuacjach (np. z koniem, na koniu). Teodor Centlewski. Był to w istocie szloch starego, nieszczęś­ liwego człowieka, szewca ze Ż n i n a , niepocieszonego po stracie n a j d r o ż s z e g o sobie człowieka. Osamotnionego. W ł a ­ śnie po śmierci ż o n y o d d a ł się malowaniu i rysowaniu, by mieć coś do roboty, zagłuszyć b ó l . Interesującą interpretację a k t u leżącej kobiety spotykamy u L u d w i k a W i ę c k a . Ten „ n a i w n y " , bardzo j u ż chory malarz, w y k o n a ł z właściwą sobie s t a r a n n o ś c i ą „ r e p l i k ę " obrazu L u k i Cranacha. Więcek, o k t ó r y m p i s a ł e m obszernie przed k i l k o m a laty, bardzo był wrażliwy na wdzięki niewieście. Z w y p i e k a m i na twarzy o b s e r w o w a ł c ó r k ę gospodarza, u k t ó r e g o p a s a ł k r o w y , kiedy ta o p a l a ł a się na łączce w czerwonym b i k i n i ; z p r z y j e m n o ś c i ą p r z y g l ą d a ł się a k t o m w albumach malarstwa. N a p o c z ą t k u , kiedy po raz pierwszy o t r z y m a ł p r o p o z y c j ę zrobienia k o p i i obrazu A n n y Giintner, u z n a ł za nieprzystojne malowanie gołej kobiety w o d s u n i ę ­ tych na czoło okularach słonecznych, więc w swej k o p i i II. 21. Józef Szubert, Kusiciel świata; il. 22. Szczepan Mucha, figura, która stała przed domem 183 �odział ją w s u k i e n k ę . P ó ź n i e j , m a l u j ą c dla siebie, nie m i a ł j u ż ż a d n y c h s k r u p u ł ó w , kopia L u k i Cranacha (Nimfa wodna odpoczywająca przy studni) d o k ł a d n i e oddaje p o z ę leżącej postaci z figlarnie rozcapierzonymi palcami u s t ó p ( i l . 5), c h o c i a ż artysta zmienia ś w i a d o m i e tło, cofa s t u d n i ę , roz­ budowuje, a zarazem rustykalizuje a r c h i t e k t u r ę . Ostatnim t w ó r c ą - a m a t o r e m , o k t ó r y m c h c i a ł b y m wspo­ m n i e ć na t y m miejscu jest Bogdan Ziętek. Z a c z ą ł od rzeźby. Z a l e ż a ł o m u na d o k ł a d n y m oddaniu ruchu, gestu, gry mięśni. Jego n i e d u ż e g o f o r m a t u figurki s p o r t o w c ó w , zwłasz­ cza a t l e t ó w e k s p o n o w a ł y m u s k u l a t u r ę , u r o d ę ciała. W i n ­ nych u k a z y w a ł dziewczęta, czasem w w y z y w a j ą c o erotycz­ nych pozach. Ale to wszystko go nie z a d o w a l a ł o . S z u k a ł innych f o r m wyrazu - i konsekwentnie m y ś l ą c powiększył figurki nagich dziewcząt do naturalnych r o z m i a r ó w . Po­ wstały manekiny, z r u c h o m y m i r ę k o m a , g ł a d k i e i k u s z ą c e , „jak ż y w e " . Atrakcyjne w swym d z i a ł a n i u . M a n e k i n niepokoi, zdaje się mieć swoje w ł a s n e życie. Jest bardziej „ ż y w y " od r z e ź b i o n e g o a k t u w b r ą z i e lub mar­ murze. P a m i ę t a m zawstydzenie, kiedy w nocy, i d ą c k t ó r ą ś z l o n d y ń s k i c h ulic z o b a c z y ł e m w i t r y n ę wielkiego magazynu. Przebierano manekiny w nowe sukienki. Stały rozkraczone, nagie, w wyuzdanych pozach. P o c z u ł e m się nieswojo, j a k ­ b y m p o d g l ą d a ł rozebrane dziewczyny. K i e d y indziej widzia­ ł e m w amatorskim teatrze lalkowy we Francji spektakl, grany przez lalki-manekiny ponad metrowej w y s o k o ś c i . Było w ich ruchach, w i r o w a n i u coś n i e p o k o j ą c e g o , właśnie przez skalę; przez to, że były j a k b y „ p o m i ę d z y " - ż y w y m i l u d ź m i i lalkami. O p o w i a d a ł a m i pewna r z e ź b i a r k a w P a r y ż u o swym znajomym - markizie, k t ó r y co rano z a s i a d a ł do ś n i a d a n i a w towarzystwie d w ó c h - t r z e c h m a n e k i n ó w , pięk­ nych, k u s z ą c y c h dam, k t ó r e kamerdyner p r z e b i e r a ł codzien­ nie w inne szaty. Dziwactwo? Oczywiście, ale świadczące o dwuznacznej erotyce gry manekinami. Ziętek t a k ż e swe „ d z i e w c z y n y " przebiera, kupuje i m suknie, cieszy go, gdy j a k k w i a t y ożywiają jego mieszkanie, gdy sąsiedzi z a z d r o s z c z ą m u talentu, u m i e j ę t n o ś c i . Pracuje nad „ d z i e w c z y n a m i " d ł u g o , od 3 do 10 miesięcy. Kosztuje go to sporo pieniędzy, kupuje i m przecież suknie, ponadto torebki, ale chce by jego kobiety były śliczne, zadbane, modnie odziane ( i l . 18). C h ę t n i e pokazuje je s ą s i a d o m , i to też ma w sobie p o d n i e c a j ą c y podtekst. E r o t y k a niejedno ma imię. W twórczości nieprofesjonalnej znajduje r ó ż n e formy wyrazu. Nie m ó w m y przy t y m o sztuce, artyzmie, podobnie j a k w M u z e u m N a r o d o w y m połączenie A r s i Erotica bywa rzadkie. Ciekawe są formy ujawniania t ę s k n o t erotycznych, r ó ż n o r o d n o ś ć postaw, plebejska śmia­ łość w y o b r a ź n i . N a w e t gdy z a t r ą c a o kicz. N i e o s z t u k ę t u chodzi, lecz o dziedzinę bliską obscenom, o t w ó r c z o ś ć z własnej potrzeby, dla własnej satysfakcji. II. 23. Erwin S ó w k a , A k t Fot. Jan Świderski: il. 3-7, 9-17, 20-21, 23; Edward Koprowski - il. 22 184 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dd0f1ecd4ea1aa05205a0ca6857bae.pdf 9b34d5837f10b0630bec4549cc2e885f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2472 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2296 Title A name given to the resource Model świata w twórczości Erwina Sówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.167-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Model świata w malarstwie Erwina Sówki Maria Fiderkiewicz Obraz to określona przestrzeń malarska, którą - jak stwierdza Mieczysław Porębski - analizować można z trzech, co najmniej, p u n k t ó w widzenia: - jako przestrzeń w rozumieniu fizycznym (przestrzeń dla dzieła), - jako przestrzeń w rozumieniu symbolicznym (przestrzeń w dziele), - jako przestrzeń między dziełami (uchwytna tylko myślowo przestrzeń w rozumieniu abstrakcyjnym). Obrazy - jako kreacje przestrzeni symbolicznej, realizowane przez danego autora przy pomocy określonej technologii - to zakres problemowy mojego szkicu. Przedmiotem analizy jest czterdzieści pięć obrazów wykona­ nych przez Erwina Sówkę techniką olejną na płótnie w latach 1970-1990 w jego pracowni w Katowicach. Większość z nich prezentowana była na mojej autorskiej 1 wystawie Bóg, diabeł, demony - czyli antropologia dobra i zla w polskiej sztuce nieprofesjonalnej (Muzeum Śląskie w Katowi­ cach - 1990 г., Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie -1991 г.). We wstępie do katalogu tej wystawy zasygnalizowa­ łam jedynie swoje stanowisko metodologiczne, które pragnę poszerzyć i bliżej sprecyzować. P o d s t a w o w ą funkcją każdego systemu semiotycznego jest modelowanie świata - stwierdza Jurij Ł o t m a n . Zaś o modelu świata - zdaniem tego autora - możemy mówić wówczas, gdy dane dzieło, na przykład, obraz, odbieramy jako zamkniętą w sobie strukturę artystyczną, będącą zarazem odpowiednikiem przedmiotu uniwersalnego, nie zaś części tego przedmiotu. G ł ó w n y m zadaniem w budowaniu przez artystę modelu świata jest posługiwanie się językiem przestrzeni artystycznej (symbolicznej) jako specjalnym systemem modulującym - w wy­ niku czego jesteśmy w stanie d o k o n a ć przestrzennego od­ graniczenia tekstu od nie tekstu . Język ten nie jest jednym, ale najistotniejszym (wręcz elemen­ tarnym) środkiem modelowania artystycznego. Będąc odpowie­ dzialnym za to, że danego artystę możemy identyfikować z określonym modelem świata, nie jest wyłącznie sprawą indywidualną tego twórcy, lecz zależy ponadto od innych u w a r u n k o w a ń jak пр.: czas, epoka, mody artystyczne, implika­ cje społeczne. W tym miejscu kilka słów o tych czynnikach, które mogły wpłynąć na kształt wypowiedzi artystycznej Erwina Sówki. Urodził się w 1936 r. w Katowicach w rodzinie górniczej (zarówno jego ojciec, jak i dziadek byli górnikami), w osiedlu Giszowiec. Jako trzyletnie dziecko, tuż przed wybuchem dru­ giej wojny światowej wyjechał z rodzicami do Niemiec, gdzie ojciec znalazł zatrudnienie jako górnik w kopalni rud żelaza. Po sześciu latach Sówkowie wracają do Katowic. Erwin rozpoczął naukę w zawodowej szkole górniczej, ale wytrwał w niej jedynie rok, ponieważ nie chciał zostać górnikiem. Mając niespełna szesnaście lat podjął pracę w elektrowni kopalnianej, gdzie miał kontakt z Teofilem Ociepką. Już wtedy pociągało go malowanie, tworzył tempery oraz rysunki ołówkiem. Z ogłoszenia zamiesz­ czonego w gazecie dowiedział się o naborze na kurs malarstwa organizowanego przez dom kultury przy ulicy Francuskiej w Katowicach. Na zajęcia te uczęszczał dwa lata. Prowadzone one były przez Krygowskiego, który uczył różnych technik malarskich, na przykład akwarel, temper, dla potrzeb propagan­ dy, w estetyce socrealistycznej. D o ukończenia osiemnastego roku życia pracował Sówka w pracowni plastycznej kopalni 2 3 „Wieczorek". Wykonywał wizerunki Stalina, napisy i hasła będące apologia tamtej rzeczywistości. Następnie podjął pracę w Przedsiębiorstwie R o b ó t Górniczych w Mysłowicach, naj­ pierw jako pracownik dołowy, a potem jako górnik, aż do emerytury w r. 1989. Dzięki rekomendacji Ewalda Gawlika - malarza nieprofesjonalnego, członka koła plastyków przy kopalnianym domu kultury, Sówka został do niego wprowadzo­ ny i pozostał związany przez trzydzieści lat. Jego członkowie interesowali się nie tylko sztuką, ale także filozofią (głównie Bolesław Skulik). Tematami preferowanymi w malarstwie tamtych lat były scenki z życia robotników śląskich пр.: orkiestry dęte, festyny górnicze, mile widziane były także pejzaże. D o zakazanych przez komitet zakładowy PZPR należały wszelkie tematy o treściach filozoficznych i religijnych, stąd na przykład okultystyczne zainteresowania uczestników kola plastycznego ukrywane były pod szyldem tematyki psychologicznej. K u radości i dumie władz kopalni członkowie grupy brali czynny udział w plastycznych „ k o n k u r s a c h na temat". Nie­ którzy z „malarzy niedzielnych" tak się wyspecjalizowali, że dokładnie wiedzieli, co malować, aby „ z g a r n ą ć " nagrody. Perspektywy, oraz innych zasad malarstwa uczył się Sówka sam, oglądając albumy z reprodukcjami starych mistrzów, np. Leo­ narda da Vinci. To, że dany model świata (jako kreacja artystyczna) zyskuje w naszych oczach jakieś niewątpliwe znaczenie treściowe zależy od typu kreującej go przestrzeni. W obrazach Erwina Sówki wyodrębniłam cztery podstawowe typy przestrzeni artystycznej: - Przestrzeń „swojego świata", będącą odpowiednikiem do­ mu, Nikiszowca (dzielnica Katowic) i Śląska - jako „małej ojczyzny" z postaciami odpowiadającymi tej relacji przestrzen­ nej. - Przestrzeń „swojego świata" z postaciami fantastycznymi (najczęściej jest to wizerunek świętej Barbary), bądź elementy z innego świata. - Przestrzeń fantastyczna z postaciami z „tego świata", które odznaczają się cechami uniwersalnymi, np. kobiet mogących należeć do tego i tamtego świata. - Przestrzeń całkowicie fantastyczna, obca. Przestrzeń „swojego świata" - to przestrzeń udomowiona. Znajdujemy j ą w cyklu obrazów, który m o ż n a nazwać „scenami z życia Nikiszowca". W tym miejscu kilka słów na temat tej dzielnicy Katowic znanej z filmów fabularnych Kazimierza Kutza. Nikiszowiec, osiedle robotnicze w stylu miejskim po­ wstało w latach 1908-1911 na terenie Janowa w pobliżu szybu „Nikisz", należącego do kopalni „Gisze". Zaprojektował je Jerzy Zillman z Charlottenburga. Osiedle ma kształt widowni amfiteatralnej (widzianej z lotu ptaka). Wszystkie uliczki i przej­ ścia zbiegają się jakby na scenie, którą tworzy plac centralny - rynek. Wzdłuż niego biegną arkadowe krużganki z pod­ cieniami, w których umieszczone są sklepy. Całość liczy dziewięć sektorów (jednostek mieszkalnych), więc włączony został do administracyjnego obszaru Katowic, wcześniej należał do Szo­ pienic, które były powiatem miejskim . W obrazach: Oczekiwa­ 4 5 6 nie, Którą kocham, Zaślubiny, Melodia rolę szczególną odgrywa centrum Nikiszowca - rynek. Jest to określony symbolicznie obszar, będący odpowied­ nikiem domu, Śląska, „środka świata" do niego wprowadza 767 �Sówka swoich bohaterów: na przykład parę młodą wraz z goś­ ćmi weselnymi siedzącą za stołem pełnym potraw, parę młodych rodziców (dziewczyna w dżinsach z dzieckiem na ręku przypo­ mina jeden z wizerunków Madonny z dzieciątkiem), obok nich na elewacji kamienicy napis „ k o c h a m cię stara", zaś w oknie tejże kamienicy para starzyków. W obrazie Którą kocham on i ona siedzą na kanapie szmaragdowego koloru. Kobieta jest naga, jej ciało lekko unosi się nad siedzeniem jakby lewitowało. Mężczyzna w roboczym stroju górniczym i w kasku na głowie podaje jej j a b ł k o . P a r ę tę oświetla wiązka promieni wpadających przez łukowe sklepienie z tyłu, z drugiego planu. Nie jest to światło rzeczywiste, p o r ó w n a ć je m o ż n a do mistycznego, jakie występuje w obrazach o treściach religijnych. Płótno Oczekiwanie przedstawia mężczyznę i kobietę siedzą­ cych na ławce, obok ich n ó g łasi się kot - symbol erotyczny. We wszystkich opisanych wyżej pokrótce pracach kamieniczki rynku zamykają przestrzeń wokół znajdujących się na nim ludzi. Staje się ona bezpieczna w rozumieniu psychologicznym, domo­ wa. Ponadto nabiera znaczenia symbolicznego, otrzymuje wy­ miar uniwersalny - s t a j e s i ę i c h przestrzenią życiową. Tak więc różne pod względem terytorialnym przestrzenie jak dom i miasto uznaje Sówka za identyczne, przy czym ich wspólnota ma charakter topologiczny, teksty rozwijają się na Nikiszowcu, a modelują d o m . . Jesteśmy zatem uprawnieni do postawienia znaku równości między pojęciami dom i Nikiszowiec, a być może nawet i Śląsk. Z a r ó w n o bowiem onjak i jego koledzy - górnicy uważają, że tak długo będzie istniał Śląsk, jak długo będzie istniał Nikiszowiec. Według Sówki układ architektoniczny Nikiszowca jest lust­ rzanym odbiciem podziemia - układu chodników kopalnianych. D ó ł i góra będąc ze sobą ściśle powiązane, pozostają wzglę­ dem siebie w opozycji: „ J a k się wyjechało na górę to wszystko było bardziej kolorowe. A jak się jest artystą, to się to odbiera bardziej boleśnie. Ja cierpiałem z tego powodu. Ale to był męski zawód, szkoła charakteru" - mówi. D ó ł i góra w znaczeniu kopalnia i Nikiszowiec przełożone na język malarstwa Sówki odpowiadają uniwersalnej opozycji, w której dobro utożsamia­ ne jest z górą, a zło z dołem. Na przykład w obrazie Którą kocham brutalności dołu (górnik w czarnym, roboczym kom­ binezonie) przeciwstawiona jest subtelność i delikatność kobieca (naga, piękna kobieta w pozycji lewitującej). Znaczenia treściowe zawarte w tej opozycji znalazły pełne rozwinięcie w obrazach zakwalifikowanych przeze mnie, ze względu na typ przestrzeni artystycznej, do grupy drugiej - do obszaru s w o j e g o ś w i a t a w którym sytuuje malarz po­ staci i zjawiska fantastyczne. Przypomina ona przestrzeń czaro­ dziejską, w której przecinają się jakby dwa światy: codzienny i zaczarowany. W krąg przestrzeni codziennej wprowadzana jest najczęściej postać świętej Barbary. Obrazy o tej tematyce odznaczają się specyficzną poetyką. Wynika to głównie stąd, że wizerunki tej świętej stworzył Sówka w oparciu o swoisty istniejący na Śląsku synkretyzm: zbitkę archaicznych ludowych przekazów wierzeniowych z kanonami kultowymi obowiązują­ cymi w kościele powszechnym. Obrazy te podzielić m o ż n a na dwie podstawowe grupy odpowiadające omawianej wyżej opozycji góra = dobro, dół = zło. Przestrzeń codzienna - to „swój świat", dający poczucie bezpieczeństwa i harmonii, o czym wspomniałam już wyżej. Modelowaniu przestrzeni artystycznej o takim ł a d u n k u emoc­ jonalnym służy często w obrazach Sówki perspektywa ukośna i boczna. W relacjach przestrzennych o określonych wyżej cechach umieszczane są wizerunki świętej Barbary, dobrej i pięknej patronki - co zasługuje na specjalne podkreślenie - nie tylko górników jako grupy zawodowej, ale całych rodzin górniczych. Pojawia się ona na nikiszowieckim rynku w towa­ rzystwie dzieci. Najczęściej są to postaci małej dziewczynki w śląskim stroju ludowym oraz nieco starszego chłopca w galowym mundurze górniczym. Pełnią one funkcję mediacyjną między światem zwyczajnym a mistycznym. Wizerunek świętej Barbary towarzyszy obrzędom rodzinnym: zaślubinom (motyw orszaku 7 8 168 I weselnego), pierwszej komunii świętej (np. obraz Me/odia). W tej grupie obrazów, w której święta ta przedstawiona została jako kobieta piękna, dobra i dostojna, cechy te dodatkowo podkreśla strój, przypominający królewski oraz korona na głowie. A t ­ rybutem powtarzającym się najczęściej jest kielich. W analizowanej grupie obrazów jednym z zasługujących na wyróżnienie przedstawień jest wizerunek będący syntezą moty­ wów o charakterze symbolicznym. W typowym dla architektury Nikiszowca łukowatym przejściu między rynkiem a znajdujący­ mi się w głębi p o d w ó r k a m i , usytuowano na zasadzie obraz w obrazie grupkę ludzi. Brodaty młody mężczyzna (przypomi­ nający Chrystusa, ale bez nimbu), w pozycji siedzącej, jest ubrany współcześnie. Trzyma on rękę na głowie małego chłopca. Po obu jego bokach, symetrycznie stoją dwie młode dziewczyny w białych szatach (suknia jednej dziewczyny jest długa, drugiej zaś krótka). W głębi, w mroku usytuowane są postaci trzech mężczyzn, przed którymi stoją zapalone trzy świece. N a osi, nad dolną kondygnacją widoczna postać świętej Barbary z at­ rybutami, ubranej w białą bluzkę, czerwoną spódnicę i zieloną pelerynę, w koronie na głowie. U jej stóp w pozie półleżącej postać górnika. Ulicą znajdującą się z lewej strony obrazu maszeruje orkiestra górnicza, zaś z prawej - orszak weselny. Obrazami o nieco odmiennej poetyce są: święta Barbara myjąca nogi czy też jako młoda śląska dziewczyna. Nastąpił w niej kolejny etap „oswojenia tej świętej", p r ó b a przed­ stawienia jej jako jednej z nas, w scenerii codziennego życia. W opozycji do pięknej i dobrej patronki rodzin górniczych pozostaje wizerunek świętej Barbary złej i demonicznej królowej podziemi. „Górnicy śląscy i ich rodziny wierzyli w złą świętą Barbarę. Najwięcej w y p a d k ó w było w kopalniach przed czwar­ tym grudnia. Mówiło się, że potrzebuje c h ł o p ó w " - opowiada Sówka. Obraz Ona odpowiada tym przekonaniom. Przedsta­ wiona tu została jako demoniczna bogini, młoda i piękna o sinym kolorze skóry i okrutnym wyrazie oczu. W jednym ze swoich wierszy malarz pisze: „(...) Kopalnia to wnętrze kobiety W niej j a zamknięty na trzydzieści pięć lat Tyle byłem w łonie Barbary (...)" Opozycję dół = zło ilustruje także obraz przedstawiający tą świętą jako współczesną męczennicę w koronie z noży kombaj­ nowych. Prezentuje w n i m autor swój sąd o destrukcyjnych skutkach rozwoju cywilizacji technicznej. Pogląd ten znajdzie pełne umotywowanie w innych obrazach, które omawiam dalej. Drugim, obok Nikiszowca obszarem „swojego świata" jest przedstawiony w cyklu obrazów pt. Medytacje krajobraz tak zwanego nowoczesnego osiedla mieszkaniowego w Katowicach-Bogucicach, d o k ą d przeprowadził się Sówka wraz z rodzi­ ną w 1982 r. W każdym z obrazów tego cyklu osiedle to przedstawione zostało bez postaci ludzkich, jakby było wymarłe. Bohaterami są fantastyczne postaci „nie z tego świata" lub zjawiska obce, nieznane. W pracy Medytacje III na płaskim dachu fantastycznej budowli o ścianie frontowej złożonej z wielu, rzędami ułożonych piramid w pozycji medytacyjnej zbliżonej do kwiatu lotosu siedzi postać o ciemnym kolorze skóry, mogąca być zarówno mężczyzną jak i kobietą. Jej nakrycie głowy i naszyjnik to połączenie elementów dekoracyjnych występujących w ozdo­ bach indyjskich i egipskich. W innym obrazie, ponad dachami bloków mieszkalnych lewituje naga postać kobiety, usytuowana poziomo - głową w stronę loggi mieszkania malarza. Namalo­ wana jest w tonacji jasnobłękitnej, przechodzącej w konturach w szarość. Wzdłuż ciała - od stopy poczynając - biegnie jasnoróżowy wąż falujący zgodnie z górnym konturem profilu ciała. Głowa węża z wysuniętym językiem wychodzi na zewnątrz kobiecej postaci, wraz z ostatnim fragmentem jego ciała okala dolną partię twarzy wzdłuż żuchwy. Ułożenie włosów kobiety w tonacjach ciemnych czerwieni i róży sugeruje szybki lot stopami do przodu. N a betonowej balustradzie loggi stoi druga - nieruchoma, zgeometryzowana postać. Wymodelowana jest w sposób tworzący swoistą i oryginalną postać: manekina, cyborga i faraona (odwzorowanie stóp z sarkofagów egipskich). �Całość „ z m o n t o w a n a " jest z kawałków blachy, łączonej na korpusie nitami. Postać ma na głowie hełm górniczy, jej rysy twarzy są grube, pospolite, jakby martwe. Na splocie słonecz­ nym sumeryjski znak płodności. Nogi poniżej kolan oplecione kablami. Przestrzeń artystyczna w cyklu obrazów Medytacje modeluje nieludzki świat współczesnych blokowisk. - Przestrzeń fantastyczna z postaciami o cechach uniwersal­ nych mogących należeć do „swojego" i „ o b c e g o " świata. Przykładami takich rozwiązań przestrzeni symbolicznej jest cykl obrazów z postaciami kobiet. Zatytułowany Ewa przedstawia kobietę rodzącą w pozycji znanej z przekazów sumeryjskich - stojącej z dłońmi zawieszonymi na konarach drzewa. Kobietę otacza przyroda o fantastycznych kształtach. Obcość tego otoczenia „ u d o m a w i a j ą " trzy białe ptaki, przypominające gołę­ bie (hodowane przez górników w kurnikach altanek zwanych laubami), wyryte na konarze drzewa serce przebite strzałą i napis „ E w a " . Elementami o wymowie symbolicznej, tworzącymi typowy dla Sówki synkretyzm religijno-kulturowy są: czarny wąż, będący w tym konkretnym przypadku symbolem dorocznej odnowy wegetacji występujący w obrzędach ku czci bogini Isztar (chętnie malowanej przez Sówkę), oraz kwiat latosu - symbol czystości (interpretacja symboliki podana przez malarza). W ob­ razie tym wizerunek rodzącej kobiety ma wymowę uniwersalną i modeluje każdą kobietę w każdym czasie. Z drugiej strony, jest w nim przedstawiona wizja raju utraconego, miejsce czyste i święte nie zbrukane wpływami współczesnej cywilizacji. Z zapisków malarza: „ N a kobiety w moim malarstwie nie należy patrzeć, jak na kobiety, które są wokół nas, ani też nie należy patrzeć z lubieżnością, bo z tym nie mają nic wspólnego. Kobiety, które maluję, to jedna z cech mocy Boga objawiająca się w żeńskości." „Należymy do łona żeńskiego, a żeńskość jest jedną z mocy Boga. Ł o n o kobiece daje życie duszy zawartej w materii. Ł o n o ziemskie pozbawia cię ciała, abyś stał się duszą czystą." Kreacje kobiet z tryptyku Trzy Wenus uznać można za syntezę kobiecości, ideał kobiety w rozumieniu Erwina Sówki. To jedna kobieta jakby w trzech osobach. Wenus z Willendorf, o podob­ nie jak jej pierwowzór nadnaturalnie wyeksponowanych, ob­ fitych kształtach - to Pramatka symbolizująca kult płodności. M a twarz p o g o d n ą , lekko uśmiechnięta. W ułożeniu jej rąk i n ó g nie ma nic wymuszonego. T a k ą pozycję przyjmują kobiety odpoczywające na ławkach nikiszowieckich podwórek. Między stopami Wenus z Willendorf, która może być równie dobrze Wenus z Nikisza namalowany został kwiat lotosu w formie fallicznej. Kobietę usytuowano w scenerii fantastycznej, obcej, bezkresnej. Przestrzeń tę „ u d o m a w i a " wyryte na skale, tuż obok Wenus, czerwone serce, takie jakie wycinają na ławkach i par­ kanach zakochani chłopcy. A k t przedstawiający Wenus z dzieciątkiem umieszczono w krajobrazie fantastycznym, kosmicznym, wyrażającym bez­ kres. Symetrycznie, po obu jej stronach wzgórza - kobiece piersi ze sterczącymi sutkami. W tle granatowe niebo z migocącą gwiazdą. Na prawej dłoni kobiety siedzi nieproporcjonalnie małe, w relacji do pozostałych elementów kompozycji, dziecko. Wenus ta nawiązuje do któregoś z licznych typów ikonografii Madonny, najprawdopodobniej Hodegetrii. Jednakże całość kompozycji, a szczególnie układ nóg, rysunek twarzy i głowy kobiety ze współczesną fryzurą pozwalają sądzić, że modeluje ona kobietę w znaczeniu uniwersalnym. Trzeci akt tryptyku to sumeryjska Isztar - bogini matka. Jest wyobrażeniem kobiety o cechach ziemskich i fantastycznych równocześnie. Zgięte w kolanach i rozwarte uda eksponują łono namalowane z anatomicznymi szczegółami. Zza jej pleców wido­ czne są umieszczone symetrycznie w formie skrzydeł dwa fallusy. Między stopami bogini znajduje się kwiat lotosu, a jej ciało przyozdabia biżuteria o motywach sumeryjskich i staroegipskich. Realizację przestrzeni całkowicie fantastycznej, obcej znaj­ dujemy w kilku cyklach obrazów: - prezentującym mechanizmy, o wymowie silnie moralizator­ skiej, będącej, najogólniej mówiąc, krytyką postępu cywilizacyj­ nego П. 1. Erwin S ó w k a , Święta Barbara w stroju śląskim, w Nikiszowcu - prezentującym bóstwa, będące swoistym synkretyzmem cech kulturowo-religijnych o proweniencji sumeryjsko-indyjsko-staroegipskiej - pracach namalowanych w oparciu o księgę Genesis W cyklu pierwszym programowymi obrazami są: współczesny, Postęp cywilizacyjny oraz Mechanizm, Tryptyk k t ó r e są symboliczną transformacją tematów zaczerpniętych z Apokali­ psy. Przedstawiają one szok przyszłości jako samounicestwienie cywilizacyjne, będące konsekwencją braku harmonii między n a t u r ą a techniczno-przemysłową działalnością człowieka. „Ca­ ły świat stworzony przez Boga jest przyjazny, a to co stworzył człowiek jest niszczące. Człowiek jeśli chce przetrwać, musi zrezygnować z dobroci techniki, to, co się teraz dzieje, to jest początek końca świata" „Człowiek, natura i Bóg stanowią h a r m o n i ę " „ M ą d r o ś ć cielesna musi iść w zgodzie z mądrością duszy, aby powstała równowaga między duszą a m a t e r i ą " - mówi Erwin Sówka. Przestrzeń artystyczna obrazów omawianego cyklu zawiera określone konstrukcje moralne, sytuujące relacje między naturą a techniką w kategoriach opozycji. Efektem błędnie rozumiane­ go przez ludzi postępu cywilizacyjnego bez zachowania har­ monii z n a t u r ą jest chaos i destrukcja. G ó r n i k zamieniony w świder, ludzie wkomponowani w tryby maszyny, apokalip­ tyczna wizja monstrualnych machin panujących nad światem, które wprzęgły w swój system nawet Jezusa Chrystusa - oto główne przesłania tych obrazów - moralitetów. 169 �Krótkowzroczność ludzi zachwyconych techniką spowodo­ wała najpierw uzależnienie od niej, a w dalszej konsekwencji zapanowanie jej nad ludźmi i ich ubezwłasnowolnienie. Święty transformator wystylizowany na sumeryjskiego boga wojny wielkością swą i ciężarem przygniata małe ludzkie sylwetki znajdujące się u jego stóp (obraz pt. Św. Transformator). 9 Cykl o b r a z ó w : Asztoret (lub Isztar), Izys, Hathor, Nammu przedstawia wizerunki bogiń wschodnich namalowanych w wie­ lu odmianach symbolicznych, upostaciawiających najważniejsze moce w naturze. Fascynacja kulturami wschodu, obok zainter­ esowań okultystycznych odegrała w twórczości Sówki równie ważną rolę. On sam tak mówi na ten temat: ,,To jest jakaś więź duchowa. Ten Wschód ciągle na mnie jakoś ciążył. Siła magii, iluzji niezwykłość, ale przede wszystkim wielka głębia duchowa. Stwierdzałem, że nasza cywilizacja jest płytka i że trzeba samemu szukać. Powiedział przecież mędrzec Wschodu, żeby nie kontak­ tować się z nikim, bo nauczyciel przyjdzie sam w postaci Ducha. Kiedy d u ż o rozmyślam, przychodzą takie fascynacje, że obrazy spływają z powietrza w postaci wizji. Jakby mi jakiś głos powiedział - zrób to tak, a to tak. I te obrazy udają mi się najlepiej. To jest sprawa koncentracji ducha, ale i obserwacji życia." Analizując otaczającą rzeczywistość, studiując filozofię indyj­ ską i porównując j ą z przekazem Pisma św. od kilku lat pracuje Sówka nad cyklem obrazów inspirowanych Księgą Genezis. Obrazy te - jak sam mówi - poświęca Bogu, którego poszukiwał przez całe życie. Malowanie obrazów było właśnie dla niego sposobem odkrywania prawdziwego Boga. Obecnie ma cał­ kowite przekonanie, że jest nim Brahma, uosobiony między innymi przez Krisznę: ,,To, co malowałem przedtem, było okryte powłoką, materią. To, co będę robił obecnie ma być duszą w moim malarstwie". Obrazy, które powstają w wyniku duchowej metamorfozy 10 11. 2. E . S ó w k a . Święty Transformator malarza, on sam nazywa religijnymi, chociaż nie mają nic wspólnego z dziełami jakimi przyozdabia się świątynie. Sówka tak mówi na ten temat: „Obecny kościół i inne religie to instytucje skupiające twory ludzkie wokół siebie, twory te i religie nie mają nic wspólnego z Bogiem i z duszą Boga" Obrazy religijne - jego zdaniem - same w sobie posiadają element Boga, ponieważ są „ p i s a n e " jego ręką: „Wszystko, co piszesz atramen­ tem, to Bóg pisze w tobie bez atramentu. Boże, ty trwaj we mnie dopóki tu jestem." Prace zatytułowane: Stworzenie świata, Przyjęcie w raju, Stworzenie Ewy, Wygnanie z raju - to namalowana w kulcie fallicznym opowieść o raju utraconym wraz z niezbędną człowie­ kowi n a t u r ą obrazów tego cyklu: „ O b r a z namaluj w kulcie fallicznym. Erwin powinieneś iść w kierunku wyrazu sposobem fallicznym, celem przyspieszenia twórczego rozładowania zdaj się wyłącznie na ducha świętego, który poprowadzi twój umysł i rękę k u sprawnemu wyrażaniu tego, co chcesz przekazać. Przekaz ten jest w tobie przekazem Boga, bo linii których użyjesz, użyjesz ty po raz pierwszy, jako twój środek przekazu. Linie te są twórcze do obecnego czasu." W wyniku długoletniego, świadomie kształtowanego rozwoju duchowego, między innymi dzięki rozmyślaniom transcedentalnym i treningom medytacyjnym, udało się Sówce na tyle zbliżyć do Boga, że czasami, jak sam twierdzi, słyszy jego głos. Fragment listu do Boga zatytułowany: Manu-ojciec z dziećmi w Kosmosie:,,(...) Ojcze mój, który jesteś mym Bogiem, aja tylko cząstką twej duszy, myśli moje skupiają się wokół twej duszy, myśli moje pełne tęsknoty za t w ą cudownością, chociaż nie wiem jaki ty jesteś, nawet nie wiem, czy ty mnie kochasz... Wysyłam każdego dnia do ciebie głos prośby, abyś wspomógł mnie dobrocią, dał siłę mej duszy i kochał jak syna, który był twym aniołem, a obecnie przeobrażony w człowieka oczekuje na złączenie z tobą... Panie mój ucz mnie, abym poznał prawdę, niech słyszę twój głos, który cichym szeptem jest we mnie." Dotychczasowe rozważania pozwalają postawić tezę, że prze­ strzeń artystyczna w obrazach Erwina Sówki jest specyficznie nacechowana. Albo, używając określenia J. Ł o t m a n a , że relacje przestrzenne występują u Sówki jako język wyrażający kon­ strukcje moralne. M o ż n a więc mówić o polu etyczno-przestrzennym zamykającym się w opozycji dobro-zło, gdzie 11 zło oznacza: dobro oznacza: Boga Absolutnego (Kriszna) Brahmę Raj jako miejsce doskonałe na Ziemi Miłość jako element boski Żeńskość jako jedną z mocy Boga Dobro utożsamiane z „górą", domem, Nikiszowcem, Śląs­ kiem (jako małą ojczyzną, świę­ tą Barbarą dobrą i piękną opie­ kunką rodzin górniczych Harmonię między Bogiem, na­ turą i człowiekiem jako warunek harmonii między ludźmi, a tak­ że harmonii między materią (ciało, otoczenie człowieka) itp. a duszą. Dążenie do Boga, poznanie go i zbliżenie z nim dzięki oderwa­ niu od materii m.in. przez roz­ myślania transcedentne Utożsamienie się z Jaźnią Boską jako najwyższą formą kontaktu człowieka z boskością. Oderwanie od Boga i kult mate­ rii, czego konsekwencją jest brak harmonii między Bogiem, naturą i człowiekiem i obser­ wowane obecnie wyniszczenie Ziemi. Chaos i destrukcja jako efekt błędnie rozumianego przez ludzi postępu technicznego bez za­ chowania harmonii z naturą ja­ ko niezbędnego elementu bos­ kości. Raj utracony Zło utożsamiane z „dołem", ko­ palnią wraz z nieprzyjaznym człowiekowi światem chtonicznym i demonicznym, złą i demo­ niczną św. Barbarą Szatana - jako zwodniczego Anioła Światłości. �W e d ł u g ś w i a t o p o g l ą d u Erwina Sówki Boskość - to Pełnia, na N a zakończenie refleksja natury ogólnej. Wymogi formalne którą zgodnie z prawami Natury muszą się złożyć dwa elementy powodują, iż S ó w k a prezentowany jest tylko jako twórca nurtu r ó w n o p r a w n e : męski z ł a d u n k i e m dodatnim i żeński z ujemnym. nieelitarnego, podczas kiedy zupełnie „ e l i t a r n y " światopogląd, Taka postawa pozostaje w opozycji do doktryn chrześcijańs­ jak i wysoki poziom artystyczny jego o b r a z ó w , upoważniają do kich, w k t ó r y c h kobieta u t o ż s a m i a n a jest ze złem. Swą istotą wyrwania go z tego ograniczającego zaszufladkowania. nawiązuje do „ U c z t y Platona" i idealnej pełni kosmogonicznej między k o b i e t ą i mężczyzną. P R Z Y P I S Y 1 M . Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 215 J . Łotman, Zagadnienia przestrzeni artystycznej w prozie Gogola. (w:) Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 247 Giszowiec - osiedle w stylu wiejskim, zaprojektowane, podobnie jak Nikiszowiec (o którym piszę dalej) przez Jerzego Zillmanna z Charlottenburga. Wzniesione w latach 1968-1911. Oba te osiedla usytuowane są w pobliżu siebie i stanowią jeden zespół architektoniczny. Bolesław Skulik był najpierw uczniem, a potem oponentem Ociepki, członkiem loży Różokrzyżowców, której centrala znajdowała się w Kali­ fornii. Po wyjeździe Ociepki z Janowa, Skulik miał ambicje przejęcia w zespole roli przywódcy duchowego. Jednak wszyscy koledzy poza Erwinem Sówką odwrócili się od niego. Skulik przeciętny malarz-amator, prowadził studia porównawcze między psychologią nauko­ wą a parapsychologią okultystyczną. Szczególnie fascynowała go fizjonomistyka. Zamierzał założyć przy kopalni „Wieczorek" koło para­ psychologów pod nazwą zespołu psychologicznego, który faktycznie byłby kołem okultystycznym działającym pod szyldem Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli. Na propozycję tę władze kopalni nie zgodziły się. Z mistrzem Ociepką Erwin Sówka bliższego kontaktu nie 2 3 4 mial, w jego mieszkaniu byl zaledwie jeden raz. Zainteresowania okultystyczne rozbudził w nim Skulik, który był dla Sówki niekłamanym autorytetem przez prawie pół wieku. Wyczerpująco na temat janows­ kiego kręgu plastycznego, malarstwa Teofila Ociepki oraz Bolesława Skulika i ich wpływu na twórczość Erwina Sówki pisał Seweryn A. Wisłocki w „Polskiej Sztuce Ludowej", 1984, nr 1-2, s. 57-88 5 Akcja filmów Kazimierza Kutza pt.: Sól ziemi czarnej i Perlą w koronie rozgrywa się w Nikiszowcu. L . Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice 1984, s. 122 J . Łotman, op. cit. s. 246 Encyklopedia katolicka, t. 2, Lublin, s. 14-20 Szerzej na temat relacji natura a technika w śląskiej sztuce nieprofes­ jonalnej piszę we wstępie do katalogu wystawy pod tym samym tytułem zorganizowanej ze zbiorów działu sztuki nieprofesjonalnej Muzeum Śląskiego przez to muzeum oraz Górnośląską Macierz Kultury w Parku Etnograficznym w Chorzowie w październiku 1993 r. Cytuję za Sewerynem A. Wisłockim, Obrazy spływają z powietrza, „Trybuna Śląska", 1992 nr 194. J . Łotman, op. cit., s. 260-276 6 7 8 9 1 0 1 1 II. 3. E . Sówka, lzyda w Nikiszowcu Fot,: Stanisław Michalski - il. 1, 3; Seweryn A. Wisłocki - il. 2 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d9d6658e4bcf01e805aef046c30cd0.pdf ed86d2201238e41c66b7260d6cb46b03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2295 Title A name given to the resource AIDS - kształt mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.160-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AIDS - kształt mitu* Monika Sznajderman U schyłku X X wieku, gdy medycyna bliska j u ż była obwieszczenia t r i u m f u nad śmiercią, przynajmniej w tak zwanym cywilizowanym świecie, karta się o d w r ó c i ł a i znowu m a m y przed s o b ą tak dobrze znany m o t y w T r i u m f u Śmierci. Spoglądając wstecz na rok 1983 t o tytuł a r t y k u ł u w specjal­ nym, w i e ń c z ą c y m ó w r o k numerze „ N e w s w e e k a " . „ O d r o k u 1930 - czytamy w n i m - nie widział świat tak klarownie złowieszczego r o k u , czasu ciemności, kiedy wszystko szło k u gorszemu"; w Libanie i Syrii trwa wojna, r o z m o w y p o m i ę d z y U S A i Z S R R z o s t a ł y zerwane, ponad dwustu niewinnych ludzi p o n i o s ł o śmierć w w y n i k u zestrzelenia k o r e a ń s k i e g o samolotu, w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Ameryce nie maleje polityczny terror, a w Trzecim Świecie głód. P r ó c z tego s a m o b ó j s t w a i z a b ó j s t w a , porwania i terrorystyczne zama­ chy. „ N a w e t natura stała się wroga i o b r ó c i ł a się przeciwko człowiekowi: zmienił się p r ą d Pacyfiku, wywołując na c a ł y m świecie powodzie i susze", a „ h a w a j s k i w u l k a n Kilauea o b r ó c i ł idylliczny, turystyczny raj w ogniste p i e k ł o gdy na 500 s t ó p szeroka rzeka lawy p o c h ł o n ę ł a drzewa i d o m y " . D o tego jeszcze „ d w ó c h a m e r y k a ń s k i c h k o n g r e s m e n ó w i minis­ ter p r z y ł a p a n y c h z o s t a ł o na skandalu obyczajowy" oraz, j a k o zwieńczenie pejzażu c z a s ó w ostatecznych, „ Ś m i e r t e l n a nowa choroba, zwana A I D S , tajemnicza i j a k d o t ą d nieule­ czalna, s t e r r o r y z o w a ł a h o m o s e k s u a l i s t ó w i zaczęła szerzyć się na świecie". M o g ł o b y się w y d a w a ć , iż spełnia się przepo­ wiednia, zawarta w starym micie pelazgijskim o pięciu wiekach ludzkości... ludzi w p ł y n ę ł o . N a ziemi był żółty pył, j a k się przeszło po n i m to się zaraz c h o r o w a ł o . " A I D S doskonale pasuje do starego apokaliptycznego scenariusza, uruchamianego zazwyczaj w czasie wszelkich plag. „ J a s n o w i d z z A m e r y k i P ó ł n o c n e j " - j a k czytamy w broszurce - k t ó r e m u powierzono „wszystkie te rzeczy, k t ó r e m a j ą nadejść, j a k więc kolejność poprze­ dzających z d a r z e ń przed wielką k a r ą , j a k trzęsienia ziemi, katastrofy, choroby, polityczne i społeczne wydarzenia, nieurodzaje, powodzie i inne nadprzyrodzone rzeczy, k t ó r e b ę d ą m a n i f e s t o w a ć się na świecie", wymienia w ś r ó d nich s t r a s z n ą c h o r o b ę - A I D S I I , „ k t ó r e j m o ż n a n a b a w i ć się przez sam d o t y k osoby, k t ó r a na tę c h o r o b ę zachoruje. Lecz Niebiosa obejmują tą c h o r o b ą całkowicie i wyłącznie ś r o d o ­ wisko homoseksualne j a k o ostrzeżenie dla świata, by zmienić nasze prawa, n a s z ą m o r a l n o ś ć , nasze zaniedbania, pozwala­ j ą c e te rzeczy k o n t y n u o w a ć . " Co ciekawe, A I D S - niezgod­ nie z faktycznym stanem rzeczy, lecz absolutnie w zgodzie z p o r z ą d k i e m m i t y c z n y m - przyjmuje t u p o s t a ć choroby, atakującej znienacka i g w a ł t o w n i e ; tak j a k b y dla tego, co w dniu A p o k a l i p s y objawić ma najwyższą moc idealnym modelem m i a ł a j u ż na zawsze p o z o s t a ć plaga, g w a ł t o w n o ś c i ą p r z y p o m i n a j ą c a C z a r n ą Śmierć. „ T a choroba - twierdzi Jasnowidz - potrzebuje t y l k o czterech d n i do inkubacji w organizmie. C h o r y umiera w ciągu d w ó c h tygodni. Symptomy są bardzo podobne do zapalenia opon m ó z ­ gowych." (Proszę zwrócić u w a g ę na z m i a n ę czasu przyszłego na teraźniejszy, co m o ż e p o d k r e ś l a ć p e w n o ś ć przepowiedni.) W podobnie apokaliptyczny t o n u d e r z a j ą , gdy m o w a o A I D S , na r ó w n i media k u l t u r y wysokiej i niskiej, prasa, naukowe i popularnonaukowe publikacje i ludowe przepo­ wiednie o k o ń c u świata. A I D S - „ t e n s k r ó t jest dziś synonimem śmierci i szatana", czytamy w artykule, opub­ l i k o w a n y m na ł a m a c h „ D e r Spiegel" w 1985 r o k u . „ W wielkich miastach pojawili się j u ż pierwsi prorocy, wiesz­ czący koniec świata, G u r u Bhagwan przepowiada p o n u r o , że A I D S sprawi, iż I I I wojna ś w i a t o w a będzie j u ż niepotrzebna - ofiarą nowej zarazy p a d n ą i tak dwie trzecie l u d z k o ś c i . " W książce Gene A n t o n i o AIDS - zmowa milczenia jej autor w p u n k t a c h podsumowuje „ K a t a s t r o f a l n e skutki rozprzest­ rzeniania się A I D S : Jeżeli nie z o s t a n ą szybko podjęte k r o k i , k t ó r e z a p o b i e g n ą b ł y s k a w i c z n e m u rozwojowi epidemii, sku­ tkiem będzie katastrofa nie m a j ą c a precedensu w całych dziejach l u d z k o ś c i . " Dalej A n t o n i o wymienia kolejne sfery życia, k t ó r e u l e g n ą c a ł k o w i t e m u zniszczeniu - „ r u i n a sys­ temu opieki s p o ł e c z n e j " , „ r u i n a systemu opieki zdrowot­ nej", „ c h a o s społeczny i ekonomiczny" oraz, co najważniej­ sze, z a g ł a d a biologiczna całego ludzkiego gatunku. „ M i l i o n y u m i e r a j ą c y c h w ś r ó d pogłębiającej się degeneracji u m y s ł o w e j , ruina e k o n o m i i , poczucie narodowej klęski - to nas czeka, jeśli nie z r o b i m y co w naszej mocy, aby p o w s t r z y m a ć epidemię." N i e jest to w y o b r a ż e n i e odosobnione. Niezwykle podobna epidemia z d z i e s i ą t k o w a ł a l u d n o ś ć S t a n ó w Zjednczonych na p r z y k ł a d we współczesnej popularnej powieści science-fic­ t i o n L a r r y R. Leichtera Epidemia. 1 2 3 Wieści o Apokalipsie, k t ó r e j j e d n y m ze z n a k ó w jest właśnie A I D S , błyskawicznie rozeszły się po c a ł y m świecie. „ P a n B ó g nie m i a ł co wymyślić i stworzył A I D S , ale j a k to nie p o m o ż e , to będzie z a g ł a d a ś w i a t a " - m ó w i jeden z m i e s z k a ń ­ c ó w M a ł e g o Cichego, wioski na Podhalu. I n n y u w a ż a z kolei, iż „ A I D S pojawił się na świecie, żeby ludzie w y m a r l i , bo Pan B ó g chce s k a z a ć ludzi, zaczął od Czarnobyla - to na 160 4 5 6 * * * A I D S ożywia najstarsze, z w i ą z a n e z w i e l k i m i plagami lęki; zaraza, plaga, epidemia to jego metafory najczęstsze i naj­ popularniejsze. P o z o s t a j ą c w ich k r ę g u , dziedziczy A I D S zarazem tę s a m ą s y m b o l i c z n ą m o w ę , j a k ą od w i e k ó w p r z e m a w i a ł y zaraza, plaga, epidemia: s y m b o l i c z n ą m o w ę zła. C h c i a ł a b y m z a r y z y k o w a ć tutaj tezę (o k t ó r e j szerzej p i s a ł a m w i n n y m miejscu) , że zło, wcielone w w y o b r a ż e n i a plagi czy zarazy, sięga najstarszych, najbardziej archaicz­ nych warstw ś w i a d o m o ś c i i k u l t u r y ; że sięga ono mianowicie, w e d ł u g o k r e ś l e n i a Paula Ricoeura „ p i e r w s z e g o 'schematu' z ł a " , a zatem wcześniejszego od symbolizmu grzechu i w i n y symbolizmu zmazy, skalania, n i e c z y s t o ś c i . Oczywiście, te dwie późniejsze koncepcje t a k ż e są tutaj obecne, niemniej jednak właśnie ta pierwsza podstawowa wydaje się dla f a n t a z m a t ó w plagi szczególnie charakterystyczna. W pojęciu zmazy ( k t ó r ą o k r e ś l a Ricoeur, w ślad za Petazzonim, j a k o „ a k t pogłębiający zło, nieczystość, fluid, tajemnicze i szkodliwe quid o d d z i a ł y w a j ą c e dynamicznie, a zatem magicznie" ) dla mitycznego pola w y o b r a ż e ń zwią­ zanego z tematem zarazy szczególnie istotne są, w m o i m przekonaniu, dwa momenty: w y o b r a ż e n i e czegoś k a l a j ą c e g o 7 8 9 * Artykuł jest wersją ostatniego rozdziału mojej książki Zara­ za. Mitologia dżumy, cholery, AIDS, która ukaże s i e w Wydawnict­ wie Naukowym Semper. �( z a r ó w n o materialnego j a k też symbolicznego), co kala przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e , oraz kwestia zasadniczej ambiwalencji zmazy, w y r a ż a j ą c a zarazem a m b i w a l e n c j ę wszelkich zjawisk nieczystych (to właśnie magiczna koncepcja zmazy, u w a ż a Ricoeur, d a ł a p o c z ą t e k do dziś żywej symbolice czystego i nieczystego, wraz z c a ł y m t o w a r z y s z ą c y m jej bogactwem odcieni). Medyczny sens zaraźliwości w istocie jest zawsze w t ó r n y wobec idei magicznego skalania, z a r a ż e n i a , do­ tknięcia - d o t k n i ę c i a TCOZJĄ choroby, śmierci i nieczystości; jest w t ó r n y wobec zmazy należącej do p o r z ą d k u sakralnego. ,,Od p o c z ą t k u zmaza jest c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą -pisze francuski filozof-wskazuje na to, że cała osoba jest t u d o t k n i ę t a w swym stosunku do s a c r u m . " Ambiwalencja natury zmazy wynika więc z analogicznej ambiwalencji zjawisk n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u sacrum, k t ó r e w skalaniu dostrzec p o z w a l a j ą z a r ó w n o s t r o n ę n e g a t y w n ą j a k też p o z y t y w n ą , z a r ó w n o „ p r z e k l e ń s t w o " , j a k też „świę­ t o ś ć " . Bowiem, jak pisał Ricoeur, symbolizm zmazy „ n u r z a się jeszcze w żywiole kosmicznym; 'zbrukane', ' u ś w i ę c o n e ' i 'święte' są ze s o b ą p o w i ą z a n e siecią podziemnych odp o w i e d n i o ś c i i zależności, k t ó r e b y ć m o ż e są nie do zatar­ c i a . " Charakterystyczna dla świata k u l t u r archaicznych ambiwalencja zjawisk sakralnych p r z e t r w a ł a , j a k zauważyli religioznawcy ( i Tomasz M a n n w Wybrańcu) do dzisiaj. Nadal, udowadnia Mircea Eliade, „ T o , co jest 'skalane', a więc ' p o ś w i ę c o n e ' o d r ó ż n i a się w p o r z ą d k u ontologicznym od tego wszystkiego, co należy do sfery ś w i e c k i e j " ; nadal jest r ó w n i e niebezpieczne i w y m a g a j ą c e specjalnego przygo­ towania rytualnego. N a p r z y k ł a d z i e w y o b r a ż e ń , d o t y c z ą ­ cych ofiar A I D S w i d a ć to bardzo w y r a ź n i e : w wizerunku tych o s ó b m o t y w wybrania, uświęcenia, wyniesienia w y r a ź ­ na mitologizacja splata się z m o t y w e m skalania j a k o fizycz­ nego zszargania i etycznego p o h a ń b i e n i a . Ujawnienie się tej ambiwalencji w y m a g a ł o oczywiście t r o c h ę czasu i d o k o n a ł o się w ó w c z a s dopiero, gdy A I D S o s i ą g n ą ł pełnię swego bytu w zbiorowej, symbolicznej w y o b r a ź n i . By to z r o z u m i e ć , trzeba jednak cofnąć się aż do momentu narodzin jego m i t o l o g i i . Nie m o ż e m y bowiem z a p o m i n a ć , że w świetle najwcześniejszej wersji m i t u A I D S nie była to jeszcze choroba „ n a s wszystkich" ani choroba wybranych, lecz p r z y p a d ł o ś ć d o t y k a j ą c a t y l k o i wyłącznie grzesznych, p r z e k l ę t y c h obcych, marginesu społecznego: homoseksualis­ t ó w , H a i t a ń c z y k ó w , n a r k o m a n ó w , prostytutek, czarnych m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . Był w ó w c z a s A I D S jednoznacznym synonimem zła; zła zbiorowego, wymierzonego nie w jedno­ stki, lecz w c z ł o n k ó w grupy ryzyka - tej, j a k pisze Susan Sontag, „ n e u t r a l n i e b r z m i ą c e j , biurokratycznej kategorii, k t ó r a ożywia a r c h a i c z n ą ideę skażonej i o s ą d z o n e j c h o r o b ą s p o ł e c z n o ś c i . " Wyczuwalna tutaj stara koncepcja zła j a k o zmazy, skalania, nieczystości o d s ł a n i a ł a jedynie swoje nega­ tywne, „ c i e m n e " oblicze. Radykalny p r z e ł o m w m i t o l o g i i A I D S n a s t ą p i ł w 1985 r o k u , gdy wraz ze śmiercią gwiazdy filmu, Rocka Hudsona, koncepcja zmazy o d z y s k i w a ć zaczęła z a p o m n i a n ą ambiwa­ lencję. „ R o z g ł o s z o n a przez media j a k o dramat narodowy śmierć Rocka Hudsona w s t r z ą s n ę ł a A m e r y k ą . Po raz pierw­ szy tragedia A I D S m i a ł a twarz. Twarz jednego z p ó ł b o g ó w tego k r a j u " - czytamy u D . Lapierre'a; p ó ł b o g ó w i b o g ó w , p a r a f r a z u j ą c słowa A r t u r a D r o g e ' a z K a t e d r y Nowego Testamentu przy Wydziale Teologii Uniwersytetu Chicago­ wskiego, przebranych za Rocka Hudsona, Freddy'ego M e r ­ cury, Earvin (Magic) Johnsona, za gwiazdy k u l t u r y maso­ wej: filmu, muzyki i sportu. P o n i ż e n i i wywyższeni, przeklęci i święci, m i e s z k a ń c y piekła i nieba kultury masowej pierwsi d o t k n i ę c i zostali p l a g ą A I D S ; stali się w y b r a ń c a m i . O b o k tematu zła pojawia się więc m i t o l o g i a w y b o r u , k t ó r a 10 1 1 12 13 1 4 15 pomaga złu o d z y s k a ć jego pierwotny, sakralny wymiar. Sądzić więc m o ż n a , że - podobnie j a k inne plagi - sięga A I D S do wierzeń o wiele starszych niż wizja zarazy j a k o kary bożej; do wierzeń, dla k t ó r y c h ta klasyczna j u ż , teologiczna w y k ł a d n i a jest t y l k o j e d n ą z racjonalizacji. D o wierzeń, zakorzenionych w niewyczerpanych z ł o ż a c h poprzedzającej wszelką etykę kosmicznej s a k r a l n o ś c i . Nawet w j ę z y k u n a u k o w y m z a c h o w a ł się ślad dawnych dynamicznych k o n ­ cepcji, k t ó r e , by z o b r a z o w a ć niezwykłą moc plagi, u t o ż ­ samiały j ą zazwyczaj z mocami ognia: p o ż a r e m , b ł y s k a w i c ą , i s k r ą ( m ó w i o n o np. o „iskrze m o r u " ) . „ W s z ę d z i e tam, gdzie bieda i niski p o z i o m życia s p o ł e c z n e g o n a r u s z y ł y życie rodzinne, d o p r o w a d z a j ą do licznych z w i ą z k ó w seksualnych, z a k a ż e n i e H I V szerzy się j a k p o ż a r " - pisze Tadeusz Nasierowski. Tajemniczy charakter i n i e w y j a ś n i o n a etiologia choroby sprawiły, że - jak w przypadku dawnych epidemii - m n o ż ą się naukowe, popularne i religijne hipotezy oraz interpreta­ cje. N a H a i t i na p r z y k ł a d - w e d ł u g b a d a ń antropologa Paula F a r m e r a - wierzenia ludowe, rdzennie h a i t a ń s k i e n a k ł a d a ­ j ą się na schemat wyjaśnień chrześcijańskich i medycznych, t w o r z ą c wraz z n i m i spójny, c h o ć d o ś ć paradoksalny obraz: A I D S przypisywane jest t u z a r ó w n o karze bożej za grzechy, j a k też m i k r o b o m oraz z w i ą z a n y m z m a g i ą voodoo za­ klęciom. P o d o b n ą wielość wyjaśnień zarazy odnajdujemy zresztą wszędzie. „ Z a n i m medycyna z a m i e n i ł a się w t e c h n i k ę , w chwili narodzin w y p o w i a d a ł a c h o r o b ę i jednostkowe d o ś w i a d ­ czenie chorego. Analogicznie, od zarania k r o n i k , historyk czynił z choroby jeden z o b o w i ą z u j ą c y c h u s t ę p ó w swojej opowieści. O d Tucydydesa do Grzegorza z Tours i nie­ zliczonych anonimowych Opisań choroby..., k o m e n t u j ą c y c h zarazy ery n o w o ż y t n e j , p o d w ó j n o ś ć (pli) jest zachowana; bez zdziwienia znajduje się j ą w figurze, p o d k t ó r ą dzisiaj gazeta przedstawia epidemię czy fantazmat epidemii. We wszyst­ kich owych tekstach w i d a ć podobne sekwencje. A k t o r historyczny (głowa p a ń s t w a , miasta, l u d chrześcijański, n a r ó d ) doznaje z z e w n ą t r z ( B ó g , W s c h ó d , Ż y d z i ) zła (kara, p r ó b a , pomsta), ale u siebie musi s z u k a ć n a ń lekarstwa (w pokucie, modlitwie, odosobnieniu, p o g r o m i e ) . " P o d w ó j ­ n o ś ć o w ą da się z a u w a ż y ć t a k ż e w k u l t u r o w y m wizerunku A I D S . Uruchamia on bowiem - p o w t ó r z m y raz jeszcze - najstarsze, z w i ą z a n e z z a r a z ą , p l a g ą i e p i d e m i ą sensy: z a r ó w n o symbolizm zmazy, j a k też grzechu i winy, z a r ó w n o w y o b r a ż e n i e plagi j a k o czegoś u d e r z a j ą c e g o , z s y ł a n e g o z wysoka, j a k o „ t a j e m n i c z e g o napomnienia z z a ś w i a t ó w " (że p r z y w o ł a m y tutaj, za Rudolfem O t t o , piękne, średniowiecz­ ne s ł o w o / r e ( Y ) , j a k też czegoś, co rozgrywa się j u ż na ziemi, p o m i ę d z y l u d ź m i , co z a r a ż a i magicznie kala. C a ł y ten niezwykle skomplikowany system wierzeniowy szczelnie w y p e ł n i o n y jest l u d o w y m i , p o p u l a r n y m i , teologicz­ n y m i i n a u k o w y m i interpretacjami. W e ź m y na p r z y k ł a d k l a s y c z n ą dla plagi teorię, k t ó r a jej źródeł u p a t r y w a ć k a ż e zawsze w sferze obcości, w symbolicznym k r ę g u innego świata (niezależnie od tego, czy jest to sfera obcości w o b r ę b i e naszego uniwersum, czy też kryjąca się p o d obrazami odległych i egzotycznych krain). Jej przejawem m o ż e być c h o ć b y ta popularna spiskowa teoria świata k t ó r a A m e r y k a ­ n ó w s k ł a n i a ł a do szukania ojczyzny A I D S na H a i t i , a H a i ­ t a ń c z y k ó w - do wywodzenia jej z l a b o r a t o r i ó w F o r t Derrick w stanie M a r y l a n d . Dziennikarz „ L i t i e r a t u r n o j Gaziety" przypisuje w y p r o d u ­ kowanie wirusa H I V zjednoczonym siłom Pentagonu i C I A , a redaktorzy skandynawskiego magazynu erotycznego „ P l a y s t a r " diabelskiemu tandemowi Bush - Honecker. „ P o r z ą d n i " obywatele S t a n ó w Zjednoczonych o s k a r ż a j ą 1 6 1 7 1 8 19 20 767 �swoich „ w e w n ę t r z n y c h " obcych - h o m o s e k s u a l i s t ó w , a zna­ ny a m e r y k a ń s k i działacz gejowski i pisarz L a r r y K r a m e r 0 ś w i a d o m e i celowe p o s u n i ę c i a przciw gejom obwinia Busha 1 Reagana: „ W k o n t e k ś c i e A l DS m o ż n a je p o s t a w i ć na r ó w n i z p o s t ę p o w a n i e m Hitlera wobec Ż y d ó w . " Sontag zwraca z kolei u w a g ę na szeroko rozpowszechnione wierzenie, że korzeni A I D S s z u k a ć trzeba na Czarnym Lądzie, a w samej chorobie u p a t r y w a ć kolejne nawiedzenie z Trzeciego Ś w i a t a , kolejną plagę „ s m u t k u t r o p i k ó w " . J ę z y k d y s k u r s ó w medycznych nie pozostaje tu w tyle za m y ś l e n i e m potocznym. P r z y t a c z a j ą c hipotezy m ó w i ą c e , że istnieje m o ż l i w o ś ć pierwotnego z a r a ż e n i a c z ł o w i e k a przez m a ł p ę , Sontag p o d k r e ś l a istnienie i a k t u a l n o ś ć starego ciągu skojarzeń, k t ó r e popularne w y o b r a ż e n i e M u r z y n a łączą z w y o b r a ż e n i e m zwierzęcości i seksualnego rozpasania. „ O s t a t n i e badania d o w o d z ą - pisze, j a k b y ilustrując tę tezę j u ż cytowany A n t o n i o - że A I D S r o z p o c z ą ł swą śmiertelną p o d r ó ż po trasie ludzkiej gdzieś w Afryce. Znaleziono go w ciele koczkodana, m a ł p y żyjącej na t y m kontynencie, a bardzo podobny wirus zidentyfikowano w ciele a f r y k a ń ­ skiej odmiany owcy. D r o g i pierwszego z a k a ż e n i a nie są do k o ń c a jasne. Przypuszcza się, że m o g ł o do niego dojść w w y n i k u u k ą s z e ń , jedzenia z a k a ż o n e g o mięsa lub współ­ życia seksualnego z tymi z w i e r z ę t a m i . " Czy trzeba doda­ w a ć , że i Afrykańczycy nie pozostali dłużni i szybko od­ wdzięczyli się A m e r y k a n o m w i a r ą w a m e r y k a ń s k i e pochodzeni choroby, będącej elementem szeroko zakrojonego planu wojny biologicznej... 2 1 22 * * * Jednym z o b r a z ó w , w k t ó r e wciela się moc plagi, jest obraz wirusa; to jego mitologia w d u ż y m stopniu decyduje o ż y w o ­ ści plagowej metafory A I D S . Badania nad w i r u s o l o g i ą l u d o w ą , czy też p o p u l a r n ą , i nad z w i ą z a n y m i z nią obyczaja­ m i j ę z y k o w y m i w tekstach stricte naukowych wciąż stoją otworem. „ M i m o że o wirusach ogromnie d u ż o rozprawia­ my -pisze Zofia K u r a t o w s k a - i to nie t y l k o my, lekarze, lecz także ludzie innych z a w o d ó w , wiedza o tych dziwnych tworach nie jest zbyt rozpowszechniona. Tak n a p r a w d ę dla zwykłego człowieka (a nawet dla zwykłego lekarza) wirusy p o z o s t a j ą właściwie czymś m i t y c z n y m . " Jeśli sięgniemy, za K u r a t o w s k a , do przytoczonej przez W ł a d y s ł a w a K o p a l i ń ­ skiego etymologii tego pojęcia dowiemy się, iż wirus w j ę z y k u ł a c i ń s k i m o z n a c z a ł j a d , śluz, s m r ó d . „ W późniejszej łacinie virulentia to także ' z a k a ż e n i e ' . W ż a r g o n i e lekarskim przy­ wykliśmy przez słowo 'wirulentny' r o z u m i e ć zjadliwy lub złośliwy z a r a z e k . " W wirusie m o ż n a zatem widzieć s a m ą kwintesencję nieczystości, kwintesencję czegoś z a r a ż a j ą c e g o , kalającego, brudzącego. 23 24 Nawet dzisiaj jeszcze, i to w tekstach naukowych i popu­ larnonaukowych, t r a k t u j ą c y c h o wirusie, posłyszeć m o ż e m y echa starej epidemiologicznej koncepcji Marcusa Terentiusa Varro (116-27 p.n.e.). D l a lepszego zobrazowania idei z a r a ż e n i a p o w o ł a ł on do życia niewidzialne istoty, m a l e ń k i e żyjątka, k t ó r e , niewidoczne dla oka, p r z e d o s t a w a ł y się do organizmu człowieka przez usta i nos. Z a m i e s z k i w a ł y owe istoty, zgodnie z wcześniejszą jeszcze, m i a z m a t y c z n ą teorią Hipokratesa, miejsca nieczyste, wilgotne i bagniste. I trzeba p r z y z n a ć , że nawet nauka, nie m ó w i ą c j u ż o wiedzy ludowej, doskonale p r z e c h o w a ł a tajemniczą a u r ę , o t a c z a j ą c ą owych p o s ł a ń c ó w zarazy. Czytamy na p r z y k ł a d u Kuratowskiej: „ T r z e b a powiedzieć, że są to twory nader dziwne. Nie­ przypadkowo użyte tu z o s t a ł o słowo ' t w o r y ' . Wirusy bo­ wiem nie są k o m ó r k a m i , nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do świata zwierzęcego, j a k na p r z y k ł a d pierwotniaki. Zachodzi pytanie, czy w ogóle m o ż n a je zaliczyć do organiz­ m ó w ż y w y c h ? " K u r a t o w s k a zwróciła tu u w a g ę na szcze­ 2 5 162 g ó l n ą cechę wirusa - na jego m e d i a l n o ś ć . Wirus, pisze też W i k t o r O s i a t y ń s k i , znajduje się d o k ł a d n i e na granicy między t y m , co żywe, i t y m , co m a r t w e . M e d i a c y j n y charakter (nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do zwierzęcego, nie są ani martwe ani żywe) doskonale predystynuje te stworzenia do rangi tajemniczych w y s ł a n n i k ó w z z a ś w i a t ó w . Nie bez przyczyny zatem mitologia popularna przed­ stawia wirusa j a k o „ n a j b a r d z i e j z a ż a r t e g o wroga boskiego stworzenia". Cytowany j u ż wcześniej Lapierre pisze: „ J a k świat ś w i a t e m wirusy - te miniaturowe, ś m i e r c i o n o ś n e cząsteczki unicestwiały więcej ludzi, zwierząt i roślin niż wszystkie klęski naturalne i k o n f l i k t y historyczne razem w z i ę t e . " Przypomina on wręcz k r w i o ż e r c z e g o wampira: „ N i e z d o l n e r o z m n a ż a ć się samodzielnie, p o t r z e b u j ą one do przeżycia w s p ó ł u d z i a ł u k o m ó r e k , k t ó r e a t a k u j ą . K u s i je wszystko, co żyje; ż a d n a k o m ó r k a nie uchroni się przed ich z a c h ł a n n o ś c i ą . " W i r u s o w i A I D S przypisywana jest moc szczególnie p o t ę ż n a i niszcząca (powszechnie nazywa się go „ m o r d e r c ą " ) , co dr. A n t h o n y Fauci, szef a m e r y k a ń s k i e g o Instytutu C h o r ó b Alergicznych i Z a k a ź n y c h wyraził słowa­ m i : „ N i e m o ż n a sobie w y o b r a z i ć bardziej s z a t a ń s k i e g o wirusa niż ten. Atakuje i niszczy właśnie te k o m ó r k i , k t ó r e właściwie powinny c h r o n i ć nas przed w i r u s a m i . " 26 2 7 28 29 Sontag u w a ż a , że jeśli metafora plagi ma jeszcze przy­ szłość, to tylko dzięki pojęciu wirusa. We w s p ó ł c z e s n y m d o ś w i a d c z e n i u świata wirusologiczna metaforyka odgrywa niezwykle i s t o t n ą rolę. Nie t r a c ą c bowiem swej mrocznej tajemnicy, odsłaniają wirusy coraz to nowe szczegóły swego charakteru. O k a z a ł o się, na p r z y k ł a d , że nie są jedynie czynnikiem z a k a ż e n i a ; m o g ą r ó w n i e ż p r z e n o s i ć informację g e n e t y c z n ą . O k a z a ł o się, że p o t r a f i ą m u t o w a ć . Te właśnie cechy sprawiły, że wirusy hojnie użyczają dzisiaj swej metaforyki światu pozamedycznemu, raz jeszcze występując w roli m e d i a t o r ó w . Są d o s k o n a ł y m łącznikiem na p r z y k ł a d p o m i ę d z y ś w i a t e m k o m p u t e r ó w a ś w i a t e m najnowszej i j a k sam wirus zmiennej choroby, wpisując t y m samym A I D S w szeroki kontekst naszej współczesności; n o w y m i treściami, o d w o ł u j ą c y m i się do pojęcia n i e p r z e w i d y w a l n o ś c i , zmienno­ ści, p o d s t ę p n o ś c i w z b o g a c a j ą stare lęki. * * * W r a c a j ą c jeszcze do archaicznej koncepcji zmazy, to o jej o b e c n o ś c i w micie A I D S m o ż e r ó w n i e ż świadczyć fakt, iż niezwykle żywy jest w n i m system w y o b r a ż e ń , z w i ą z a n y c h z s y m b o l i k ą kalającego k o n t a k t u . W nosicieli wirusa H I V demonizm wcielił się w stopniu nie mniejszym niż w nie­ gdysiejsze ofiary d ż u m y i cholery. T r u d n o , zaiste, p r z e k o n a ć s p o ł e c z e ń s t w o , że drogi z a k a ż e n i a są ściśle o k r e ś l o n e , skoro panuje powszechne, g ł ę b o k o zakorzenione przekonanie, iż zarazić się m o ż n a nie t y l k o przez stosunek seksualny czy transfuzję, ale r ó w n i e ż przez przedmioty, d o t k n i ę c i e osoby chorej, s a m ą jej bliskość a nawet spojrzenie. „ N a ulicy coraz niżej s p u s z c z a ł a m głowę. Nie ś m i a ł a m spojrzeć na ludzi, tak j a k b y wzrok m ó g ł ich z a r a z i ć " - m ó w i bohaterka repor­ t a ż u w „ T w o i m Stylu". Rozmaite, naukowe nawet i paranaukowe pisma prześcigają się w wynajdywaniu najmniej p r a w d o p o d o b n y c h d r ó g z a k a ż e n i a . Magazyn „ L a n c e t " w 1986 r o k u o p u b l i k o w a ł na p r z y k ł a d a r t y k u ł , p o ś w i ę c o n y możliwości z a r a ż e n i a przez u ż y w a n i e w s p ó l n e g o p ł y n u do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , a jeszcze inne pismo za­ stanawia się, czy cebula, do k t ó r e j k a p n ę ł a łza chorego kucharza, albo bar s a ł a t k o w y , nad k t ó r y m k i c h n ą ł nosiciel wirusa m o g ą stać się p o w a ż n y m i realnym ź r ó d ł e m zarazy. A c h o c i a ż to nosiciele i chorzy b u d z ą największą grozę, ludzie boją się t a k ż e z m a r ł y c h na A I D S . „ N a trumnie m ł o d e g o człowieka, z m a r ł e g o w z a c h o d n i o b e r l i ń s k i m szpita3 0 �lu i m . Rudolfa Virchowa, jeden z p o s ł u g a c z y z kostnicy n a p i s a ł w i e l k i m i literami A I D S . T r u m n ę przewieziono do m a ł e g o miasteczka w Niemczech Zachodnich, gdzie mieszka matka z m a r ł e g o . N i k t z s ą s i a d ó w nie przyszedł na po­ g r z e b " - czytamy w „ D e r Spiegel". Śmierć „ n a z a r a z ę " zawsze była szczególnie kalająca; rzeczywistość z w i ą z a n a z sacrum zawsze szczególnie niebezpieczna dla p r o f a n ó w . ,,(...) prastare zakazy dziedziczy się j a k c h o r o b ę " - n a p i s a ł , p o w o ł u j ą c się na Freuda, van der Leeuw. Pod na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m i , racjonalnymi uzasadnieniami nietrudno od­ k r y ć pradawne warstwy m i t u . Na niezwykle i s t o t n ą rzecz zwróciła u w a g ę Sontag: oto czynnikiem d e c y d u j ą c y m o z w i ą z a n y c h z A I D S w y o b r a ż e ­ niach nieczystości jest seks. „ P o j a w i e n i e się nowej epidemii o rozmiarach katastrofy - pisze ona - (...) nie w y s t a r c z y ł o b y moralistom do określenia jej mianem kary bożej. Potrzebne było jeszcze i to, by najczęstszą d r o g ą z a k a ż e n i a był seks." W i n n y m z a ś miejscu Sontag pisze: „ S e k s u a l n y s p o s ó b transmisji choroby, u w a ż a n e j przez większość ludzi za nieszczęście, ściągane na siebie dobrowolnie, o s ą d z a n y jest 0 wiele surowiej niż inne drogi z a k a ż e n i a ; t y m bardziej, że A I D S u w a ż a n y jest za c h o r o b ę , z w i ą z a n ą nie t y l k o z eks­ cesami seksualnymi, ale r ó w n i e ż z ich perwersyjnym charak­ terem. (...) Z a r a ż e n i e się c h o r o b ą na drodze s t o s u n k ó w seksualnych u w a ż a n e jest za bardziej dobrowolne, a zatem zasługujące na większe p o t ę p i e n i e . (...) Z a k a ź n e choroby, zawinione przez seks, zawsze w y w o ł u j ą o b a w ę dużej z a r a ź ­ liwości i dziwaczne fantazje na temat transmisji choroby w miejscach publicznych d r o g ą p o z a p ł c i o w ą . " Przypom­ nijmy: płyn do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , łza kucharz na krojonej przez niego cebuli... Sontag u w a ż a , że te właśnie cechy w y r a ź n i e łączą A I D S z syfilisem, Tadeusz K o m e n d a n t z a ś , k t ó r y o podobnych sprawach pisze na ł a m a c h „ T w ó r c z o ś c i " , u w a ż a A I D S za pierwszą w dziejach c h o r o b ę , w obrazie której seks tak w y r a ź n i e skojarzony jest ze śmiercią - w e d ł u g niego nawet syfilis nie m i a ł tak mocnej k o n o t a c j i . I c h rozumowanie celnie wydobywa d o m i n u j ą c y w z m i t y z o w a n y m wizerunku A I D S m o t y w skalania seksualnego. Ponownie o d w o ł u j e m y się do r o z w a ż a ń Paula Ricoeura. Pisze on: „ U d e r z a j ą c e jest, j a k ą d o n i o s ł o ś ć i p o w a g ę przypi­ suje się w e k o n o m i i zmazy ł a m a n i u z a k a z ó w o charakterze seksualnym: zakaz kazirodztwa, sodomii, usuwania p ł o d u , s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h w czasie a nieraz w miejscu zabronio­ n y m jest tak fundamentalny, że nic lepiej nie charakteryzuje systemu zmazy, j a k to rozdęcie spraw seksualnych tak dalece, że w s p ó l n i c t w o zadzierzgnięte między seksualnością a z m a z ą wydaje się istnieć od n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w . " Skalanie seksualne pojmowane jest przy t y m j a k o nieczys­ tość najwyższego stopnia, w pewnym sensie nieczystość wzorcowa, podobnie zresztą j a k skalanie wskutek zetknięcia z p r z e l a n ą w czasie z a b ó j s t w a k r w i ą , k t ó r e t a k ż e wcześniejsze jest od wszelkiej etyki, sięgając korzeniami do archaicznej koncepcji zmazy. W tych właśnie d w ó c h rodzajach s k a l a ń w najwyraźniejszej formie uwidacznia się pierwotny, d o s ł o w ­ ny, fizyczny charakter nieczystości. „ P o r ó w n a n i e między stosunkami seksualnymi a z a b ó j s t w e m jest oparte na tej samej grze o b r a z ó w : w obu przypadkach nieczystość wiąże się z o b e c n o ś c i ą 'czegoś' materialnego, co się przenosi przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e . " W centrum tego symbolizmu znaj­ dują się sperma i krew - dwie wydzieliny, k t ó r e o d g r y w a j ą najistotniejszą rolę t a k ż e w przekazywaniu wirusa H I V 1 w m i t o l o g i i zarazy. Oto nasienie, sperma - d a j ą c e życie, lecz teraz niebezpiecz­ ne, kalające, niosące śmierć. O t o krew - symbol oczysz­ czenia, ofiary i odkupienia, ale także wojny, morderstwa 31 3 2 33 3 4 35 3 6 3 7 i p o ż y w i e n i a z m a r ł y c h . U k r y t a w ciele w y o b r a ż a siedlisko życia i duszy, wylana na z e w n ą t r z - śmierć. „ L e ż a ł , moja miłość i m ó j m ą ż , leżał w swojej k r w i , w tej niebezpiecznej, czerwonej k r w i , oznaczającej życie i śmierć i bardzo p o w o l i u m i e r a ł " - m ó w i Josef w swojej autobiograficznej książce Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości. M i a r ą symbolicznej mocy A I D S m o ż e b y ć właśnie ta jego z d o l n o ś ć p r z y w o ł y w a n i a archaicznych s e n s ó w o b r a z ó w , w k t ó r y c h objawia się w s p o s ó b najpełniejszy cała ich a n t y n o m i c z n o ś ć . T o , co zazwyczaj oznacza życie - krew czy wydzieliny seksualne - teraz, w k o n t e k ś c i e plagi A I D S , stało się t a k ż e (jak przyjęło się j u ż m ó w i ć ) „ d a r e m ś m i e r c i " , p r z y p o m i n a j ą c w ten s p o s ó b o swej prawdziwej, ambiwalent­ nej naturze. I s t o t ę nieczystości najpełniej odsłaniają ryty oczyszczenia, k t ó r e dziś nawet, pod m a s k ą racjonalnych d z i a ł a ń sanitar­ nych, kryją zachowania o charakterze w y r a ź n i e magicznym. W ł a ś n i e w ich świetle najjaśniej w i d a ć , iż materialna nieczys­ tość spermy i k r w i jest jednak także nieczystością symbolicz­ ną; że k a ż d a zmaza, j a k pisał Ricoeur, jest zawsze c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą - jest p l a m ą s y m b o l i c z n ą . Aspekt czysto fizyczny, materialny n i e o d ł ą c z n y jest w tych wyob­ r a ż e n i a c h od aspektu duchowego, moralnego, etycznego. „ P r z e d s t a w i e n i e zmazy utrzymuje się w światłocieniu quasi-fizycznego z a k a ż e n i a , k t ó r e zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. Ta d w u z n a c z n o ś ć nie jest w y r a ż o ­ na p o j ę c i o w o , lecz jest p r z e ż y w a n a w s p o s ó b intencjonalny poprzez na poły fizyczny, na poły z a ś etyczny lęk p r z y n a l e ż ­ ny przedstawieniom nieczystości. Jeśli jednak symbolicznej struktury zmazy nie oddaje ani refleksja, ani przedstawienie, to przynajmniej jest ona obec­ na w działaniu; m o ż n a j ą u c h w y c i ć w o b r z ę d a c h oczysz­ czających i od a k t u u s u w a j ą c e g o przejść do 'rzeczy' u s u n i ę ­ tej." W przytaczanych przez Paula Farmera wierzeniach na temat r o z n o s z ą c y c h z a r a z ę H a i t a ń c z y k ó w pojęcie nieczysto­ ści, oznaczające z a r a ż o n ą , i m p o r t o w a n ą do S t a n ó w haitariską krew w rzeczywistości od samego p o c z ą t k u o d n o s i ł o się t a k ż e do kalającej „ h a i t a ń s k o ś c i " w ogóle j a k o ź r ó d ł a zarazy: pod h a s ł e m oczyszczenia b a n k ó w k r w i czytelne jest 0 wiele głębsze pragnienie oczyszczenia świata ze s k a ż o n e j populacji. A ci, k t ó r z y w G ł o s k o w i e , Laskach czy Józefowie krzyczeli, że nie c h c ą u siebie tej „ludzkiej p a d l i n y " , k t ó r z y grozili podpaleniem, czy nie sięgali p o d ś w i a d o m i e do tych samych starych p o k ł a d ó w wierzeniowych, w myśl k t ó r y c h bliskość śmierci - zwłaszcza „ t a k i e j " śmierci - kala? D o wizji oczyszczającego palenia, topienia, w y w o ż e n i a zarazy, izo­ lowania jej - j e ś l i musi istnieć, niech istnieje, ale tylko gdzieś bardzo daleko? Jak głosiło stare epidemiologiczne z a r z ą d z e ­ nie: „ w tak w y k r o j o n y m polu 'zgnilizna winna ustalić się 1 w y c z e r p a ć s w ą m o c ' . . . " „ W ten s p o s ó b symbolika ob­ r z ę d ó w u s u w a j ą c y c h ujawnia w s p o s ó b praktyczny u k r y t y symbolizm, zawarty w przedstawieniu s k a ż e n i a . " Skalanie, pisze Ricoeur, nie istnieje w s p o s ó b absolutny, niezależny od ludzkiej percepcji. Powstaje w kręgu ustana­ wiającego je prawa, w y p o w i a d a j ą c y c h je słów, oceniających spojrzeń. T o słowa i spojrzenia k a ż ą czuć się s k a l a n ą bohaterce cytowanego r e p o r t a ż u . T o określenie „ p a d l i n a " zamyka nosicieli wirusa w k r ę g u symboliki nieczystości i k a ż e o d p r a w i a ć ryty oczyszczenia. D a l e k i m p o g ł o s e m tych starych spraw m o g ą b y ć r o z w a ż a n i a tych specjalistów od p r o f i l a k t y k i A l DS, k t ó r z y u w a ż a j ą , że „wiele n i e p o r o z u m i e ń wynika z nieprecyzyjności powszechnie u ż y w a n e g o j ę z y k a . Za największe n a d u ż y c i e uznano określenie ' d ż u m a X X wieku', co sugeruje - w niezgodzie z faktami - że A I D S działa j a k średniowieczny p o m ó r , przed k t ó r y m nie ma ż a d n e g o 3 8 3 9 40 4 1 163 �r a t u n k u . Z pomorem kojarzy się ' z a r a ż e n i e ' , więc specjaliści sugerują u ż y w a n i e t e r m i n u ' z a k a ż e n i e ' . " T r u d n o m i e ć jednak nadzieję na s z y b k ą z m i a n ę j ę z y k a , a t y m bardziej kryjącej się za n i m wizji ś w i a t a ; zwłaszcza, że religijne i etymologiczne rdzenie „ z a r a ż e n i a " i „ z a k a ż e n i a " w y d a j ą się n i e p o k o j ą c o podobne, jeśli nie wręcz t o ż s a m e . . . W k r ę g u w y o b r a ż e n i a zmazy nieczystości mieści się r ó w ­ nież stara epidemiologiczna teoria Hipokratesa, zgodnie z k t ó r ą siedliskiem choroby są miejsca bagienne i wodniste, z k t ó r y c h u n o s z ą się zanieczyszczające a t m o s f e r ę gnilne opary-miazmaty. Hipoteza ta, p o m i m o o d k r y ć K o c h a , Pas­ teura i całej późniejszej medycyny p r z e t r w a ł a jednak do dzisiaj. W literaturze pięknej a t a k ż e tradycji ludowej napotykamy często na utrzymane w aurze d ż d ż u , wilgoci i m g ł y opisy „ m o r o w e j k r a i n y " . Teoria Hipokratesa prze­ c h o w a ł a się r ó w n i e ż , j a k to błyskotliwie w y k a z a ł a S o n t a g , w t a k i m c h o ć b y , charakterystycznym dla X I X wieku, ale ż y w y m przecież i współcześnie potocznym w y o b r a ż e n i u choroby, k t ó r e jej opis - stan organicznego r o z k ł a d u - cał­ kowicie u t o ż s a m i a z p r z y c z y n ą : nieczystą, p e ł n ą w y z i e w ó w a t m o s f e r ą . Pojęcie nieczystości, gnicia, r o z k ł a d u sięga t u z jednej strony t y p o w o miejskich scenerii ś m i e t n i k ó w , cuch­ n ą c y c h k a n a ł ó w , wilgotnych izb oraz z a g r a ż a j ą c y c h swą bliskością cmentarzy, z drugiej zaś - fizycznego r o z k ł a d u ciała chorej osoby (teoria miazmy szczególnie t r w a ł a wydaje się b y ć w w y j a ś n i a n i u etiologii gruźlicy). Tak oto, w i m a g i n a r i u m choroby, stara idea „ s o l i d a r n o ś c i kosmobiologicznej", j a k nazywa Mircea Eliade owe magicz­ ne nici sympatii łączące człowieka z o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m , z n a l a z ł a przewrotny s p o s ó b , by bezpiecznie d o t r w a ć do naszych c z a s ó w . 1 nie t y l k o d o t r w a ć , ale t a k ż e w z b o g a c i ć c h o r o b ę o w y m i a r moralny. Bo t r u d n o zaprzeczyć, że ó w ciąg skojarzeń obejmuje współcześnie t a k ż e m e t a f o r ę zgniliz­ ny w e w n ę t r z n e j , zepsucia moralnego, k t ó r y c h d o s k o n a ł y m odzwierciedleniem staje sę degeneracja fizyczna. „ Ś r e d n i o ­ wiecze m i a ł o d ż u m ę - w y g a s ł a ona dopiero wtedy, kiedy z a c z ę t o masowo b u d o w a ć domy z kamienia i szczura domowego na d u ż y c h obszarach w y p a r ł szczur w ę d r o w n y . Ostatnie stulecie b y ł o stuleciem cholery - brutalny kapita­ lizm rodem z Manchesteru wtłaczał proletariuszy do j a k najmniejszych p o m i e s z c z e ń , l e k c e w a ż ą c wszelkie zasady higieny. A teraz właśnie A I D S , albowiem A I D S (...) ujawnia całe zepsucie w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a " - czytamy w c y t o w a n y m j u ż artykule w „ D e r Spiegel". W rozumowa­ niu t y m z ł a t w o ś c i ą rozpoznajemy dzisiejszą, zmodyfikowa­ n ą wersję starej teorii miazmy, z charakterystycznym dla niej zacieraniem granicy p o m i ę d z y ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m i we­ w n ę t r z n y m , p o m i ę d z y fizyką i fizjologią a m o r a l n o ś c i ą , p o m i ę d z y p r z y c z y n ą i skutkiem choroby. Jednostka roztapia się w społeczeństwie, mikrokosmos p r z e g l ą d a się w m a k r o kosmosie. I na o d w r ó t : w c h o r y m człowieku świat rozpoz­ naje swoje największe b o l ą c z k i , dostrzega swój upadek. C z ł o w i e k i świat, obraz zepsucia moralnego i o d r a ż a j ą c e j , fizycznej degeneracji całego organizmu stają się dla siebie nawzajem przejrzystym lustrem. A p o w s t a ł e w n i m odbicie urasta w potocznej ś w i a d o m o ś c i do rangi metafory aktualnej ludzkiej kondycji. H a m b u r s k i profesor higieny, Stefan W i n ­ kle, wyraził to przeświadczenie s ł o w a m i : „ k a ż d e społeczeń­ stwo ma takie zarazy, na jakie z a s ł u g u j e . " Bowiem r o z k ł a d i gnicie m a j ą t u w y m i a r tyleż d o s ł o w n y co symboliczny, sięgający najgłębszego w n ę t r z a człowieka i świata, ich relacji z sacrum. Są stygmatem, znakiem, p i ę t n e m choroby, symbolem z e p s u c i a - ale symbolem p e ł n y m ambiwalencji. Śmierć na A I D S , ta powolna, po­ s t ę p u j ą c a degeneracja całego organizmu, włącznie z w ł a d z a ­ m i psychicznymi i u m y s ł o w y m i , przywodzi na myśl przed4 2 43 44 45 164 i stawienia średniowiecznej sztuki macabre; taki też jest jej k u l t u r o w y wizerunek. „ W i e l u p a c j e n t ó w traci k o n t r o l ę nad u m y s ł e m i ciałem - czytamy u A n t o n i o - aż do n i e m o ż n o ś c i panowania nad funkcjami fizjologicznymi, kiedy wirus roz­ wija się w ich u k ł a d z i e n e r w o w y m . Dramatycznie c h u d n ą i s ł a b n ą . W i e l u traci w z r o k . N i e m o ż l i w y do u ś m i e r z e n i a , straszliwy b ó l zmienia ich życie w m ę c z e r n i ę . " A m e r y k a ń ­ ski socjolog, A n t h o n y C o x o n , pisał: „Jest to śmierć wczesna i to tak p o t w o r n a i bolesna, że przerasta to najbardziej ponure w y o b r a ż e n i a ś r e d n i o w i e c z n e g o p i e k ł a . " A O s i a t y ń ­ ski: „ A m e r y k a n i e się b o j ą . A l e t r u d n o i m się dziwić. M a j ą się czego b a ć . Bo przecież umiera się w b ó l a c h , powoli, ze stopniowym zjadaniem organizmu przez drobnoustroje. Czasem umiera się ze straszliwym uczuciem zimna, przy stałej utracie wagi i sił, gdy j e d y n y m i c z y n n o ś c i a m i , do j a k i c h zdolny jest organizm, są biegunka i w y m i o t y . C z ę s t o umiera­ j ą c idiocieje się, gdy p o s t ę p u j e utrata p a m i ę c i , śmierć atako­ wanych przez wirusa k o m ó r e k , nieodwracalna demencja m ó z g u . " N i c dziwnego, że pewna nie b a w i ą c a się w subtel­ ności a m e r y k a ń s k a gazeta n a z w a ł a chorych na A I D S , obrazowo i wymownie, „ n i e b o s z c z y k a m i na u r l o p i e " . W t y m r o z k ł a d z i e ciała uczestniczy t a k ż e twarz; twarz k t ó r a , na r ó w n i z ciałem, odbija kolejne etapy degeneracji całego organizmu aż do jego ostatecznego upadku. M o ż e nawet więcej: skupia w sobie całą u d r ę k ę konania. Susan Sontag z tego właśnie względu zalicza A I D S , obok t r ą d u i syfilisu, do c h o r ó b najstraszniejszych; w p e w n y m sensie ostatecznych. T a k i c h , k t ó r e z n o s z ą f u n d a m e n t a l n ą , zakorze­ n i o n ą r ó w n i e ż w chrześcijańskiej tradycji ikonograficznej opozycję p o m i ę d z y t w a r z ą i ciałem. W cierpieniach świętych twarz nigdy nie bierze u d z i a ł u , cierpi t y l k o w Pasji Chrystusa, i to cierpienie uwidocznione na obliczu jest symbolem najwyższego cierpienia człowieka. Poprzez cierpienie twarzy tajemnica konania na A I D S d o t y k a w j a k i ś paradoksalny s p o s ó b tajemnicy konania na K r z y ż u - przybliża je, ak­ tualizuje, odtwarza; w z a l u d n i a j ą c y c h ulice miast skulonych, ż e b r z ą c y c h postaciach dostrzec pozwala w y o b r a ż e n i a jakiejś współczesnej, XX-wiecznej Pasji. W y o b r a ż e n i a k t ó r e , po­ przez całą d e g r a d u j ą c ą fizyczność choroby i s a m o t n o ś ć umierania p r o w a d z i ć nas m o g ą t a k ż e w s t r o n ę symboliki Odkupienia. Czy t a k ą śmierć m o ż n a zestetyzować? - pyta w artykule AIDS i esteta U m b e r t o Eco. Czy śmierć na A I D S ma szansę b y ć wzniosła, patetyczna i romantyczna? Czy m o ż e b u d z i ć t ę s k n o t ę j a k gruźlica i j a k syfilis, g ł ę b o k o , wstydliwie skrywane marzenia? Sontag daje o d p o w i e d ź zdecydowanie o d m o w n ą . A I D S , tak j a k rak, nie dopuszcza możliwości jakiejkolwiek romantyzacji śmierci, gdyż jest ona po prostu zbyt bliska. I - tak j a k rak - stał się m o d e l o w y m p r z y k ł a d e m poczucie beznadziej­ ności i klęski. A jednak m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że nadzieja jest dla ludzi c z y m ś na tyle cennym, że t r u d n o będzie p o g o d z i ć się z pochowaniem jej wraz z m i l i o n a m i z m a r ł y c h . Być m o ż e dla pełnej mityzacji - romantyzacji, sentymentalizacji - A I D S potrzeba t y l k o t r o c h ę więcej czasu, tak, b y ś m y nauczyli się z n i m żyć, b y ś m y c h o ć t r o c h ę go oswoili. Nieco podobnie myśli Eco. W e d ł u g niego wszystkim wielkim, symbolicznym c h o r o b o m t o w a r z y s z y ł a zawsze ro­ mantyczna dialektyka człowieka moralnego i człowieka estetycznego. „ K i e d y w i e l k i m i z a g r o ż e n i a m i były gruźlica i syfilis, mieliśmy d w a wzorce zachowania. Z jednej strony wzorzec, k t ó r y nazwiemy w i k t o r i a ń s k i m , z m ę ż e m surowym, p r u d e r y j n ą ż o n ą , w y k l ę c i e m c u d z o ł ó s t w a , rozwiązłością t r a k t o w a n ą j a k o degeneracja, a homoseksualizmem, biseksualizmem czy obojnactwem j a k o tabu. A l e obok tego r o z w i n ą ł się wzorzec estetyczny. N i e t y k o j a k o wzorzec życia 4 6 4 7 4 8 49 �nieuregulowanego, p o ł ą c z o n e g o ściśle z geniuszem, ale wręcz j a k o t r i u m f choroby j a k o t w ó r c z e g o b o d ź c a . " A I D S w z n a c z ą c y s p o s ó b nawiązuje z a r ó w n o do m i t o l o g i i syfilisu j a k też do m i t o l o g i i gruźlicy. Jest, j a k ten pierwszy, c h o r o b ą miłości, podobnie do tej drugiej zaś wyniszcza organizm wskutek b r a k u powściągliwości (bo trzeba t u z a z n a c z y ć , że wykreowane w o k ó ł gruźlicy fantazmaty łączą się z t a k i m właśnie jej w y o b r a ż e n i e m : j a k o choroby, ob­ darzającej jej nosiciela nadnaturalnym darem uwodzenia, choroby seksualnego nieumiarkowania i g o r ą c z k o w e j , de­ strukcyjnej euforii). Pojawił się na scenie w przestrzeni opuszczonej przez te choroby, w przestrzeni seksualnej swobody, w scenerii rockowego koncertu z jego biseksualnym, androgynicznym i d e a ł e m piękności. Co będzie dalej? Czy zwycięży człowiek moralny, solidny, wierny i monogamiczny partner, czy też raczej odziedziczy A I D S , po gruźlicy i syfilisie, miejsce twórczej choroby, choroby celeb­ rowanej j a k o warunek estetyki i zarazem estetyczny kanon? We wzorzec życia estetycznego rozwinęły się j u ż przecież, r ó w n o l e g ł e do A I D S , neurozy, narkomania i homosek­ sualizm - r ó ż n e formy t w ó r c z e g o cierpienia, z w i ą z a n e g o z trudnym wyborem i społecznym napiętnowaniem. ,,Aura tajemniczości i niezwykłości, o t a c z a j ą c a p o r a ż e n i e p o s t ę p u ­ j ą c e , p o w o l i przechodzi na zaburzenia psychiczne, w y s t ę p u ­ j ą c e w przebiegu A I D S - u w a ż a Tadeusz Nasierowski. - O ile s z a l e ń s t w o F. Nietzschego, G.de Maupassanta i wielu innych t w ó r c ó w chorych na p o r a ż e n i e p o s t ę p u j ą c e jest j u ż t y l k o h i s t o r i ą , to śmierć chorych na A I D S , Foucaulta i M e r cury'ego, której byliśmy ś w i a d k a m i , jest wciąż ż y w y m wspomnieniem, w n o s z ą c y m w życie wielu o s ó b uczucie metafizycznego n i e p o k o j u . " Rak nie wybiera, pisze Eco, zatem rak z tego c h o ć b y w z g l ę d u nie m o ż e b y ć p r z y k ł a d e m choroby estetycznej. Co do A I D S z a ś , to „ c h o r o b a wynika­ j ą c a z rozpasania jest w y b o r e m , a zatem ma wszelkie tytuły, aby s y m b o l i z o w a ć stan b o h a t e r s k i . " W ł o s k i filozof przewi­ duje więc jednak p o w r ó t do romantycznej dialektyki p o m i ę ­ dzy człowiekiem m o r a l n y m i człowiekiem estetycznym; co więcej przewiduje - prędzej czy później - narodziny sztuki, k t ó r ą ó w widoczny na obliczu „ b r a k o d p o r n o ś c i " podniesie do rangi symboli i uczyni swym centralnym przedstawieniem - w n i o s ł y m i tragicznym. Tutaj uczynić musimy pewne zastrzeżenie, m a j ą c na względzie to, co powiedziane z o s t a ł o wcześniej. Eco m ó g ł pisać, że A I D S jest c h o r o b ą w y n i k a j ą c ą z rozpasania, c h o r o b ą , o k t ó r ą trzeba się p o s t a r a ć , c h o r o b ą , k t ó r ą się wybiera i k t ó r a wybiera bo, j a k j u ż wiemy, przez długi czas w potocznej ś w i a d o m o ś c i u t r z y m y w a ł o się takie właśnie przekonanie. O t y m , że - j a k w przypadku klasycznych plag - jest to klęska, k t ó r a d o t k n ą ć m o ż e k a ż d e g o z nas dowie­ dziano się stosunkowo p ó ź n o i w ó w c z a s dopiero do m i t o ­ logii w y b o r u doszedł temat nowy, c h o ć j e d n o c z e ś n i e stary j a k sama plaga: temat p o w s z e c h n o ś c i śmierci, jej absurdalnej p r z y p a d k o w o ś c i . Bo A I D S jest j a k wirus: ciągle mutuje i w jego micie w y r a ź n i e dostrzec m o ż e m y kolejne etapy krystalizacji albo też, m ó w i ą c inaczej, r ó ż n e , n a k ł a d a j ą c e się na siebie warstwy. Pierwsza, najwcześniejsza m ó w i , że choru­ j ą t y l k o w i n n i , obcy, grzeszni - t u w y b ó r r ó w n o z n a c z n y jest z o s ą d e m . N a s t ę p n a , gdy u ś w i a d o m i o n o sobie, że c h o r u j ą t a k ż e „ b o g o w i e " o d s ł a n i a całą a m b i w a l e n c j ę skalania; wre­ szcie trzecia, ostatnia uwrażliwia na fakt, że w rzeczywistości zaraza d o t y k a wszystkich bez w y j ą t k u . I w tej chwili najciekawsze jest chyba to, czy k t ó r a ś z nich o k a ż e się najtrwalsza i wyciśnie na micie najwyraźniejsze p i ę t n o . O t y m , że p o m i m o wszystko śmierć na A I D S m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana romantycznej śmierci z miłości, a sam A I D S do miana choroby miłości, choroby n a m i ę t n o ś c i 5 0 51 52 przekonuje nas bogata j u ż , p o w s t a ł a na ten temat literatura i filmy ( c h o ć b y tak głośne ostatnio Dzikie noce C. Collarda). P o s ł u c h a j m y raz jeszcze w y z n a ń Josefa, o p ł a k u j ą c e g o swoje­ go z m a r ł e g o w wieku 32 lat kochanka: „ T e r a z nie żyjesz, jesteś c a ł k i e m m a r t w y . A j a sam, zupełnie sam na świecie. M ó j m ą ż , moja miłość nie żyje. M i n ę ł o , s k o ń c z y ł o się. Leżysz tu m a r t w y w swojej k r w i , j a k p r z e k w i t a j ą c y mak. Kwitłeś intensywnie i cudownie. Teraz leżysz, z m a r ł y m ł o d o , we k r w i , j a k mak, k t ó r y umiera zaraz po osiągnięciu szczytu swojej u r o d y . " „ P r z e k w i t a j ą c y mak"... metafora, k t ó r a c o ś nam przypo­ mina. C h o ć b y ten wiersz z p o c z ą t k ó w X V I I wieku: Jako kwiat z ziemi idzie, a p o t y m z a ś starty Bywa od bestyj niemych i j a k nic p o ż a r t y . Tak też c z ł o w i e k k w i a t p i ę k n y , gdy we świat w y n i k a Bywa zgniecion od śmierci, by nic tedyż w z n i k a . A l b o też inne, barokowe skojarzenia człowieka z cieniem na wodzie, b a ń k ą z piany, dymem i r o z w i a n y m na niebie o b ł o k i e m . Oczywiście, w przypadku A I D S metafory te m o g ą o d n o s i ć się t y l k o do k r ó t k o ś c i życia, a nie nagłości k o ń c z ą c e j je śmierci. A l e też trzeba p o d k r e ś l i ć , że życie to jest k r ó t k i e na m i a r ę rzadko od d z i e s i ą t k ó w lat s p o t y k a n ą . T a k m ł o d a śmierć r ó w n i e ż sprzyja wytworzeniu się w o k ó ł niej tragicz­ nej, bohaterskiej aury. „ K w i t ł e ś intensywnie i cudownie": k r ó t k i e , frenetyczne, s a m o s p a l a j ą c e się życie i długie umiera­ nie. Śmierć jest t u logiczną, oczywistą i n i e u b ł a g a n ą konsek­ wencją życia. Jak u Erazma z Rotterdamu: „ t a k a będzie śmierć, jakie było nasze życie". I c h o ć kwitnie ars bene vivendi, c h o ć wielu lekarzy, m o r a l i s t ó w i t e o l o g ó w n a w o ł u j e do dobrego, cnotliwego, umiarkowanego życia, mitologia A I D S koncentruje się w dużej mierze w o k ó ł czegoś, co m o g l i b y ś m y n a z w a ć etosem m ł o d e j , s a m o b ó j c z e j śmierci, etosem cierpienia i tragicznej śmierci z w y b o r u . Jak w łaź­ niach San Francisco: „ a n o n i m o w y romans ze śmiercią, rosyjska r u l e t k a " . Intelektualnymi ś r o d o w i s k a m i Francji i S t a n ó w w s t r z ą s ­ nęła nie tyle śmierć na A I D S M i c h e l a Foucault, k t ó r y nigdy przecież nie u k r y w a ł swego homoseksualizmu, ile trzy wyda­ ne na jego temat książki. A u t o r jednej z nich, pod znamien­ n y m t y t u ł e m The Passion of Michel Foucault, James M i l l e r w y w o ł a ł b u r z ę podejrzeniem, iż jego bohater, ś w i a d o m swej choroby, r ó w n i e ś w i a d o m i e z a r a ż a ł innych. W pewien s p o s ó b potwierdza to tytuł drugiej książki - powieściowej, zbeletryzowanej wersji ostatnich miesięcy życia filozofa - Do przyjaciela, który nie uratował mi życia Herve Guiberta. I c h zdaniem Foucault był w y z n a w c ą takiego właśnie etosu - etosu, k t ó r y z a o w o c o w a ł zupełnie n o w y m rodzajem w s p ó l ­ noty: „ t o czyhające na k a ż d y m k r o k u n i e b e z p i e c z e ń s t w o s t w o r z y ł o nowe powinowactwa, n o w ą czułość, n o w ą solidar­ n o ś ć - czytamy u Guiberta. - Wcześniej wszystko o d b y w a ł o się w milczeniu, teraz ze s o b ą rozmawiamy. Wszyscy dosko­ nale wiemy, po co przychodzimy do ł a ź n i . " Jak na starych m a l o w i d ł a c h , przedstawiających m o t y w T a ń c a Śmierci zmarli tańczą t u z jeszcze żywymi, k t ó r z y zdecydowali się na to zupełnie ś w i a d o m i e , powodowani o w ą tragiczną solidarnością, o w y m poczuciem powinowactwa i czułością. Jak Bergmanowski Rycerz podejmują ryzyko gry. Ale w bogatym (już) imaginarium A I D S napotykamy także na inne, bardziej do klasycznych zbliżone T a ń c e Śmierci; T a ń c e , wyrażające tę ostatnią, najpóźniejszą w a r s t w ę m i t u A I D S , w k t ó r y c h b i o r ą udział wszyscy, niezależnie od swej woli, trybu życia, m o r a l n o ś c i , zawodu, bogactwa i wieku. Ta śmierć nie przyjmuje ż a d n y c h ł a p ó w e k , nie zna klaso­ wych u p r z e d z e ń , niweczy wszelką k a s t o w o ś ć . Nie uznaje też granic geograficznych. Taneczny k o r o w ó d łączy ze s o b ą ludzi r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i , k r a j ó w , k o n t y n e n t ó w . Bo A I D S 5 3 5 4 5 5 5 6 165 �jest w p e w n y m sensie o d p o w i e d z i ą na w s p ó ł c z e s n ą k o n d y c j ę c z ł o w i e k a , k t ó r e g o Z y g m u n t B a u m a n nader trafnie n a z w a ł włóczęgą, w a g a b u n d ą , t u r y s t ą . towarzyszem tych 5 7 wędrówek. A I D S stał się n i e o d ł ą c z n y m Towarzyszy afrykańskim mnienia by z a b a w i ć się w d e t e k t y w ó w , ś l e d z ą c y c h p r z e s z ł o ś ć w ł a s n ą i partnera i o d t w o r z y ć k s z t a ł t tej swoistej, niechcianej w s p ó l n o t y . T o wszystko, p o m n o ż o n e przez w i a r ę w niebez­ pieczny, demoniczny w r ę c z charakter c h o r y c h r o d z i tak p r z e m y t n i k o m , w ę d r u j ą c y m o d burdelu do burdelu i amery­ dobrze z d a w n y c h c z a s ó w znane podania o ludziach, k t ó r z y k a ń s k i m biznesmenom, p o d r ó ż u j ą c y m o d h o t e l u do hotelu. n o s z ą c w sobie ś m i e r ć s t a r a j ą się z a r a z i ć j a k najwięcej o s ó b . T w o r z y n o w ą w s p ó l n o t ę - w s p ó l n o t ę l u d z i , k t ó r z y wcale nie N i c z y m S z k a r ł a t n a Ś m i e r ć z o p o w i a d a n i a Edgara A l l a n a m u s z ą b y ć jej ś w i a d o m i : łączy ich wirus. Seks, pisze Susan Р о е w d z i e r a j ą się u k r a d k i e m do cudzego d o m u i życia. N i k t Sontag „ n i e m o ż e b y ć j u ż dłużej u w a ż a n y za s p r a w ę dwojga nie m o ż e j u ż c z u ć się bezpieczny. Stare lęki z n a l a z ł y ludzi; jest to ł a ń c u c h , sięgający w p r z e s z ł o ś ć ł a ń c u c h trans­ d o s k o n a ł e , w s p ó ł c z e s n e wcielenie. „ T u i ó w d z i e słyszy się 5 8 m i s j i " . A nosicielka M a r y Fisher dodaje: „Chciałabym, swe chorych, k t ó r z y m ó w i ą : ' S k o r o j u ż m a m u m r z e ć , z a b i o r ę ze aby kobiety, ś p i ą c z m ę ż c z y z n ą z d a ł y sobie s p r a w ę , że są s o b ą t y l u ludzi, i l u t y l k o m o g ę ' " w ł ó ż k u nie t y l k o z k i m ś , k o g o dobrze z n a j ą . A l e r ó w n i e ż ze c h o ć r ó w n i e dobrze m ó g ł b y n a p i s a ć to k t ó r y k o l w i e k z k r o n i ­ wszystkim, co z d a r z y ł o m u się w życiu. Z w ł a s z c z a w c i ą g u karzy dawnych plag: Defoe, Pepys albo Boccaccio. A ostatnich dziesięciu l a t . " 5 9 6 0 - czytamy u Antonio, Ph. Boggio w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m A I D S w Kinszasie przyta­ T a k . A I D S n i e k t ó r y c h wybiera, i n n i j e d n a k stają się jego cza h i s t o r i ę pewnego w y s o k o postawionego u r z ę d n i k a , k t ó ­ o f i a r ą w s p o s ó b absurdalny i p r z y p a d k o w y . Jesteś po p r o s t u r y , u m i e r a j ą c , z o s t a w i ł w testamencie nazwiska wszystkich j e d n y m z ogniw d ł u g i e g o ł a ń c u c h a - z a m ę ż n y c h kobiet, ś w i a d o m i e przez niego z a r a ż o n y c h . „ R o ­ właśnie figura to wszystko. T a k a coraz głębiej zakorzenia się w potocznej w y o b r a ź n i . Sprzyjają temu r ó w n i e ż liczne z a c h ę t y i napo­ zumiesz - o p o w i a d a śmiejąc się ' l o n d y n k a " - nie c h c i a ł sam s c h o d z i ć z pola w a l k i . " 6 1 P R Z Y P I S Y 1 „Newsweek" z dn. 2 I 1983, s. 21 Umrzeć nim zaświta poranek, „Der Spiegel", 23 I X 1985, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy (Wybór artykułów publicystycznych), Warszawa 1987, s. 2 G . Antonio, AIDS-zmowa milczenia, przel. J . Szacki, Gdańsk 1993, s. 110 Informacje uzyskane w trakcie badań terenowych prowadzonych przez mgr K . Łozińską we wrześniu 1989 roku. Przepowiednie Jasnowidza z Ameryki Północnej, broszura otrzymana od informatorów w trakcie powyższych badań. Por. L . R . Leichter, Epidemia, przet. A. Frąckiewicz, Warszawa 1993 O starej koncepcji zja jako zmazy w wyobrażenich zarazy i plagi pisałam w artykule: Filmowy język plagi: „Siódma pieczęć" I. Bergmana, „Śmierć w Wenecji" L . Viscontiego, „Nosferatu" W. Herzoga, który ukazać ma się w pracy zbiorowej Wieczne tematy w filmie w Instytucie Sztuki P A N , pod red. Z . Benedyktowicza, oraz w złożonej do druku (w Wydawnictwie Naukowym „Semper") książce Zaraza. Mitologia dżumy, cholery, AIDS. Por. P. Ricoeur, Symbolika zła, przeł. S. Cichowicz, M . Ochab, Warszawa 1986, s. 27-^*6 Tamże, s. 27 P. Ricoeur, Hermeneutyka symboli a refleksja filozoficzna I, przel. H . Bortnowska, (w:) Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy 0 metodzie, Warszawa 1985, s. 80 P. Ricoeur, Symbolika..., op.cit., s. 14 M. Eliade, Traktat o historii religii, przel. J . Wierusz Kowalski, Warszawa 1966, s. 21. Na str. 16 pisze Eliade: „Świat myśli archaicznych cywilizacji dotarł do nas nie dialektycznie poprzez wyrażone explicite wierzenia jednostek, ale został przekazany nam w mitach, symbolach, zwyczajach, które mimo wszelkiego rodzaju zniekszałceń zachowują nadal swój pierwotny sens." S. Sontag, Illness as metaphor and AIDS and its metaphors, New York - London - Toronto - Sydney - Auckland 1990, s. 134 D . Lapierre, Więksi niż miłość, przet. К. Arustowicz, Warszawa 1992, s. 277 Por. Michael Jordan, Szczera rozmowa ze skrzydlatym półbogiem z NBA o życiu po Magicu, koszykarskich wojnach indywidualności, wielkiej polityce i wielkich pieniądzach, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 29 Pisze o tym J . Delumeau w eseju Typologia zachowań zbiorowych w czasach dżumy, (w.) Strach w kulturze Zachodu. XIV-XVIII wiek, przet. A. Szymanowski, Warszawa 1986, s. 100-101 T. Nasierowski, AIDS- nowe wyzwanie, stare problemy, (w:) AIDS - nowe wyzwanie, stare problemy. Zaburzenia psychiczne związane z AIDS, pod red. T . Nasierowskiego, H . Matsumoto, Warszawa 1992, s. 15 Por. P. Farmer, AIDS and accusation. Haiti and the geography of blame, Berkeley-Los Angeles-Oxford 1992, s. 78 J . Revel, J.-P. Peter, Ciało. Chory człowiek i jego historia, przeł. T . Komendant, (w:) Osoby, wybór, opracowanie i redakcja M. Janion i S. Rosiek, Gdańsk 1984, 's. 242 Por. R. Otto, Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, przeł. B. Kupis, Wrocław 1993, s. 191 Larry Kramer, Szczera rozmowa z gniewnym pisarzem o miłości 1 seksie, o gejach i heretykach, a także o życiu, śmierci i polityce w dobie AIDS, „Playboy" 1993'. nr 10 (11), s. 34 G . Antonio, op. cit., s. 7 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 166 i 2 3 Z . Kuratowska, AIDS - nowa choroba, Warszawa 1986, s. 47 Tamże, s. 48 Tamże, s. 49 W. Osiatyński, Kryzys czyli szansa. Szkice amerykańskie, War­ szawa 1990, s. 141 D . Lapierre, op. cit., s. 120 Tamże Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 5 J . Szmidt, Życie z plusem, „Twój Styl" 1993, nr 6, s. 74 Umrzeć nim zaświta..., op. cit., s. 15 G.van der Leeuw, Fenomenologia religii, przel. J . Prokopiuk, Warszawa 1978, s. 86 S. Sontag, op. cit., s. 148 Tamże, s. 114 „ D o tej pory choroby, widocznie potwierdzającej katolicką obsesję seksu i śmierci nie było; nawet syfilis traktowano jako wartość dodat­ kową, powstałą przy katolicyzacji obu Ameryk - szankier świadczył o tym, że jakaś Indianka trafi do nieba. A I D S natomiast spełnia marzenia katechetów: będziesz się onanizował, uschnie ci ręka; zataisz przy konfesjonale, że okłamywałeś matkę - szlag cię trafi; kochasz się inaczej niż Pan B ó g przykazał - zachorujesz na A I D S . T u skutek ma swoją oczywistą przyczynę (grzech), a zarazem przyczyna ma zawsze wia­ domy skutek; to relacja właściwa myśleniu magicznemu." - czytamy w artykule Tadeusza Komendanta, Alien, „Twórczość" 1993, nr 9, s. 74 P. Ricoeur, Symbolika zla, op. cit., s. 29 Tamże, s. 30 J . Gabriel, Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości, przel. M . Muskała, Wrocław 1990, s. 175 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 36 J . Revel, J.-P. Peter, op. cit., s. 252 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 37 G . Sieczkowski, Zachęcający przedmiot pożądania, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 27 Por. S. Sontag, op. cit., s. 129-131 Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 9 Tamże. G . Antonio, op. cit., s. 151 A. Coxon, Coping with the threat of death, (w:) AIDS-amoral issue. The ethical, legal and social aspects, ed. by B. Almond, London 1992, s. 143 W. Osiatyński, op. cit., s. 120 U . Eco, AIDS i esteta, „L"Espresso", 8 II 1987, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy..., op. cit., s. 39 Tamże, s. 40 T . Nasierowski, op. cit., s. 19 U . Eco, op. cit., s. 40 J . Gabriel, op. cit., s. 176 M . Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Kraków 1987, s. 70 „Twórczość" 1993, nr 9, s. 141 Tamże Por. Z . Bauman, Nomada, wagabundą, turysta, „ N o w a Res Pub­ lika" 1993, nr 9, s. 26 S. Sontag, op. cit., s. 160 E . Juńczyk, Wirus strachu inienawiści, „Twój Styl" 1992, nr9, s. 56 G . Antonio, op. cit., s. 75 Ph. Boggio, Epidemia AIDS w Kinszasie, „Le Monde", 24 X I I 1986, cytuję za; AIDS - Fakty..., op. cit., s. 89 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 35 3 6 3 1 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a4e46a4983d3409d59454ed822160c0.pdf 8466435d986f6d8e72a1dfb34a5d254c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2294 Title A name given to the resource I wojna światowa trwa do dziś / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.147-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pierwsza wojna światowa trwa do dziś Antoni Kroh Pierwsza wojna światowa definitywnie zamknęła wiek dziewięt­ nasty i rozpoczęła nasze, dwudzieste stulecie. W tym sensie pierwsza wojna światowa trwa do dziś. Dopiero teraz, po osiem­ dziesięciu latach, zaczynamy powoli, z wielkimi trudnościami, niwelować niektóre jej konsekwencje. Dotyczy to w stopniu szczególnym narodów Europy środkowej i wschodniej, które po dziś dzień obciążone są skutkami tamtego kataklizmu i próbują się od nich wyzwolić, co jest źródłem nadziei oraz kolejnych tragedii, aż po tragedię w Jugosławii. Wydaje się, że jeśli chcemy zrozumieć aktualną sytuację w naszym kącie Europy, aby wpływać na dalszy bieg wypadków (jeśli to w ogóle jest możliwe), powinniśmy na chwilę cofnąć się w czasy Wielkiej Wojny i w miarę dokładnie uświadomić sobie, w jaki sposób wydarzenie to zdeterminowało kulturę naszego stulecia i na ile jest aktualne. Pierwsza wojna światowa była wielką próbą generalną, a rów­ nocześnie pierwszym aktem spektaklu, w którym wszyscy po dziś dzień bierzemy udział. Była gigantycznym poligonem doświad­ czalnym; jej dorobek, to podwalina europejskiej kultury dwudzie­ stego wieku. W latach 1914-1918 wypróbowano i wprowadzono na skalę masową wiele zdobyczy cywilizacyjnych naszej epoki, jak obozy koncentracyjne, czołgi, żelbeton, sztuki piękne na usługach zbrodniczych reżimów, nacjonalizm, komunikaty o wycofywaniu się na z góry upatrzone pozycje, nieprzepuszczalne granice państwowe, metodyczne rujnowanie psychiki ludzkiej za pomocą bezsensownej pracy przymusowej, środki masowego transportu jako narzędzia zagłady - i tak dalej, i tak dalej. Pierwsza wojna światowa - i jej logiczna konsekwencja, druga wojna światowa - były głównym stymulatorem burzliwego roz­ woju techniki dwudziestego wieku, gdyż, jak wiadomo, jedną z najpotężniejszych sił napędowych postępu technicznego jest doskonalenie techniki zabijania na skalę wielkoprzemysłową. Miarą przebytej drogi jest porównanie kosztów wojny i udziału nauki w zabijaniu w ostatnim stuleciu. Pod koniec dziewiętnastego wieku zabicie jednego żołnierza na wojnie kosztowało w Europie kilkadziesiąt dolarów. Dziś koszty idą w setki tysięcy. W dziewięt­ nastym wieku techniką wojenną zajmowała się niewielka grupa specjalistów. Ich praca - z nielicznymi wyjątkami polegała na udoskonalaniu narzędzi już istniejących, a nie na technicznym wizjonerstwie i wprzęganiu odkryć z najróżniejszych dziedzin ludzkiej wynalazczości na usługi przemysłu zbrojeniowego. W miarę przygotowań do pierwszej wojny światowej ten stan rzeczy uległ raptownej zmianie. Od tego czasu, przez cały dwu­ dziesty wiek, każde wybitniejsze odkrycie w dziedzinie nauk 147 �technicznych ma przede wszystkim znaczenie militarne, a dopiero w dalszej kolejności jakiekolwiek inne. Wojny dwudziestego wieku o d e g r a ł y zasadniczą rolę w i m ­ p o n u j ą c y m rozwoju medycyny, z w ł a s z c z a chirurgii, a to ze w z g l ę d u na nieprzebrane m n ó s t w o materiału ludzkiego do dys­ pozycji i pełną s w o b o d ę eksperymentowania bez konsekwencji prawnych czy moralnych. W 1918-20 roku na skutek pierwszej wojny ś w i a t o w e j E u r o p a ś r o d k o w a i wschodnia z o s t a ł a poszatkowana gęstą siatką granic, pilnie s t r z e ż o n y c h . T o był dramat, z p o c z ą t k u nie u ś w i a d o m i o n y , ale m o ż e nawet w i ę k s z y , niż sama wojna; w k a ż d y m razie bardziej d a l e k o s i ę ż n y . Jego skutki odczuwamy po dzień dzisiejszy i jeszcze d ł u g o b ę d z i e m y o d c z u w a ć . K a ż d a ze stron w y s u w a ł a roszczenia terytorialne, z reguły n i e m o ż l i w e do spełnienia. Uzasadniano je racjami historycznymi b ą d ź etnicznymi, zależnie od potrzeby. Racje p o s z c z e g ó l n y c h p a ń s t w były nie do pogodzenia ze s o b ą , a na dodatek były w e w n ę t r z n i e sprzeczne - granice historyczne nie p o k r y w a ł y się z etnicznymi, terytoria mieszane pod w z g l ę d e m n a r o d o w o ś c i o w y m s t a n o w i ł y regułę. Granice, wytyczone po pier­ wszej wojnie, nie z a d o w o l i ł y żadnej ze stron. Postanowienia Traktatu Wersalskiego, które m i a ł y z a p e w n i ć trwały p o k ó j , stały się w s t ę p e m do kolejnej wojny. Wiek dwudziesty, który w Europie ś r o d k o w e j i wschodniej r o z p o c z ą ł się od wybuchu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , a k o ń c z y się wraz z upadkiem komunizmu, s t a n o w i ł k u l t u r o w ą c a ł o ś ć o wyra­ zistych cechach, które w y s t ę p o w a ł y w najrozmaitszych ideo­ logiach - r ó w n i e ż tych, które w a l c z y ł y ze s o b ą na śmierć i życie, a j e d n o c z e ś n i e w p ł y w a ł y na siebie wzajemnie i z a p o ż y c z a ł y od siebie p e ł n y m i garściami. Obecnie, pod koniec dwudziestego wieku, m o ż e m y wreszcie z d o b y ć się na o d r o b i n ę dystansu i przy­ jrzeć się temu zjawisku z perspektywy stulecia. W y b r a ł e m jeden przykład - m o ż e marginalny, ale charakterys­ tyczny: dorobek austro-węgierskiej i niemieckiej propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny oraz k o n t y n u a c j ę tego nurtu w sztuce po dzień dzisiejszy. Die — 148 € $ й е ш ЕШ* 3 Propaganda militarna p a ń s t w centralnych tworzona była na potrzeby chwili, wedle ściśle o k r e ś l o n y c h k a n o n ó w ideowych. M i m o to o k a z a ł a się sztuką p o n a d c z a s o w ą , ogromnie p ł o d n ą , punktem wyjścia dla niespodziewanie wielu n u r t ó w kultury euro­ pejskiej dwudziestego wieku. Z jej dorobku czerpała m i ę d z y innymi sztuka w ł o s k i e g o faszyzmu, która z kolei i n s p i r o w a ł a sztukę Trzeciej Rzeszy i jej m ł o d s z ą siostrę - sztukę radzieckiego socrealizmu z narodowymi odmianami w p a ń s t w a c h satelickich. Odrzucenie socrealizmu w Polsce w 1955/56 roku bynajmniej nie w y m i o t ł o tego kierunku na tak zwany śmietnik historii, przeciwnie - nurty postsocrealistyczne m o ż e m y z ł a t w o ś c i ą dostrzec obecnie, na przykład w sztuce sakralnej albo w twórczości o p o z y c j o n i s t ó w z okresu stanu wojennego. Wybitni artyści z p o c z ą t k ó w X X wieku, na przykład F r a n z Lehar, Stefan Zweig, Rainer M a r i a Rilke i wielu innych mniej znanych, którzy zadekowali się na czas wojny, p r o d u k u j ą c militarną szmirę, nie mogli przewidzieć, jakie będą skutki ich działalności. M y j e s t e ś m y w lepszej sytuacji, bo wiemy, co było dalej. Nie c h c ę przez to p o w i e d z i e ć , że j e s t e ś m y od nich mądrzejsi. Propaganda militarna czasu Wielkiej Wojny - plastyczna, muzyczna, literacka, dziennikarska, teatralna, filmowa, propa­ ganda chwacka i ckliwa, o d w o ł u j ą c a się do uczuć erotycznych i religijnych (czasem j e d n o c z e ś n i e ) , ojcowskich, do męskiej dumy, propaganda luksusowa i p r z a ś n a , w z n i o s ł a i prostacka, monoton­ na, a przecież pełna inwencji... W e ź m y dla p r z y k ł a d u W i e d e ń s k i Komitet Artystyczny, działający w latach 1915-1918. Jakże ofiar­ nie się troszczył, aby n a r ó d miał pod dostatkiem wojennych p a m i ą t e k w dobrym guście, j a k dzielnie w a l c z y ł ze szmirą i j a k ofiarnie ją p r o p a g o w a ł , firmując najlepszymi nazwiskami... Warto przyjrzeć się bliżej produkcji, kwitnącej pod patronatem t e g o ż Komitetu, p o n i e w a ż jest to kicz o d g ó r n y , ś w i a d o m i e zaprog­ ramowany; sztuka dydaktyczna, której g ł ó w n y m zadaniem b y ł o k s z t a ł t o w a n i e postaw najszerszych mas ludzkich, ale r ó w n o c z e ś ­ nie sztuka, która była n i e ś w i a d o m y m autoportretem ó w c z e s n e j w ł a d z y , odzwierciedleniem jej p o g l ą d ó w na w o j n ę , patriotyzm i na �I rządzenie państwem. To samo przecież możemy powiedzieć o socrealizmie. W 1915 roku wspomniany Wiedeński Komitet Artystyczny rozpisał konkurs na projekty pamiątek, by odznaczały się wyso­ kim poziomem artystycznym oraz ideowym, skąd ja to znam? Zwycięstwo w swojej kategorii odniosła grafika Święta Barbara, patronka kanonierów. Święta wyobrażona jest w powłóczystej szacie do ziemi, ale widać że zgrabna bestyjka, w aureoli, z uśmiechem w miarę uduchowionym i w miarę szelmowskim, z wieńcem w dłoni, patrzy, kogo by uwieńczyć; obok artyleryjski pocisk wielkiego kalibru, sięgający jej aż po sam biust, a w tle moździerz marki Skoda oraz sylwetki odpoczywających żołnierzy. Jurorzy byli kontenci; autor, niejaki Maximilian Liebenwein, zapewne również. Ów grafik około 1900 roku eksploatował motywy, typowe dla fin de siecle'u: śmierć grająca na skrzypcach, wampiry, utopce, groby na wiejskim cmentarzyku. Z chwilą wybuchu wojny skończyło się jak nożem uciął zapotrzebowanie na osmętnicę; wielkie czasy wymagały krzepy i patriotyzmu. Artysta odpowiedział na to zapotrzebowanie i dobrze na tym wyszedł. Plonem tego konkursu był również obraz olejny, później wielokrotnie reprodukowany na pocztówkach. Przedstawia scenę na leśnej polanie. Pośrodku widzimy żołnierza austriackiego z krwawiącą piersią; wstrętny Moskal zamierza się bagnetem, jeszcze sekunda, a przebije rannego herosa. Lecz nadzieje wroga są daremne; nad rannym czuwa Anioł Stróż, który powstrzymuje Moskala, a tymczasem drugi żołnierz austriacki, zaczajony w krzakach, składa się do strzału. Za chwilę Moskal zginie, nasz chłopiec przeżyje, wszystko obróci się ku dobremu, choć sytuacja jest poważna. Dobry Bóg posłał anioła, który z pewnością upilnuje, by na wojnie nie ginęli Austriacy, lecz tylko ich wrogowie. Jasne przecież, po czyjej stronie stoi Pan Bóg. Po naszej, jakże inaczej. Hasło ,,Gott mit uns" na ogół kojarzymy z hitleryz­ mem. Niesłusznie, jest to zapożyczenie od propagandzistów z lat Wielkiej Wojny, którzy stworzyli wiele haseł pokrewnych, jak np. „Gott straffe England", Gott schutze Ósterreich" i inne. Propagandowe PRADZIADKOWIE karty pocztowe SOCREALIZMU: 1. Praga, pocz. XX w., wnętrze gospody. Na suficie czeski lew w cierniowej koronie, na ścianie robotnik, chłop, inteligent wpatrują się w koronę św. Wacława. Żeńska postać ze skrzydłami to hybryda Bohemii i Anioła Zwycięstwa. 2. Cesarze Wilhelm i Franciszek Józef jako kowale. Motyw kowala i wykuwania świetlanej przyszłości (szczególnie śmieszny w odniesieniu do 80-letniego Franciszka Józefa), wykorzystywany w propagandzie militarnej czasu I wojny, powtarza się w sztuce faszyzmu włoskiego, hitleryzmu i socrealizmu. 3. Plakat węgierski, 1922 r. Horthy miał stopień admirała, więc symbolika koła sterowego była o wiele bardziej sugestywna, niż w znanym polskim plakacie z łat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych „Przewodzi Partia" (kilka wersji). Edward Gierek podczas wizyty w Stoczni Gdańskiej otrzymał koło sterowe wraz z „komendą" TAK TRZYMAĆ, jako wyraz poparcia łudzi morza dla polityki partii. Na domu Lecha Wałęsy w Gdańsku wisi koło sterowe, wykorzys­ tywane na fotografiach jako atrybut. 4. Józef Piłsudski jako siewca. Pocztówka polska, łata dwudzieste. Z ówcześnie wypracowanych wzorów (siewca, oracz, wyścig pracy i in.) korzystała propaganda Polski Ludowej, por. znane zdjęcie Bieruta z łopatą aż do zdjęć członków Biura Politycznego, sadzących drzewka na Wisłostradzie. HA SŁA -ZAKLĘCIA, 5. Pocztówka STRAFE ICH PO TĘGO WANIĘ austriacka, 1915 r. W1914 ENGLAND, później zaczęto DO ABSURDU r. pisano jedynie GO dodawać ER TT STRAFE ES. Hf 149 �Troskliwym mecenasem muz, przebranych w feldgrau, był Austriacki Czerwony Krzyż. Jego p r o t e k t o r k ą była Maria Waleria, c ó r k a Najjaśniejszego Pana. Jaki mecenas, takie skutki jego opieki: w k r ó t k i m czasie rynek został zasypany niezliczonymi z a k ł a d k a m i do książek, medalami, odznakami, pucharami, kasetkami, s z t u ć c a m i , szklanicami, szczo­ teczkami do z ę b ó w , ręcznikami, serwisami do kawy, n o ż y c z k a m i itd. W y r ó ż n i a ł y się tzw. Vivatbander, czyli wstążeczki z pat­ riotycznymi motywami i napisami, np. ,.Vivat Kaiser F r a n z J o s e f . ..Vivat die Befreier von Lemberg", „ V i v a t k. und k. Gendarmerie" i inne. Vivatbander, j a k nas objaśnia Wojenny almanach 1914-1915. to „ ż y w y d o w ó d entuzjazmu ludu, jego miłości ojczyzny i wierności Cesarzowi i Monarchii". U ż y w a n o ich j a k o zakładek, a także do przystrojenia kapeluszy, k o s z y k ó w , bombonier. paczuszek, b u k i e t ó w . Zresztą „nie należy o g r a n i c z a ć naszych p o m y s ł o w y c h p a ń i panienek w dekoracyjnym wykorzys­ taniu Vivatbander". Sprężystą pieczę nad wojennym artyzmem s p r a w o w a ł o r ó w n i e ż с. k. A r c h i w u m Wojskowe w Wiedniu. Jego komendantem b y ł generał piechoty Emil von Woinowich, tajny radca, c z ł o n e k korespondent Cesarskiej Akademii U m i e j ę t n o ś c i . A r c h i w u m wy­ d a ł o niezliczone w i d o k ó w k i , ulotki, plakaty, książki, wszystko z „ p r z y k ł a d a m i n i e z w y k ł e g o m ę s t w a " , które c y t o w a ł Jaroslav Hasek w Przygodach dobrego wojaka Szwejka. N a przykład książka Unsere Soldaten. Episoden aus den Kampfen der osterreiehisch-ungarischen Armee im Weltkrieg 1914/1915, red. porucz­ nik Alois Veltze, Wien 1916. C o kartka, to bohaterski czyn albo i kilka. K s i ą ż k a ociekająca wojennym kiczem, tylko p ę k a ć ze ś m i e c h u , póki się c z ł o w i e k o w i nie znudzi. Oto drobna p r ó b k a , wybrana na chybił trafił: „Sztabsfeldfebel Michael Elekes z 39 Pułku Piechoty podczas natarcia na pozycje rosyjskie z a r y z y k o w a ł atak na k r w i o ż e r c z y c h Moskali, którzy opanowali umocnione stanowisko, b u d z ą c e strach. Rosjanie zaczęli wściekle strzelać, t w o r z ą c s t a l o w ą tarczę z g w i ż d ż ą c y c h kul. Nie b y ł o mowy o przejściu. Elekes ze swoimi ludźmi został zmuszony do odwrotu. Ale po paru krokach w tył spostrzegł zagłębienie terenu, gdzie zaległ ze swoim o d d z i a ł e m . 1 oto leżeli teraz W ę g r z y , mocno wgryzieni w sierść rosyjskiego 150 niedźwiedzia. Ale hola, c z y ż b y to b y ł o złudzenie? Z gęstej m g ł y w y n u r z y ł y się jakieś sylwetki. A c h , to n a d c h o d z i ł o d d z i a ł rezerwy! Elekes wiedział, co robić. O b j ą w s z y k o m e n d ę p o p r o w a d z i ł wszyst­ kich do o s k r z y d l a j ą c e g o szturmu. Sukces o k a z a ł się w i ę k s z y , niż m o ż n a b y ł o przypuszczać: ponad trzystu w r o g ó w , w tym czterech o f i c e r ó w wziętych do niewoli oraz cztery karabiny maszynowe p a d a ł y ł u p e m W ę g r ó w . Elekes o t r z y m a ł zaszczytne w y r ó ż n i e n i e w postaci z ł o t e g o medalu." Autorem tej prozy jest być m o ż e Stefan Zweig. A jeśli nie akurat tej, to identycznej, z sąsiedniej strony tej samej książki; jego nazwisko widnieje na tytułowej stronie Unsere Soldaten obok nazwisk sześciu innych w y r o b n i k ó w . W tej t w ó r c z o ś c i na rozkaz brali udział artyści ze wszystkich k ą t ó w Monarchii, Polacy r ó w n i e ż . Po 1918 roku byli j a k znalazł, natychmiast wzięli się do produkcji literackich i plastycznych d e w o c j o n a l i ó w narodowych, z w i ą z a n y c h z w o j n ą p o l s k o - b o l s z e w i c k ą . P ó ź n i e j także się przyda­ li, z w ł a s z c z a po 1926 roku, gdy g w a ł t o w n i e w z r o s ł o zapot­ rzebowanie na wizerunki Józefa P i ł s u d s k i e g o . N i e k t ó r e portrety M a r s z a ł k a z lat trzydziestych czy dziecięce wierszyki z Dziadkiem w roli g ł ó w n e j d o w o d z ą , że ich t w ó r c y umieli w y s t a r c z a j ą c o wiele, by znaleźć sobie miejsce r ó w n i e ż w socrealizmie. Bibeloty z c z a s ó w Wielkiej Wojny są dzisiaj modne i poszukiwa­ ne przez zbieraczy, od K r a k o w a po Pragę, W i e d e ń , Budapeszt i Triest. W 1918 roku, gdy Polska o d z y s k a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć , traktowano je z p o g a r d ą , niszcząc, w y r z u c a j ą c na śmietnik. Wierzono naiwnie, że historia to szkolny zeszyt, z k t ó r e g o m o ż n a p o w y d z i e r a ć kartki... Nasze pokolenie jest w podobny s p o s ó b naiwne, niszcząc p a m i ą t k i z c z a s ó w P R L . Wiele z nich się zmarnuje, nim n a s t ę p n e generacje o c e n i ą je sprawiedliwiej, bo z w i ę k s z e g o dystansu, w i d z ą c w nich przede wszystkim dzieła sztuki, lepsze lub gorsze, fragment naszej historii, a nie tylko zabytki obalonego ustroju. Musi jeszcze m i n ą ć trochę czasu, zanim k t o ś odkryje o c z y w i s t ą p r a w d ę , że socrealizm nie wziął się z powietrza i nie przyleciał na miotle z Łysej G ó r y , lecz jest naturalną k o n s e k w e n c j ą o k r e s ó w wcześniejszych. I to niekiedy w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i . N a p o c z ą t k u lat pięć­ dziesiątych opowiadano szeptem w Pradze, jak to pewien artysta n a m a l o w a ł scenę alegoryczną: narody świata składają podarki �6. Viribus Unitis w walce z wrogiem czyli zapowiedź totalitaryzmów. Pocztówka 1 7. Niech żyje żandarmeria . tet Artystyczny, najbardziej stulecia WOJNA JAKO ATRAKCJA EROTYCZNA austriacka, 1915 r. 1915-1916 znienawidzoną Tzw. Vivatbander, Wiedeński Komi­ r. Obok tajnej policji żandarmeria formacją, coś jak ZOMO była w stanie 9. Plakat polski wg obrazu Wojciecha Kossaka, 1919 r. 10. Propagandowa fotografia 11. Święta niemiecka, 1914 r. Barbara, patronka artylerii. Grafika Maximiliana Liebenweina, 1914, I nagroda na konkursie Wiedeńskiego wojennym. 8. Czeskie Budziejowice, SOVETSKYM SVAZEM siedemdziesiątych zaczęto 1984 r. W 1968-70 pisano jedynie NA dodawać VECNE A NIKD ĆASY, Y SE w polowie lat JINAK. Artystycznego na pamiątkę wojenną, Komitetu 1915 r. 12. Bogdan Nowakowski, plakat Polskiego Czerwonego Krzyża, 1921 r. 151 �13 152 Stalinowi z okazji rocznicy urodzin. Zawistny kolega, którego ominęła chałtura, ujawnił, że dzieło jest prawie dosłowną repliką obrazu z początku stulecia: narody Monarchii składają życzenia imieninowe Najjaśniejszemu Panu. Nie jest to fakt jednorazowy, lecz ilustracja ogólniejszej tendencji. Z braku miejsca służę tylko kilkoma przykładami. Plakat z lat sześćdziesiątych i siedem­ dziesiątych „Przewodzi Partia", na którym dzielny matros dzierży koło sterowe w muskularnych dłoniach, jest prawie dosłownym naśladownictwem plakatu węgierskiego z 1922 roku pt. „ H o r t h y " . Istotna różnica polega na tymi, że Miklos Horthy, ówczesny przywódca Węgier, rzeczywiście był admirałem i nieraz stał za prawdziwym kołem sterowym, więc pojęcie „sternika nawy państ­ wowej" bardziej do niego pasowało. Pojęcie „wyścig pracy", nadużywane przez propagandę w tak zwanych latach pięćdziesią­ tych, jest cytatem z mowy Piłsudskiego. Hasło „Partia z narodem, naród z partią", znane z Października 1956 roku, zostało przejęte z plakatu „On z narodem, naród z nim"; on to Józef Piłsudski, plakat z lat dwudziestych. Hasło „Byliśmy, jesteśmy, będziemy", używane przez polskich osadników na Ziemiach Zachodnich, to również hasło Węgrów siedmiogrodzkich, niemieckich organizacji ziomkowskich, Francuzów w Alzacji i Lotaryngii, jak również Niemców w Alzacji i Lotaryngii. Mamy w oczach świetny radziecki plakat z początku lat dwudziestych, na którym czer­ wonoarmista w czapce-budionnówce wlepia tygrysie ślepia w cie­ bie, we mnie, w każdego z nas, i kierując wskazujący palec na widza, pyta groźnie: „Ty zapisałsja dobrowolcem?" Pomysł tego plakatu jest wedle wszelkiego prawdopodobieństwa przetworze­ niem amerykańskiego plakatu mobilizacyjnego czasu pierwszej wojny światowej, na którym Wuj Sam, z podobną miną co krasnoarmiejec, wlepia oczy w widza, tak samo kieruje palec wskazujący i woła „I want you for the U . S. Army!" Motyw żołnierza, wbijającego wzrok i palec w widza, wykorzystali �r ó w n i e ż Polacy, i to parokrotnie: w 1920 roku ukazał się plakat „ W s t ą p do wojska, broń ojczyzny", a ż o ł n i e r z e m na centralnym planie tego obrazu jest sam generał Haller. Po wojnie p o w s t a ł y w Polsce trzy plakaty z tym samym motywem surowego wzroku i sterczącego palucha: „ D l a c z e g o ty nie jesteś w wojsku?" i „ C o ś ty zrobił dla odbudowy?" Tadeusza Zakrzewskiego (1944, 1945) oraz „ C o ś ty zrobił dla realizacji planu?" L u d w i k a J a g o d z i ń s k i e g o (1953). Tadeusz Zakrzewski jest r ó w n i e ż autorem s ł y n n e g o plaka­ tu „ O l b r z y m i zapluty karzeł reakcji". T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy rysując to łajdackie d z i e ł k o , które n a r o b i ł o w Polsce tyle złej krwi, autor miał ś w i a d o m o ś ć , że „ z a p l u t y karzeł" jest cytatem z p r z e m ó ­ wienia Józefa P i ł s u d s k i e g o . Jak j u ż powiedziano, z d o ś w i a d c z e ń militarnej propagandy czasu Wielkiej Wojny czerpała obficie propaganda Niemiec hitlerowskich i innych p a ń s t w totalitarnych. Goebbels i jego ludzie oraz ich radzieccy kontynuatorzy nie zaczynali od zera; od p o p r z e d n i k ó w różnili się tym, że mieli do dyspozycji znacznie bogatsze środki techniczne oraz działali w ustroju, który u m o ż ­ liwiał skuteczne z a m k n i ę c i e ust przeciwnikom, czy c h o ć b y tylko ż a r t o w n i s i o m . S i ę g a n i e do militarnej propagandy czasu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , to p o w r ó t do korzeni kultury p a ń s t w Europy ś r o d k o w e j i wschodniej. PLUGAWY WRÓG CZYLI SATYRA POLITYCZNA Radziecka satyra polityczna i jej młodsza siostra, satyra polska lal 1949-1956 (na krótko zmartwychwstała w stanie wojennym) po­ chodzą w prostej linii od satyry politycznej lat I wojny. 14. Okładka warszawskiego pisma satyrycznego, 1917 r. 15. Plakat polski, 1951 r. 16. Pocztówka 17. Premier austriacka, brytyjski I wojna Edward światowa. Grey, rysunek niemiecki ok. 18. Subtelna gra slow: HOCH znaczy zarówno „niech żyje", „w górę". Pocztówka austriacka, I wojna światowa. jak 1915 r. Jako p r z y k ł a d y dzieł przedsocrealistycznych m o g ą służyć gra­ fiki, na których o g l ą d a m y cesarzy Franciszka Józefa i Wilhelma jako kowali, w y k u w a j ą c y c h n o w ą E u r o p ę . Obrazek groteskowy, nie tylko dlatego, że Franciszek Józef, w ó w c z a s o s i e m d z i e s i ę c i o ­ letni, był j u ż za stary do k o w a d ł a , z a ś Wilhelm byl kaleką, mial niewładną rękę. C o innego jest fascynujące w tym dziełku - o k o l i c z n o ś ć , że dwaj feudalni cesarze na p o c z ą t k u naszego stulecia zostali uwiecznieni w konwencji socrealistycznej. M i n ę ł o kilka lat, a kultura c z e c h o s ł o w a c k a z a f u n d o w a ł a sobie c o ś podobnego portret Tomasza G . Masaryka, pierwszego prezyden- 153 �19. Jeder Schuss, Rosjanie, Francuzi, Ein Russ - początek Anglicy i Japończycy przez wojska niemieckie i austro-węgierskie. I wojna światowa. 1 wierszyka, zostają w którym wybici co do nogi Pocztówka austriacka, 20. Wioski but to gówniany wypastować kamasz, który koniecznie niemieckimi i austriackimi moździerzami". niemiecka, 1915 r. 21. Pocztówka austriacka, I wojna światowa. trzeba Pocztówka �PAN BÓG JAKO MILITARY 13. Monstrancja ST A 22. Pocztówka Tu kilka przykładów austro-węgierskich i niemieckich z I wojny. Podczas II wojny, gdy Niemcy szturmowali propaganda stalinowska wprowadziła wa, święta słowo „święta" Ruś), a w Armii Radzieckiej Y f t T C R . Moskwę i Stalingrad, (święta pojawili się kapelani. U D S C I V 1 9 1 4 v l \ i ' t i >\\Ue 1(1(1 11!Ч- т Н ' Г п ш т и г f.*. Ai\j ,*Vt и и 4* ŁJ^ iiii>vS)iU%.iif»'iV4'rii(iniul U V >>-:»>fil h < n l " N . 1 i r i - > \ V n ! K M | : C i 4 i | , l 4 ' ć-.i4.i:m>iiiM>i* rutin-CMiiun •'n .imackKMlni i n * cviff'i.mi nim iulM •tr i'( S ^ n i j * i v t i U\».+> U , K < " ' s ^\:\Гп« **Mt *V*;r f,»)i;*ri!!.Ц1 m u n n i > , i tii mit ' - V i i . i - *ut> . ! i , - , > N i>.-.i> i n i U i ' . ' i n K i l ' u ' N ' i i \a »,ч\ 4 СЧ<*1чг u . v . ' i i t,.i(.*^ 1 v in i." и н к t i M ^ i i •UVl »l> Г>11 HI >vM K . U H [ 4 ;nrtl U l ( k i ! spra­ z orłem cesarskim, Słowacja, austriacka, I wojna pocz. XX w. światowa. 23. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 24. Ojcze Nasz 1914. Plakat austriacki, w którym słowa modlitwy przeplatają się z zapowiedzią krwawej rozprawy z wrogami. 25. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. �156 �ta, zwanego przez n a r ó d „ t a t i c z k i e m " , r ó w n i e ż za k o w a d ł e m , z nagim torsem, z b r ó d k ą i w binoklach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny było przedstawianie wroga pod p o s t a c i ą zwierzęcia. M y , z naszej strony barykady, j e s t e ś m y ludźmi, strażnikami cywilizacji, natomiast w r ó g , to nie c z ł o w i e k , a zwierzę: n i e d ź w i e d ź , o s i o ł , w ą ż , pies, wilk, m a ł p a , wesz, świnia itd. Stary kawał, znany od stuleci, lecz na dobre osadzony w kulturze dwudziestego wieku przez militarną p r o p a g a n d ę czasu Wielkiej Wojny. Obecnym p i ę ć d z i e s i ę c i o l a t k o m w r ó g - z w i e r z ę na o g ó ł kojarzy się z socrealizmem: Tito - ł a ń c u c h o w y pies imperializmu, hieny z,,Wolnej Europy", wszy w a m e r y k a ń s k i c h barwach narodowych itd. Wybitnym o s i ą g n i ę c i e m tego nurtu był rysunek Jerzego Zaruby z p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych. D o redakcji wchodzi pies i m ó w i od proga: , , Z okazji Tygodnia Opieki nad Zwierzętami proszę mnie w tym tygodniu nie r y s o w a ć j a k o C z a n g Kaj-szeka!" Dlatego z wielkim wzruszeniem s t a n ą ł e m przed plakatem wybor­ czym z 1991 r. Przedstawiał on świnie w garniturach i krawatach, pożerające frykasy. Napis brzmiał „ Ś w i n i e się zmieniły, ale U n i a Polityki Realnej zlikwiduje koryto!" Plakat ten jest nie tylko interesującym p r z y k ł a d e m postsocrealizmu, ale i odbiciem cieka­ wej konstrukcji m y ś l o w e j ; wedle autora tego dziełka w ł a d z a to stado świń, cisnących się do koryta, ale p o n i e w a ż my chcemy także z d o b y ć w ł a d z ę czyli przecisnąć się do koryta, więc drukujemy plakat, o b w i e s z c z a j ą c y , że w ł a d z a to stado świń. Kolejne pokolenia rewidują zastane mity oraz w n i e m a ł y m trudzie, kosztem znacznych ofiar, tworzą nowe. Ale nowe mity p o w s t a j ą na w z ó r starych i nimi się ż y w i ą , p o n i e w a ż zostały u k s z t a ł t o w a n e w e d ł u g podobnych s c h e m a t ó w , wykonane z po­ dobnych s u r o w c ó w , przy użyciu podobnych narzędzi, a tworzone są przez ludzi, którzy (na o g ó ł bezwiednie) upraszczają sobie zadanie, ubierając stare schematy w nowe kostiumy. Wielu r e f o r m a t o r ó w jest przekonanych, że aby p o c z u ć r a d o ś ć w s p ó ł ­ tworzenia nowej epoki, wystarczy tylko czarne n a z w a ć b i a ł y m , a białe czarnym. I tak kolejne pokolenia ruszają z posad bryłę świata, c h o c i a ż o g ó l n e zasady p o z o s t a j ą nienaruszone. T o samo h a s ł o m o ż e znaleźć zastosowanie u nas i u naszych w r o g ó w , w tym i w tamtym ustroju, przedwczoraj, dzisiaj i pojutrze. W naszym 32 Шг baitcn tren imB fesst pieainmen 157 �dwudziestym stuleciu nieraz się zdarzało, że walczące strony używały tych samych haseł i powoływały się na te same racje moralne, mordując się wzajemnie. Mity o przeszłości czy stereotypy na temat sąsiadów to przede wszystkim autoportret pokolenia, które te mity uznało za swoją własność, projekcja całkiem współczesnych marzeń i tęsknot. Na przykład w Małopolsce w latach siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych ożył mit Austro-Węgier jako królestwa sprawiedliwo­ ści i dobrobytu pod najmiłościwszym panowaniem dobrego dziadunia, cesarza Franciszka Józefa, niezmiennie życzliwego Polakom. Ciekawe, że owe niewinne i dość naiwne ciągoty znakomicie współistnieją z naszym etosem żołniersko-powstańczym czasu zaborów i całą przebogatą tradycją walki Polaków 0 niepodległość. M i t Najjaśniejszego Pana, spoglądającego na nas z ojcowską troską albo pogrążonego w modlitwie, znakomicie współistnieje z oleodrukiem, przedstawiającym Polskę w kaj­ danach. Są to mity przeciwstawne, chociaż nie przeszkadzające sobie wzajemnie, ponieważ służą jednemu celowi - idealizacji przeszłości. Zaś idealizacja przeszłości jest jednym ze sposobów układania sobie w miarę poprawnych stosunków z teraźniejszością. Człowiek przebywa w psychicznej klatce. Każdego dręczą majaki przeszłości, zagubienie w teraźniejszości i strach o przy­ szłość. Dlatego warto jest co jakiś czas spróbować wyjść z tej klatki 1 spojrzeć na naszą epokę, jakby to była farsa, a nie rzeczywistość. Dziękuję za uwagę. D o zobaczenia w dwudziestym pierwszym wieku. 158 DZIECKO W SŁUŻBIE PAŃSTWOWEJ 26. Dzieciątko Franciszek 27. Pocztówka niemiecka, 1914 r. Józef. 28. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 29. Propagandowa fotografia niemiecka, 1915 r. 30. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 31. Pocztówka austriacka, 1908 r. 32. Pocztówka austriacka, 33. Pocztówka niemiecka, 1914 r. WŁADCA JAKO 34. Pocztówka DAWCA 1908 r. SZCZĘŚCIA austriacka, przed 1914 r. 35. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 36. Tkanina na jedwabiu, Tarnów, 1898 r. �Fot.: Autor - il. 8, 26; J. Derer (Fotoarchiv Slovenskovo narodneho muzea v Martine) — il. 13; Galeria Narodowa, Budapeszt-il. 3; Pavel Scheufler, Praha - il. 1; Muzeum okręgowe Tarnów - il. 35. Repr.: P. Syndoman - 10, 12, 14, 15; pozostałe Autor 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4aefe3029ff426caa3d9cbe8b44b31d.pdf e8ca75bfe709b355ad809644bf6b1a45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2292 Title A name given to the resource Obraz przedwojennego kapitalisty w pamięci społecznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.138-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Obraz przedwojennego kapitalisty w pamięci społecznej (Refleksje etnologa) Andrzej Stawarz Badania etnograficzne nad zachowaniem w pamięci społecz­ nej obrazu dawnego kapitalisty nie należą do b a d a ń szczególnie rozwijanych czy preferowanych. Praktycznie możemy mówić o pewnej korelacji tych badań z poznawaniem kultury środo­ wisk robotniczych ( X I X - pocz. X X w.) i to tylko niektórych ośrodków. Głębsze studia, podejmowane są sporadycznie ( D i t trichowie w Żyrardowie, Poznańscy w Łodzi, Jabłkowscy w War­ szawie) . Nie przeceniając wartości tych prac trzeba powie­ dzieć, że już niebawem mogą one nabrać jeżeli nie pierwszorzęd­ nego to istotnego znaczenia, tak poznawczego, jak i praktycz­ nego. Oto bowiem zmienia się system polityczny i gospodarczy Polski, po blisko 50 latach mozolnie tworzone są na nowo zręby systemu gospodarczego w warunkach wolnego rynku i przy­ wracania własności prywatnej. Stworzenie takiego systemu jest o tyle trudne, iż o tradycjach funkcjonującego poprzednio systemu opartego na gospodarce rynkowej społeczeństwo dzi­ siejsze wie niewiele, w dodatku jest to społeczeństwo z wielkim trudem przystosowujące się do nowego systemu. Jak wiemy jest to głównie wynik oddziaływania ideologicznego w ramach państwa rządzonego przez komunistów. W PRL-u własność prywatna była czymś nagannym, a pewne pozostałości takiej własności były traktowane przez władze na ogół instrumental­ nie, propagandowo. W praktyce trudno doszukiwać się - przy tylu deformacjach - wzorów pozytywnych w zakresie funk­ cjonowania przedsiębiorstw prywatnych, skoro ogromna więk­ szość społeczeństwa przez kilkadziesiąt lat nie funkcjonowała w systemie gospodarki rynkowej, a wręcz przeciwnie - władza robiła wszystko by system ten zohydzić. Wobec faktu ogólnego zdeformowania stosunku społeczeństwa do własności prywat­ nej, do własności środków produkcji, a także co również jest ważne - do samej pracy, aktywności zawodowej i przedsiębior­ czości, należy mówić o takich mechanizmach, które spowodują stopniowe zmiany mentalne w p o ż ą d a n y m kierunku. 1 Nie jest to rzecz jasna zadanie naszej nauki, ale i etnologowie mogą p r ó b o w a ć odtwarzać dawniej funkcjonujące wzorce za­ chowań w układzie - „pracodawca - pracobiorca". Z dotych­ czasowych b a d a ń wynika, że w wielu znaczniejszych ośrodkach miejsko-przemysłowych ziem polskich kapitaliści stawali się dla społeczności robotniczych autorytetami (w rozumieniu Bystroniowskim) , a należące do nich zakłady poza funkcjami ekonomicznymi i socjalnymi nabierały po części charakteru k u l t u r o t w ó r c z e g o . Rzecz jasna, iż na gruncie miejskim auto­ rytet kapitalisty w X I X czy pocz. X X w. nie był jedynym autorytetem. Niewątpliwie w a ż n ą rolę odgrywały takie instytu­ cje jak Kościół, szkoła, czy instytucje społeczne zaspokajające potrzeby socjalne i kulturalne robotników. Wydaje się jednak, że autorytet kapitalistycznego pracodawcy, także w większym czy mniejszym stopniu realizujący się instytucjonalnie poprzez kon­ kretny zakład produkcyjny (bądź też handlowy) w istotny sposób oddziaływał na tworzenie i funkcjonowanie wzorców zachowań w obrębie środowiska społecznego pracowników (robotników). W szczególności autorytet kapitalisty mógł wpły­ wać na kształtowanie się stosunku robotników do pracy oraz do zakładu (fabryki), w którym byli zatrudnieni. Pewna część kapitalistów już w X I X wieku miała w tym zakresie swoje własne koncepcje społeczne i socjotechniczne, niejednokrotnie oparte na wzorcach zachodnioeuropejskich. Były one realizowane konkretnie tylko w niektórych o ś r o d k a c h , wyprzedzając niekie2 3 4 138 dy prawodawstwo fabryczne, a także stopniowo oddziaływując wzorotwórczo na inne ośrodki. Wydaje się, że przykładem najbardziej zaawansowanej realizacji nowoczesnych ХГХ-wiecznych koncepcji rozwoju infrastruktury społecznej wokół za­ kładu przemysłowego jest Żyrardów. „Zakłady dominowały nad całym życiem miasta, gminy, a fabryka była jedynym możliwym miejscem pracy dla włók­ niarzy. Alternatywą pozostawała tylko zmiana fachu i niełatwe przejście do niżej płatnej pracy w bez p o r ó w n a n i a mniejszych i nielicznych przedsiębiorstwach, głównie przemysłu spożyw­ czego, lub jakże trudna i ryzykowna emigracja do innych ośrodków przemysłowych czy za granicę. Musiało to silnie wpływać na powiązanie załogi z zakładami, a jednocześnie na szczególnie duże jej uzależnienie od właściciela fabryki. Temu uzależnieniu sprzyjały patriarchalne stosunki, nie spo­ tykane już w innych ośrodkach przemysłowych (...). D u ż a część załogi traktowała domy fabryczne dla robotników, stołówki, szpital i ambulatorium (...), kąpielisko, pralnie, szkoły, ochro­ nki, świadczenia na przytułek dla robotników, zapomogi dla położnic i niezdolnych do pracy robotników (...), emerytury pracownicze, a nawet trzy kościoły, jako przejaw filantropii i łaski właścicieli." 5 1. Burżuazja w Polsce W świetle nowych b a d a ń historycznych burżuazja jest warst­ wą - klasą społeczną, której czas narodzin na ziemiach polskich zasadniczno przypadł na lata 30. i 40. X I X stulecia. For­ mowanie się nowej grupy społecznej miało istotny związek z tworzeniem się podstaw nowoczesnego przemysłu wydobyw­ czego, hutnictwa, włókiennictwa, przetwórstwa spożywczego (cukrownictwo) oraz budowy pierwszych linii kolejowych. Ograniczona objętość artykułu nie pozwala tutaj na szersze omówienie dziejów społecznych tej grupy, niemniej warto podkreślić chociaż to, że burżuazja - p o c z ą t k o w o bardzo jeszcze nieliczna - stosunkowo szybko zajęła wysokie miejsce w hierar­ chii społecznej przyczyniając się do transformacji gospodarczej kraju, zresztą w trzech odmiennych systemach państw zabor­ czych. W ciągu kilkudziesięciu lat, praktycznie j u ż w I I połowie X I X stulecia, utrwalił się następujący podział burżuazji: 6 1) wielka finansjera oraz właściciele zakładów przemysłowych (w szczególności dużych i średnich); 2) środowisko średniozamożne (właściciele kamienic, wyższy personel kierowniczy i techniczny w przemyśle i na kolei, właściciele większych firm handlowych); 3) drobnomieszczaństwo. Burżuazja na ziemiach polskich w X I X w. szybko różnicowała się zawodowo i majątkowo, a wybitniejsi jej przedstawiciele odgrywali coraz bardziej znaczące role w życiu publicznym, podejmując ważne zadania niegdyś przydawane tylko arysto­ kracji bądź też znamienitszym przedstawicielom stanu szlachec­ kiego, a w X I X w. formującemu się ziemiaństwu. Z grona bogatych i światłych polskich burżua rekrutowali się także rzecznicy sprawy narodowej, mecenasi nauki i kultury. Trzeba przy tym zaznaczyć, że ówcześni kapitaliści na ogół nie byli z pochodzenia Polakami. Wykazują to niektóre studia, dla przykładu tylko zacytuję tu wyniki badań nad składem burżuazji łódzkiej. Według danych z 1866 r. burżuazję przemysłową Łodzi �I sformowali głównie Niemcy (48% ogółu właścicieli zakładów), Żydzi (20%), Czesi (15%), a w małym stosunkowo stopniu Polacy (13%). D o końca stulecia proporcje te wyraźnie zmieniły się - w latach 1890-1900 przewagę osiągnęli Żydzi (44% ogółu właścicieli) tuż przed Niemcami (37%). Natomiast zmniejszył się udział burżuazji polskiej (tylko 10%), a głównie czeskiego pochodzenia (poniżej 4 % ) . W czasy I I Rzeczypospolitej burżuazja weszła jako grupa społeczna o znacznym stopniu zróżnicowania majątkowego, zawodowego, wyznaniowego a także narodowego. W pełni potwierdzały to spisy ludności z 1921 i 1931 r. Nadal burżuazja w skali makrospołecznej była grupą stosunkowo mało liczną (ok. 1,4% ogółu ludności kraju) i bardzo nierównomiernie rozmieszczoną terytorialnie. W największym stopniu koncent­ rowała się w dużych i średnich ośrodkach o poważniejszym znaczeniu gospodarczym. Największe polskie skupiska bur­ żuazji przed wojną, to (według spisu z 1931 г.): Warszawa - 46794 osoby (4% ludności miasta), Łódź - 26425 osób (3,45%), Lwów - 14266 osób (3,14%), K r a k ó w - 13600 osób (3,36%), Poznań - 11487 osób (3,4%) i Wilno - 10926 osób (2,6%), a także pogranicze G ó r n e g o Śląska i Zagłębia D ą b r o w s ­ kiego (Będzin, Sosnowiec, Zawiercie, Katowice) - łącznie 17146 osób ( 2 , 1 % ludności miast i powiatów tego obszaru). Warto przy okazji zaznaczyć, że jedynym ośrodkiem mającym zbliżony do Warszawy odsetek burżuazji była Bydgoszcz (prawie 3,9% ludności miasta). 7 8 9 Nie może zatem dziwić fakt zdecydowanego w okresie PRL-u prymatu b a d a ń klasy robotniczej nad badaniami poświęconymi dziejom burżuazji. Trud prowadzenia studiów historycznych odnoszących się do burżuazji, dociekających procesów tworze­ nia się wzrostu i upadku fortun, mechanizmów rozkwitu rodzimej (a także bardzo często importowanej) przedsiębiorczo­ ści kapitalistycznej, podjęło stosunkowo niewielu badaczy. I tylko prace kilku z nich możemy uznać dziś za w pełni lub w dużej części wartościowe, przydatne dla odtwarzania portretu zbiorowego kapitalisty polskiego X I X i I poł. X X w. Z jednej strony dysponujemy bowiem monografiami opartymi przede wszystkim na dość wszechstronnie analizowanych danych staty­ stycznych, z drugiej zaś kilkoma tylko, ale za to pogłębionymi źródłowo biografiami znamienitszych przedstawicieli burżua­ z j i . Większa część tych o p r a c o w a ń znana jest wprawdzie na ogół tylko specjalistom, historykom dziejów społecznych i gos­ podarczych, natomiast problematyka tych prac chyba nigdy nie była zbytnio popularyzowana. Ich rola w przezwyciężaniu stereotypu kapitalisty wyzyskiwacza jest zatem trudna do przecenienia, dopiero dalszy rozwój b a d a ń i odpowiednie upo­ wszechnienie ich wyników może przynieść istotniejsze zmiany w tym zakresie. Wielką rolę w kształtowaniu nowego wizerunku dawnego kapitalisty i demistyfikowaniu stereotypu kapitalisty wroga klasowego mogą odegrać przede wszystkim mass media (prasa, radio, tv), które jak do tej pory raczej zbyt mało uwagi poświęcają problematyce tradycji polskiego biznesu, rodzimej przedsiębiorczości ,a zarazem przez preferowanie w publicys­ tyce wszelkich wynaturzeń tworzącego się nowego systemu gospodarczego mają wydatny wpływ na kształtowanie się nowego stereotypu kapitalisty - aferzysty i hochsztaplera. 1 2 13 W latach okupacji hitlerowskiej pozycja społeczna i ekonomi­ czna burżuazji została wydatnie osłabiona. Natomiast po 1945 r. nacjonalizacja przemysłu oraz upaństwowienie instytucji finan­ sowych, handlu oraz usług praktycznie wyeliminowały tę grupę z pejzażu społecznego na kilkadziesiąt lat. Od lat 80. jesteśmy świadkami powolnego odradzania się burżuazji w Polsce w wa­ runkach kryzysu społeczno-gospodarczego, ale też i bardzo istotnych transformacji systemu w ramach coraz bardziej za­ awansowanej współpracy międzynarodowej. 2. Stereotyp kapitalisty w świadomości społecznej W okresie po 1945 r. ze względów ideologicznych władza propagowała stereotyp kapitalisty „wroga klasowego", które­ mu przypisywano wyłącznie cechy negatywne z przysłowiowym już wyzyskiwaniem robotników. Ten rodzaj podejścia można łatwo zilustrować wieloma przykładami pochodzącymi nie tylko z instrukcji, broszur propagandowych czy partyjnych przemó­ wień, ale także z literatury naukowej czy popularnonaukowej. Poprzestaliśmy w tym miejscu na jednym tylko dość charak­ terystycznym przykładzie. ,,(...) Kruschowie i Enderowie zapłonęliby na pewno świętym oburzeniem, gdyby jakikolwiek świadek nazwał ich wyzys­ kiwaczami. Oni wyzyskiwaczami?! Jak to? Przecież dbają o ro­ botników i pracowników fabryki! Przecież budują i m domy, z litości przyjmują do pracy ich dzieci! A więc troszczą się o podwładnych prawdziwie po ojcowsku... Wspomagają hoj­ nymi darami miejscowy kościół ewangelicki. Erwin Kiss i Ed­ ward Kunitzer, autorzy wydanych po latach książek o Pabiani­ cach, z apologetyczną emfazą nazwą ich 'ojcami miasta' i 'dob­ rodziejami parafii' ( , . . ) . " Wystawianie tego rodzaju ocen dawnym kapitalistom - na użytek ideologii lub „ t w o r z e n i a " dla potrzeb tej ideologii historiografii - miało rzecz jasna pełną p o d b u d o w ę w fakcie istnienia sprzeczności interesów między burżuazja a robot­ nikami. Sprzeczności te - o ile nie były w swych skutkach poważnie przez kapitalistów łagodzone bądź neutralizowane prowadziły niejednokrotnie do konfliktów społecznych, bun­ tów, strajków, narastania nastrojów rewolucyjnych. Co bardziej radykalne partie polityczne wykorzystywały tę sytuację zdoby­ wając wśród robotników posłuch i poparcie dla haseł walki z burżuazja. Oprócz haseł standardowych pojawiały się niekie­ dy i hasła dosyć niekonwencjonalne, personalnie dotykające określonych kapitalistów (chociaż też jednoznaczne w swej wymowie) np. „Bierz Endera na kowadło i młotami dobrze wal! Bo on ufa w swe miliony, lud roboczy za nic m a . . . " 10 11 3. Wizerunek dawnego kapitalisty w pamięci społecznej Po wstępnej analizie wybranych wspomnień czy też opowieści wspomnieniowych dotyczących dawnych (sprzed 1939 r.) przed­ siębiorstw, właścicieli fabryk lub różnego rodzaju firm hand­ lowych i usługowych, można stwierdzić, iż w pamięci pracow­ ników (głównie robotników, ale także np. sprzedawców, urzęd­ ników czy też przedstawicieli średniego personelu kierownicze­ go) utrwaliły się co najmniej trzy rodzaje wizerunków (wzorców osobowych) kapitalisty. Pierwszy z nich, to wizerunek kapitalis­ ty bezwzględnie postępującego wobec robotników, skupionego wyłącznie na p o m n a ż a n i u kapitału, zupełnie obojętnego na los zatrudnionych robotników: ich warunki bytowe czy socjalne. Personalizacja tego rodzaju wzorca, jeżeli pod uwagę bierzemy nie tylko właścicieli fabryk, ale także osoby bezpośrednio reprezentujące ich interesy, funkcjonują w literaturze pięknej (Ziemia obiecana Władysława Reymonta, Czarne skrzydła Juliu­ sza Kadena-Bandrowskiego, i in.) oraz pamiętnikarskiej. W od­ niesieniu do okresu międzywojennego patologię tego rodzaju wizerunku znakomicie uchwycił Paweł Hulka-Laskowski. Od­ wołajmy się tutaj tylko do jednego z fragmentów jego zaan­ gażowanej publicystyki demaskującej „ p a n ó w " przedwojen­ nego Ż y r a r d o w a . „(...) Od roku 1927 coraz częściej powtarzano imiona dwóch nowych władców Żyrardowa: Koehlera i Waśkiewicza. Dwa te imiona zrosły się z sobą tak ściśle, że gdy się powiedziało Koehler, to echo niby myśl natrętna odpowiadało: Waśkiewicz. To kazał zrobić Koehler, tamto zarządził Waśkiewicz (...). 0 Koehlerze krążyły po Żyrardowie niewiarygodne wprost wieści. Wszyscy jednozgodnie twierdzili o nim, że nie mówi, ale krzyczy, a nawet wrzeszczy. Gdy wpadał do Ż y r a r d o w a , to pojawieniem się swoim przerażał nie tylko robotników, ale 1 kierowników oddziałów, a nawet dyrektorów. W napadzie złego humoru kazał dyrektorom odbierać aparaty telefoniczne, albo nawet sam przecinał kable, za byle co przyskakiwał z pięścią do nosa nawet wobec starszych od siebie dyrektorów, domagał się od wszystkich coraz większych oszczędności i zadziwiał kierowników tkalni i magazynów swoim postępowaniem: niech tylko powstawało większe zapotrzebowanie na j a k ą tkaninę, natychmiast kazał przerywać jej fabrykację. Opowiadano sobie o nim, że zaglądał nawet do toalet damskich, czy pracownice biurowe nie przesiadują tam dla przyjemności i czy nie palą 139 �papierosów, a gdy jedną z nich przyłapał z papierosem, kazał ją natychmiast zwolnić. (...) Koehler miał siłę po swojej stronie i z całym cynizmem wyzyskiwał to prawo silniejszego. Zaś pan Waśkiewicz odsłania! mu właściwie wszystkie braki naszego ustawodawstwa robotniczego i społecznego i doradzał w jaki sposób można wyzyskać każdy z tych braków. Ogarniała nas rozpacz, ale cóż było robić? (...)" W tym konkretnym przypad­ ku chodziło o wyłączenie Z a k ł a d ó w Żyrardowskich, jako kon­ kurenta na międzynarodowym rynku produkcji tkanin natural­ nych. Szczególnie zależało na tym francuskiemu „królowi bawełny" Boussacowi, który wykupiwszy większość akcji Za­ kładów Żyrardowskich przejął nad tą fabryką całkowitą kont­ rolę, a specjalnie dobrani dyrektorzy już na miejscu stosując odpowiednie formy „ z a r z ą d z a n i a " utrzymywali produkcję na niskim poziomie i sukcesywnie zwalniali robotników. W latach 1926-1932 zakłady zostały doprowadzone do ruiny ekonomicz­ nej, a miasto do u p a d k u . Dla społeczeństwa robotniczego Ż y r a r d o w a był to ogromny szok, zważywszy, iż bardzo wiele osób znakomicie pamiętało zupełnie inne czasy sprzed I wojny światowej. Wówczas (w latach 20. i 30.) żywa była jeszcze i powszechna pamięć o poprzednich właścicielach, Dittrichach. Utrwalony był społecznie wizerunek innego kapitalisty, jako właściciela firmy traktującego zatrudnionych pracowników pa­ ternalistycznie, z pozoru nawet dobrodusznie i opiekuńczo. Istotą motywacji takiej właśnie postawy właściciela firmy była jak się wydaje - chęć naprawienia niesprawiedliwości systemu kapitalistycznego metodą „leczenia objawów", a nie przyczyn „ c h o r o b y " . Akurat w przypadku Ż y r a r d o w a „leczenie" prowa­ dzono w bardzo szerokim zakresie, w innych ośrodkach przemy­ słowych wyglądało to niekiedy podobnie jak w Żyrardowie, na ogół jednak robotnicy z „ojcowską o p i e k ą " pracodawcy czy dobroczynnymi skutkami fabrycznych instytucji socjalnych stykali się rzadko, albo wcale. Przywołajmy raz jeszcze tak charakterystyczne wspomnienia Hulki-Laskowskiego odnoszą­ ce się do okresu sprzed 1914 r. „ D a w n y zarząd dbał o wszech­ stronne zaspokajanie potrzeb swoich robotników i w ogóle ustosunkowywał się do nich jak najżyczliwiej. Kosztem fabryki prowadzone były liczne szkoły i wielka wzorowa ochrona. Tysiące dzieci robotniczych i urzędniczych otrzymywało w tych instytucjach podstawy wychowania i wykształcenia. Właściciel Z a k ł a d ó w Żyrardowskich, Karol Dittrich, miał na widoku stworzenie w Żyrardowie nawet szkolnictwa zawodowego, które dostarczałoby fabryce wykwalifikowanych fachowców. Szpital wzorowy, przytułek dla starych robotników, czytelnie i biblio­ teka, w której nie brakło nawet wielkich encyklopedyj, D o m ludowy dla stowarzyszeń robotniczych - wszystko to były instytucje utrzymywane kosztem fabryki na wysokim poziomie, ale robotnicy widzieli w nich swoją własność, której i m nikt nie kwestionował". 1 4 15 16 W ostatecznych rachunkach kapitaliście chodziło o możliwie silne związanie i uzależnienie robotnika od zakładu pracy. W tym celu nie tylko stopniowo starano się udostępniać robotnikom - budowane przecież z faktycznie przez nich wypracowanych kapitałów - mieszkania, kościoły, przedszkola, szkoły, biblioteki, domy kultury, szpitale, przytułki itp., ale także tworzono specjalne fundacje emerytalne i socjalne, wresz­ cie też posuwano się do tworzenia „legendy" ukazującej właś­ ciciela jako wyjątkowej dobroci opiekuna, niemal po ojcowsku dbającego o robotników i ich rodziny. Taki właśnie wizerunek - bywało i tak - wpajano j u ż bardzo wcześnie dzieciom robotników w trakcie wychowania przedszkolnego. Znakomi­ tym przykładem może być ceremonialna uroczystość „gwiaz­ d k i " organizowanej przez Zakłady Żyrardowskie w czasach poprzedzających I wojnę światową. „ W dużej sali ochrony odsłaniano popiersie K . Dittricha. Śpiewano kolędy, a także piosenki o Dittrichu. Wśród prezen­ tów były: towar na sukienkę, pończochy, podwiązki, koszulki, cukier kostkowy, kawa prawdziwa, landryny w pudełku, poma­ rańcze, duża strucla. Biedne dzieci, sieroty otrzymywały dodat­ kowo paletka, buciki, ubranka. Na wszystkie te prezenty trzeba było wcześniej zanieść dużą chustę z przyszytym nazwiskiem." Następnie dzieci wyrażały wdzięczność za otrzymane podarunki śpiewając pod popiersiem Dittricha: 17 140 1. „Szczęśliwy dzień dzisiaj mamy Piękny pana Dittricha dar Oto zawsze na nas czeka Jego ojcowska opieka Więc Ciebie o Boże Prosimy w pokorze Dnia każdego 0 zdrowie Jego" 2. „Zeszła z nieba gwiazdka złota Z tęczowymi barwy 1 po całym bożym świecie Rozsypała skarby Dziś i nam się gwiazdka śniła Uśmiechnięta jaśniej Co choinkę oświeciła Jak w czarownej baśni Toteż wdzięczni Za ojcowskie dary hojnej ręki Spieszmy panu Dittrichowi Złożyć serdeczne dzięki." 18 M o t y w roztaczania „ojcowskiej opieki" i obdarzania robot­ ników (począwszy od dzieciństwa) „hojnymi darami" stał niejako u podstaw ogólnie życzliwego stosunku pracodawcy do pracowników. Robotnicy mieli się czuć jak jedna wielka rodzina silnie związana z własną fabryką i miała być przepełniona szacunkiem i wdzięcznością do właściciela - pryncypała. Tym­ czasem życie nie układało się - mimo ogromnych niekiedy wysiłków właścicieli w działalności na rzecz robotników - jak sielanka. Niemniej w pamięci społecznej - przynajmniej jeżeli chodzi o większe ośrodki miejsko-przemysłowe - utrwalił się wizerunek dawnego kapitalisty po ojcowsku traktującego robot­ ników. Trzeci wzorzec czy typ wizerunku, o k t ó r y m tu jeszcze warto powiedzieć, oparty był na połączeniu ducha stosunków familiar­ nych z budowaniem swoistego poczucia wspólnoty interesów między właścicielem (także reprezentującą go k a d r ą kierow­ niczą) a całym personelem firmy. Wzorzec ten z całą pewnością był niezwykle trudny do zrealizowania w warunkach dużego zakładu przemysłowego, ale w praktyce mógł mieć istotne znaczenie dla kształtowania rozwoju np. firm handlowych czy usługowych. Dobrym przy­ kładem takiej firmy może być D o m Braci Jabłkowskich funk­ cjonujący z wielkim powodzeniem w Warszawie w latach 1912-1950 . Właściciele firmy od początku jej istnienia dbali o bardzo dobry poziom działalności handlowej, zarazem kształtując zespół pracowniczy wzorowo i odpowiedzialnie funkcjonujący, kompetentny w obsłudze klienta, odpowiednio gratyfikowany i korzystający w szerokim zakresie z różnych form udogodnień socjalnych, wspólnego wypoczynku i rekreacji. „Jeśli mówię o właściwej atmosferze, to muszę zastrzec, że nie było to tolerowanie nieprawidłowości postępowania i zachowa­ nia poszczególnych osób czy złego wypełniania codziennych obowiązków. Łączyło się to z p o d p o r z ą d k o w a n i e m rygorom stanowiącym dewizę dyrekcji 'magazynu zadowolonych klien­ tów', a szczególnie z poszanowaniem klienta i jego życzeń (żądań za jego pieniądze), jednających firmie zaufanie i życzliwość. Pod tym względem szkoła była twarda - ż ą d a n o jednoznacznie rzetelności, fachowości, zainteresowania osobą klienta i jego życzeniami, a przy tym uprzejmości i cierpliwości. (...) Niezależnie od tych wymagań czcigodny senior-dyrektor, Józef Jabłkowski, odnosił się z pełnym zrozumieniem dla ciężkiej, męczącej pracy sprzedawców. Zwracał uwagę na konie­ czność wykorzystania spokojniejszych m o m e n t ó w , by odpocząć za kontuarem w pozycji siedzącej. C h o ć niekiedy groźny, miał wiele wyrozumiałości dla ludzi, udzielał często swych życzliwych rad ( . . . ) . " Z biegiem lat pracownicy D o m u Towarowego Braci Jabłkow­ skich tworzyli rodzaj wspólnoty ludzi zżytych z sobą w atmo­ sferze kształtowanej w ogromnej mierze przez życzliwie ludzkie, zarazem wymagające fachowości podejście właścicieli i dyrekcji. Zdobycie pracy w tej firmie było marzeniem wielu osób. Ci którzy w niej pracowali przez dłuższy czas, później po latach z wielkim sentymentem wspominali te lata, oto jeden z bardziej wymownych fragmentów takiej relacji: „Bardzo lubiliśmy wszyscy, 'biały tydzień', kiedy w lutym 19 20 �I sprzedawano wszystko wyłącznie w bieli (...). Całe pierwsze piętro zamieniało się wówczas w sad kwitnących jabłoni. Autentyczne drzewa zdobiły kwiaty sztuczne, a robione przez cały personel z takim zamiłowaniem, że łudząco przypominały prawdziwe. D o dziś je widzę w pamięci, tak jak wszystkie dobre lata przepracowane u Jabłkowskich. Jak bardzo byliśmy ze sobą zżyci, od dyrektora do sprzątaczki, niech świadczy fakt, że co roku w drugą niedzielę po Wielkanocy spotykamy się, by pogadać, powspominać, dowiedzieć się, czy ktoś nie potrzebuje pomocy, pochwalić się w n u k a m i " . Ale nie tylko pracownicy byli przywiązani do swojej firmy. D o m Towarowy Braci Jabłkowskich funkcjonował jeszcze do 1950 r. Sporo osób pamiętało firmę sprzed wojny i po 1945 r. wolało robić zakupy właśnie w tym domu handlowym, a nie w państwowych domach towarowych. „Pamiętam, gdy zabrak­ ło nam zwykłych szklanek, sprzedawczyni powiedziała klientce, że są w PDT, a ona odrzekła: 'To wstyd, że pani mnie tam odsyła: ja chcę kupić u Jabłkowskich' ( . . . ) . " . 21 22 4. Autorytet kapitalisty a kultura robotnicza W wielu znaczniejszych ośrodkach miejsko-przemysłowych ziem polskich I I połowy X I X i początkach X X w. zakłady produkcyjne nie tylko zapewniały pracę robotnikom, także odgrywały - mniejszą lub większą rolę (w zależności od wielu czynników) - w kształtowaniu kultury określonych środowisk robotniczych. Tam gdzie pracodawcy i administracja fabryczna instytucjonalnie kierowali organizacją życia robotników m o ż n a chyby mówić o „kulturze sterowanej" do pewnego stopnia autorytetem właściciela zakładu. Klasycznym przykładem ta­ kich p r ó b jest Żyrardów w czasach Hiellego i Dittricha, ale w literaturze etnograficznej czy etnograficzno-historycznej znaj­ dziemy jeszcze kilka innych dość podobnych пр.: osadę „Księży M ł y n " w Łodzi, osadę przy Hucie „ Z g o d a " i i n . W tego rodzaju ośrodkach aktywność administracji fabrycznej, pobu­ dzana inicjatywą właściciela (współwłaścicieli) skupiona była na kwestiach: a) budowy i właściwego utrzymania osiedli robotniczych; b) zapewnienia opieki i podstaw oświaty dzieciom robotników; c) organizacji czasu wolnego (głównie rozrywki). W żadnym z o ś r o d k ó w miejsko-przemysłowych fabryka poprzez specjalnie powołane instytucje oraz przedsięwzięcia nie objęła całokształtu lokalnej kultury, nie przeniknęła do głębi wszystkich sfer życia robotników. Niemniej w wielu przypad­ kach autorytet pracodawcy i siła administracji fabrycznej miały wielkie znaczenie, chociaż na ogół - mimo wyznaczonych ram funkcjonowania społeczności robotniczej - pozostawało wiele miejsca z a r ó w n o na kontynuowanie form tradycyjnych, a z cza­ sem rozbudowywanie - w miarę emancypacji warstwy robot­ niczej - swoistych form aktywności społecznej i kulturalnej. Ogólnie trzeba stwierdzić, że zakład produkcyjny oddziaływał na środowisko robotników przez rodzaj produkcji, organizację i rytm pracy oraz czasu wolnego od pracy. W zależności od godzin pracy, system organizacji produkcji (system nakładczy, praca na zmiany itd.), ilości tzw. czasu wolnego oraz składu społecznego załogi (proporcje w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn, ale także osób różnych wyznań: chrześcijan i żydów) kształtował się lokalnie specyficzny rytm codzienności, to z kolei wyznaczało określony sposób życia danej społeczności robotniczej. W na­ wiązaniu do dotychczas przeprowadzonych b a d a ń z pewnością możemy mówić o dość jaskrawych różnicach między ośrodkami przemysłu włókienniczego oraz wydobywczego (kopalnie węgla kamiennego). Nadal jednak nie są prowadzone na szeroką skalę badania porównawcze, które umożliwiłyby kulturową interpretację wszystkich podstawowych u w a r u n k o w a ń robot­ niczego sposobu życia w X I X i początkach X X w. (do 1939 г.). Z konieczności zatem, dokonując przeglądu dziedzin życia robotniczego podlegających wpływom autorytetu pracodawcy, odwołam się tu tylko do przykładu ośrodka żyrardowskiego. Zdaniem A . Woźniaka i J. Kazimierskiego powiązania społecz­ ności robotniczej Ż y r a r d o w a z miejscową fabryką w czasach przed I wojną światową były niezwykle rozgałęzione, obej­ 2 3 24 mowały niemal całą sferę robotniczego życia „ o d kolebki aż po g r ó b " . Pierwszą instytucją fabryczną z j a k ą stykała się więk­ szość dzieci robotniczych (od 3 roku życia) była tzw. ochronka. Powstała ona z woli właścicieli fabryki w 1875 r „ i już wkrótce - po wybudowaniu nowego obiektu w latach 80. X I X w. - stała się najnowocześniejszą i największą w Królestwie Polskim instytucją tego rodzaju, przyjmującą dziennie 1100-1200 dzieci. W ochronce dziećmi (zwykle po jednym z każdej robotniczej rodziny) opiekowały się wychowawczynie („freblanki") przez niemal cały czas pobytu rodziców w pracy. Zwykle po śniadaniu w domu ktoś ze starszego rodzeństwa zaprowadzał dziecko do ochronki. Odpłatność za posiłki (głównie jednodaniowy obiad) była niewielka, sieroty i półsieroty żywiono nieodpłatnie. W tra­ kcie zajęć dzieci uczono podstaw czytania i pisania, gier, zabaw, śpiewu, deklamacji. Wydarzeniami, które zapadły w pamięć dzieci były coroczne „gwiazdki" oraz pożegnalne uroczystości na zakończenie każdego roku przed wakacjami organizowane dla grup dzieci opuszczających ochronkę. „Wszystkie dzieci ubrane były w niedzielne ubrania i stały w dużej sali ochronkowej, a pani Hornig coś mówiła i potrącała aksamitną k o k a r d ą czarnego czepka. (...), za białymi filarami sali, pod oknem górnym, niby w jakim kościele stał biały marmurowy człowiek: (...) Pomnik starego pana Dittricha. Pani Hornig przestała prawić, zeszła z krzesełka i wszyscy mówili, że bardzo długo będziemy siedzieli w domu: dwa miesiące czy coś takiego (...). A potem ojciec zapytał: 'Karteczkę j u ż masz?'. Już ją miałem. Była to karteczka do szkoły ( . . . ) . " 2 5 26 Ż y r a r d ó w miał pod koniec X I X w. stosunkowo dobrze funkcjonujący system szkół elementarnych (zwykle 3 - od­ działowych z n a u k ą trwającą 4-6 lat), głównie - chociaż nie tylko - dzięki inicjatywie fabryki, w tym także stopnia gimnaz­ j a l n e g o . Stworzone też zostały podstawy szkolnictwa zawodo­ wego, u schyłku stulecia dyrekcja zakładów zorganizowała szkołę tkacką. „Przyjmowano do niej młodzież po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, ale jak się wydaje, pełne 3 oddziały nie zawsze były wymagane. Szkoła była koedukacyjna. Nauka trwała 1 rok, ale w zależności od potrzeb mogła być skrócona lub przedłużona. Grupa uczniów liczyła 12-30 osób. Nauczycielami byli wysoko­ kwalifikowani, wybrani przez dyrekcję robotnicy (...). Nauka była bezpłatna, ale i uczniom za w y k o n a n ą pracę nie płacono (...). Po ukończeniu kursu wzywano wszystkich absolwentów do kantoru, gdzie dostawali skierowanie do pracy, zwykle na wydziały, na których pracowali już ich rodzice." W okresie wcześniejszym nierzadkie były przypadki zatrud­ niania młodocianych, a nawet małych dzieci. Z czasem ustawo­ dawstwo fabryczne uregulowało te sprawy, niemniej materialne potrzeby robotniczych rodzin zmuszały młodzież (15—17-letnią) do możliwie szybkiego podejmowania pracy w fabryce. Prefero­ wane były młode osoby, których rodzice już od pewnego czasu pracowali w fabryce. Trudniej było się zatrudnić osobom spoza Ż y r a r d o w a , które mogły ewentualnie liczyć na pomoc (wsta­ wiennictwo) krewnych w tym o ś r o d k u zasiedziałych albo na małżeństwo z osobą już w fabryce pracującą. „Wielu mężczyzn żeni się z tutejszymi dziewczętami właśnie w nadziei, że zostaną dzięki temu przyjęci do fabryki (...); kandydaci [do pracy - dopisek A.S.] nierzadko kierują się nawet mniemaniem, że ożenek z robotnicą fabryki daje pewne prawo do otrzymania pracy w z a k ł a d a c h . " Drugim ważnym problemem dla mieszkańców Ż y r a r d o w a było uzyskanie mieszkania. Zakłady Żyrardowskie w latach 1868-1903 rozwinęły b u d o w ę dużego osiedla d o m ó w fabrycz­ n y c h , niemniej nie zaspokoiło to do końca potrzeb bardzo licznej (8-9 tys. osób na przełomie wieków) załogi. Dla wielu robotników żyrardowskich mieszkanie fabryczne było wówczas szczytem marzeń, było znacznie wyżej cenione od mieszkań w domach czynszowych. Rodziny robotnicze otrzymywały zwykle mieszkania 1 -izbowe o pow. 20-24 m , rodziny majstrów 2-izbowe (pokój z kuchnią). Przy przydziale mieszkania prefero­ wano specjalistów z zagranicy oraz robotników o długoletnim stażu pracy w zakładach. Mieszkańcy d o m ó w fabrycznych otrzymywali w użytkowanie miejsce w k o m ó r k a c h gospodar27 28 29 30 31 2 141 �czych oraz przydomowy ogródek. N a koszt fabryki co roku mieszkania malowano, ponadto mieszkańcy mogli kupić opal w składzie fabrycznym po cenach niższych od rynkowych. Od lat 70-80. X I X w. w domach robotniczych obowiązywał regulamin określający prawa i obowiązki lokatora (cisza nocna), sprząta­ nie, urządzanie zabaw i t d . Opłaty za komorne potrącane były przy wypłacie. W przypadku utraty pracy w fabryce lokator był zmuszony zmieszkanie opuścić. Podstawowe problemy i sprawy socjalne robotników były stopniowo rozwiązywane przez fabrykę, chociaż w niektórych przypadkach nie tyle z woli właścicieli i dyrekcji ile pod naciskiem akcji strajkowych (począwszy od słynnego strajku w 1883 г.). Od połowy lat 80. robotnicy mogli korzystać z tańszego zaopatrzenia w ziemniaki, mąkę czy węgiel w skle­ pach fabrycznych, ponadto od 1884 r. mieli do dyspozycji spółdzielnię spożywczą „Oszczędność" p o w o ł a n ą z inicjatywy administracji fabrycznej. Bardzo poważnie rozbudowane zostały instytucje opieki zdrowotnej: ambulatorium przyfabryczne wraz z apteką funkc­ j o n o w a ł o już od lat 60., od 1884 r. szpital na 40 łóżek, przeniesiony następnie do zbudowanego w latach 1894-96 nowego gmachu (80 łóżek, 5 oddziałów). N a przełomie wieków opieką lekarską (pracowało tu wówczas 5-7 lekarzy i felczerów) niemal całkowicie od 1885 r. bezpłatną - objęto ponad 20 tys. osób, tj. robotników z rodzinami. Ponadto służba medyczna zabiegała stale o poprawę w a r u n k ó w pracy, dzięki czemu tuż przed I wojną światową zainstalowano w halach fabrycznych nowoczesne urządzenia wentylacyjne i nawilżające . Znacznie wcześniej zarząd fabryki zadbał o właściwe oświetlenie hal fabrycznych oraz zabezpieczenie przeciwpożarowe (zakłady dysponowały od początku lat 80. dobrze wyposażonym i wy­ szkolonym oddziałem straży p o ż a r n e j ) . Ponadto pracownicy mogli korzystać z łaźni, pralni, stołówki fabrycznej. Zarząd fabryki od końca X I X w. zapewniał robotnikom o długim stażu pracy skromne emerytury (w systemie książeczek oszczędnoś­ ciowych) oraz różnego rodzaju zasiłki dla pracowników (dla położnic, dla osób niedołężnych, w związku z pogrzebem itd.), a także wprowadził ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypad­ ków. 3 2 33 34 3 5 Właściciele fabryk wraz z zarządem interesowali się też w znacznej mierze organizacją życia kulturalnego, rozrywek w środowisku robotniczym. Próby powołania biblioteki i teatru dla robotników podjęto w końcu lat 80. X I X w., chociaż w praktyce - z uwagi na przeciwdziałanie ze strony administracji rosyjskiego zaborcy - szersza działalność tego rodzaju mogła się rozwijać dopiero po 1905 r. W znacznie lepszej sytuacji byli cudzoziemscy pracownicy zakładów, którzy wcześnie założyli i rozwijali swoje organizacje i instytucje kulturalne (np. niemie­ cki chór Zyrardover Gesang Verain powstały w 1861 r„ orkiestra kameralna głównie złożona z Czechów, biblioteka obcojęzyczna działająca od 1876 r„ i wiele i n n y c h ) . Niemniej zarząd fabryki wspierał wiele inicjatyw kulturalnych aktywizujących robotników, np. przyjmowano uzdolnionych robotników do orkiestry fabrycznej (najlepszej w tej kategorii na początku X X w. w Królestwie Polskim), powołano stałą biblio­ tekę z czytelnią (1906), obejmowano patronat nad stowarzysze­ niami robotniczymi (głównie artystycznymi i oświatowymi). Wspierano też rozwój kultury fizycznej oraz rekreacji, a także organizowano rozrywki w specjalnie urządzonym ogólnodos­ tępnym parku. Ukoronowaniem działalności zarządu fabryki na tym polu było wybudowanie dla robotników w latach 1910-1912 D o m u Ludowego im. K . Dittricha. Jak zauważył A . Woźniak działalność zakładów ogarnęła też w pewnej mierze sferę estetyki (пр.: nagrody dla robotników za najładniejsze przydomowe ogródki) oraz mody (lekcje szycia i haftu - umiejętność wykonywania serwetek, makatek itp. dekorujących robotnicze mieszkania). Wydaje się też, że właś­ ciciele zakładów zadbali o swoisty nadzór nad „obyczajnością" robotnic nakazując regulaminowe noszenie czepka przez wszys­ tkie kobiety zamężne pracujące w fabryce. Chociaż wymóg ten prawdopodobnie nie był spełniany już w początkach wieku (wy­ starczy porównać zbiorowe fotografie robotnic z końca stulecia 36 142 i z o k o ł o 1908-1909 г.). to - jak świadczą niektóre relacje: „Kobieta, która wyszła za mąż i w pierwszy dzień po ślubie przychodziła do pracy bez czepka, to mogła stracić p r a c ę " . Pośrednio fabryka oddziaływała też na rytm przygotowań i organizację niektórych ważniejszych świąt dorocznych, np. w Wigilię Bożego Narodzenia pracę kończono wcześniej niż zwykle, Wielkanoc z uwagi na ewangelików zaczynano już od Wielkiego Piątku. Fabryka pomagała też robotnikom w dekoro­ waniu kościoła parafialnego i ołtarzy w święto Bożego C i a ł a . Obecność i działalność Dietrichów (wydaje się, że rodzina Hielle pozostawała zdecydowanie w ich cieniu) w Żyrardowie obrosła z czasem legendą. W środowisku robotniczym tworzyły się i krążyły r ó ż n o r o d n e i częstokroć barwne opowieści o właś­ cicielach fabryki, ich cechach charakteru, zachowaniach, sto­ sunku do robotników. Opowieści te weszły do tradycji ustnej, stały się elementem lokalnego folkloru. O Dittrichach opowia­ dano sobie dla rozrywki i urozmaicenia spotkań towarzyskich w karczmie, a także podczas biesiad przed domami po całym tygodniu p r a c y . Tylko niektóre opowieści z tej ciekawej tradycji zostały zapisane na stałe w literaturze pięknej oraz naukowej. Szerzej zagadnienie to omawia A . Woźniak w bardzo interesującym artykule, tu może na koniec warto przytoczyć fragment jednej z takich opowieści ilustrujących niegdyś po­ wszechne przekonanie o nagminnym zatrudnianiu dzieci przez fabrykanta. Oto co opowiadał stary tkacz Brysiak: „Byłem tyli pędrak, kiedy matka przyprowadziła mnie ze sobą na halę, nie mogłem sięgnąć maszyny. A wtedy przechodził pan Dittrich, podstawił m i pod nogi klocek i powiedział: „ N o teraz będzie zupełnie dobrze mój mały. Jazda, panie majster, naucz chłopca, co trzeba robić". Sam Dittrich... u w a ż a s z ? " 3 7 38 39 40 Uwagi końcowe - propozycje do programu badań Wydaje się, iż badania nad zachowaniem wizerunku dawnego kapitalisty (fabrykantów, bankierów, kupców itd) w zbiorowej pamięci odchodzących już pokoleń, m o g ą wnieść wiele nowego do wiedzy etnologicznej o roli autorytetu w kształtowaniu się kultury zatracającej cechy tradycyjne i coraz szybciej pod­ legającej procesom modernizacji. Ponadto - co może być nawet dla wielu etnologów jeszcze ciekawsze - badania te m o ż n a spożytkować dla poznania społecznego procesu mitologizacji rzeczywistości. Rozważmy pokrótce te dwa kierunki prac bada­ wczych. W pierwszym wypadku etnologa interesuje przede wszystkim przechowana w pamięci ludzkiej - mniej lub bardziej pełna faktografia realnie dokonanych przez pracodawcę (kapi­ talistę) przedsięwzięć i posunięć mających w praktyce na celu - rzecz całą ujmijmy ogólnie i dosadnie - związanie pracownika (robotnika) z zakładem. O g r o m n ą rolę w kształtowaniu układu powiązań „pracodawca - pracobiorca" odgrywały poglądy społeczne właścicieli firm, którzy częstokroć coraz lepiej za­ czynali rozumieć potrzeby i sytuację robotników. Ideę przewod­ nią b a d a ń idących w tym kierunku - najlepiej, jeżeli będą one realizowane porównawczo w kilku ośrodkach - winno być prze­ śledzenie procesu ewolucji zmian układu zależności i powiązań między pracodawcami i pracownikami, przy czym należałoby wyniki prac etnologów skonfrontować z wiedzą historyczną dotyczącą rozwoju branych pod uwagę ośrodków, jak również wykorzystać wszelkie publikowane oraz archiwizowane relacje, pamiętniki, wspomnienia, a także korespondencje prasowe. Szczególnie istotne będzie to w odniesieniu do X X w., gdyż zebrane przez etnologów relacje m o g ą się obecnie odnosić co najmniej do lat 20. i 30. naszego stulecia. Idąc za poczynionymi ustaleniami Andrzeja Woźniaka i Marii Łukowskiej, należałoby stwierdzić, że badania nad obrazem dawnego kapitalisty winny się koncentrować na zbieraniu relacji wydobywających przede wszystkim przechowane w pamięci informatorów dane i opi­ nie o: 1. Pochodzeniu rodzin właścicieli firm, kolejach losu członków tych rodzin z uwzględnieniem cech charakterologicznych, powiązań krewniaczych itp..; 2. Majątku jakim dysponowali właściciele firm z uwzględnieniem początków, źródeł fortuny); (łącznie �3. Działalności społecznej i patronackiej właścicieli firmy; 4. Stosunkach łączących (dzielących) p r a c o d a w c ę i pracownika (w szczególności warto uwzględnić postawy i zachowania właścicieli firmy i członków jego rodziny, a także przed­ stawicieli wyższej kadry kierowniczej danej firmy wobec r o b o t n i k ó w , czy w ogóle p r a c o w n i k ó w z a k ł a d u ) ; 5. Szczególnych zdarzeniach w życiu właściciela firmy (lub któregoś z jego p o t o m k ó w , spadkobierców), k t ó r e zostały sfabularyzowane i znane są w przekazywanej ustnie formie folklorystyczno-artystycznej opowieści. Znaczna część uzyskanych według powyższego schematu wypowiedzi czy relacji m o ż e być poddana analizie z punktu widzenia odmiennie zaprojektowanych b a d a ń . Mogłyby to być studia poświęcone tworzeniu się i przekazywaniu z pokolenia na pokolenie w formie ustnej „ l e g e n d y " o dawnych kapitalistach. 41 Dogłębniejsza analiza tego rodzaju tekstów mająca na względzie uchwycenie procesu mitologizacji rzeczywistości w obrębie społeczeństwa miejskiego, wymaga jednak od badacza z jednej strony poważnej wiedzy o kapitaliście dawnego czasu i miejsca, z drugiej zaś - dysponowania w miarę szerokim materiałem folklorystycznym (teksty opowieści wspomnieniowych). Już pobieżne zapoznanie się z drukowanymi wspomnieniami np. r o b o t n i k ó w warszawskich, wskazuje na to, że anegdoty i opo­ wieści tego rodzaju znane były w wielu środowiskach proletaria­ ckich, niemniej dopiero dotarcie do nowych i n f o r m a t o r ó w (apele w prasie, konkursy na wspomnienia) może skutecznie takie poszukiwania rozszerzyć. Przy aktualnym stanie zaawan­ sowania tego rodzaju prac pozostaje indywidualnie zaintereso­ wanym naukowcom wykorzystanie metod i doświadczeń b a d a ń łódzkich i żyrardowskich. P R Z Y P I S Y I Por. A . W o ź n i a k , Dittrichowie a kultura robotnicza Żyrar­ dowa, Żyrardów 1983 (ss. 1 5 + 1 nib); M . Ł u k o w s k a , Badania nad opowieścią wspomnieniową, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 30, 1991, s. 53-62; a ostatnio także prace grupy laboratoryjnej studentów Katedry Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, prowadzone w latach 1991-1992 pod moim kierunkiem (m.in. dotyczące firm handlowych „Bracia Jablkowscy" oraz „Pluton" w Warszawie). J . S . B y s t r o ń , Kultura ludowa. Warszawa 1947. Por. A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Badania nad kulturą robotniczą w etno­ grafii [w:] Klasa robotnicza i ich robotnicy na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R . K o ł o d z i e j c z y k a , Warszawa 1981, s. 125-127; A . W o ź n i a k , Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa XIX-początków XX w., [w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Warszawa, 1982, s. 11-12 Por. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Badania..., s. 132-137; A . W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 2-13; A . S t a w a r z , Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa-Żyrardów 1985, s. 157-160 Por. A . W ó у с i с к i , Instytucje fabryczne i społeczne w przemyśle Królestwa Polskiego, Warszawa (1916), pierwodruk: „Ekonomista", 1914, cz. 2^1 S . K a l a b i ń s k i , Miejsce i rola Zakładów Żyrardowskich w ru­ chu masowym klasy robotniczej w Królestwie Polskim wiatach 1870-1914, [w:] Klasa robotnicza..., s. 63 Por. R . K o ł o d z i e j c z y k , Burżuazja polska w XIX i XX wieku. Szkice historyczne, Warszawa 1979 A . S ł o n i o w a , Problemy liczebności, narodowości i wewnętrz­ nego zróżnicowania burżuazji łódzkiej w drugiej polowie XIX w., [w:] Dzieje burżuazji w Polsce, t. I I I , Wrocław' 1983, s. 131-133 Znaczna część kapitalistów cudzoziemskiego pochodzenia opuściła ziemie polskie (w szczególności zabór rosyjski) w czasie I wojny światowej, by na ogół już tu nie powrócić. Stosunkowo wiele rodzin uległo jednakże wcześniej polonizacji i pozostało na miejscu rozwijając działalność gospodarczą i społeczną w Polsce Odrodzonej. L . H a s s , Burżuazja Drugiej Rzeczypospolitej w świetle dwu spisów powszechnych (próba analizy iiościowej), [w:] Dzieje burżuazji w Polsce, t. 1, Wrocław 1974, s. 192-195 M . W a r n e ń s k a , Fortuna rodu Krusche, Łódź 1963, s. 53-54 Tamże, s. 87 Por. R . K o ł o d z i e j c z y k , Leon Newachowicz (1778-1831), „Rocznik Warszawski", t. 8, 1970, s. 143-173; tenże, Piotr Steinkeller, kupiec i przemysłowiec (1799-1854). Warszawa 1963; tenże, Portret warszawskiego milionera, Warszawa 1968 [biografia Leopolda Kronenberga, 1812-1878], tenże; Jan Bloch. Szkice do portretu ..Króla" kolei (1836-1902), Warszawa 1983 Spośród stosunkowo nielicznych publikacji popularyzatorskich można wymienić interesujący cykl artykułów o tradycjach polskiego biznesu zamieszczony w gazecie „ N o w y Świat" w 1992 r. P . H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów, Warszawa 1981 (wyd. I I powojenne), s. 181-182. Por. także: R . K a r a ś , Ostami odruch, Warszawa 1985 Z . L a n d a u , J . T o m a s z e w s k i , Sprawa żydowska, War­ szawa 1983; Żyrardów 1829-1945, pod red. I. Pietrzak-Pawłowskiej, Warszawa 1981; P . H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 153-228 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 l 5 1 6 H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 150-151 P o r . W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 9 Tamże. F . J a b ł k o w s k i , Romans ekonomiczny. Warszawa 1980 Tamże, s. 171-172 Tamże, s. 170 Tamże, s. 164 Por. B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Kultura środowiska ro­ botniczego Łodzi, „Łódzkie Studia Etograficzne", t. 21, 1979 (druk: 1982), s. 15-34; I . H u t к a , Środowisko robotników fabrycznych Huty ,,Zgoda" obecnie ZUT,, Zgoda", [w:] Materiały do historii załóg fabrycz­ nych w Polsce Południowej, pod red. K . Dobrowolskiego, Wrocław 1966, s' 7-70 Por. A . S t a w a r z , Z badań nad życiem codziennym robotników żyrardowskich XIX i początków XX w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" t. 37, 1989, s. 131-161; G . E . K a r p i ń s k a , B . Kopczyńska-Jaworska, A . W o ź n i a k , Pracować żeby żyć, żyć żeby pracować („Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 31, War­ szawa-Łódź 1992. M . G e r l i c h , Życie codzienne, rytm i znormalizowa­ ne kulturowo wzory zachowań. Analiza wybranego aspektu codzienności na przykładzie Śląskich środowisk robotniczych okresu międzywojennego „Zaranie Śląskie", R.52, 1989, nr 2, s. 272-304. W odniesieniu do bardzo zróżnicowanego środowiska robotniczego Warszawy por. A . Ż a r n o w s к a , Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, War­ szawa 1985 Por. W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 9-13; J . K a z i m i e r s k i , Dzieje Zakładów Żyrardowskich i ich załogi w latach 1829-1885, Ciecha­ nów 1984, s. 210-240; S t a w a r z , Żyrardów..., s. 149-175 H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 45 M . S t a n k i e w i c z - R u s i e c k a , Życie społeczne - oświata - kultura, [w:] Żyrardów 1829/1945... W o ź n i а к , Dittrichowie..., s. 10 Wspomina o tym m.in. H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów... ..Notatka... " K a r o l a D i t t r i c h a (syna), [w:] Wypadki majowe 1891 r. w Żyrardowie, oprać. H . Rappaport, Warszawa 1973, s. 130 A . G r y c i u k - S t r i z e n c o v a , Budownictwo domów robot­ niczych w Żyrardowie w II polowie XIX i początkach XX wieku, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 29, 1989, s. 67-78 S t a w a r z , Żyrardów..., s. 69 W o ź n i а к , Dittrichowie..., s. 11 К . Z w o l i ń s k i , 100-lecie straży pożarnej w Żyrardowie, Żyrar­ dów 1984 W o ź n i a k, Dittrichowie..., s. 12 Por. np. _A . G ó r a l s k i , Cudzoziemcy w Żyrardowie na przełomie XIX i XX w., Żyrardów 1980; tenże, Żyrardowski ruch śpiewaczy w latach 1861-\9\%, [w:] Materiały do etnografii miasta, pod red. A . S t a w a ­ r z a , Żyrardów 1992, s, 28/36; W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 12 Cyt. za: W o ź n i а к , Dittrichowie..., s, 13 Tamże. A . W o ź n i a k , Dittrichowska legenda, „Łódzkie Studia Etno­ graficzne" t. 29, 1989, s. 101-107 J . M a c i e r z e w s k a , Każdy idzie swoją drogą. Warszawa 1966, s. 145 Por. W o ź n i a k , Dittrichowska legenda..., s. 103-107; Ł u k o w ­ s k a , Badania..., s. 57-61 1 1 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf7727e25f61ad87845eed003c5af746.pdf d5f030cef8f490d7ab40bea843d2429b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2466 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2290 Title A name given to the resource O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do "obcych"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.130-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych" Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków Marian Grzegorz Gerlich N a G ó r n y m Śląsku, w t y m również na interesującym nas obszarze województwa katowickiego, od schyłku lat 80. coraz wyraźniej postępuje proces p o d z i a ł u rodzimej zbiorowości regionalnej. T o w a r z y s z ą temu różne formy działań, od spon­ tanicznych i żywiołowych, po zorganizowane. Narasta nie­ znane d o t ą d zjawisko artykulacji ambicji grupowych, także artykulacja tożsamości. Wywołuje to emocje społeczne. T y m samym pobudza wyobraźnię lokalnych u g r u p o w a ń politycz­ nych. W efekcie zrozumiałe jest, że te j a k o ś c i o w o nowe procesy stają się obiektem szczególnego zainteresowania mass-me­ diów. Stopniowo rozpoznania podejmuje nauka. Ale są to p r ó b y nieśmiałe. N a razie zdają się być d o m e n ą socjologii , przy stosunkowo m a ł y m udziale e t n o l o g i i . Niezaprzeczalnym faktem społecznym jest swoista rewitali­ zacja śląskiej tożsamości. Opinie zaś na ten temat są bardzo zróżnicowane. Jedni bowiem uważają, że na G ó r n y m Śląsku postępuje proces erozji polskich postaw narodowych, inni - że G ó r n o ś l ą z a c y wreszcie mają szansę nieskrępowanej ochrony i artykulacji swej tożsamości. Wywołuje to więc w efekcie skomplikowane reakcje społeczne. Zwłaszcza zaś hałaśliwy i agresywny etnoregionalizm zaczyna zaciemniać obraz całego śląskiego regionalizmu, wywołując po stronie „ p r z y b y s z y " zagrożonych, jak twierdzi lokalny śląski socjolog, „w swoich prawach obywatelskich kontrreakcje w postaci wystąpień u g r u p o w a ń populistyczno-nacjonalistycznych skierowanych przeciwko projektom regionalizacji, traktowanym j a k o wstęp do oderwania G ó r n e g o Śląska od P o l s k i " . Uczucie niepew­ ności wzmagają też głosy o ponownym plebiscycie. Tak się stało między innymi wówczas, gdy propozycję t a k ą zgłosił Otto von Habsburg, deputowany do Parlamentu Europej­ skiego, członek niemieckiej C S U . A dodajmy, że również polscy naukowcy nie wykluczają takiej możliwości. Przewidu­ je go, a może wieści niczym Kasandra, politolog Jadwiga Staniszkis. Coraz częściej słychać też o podziałach narodowych, jakie następują w ś r ó d górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Nie chodzi tu tylko o to, że pojawiła się mniejszość niemiecka, k t ó r a tu zawsze żyła, lecz także o to, że odżyła orientacja separatystyczna. T y l k o że o tych sprawach nie chce tu nikt spokojnie r o z m a w i a ć . T y m samym stają się raczej elementem politycznych p r z e t a r g ó w . Natomiast j u ż przed k i l k u laty Stanisław Bieniasz, śląski pisarz mieszkający w Niemczech, autor niezapomnianego Starego portfelu (wystawionego w te­ lewizji dopiero w 1989 roku, a więc w 8 lat po nagraniu), na ł a m a c h paryskiej „ K u l t u r y " p r o w o k u j ą c o zachęcał do dys­ puty, pisząc: „ G ó r n y Śląsk wrze, staje się to widoczne nawet dla tych, k t ó r z y zamykają oczy na rzeczywistość (...), skom­ plikowane podziały etniczne, dotychczas skrzętnie przemil­ czane, wybuchły z siłą, której nikt się nie spodziewał. Nagle o k a z a ł o się, że istnieją r ó ż n o r o d n e grupy ludności, k t ó r e mają r ó ż n e interesy . . . " 1 co? A n o nic. Dyskusja toczyła się, a jakże, lecz w z a m k n i ę t y c h towarzyskich gettach. A faktem jest, że G ó r n y Śląsk jest realnie obszarem postępującego zróżnicowania narodowego, k t ó r e artykułuje interesująca nas 1 2 3 4 5 6 7 8 130 i ludność rodzima. I w y d a w a ć by się m o g ł o , że etnologia podejmie to wyzwanie. Niestety, nadal nurza się w badaniu „śląskich tradycji" czy „śląskich w a r t o ś c i " . Współczesność zaś jest lekceważąco lub strachliwie pomijana. Co zatem wynika z tak zaprezentowanego spojrzenia na tę p r o b l e m a t y k ę ? Zwłaszcza to, że jest ono niezwykle interesujące. Stanowi też specyficzny fragment nowych procesów etnicznych i narodo­ wościowych, k t ó r e z a c h o d z ą w Europie ś r o d k o w o - w s c h o d niej. A ponieważ w realiach górnośląskich jest tak jak jest, odwołuję się do własnych b a d a ń prowadzonych w miastach tego obszaru w drugiej połowie lat 80. Część d o t y c z ą c a świadomości narodowej była realizowana w 1991 i 1992 roku i objęła cztery, pod wieloma względami nadal homogeniczne osady i osiedla p r z y z a k ł a d o w e ( N = 100). Niezbędne są tu pewne wyjaśnienia. O t ó ż , prezentuję jedy­ nie dwa aspekty zagadnienia związane z odpowiedzią na pytania dotyczące poczucia przynależności narodowej i stosu­ nku do „ o b c y c h " . Całościowa analiza jest w przygotowaniu. Tak więc przedstawione będą jedynie pewne uwagi, uwagi na marginesie b a d a ń , k t ó r e ujawniają olbrzymią złożoność prob­ lemu. Oto bowiem na naszych oczach d o k o n u j ą się konkretne przemiany etniczne. Dlatego też z całą pewnością trzeba w konkretnych realiach górnośląskich uwzględniać j e d n ą zasadniczą kwestię, że u p o d ł o ż a deklarowanych postaw m o ż e leżeć nie tyle realne odczuwanie własnej o d r ę b n o ś c i , k t ó r a przecież nie jest definiowana, podobnie jak i tożsamość, ale przede wszystkim przekonanie o swoim upośledzeniu. M o ż n a tu przecież m ó w i ć o zbiorowym, historycznie u k s z t a ł t o w a n y m kompleksie krzywdy, o tzw. śląskiej k r z y w d z i e , k t ó r a zdaje się być jednym z istotnych elementów specyficznej kategorii pojęciowej, to jest „ ś l ą s k o ś c i " . D l a p o r ó w n a n i a odwołuję się w tej prezentacji także do sposobu publicznego definiowania analizowanych zagadnień przez przedstawicieli lokalnych środowisk twórczych o rodo­ wodzie g ó r n o ś l ą s k i m (np. Tadeusz Kijonka, Kazimierz Kutz, A l b i n Siekierski, Wilhelm Szewczyk) oraz główne organizacje regionalne (tj. Związek G ó r n o ś l ą s k i , Ruch A u t o n o m i i Śląska, mniejszość niemiecką - konkretnie Niemiecką W s p ó l n o t ę Roboczą „Pojednanie i Przyszłość"). 9 10 11 12 13 Kim my som? Poczucie przynależności narodowej G ó r n o ś l ą z a k ó w w sfe­ rze deklaracji werbalnych jest wyraźnie z r ó ż n i c o w a n e . Dzieje się tak pomimo silnego poczucia własnej odrębności, k t ó r a jednak nie jest wyraźnie definiowana. Tak więc na pytanie dotyczące przynależności narodowej 9% badanych zupełnie nie potrafiło odpowiedzieć, 28% stwierdziło, iż czują się Ślązakami, dalszych 14% także e k s p o n o w a ł o śląskość, lecz zarazem wskazywało na związki z polskością, 11 % deklarując i eksponując śląskość jedocześnie o d w o ł y w a ł o się do związków z niemieckością, 31 % stwierdziło, iż są Polakami (w większości jednak odwołując się również do „śląskiego rodowodu"), a 7% stwierdziło, że są Niemcami. �S p r ó b u j m y opatrzyć te deklaracje komentarzem. Przede wszystkim więc należy podkreślić d o m i n u j ą c ą t r u d n o ś ć prawie 3/4 badanych do jednoznacznego określenia swej p r z y n a l e ż n o ­ ści, co zdaje się wynikać zwłaszcza z nieumiejętności prze­ zwyciężenia odrębności między poczuciem silnego, lecz niedefiniowanego związku z własną ziemią i własną „ ś l ą s k ą " kulturą, a szerszym zewnętrznym u k ł a d e m społecznym, kul­ turowym i politycznym. W efekcie tożsamość zdaje się być bardziej d o m e n ą emocji, niż refleksji. Istotne znaczenie zdaje się mieć nadal silne poczucie więzi grupowej G ó r n o ś l ą z a k ó w . Badacze też nadal wskazują na „wysoki stopień integracji etnicznej, k t ó r y polega na t y m , że p r z e t r w a ł o tu silne poczucie tożsamości ze swoją g r u p ą " . Dominuje swoisty śląskocentryzm. O n jest m i a r ą wszystkiego, i to z a r ó w n o definiowania własnego świata, j a k i świata zewnętrznego. Istotna jest też dychotomia „ m y " - „ o n i " . Podział jest nader prosty i oczywi­ sty - „ m y " , czyli „ Ś l ą z o k i " , i „ o n i " , czyli „ G o r o l e " , a więc przybysze. Ale istnieje też wyraźniejszy i dosadniejszy podział. W y r ó ż n i a on trzy kategorie. Pierwsza to „ p n i o k i " , czyli rodowici Ślązacy, druga to „ k r z o k i " , czyli ci, którzy na Śląsku mieszkają przypadkowo, i trzecia, czyli „ p t o k i " , to znaczy ci, którzy przebywają na Śląsku chwilowo, „zakładają t u gniaz­ da, łodlatują, j a k sie ino d o r o b i ą . I j u ż ich nie ma". Zwracamy u w a g ę na te czynniki, gdyż na nich skoncent­ rujemy nasze zainteresowania. Ale poczucie przynależności jest uwarunkowane szerszymi złożonym, w znacznym zakresie nierozpoznanym, zespołem czynników wykazujących „długie trwanie". T o między innymi wczesne oderwanie tej ziemi i jej mieszkańców „ o d Macierzy", wielowiekowe funkcjonowanie w obrębie różnych, obcych etnicznie o r g a n i z m ó w p a ń s t w o ­ wych, pograniczny charakter Śląska, niepełna struktura spo­ łeczna, specyficzne w a r u n k i w jakich kształtowała się tu ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a , dzieje górnośląskiej zbiorowości regionalnej w latach międzywojnia rozdartej między dwa organizmy p a ń s t w o w e , tragiczne błędy p o l i t y k i gospodar­ czej okresu realnego socjalizmu, także błędy w polityce społecznej oraz współczesna zapaść przemysłowa tego obszaru wywołująca wieloaspektowe skutki ekologiczne, społeczne, kulturowe i polityczne. Z całą więc pewnością bez rozpoznania tych i innych czynników analiza specyfiki postaw narodowych G ó r n o ś l ą z a k ó w jest u ł o m n a . Prowadzi do falsyfikacji znanych też na gruncie prac etnologicznych, w których zdaje się nadal istnieć tendencja do mitologizowania górnośląskiej rzeczywis­ tości. W okresie X I X wieku, a nawet w latach międzywojnia była uzasadniona względami patriotycznymi. A dziś? Nadal też j a k b y nie dostrzega się, iż na podstawie obiektywnych p o d o b i e ń s t w kulturowych między G ó r n y m Śląskiem a innymi regionami, nie m o ż n a w n i o s k o w a ć o polskim poczuciu naro­ dowym G ó r n o ś l ą z a k ó w . Zwłaszcza w odniesieniu do polsko-niemieckiego pogranicza trzeba uwzględniać to, że „ o tym, j a k i m narodem są mieszkańcy określonego terytorium decydują nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, k t ó r e w ś r ó d nich istnieją i ich ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a " . A j u ż w 1880 r o k u Teodor Jeske-Choiński pisał, „że nie tradycje i obyczaje, a nawet język n a r ó d stanowią, lecz jeszcze samowiedza o d r ę b n e g o bytu własnych celów, własnej polityki, a tego właśnie na Śląsku nie m a " . Zresztą przyznajmy, ten pogląd jeszcze dziś niektórzy lekceważą lub zupełnie nie zdają sobie sprawy z jego znaczenia. Wydaje się, że do współczesności nad deklaracjami narodo­ wymi G ó r n o ś l ą z a k ó w ciąży swoisty nominalizm w tych kwes­ tiach. Nadal też swoje uzasadnienie zdaje się mieć pogląd w y r a ż o n y jeszcze w latach międzywojnia, iż „ n a r o d o w o ś ć m o ż e się zmieniać, śląskość pozostaje". Ona bowiem jest gwarantem stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza wskutek zmieniających się u k ł a d ó w politycznych i przep­ rowadzanych weryfikacji n a r o d o w o ś c i o w y c h . W y r a ź n y m przejawem tej tendencji jest ucieczka w sferę śląskości. Stąd też werbalne deklaracje dotyczące przynależności narodowej G ó ­ r n o ś l ą z a k ó w m o ż n a w konsekwencji r o z p a t r y w a ć w odniesie­ niu do skali, której jeden biegun określa ś w i a d o m o ś ć i n 1 4 15 1 6 17 18 19 dyferentna, a drugi - jednoznaczna ś w i a d o m o ś ć poczucia własnej o d r ę b n o ś c i . Tak więc wszystkie inne postawy zawiera­ łyby się między nimi. Teza ta wydaje się być p ł o d n a , uwzględ­ niając realia górnośląskie. T r u d n o bowiem zgodzić się, przy­ k ł a d o w o , z twierdzeniem historyka Franciszka A . M a r k a , który w y r ó ż n i a na G ó r n y m Śląsku postawy: „ p r o p o l s k ą " , „ p r o n i e m i e c k ą " i „ s e p a r a t y s t y c z n ą " . M a natomiast rację Stanisław Bieniasz, gdy obnażając n a u k ę stwierdza, iż to, co się dzieje na Śląsku nie zostało zdefiniowane, a ograniczanie p o d z i a ł ó w do dychotomii polsko-niemieckiej jest uproszcze­ niem i falsyfikacją. Być m o ż e zresztą ma też swój sens teza, iż proces krystalizacji świadomości narodowej G ó r n o ś l ą z a k ó w , tak zróżnicowany, nie został jeszcze z a k o ń c z o n y , i w okreś­ lonym zakresie trwa. P o w t ó r z m y w związku z tym, że 9% badanych artykułuje zdecydowany indyferentyzm. Jest to zresztą kategoria, k t ó r a na G ó r n y m Śląsku funkcjonuje od X I X wieku i była też wyraźnie rejestrowana przez polskich badaczy doby między­ wojnia. Ks. E m i l Szramek pisał o nich następująco: „Zjawis­ kiem typowo granicznym są ludzie o chwiejnej r ó w n o w a d z e narodowej, wiecznie niezdecydowani, istne trzciny, k t ó r e pod powiewem lada wietrzyka przychylają się to w tę, to w o w ą s t r o n ę . " T o grupa, k t ó r a z bliżej nierozpoznanych p o w o d ó w nie wykrystalizowała świadomości narodowej. Być m o ż e w j a k i m ś zakresie w y n i k a ł o to z pobudek refleksyjnych, z pragmatycznej chęci unikania deklaracji narodowej. W o b r ę ­ bie tej kategorii stykamy się z a r ó w n o z jednoznacznymi przejawami indyferentyzmu, co powoduje, iż jej reprezentaci określają się po prostu j a k o „tutejsi", „ s t ą d " , „ludzie ze Śląska", j a k i deklaracjami odwołującymi się do „śląskości", jako pewnej kategorii neutralnej politycznie i narodowo. Efektem tego są s f o r m u ł o w a n i a w rodzaju: „ M y som takie ni to, ani to, takie Ślązoki. T o nie wiedzieć, co to jest, bo my sie do polityki nie bierymy." Nic d o d a ć nic ująć. Zwłaszcza wówczas, jeśli p r z y w o ł a m y pewne obiegowe na t y m terenie teksty: „ T u na Śląsku zawsze tak było, że trzeba było g o d a ć k i m sie jest. Dziadek poszoł do wojska w 1912, to go pytajom k i m jest. T o łon pedzioł, że Niemiec. T o mu pedzieli, że gupi Ślązok, co nie umie dobrze po niemiecku. Przyszoł Polok po I wojnie, to na nos patrzyli j a k na p ó ł - P o l o k ó w abo nawet N i e m c ó w (...). A j u z a ś za Hitlera to nos wzięli pod lupa i podzielili na grupy j a k świnie do rzeźni. Potym j u z a ś przyszli Poloki to sie zaczło. 'Szwaby', ' K r o j c o k i ' , 'Hitlerowskie syny', 'Niemcy'. Tak nos nazywali. A za Gierka to nos w ramach łączynio rodzin zaczli wysyłać do Niemiec (...). Przyszła ' S o l i d a r n o ś ć ' to jeszcze z nos Niemcy sie zrobili. Bo tyż momy przeca mniejszość niemiecko na Śląsku (...). K t o j o jest? Jo jest Polok, bo łojciec był w powstaniach. Brata m o m w Niemcach łod łostatni wojny. Siostra wyjechała w 1976. D w ó c h w n u k ó w tyż j u ż tam siedzi. A jedyn syn m ó j był partyjny i wielki Polok. T o co j o jest, j a k o jest moja rodzina? Polsko-niemiecko, niemiecko-polsko, ślą­ sko? Lepi nie g o d a ć . " To k r ó t k i rys lokalnej historii, k r ó t k i rys determinant procesu kształtowania się świadomości naro­ dowej, jej p r z e o b r a ż e ń . D r u g i kraniec owych postaw to deklaracje 28% badanych, którzy jednoznacznie określają się j a k o G ó r n o ś l ą z a c y . Ta postawa ma również swoje wyraźne osadzenie w przeszłości. Warstwa p o ś r e d n i a {Zwischenschicht) funkcjonowała w okre­ sie krystalizacji się świadomości narodowej w ś r ó d G ó r n o ­ ślązaków, j a k i także w latach międzywojnia. W ó w c z a s wiązało się to z lokalnymi tendencjami separatystycznymi, zwłaszcza z takimi organizacjami j a k „Związek Obrony G ó r n o ś l ą z a k ó w " kierowany przez Jana Kustosa, „ Z w i ą z e k Rodowitych Ś l ą z a k ó w " czy „Blok Socjalny G ó r n o ś l ą z a k ó w " . Ale kategoria ta w swej masie nie wiązała się jednak politycz­ nie, zachowując z n a c z n ą n e u t r a l n o ś ć . Józef Chałasiński pisał w latach 30., iż „ G ó r n o ś l ą z a k ma poczucie o d r ę b n o ś c i , k t ó r e g o cechą jest w d u ż y m stopniu, to że nie czuje się on całkowicie ani Polakiem, ani N i e m c e m . " Problem jest jednak bardzo skomplikowany. D o tej pory funkcjonuje bowiem na G ó r n y m Śląsku obiegowe powiedzenie: „ M y nie som ani 20 21 2 2 2 3 24 131 �Poloki, ani też Niemcy, my som Ś l ą z o k i . " D l a części rodowi­ tych G ó r n o ś l ą z a k ó w oznacza to kategoryczne określenie swej przynależności narodowej, czego efektem jest przekonanie, iż istnieje „ n a r ó d g ó r n o ś l ą s k i " , a dla zdecydowanej większości, niejasne i nie w pełni definiowane określenie przynależności do konkretnej grupy etnograficznej, k t ó r a chce z a c h o w a ć swą neutralność i względną samodzielność wobec d w ó c h n a r o d ó w , to jest polskiego i niemieckiego. Działa t u socjologiczne prawo tła. Tak więc G ó r n o ś l ą z a c y postrzegają i odczuwają swoją o d m i e n n o ś ć z a r ó w n o na tle P o l a k ó w , jak i na tle N i e m c ó w . Zakres owych odrębności, ale także p o d o b i e ń s t w jest jednak różnie pojmowany, podobnie jak i charakter wzajemnych relacji. Z kolei 14% badanych określa się j a k o „polskie Ślązoki". W t y m przypadku dominuje argumentacja w rodzaju: „ M y som gorsze Poloki, bo wiadomo, ze Śląska", „ M y są takie Wasserpoloki, ale jednak Poloki, ino g ó r n o ś l ą s k i e " , czy „ M y som Ślązoki, co momy polsko godka i polsko, ale trocha inkszo k u l t u r a " . W sensie o g ó l n y m wskazuje ona na od­ woływanie się do kontekstu historyczno-kulturowego, k t ó r y ma d o k u m e n t o w a ć swoistą specyfikę G ó r n o ś l ą z a k ó w na tle całego narodu polskiego. Ta grupa wyraźnie odwołuje się przy określaniu własnej przynależności narodowej do niemieckich i polskich stereotypów. Natomiast 3 1 % badanych G ó r n o ś l ą z a k ó w w s p o s ó b kon­ sekwentny określa się j a k o Polacy. Ta j e d n o z n a c z n o ś ć nie wywołuje jednak jakichkolwiek wyraźnych i utrwalonych w międzygeneracyjnym przekazie s p o s o b ó w definiowania swej postawy. Artykulacja: „ J o jest Polok ..."jest ostateczna i nie wywołuje potrzeby jakichkolwiek uzasadnień, k t ó r y c h zresztą badani nie p o t r a f i ą sformułować. Podobnie, jak w poprzed­ nich przypadkach ta grupa wyraźnie eksponuje swoją śląskość. Jednak jest ona j u ż sytuowana w drugim planie, choć w j a k i m ś sensie zaznacza się t u przekonanie o kulturowej i językowej specyfice własnej grupy na tle ogółu P o l a k ó w . O s t a t n i ą grupę stanowią Niemcy. T ę przynależność de­ klaruje 7% badanych. Wskazują oni na swój niemiecki r o d o w ó d , choć dość wyraźnie wszyscy e k s p o n u j ą proces polonizacji własnej grupy. Jako szczególny wyraz swej po­ stawy traktują głosowanie na listę miejszości niemieckiej. A jak te kwestie, i szerzej etniczne i narodowe zróżnicowanie G ó r n e g o Śląska jest a r t y k u ł o w a n e w grupie „ t w ó r c ó w " i w ob­ rębie lokalnych r u c h ó w regionalnych? I tak, jeśli chodzi o ś r o d o w i s k a twórcze to wyraźnie należy stwierdzić, iż zalega na te tematy milczenie. Nieśmiałe, lapi­ darne i incydentalne wypowiedzi nie mają w zasadzie p o w a ż ­ niejszego znaczenia. Istniała raczej tendencja do dystansowa­ nia się wobec tych złożonych p r o b l e m ó w . Tak więc tylko w zasadzie p r o w o k u j ą c e wypowiedzi reżysera Kazimierza Kutza zasługują na uwagę. W wywiadzie udzielonym „Gazecie Wyborczej" z a t y t u ł o w a n y m Odrażający, piękny Śląsk stwier­ dza między innymi: „Ziemia została zdewastowana, a kultura pracy G ó r n o ś l ą z a k ó w całkowicie zmarnowana, nikt nie pojął śląskiej mentalności. Polska była biednym, głupim krajem, zidiociałym na skutek swoich nieszczęść." A na pytanie „ C z y to znaczy, że Śląsk wolałby znów być niemiecki? odpowiedział: „ T o znaczy, że kto się czuje Polakiem, to się czuje, i został. Reszta wyjechała. Ale n i k t t u j u ż nikogo nie nabierze na hasło Polska. I to jest w s p a n i a ł e . " Z a s t a n a w i a j ą c y m faktem jest, iż ta w y p o w i e d ź Kutza nie wywołała dyskusji. A przyznać muszę, że wielu moich znajomych i przyjaciół w pełni akcep­ t o w a ł o poglądy Kutza. Pozostali jednak milczący, bo ich zdaniem w o k ó ł Śląska trwa wrzawa, a więc trudno pode­ j m o w a ć m e r y t o r y c z n ą dyskusję. Szkoda. A jak owe problemy odzwierciedlają się w lokalnych ruchach regionalnych? O t ó ż z całą pewnością trzeba stwier­ dzić, iż sam fakt powstania nowych organizacji tego rodzaju na G ó r n y m Śląsku jest skutkiem zachodzących t u procesów, p o d z i a ł ó w górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Są wyra2 5 26 132 i zem potrzeby artykulacji własnej tożsamości, także jej ochrony i rozwoju. I tak, Związek G ó r n o ś l ą s k i odwołując się do zróżnicowania etnicznego, n a r o d o w o ś c i o w e g o i kulturowego G ó r n e g o Ślą­ ska pragnie programowo c h r o n i ć z a r ó w n o lokalne, „ ś l ą s k i e " tradycje, ale także pomniki „ k u l t u r y polskiej", „niemieckiej", „ c z e s k o - m o r a w s k i e j " , „słowackiej" i „ ż y d o w s k i e j " . Jedno­ cześnie jednak Związek głosi hasło prymatu wartości g ó r n o ­ śląskich stwierdzając w Deklaracji ideowo-programowej, że „jest dobrowolnym stowarzyszeniem, w s p ó l n o t ą o s ó b iden­ tyfikujących się z w a r t o ś c i a m i , k t ó r e symbolizują G ó r n y Ś l ą s k " . Z d a j e się mieć rację Tomasz Nawrocki gdy p o d k r e ś ­ la, iż w konsewencji takiego p o g l ą d u „ m a m y do czynienia z dążeniem nie do integrowania w o k ó ł , a do asymilowania ludności nie-śląskiej. W y m o w y tych faktów nie zmienia twier­ dzenie, iż wartości regionalne powstały na styku oddziaływa­ nia kultury polskiej, czeskiej i niemieckiej..." A d o d a ć t u jeszcze trzeba, że na ogół owe „wartości g ó r n o ś l ą s k i e " nie są określane, a jeśli j u ż to następuje to przywoływane są takie wartości, j a k np. w a r t o ś ć pracy, religii, uczciwości, sprawied­ liwości etc. M a zatem rację etnolog Czesław Robotycki, kiedy k o m e n t u j ą c taki pogląd stwierdza: „ W a r t o ś c i takie, j a k wier­ ność, praca, rodzina, religia są uniwersalne (co najmniej w skali tradycji łacińskiej Europy), tym samym nie wyróżniają Śląska. Takie p r z y p o r z ą d k o w a n i e to znany mechanizm funk­ cjonowania mitu. Polega na redukcji zjawiska do skali własnej i nadania m u nowego znaczenia." Inny skutek ma jednak ów mechanizm w realiach „ k u l t u r y typu ludowego", a inny gdy pojawia się w przypadku elit intelektualnych. 27 28 29 30 31 3 2 Z kolei działacze związani z „ R u c h e m A u t o n o m i i Ś l ą s k a " wyraźnie reprezentują interesy jednej konkretnej kategorii, to znaczy G ó r n o ś l ą z a k ó w , k t ó r y c h w programowych wypowie­ dziach nazywają „Schlesierami". Są pojmowani wręcz w kate­ goriach o d r ę b n e g o narodu, który zdaniem działaczy „ R u c h u " był obiektem szcególnych manipulacji ze strony Niemiec, ale także - a m o ż e przede wszystkim - Polski. T o stanowisko zostało wyraźnie zawarte w programowej wypowiedzi A n t o ­ niego Kositzy, który stwierdza, „że od zarania w ś r ó d Śląza­ k ó w silna była d ą ż n o ś ć do tworzenia separatystycznych p l a n ó w utworzenia p a ń s t w a g ó r n o ś l ą s k i e g o " , lecz główną przeszkodą były knowania r z ą d u polskiego, k t ó r y s o w o d o w a ł wybuch p o w s t a ń śląskich. Ruch głosi hasło autonomii dla G ó r n e g o Śląska, ale pojawiają się również takie hasła jak „ W o l n y Śląsk" czy „Niepodległy Śląsk." Symptomatyczne, że jeszcze gdzieś do 1992 r o k u pojawiały się one również na ścianach śląskich d o m ó w , p ł o t a c h , murach. Lecz dziś owe „ m u r a r i a " powoli znikają. Z kolei organizacje mniejszości niemieckiej w s p o s ó b jedno­ znaczny reprezentują interesy tej grupy. N a u w a g ę zasługuje działalność w Katowicach Niemieckiej W s p ó l n o t y Roboczej „Pojednanie i Przyszłość" kierowanej przez Dietmara Brehmera. Stowarzyszenie to eksponuje konieczność pojednania polsko-niemieckiego. Zarazem chce pełnić w konkretnych realiach śląskich rolę pomostu między obu n a r o d a m i . Pro­ wadzi też akcję zmierzającą do uzyskania od r z ą d u niemie­ ckiego rekompensat dla G ó r n o ś l ą z a k ó w , byłych żołnierzy Wehrmachtu. N a zakończenie tej partii naszych r o z w a ż a ń zasygnalizuj­ my, że zróżnicowanie postaw narodowych znajduje częściowe odzwierciedlenie w ruchu regionalnym, ruchu, który dość wyraźnie unika merytorycznego publicznego określenia swej tożsamości. 33 34 M y i „Gorole" Z r ó ż n i c o w a n i e postaw narodowych na G ó r n y m Śląsku widzieć należy, poza innymi czynnikami, także w kontekście stosunku do „ o b c y c h " . W przyszłości miał on, co wyraźnie d o k u m e n t u j ą h i s t o r y c y , charakter negatywny. A jaka jest 35 �współczesna g o t o w o ś ć i otwarcie na kontaktowanie się z l u ­ dźmi obcego pochodzenia? O d p o w i e d ź na to pytanie jest wielce utrudniona ze względu na brak odpowiednich rozpo­ znań. Nieliczne, które temat ten jedynie p o ś r e d n i o podejmują, wskazują na trwającą niechęć do ,,obcych". A jak ten problem m o ż n a odzwierciedlić w przypadku naszych b a d a ń ? Problem jest złożony. Ogólnie m o ż n a stwier­ dzić, iż „ o t w a r t o ś ć " do kontaktowania się z „ o b c y m i " jest stosunkowo niewielka i zdaje się wynikać z psychologicznego odczucia peryferyjności własnego położenia, trudno definio­ walnego kompleksu grupowego. W y r a ź n a zdaje się być nie­ chęć do „ o b c y c h " , k t ó r a jednak bardziej odnosi się do przeszłości, niż teraźniejszości. Historycznie jest kojarzona z konkretnymi kategoriami społecznymi, współcześnie zaś przyjmuje charakter raczej ogólny lub nieokreślony. K t o jest „ o b c y " ? Obcymi są nie-ŚIązacy, są nimi wszyscy „ G o r o l e " , a więc po prostu przybysze. T o jest pogląd 83% badanych. T a k ż e 3/4 badanych jednoznacznie obarcza „ G o r o l i " odpowiedzialnością za wszelkie krzywdy, które zostały w y r z ą d z o n e ziemi śląskiej i jej m i e s z k a ń c o m . Typowym zdaje się być następujący pogląd: „ C o tu godać. Jest tak. M y byli tukej sami między sobom i było dobrze. Bo my mieli p o r z ą d e k , umieli my robić, nikt na nikogo t u nic nie mioł. Przyszli ci s t a m t ą d , z Polski, m o ż e nawet dobrzy, ale jednak tu przyjecha­ l i . To sie zaczli rządzić. M ą d r y i wykształcony szedł do władzy, inżynier na dyrektora czy kierownika, a robotnik na swoje miejsce. A łoni nic nie umieli. Chcieli się ino utrządzić i to wszystko rozwalili, a nos za nic mieli. M y byli gupsi. Ż e b y nos wykończyć, to nos nazywali Niemcami, żeby nos nikaj nie dopuścić. Ł o n i , te Gorole, to zepsuli." Najwyraźniej początek „śląskiej krzywdy" wiązany jest z okresem po zakończeniu 1 wojny światowej, konkretnie zaś z n a p ł y w e m kadry urzędniczej, administracyjnej, także nau­ czycieli i inżynierów. „ T o łoni obsadzili wszystko i zaczli tu rządzić". Tak więc w pamięci zbiorowej z a c h o w a ł o się do dziś poczucie krzywdy k t ó r ą wówczas doznali G ó r n o ś l ą z a c y ocze­ kując, iż zmiana przynależności p a ń s t w o w e j ziemi śląskiej spowoduje ich awans społeczny. Zupełnie zaś nie jest uwzględ­ niany obiektywny czynnik niemożliwości takiego awansu wskutek braku wykształcenia ludności rodzimej, braku lokal­ nych elit. Dodajmy, że przedstawiony p o g l ą d artykułuje co trzeci badany. Niezwykle silna jest również niechęć (48% badanych) wobec pewnej kategorii przybyszy, której zarzuca się swoistą „misję k u l t u r o w ą " z j a k ą przybywali na Śląsk po 1920 roku. Stosunek do nich wyrażają obiegowe opinie w rodzaju: „ T o byli kulturtregrzy (od niem. Kulturtrager). Sami nie mieli kultury. Pochodzili z K r a k o w a czy ze Lwowa, słoma i m wyłaziła, a nos chcieli uczyć kultury. Gupieloki gupie." W bliższej perspektywie czasowej negatywny wizerunek „ o b c y c h " wzmocniły procesy, k t ó r e pojawiły się po 1945 roku, a związane były z przemianami politycznymi i nowymi zasa­ dami, z n o w ą koncepcją socjalistycznej industrializacji. W efe­ kcie na G ó r n y m Śląsku pojawiła się nowa elita polityczna, także administracyjna i urzędnicza oraz masy p r a c o w n i k ó w zatrudniających się w lokalnym przemyśle, głównie górnic­ twie. Pierwszą kategorię stanowili zwłaszcza, według lokal­ nych p r z e k o n a ń , reprezentanci sąsiedniego Zagłębia D ą b r o w ­ skiego, tzw. Czerwonego Zagłębia. Przez 49% badanych oceniani są oni negatywnie. Zresztą, również współcześnie mieszkańcy tej dzielnicy, choć jest ona częścią s k ł a d o w ą województwa katowickiego, są przez ponad p o ł o w ę badanych oceniani jednoznacznie negatywnie, gdyż to „są chachary", „złodzieje", „karierowicze", „ k o m u n i s t y " , „ b e z b o ż n i k i " , „karierowicze", „nieuczciwi ludzie", „ h o c h s z t a p l e r y " . D o dziś z a c h o w a ł się też negatywny wizerunek „ w e r b u s ó w " , to jest przybyszy zatrudniających się w lokalnym przemyśle w latach 50. i 60. Ich masowy napływ i realne wkraczanie do homogenicznych d o t ą d (pod wieloma względami) osad i osie­ 36 37 38 dli przyzakładowych naruszył w sensie subiektywnym (od­ czuwanym przez G ó r n o ś l ą z a k ó w ) i obiektywnym (np. zmiany w składzie społecznym mieszkańców) tradycyjny styl życia, istniejący ład s p o ł e c z n y . Z czasem jednak, mniej więcej od p o ł o w y lat 60., antagoniz­ my między obu grupami zaczęły - jak podają b a d a n i - z a n i k a ć . W rezultacie w ciągu ostatnich kilkunastu lat wzajemne stosunki ułożyły się poprawnie (63%), a nawet harmonijnie (21%). Niemniej jednak temu przekonaniu o zaniku konflik­ tów, wzmacnianemu jeszcze opiniami o konieczności prze­ strzegania chrześcijańskich norm współżycia („ludzie m u s z ą żyć ze sobą w zgodzie, bo tak chce i nakazuje Pon Bocek") towarzyszy bezustannie wyidealizowany wizerunek własny i zdecydowanie negatywny wizerunek „ o b c y c h " czyli „ G o r o l i " . M o ż n a więc powiedzieć, że tendencja ta jest d ł u g o t r w a ł a , „wykazuje o d p o r n o ś ć na zmiany", „jest nasycona silnym ł a d u n k i e m emocjonalnym". Stereotyp jest też związany ze „słowem n a z w ą i służy obronie akceptowanych wartości i ocen". Jaki zatem jest G ó r n o ś l ą z a k ? Cechy najczęściej wymieniane to: „ p o b o ż n o ś ć " , „ p r a c o w i t o ś ć " , „uczciwość", „ p r a w d o m ó w ­ n o ś ć " , „ g o s p o d a r n o ś ć " , „ w y t r w a ł o ś ć " , „ o d p o r n o ś ć " , „wier­ n o ś ć " , „ n a i w n o ś ć " , „prostolinijność", „ p r a w o ś ć " , „ g o d ­ n o ś ć " . T o autoportret bez skazy. Z o s t a ł u k s z t a ł t o w a n y w prze­ szłości, kiedy to wykszałciły się owe cechy G ó r n o ś l ą z a k ó w . D y s p o n u j ą c zatem takimi wręcz idealnymi zaletami, jednostka i z b i o r o w o ś ć winny osągać wyłącznie sukcesy. 1 tak było, lecz tylko w realiach „ p r a w d z i w e g o Ś l ą s k a " , owego „ u t r a c o n e g o raju", sielskiej krainy szczęśliwości. T r w a ł a ona do końca 11 Rzeczpospolitej, c h o ć przecież równocześnie wyraźnie wska­ zuje się, iż po I wojnie światowej, po włączeniu części G ó r n e g o Śląska do Polski, nastąpiła destabilizacja. Dramatyczny jed­ nak kres „śląskiego raju" p o s t ę p o w a ć zaczął, i to dynamicznie, po 1945 roku. Wtedy to G ó r n o ś l ą z a c y zostali zdecydowanie zepchnięci na pozycje peryferyjne. N a s t ą p i ł a w rozumieniu rodowitych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi, swoista degradacja spo­ łeczna ich kultury. Z całą natomiast wyrazistością procesowi deprecjonowania lokalnych tradycji towarzyszyły zabiegi zmierzające do folkloryzacji śląskiej kultury regionalnej. W o j ­ ciech Błasiak pisze, iż z p u n k t u widzenia kultury „ o g ó l n o p o l s ­ kiej" w przypadku kultury śląskiej „mieliśmy do czynienia ze szczególnie dużym dystansem, dzięki specyficznemu splotowi podrzędności społeczno-kulturowej, i etnicznej i klasowej, wzajemnie na siebie zachodzących. Była to bowiem kultura na wskroś robotniczo-plebejska, przy braku wyższych warstw struktury społecznej w samej zbiorowości śląskiej z wszystkimi tego kulturowo-obyczajowymi konsekwencjami, a z drugiej strony na wskroś różna (...) wobec głównych systemów aksjonormatywnych z a r ó w n o w kulturze ogólnopolskiej, jak i totalitarnej biurokracji, a obiektywnie obu im o b c a . " Nie m o ż n a też negacji powojennej - po 1945 roku - rzeczywistości p o j m o w a ć j a k o negacji przez Ślązaków polskości, ale systemu, który jawił się jako obcy. On to rówież prowadził do delegali­ zacji rodzimej kultury, także lokalnej gwary tożsamej z języ­ kiem polskim. Nowa rzeczywstość uderzając w lokalne trady­ cje, w religię i język uderzała w trzon śląskiej kultury, rozbijała tożsamość śląska, a t y m samym osłabiała tożsamość narodo­ wą, poczucie więzi o g ó l n o n a r o d o w e j . Przybysze, choć Polacy, jawili się j a k o „ o b c y " . Ich wizerunek jest jednoznaczny. To „lenie", „ k a r i e r o w i c z e " , „ c h a c h a r y " , „ c w a n i a k i " , „fałszywe stworzynia", „ c h u l i g a n i " , „ m i g l a n c e " , „ b e z b o ż n i k i " , „wsiok i " , „ b r u d a s y " . Zarazem jednak podkreśla się również i to, że są „wykształceni", „ k u l t u r a l n i " . Jako zaś szczególną cechę n e g a t y w n ą u w a ż a się jednoznacznie lekceważący stosunek „ G o r o l i " do ludności rodzimej. M a też rację współczesny badacz tych p r o b l e m ó w Eugeniusz Kłosek, gdy stwierdza, „że siatki cech autostereotypu Ślązaków i stereotypu przybyszów są w wielu przypadkach siatkami o p o z y c j i " . 39 40 41 42 K o n k l u d u j ą c : badani nie dostrzegają współcześnie antago- 133 �nizmu między własną g r u p ą , a przybyszami. Niemnęj jednak ponad 3/4 spośród nich rysuje negatywny obraz nie-Ślązaków. Badani nie o d n o s z ą go do swych sąsiadów, znajomych czy współtowarzyszy pracy, ale ogólnie do tych, którzy przybyli na G ó r n y Śląsk. W sytuacjach jednak konfliktowych zachodzą­ cych w realiach życia codziennego ewentualny zatarg między przedstawicielami obu grup uruchamia u G ó r n o ś l ą z a k ó w społeczną reakcję niechęci wobec „ o b c y c h " . Wydaje się rów­ nież, że postępująca zapaść gospodarcza tego regionu potęgu­ jąca procesy bezrobocia powoduje, iż winą za to obarczani są przybysze. Oto bowiem 46% badanych wręcz stwierdza, iż obecne kłopoty, w tym zamykanie k o p a l ń , jest przede wszyst­ k i m efektem nieumiejętnego zarządzania przez elity spoza Śląska. Negatywny obraz przybyszów znajduje też swoje wyraźne odzwierciedlenie w wypowiedziach r e p r e z e n t a n t ó w grupy „ t w ó r c ó w " oraz częściowo w lokalnym ruchu regionalnym. S p r ó b u j m y więc przytoczyć konkretne przykłdy zaznaczając raz jeszcze, że jest to egzemplifikacja cząstkowa. 1 tak, p r z y k ł a d o w o , Wilhelm Szewczyk przedwojennemu wojewodzie śląskiemu Michałowi G r a ż y ń s k i e m u i jego kadrze „z z e w n ą t r z " , głównie z M a ł o p o l s k i zarzuca „odśląszczenie" Ś l ą s k a . Z kolei lokalny publicysta M i c h a ł Smolarz rozciąga swoje zarzuty i obejmuje nimi także Kościół. „Przyznajmy otwarcie: polska hierarchia kościelna przez długie lata niechęt­ nym okiem patrzyła na pielęgnowane atrybuty regionalne w liturgii i obrzędowości Kościoła na G ó r n y m Ś l ą s k u . " Natomiast na ł a m a c h „ G a z e t y Wyborczej" w 1991 r o k u znani lokalni twórcy pisali: „Pseudointelektualiści zza miedzy j u ż co najmniej dwukrotnie (po 1922 roku po 1945 roku) przybywali do nas z misją nauczania, co dla nas dobre, a co złe, i co jest a u e n t y c z n ą wartością G ó r n e g o Śląska. M a r z y ł o się nam, byśmy mogli na własnej ziemi choć w t y m pokoleniu powie­ dzieć coś własnym głosem. Prowadzona od dziesięcioleci kolonizacja G ó r n e g o Śląska różni się dość istotnie od tej dokonanej na ludach A m e r y k i , Australii czy A f r y k i . T a m kolonizatorzy na ogół przywozili ze sobą cywlizację wy­ przedzającą znacznie a u t o c h t o n ó w . N a Śląsku niestety było na o p a k . " Tego rodzaju wypowiedzi p a d ł o wiele. Jako szczególnie interesujące uznać zaś należy to, że w po­ dobnym tonie utrzymane są w ostatnich latach także wypowie­ dzi G ó r n o ś l ą z a k ó w , którzy wyraźnie byli zwązani z poprze­ dnim systemem. Niektórzy zaś socjologowie zaliczają ich do lokalnych grup kompradorskich. Szczególnym zaś przejawem omawianego myślenia i stosunku do przybyszy, k t ó r y m zarzu­ ca się lekceważenie ludności rodzimej, jest p r z y k ł a d o w o list 17 G ó r n o ś l ą z a k ó w z marca 1985 roku skierowany do generała Wojciecha Jaruzelskiego, p o d ó w c z a s szefa r z ą d u i „ r z ą d z ą c e j " partii. Poza Kazimierzem Kutzem oraz Edmundem O s m a ń czykiem jego sygnatariusze reprezentowali „stary p o r z ą d e k " . Ale i oni postrzegali przybyszy w specyficzny s p o s ó b . Za­ stanawiają się czy awansowanym na G ó r n y m Śląsku ludziom z zewnątrz „ p o b u d k i ideowe nakazują (...) o k a z y w a ć j a k ą ś wyższość wobec 'ciemnej' masy śląskiej, w dodatku mającej coś tam wspólnego z ' n i e m c z y z n ą ' . " W tym, jak i innych przypadkach w stosunku do obcych wyraża się zarazem silne poczucie krzywdy, także kompleks i refleksja nad własną g r u p ą i jej obrazem u innych. W t y m samym liście bowiem zawarte jest też następujące pytanie: „Czyżby z tego wszyst­ kiego dla p o l i t y k i kadrowej w y n i k a ł o , że rodzima inteligencja śląska zasługuje na mniejsze zaufanie?" A jak przybysze są postrzegani przez lokalne ruchy regional­ ne? O t ó ż w samych deklaracjach programowych problem ten jest różnie pojmowany. Spotykamy się bowiem z a r ó w n o z pełną akceptacji chęcią współdziałania, jak p r z y k ł a d o w o czyni to Związek G ó r n o ś l ą s k i , czy niemieckie Stowarzyszenie „Pojednanie i Przyszłość", ale także z w y r a ź n ą niechęcią, jak w przypadku śląskich a u t o n o m i s t ó w . Okazuje się jednak, że również w przypadku Z w i ą z k u G ó r n o ś l ą s k i e g o istnieje pewna 43 4 4 45 46 47 134 różnica między deklaracjami oficjalnymi a wypowiedziami jego członków, i to w różnych sytuacjach. Zresztą j u ż w pierw­ szej, programowej, zdecydowanie inicjującej nowy śląski re­ gionalizm, wypowiedzi Andrzeja Klasika (późniejszego szefa Z w i ą z k u G ó r n o ś l ą s k i e g o ) zawarta jest następująca myśl: „zbyt często mieliśmy do czynienia (i chyba w dalszym ciągu mamy) z n i e p o k o r ą wobec bogactwa tradycji śląskiej, a także t r u d n ą do przyjęcia w życiu codziennym, ostentacyjną po­ stawą 'posłannictwa i misji" przybyszów, usiłujących zawsze i wszędzie o d g r y w a ć rolę oświeconych, przynoszących przy­ słowiowy kaganek pod s t r z e c h ę . " Jeśli chodzi o mniejszość niemiecką, konkretnie „Pojed­ nanie i Przyszłość" to wprawdzie oficjalnie zgłasza g o t o w o ś ć do współdziałania, ale jednocześnie ł a m y swojego organu udostępnia także G ó r n o ś l ą z a k o m , którzy głoszą prymat ślą­ skości nad t y m co polskie, czy nawet niemieckie. Najbardziej konsekwentni są działacze „ R u c h u A u t o n o m i i Ś l ą s k a " . Z a r ó w n o w swych dokumentach oficjalnych, jak i wypowiedziach działaczy zawarty jest wyraźnie niechętny stosunek do „ o b c y c h " . Generalnie zarzucają Polakom nisz­ czycielską wobec Śląska politykę. Odcinają się konsekwentnie nawet od całego narodowego ruchu „ S o l i d a r n o ś c i o w e g o " . Dla a u t o n o m i s t ó w „ o b c y m i " są wszyscy nie-Ślązacy. „Swoja­ k a m i " zaś rodowici Ślązacy, rodowici mieszkańcy tej ziemi, niezależnie czy uważają się za N i e m c ó w , za P o l a k ó w czy za Ślązaków. Polacy z innych regionów wydają się być dla nich bardziej „ o b c y " niż Niemcy z Niemiec. W y n i k a to być może z pewnych sympatii proniemieckich a także tezy, iż szansą dla autonomicznego regionu górnośląskiego jest droga do Europy wiodąca właśnie przez Niemcy. 48 49 50 M y som tukejsi Trudno ze względu na s p o s ó b ujęcia problemu o sfor­ m u ł o w a n i e w n i o s k ó w k o ń c o w y c h . A zatem o d w o ł a m się do pewnej relacji z 1982 roku. Siedząc z ż o n ą na ławeczce przy śląskim familoku kończyliśmy naszą r o z m o w ę ze starym - j a k ż e by inaczej w takim krajobrazie - górnikiem. Wtedy to powiedział: „Wiecie, co j o tukej zawsze mieszkom. Jo sie tu niedaleko urodził. Był to rok 1897. Tak łod tego czasu tukej żyja. M o j a (żona - przyp. M G G ) tyż jest niedaleko stąd rodzono. T u my chodzili do szkoły i j a k o ś my sie tego niemieckigo nauczyli. N a wojna stąd mnie wzięli. Z tego kaiserowskiego wojska do żech przyszoł w 1919 roku. I tu j u ż trwało. Tyż żech p o m o g o ł przy powstaniu. Inksi to roztomajcie. Jedni byli za Polskom, inksi za Niemcami. Najwięcyj, coby był spokój i robota. Przyszła jednak ta Polska (...). Synek, co nom się urodził, to chodził do Polski szkoły. Drugi tak samo. Jo tyż j u ż nie chodził do niemiecki kopalni ino polskij. Ale j u ż trzeci synek i nasza jedna dziołcha to chodzili j u ż do niemieckij szkoły. Bo przeca przyszoł Hitler i nos wzioł pod te swoje pierońskie skrzydła. Volkslista żech podpisoł. Przez to tyż synek najstarszy poszoł do niemieckiego wojska (...). Potem Niemcy zaczli uciekać i przyszoł tyn stalinowski wybawca. M y siedzieli w doma, a tyn świat głupio}. T o Polok, to Niemiec, to juzaś Rus przychodził. Przyszła tyż na koniec Polska (...). Kopalnia juzaś była polsko. Dziecki j u z a ś zaczli chodzić do polski szkoły, ale w niemieckiej tyż przeca były. Przez to te dzieci łod ' G o r o l i ' nazywali moje dzieci 'Niemcami'. N o bo to jest tak jak godom. M y t u siedzymy u siebie nikaj nie jadymy. A durch nos ktoś chce czegoś uczyć. Ciągle nos zmuszajom do tego, coby pedzieć k i m my som. A przeca my som tukejsi. Jak mnie ktoś pyto: K i m ty żeś jest? To wiem, że chce coby mu pedzieć j a k i n a r o d o w o ś c i , czy Polok czy Niemiec. A j o wtedy godom tak: Jo jest Edwin z ulicy Rębaczy. To przeca musi wystarczyć, bo mnie wystarczy." 'Tyle, i aż tyle. I nieodparcie nasuwają się skojarzenia z poleskimi doświadczeniami Józefa O b r ę b s k i e g o , a l e to przecież zupełnie inny czas, inne realia. Ale jednak p o d o b i e ń s t w a są wyraźne. 5 52 �PRZYPISY 1 Por. M . G . Gerlich, Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny, „Etnografia Polska" 1992, t. 36, z. 2, s. 35-63 Por. np. T. Nawrocki, Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, (w:) Czy Polska będzie państwem regionalnym, pod red. G . Gorzelaka, B. Jałowieckiego, Warszawa 1993, s. 137-179 Zob. np. M . Btaszczyk-Waclawik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk jako szczególny^ przypadek kulturowy, Warszawa 1990; ,,Swoi" i ,,obcv" na Górnym Śląsku. Z problematyki stosunków etnicznych, pod red. K . Wódz, Katowice 1993 Por. M . G . Gerlich, op.cit.; E . Klosek, ,,Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku. Środowisko miejskie, Wrocław 1993 Zob. np. M. Szczepański, Regionalizm górnośląski w społecznej świadomości, (w:) Czy Polska..., s. 205-232 K . Wódz, Rewitalizacja śląskiej tożsamości - szanse i zagrożenia (w:) „Swoi" i „obcy" .... s. 33 Zob. R. Jakubowski, Król kontra Brehmer. Niewypał z hotelu Streng, „Wprost" 1991, nr 13 St. Bieniasz, O autonomię dla Górnego Śląska, „Kultura" Paryż 1991, nr I I , s. 9 Najogólniej dotyczyły one systemu wierzeniowego, obyczajowości, zwyczajowych wzorów zachowań, religijności. Zob. np. M . G . Gerlich, Strachy. W kręgu dawnych werzeń śląskich, Katowice 1989; tenże, Świat nadzmyslowy a życie codzienne, praca i obrzęd. Warszawa - Wrocław 1992; tenże, The Mining Culture and its socials functions in Upper Silesia since the middle of19th Century, (w:) Sozialgeschichte des Bergbaus im 19. und20 Jahrhundert, ed. K . Tenfelde, Munchen 1992, s. 123-133; M . G . Gerlich, H. Gerlich, Święto religijne i wzory świętowania w miastach górnośląskich w okresie międzywojennym, „Studia i Materiały z Dziejów Śląska" 1991, t. 20, s. 198-223: M . G . Gerlich, A. Stawarz, Ethnographische Forschungen iiber die Kultur der polnischen Arbeiten im 19. und in der ersten Halfe des 20 Jahrhunderts, „Mitteilungsblatt des Instituts zu Erforschung der europiiischen Arbeiterbewegung" 1993, t. 13, s. 50-57 Główne kryteria doboru respondentów: śląski rodowód, pochodze­ nie społeczne-robotnicze, co najmniej dwupokoleniowe pochodzenie miejskie, co najwyżej średnie wykształcenie, wiek: urodzenie przed 1950 rokiem, co najmniej 25-letni okres zamieszkania w badanym osiedlu. Temat ten jest najczęściej eksponowany w procesie artykulacji historii, specyfiki i położenia społecznego Górnoślązaków. Tkwi w świa­ domości potocznej. Rozważania na jego temat podejmują również śląscy inelektualiści. Por. np. T. Kijonka, Śląska krzywda?, „Kwartalnik Spoleczno-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie" 1988, nr. 11, s. 11-16. Polemika. Por. M . G . Gerlich, Śląska krzywda, „Dziennik Zachodni" 1993, nr 140; T. Szeja, „Śląska krzywda", „Hoffnung. Die Deutsche Zeitschrift in Oberschlesien", 1993, nr 2 Kategoria ta w lokalnej tradycji określać ma najbardziej istotne elementy śląskiej tożsamości. Związek Górnośląski powstał wiosną 1989 roku, Ruch Autonomii Śląska w styczniu 1990 roku, a „Pojednanie i Przyszłość" w maju 1991 roku. W. Jacher, Integracja ludności rodzimej na Śląsku, (w:) Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej, pod red. M. Lisa, Opole 1990, cz. 3, z. 2, s. 29 M . G . Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schyłek XVIII w. do Kulturkampfu), „Etno­ grafia Polska" 1993, t. 37, z. 1, s. 7-38 E . Kopeć, „My i oni" na polskim Śląsku (/975-1939), Katowice 1986 Z. Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etno­ graficzne, Poznań 1978, s. 44 T. Jeske-Choiński, Listy ze Śląska, (w:) Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach wiek XIX, pod red. A. Zielińsiego, Katowice 1986 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 St. Ossowski, Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, (w:) Dzieła, t. 3, Warszawa 1967, s. 291 F . A . Marek, Glos Śląska zniewolonego, Opole 1991, s. 37 St. Bieniasz, op.cit., s. 9 K s . E . Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy (reprint), Katowice 1934, s. 20 Inf. Konrad T„ ur. 1917, Ruda Śląska. J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, „Przegląd Socjologiczny", t. 3, 1936, s. 223 Odrażający, piękny Śląsk. Z K . Kutzem rozmawia L . Ostałowska, „Gazeta Wyborcza. Magazin" z 3 IV 1993 T. Nawrocki, op.cit. Deklaracja Związku Górnośląskiego, „Biuletyn Zwązku Górnośląs­ kiego", Cieszyn - Katowice - Opole 1989, nr 1, s. 2 Tamże. T. Nawrocki, op.cit., s. 157 Cz. Robotycki, Śląska historia i śląska tradycja, „Śląskie Prace Etnograficzne" 1990, t. 1, s. 32 Por. np. A. Klasik, Tożsamość Górnego Śląska, „Gość Niedzielny", 7 II 1988 Por. A. Kositza, Autonomia jedynym wyjściem, „Jaskółka Śląska". Organ Ruchu Autonomii Śląska, 1991, nr i Tamże. Statut NWR „Pojednanie i Przyszłość", art. 4, pkt. 1 Zob. np. J. Chalasiński, op.cit.; E . Kopeć, op.cit.; J. Kokot, Problemy narodowościowe na Śląsku od X do XX wieku, Opole 1973 E . Nowicka, Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy, (w:) Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, pod red. E . Nowickiej, Warszawa, 1990, t. 1, s. 5-53 Por. Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków. (Na podstawie materia­ łów konkursu ogłoszonego przez Śląski Instytut Naukowy, w Katowi­ cach i redakcję „Dziennika Zachodniego" w Katowicach). Do druku przygotował i wstępem opatrzył J. Wódz, Katowice 1990; E . Kłosek, op.cit. Inf. Jan K . , ur. 1916, Katowice. Por. np. Ład społeczny starej dzielnicy mieszkaniowej, zagadnienia organizacji i deorganizacji społecznej, pod. red. Jacka Wodza, Katowice 1986 A. Schaff, Stereotypy a działanie ludzkie, Warszawa 1981, s. 115-116 W. Błasiak, Śląska zbiorowość regionalna i jej kultura w latach /945-1956, (w:) M . Błaszczyk-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op.cit., s. 129. E . Klosek, op.cit., s. 113. W. Szewczyk, Być Ślązakiem, „Kwartalnik Spoleczno-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie", 1988, nr 11, s. 49. Pisze on też o „Tajnej Loży Gospodarczej Małopolan", która odsuwała Ślązaków i rezerwowała intratne posady przybyszom. M. Smolorz, Regionalizm - sposób na życie? „Kwartalnik Spolecz­ no-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie" 1988, nr 10, s. 27. W. Sarnowicz, M. Smolorz, Kontr-wywiadz Rafałem Szymońskim, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Katowicka") z 5 V I 1991 Aneks I I , (w:) Wilhelm Szewczyk, Wspomnienia, pod red. J. Melicha, J. Mitręgi, Katowice, b.r.w., s. 60 Tamże, s. 47 A. Klasik, op.cit. Por. np. T. Szeja, op.cit. Por. A. Kositza, op.cit. Inf. Teodor P„ ur. 1897, Katowice. J. Obrębski, Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe" 1936, nr 1-2 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 1 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 135 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d60102b79e4e99125f9fd042ec5b78a3.pdf 0d95de5968f3edd9cbebb0015faf7b43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3126 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.189-190 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYPISY 1 Por. pierwszo wydania albumu: Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, Warszawa 1964 oraz: Henryk Rodakowski i jego otoczenie. Korespondencja artysty, oprać. A . Ryszkiewicz, W r o c ł a w 1953, s. 209; w roku 1969 Album Palahickie odnale­ ziono w Gorzowie W l k p . ; informacje o t y m drogą koresponden­ c y j n ą o t r z y m a ł Andrzej Ryszkiewicz w r. 1970 od w n u k a artysty, H . W o ź n i a k o w s k i e g o , zamieszkałego w Katowicach, k t ó r e g o z kolei o fakcie p o w i a d o m i ł znalazca obiektu, n i e ż y j ą c y już dzisiaj W . Grabowski z Gorzowa W l k p . ; s t ą d dopiero trzecie wydanie — z 1972 r. — pozycji Henryk Rodakowski posiada wprowadzono przez autora sprostowanie, d o t y c z ą c e przecho­ wywania c y k l u w rękach prywatnych. 2 P o r . : W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 32 reproduk­ cjami), K r a k ó w 1927, s. 24 3 D o k ł a d n y opis okoliczności, które do tego d o p r o w a d z i ł y podaje W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 8 tablicami i 151 ryoinami w tekście), L w ó w 1937, s. 302 4 Ton i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokalizacji z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z p o w y ż s z e j monografii twórczości Roda­ kowskiego pióra W . Kozickiego, gdzie autor n a ss. 302—317 p o ś w i ę c a u w a g ę Album Palahickiemu Fot.: S U M M A R I E S 5 Kierujemy s i ę tutaj przede wszystkim wspomniana p o z y c j ą , ale t a k ż e wspomnieniami wnuka artysty, H . W o ź n i a ­ kowskiego 6 Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, op. cit., s. 22 7 T . Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie 1764— 1939, t. I — I I I , W r o c ł a w 1957, t. I , s. 337 8 t a m ż e , s. 337 9 L i s t z 19.11.1869 г., cyt. wg: Henryk Rodakowski i jego otoczenie, op. cit., w. 62 10 Por. wydanie ostatnie: D W O K , t. 29—31, Warszawa 1962—1963 11 T e n i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokali­ zacji zaczerpnięte z o s t a ł y z t. 31 p o w y ż s z e g o d z i e ł a O. Kolberga, gdzie autor na ss. 17—47 p o ś w i ę c a u w a g ę m i e s z k a ń c o m pokuckiej wsi. 12 Henryk Rodakowski, op. cit., s. 21 13 t a m ż e 14 t a m ż e , s. 22 15 t a m ż e 16 t a m ż e , s. 20 Jerzy Szalbierz * P E Э Ю M E SUMMARY O F A R T I C L E S Tadeusz Chrzanowski DONNA" AND A R T — THE "BLACK MA­ The exhibition "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a i n the A r t of Polish folk", opened i n the Ethnographical Museum i n Cracow in autumn 1982 to bo hold further i n Warsaw and I t a l y , was not only a significant artistic event but it also offered a vast range of scholarly problems to be dealt with. Although the painting, itself Kublerian "first object" i n a long evolution sequence, was not physically present at the display, its spiritual domination was v i v i d a n d omnipresent. Despite long-lasting disputes and scholarly argumentation the provenance of the painting has not been settled yet, and the problem will probably remain unsolved for a long time, i f not for ever. Whero did i t come from — I t a l y , as most of the scholars opt for, or the E a s t 1 The issue should not be neglected. However, it is not of crucial significance at the same time since from the point of view of the exhibition's goal more important is the fact the image of Our L a d y became a national object of cult and veneration. T h e flourishement of this cult is also symptomatic. One of the first fervent devotees of Our L a d y of C z ę s t o c h o w a was king Vladislaus J a g i e ł ł o who had come to Poland from the pagan L i t h u a n i a , being the area where the Greek and L a t i n Christian cultures met and co-existed. T h e phases of the cult's intensity and spread followed the most eventful moments of our history, i.e. the Swedish "Flood", the Confederation i n B a r , national uprisings, and martyrology of the Nation in general. However, the title of the exhibition blurred the semantic image of the display to a certain extent. I t is so because the folk i n the time of Kolberg and Gloger and that of People's Poland are by no moans the same, not to mention the viewpoint of the Church regarding tho faithful as "God's people". The way tho original painting has been perceived as well as the changes introduced by artists and craftsmen i n the image of "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a " constitute the problem of both aesthetics and psycholog}'. O f great interest is the issue of immense popularity of the image found on knightly pectoral plates, votive offerings, holy medals or i n the houses of peasants, townsmen and intellectuals. I t m a y be said that the above popularity of the painting sets very interesting research directions, which depart from methodological assumptions utilized by particular scholarly disciplines. Aleksandra J a c h o r-T у s z к o w а — REMARKS ON T H E E X H I B I T I O N " O U R L A D Y O F CZĘSTOCHOWA IN POLISH F O L K AND POPULAR A R T " The authoress considers tho ways the original image was transformed i n a number of copies, replicas and imitations. The history of the Jasna Góra painting, that is the changes resulting from the destructive impact of time, renovations and alterations of decoration, exerted a great influence on the iconography of the copies, themselves depicting the changes i n tho original painting. T h e copies executed for folk receivers distinguisch themselves with abundance of floral decoration, thick and primitive contour, as well as simplicity of form. I n the article the authoress also presented the Paulite notes telling about miraculous events connooted with the painting; they emphasize the painting's role in the consciousness of the Poles. Of particular significance is Our L a d y of C z ę s t o c h o w a , the Queen of Poland and a national symbol at the same time. One can come across a number of images (e. g. banners, seals) where both national symbols and a copy of the painting are emplo­ yed. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — O U R L A D Y O F CZĘ­ STOCHOWA I N T H E POLISH F O L K A R T — R E M A R K S ON T H E E X H I B I T I O N Tho above exhibition from the collection of the Ethnogra­ phic Museum i n K r a k o w was held i n K r a k ó w and W a r s a w (1982), as well as i n Rome and other I t a l i a n cities (1983). Different copies of tho Częstochowa image of Our L a d y were presented: ephemeral devotional prints, medals, small metal pictures worn as talismans, and other objects decorated with the image of C z ę s t o c h o w a , the most famous miraculous painting in Poland attracting flocks of pilgrims. The oldset exhibits date back to the 17th century. T h e exhibition enables one to see tho transformation of the canon of the painting's copy as dependant on time and the milieu of the artist. T h e copies were painted by both guild craftsmen and accidental painters from the country and small towns, honce big differences i n the artistio level. T h e copies also differ i n the presentation of a detail, a section of tho background, decorative elements. T h e exhibition reflected high artistic quality and 189 �surprised tho public with I ho beauty of the presented objects which, most frequently woio I nit single representatives of a mass production oxpocted to meet tho demands of the crowds of pilgrims arriving in Częstochowa. T h e enthusiasm of the public is reflected i n the Visitors Book of the exhibition quoted i n the supplement to the article. Jacek Grąbczewski GUISTIC TRANSMISSION OUR L A D Y I N F O L K LIN­ Among folk texts one can come across a number of transmi­ ssions (stories, provorbs, beliefs, rites) connected with Our L a d y . Their analysis reveals certain topoi of her person in Polish folk culture. T h e author distinguishes the topos of Our L a d y Interceding, Our L a d y Asissting, and floral and lunar topoi. T h e reached conclusions suggest that the folk image of Our L a d y is the imago of Mother, symbol of the giver of Life, pro­ tector and comforter. Ewa F r y ś-P i o t r a s z к o w а -- ON CRIB'S procession of succeeding figures singing or delivering speeches which have nothing in common with the Nativity. Zofia Rozanow — A CRIB FROM KONIECPOL Among the numerous interesting monuments of sacral sculpture collected since the first Bishop of C z ę s t o c h o w a , Teodor K u b i n a (1925—1952), kept, at the Discoese C u r i a m Częstochowa, ono is to distinguish the set of L a t e Baroque crib figures from the parish church i n Koniecpol. Thirteen of them have survived till our times, i . e. twelve human figures and a young ox from the creche. T h e tradittion of cribs or N a t i v i t y scenes was initiated in Poland by the Franciscans already i n the 13th contury. I n the 17th century the cribs were an essential element of Christ­ mas. Tho thirteen Koniecpol figures constitute a valuable monu­ ment of both artistic and material culture. T h e figures were originally placed in a crib shaped like a column, open-work ta­ bernacle. T h e figures have been thouroughly analyzed as well as photographed on the occassion of the works on the Catalogue of A r t Monuments in Poland. DOLLS Christmas folk cribs, which are so common and popular i n Poland, developed from tho medieval Franciscan crib, that is immovable many-figure scenes illustrating the Nativity. I n the 17th century movable dolls appeared, and scones from the everyday life began to be represented. I n the same time cribs were expelled from the church interior. They moved to the street, hence tho beginnings of the folk crib. Dolls aro not big (max. 20—25 cm), mostly wooden and dressed i n costumes especially sewn for the occasion. Immovable, stiffly fixod to tho handle figures, v e i y often represent characteristic types of secular persons. Dools appear on tho stage of a tiny building a n d ara being mored along one line. T h e performance consists in a Małgorzata K i t o w s k a — W S K I ' S "PAŁAHICZE A L B U M " HENRYK RODAKO- Henryk Rodakowski, the 19th contury paintor of L v o v origin after having travelled throughout Europe, settled down in the village of Paiahieze near L v o v where he spent several years. I t is there that he painted a cycle of eleven water-oolours, portraits of peasants and Jews, faithful!}' depicitng peculiar and typical at the same time persons. The above collec­ tion is now kept in the District Museum in Gorzów Wielkopolski, whereas their photographs are being published for the first time. РЕЗЮМЕ Т а д е у ш Х ш а н о в с к и — „ЧЕРНАЯ МАДОННА" И ИСКУССТВО Осенью 1982 г. в краковском Этнографическом музее состоялась выставка „Ченетоховская Божья Матерь в искусстве польского народа". Выставка де­ монстрировалась также в Варшаве и Италии, являясь важным событием в художественном мире и откры­ вая широкую перспективу дальнейших исследова­ тельских проблем. Хотя икона богоматери как тако­ вая — этот кублеровский „первый предмет" огромно­ го эволюционного ряда — материально на выставке отсутствовала, то все же духовно доминировала под всем представленным материалом несмотря па про­ должающиеся споры, происхождение иконы по сей день неизвестно и по всей вероятности еще долго либо даже на всегда останется чайной. Италия (как полагает ныне большинство исследователей) или Вос­ ток? Этот вопрос имеет важное, но все же не самое существенное значение, поскольку с точки зрения целей выставки единственно важным является тог факт, что это изображение в типе одегегрли стало не важнейшим, но поистине национальным предметом культа. Нарастание же упомянутого культа не .менее значительно: ибо одним из первых его почитателей был король Владислав Ягелло, который прибыл в ка­ толическую Польшу из накануне еще языческой Лигвы, и вместе с тем из территории, где культура гре­ ческого христианства соприкоснулась с латинским. Этапы распространения и усиления культа прежде всего связаны с самыми бурными событиями нашей истории: со шведским „Потопом", с барской конфеде­ рацией, с восстаниями и вообще с мартирологией народа. Выставка несколько затемнила перспективу хотя бы своим названием: ведь народ времен Кольберга и Глогера и народ в 40-летие Польской Народной Республики — это два различных вопроса. Если же принять во внимание и учесть точку зрения Католи­ ческой церкви, которая рассматривает верных как „народ божий", то тогда возникает уже полное сме­ шение семантических понятий. Тем не менее эта все­ общность культа открывает исключительно интерес­ ные перспективы исследований, нарушающих мето­ 190 дологические предпосылки, которыми руководству — ются отдельные дисциплины и словно ищут путей независимых решений. Это, как наблюдалось на протяжении веков, является прообразом, сколько от него сохранилось в копиях и подражаниях, сколько же внесли ху­ дожники и исполнители (т.е. проблема экспрессии, требуемой и желаемой зрителями) является проблемой эстетики, граничащей с психологией, которая вскры­ вает всю сложность проблематики, будучи в то же время своего рода предварительным исследованием. Ченстоховская Богоматерь как образец, которому следуют в своих работах более или менее искусные цеховые художники, создавая разные культы (Бохеньская Богоматерь, Сокольская Богоматерь), ее изо­ бражение на нагрудных рыцарских гербах или же икона в крестьянской избе, в мещанском доме, а так­ же в домах польской интеллигенции, дары и образки, попытка графического изображения — это лишь сиг­ нальный комплекс составных элементов данной про­ блематики. А л е к с а н д р а Ях е р-Т ы ш к о в а — О ПРОБЛЕ­ МАТИКЕ ВЫСТАВКИ „ЧЕНСТОХОВСКАЯ БОЖЬЯ МАТЕРЬ В ПОЛЬСКОМ НАРОДНОМ И ПОПУЛЯР­ НОМ ИСКУССТВЕ" Автор статьи рассматривает вопрос видоизмене­ ния первоначального образа Богоматери в ряде под­ ражаний, реплик, копий. История образа Ясногурской 13огоматери — изменения, происходящие под разру­ шающим влиянием времени, реставрационные работы, перемена декорации —• отразилась на иконографии создаваемых все время копий, которые упрочили пе­ ремены в облике образа. Копии, предназначенные для широких народных масс, отличаются от других богатством цветочного декоративного оформления простым, примитивным контуром, упрощенной формой. Об особой роли Ясногурской иконы в сознании поляков свидетельствуют приведенные автором за­ писи паулинов о чудодейственных событиях, связан­ ных с иконой, т.е. о чудесах. �Особое значение имеет Ченстоховекая Божья Ма­ терь, как Королева Польши — национальный сим­ вол. Существует ряд изображений (в том числе зна­ мена, печати и др.), в которых копия иконы соче­ тается с 'национальными символами. А н н а К у н ч и н ь с к а-И р а ц к а — ЧЕНСТОХОВСКАЯ БОГОМАТЕРЬ В ИСКУССТВЕ ПОЛЬСКОГО НАРОДА. ЗАМЕТКИ О ВЫСТАВКЕ. Выставка избранных экспонатов краковского Этнографического музея состоялась в Кракове и в Варшаве (1982), а также в Риме и других италь­ янских городах (1983). Экспонировались различные копии образа Ченстоховекой Божьей Матери: куль­ товая графика, различные святые образки, в том числе, нательные, исполнявшие роль талисманов, и другие предемты, украшенные изображением Чен­ стоховской Богоматери, самого прославленного в Польше чудодейственного образа, привлекающего широкие массы паломников. Старейшие экспонаты выставки относятся к XVII в. Выставка давала возможность отметить изменения, которым подвергались каноны отображе­ ния копии Ченстоховского Образа в зависимости от времени и центра ,из которого происходил художник. Копии выполняли равно цеховые ремесленники, как и случайные художники из деревень и маленьких городков, которые значительно разнились между со­ бой в зависимости от возможностей своих творческих лабораторий. Копии разнились также методами вы­ полнения подробностей, отдельных частей общего фо­ на, декоративными элементами. Выставка отличалась высоким художественным уровнем, поразила зрителей красотой экспонирован­ ных предметов, в большинстве выполняемых серийно для посещающих Ченстохову паломников. Об энту­ зиазме посетителей -выставки свидетельствуют записи в памятной книге, которые приводятся в качестве приложений к статье. Яцек Громбчевски — БОЖЬЯ В УСТНЫХ НАРОДНЫХ СКАЗАНИЯХ МАТЕРЬ В фольклорных текстах существует ряд передач (рассказов, пословиц, верований, обрядов), связанных с культом Богоматери. Анализ известных передач дает возможность найти определенные „топосы" в польской народной культуре. Автор выделяет „топое" Марии — заступницы, „топое" флоры и лунный „топос". На основе анализа материала можно прийти к выводу, что народное понятие Богоматери является символом родительницы, заступиницы, покровительницы. Э в а Ф ры сь-П е т р а ш к о в а КУКЛАХ — О ВЕРТЕПНЫХ Повсеместно распространенные в Польше рожде­ ственские народные вертепы зозникли на основе средневековых францишканеких вертепов — непод­ вижных многофигурных сцеп - - иллюстрирующих Рождество Христово. В XVII пеке были введены под­ вижные куклы, при помощи которых представляли бытовые сцены. В то же время было запрещено устраивать вертепы в костелах. Вертепы перекочева­ ли на улицу и с тех пор можно уже говорить о на­ родном вертепе. Куклы вертепов невелики (максимум 20—25 см), чаще всего выполнены из дерева, одеты в специально сшитые наряды. Неподвижные, несги­ баемые фигурки на ножке чаще всего отображают характерные светские типы. Куклы выступают на сцене в маленьких постройках и передвигаются вдоль одной линии. Спектакль сводится к процессии оче­ редных фигурок, которые поют либо произносят простой светский текст. В текстах лишь изредка за­ трагивается рождественская тематика. Зофия Р о з а н о в — КОНЕЦПОЛЬСКИЙ ВЕРТЕП Среди многочисленных интересных памятников сакральной скульптуры, собираемой со времен пер­ вого ченстоховского епископа Теодора Кубины (1925 —1952), в коллекциях епархиальной курии в Чен­ стохове, заслуживает внимания коллекция вертепных фигурок из приходского костела в Конецполе. До на­ шего времени сохранилось тринадцать фигурок: две­ надцать человеческих и одна, изображающая теленка у яслей. Традиция яслей, начало которой положили францисканцы, длится в Польше от X I I I в. В XVII в. вертепы в костелах принадлежали к одному из основных элементов праздника Рождества Христова. Тринадцать вертепных фигурок из Концеполя являются ценным памятником равно художествен­ ной, как и материальной культуры. В начале часть фигурок помещалась в вертепе, напоминающим по форме колонный ажурный табернакль. Состав фигу­ рок был подробно исследован, сопровожден фотогра­ фической документацией, во время составления ка­ талога памятников искусства в Польше. Малгожата К и т ов е к а — „ПАЛАХИЦКИЙ АЛЬБОМ" ГЕНРИКА РОДАКОВСКОГО Генрик Родаковски, художник X I X века, родом из Львова, после путешествия по Европе поселился па несколько лет в деревне Палахиче вблизи Львова. Там Родаковски создал цикл II акварельных портре­ тов крестьян и евреев, верно отображая их конкрет­ ные и вместе с тем типичные черты В настоящее время собрание акварелей нахо­ дится в Окружном музее Гожова Великопольского. Их фотографии публикуются впервые. 191 Т �WARUNKI P R E N U M E R A T Y NA R O K 1985 Cena prenumeraty półrocznej Cena prenumeraty rocznej zł 200.— zl 400.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz urzędy pocztowe i doręczyciele — w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego 1 na cały rok następny — do dnia 10, miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy roku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach RSW „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 50% droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw, ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto PKO nr 1531-71 I OM w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż numerów bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, sprze­ daż gotówkowa i wysyłkowa numerów bieżących i archiwalnych, płatność go­ tówką, przelewem łub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR PAN, Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abroad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 Munchen 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lammarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Ossolińcklch — Wydawnictwo Wrocław Oddział w Warszawie 1985. Nakład 1820 egz. Objętość 10,20 ark. wyd., 8,0 ark. druk. Papier w k l ę s ł o d r u k o w y kl. V 90 g. 61 X 86. Oddano do składu 17.11.1984 r. Podpisano do druku w czerwcu 1985 r. Wy­ drukowano w czerwcu 1985 r. w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. Zam. 2314. N-49. Cena 100.—zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/229596b5ff46d94d63bcb4e590cde116.pdf 3a1f2f05d8f28db3166975792963c426 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3337 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3127 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVIII • 1*84 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O Z A K Ł A D C Ł A W — N A R O D O W Y W A R IMIENIA S Z A W A — O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W — G W Y D A W N I C T W O D A Ń POLSKIEJ S K — Ł AKADEMII Ó D Ź NAUK �CONTENTS Tadeusz Krotoski Folk stone dzisław s c u l p t u r e f r o m t h e area Si. and O n our weaving of R y b n i k , W o ­ Żory 195 Adam Chętnik Anna Świątkowska Weaving Zofia Gródecka Helena Bernasowska — master of Golino embroidery a n d i t s a n i m a t o r — H e l e n a Moszczeńska . . . Adam Aleksander Jackowski Chetnik's of i n the K u r p i e region. The text f r o m inedited the Łowicz works 203 clothes 207 T o see t h e m a n . T h e l e s s o n o f W ł a d y s ł a w ski, teacher, p a i n t e r , poet a n d m u s i c i a n Wojciech Michera W h y is t h e c o w r e d ? of Aleksander 223 Malinow­ . . . . 235 O n the categories of r e c e p t i o n colours Błachowski I n m e m o r i a n K a z i m i e r z 247 Pietkiewicz 252 SUMMARY OF ARTICLES 255 РЕЗЮМЕ 256 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r z r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — G r a ż y n a Miętus. T ł u m a c z e n i a — P i o t r P a s z k i e w i c z , M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). S e r w i s f o t o g r a f i c z n y — J a n S w i d e r s k i . A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . Długa 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . p o c z t . 994. T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów nie zamówionych r e d a k c j a nie zwraca. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5afd54a0ca364e39e65c80e73ac1e2dd.pdf 4446d3307f7d9ea40d88db76b912fa33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3334 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3125 Title A name given to the resource "Album Pałahickie" Henryka Rodakowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.183-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kitowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ALBUM PAŁAHICKIE" HENRYKA RODAKOWSKIEGO N a p r z e ł o m i e 1980 i 1981 roku Muzeum Okręgowe w Go­ rzowie W l k p . n a b y ł o obiekt znacznej wagi: Album Henryka Rodakowskiego, cykl akwarel, który Palahickie zarówno ze Dopiero w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h ujawnione, w 1980 roku zostało wpisane do rejestru z a b y t k ó w , a n a s t ę p n i e , d z i ę k i do­ tacjom władz miasta, zakupione do muzeum. w z g l ę d u na wartość historyozno-etnografiozną, j a k też artystycz- H e n r y k Rodakowski urodził s i ę w 1823 r. we Lwowie. L o s no-ikonograficzną, b ę d ą c interesującą p o z y c j ą w dorobku ma­ tak p o k i e r o w a ł malarzem, że po d ł u g o t r w a ł y c h p o d r ó ż a c h po larza, jest zarazem cennym zabytkiom naszoj kultury. Przez Europie długie lata powojenne cykl ó w określano jako zaginiony podczas aby wraz z rodziną u d a ć s i ę z powrotem do bliskiego seicu miasta drugiej wojny ś w i a t o w e j w Krakowie. Takie (Austria, Francja) w maju 1867 roku o p u ś c i ł P a r y ż , też w i a d o m o ś c i z zamiarem s p ę d z e n i a w nim i w jego okolicach k i l k u kolejnych zawierają niektóro opracowania monograficzne twórczości R o - lat ż y c i a , a m o ż e nawet osiedlenia s i ę na stałe. W e Lwowie nie dakowskiogo, m i ę d z y innymi pierwsze wydania albumu przy­ p o z o s t a ł jednak d ł u g o z powodu komplikacji rodzinnych (udział 1 gotowanego przez Andrzeja Ryszkiewicza. P u b l i k u j ą c niniejszy brata, w powstaniu styczniowym, jego ucieczka komunikat, zmierzamy do częściowego c h o ć b y zdementowania przed p r z e ś l a d o w a n i a m i z kraju, choroba psychiczna przyrod­ i sprostowania b ł ę d n y c h informacji. niego brata, swojego Otóż, na p o c z ą t k u lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h okazało s i ę , że Zygmunta, Wiktora), lecz zamieszkał w majątku 3 brata, Maksymiliana, w P a ł a h i c z a c h . W ten oto s p o s ó b K a m i l a komplet jedenastu akwarel z Album Palahiclciego znajduje s i ę i H e n r y k Rodakowsey z rodziną znaleźli s i ę dość niespodziewa­ w prywatnych rękach w Goizowie W l p . , a m a go w swoich nie w „ p i ę k n e j , lecz na. zapadłej prowincji położonej wsi po- zbiorach Franciszka Ż u k o t y ń s k a , ż o n a n i e ż y j ą c e g o już właści­ kuekiej, oddalonej o niecałe dwie mile od S t a n i s ł a w o w a , a o 20 ciela niewielkiego podwarszawskiego m a j ą t k u , a zarazem minut jazdy k o ń m i , od powiatowego T ł u m a c z a , " . T a m , w ogro­ jed­ 4 nego z współwłaścicieli przedwojennego s t o ł e c z n e g o antykwariatu, dzie dworskim, urządził sobie Rodakowski p r a c o w n i ę m a l a r s k ą . w którego sklepie dzieło znalazło s i ę t u ż przed 1939 rokiem, W c i ą g u trzech lat s p ę d z o n y c h w P a ł a h i c z a c h n a m a l o w a ł kilka najprawdopodobniej drogą zakuod. Poprzednią, wspominaną o b r a z ó w olejnych: Dama na koniu w m i ę d z y w o j e n n e j literaturze, w ł a ś c i c i e l k ą cyklu b y ł a wnuczka koniu), Stróż artysty, Janina Straszowska, m i e s z k a j ą c a p o c z ą t k o w o w Biór- (ok. kowie pod Krakowem, a n a s t ę p n i e w Warszawie. Czasy t u ż po drugiej wojnie ś w i a t o w e j p r z y w i o d ł y dzieło Żyda 1868) oraz cykl wspomnianych akwarel, k t ó r y nas tu in­ teresuje s z c z e g ó l n i e : Album 2 (1868 - - portrot ż o n y n a (ok. 1868 — portrot psa, Stróża), Portret Palahickie. Składa sie n a ń , jak n a d m i e n i l i ś m y , jedenaścio prac. I s t n i e j ą c a wraz z jego nowym posiadaczem antykwariuszem, do Gorzowa literatura przedmiotu k a ż e nam u z n a ć t ę liczbę z a p e ł n y c y k l . Wlkp. Wszystkie prace m a j ą bardzo z b l i ż o n e w y m i a r y : wys. ok. 31 c m , Tutaj pozostawało całymi latami nieznane nikomu. 5 183 T �I I . 2. Sen, П. 3. Pachciarz Szlomo dworski listonosz ezer. ok. 24 cm. Akwarele, ogólnie rzecz biorąc, p r z e d s t a w i a j ą Josio, cabaretier 20/12 1867 nr inw. M O G / malowanych z natury m a ł o ruskich chłopów i Ż y d ó w z P a ł a h i c z " . K a ż d ą o p a t r z y ł artysta d o k ł a d n ą (dzienną) d a t ą i o d r ę c z n y m /11/2297 Porteur de t ó l ó g r a m m e s 1/01 1868 nr inw. M O G / podpisem, i d e n t y f i k u j ą c y m p o r t r e t o w a n ą o s o b ę . D o o b j a ś n i e ń — rzecz nieco z a s k a k u j ą c a w zestawieniu zarówno z tematyką /11/2299 I w a n B e z u ś propose aux granges prac, s w o j s k ą przecież, j a k też miejscem ich powstania — u ż y ł j ę z y k a francuskiego. Monografista Rodakowskiego, Władysław K o z i c k i , twierdził, że stało s i ę tak, g d y ż „ f r a n c u s z c z y z n a 4/01 1868 nr inw. M O G / /11/2300 I w a n et D i c k y t 16/03 1868 nr inw. M O G / (...) /11/2302 b y ł to j ę z y k , k t ó r y m ze w z g l ę d u na ż o n ę m ó w i ł o s i ę w domu malarza". Bez w ą t p i e n i a on sam p o s ł u g i w a ł s i ę o w ą „ s a l o n o w ą " mową z upodobaniem i s w o b o d ą , nio d o s t r z e g a j ą c k o n i e c z n o ś c i We wszystkich tych podobiznach ludzi, k t ó r y c h często s p o t y k a ł przy dworze, czy t e ż we wsi, Rodakowski p o z o s t a w a ł czy t e ż potrzeby umieszczania pod akwarelami polskich n a p i s ó w . a r t y s t ą , k t ó r y u p o d o b a ł sobie w malarstwie precyzję realizmu Oto j a k b r z m i ą oryginalne t y t u ł y p o s z c z e g ó l n y c h prac (obok i w n i k l i w o ś ć psyehologizmu. Twierdził K o z i c k i , iż „ t e typy rus­ za Rodakowskim — podajemy chronologię, według której ustalono k o l e j n o ś ć ) : kich parobków, przynoszących rzeźbiarzy, Sculpteur de P a ł a h i c z e Sen. L a posto de P a ł a h i c z e Szlome, surveillant de fermę L e Maire N y k o ł a Gregorcio, grandforestier Jacio palefrouior 184 chłopaków stajennych gorącym i żydowskich posłańców szynkarzy, dworskich uczynku ich wiejskich listonoszów, przechwycona /11/2290 a przeto t c h n ą c e p r a w d ą i b e z p o ś r e d n i o ś c i ą ż y c i a , u t r w a l a j ą c e 6/11 1867 nr inw. M O G / na wójtów, pachciarzy, 12/10 1867 nr inw. M O G / eodzionnych zajęć, wiernie a t m o s f e r ę wsi pokuckiej, z jej c h ł o p s k ą i k o z a c k ą dziar- /11/2291 s k o ś c i ą i p o e z j ą — te j a k b y od niechcenia, na marginesie 12/11 1867 nr inw. M O G / wielkiej — twórczości stworzone akwarele nie tylko dlatego s ą — /11/2292 tak cenne, że s t w o r z y ł je mocny i zdrowy realizm, o d r z u c a j ą c y 16/11 1867 nr inw. M O G / na bok reguły klasycznej s t y l o w o ś c i , ale t a k ż e dlatego, ż e w nich /11/2293 silnie zabrzmiała u artysty nuta swojska". Andrzej Ryszkiewicz, 17/11 wielokrotnie 1867 nr inw. M O G / /11/2294 Myszka gumiennych, telegramy, z a j m u j ą c y s i ę t w ó r c z o ś c i ą Rodakowskiego pisząc o „ a u t e n t y z m i e ś w i e t n i e narysowanych postaci", zwraca jednak 10/12 1867 nr inw. M O G / u w a g ę na to, iż temat c y k l u w y r ó s ł z „ m o d n e g o w ó w c z a s zwrotu /11/2295 ku ludowości". 14/12 1867 nr inw. M O G / Dobrowolski, k t ó r y c h a r a k t e r y z u j ą c nowoczesne malarstwo pol­ /П/2296 skie, s t w i e r d z i ł , iż Album Pałahickie 6 Podobnie ujmuje swoje s p o s t r z e ż e n i a Tadeusz to eykl „ o tyle i n t e r e s u j ą c y ^ �że informuje o w p ł y w i e problematyki chłopskiej na ś w i a d o m o ś ć artysty z w i ą z a n e g o towarzysko z a r y s t o k r a c j ą " . 7 z w y s u n i ę t y m n a p r z ó d c z o ł e m , które tworzy ostry k ą t z nosem, z t w a r z ą s p a l o n ą od w i a t r ó w i p o o r a n ą bruzdami". Mając w tle N i e z a l e ż n i e od tego, czy źródła inspiracji b ę d z i e m y szukać szarozielonkawe w z g ó r z a , idzie p o l n ą drogą, ubrany w obszarpa­ w autentycznym zainteresowaniu w s i ą p o k u c k ą (co wydaje się ny, zszarzały „ p e t y k " , na k t ó r y narzucił „ w e r o t ę " w podobnym dobrze t ł u m a c z y ć z a r ó w n o miejscem powstania prac, stanie; g ł o w ę n a k r y ł „ e z a p i c ą " z niobieskawego sukna, a nogi jak oso­ bistymi kontaktami z p r z y s z ł y m i modelami), czy t e ż w modzie, osłonił „ b u c i a r a m i " . N a przorzuconoj przez r a m i ę skórzanoj torbie istotnymi b y ł y b y dociekania w zakresie problemu zasygnali­ w i d n i e j ą i n i c j a ł y jego portrecisty „ H . R . " . zowanego przez Kozickiego. Mamy t u na m y ś l i k w e s t i ę czy i u a Trzecia akwarela to p o w s t a ł y k i l k a dni p ó ź n i e j konterfekt ile przedstawione postacie u z n a ć m o ż n a rzeczywiście — mimo „ t a k i e g o sobie ż y d o w s k i e g o ich dosadnej czasem charakterystyki i silnoj indywidualizacji w P a ł a h i c z a c h n a z y w a ł się Szlome" (Pachciarz Szlome), a k t ó r e g o pół-szafarza, p ó ł - o k u m a n a , który (wszak b y ł y to osoby konkretne, któro z a c h o w a ł y swe imiona malarz p r z e d s t a w i ł z charakterystycznymi akcesoriami, ubra­ czy przezwiska) — za tzw. typowe, a w i ę c do pewnego stopnia nego w czarny c h a ł a t , s p i ę t y szabasowym pasem, powszechne, znamienne, nawet jakgdyby w danej okolicy uni­ z p a t r i a r c h a l n ą r u d a w ą b r o d ą i pejsami. wersalne, modelowe. jarmułkę, Teren b a d a ń bardziej to z a s t r z e ż o n y dla „ W ó j t " N y k o ł a — palaliicki rządca, ukazany w niemal etnografa n i ż dla historyka sztuki, ( c h c i a ł a b y m jednak przekazać monumentalnej postawie na tle w ł o ś c i , k t ó r y c h czuje się gospo­ swoje sugestie i spostrzeżenia). darzem, wsparty j e d n ą d ł o n i ą na s ę k a t y m kosturze, d r u g ą trzy­ Władysław akwareli Chłopski wzbudził jaskrawo Kozicki, rzeźbiarz pisząc o chronologicznie pierwszej podkreślił, iż zaintorosowanio malarza ,,jeden z bezimionnyeh pomalowanych figur twórców i (...) kapliczok ma w s u n i ę t ą za pas; jego w y g l ą d i postawa są p e ł n e g o d n o ś c i : „ S t r ó j jogo jest k o m b i n a c j ą lata i z i m y ; na ramionach k o ż u c h krucyfiksów, z czarnego barana, o d s ł a n i a j ą c y d ł u g ą zgrzobną k o s z u l ę , z w i ą ­ przydrożnych". z a n ą pod szyją czerwoną h a r a s ó w k ą i spiętą szorokim s k ó r z a n y m U b r a n y w skromny, znoszony, n i e g d y ś rudawy, k o ż u c h i ciężkie pasem, u k t ó i e g o wisi klucz (...) — - godło w ó j t o w s k i e j w ł a d z y . wysokie buty oddaje się swojemu zajęciu we w n ę t r z u pracowni N a głowie s ł o m i a n y kapelusz z szorokimi krosami, rodzaj chłop­ równio ubogim, j a k jego strój. Pracownia jest zarazem w i e j s k ą skiej panamy"; ma „ t w a r z tak samo zmurszałą, j a k S e ń , taki c h a t ą — izbą, gdzie narzędzia rzeźbiarskie pizomioszano s ą zo sam nos, pod ostrym k ą t e m z czoła w y s t a j ą c y i siwawy, przy­ s p r z ę t a m i gospodarczymi. cięty wąs". Seń, dworski listonosz, został sportrotowairy na drugiej Pobereżnik Grenorcio został uwieczniony przez Rodakow­ z kolei akwareli: ,,to typowy okaz poczciwego, wiernego, chudego skiego jako p i ą t y z kolei mieszkaniec Palahiez. A jednak po­ c h ł o p i n y ruskiego, z d ł u g i m i kosmykami w ł o s ó w , nioporządnie w ą t p i e w a K o z i c k i w jego tubylcze pochodzenie: o p a d a j ą c y m i na kołnierz, z p r z y c i ę t y m i szczecinowatym w ą s e m , chyba nie urodził się w P a ł a h i c z a c h , ale p r z y w ę d r o w a ł z gór, I I . 4. W ó j t Nykola „ t o n to już I I . 5. P o b e r e ż n i k Gregorcio 285 �g d z i e ś z Maniawy, C u c y ł o w a lub R a f a j ł o w e j , a wskazuje na to jeszcze karczmarz, on to już tylko „ ż y d o w s k i proletariusz z T ł u ­ jego s t r ó j , na p ó ł huculski oiaz typ, wcale nie nizinny. Szarawary macza", oberwaniec z „ w i e l k ą , k o c i ą g ł o w ą , n a k r y t ą jarmułką w p u ś c i ł w kierpce, pod k o ż u c h e m s i ę g a j ą c y m kolan m a jeszcze i o b r a m o w a n ą b r o d ą i d ł u g i m i pejsami, t r u d n i ą c y si$ marnie jakąś o p o ń c z ę i c o ś w rodzaju długiej kamizeli. N a g ł o w i e czapka p ł a t n y m d o r ę c z a n i e m pilnych przesyłek bez w z g l ę d u na porę obszyta lisiurą, (...) d u b e l t ó w k a w r ę k a c h , na biodrach z jednej roku i p o g o d ę " . strony manierka, z drugiej torba". K u c Myszka K o l e j n y akwarelowy portret, j a k i w P a ł a h i c z a c h to jedna z ostatnich, akwarel, namalowanych wyszedł epod p ę d z l a Rodakowskiego, to podobizna gumiennego, I w a n a jeszcze w roku 1867. F o r n a l z „ t y p o w ą w t y c h okolicach twarzą Bezusia. Oumienny p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m nosie, z p r z y s t r z y ż o n y m w ą s e m i o d ł u g i c h face, j a k b y upozowany do portretu, odziany w b i a ł y k o ż u c h Iwan jest to m ł o d y m ę ż c z y z n a s t o j ą c y en czarnych w ł o s a c h , przyciętych, n a czole w g ł a d k ą g r z y w k ę , a na z obszernym czarnym k o ł n i e r z e m baranim, przepasany szerokim karku układających długi s k ó r z a n y m pasem, na nogach m a ciężkie buty, a przed s o b ą barankowym trzyma oburącz b a r a n k o w ą c z a p k ę . Warto podkreślić t y p o w o ś ć biały kożuch, wyprowadza się w g ę s t e k ę d z i o r y " , ubrany w z szerokim czarnym kołnierzem z „masztarki" huculskiego gniadego kucyka. t a k ż e tej fizjonomii: ś w i a d c z y o niej „ c h u d a , w ą s k a głowa, w y d ł u ż o n a jeszcze bardziej przez czerniejący na brodzie, już W stajni s ł u ż y t a k ż e chłopiec stajenny, Jacio. Odziany w d ł u g ą po kolana l n i a n ą k o s z u l ą , z w i ą z a n ą c z e r w o n ą „ h a r a s ó w k ą " , p r z e p a s a n ą szerokim s k ó r z a n y m pasem z b ł y s z c z ą c y m i me­ talowymi guzikami, w wysokich butach z w y w i n i ę t y m i cholew­ kami i baraniej „ e z a p i e y " n a g ł o w i e przechodzi w ł a ś n i e przez, p o d w ó r k o . W tle w i d a ć p i ę k n i e rzeźbione drewniane wrota do lamusa. Następny dawno niegolony zarost {...), d ł u g i , rasowo pokucki nos, cienki, na d ó ł opuszczony w ą s (...), piastowskie w ł o s y , s p a d a j ą c e pros­ tymi kosmykami na ramiona, a r ó w n o p r z y c i ę t e nad c z o ł e m , z w ł a s z c z a z a ś d u ż e , jakby łzami n a b r z m i a ł e oczy". N a koniec jedna jeszcze p a ł a h i c k a p o s t a ć , której p o d o b i z n ę d o d a ł Rodakowski do całości dopiero po d w ó c h miesiącach, gdy c a ł y c y k l p o w s t a w a ł d z i e ń po dniu n i e m a l ż e , j a k b y na typ żydowski to karczmarz, Josio: „chuda, dziesięciu pracach m i a ł s i ę z a k o ń c z y ć . Akwarela, przedstawia­ ascetyczna p o s t a ć z p o c i ą g ł ą , b r o d a t ą i p e j s a t ą g ł o w ą , gdzie jąca stajennego I w a n a , prezentuje bohatera wraz z wyprowa­ spod dzanym w ł a ś n i e ze stajni gniadym wierzchowcem ż o n y malarza, jaimułki wygląda szemkie czoło oraz subtelny, bardzo cienki i długi garbaty inos oczy, p e ł n e z m ę c z e n i a i smutku, już D i c k y t e m . „ W i d z i m y r a s o w ą , solidnie w y r z e ź b i o n ą , nie osobistego, ale j a k b y z wiekowoj niedoli całoj rasy i d ą c o g o " . g ł o w ę (Iwana — M . K . ) , o z d o b i o n ą p o k r ę t n y m w ą s e m i przy­ U b r a n y w charakterystyczny czarny c h a ł a t , ozdobiony prze­ k r y t ą c z a p k ą z siwego baranka". Choć cała p o s t a ć , przyodziana wieszonym przez szyję czerwonym pasiastym s z a l e n , czerpie w ciężkie buty i „ s z t y w n y , b r ą z o w y petyk, podbity k o ż u c h e m " , c h o c h l ą 7 cebrzyka gorzałkę, obsługując niewidocznych gości. jest nieco zwalista, to twarz pełna jest zadumy, a w d u ż y c h Roznosioiol t e l e g r a m ó w naniu jednak z owym to jogo pobratymiec. „beniaminkiem Jehowy", I I . 6. K u c „ M y s z k a " 186 W porów­ jakim jest przystojną „ r o z m a r z o n y c h oczach śnięci s i ę jeszcze nieodrodna ukraińsko-słowiańska t ę s k n o t a " . 11. 7. Chłopiec stajenny J a c i o �W e wszystkich, k r ó t k o p o w y ż e j — z p o m o c ą Kozickiego — opisanych pracach pozostaje „Co s i ę tyczy akwareli, o k t ó r y c h P a n tak grzecznie wspominasz, Rodakowski nie tylko bystrym to nie s ą one robione n a w y s t a w ę , tylko szkice, k t ó r e , jako ko­ obserwatorem, m o ż e nawet d o k u m e n t a l i s t ą , ale jest t e ż kon­ lekcja w s p o m n i e ń , dla mnie m a j ą znaczenie. Bardzo jestem w d z i ę ­ sekwentnym, u w a ż n y m psychologiem. D o ś ć s p o j i z e ć na twarz czny i umiem ocenić p o c h l e b n ą d o n i o s ł o ś ć oferty Towarzystwa, np. roznosiciela t e l e g r a m ó w czy t e ż którejkolwiek innej postaci. by te w portfelu umieszczone wspomnienia w szkło oprawić n a A jednak d l a badacza tego właśnie c y k l u w a ż n i e j s z a pozostaje cel wystawy. G d y b y s i ę te akwarele do wystawy k w a l i f i k o w a ł y , sprawa piorwsza. Urzeczony b a r w n o ś c i ą kresowej wsi, s t w o r z y ł to b y m c h ę t n i e sam p o n i ó s ł ten wydatek, ż e b y i m do tego zasz­ malarz jej portret wycinkowy, ale m o ż n a s ą d z i ć , iż wierny. czytu d o p o m ó c " . W Album Palahickim 9 racji Trudno w i ę c osądzić, n a ile ó w obraz P a ł a h i c z zrodził s i ę o d m a w i a ł Tadeusz Dobrowolski — „ z n a m i o n mocnego realizmu na bazie modnego w ó w c z a s tzw. „ z w r o t u k u l u d o w o ś c i " , k t ó r y Courbeta". 8 dopatrywano s i ę nawet — czemu B y ć może w formułowaniu tak zdecydowanych, daleko i d ą c y c h s ą d ó w n a l o ż a ł o b y w y k a z a ć więcej ostrożności, wszak wieś ukazana przez Rodakowskiego jost wsią widzianą u s c h y ł k u wieku przybrał k s z t a ł t zdawkowej i powierzchownej „ c h ł o p o m a n i i " . C z y ż b y bowiem Album Palahickie b y ł o jedynie wyrazem tak w ł a ś n i e i tak tylko rozbudowanego zaintereso­ z ganku p a ń s k i e g o dworu, w s i ą , która — w y j ą w s z y rzeźbiarza wania? C z y ż b y p o w s t a ł o z pewnego rodzaju pobudek i karczmarza — d o ń p r z y s z ł a , a ludzie to przede wszystkim tycznych '? Przeczy temu z a r ó w n o s ł u ż b a folwarczna. W s z y s c y ci ludzie to — mimo typowego postaci, w y g l ą d u , r y s ó w twarzy i ubioru — indywidua, któro określone folkloryzm, j a k t e ż wierność z o s t a ł y konkretnymi imionami. Nie p o k a z a ł Rodakowski pracy przód stawione. W y d a j e się, ż e prawda b y ł a pierwszym i ostatnim nioznany autentyzm malarzom u p r a w i a j ą c y m snobis­ portretowanych w swojej z j a k ą palahickie typy sztuce zostały c h ł o p ó w w polu. S t ą d mamy podobizny Scnia, Nykoly i Bozusia, celem ja,ki sobie Rodakowski p o s t a w i ł . W jej imię ani nio ubarwił a nie obraz grupy ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h z trudem jedy'nio da. swoich modeli, nie w y s t y l i z o w a ł „ n a ludowo" i c h odzienia, ani się r o z p o z n a ć ich rzeczywiste pierwowzory, jak c h o ć b y -— jeśli też nie p r z y d a ł ponad miarę „ r a s o w o ś c i " ich twarzom czy po­ już z o s t a ł o tutaj przypomniane nazwisko Courbeta — w Ka­ sturze. mieniarzach. T W y d a j e s i ę zresztą, że a r t y ś c i e polskiemu b l i ż s z y M o ż n a b y to u z n a ć z a ś w i a d o c t w o , p o t w i e r d z a j ą c o n i e ś m i a ł e b y ł b y w z ó r choćby* Piotra M i c h a ł o w s k i e g o i m o ż e w ł a ś n i e z jego sugestie, iż w i ę k s z e p i ę t n o n i ż modne tendencje, n i o s ą c e i pro­ d z i e ł a m i (por. np. Seńko) n a l e ż a ł o b y palahickie akwarele z e s t a w i ć . pagujące Czy jednak wiele takie p o r ó w n a n i e nam wyjaśni'? Wolno przecież skiogo szeroko podejmowane w X I X wieku badania ludoznawcze. u z n a ć , że autorowi Album PalaMckiego nowe tomaty, odcisnęły na twórczości Rodaków - chodziło o pozostawienie Przypomnijmy tutaj c h o c i a ż b y działalność Oskara Kolberga, takiego wizerunku pokuckiej wsi, ja.ki jemu b y ł znany i bliski. k t ó r y ok. 1861 roku p r z e d s i ę w z i ą ł swo pierwsze podróże na R u ś , W s z a k sam p i s a ł w jednym z l i s t ó w , kierowanych z Palahicz na czego owocom b y ł a , m i ę d z y innymi, publikacja w latach 1857— ręce Konstantego 1890 czterech t o m ó w , p o ś w i ę c o n y c h P o k u c i u . rzystwa Przyjaciół D z b a ń s k i e g o , sekretarza lwowskiego Sztuk Pięknych (w latach I I . 8. Karczmarz Josio Towa. 1807—1877); 10 Ł a t w o daje s i ę z a u w a ż y ć fakt, iż edycja dziel Kolberga przobiogała przez pewien H . 9. Roznosiciel t e l e g r a m ó w 187 T �I I . 10, Gumicmry Iwan I I . 11. Stajenny I w a n kres równologle z powstaniem Album Pałahickiego. Warto podkreślić, że Kolberg potwierdza tutaj i uwierzytelnia spos­ trzeżenia Rodakowskiego. Oto np. czytamy w „ p o k u c k i c h " tomach: „ L u d n o ś ć tego k r a j u w i e j s k ą b y ł a i jest g ł ó w n i e ruską, trzy p o n i e k ą d przedstawiając typy(...) P o ł u d n i o w ą część zajmują górale H u c u ł y , p ó ł n o c n ą R u s i n i haliccy, w s c h o d n i ą p o k u e c y " ; „ P r ó c z ludności ruskiej, Pokucie obejmuje l i c z n ą d o s y ć ludność polską, czyli wedle dawnego ogólnego na R u s i w y r a ż e n i a : ma­ z u r s k ą " ; „ N a d e r też na Pokuciu, jak wszędzie u nas, jest l i c z n ą ludność Ż y d o w s k a . Żydzi(...) się przoważnie dzierżawią (arendą) t r u n k ó w czyli propinacji trudzą.". Dalej, charakteryzując miesz­ k a ń c ó w opisanych ziem, pisze Kolberg, iż „ w i e ś n i a k pokucki w ogóle wysokim nie odznacza się wzrostom", a „ u s p o s o b i e n i e ludu jest ż y w e , jak w ogóle temperament sangwinistyczny. Objawy, ataki i wybuchy jogo silnie są hamowane wychowaniem, jak i odziedziczonymi po ojcach w y o b r a ż e n i a m i uległości wobec starszych wiekiem i p o ł o ż e n i e m " . J a k ó w lud bywa ubrany? „ P o d T ł u m a c z e m i S t a n i s ł a w o w o m noszą chłopi (...) sioraki czarne z kapturami zwano o p o ń c z ą . Opończa ta ma na szwach w ł ó c z k o w a t e sznurki czerwono i zielone, mianowicie: 110 kołnierzu, na przodzie (na piersiach), w pasie, z tylu, koło kieszeni i na k o ń c u r ę k a w ó w . B u t y u m ę ż c z y z n czarne... Spodnio (holoszni lub nahawyci, u bogatych: sztany) biało z sukna w ł a s n e g o wyrobu noszą m ę ż c z y ź n i z drobnym w ł o s i o m ; latom s ł o m i a n e kapelusze. Koszula w y w i n i ę t a na gacie (latom) opasana jest pasem rzemiennym dubeltowym (romień) na 6 cali lub więcoj szerokim. Do pasa. przywiązania moszonka czyli sakiewka s k ó ­ rzana na pioniądzo, którą się za ton rzoinień w k ł a d a " . 11 C!woli rzetelności dodajmy jeszcze, że jeśli chodzi o Roda­ kowskiego, i*> i T i i l i z n j i M ' ów i 4 kl, k o n t y n u o w a ł tema! p o d j ę ł y w swej twórczości już wczt;śnioj. T a k w roku 1857 p o w s t a ł wielo­ krotnie chwalony „ b a r d z o w d z i ę c z n y obrazek г ż y c i a galicyj­ 188 12 skiego", znany jako Wnętrze cerkwi ruskiej. Z 1859 roku po­ chodzi natomiast Chłopka międląca konopie. Co prawda Andrzej Ryszkiewicz pisze o tym obrazie, iż „ z n a m i o n u j e (go — M . K . ) wyraźnie czysto z e w n ę t r z n e zaciekawienie malowniczością egzotycznego nieomal f o l k l o r u " . Te dwie prace malowano z p a m i ę c i (w P a r y ż u , zo szkiców wykonanych w kraju) dow^odzą, że w i e ś to motyw m a l a i s k i , k t ó r y nie b y ł Rodakowskiemu obcy. Przypomnijmy je3zcze,iż t a k ż e po powstaniu p a ł a h i c k i e g o cyklu p o j a w i ł y się w twór­ czości malarza prace w y j ą t k o w o interesujące z naszego punktu widzenia, z w i ą z a n e z trwałą w jogo dorobku o b e c n o ś c i ą wiejskiej tematyki. W i ę k s z o ś ć z tych dzieł nie z a c h o w a ł a się, niestety, do naszych c z a s ó w , a polegając na cudzych przekazach, do czego j e s t e ś m y zmuszeni, nie zawsze m o ż e m y je w ł a ś c i w i e ocenić. Oto z roku 1878 pochodzi olejno studium c h ł o p ó w w zimowym p o j z a ż u , a z 1880 rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y drwali. Reprodukcjo u k a z u j ą nam dzieła doskonale warsztatowo; Andrzej Ryszkie­ wicz uznajo je ponadto za „ ś w i e t n i e zaobserwowano" i „ p r z e ­ konywająco". Bodaj najlepszym jost o ł ó w k o w y rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y pastucha, datowany na 26 lipca 1868 roku, a w i ę c tylko k i l k a m i e s i ę c y p o p r z e d z a j ą c y Album Palahickie. To „ a r c y d z i e ł o rysunku" jest, jak i prace wymienione poprzodnio, pełne prostoty, ale przede wszystkim realizmu i p r a w d y . I stąd wspomniane badania nad k u l t u r ą l u d o w ą w y d a j ą się bardziej u z a s a d n i a ć genezę omawianego cyklu, niż jakiekolwiek inne olomenty. W y d a j e się ponadto, iż w k o n t o k ś c i e kilkunastu zachowanych prac Rodakowskiego o tematyce wiejskiej, w tym kilku poza Album Pałahickim, za co najmniej nieostrożne n a l e ż y u z n a ć stwierdzenie, że powstanie owych o b r a z ó w i r y s u n k ó w b y ł o li tylko przejawem „chwilowy <-h zainteresowań rodzajowo-wiejskich" malarza w odpowiedzi na wybuch realizmu fran­ cuskiego. 13 1 4 15 16 �PRZYPISY 1 Por. pierwszo wydania albumu: Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, Warszawa 1964 oraz: Henryk Rodakowski i jego otoczenie. Korespondencja artysty, oprać. A . Ryszkiewicz, W r o c ł a w 1953, s. 209; w roku 1969 Album Palahickie odnale­ ziono w Gorzowie W l k p . ; informacje o t y m drogą koresponden­ c y j n ą o t r z y m a ł Andrzej Ryszkiewicz w r. 1970 od w n u k a artysty, H . W o ź n i a k o w s k i e g o , zamieszkałego w Katowicach, k t ó r e g o z kolei o fakcie p o w i a d o m i ł znalazca obiektu, n i e ż y j ą c y już dzisiaj W . Grabowski z Gorzowa W l k p . ; s t ą d dopiero trzecie wydanie — z 1972 r. — pozycji Henryk Rodakowski posiada wprowadzono przez autora sprostowanie, d o t y c z ą c e przecho­ wywania c y k l u w rękach prywatnych. 2 P o r . : W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 32 reproduk­ cjami), K r a k ó w 1927, s. 24 3 D o k ł a d n y opis okoliczności, które do tego d o p r o w a d z i ł y podaje W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 8 tablicami i 151 ryoinami w tekście), L w ó w 1937, s. 302 4 Ton i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokalizacji z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z p o w y ż s z e j monografii twórczości Roda­ kowskiego pióra W . Kozickiego, gdzie autor n a ss. 302—317 p o ś w i ę c a u w a g ę Album Palahickiemu Fot.: S U M M A R I E S 5 Kierujemy s i ę tutaj przede wszystkim wspomniana p o z y c j ą , ale t a k ż e wspomnieniami wnuka artysty, H . W o ź n i a ­ kowskiego 6 Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, op. cit., s. 22 7 T . Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie 1764— 1939, t. I — I I I , W r o c ł a w 1957, t. I , s. 337 8 t a m ż e , s. 337 9 L i s t z 19.11.1869 г., cyt. wg: Henryk Rodakowski i jego otoczenie, op. cit., w. 62 10 Por. wydanie ostatnie: D W O K , t. 29—31, Warszawa 1962—1963 11 T e n i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokali­ zacji zaczerpnięte z o s t a ł y z t. 31 p o w y ż s z e g o d z i e ł a O. Kolberga, gdzie autor na ss. 17—47 p o ś w i ę c a u w a g ę m i e s z k a ń c o m pokuckiej wsi. 12 Henryk Rodakowski, op. cit., s. 21 13 t a m ż e 14 t a m ż e , s. 22 15 t a m ż e 16 t a m ż e , s. 20 Jerzy Szalbierz * P E Э Ю M E SUMMARY O F A R T I C L E S Tadeusz Chrzanowski DONNA" AND A R T — THE "BLACK MA­ The exhibition "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a i n the A r t of Polish folk", opened i n the Ethnographical Museum i n Cracow in autumn 1982 to bo hold further i n Warsaw and I t a l y , was not only a significant artistic event but it also offered a vast range of scholarly problems to be dealt with. Although the painting, itself Kublerian "first object" i n a long evolution sequence, was not physically present at the display, its spiritual domination was v i v i d a n d omnipresent. Despite long-lasting disputes and scholarly argumentation the provenance of the painting has not been settled yet, and the problem will probably remain unsolved for a long time, i f not for ever. Whero did i t come from — I t a l y , as most of the scholars opt for, or the E a s t 1 The issue should not be neglected. However, it is not of crucial significance at the same time since from the point of view of the exhibition's goal more important is the fact the image of Our L a d y became a national object of cult and veneration. T h e flourishement of this cult is also symptomatic. One of the first fervent devotees of Our L a d y of C z ę s t o c h o w a was king Vladislaus J a g i e ł ł o who had come to Poland from the pagan L i t h u a n i a , being the area where the Greek and L a t i n Christian cultures met and co-existed. T h e phases of the cult's intensity and spread followed the most eventful moments of our history, i.e. the Swedish "Flood", the Confederation i n B a r , national uprisings, and martyrology of the Nation in general. However, the title of the exhibition blurred the semantic image of the display to a certain extent. I t is so because the folk i n the time of Kolberg and Gloger and that of People's Poland are by no moans the same, not to mention the viewpoint of the Church regarding tho faithful as "God's people". The way tho original painting has been perceived as well as the changes introduced by artists and craftsmen i n the image of "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a " constitute the problem of both aesthetics and psycholog}'. O f great interest is the issue of immense popularity of the image found on knightly pectoral plates, votive offerings, holy medals or i n the houses of peasants, townsmen and intellectuals. I t m a y be said that the above popularity of the painting sets very interesting research directions, which depart from methodological assumptions utilized by particular scholarly disciplines. Aleksandra J a c h o r-T у s z к o w а — REMARKS ON T H E E X H I B I T I O N " O U R L A D Y O F CZĘSTOCHOWA IN POLISH F O L K AND POPULAR A R T " The authoress considers tho ways the original image was transformed i n a number of copies, replicas and imitations. The history of the Jasna Góra painting, that is the changes resulting from the destructive impact of time, renovations and alterations of decoration, exerted a great influence on the iconography of the copies, themselves depicting the changes i n tho original painting. T h e copies executed for folk receivers distinguisch themselves with abundance of floral decoration, thick and primitive contour, as well as simplicity of form. I n the article the authoress also presented the Paulite notes telling about miraculous events connooted with the painting; they emphasize the painting's role in the consciousness of the Poles. Of particular significance is Our L a d y of C z ę s t o c h o w a , the Queen of Poland and a national symbol at the same time. One can come across a number of images (e. g. banners, seals) where both national symbols and a copy of the painting are emplo­ yed. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — O U R L A D Y O F CZĘ­ STOCHOWA I N T H E POLISH F O L K A R T — R E M A R K S ON T H E E X H I B I T I O N Tho above exhibition from the collection of the Ethnogra­ phic Museum i n K r a k o w was held i n K r a k ó w and W a r s a w (1982), as well as i n Rome and other I t a l i a n cities (1983). Different copies of tho Częstochowa image of Our L a d y were presented: ephemeral devotional prints, medals, small metal pictures worn as talismans, and other objects decorated with the image of C z ę s t o c h o w a , the most famous miraculous painting in Poland attracting flocks of pilgrims. The oldset exhibits date back to the 17th century. T h e exhibition enables one to see tho transformation of the canon of the painting's copy as dependant on time and the milieu of the artist. T h e copies were painted by both guild craftsmen and accidental painters from the country and small towns, honce big differences i n the artistio level. T h e copies also differ i n the presentation of a detail, a section of tho background, decorative elements. T h e exhibition reflected high artistic quality and 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a39007ee44c8c5e012e3e39aec803995.pdf 8823f0fecf83258592782ef586003a39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3332 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3123 Title A name given to the resource Kukiełki z szopek kolędniczych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.167-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KUKIEŁKI Z SZOPEK KOLĘDNICZYCH Wielofigurowe sceny, przedstawiające Boże W Krakowie szopki k u k i e ł k o w e b y ł y już w pierwszej p o ł o w i e Narodzenie, p o j a w i a ł y s i ę w kościołach od c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a , rozpow­ XIX w- silnio zadomowiono i r o z w i n i ę t e , znano je w ó w c z a s Stopniowo również w Waiszawio i to pod n a z w ą „ s z o p k i krakowskiej". rozrastał s i ę krąg postaci p r z y b y w a j ą c y c h do ż ł o b k a z h o ł d e m N a tej podstawie Estreicher p o s t a w i ł t e z ę , „ . . . ż e w Krakowie, i darami. D l a uatrakcyjnienia takich jasełek wprowadzano do a nie gdzie indziej złączono w całość s z o p k ę . . . z figurkami typu nich w X V I I I w. ruchome lalki, z u d z i a ł e m k t ó r y c h odgrywane maryonotkowego, b y ł y sconki o ś w i e c k i m charakterze. B a r w n y opis jasełek, wielo­ turgiczne i ż e tu p o w s t a ł a dzisiejsza o b n o ś n a scena szopkowa.* krotnie Wspomniany rysunek K . W . K i e l i s i ń s k i e g o , wykonany w r. 1837 szechniano przez zakony przytaczany reguły franciszkańskioj. w literaturze przedmiotu, d a ł Jędrzej o d g r y w a j ą c o m i sceny charakterystyczne i l i ­ Kitowicz, k t ó r y zwrócił również u w a g ę na ż y w o reakcje w idzów, w Medyce śledzących rozprzestrzenieniu się takiej szopki n a obszarze P o l s k i . T akcję świeckich intermediów oraz n a zamioszki, w y w o ł y w a n e p r ó b a m i uspokajania i c h przez służbę Te niestosowne zajścia doprowadziły kościelną. do wydania Nie pod P r z e m y ś l e m , wszędzie świadczyłby jednak przyjęła o dosyć się szopka szybkim 5 z kukiełkami. zarządzoń, W y s t ę p u j e przede Arszystkim na obszarach p o d l e g ł y c h n i e g d y ś d o p u s z c z a j ą c y c h pokazywanie w kościołach tylko jasełek nie­ zaborowi rosyjskiemu i austriackiemu, przy czym najliczniej ruchomych i niemych. T o n fakt u w a ż a n y jest za narodziny m o ż n a j ą s p o t k a ć , t a k ż e i obocnio, w p o ł u d n i o w e j Małopolsce, szopki ludowej, w ó w c z a s bowiem szopka „ w y g n a n a zakazom z w ł a s z c z a w okolicach K r a k o w a . Tylko nieliczne jej p r z y k ł a d y biskupim z m u r ó w kościoła przeniosła s i ę już rychło n a ulicę, znamy z zachód niej Wielkopolski i z Pomorza. N a Pomorzu 1 w ręce ż a k ó w i ubogiej m ł o d z i e ż y " . W e d ł u g S t a n i s ł a w a E s t r e i ­ 2 G d a ń s k i m k o l ę d n i c y chodzą z szopkami o lalkach poruszanych chera n a s t ą p i ł o to w polowio X V I I I w . Ostrożniejszy w dato­ mechanicznie. waniu jest R o m a n Reinfuss, k t ó r y wprawdzie cytuje obszerny tarczy, obracanej za p o m o c ą korbki, albo całkiem nieruchomo. spis o b i e k t ó w z „jasełek starych ruszanych", z n a j d u j ą c y c h się N a Mazurach i W a r m i i szopka nie b y ł a w ogóle z n a n a . w 1738 r. w domu krakowskiego kupca, podkreśla jednak brak szopek z lalkami i figurkami p o j a w i a j ą s i ę t a k ż e , ale bardzo 3 d o w o d ó w n a istnienie w t y m czasie ruchomej szopki o b n o ś n e j . J a k o pierwsze ikonograficzne ś w i a d e c t w a p r z e n o ś n y c h teatrzy­ ków kukiełkowych typu szopkowego wymieniane Norblina i Kiolisińskiogo, nie jest jednak pewne, s ą prace 6 W szopkach śląskich figurki osadzane są na 8 7 Obok rzadko, szopki cieniowe. Najbardziej dla, nas interesująco s ą ruchome lalki szopkowe, z udziaiem k t ó r y c h k o l ę d n i c y o d g r y w a j ą przedstawienia. L a l k i czy obraz takie, zwane m.in. „ p a j t o k a m i " (Myślonickie), s ą n a ogół nie­ Norblina z k o ń c a X V I I I w. dotyczy spektaklu o takim w ł a ś n i e wielkie, od kilku do kilkunastu c e n t y m e t r ó w , a rzadko przekra­ charakterze. czają 20—26 cm. Zdarzają s i ę lalki wykonane z g a ł g a n k ó w n a 167 �Tl. 2. Dinhec. wys. 17 cm. B z y k i , woj. bielskie, wyk. Franciszek Bury �czasem m a j ą przypra­ zebranych w y p u s z c z a j ą c d y m . S ą to jednak efekty d o s y ć rzadkie. wione maseczki czy g ł ó w k i d z i e c i ę c y c h , fabrycznych lalek do za­ N a ogół lalki tylko k o ł y s z ą s i ę i p o d s k a k u j ą , przesuwając s i ę bawy. Powszechnie jednak b y ł y i s ą wykonywane z drzewa i to w z d ł u ż scenki. R u c h y ich po scenie s ą bowiem dodatkowo ogra­ drewnianym czy drucianym szkielecie, w postaci p e ł n e j r z e ź b y o znacznych nieraz walorach plastycz­ niczone n y c h , b ą d ź rzeźbiona jest tylko g ł o w a , a t u ł ó w o w i n i ę t y szmat­ szopki. Najczęścioj biegnio ona j e d n ą l i n i ą w z d ł u ż k a m i , albo ubrany w uszyte, nieraz bardzo starannie, i ozdobione łącząc przeciwległe boki budynoczku, a tylko czasom wyprowa­ strojo. E l e m e n t y ubioru i dodatki zrobiono z o s t a ł y z cienkiej dzone s ą z niej dodatkowo szpary na boki. blachy i folii, z papieru, wykorzystywane jest przy tym t a k ż e drzewo, drut, skrawki futra, p a k u ł y i inne m a t e r i a ł y . Drewniane szorokością i k s z t a ł t e m szpary, w y c i ę t e j w Wszystkie te ograniczenia w możliwościach podłodze frontonu, nadawania ruchu lalkom, a ponadto brak miejsca, które pozwala „ p u s z c z a ć " g ł ó w k i lalek b y w a j ą opracowane różnie, p o c z ą w s z y od niepo­ je jednej, a n a j w y ż e j d w ó m osobom, narzucają p e w n ą k o n w e n c j ę radnie wystruganej b r y ł y , na której kredkami czy farbą na­ przód stawienia szopkowego. L a l k i w y s t ę p u j ą więc kreślono uproszczone rysy twarzy, do s t u d i ó w niemal portreto­ i w parach, rzadko w w i ę k s z y c h grupach, a w ó w c z a s animator wych (il. 13, 19, 25). trzyma po kilka w jodnej ręce. B y ć m o ż e w ł a ś n i e w z g l ę d y tech­ P r z e w a ż a j ą wśród Udek postacie pojedyncze. N i e k t ó r e , jak cygan-niedźwiednik, pojedynczo czy żyd z k o z ą , p o ł ą c z o n e są sznurkiem niczne spowodowały-, że spektakl szopkowy m a charakter „ r e w i i , 9 T czy raczej procesji postaci" , a. do minimum z o s t a ł y sprow adzono czy ł a ń c u s z k i e m ze zwiorzakiem (il. 12). D o ś ć rzadko s p o t k a ć sceny m o ż n a k i l k a postaci z ł ą c z o n y c h trwale. P o m y s ł taki zastosowano jeszcze nieco w y r a ź n i e j w „ ż y w e j szopce", odgrywanej zbiorowe. Toteż echa dawnych misteriów, widoczne w szopce z Ł a t a n i e koło B u s k a w figurkach trzech pasterzy, jak ludzi czy w innych przedstawieniach grup k o l ę d n i c z y c h , w szop- przez co k u k i e ł k o w o j ograniczają s i ę do w ą t k u na dworze króla Hero­ i trzech króli (il. 16). P o d w z g l ę d e m technicznym lalki szopkowe s ą k u k i e ł k a m i , prowadzonymi przez animatora od d o ł u , n a trzonku. U c h w y t da. I l u s t r a c j ą t e k s t o w ą do scenek z pasterzami są czasem frag­ menty kantyczek. ten stanowi zestrugany cieniej koniec klocka, z którogo w y c i ę t a Co więooj ś w . Rodzina z nowonarodzonym Jezusem, czyli jest cala p o s t a ć , b ą d ź doprawiony patyk, czy k a w a ł e k drutu. g ł ó w n e postacie k o ś c i e l n y c h Czasem najczęściej za p o m o c ą obrazka lub papierowych sylwotek umiesz­ niektóre lalki mogą wykonywać ograniczone ruchy, jasełek, zasygnalizowane bywają a więc za p o m o c ą dodatkowego pręta czarownica porusza tłucz­ czonych w tle sceny lub na w y ż s z e j kondygnacji w przypadku, kiem w m a ś ł n i c y , d i a b e ł macha widiami, a śmierć k o s ą , żołnierz gdy budynek szopki jest bardziej rozbudowany. W i ę k s z o ś ć lalek salutuje, a dziadek potrząsa wymownie s a k w ą , prosząc o datki ma (il. 11). G ł o w a króla Heroda bywa umieszczana na k o ł k u - s z y i rolo rzadko n a w i ą z u j ą do tematu Narodzenia. tak l u ź n o , że spada z niego po d o t k n i ę c i u k o s ą przez śmierć. W okolicach Myśłenio zdarza się, że dziadek pioszalny, który charakter zupelnio ś w i e c k i , a ich ś p i e w a n e czy mówione Wśród k u k i e ł e k szopkowych rozróżnić m o ż n a kilka grup: 1 postacio w y s t ę p u j ą c e nie tylko w szopce, ale przede zazwyczaj k o ń c z y spektakl, m a w e w n ą t r z cybuch, przeprowa­ wszystkim w r ó ż n y c h o b r z ę d a c h dorocznych, a t a k ż e n i e k t ó r y c h dzony od otworu ust. W swojej oracji przymawia s i ę i prosi rodzinnych. Obok króla Heroda i jogo dworu (królowa, hetman, w i d z ó w o papierosa. Gdy go dostanie minister czy marszałek, sludzy-żołnierzo) s ą to: trzoj królowie, II. 5. Smicn', wys. 16 c m . woj. katowickie, wyk. Krzysztof Makuch - „ p o l i " , ku radości I I . 6. Śmierć, wys. l a cm, Bolosty, woj, bialskopodlaskie, wyk. J a n Soczewk a , 1940 r. Tl. V. Śmierć, w\s. Д i m , Xiepolomiec, woj. krakowskie, wyk. Antoni Groehot, ' 1947 r. 169 �11. 8. Król Herod, \vjv. 20 om, L i p n i c a Wielka, woj. n o w o s ą d e c k i e TI. 9. Ulan, Ł a ń c u t , wyk. Toiuar 11. 10. Panna- Młoda, wvs. Płocic, ok. 1910 V. 24 cm, �II. 13. Kmieć, Ż u l i n , woj. clielmskio, wyk. Franciszek Iwaniak I I , 16, Trzej Królowie, I I . 14. Kominiarz, wys. 16 cm, Raciechowice, woj. krakowskie wys. 12 cm, Ł a t a n i c c , woj. kieleckie, wyk. Mącznik 11. 17, Żołnierze, II. 15. Pasterz, wys. 25 wyk. ok. 1916 r. cm, Płock, wy*. 21 i 19,5 cm, D z i o r z U ę t ó w , woj. płockie, wyk. S t a n i s ł a w K o p k a 171 �Tl. 18. Cygan z Cyganką I I . 19. Żyd z kozą, 172 ( ? ) , Trzeboś, woj. rzeszowskie wyk. J a n B i z o ń ok. 1950 r. �anioł, diabeł i śmierć, czarownica, Ż y d i Cygan, pastorze, postacie w I p o ł o w i e ubiegłego s t u l e c i a . p r o w a d z ą c o zwierzęta (często wlaśnio Żyd z k o z ą , a Cygan z nie­ m o ż e , „ ł a c i n n i k " w szopco z Sietoszy , d ź w i e d z i e m ) , k s i ą d z , dziad i baba, para m ł o d y c h , koło Limanowej), czy „ b i t n i k bez nogi" (Łatanice koło Buska). policjant względnio milicjant czy inno, drużbowie, rzadziej spotykane w szopce, jak kat, z ł o d z i e j ; właśnio dla Do takich postaci n a l e ż y , b y ć 13 Natomiast „bimbrownik" „filozof" (Półrzeezki (il. 27) z a d o m o w i ł s i ę już na tyle w szopkach w okolicach Nowogo Sącza, że oscyluje p o m i ę d z y 2 postacie „ o b c y c h " — grupa obszerna i najbardziej cha­ rakterystyczna 12 szopki kukiełkowej, I I I i I V grupą. obejmuje: Proponowane kryteria p o d z i a ł u nie w k a ż d y m przypadku a) c u d z o z i e m c ó w takich j a k Niemiec, W ę g i e r w z g l ę d n i e Madziar, p o z w a l a j ą na jednoznaczno zaszeregowanie postaci. Ż y d i Cygan R u s i n , K o z a k , rzadziej W ł o c h , H i s z p a n , czy H o l e n d e r ; bowiem, bardzo często spotykani w r ó ż n y c h grupach obrzędo­ b) przedstawicieli najbardziej znanych polskich grup regional­ wych, s ą j e d n o c z e ś n i e postaciami „ o b c y m i " ' . K s i ą d z , policjant nych, a więc k r a k o w i a k ó w (il. 21, 25) i górali, nierzadko lokalizo­ czy milicjant, żołnierz, a nawet dziad-żebrak, ujęci w grupie wanych d o k ł a d n i e j , np. krakowiacy z Ł o b z o w a , czy zza W i s ł y , pierwszej, w y r a ź n i o w y r ó ż n i a j ą się t a k ż e we w ł a s n y m środowisku 10 14 ( I I I ) , z kolei Madziar-Węgier w y s t ę p u j e na ogół jako sprzedawca górale z R o g o ź n i k a czy „ o d S u c h e j " ; loków, o l e j k ó w i l e k ó w , a druciarz jest b ą d ź S ł o w a k i e m , b ą d ź góralom. andrychowskich d r e l i c h ó w , o b r a ź n i k ó w (il. 23); Małgorzatkę, t a ń c u j ą c ą z huzarom w takt znanej piosenki m o ż n a d) w ę d r o w n y c h rzomieślników, określanych ogólnie jako czelad­ t a k ż e u z n a ć za d z i e w c z y n ę z żołnierzom i z tego w z g l ę d u t y p o w ą nik, postać szopkową. c) d o m o k r ą ż n y c h handlarzy, sprzedawców olejków i 11 bądź konkretnie: szowc, krawiec, druciarz, szklarz, ko­ miniarz (il. 14), flisak, a t a k ż o p o s z u k u j ą c y c h pracy b a n d o s ó w —— Kolejną bowiem, charakterystyczną cochą szopki jest łączonio lalek w pary. Poza parą m ł o d y c h i parą d r u ż b ó w jest „młocki"; 3 postacie z innych warstw s p o ł e c z n y c h (szlachcic, miesz­ to z zasady krakowiak z k r a k o w i a n k ą , góral z góralką, C y g a n pozycją z C y g a n k ą . Z ż o n ą w y s t ę p u j e również m ł y n a r z , górnik, m ł o c e k e k o n o m i c z n o - s p o l e c z n ą , albo s w o i s t ą i z o l a c j ą : m ł y n a r z , l e ś n i c z y , itd, czasem pary tworzone są nie,, co n a s i l ę " , jak „ u ł a n i u ł a n k a " czanin) lub w y r ó ż n i a j ą c e się we w ł a s n y m środowisku k m i e ć (względnie gospodarz, czy po prostu chłop), górnik (il. 22), ( P ł a z a koło Chrzanowa) czy „ k o m i n a r z i kominiarka" (Pilica masarz, piokarz; różne inne postacie, w y s t ę p u j ą c e w niewielkim koło Olkusza), a t a k ż e na innej zasadzio jak śmierć z d i a b ł e m , zasięgu, czy tonże d i a b e ł z czarownicą. Część lalek kobiecych, pozbawio­ a wprowadzano na podstawie inspiracji popularną p i o s e n k ą (Małgorzatka t a ń c z ą c a z huzarami), m i e j s c o w ą l e g e n d ą nych (pan Twardowski), t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , czy wzorami literackimi w n i e k t ó r y c h szopkach kilkakrotnie, jako towarzyszki r ó ż n y c h (scona z K o ś c i u s z k ą pod R a c ł a w i c a m i w dawnej szopco kra­ postaci m ę s k i c h . kowskiej, kosynier spod R a c ł a w i c we w s p ó ł c z e s n e j szopce z J a n ­ kowie pod Miechowem). T u r ó w n i e ż zaliczyć m o ż n a postacie cech indywidualizujących je, wykorzystywana bywa I l o ś ć lalek w szopce jest bardzo różna. P r z e w a ż n i e bywa ioh k i l k a n a ś c i e , 15—20. Najmniejsze zestawy składają s i ę z kilku p o j a w i a j ą c e się lokalnie, k t ó r y c h pierwowzorami b y ł y konkretne zaledwie lalek, np. z sześciu w szopco z Trojadynu pod K r a k o ­ osoby, znane w ś r o d o w i s k u . Zjawisko to b y ł o notowane już wom (król, u ł a n , diabol, śmierć, Ż y d i dziad), z o ś m i u u w ę d r o w - I I . 20. Śmierć i Herod, wyk. J a n B i z o ń 173 ��1 sądeckie, wyk. J a n Bielecki ok. 1962 r. Czesław F o l d a 175 �1 5 nogo szopknrza spod B e ł c h a t o w a , tyle samo z a n o t o w a ł Oskar 1 6 Kolberg w Ł o m ż y . Zdarzają s i ę t o ż e s p o ł y znacznie w i ę k s z o od p i z e c i ę t n y c h . Ponad 30 lalek w y s t ę p o w a ł o w opisanej przez Estreichera szopco krakowskiej na p r z e ł o m i e X I X i X X w., tradycyjnej obrzędowości) przechodzącej w sferę dziecięcych zabaw. Wykonaniem kukiełek zajmują się pojedyncze osoby, albo grupa łudzi z a m i e r z a j ą c y c h k o l ę d o w a ć z s z o p k ą , zebrana a 41 k u k i e ł e k liczy szopka wykonana w 1967 r. przez J a n a Biel­ doraźnie skiego z Półrzoczek, b ę d ą c a obecnie w zbiorach Muzeum i m . s t r a ż a c y z O S P . Dzieciom p o m a g a j ą przy tym często W . Orkana w Rabce. albo dziadkowie. Nierzadko c z y n n o ś ć ta b y w a ł a zlecana znanemu lub np. członkowie organizacji młodzieżowej, czy rodzice N a o g ó ł z a u w a ż y ć m o ż n a zmniejszanie s i ę z czasem ilości w okolicy rzeźbiarzowi. Zestawy lalek nie zawsze s ą jednorodne, lalek, powodowane przez ich niszczenie i gubienie z jednej strony, niekiedy składają się na nie k u k i e ł k i wykonane w r ó ż n y c h okre­ a zapominanie sach, t e k s t ó w , przekazywanych kolejnym rocznikom k o l ę d n i k ó w , z drugiej. W i ą ż e s i ę to ponadto z o g ó l n y m regresom przez autorów. wielu, trudnych nieraz do zidentyfikowania 1 7 P R Z Y P I S Y 1 J a n K r u p s k i (Stanisław Estreicher), Szopka krakowska, K r a k ó w 1904, s. 4 i nast.; por. ponadto J a n S. B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, Warszawa 1976, t. 2, ss. 46—49; Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska t. 4, Warszawa 1972, s. 332—336; R o m a n Reinfuss, Szopki krakowskie, K r a k ó w 1958 2 K r u p s k i , op. cit., s. 6 3 Reinfuss, op. cit., s. 7—9 4 K r u p s k i , op. cit., s. 126 5 Reinfuss, op. cit., s. 9 6 Longin Malicki, Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego na tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, „ P o l . Szt. L u d . " R . X V I , 1962, nr 3, s. 167 7 Barbara Bazielich, Zwyczaje ludowe na Śląsku i w Za­ głębiu Dąbrowskim, „ P o l . Szt. L u d . " R . X V , 1961 nr 2, s. 112 8 A n n a Szyfer, Ludowe zwyczaje, obrzędy, wierzenia i wiedza, [w:j Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, praca zbiór, pod red. J . B u r s z t y , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1976, s. 414 9 H e n r y k Jurkowski, Teatr lalek a folklor, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X I I I , 1969 nr 2 s. 111 10 R o m a n Reinfuss, Szopka z Sieteszy w powiecie worskim, „ P o l . Szt. L u d . " , R . I I I , 1949 nr 11/12, s. 331 11 P o s t a ć drelicharza z Andrychowa w y s t ę p o w a ł a w szopce warszawskiej, wg K r u p s k i , op. cit. 12 Reinfuss, Szopki krakowskie, s. 10 13 por. przyp. 10 14 por. m.in. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Postać żyda w pol­ skiej rzeźbie ludowej, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I V , 1980 nr 3—4, s. 219 15 E l ż b i e t a K r ó l i k o w s k a , Wędrowni L u d . " , R . X X I I , 1968, nr 3, s. 127 szopkarze, „ P o l . Szt. 16 Oskar Kolberg, Mazowsze, t. 5, K r a k ó w 1890, s. 66—68 17 Materiały, k t ó r y c h źródła nie podano w o d n o ś n i k a c h , p o c h o d z ą z archiwum Z e s p o ł u Dokumentacji S z t u k i Ludowoj I S P A N w Krakowie. F o t . J . Świderski łl. 29. Chłopcy' z s z o p k ą , szopkę wyk. J a n B i z o ń z Bolęcina, woj. bielskie 176 prze- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a050d12f1f2554439f9807ba311fcd7f.pdf ad1d66a24e23ef698429fafd1a6b5b7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3121 Title A name given to the resource Z problematyki wystawy "Matka Boska Częstochowska w polskiej sztuce ludowej i popularnej" ; Wpisy do "Księgi wystawy" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra; Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa I I . 1. Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a , obrazek n a blasze, w y m . 12,3 X 10,7 cm, warsztat c z ę s t o c h o w s k i , X V I I I w. N a od­ wrocie ś w . J a n Nepomucen Z PROBLEMATYKI WYSTAWY „MATKA BOSKA CZĘSTOCHOWSKA W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ I POPULARNEJ" N a wystawie kopii obrazu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j Niezliczone przedmioty, genetycznie z w i ą z a n e z oryginalnym zorganizowanej staraniem Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e obrazem p o w s t a ł y w oparciu o różne ciągi form, w k t ó r e obrósł w roku Jubileuszu 600-leoia Jasnej Góry zgromadzono przeszło niejako pierwowzór. A b y w y o b r a z i ć sobie te genetyczne zależ­ one ze zbiorów n o ś c i m o ż e m y p o s ł u ż y ć s i ę modelem drzewa o d w r ó c o n e g o wierz­ polskich m u z e ó w , bibliotek, a r c h i w ó w , k o ś c i o ł ó w i k l a s z t o r ó w c h o ł k i e m do dołu- Z jednego pnia w y r a s t a j ą gałęzie, o licznych oraz ze z b i o r ó w o s ó b prywatnych. W y s t a w a s t a n o w i ł a imponu­ odnogach i mniejszych g a ł ą z k a c h . Podobnie j a k w drzewiastej j ą c y c h r o z m i a r ó w przegląd twórczości r ó ż n y c h warstw społecz­ strukturze, obrastającej co roku w liście, o p a d a j ą c e i niszczone nych dawnych w i e k ó w , sztuki k o ś c i e l n e j , szlacheckiej, przez z m i a n ę pór roku, rozwijają s i ę i s ą niszczone dzieła sztuki 1260 obiektów sztuki religijnej. P o c h o d z i ł y c z a ń s k i e j i ludu wiejskiego. Recepcja o b r a z ó w Matki miesz­ Boskioj i obiekty działania sztuki imitatorskiej. Zrodziła je potrzeba C z ę s t o c h o w s k i e j b y ł a szeroka, o c z y m ś w i a d c z y nie tylko ilość związana z kultem religijnym. Obrazy c z ę s t o c h o w s k i e zgromadzonych gają t y m samym prawom co iune dzieła sztuki a p r z y k ł a d ten eksponatów, ale i s p o s ó b ujęcia wizerunku w zależności od funkcji jaką p e ł n i ł y obrazy Matki Boskiej w ż y c i u jest o tyle ciekawy i ś w i a d o m o ś c i zbiorowej chowskiej w p ł y n ę ł a n a powstanie ogromnego bogactwa Polaków. podle­ ż a m a s o w o ś ć k u l t u Matki Boskiej Często­ typów Obraz rzeczywisty Matki Boskiej Częstochowskiej potrak­ i odmian. S t ą d propozycjo klasyfikacji tego m a t e r i a ł u m o g ą b y ć towany b y ł jako p i e r w o w z ó r a jego istnienie stało s i ę punktem różne. O oddaleniu przedmiotu od o r y g i n a ł u decyduje z a r ó w n o •wyjścia d l a całego c i ą g u form, bardzo z r ó ż n i c o w a n y c h i trans- czas jego powstania j a k i jogo cechy formalne i zawarty w n i m ponowanych ł a d u n e k znaczeniowym Zakładani w różnych dziedzinach ż e z b l i ż e n i e polega n a podo­ wizerunek jasnogórski b y ł b i e ń s t w i e , a w i ę c na stosunkowo d u ż e j ilości cech w s p ó l n y c h , przez k o p i ę obrazu. P i e r w o w z ó r rodzi wielkie zaś oddalenio na zatarciu tego p o d o b i e ń s t w a , czyli na nielicznych skich i graficznych. N a wystawie reprezentowany oraz technikach malar­ ilości n a ś l a d o w n i c t w , replik, kopii, które rozchodzą s i ę centrycz- cechach nie i wielokierunkowo w czasio i w przestrzeni. J a k w y k a z a ł y w k t ó r y c h zakres w s p ó l n y c h cech jest bardzo m a ł y . badania, z jednego ogniska r o z c h o d z i ł y s i ę z a p o ś r e d n i c t w e m wędrujących pielgrzymów liczne obrazy warsztatach z w i ą z a n y c h z C z ę s t o c h o w ą . powstałe w różnycti Aby gości wspólnych, względnio na dodatkach różnicujących, znaleźć klucz pozw'alająey na u p o r z ą d k o w a n i e zróżnicowanych przedstawień obrazu, wśród mno­ których z n a j d ą s i ę m.in. p i ę k n e , na blasze miedzianej malowane ,.portre- 149 �I I . 2. Grafika A . S c h ó n a , poł. X V I I I w., wym. 19,7x12,7 om ciki" с г у konterfekty Matki Boskiej, obrazki malowano na desce, d u ż e obrazy k o ś c i e l n e , ludowe drzeworyty odbijano na papierze, a n a s t ę p n i e kolorowane ne na desce, lub plastycznie wodnymi farbami, rzeźbio­ tłoczone — trzeba poszozególne etapy historii obrazu. N a podstawie stancji obrazu i wprowadzonych w różnych prześledzić o g l ą d u sub­ okresach zmian (jak przybijanie o z d ó b — k l e j n o t ó w wotywnych, nakrywanio go sukienkami, przybijanie gwiazd, wymiana koron etc.) stopniowo ciemnienie obrazu, pizybijanie o z d ó b gwoździkami itp.), ale i od zmian z a c h o d z ą c y c h w jego n a j b l i ż s z y m otoczeniu, wystroju samego obrazu i kaplicy. Zasadnicze znaczenie m i a ł a renowacja obrazu przeprowadzona w latach 1430—1434 w K r a ­ kowie, po zniszczeniu go i z ł u p i e n i u k l e j n o t ó w na nim zawieszo­ nych. N a starych deskach podobrazia namalowano ponownie wizerunek Matki Boskiej i p o w t ó r z o n o dwa c i ę c i a na J e j po­ można liczku, podobnie j a k p o w t ó r z o n o kreskę na szyi, k t ó r a w e d ł u g się p o k u s i ć o w y j a ś n i e n i e z r ó ż n i c o w a n y c h w ą t k ó w ikonograficz­ legendy m i a ł a p o c h o d z i ć ze zranienia t a t a r s k ą strzałą jeszcze nych w B e ł z i e , w czasie o b l ę ż e n i a wojsk księcia W ł a d y f ł a w a i różnio w drugo i trzeciorzędnych szczogólueh, jakio spotykamy w całej plejadzie w y t w o r ó w n a ś l a d o w c z y c h . ..Zja­ wiskowa strona", czyli d o s t ę p n e dla oczu ludzkich cechy w y g l ą d u Opol- czyka przez T a t a r ó w . R a n y te w postaci rys s t a ł y się n i e o d ł ą c z n ą cechą obrazu j a s n o g ó r s k i e g o . z e w n ę t r z n e g o , u z a l e ż n i o n e b y ł y nie tylko od zmian zachodzą­ D l a ikonografii obrazu istotne b y ł y inne fakty historyczne, cych w samej substancji obrazu (jak odpryski wanie. łuszczenie jak np. ofiarowanie przez króla W ł a d y s ł a w a I V nowych koron się farb, niszczenie s i ę powierzchni od brudu i kopciu, p o w o d u j ą c e wotywnych z d o b i ą c y c h g ł o w ę Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus 150 �z napisami T I B I M A R I A i T I B I J E S U . Odwzorowanie tych wypracowana przez d ł u g o l e t n i e powtarzanie jednego schematu koron spotykamy na stary cli X V I I wiecznych obrazach kościel­ ikonograficznego. nych i w starej grafice. W drugiej p o ł o w i e X V I I „ w y s a d z a n e " , bogato złocone, o s ł a b y m stopniu indywiduali­ w. zaczęto Przykładem są tu rzemieślnicze obrazki nakładać na obraz sukienki z inicjałami (hierogramami) Chrys­ zacji. tusa i Marii. Detale w ł a d y s l a w o w s k i c h koron i sukienki z peli­ zasada transpozycji, k t ó r ą określić m o ż n a jako s p o s ó b prze­ kanem, kryjącej p o s t a ć Matki Boskiej i D z i o c i ą t k a Jezus naj­ k ł a d a n i a czy przenoszenia wzoru na różne techniki, na odmienny lepiej są widoczno materiał, na d u ż y m drzeworycie odbitym z dwóch klocków, przechowywanych w zbiorach Musoum fur Volkskunde w Wiedniu. 1 Zupełnie inaczej n i ż w ludowym czyli w y r a ż a n i a go językiem nurcie sztuki różnych działa wypowiedzi plastycznych. D l a etnografa problematyka ta jest szczególnie interesująca, bo p r z y b l i ż a zagadnienia odbioru, społecznej re­ Drugą sukienkę z inicjałami Marii znamy z drzeworytu Antoniego Czechowicza (1735 r.) a trzecią pokazuje drzeworyt ludowy o nieznanej proweniencji. 2 To drzeworyty oraz dwu- strofowy drzoworyt kolorowany, przechowywany w Bibliotoce Publicznej miasta K r a k o w a , o siedemnastowiecznych dotalaeh, cepcji sztuki masowoj, adresowanej do całogo a jednocześnie dotyka zagadnień estetycznych społeczeństwa, wyrażających się w lapidarności, s k r ó t o w o ś c i formy, typie zdobnictwa, umow­ ności znaków, któro szczególnie silnie przemawiają do wy­ obraźni. jak ł a ń c u c h y i klejnoty na szyi Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus Świadomość tzw. „masowego odbiorcy" sztuki religijnej oraz wladyslawowskie korony wotywno na g ł o w a c h , są przykła­ kształtowana dem popularyzacji togo wizerunku wśród mniej z a m o ż n e j lud­ i s ł o w n e j , przekazywanej za p o ś r e d n i c t w o m ulotnych d r u k ó w ności. 3 za pośrednictwom całej sfery wizualnej o b r a z k ó w dewooyjnych, o b r a z k ó w k o ś c i e l n y c h i o b r a z k ó w kupo­ P o w s z e c h n o ś ć kultu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , patronki narodu polskiego, s t w o r z y ł a ogromno zapotrzebowanie na J e j wizerunki. Potrzeby to b y ł y i są zaspokajane z a r ó w n o twórczość była rzemioślniczą, jak i amatorską: przez pizez wanych na odpustach. P r z e k a ź n i k a m i o bogatej sferze treściowej były kupowano w Częstochowie p a m i ą t k i w postaci „listów z nieba", ozy l i s t ó w od Matki Bosldcj, rozpowszechnione pod wybitnych koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. Ż y w o t ich p r z e d ł u ż o n y b y ł malarzy i przez d y l e t a n t ó w . Choć od dawna, oo. pa,ulini zabiegali do p o c z ą t k ó w X X w. d z i ę k i atrakcyjnej stronie wizualnej. Z a ­ o to, by p o w s t a j ą c e kopio b y ł y m o ż l i w i e wierne obrazowi jasno­ w i e r a ł y bowiem obrazki odpowiednio s k ł a d a n e , ł a t w e b y ł y do górskiemu, wszystkie przenoszenia i tanie. B y ł y to w a ż n e zalety, doceniane przez piel­ masowo g r z y m ó w nie tylko w Polsce. L i s t y bowiem drukowano t a k ż e wśród ogromnej liczby w i z e r u n k ó w reprezentowały wysoki poziom artystyczny. nie Wśród wytwarzanych kopii m o ż n a rozróżnić grupę przodstawień przez­ w j ę z y k a c h czeskim i niemieckim. naczonych dla ludności wiejskiej. Wiele danych d o t y c z ą c y c h r ó ż n o r o d n y c h o b r a z k ó w D l a dzieł ludowych charakterystyczne jest sprymitywizowanie fo.my, u m o w n o ś ć grubienie, jaskrawość konturu, często nadmierne jego po­ kolorów, rozmieszczenie ornamentów r ó w n o m i e r n i e na całej powierzchni obrazu, bogactwo dekoracji Boskiej znajdujemy w tz.w. miraculacb, spisywanych Matki bardzo systematycznie przez u p o w a ż n i o n y c h do togo z a k o n n i k ó w paul i ń s k i c h . Przytaczamy tn tylko te, które m ó w i ą w y r a ź n i e o obra­ zach Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j : kwiatowej, przy c z y m takie same kwiaty malowano na szacie , , W 1653 r. A d a m Strzałkowski pod Cudnowem w walce Matki Boskiej i w w i e ń c u o k a l a j ą c y m J e j g ł o w ę , w tle obrazu z T u r k a m i , ugodzony z o s t a ł k u l ą w pierś, ale Obrazkiem Matki czy w koronie. Natomiast Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w i ę c e j w sztuce popularnej o charakterze masowym cechy te już nic w y s t ę p u j ą . F o r m a jest U . 3. Ryngraf metalowy, „gładka", wym. 1 6 x 1 5 cm, 1 poł. X X w. niżeli pancerzem uzbrojony, u n i k n ą ł śmierci; bo pancerz puścił, a kuła na Obrazku II. 4. R y n g r a f metal., z emblematem wojskowym, 15 X 12 cm, 1 p o ł , X X w. pod wym. 151 �podobnego, racz m i ę teraz r a t o w a ć ! Co gdy w y m ó w i ł , zaraz d z i e c i ę o d z y w a j ą c s i ę o ż y ł o . T o pod p r z y s i ę g ą zeznał." 8 , , W 1719 roku w m i e s i ą c u kwietniu Zawisza Starosta Miński, syn m a r s z a ł k a sejmowego, przybywszy no J a s n ą Górę zeznał, iż służąc w wojsku cesarskim pod k s i ę c i e m Eugeniuszem w stop­ n i u rotmistrza gdy pod Belgradem w a l c z y ł z T u r k a m i , kulą k a r a b i n o w ą w piersi ugodzony, przy ż y c i u z o s t a ł ; kula bowiem utkwiwszy w brzegu Obrazka N a j ś w i ę t s z e j Maryi P a n n y (który zawsze nosił na sobie) nie d o t k n ę ł a ciała Zawiszy. Takowe ocale­ nie towarzyszom broni opowiedziawszy, uszkodzony o k a z y w a ł , a przybywszy n a J a s n ą Górę, składał m o d ł y przed S. Mari O ł t a r z e m " . Obraz dziękczynne 9 Słabo wykorzystane dotychczas źródła w postaci często­ chowskich m i r a c u l ó w , p o k a z u j ą , że obrazki malowane na miedzi nosili na piersiach ludzie r ó ż n y c h s t a n ó w . W cytowanych opi­ sach, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h lat, obraz Matki Boskiej jest trakto­ wany osobowo i z wielkim szacunkiem. Z a ocalenie ż y c i a d z i ę ­ kowano Bogu w czasie pielgrzymki p r z y n o s z ą c dary wotywne. Wiele cudownych u z d r o w i e ń m i a ł o miejsce w kaplicy przed obrazem Matki Boskiej — j a k m ó w i o tym p o b o ż n a literatura od najstarszej t j . R i s i n u s a p o c z y n a j ą c , poprzez dzieła Nieszporkowicza, Kobierzyckiego, G o ł d o n o w s k i e g o danej Wiadomości Niewiele Historycznej wiemy o i anonimowo wy­ w X I X w. charakterze obrazów Matki Boskieji C z ę s t o c h o w s k i e j . Nio wiemy więc jakimi intencjami k i e r o w a ł s i ę nabywcy, gdy umieszczali oni c z ę s t o c h o w s k i obraz w kap. liczce, ozy we w ł a s n y m demu w ś r ć d innych ś w i ę t y c h obrazów. Gromadzone w magazynach muzealnych obrazy ś w i ę t e poz­ bawione z o s t a ł y całej sfery o d n i e s i e ń religijnych i otoczki sto­ sunków społecznych. Na podstawie materiałów muzealnych i z a p i s ó w w inwentarzu m o ż e m y tylko co n a j w y ż e j s t w i e r d z i ć z jakiej m i e j s c o w o ś c i p o c h o d z ą , nie wiadomo natomiast jakie miejsce w domu i m przeznaczano, jak w y r a ż a ł s i ę kult j a k i m je otaczano. Opis katalogowy m ó w i ą c y o ornamentach i drobiaz­ gowo a n a l i z u j ą c y t e c h n i k ę , nio zbliża nas do tajemnicy poszcze­ l i i A Prusz>A^kie^« w Krakowi*?, g ó l n y c h , indywidualnych dzieł czy d r u k ó w . Nie tylko n a b o ż n o ś ć ludzi ze wsi m a n i f e s t o w a ł a się chęcią posiadania widomych zna­ I I . 5. Obrazek patriotyczny formatu kartki pocztowej. L i t o ­ grafia A . R u s z y ń s k i e g o z K r a k o w a k ó w czy symboli, p o z w a l a j ą c y c h na ponawianie kontaktu z obra­ zami cudownymi o dużej mocy, c i e s z ą c y m i s i ę sławą, otoczonycli nimbem c u d o w n o ś c i , czy specjalną ł a s k ą . Utrwalanie p r z e ż y ć odbywa s i ę za p o ś r e d n i c t w e m tego znaku, bo przypomina on na s u k n i ą została się, bez naruszenia piersi. Co s p o s t r z e g ł s z y u p a d ł na m o d l i t w ę i d z i ę k o w a ł za to N . Pannie, a k u l ę z zanadrza dobytą, o k a z y w a ł kompanii z znakiem na obrazku w y r a ż o ­ co d z i e ń o opiece i przenosi tamto „ c u d o w n e " zdarzenie, uzdro­ wienie, oczyszczenie które m i a ł o miejsce w czasie pielgrzymki — w czas teraźniejszy, z miejsca o d l e g ł e g o — do siebie, do domu. Galeria obrazów, w m o ż l i w i e „ b o g a t y c h " ozdobnych ramach, nym. "* „ W 1600 r. Leon O g i ń s k i Podczaszy L i t e w s k i od z ł o c z y ń c ó w p i ę c i u kulami ugodzony przez obraz N . Maryi P a n n y Często­ chowskiej na miedzi malowany, k t ó r y zawsze na sobie n o s i ł b y ł a nie tylko wyrazem p o b o ż n o ś c i i z a m o ż n o ś c i gospodarzy. D z i ę k i istnieniu o b r a z ó w przeszłe zdarzenie jest antycypowane w p r z e ż y c i e „ h i c et nunc". cudownio został ocalony. B l i z n y bowiem p o z o s t a ł y na. Obrazie W a ż n a w t y m w y p a d k u jest funkcja pielgrzymek. M i a ł y Maryi i bez najmniejszego uszkodzenia Ogińskiego osoby: za co one już od średniowiecza swoje spocyfiezne znaczenie w p o b o ż ­ d z i ę k u j ą c o d w i e d z i ł Ś w i ę t e Miejsce i W o t u m złożył w ofierze." 5 , , W 1703 r. ...Mikołaj Chołodecki R a j t a r J . W . Potockiego ności określonej Worku Judaszów jako „ l u d o w a " . Sebastian F . Klonowicz w pisze: „ P o l a k z przyrodzenia, ma u s t a w i c z n ą przypadkowo w p a d ł s z y w głębokio wody jedynie o p i e k ą Maryi chciwość do pielgrzymowanie. K i e d y już przewie pewny gości­ której Obrazek zawsze na piersiach z w y k ł n o s i ć z n i e b e z p i e c z e ń ­ niec do R z y m a (Nio zatrzyma go doma n i lato, n i zima). Zawsze stwa z o s t a ł uratowany." m ó w i : wen dalej, mknie do Kompostela W i d z i e ć miasta, klasz­ 6 „ R o k 1704. W czasie trzeciego oblężonia K o ś c i o ł a i K l a s z ­ tory i cele...". T e n satyryczny obrazek z przeszłości m o ż n a by toru Jasnoj Góry przez wojska szwedzkie, żołnierz jeden chciwy uzupełnić innymi p r z y k ł a d a m i , m ó w i ą c y m i o poznawczej i krajo­ zdobyczy wszodl do ubogiego domku we wsi Częstochówco, t u ż znawczej roli pielgrzymek. T e n typ zbiorowych pod klasztorom b ę d ą c e j , w k t ó r y m Obraz N a j ś w i ę t s z e j M . P . o d ż y ł na nowo w ł a t a c h jubileuszu J a s n o g ó r s k i e g o i zasługuje Częstochowskiej na miedzi malowany znalazłszy, takowy zabrał, na b a c z n ą u w a g ę badaczy kultury i w i ę z i społocznoj. Warto ś w i ę t o k r a d z k o , dla okazania swojoj k u rzeczom ś w i ę t y m w s p o m n i e ć , że sanktuarium na Jasnej Górze staje s i ę już od po­ manifestacji gardy, n a t y m ż e obrazie, m i ę s o krajać p o w a ż y ł s i j . Nio uszedł X V w. o ś r o d k i e m kultowym o znaczeniu ponadlokalnym. K i e d y jednak sprawiedliwej kary niebios, bo tegoż sa,mogo czasu oby­ stało s i ę o ś r o d k i e m kultu narodowego 1 Jakie czynniki na to d w ó c h rąk w ł a d z ę u t r a c i ł . " „Rok 1708 — w p ł y n ę ł y ? Na te pytania o d p o w i a d a j ą historycy, a zwłaszcza c i , 7 Jakob Żakowicz mieszczanin W i d a w s k i , k t ó r z y z w i ą z a n i są. z programem badawczym I n s t y t u t u Geo­ córkę swoją A g n i e s z k ę , w trzy tygodnie po urodzeniu schorzałą grafii Historycznej K o ś c i o ł a i zmarłą w z i ą ł na ręce i przed Obrazem N a j ś w i ę t s z e j Parmy wydana ostatnio praca Aleksandry Witkowskiej Kulty Częstochowskiej piętnastowiecznego który miał w domu, uklęknąwszy zawołał: Matko Miłosierdzia u Ciebie i u S y n a Twego nie masz nic nie­ 152 Krakowa, w Polsce. N a uwagę zasługuje pątnicze w której rjrzoprowadza ona analizę różnego rodzaju pielgrzymek: , , W ś w i a d o m o ś c i zbiorowej akt �ten w i ą ż e s i ę zarówno z faktem w y j ś c i a , p e w n ą separacją od j a ń s k i e j , z n a w a ł ą t a t a r s k ą i turecką. H y s ł o „ B ó g i Ojczyzna" stałego wypisane b y ł y na sztandarach, wyryte na nagrobkach, wybite miejsca pobytu, Pielgrzymować znaczy j a k z próbą po prostu pokonania wyjść skądś, przestrzeni. aby dokądś na medalach, wymalowane na kaplerzach i ryngrafach. I s t o t n ą dojść. T e dwa punkty — w y j ś c i e i dojścio t w o r z ą ramy przes­ rolę o d g r y w a ł o przedstawienie trzeni pielgrzymkowej, z którą ł ą c z y się c a ł y zepół psychiczny b y ł utrwalony w s p o s ó b s z c z e g ó l n y w narodzie o t y s i ą c l e t n i e j ludzkich nadziei, n a p i ę c i a , nierzadko w y s i ł k u . . . W ł a ś c i w y piel­ tradycji chrześcijańskiej. W pewnym momencie d z i e j ó w — to grzymowaniu r y t drogi m o ż e sie z a d o w o l i ć przestrzenią sakralną jest od ś l u b ó w J a n a Kazimierza s p r o w a d z o n ą niekiedy do minimalnych w y m i a r ó w : przestrzenią Szwedami — Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a s t a ł a s i ę p a t r o n k ą B o ż e j Rodzicielki, której kult i obrony C z ę s t o c h o w y przed p o t r z e b n ą na okrążenio grobu ś w i ę t e g o , na przejście w procesji i K r ó l o w ą narodu polskiego. Od tego czasu chęt lie z kościoła do cudownego źródła, groty ozy obejście na k l ę c z k a c h J e j wizerunek z s y l w e t k ą orła b i a ł e g o , godła i symbolu w o l n o ś c i samego obiektu kultu. K a ż d y z tych r y t ó w drogi oznacza (...) narodowej. P o ł ą c z e n i e tych d w ó c h e l e m e n t ó w przejście b ę d ą c e p o d ś w i a d o m y m szukaniom obecności sacrum, śledzić w wielu dziełach, a analiza ikonograficzna pokazuje j a k które m a s i ę s t a ć dla pielgrzyma źródłom nowych s i ł . " 1 0 Piel­ są one ze sobą p o w i ą z a n o . grzymowanie, którego celem jest nawiedzenie sacrum w postaci p o ł ą c z e n i a dwustronne, łączono możemy prze­ N a sztandarach w y s t ę p u j ą jako podobnie na feretronach, a przedsta­ Obiazu Matki Boskiej, s t a n o w i ą c e g o nie tylko religijną ale i na­ wienie obrazowe r o d o w ą ś w i ę t o ś ć , znak skojarzony z dziejami Polski i jej historią, h a s ł e m s ł o w n y m . W obrazach i grafice połączenie zakodowany jest w narodowej religijnej i patriotycznej n a s t ą p i ł o przez dodanie n a s t ę p u j ą c y c h podświadomości. K a ż d a epoka m i a ł a swój niopowtarzalny i o d r ę b n y s p o s ó b przedstawiania wartości symbolicznych, wyrażających się w jest najczęściej „wzmocnione" odpowiednim symboliki e l e m e n t ó w : 1 orła w koronie; 2 napisu „ P o l o n i a " ; 3 banderoli z datami rozbiorów Polski i datami p o w s t a ń narodowych; 4 dziołacli sztuki religijnej. Do w a r t o ś c i symbolicznych zaliczamy elementów heraldycznych. również znaki i symbole p r z y j ę t e przez szersze grupy społeczne elementów heraldycznych, w innych są one zredukowane Jedne wizerunki mają przewagę żyjące na w s p ó l n y m terytorium, o w s p ó l n y m j ę z y k u i kulturze, e l e m e n t ó w d r u g o r z ę d n y c h . P r z y k ł a d e m pierwszego typu b y ł a b y określane jako n a r ó d . W odczuciach ludzi sfera wartości religij­ t u pieczęć u ż y w a n a przez polskie władzo w okresie Powstania do n y c h i patriotycznych m o ż e się n a k ł a d a ć , zachodzić na siebie. Styczniowego, popularyzowana w grafice i obrazach w drugiej T a k dzieje się w polskiej kulturze, niomal od zalania dziejów p o ł o w i e X I X w. i na przełomio X I X i X X w. W y s t ę p u j e t u „Sacrum" obejmowało także pojęcia w środkowej części m a ł y wizerunek Matki Boskiej Częstochow­ narodowe. jest jedna z najstarszych skiej w kole na tlo tarczy herbowej podzielonej na trzy pola. Przykładem symbolikę tu c h o ć b y narodową i narodowym W jednym polu godło K o r o n y — orzeł w koronie, po prawej i k o ś c i e l n y m . Z p i e ś n i ą t ą szło do walki polskie rycerstwo pod herb L i t w y — P o g o ń , oraz u d o ł u herb R u s i — ś w . Michał ze Grunwaldem, ona t o w a r z y s z y ł a w walce z wrogami wiary chrzęści­ s k r z y ż o w a n y m i mieczami. pieśni polskich Bogurodzica. B y ł a ona hymnem l i . 6. Obrazek patriotyczny, litografia, w y m . 1 2 , 5 x 8 cm, 2 p o l . j X I X w. II. 7. Ohraz-emhlemat, z herbami K r ó l e s t w a L i t w y i R u s i , 2 pol. X I X w. Polskiego, �I I . 8. Obrazek o d ł o w i m y w metalu, w y m . 74,5x11,5 oni, SM 1 l» - X X w. 11. 9. Plakietka metalowa, wym. 6 , 4 x 4 , 4 cm, 1 pol. X X w. f)1 r *; . B l i ż e j nieokreślona olejnego obrazu granicami kraju w P a r y ż u i prawdopodobnie w D r e ź n i e i w K r a - na blasze prezentowanego na wystawie w dziale metaloplastyki, kowic. R ó ż n i ą się one od siebie tylko d r u g o r s ę d n y m i szczegó- a p o c h o d z ą c e g o z terenu rzeszowskiogo lami. Rybickiego ((obecnie jest data powstania Muzeum ze zbioru Aleksandra Etnograficzne Podobny obraz z napisem Jan Kiliński w Krakowie). wisi w zakrystii kościoła O. Augustyn Kordecki w Nowej Gigantomachii Częstochowy) pisał: „Bądźmy (Pamiętnik Ś w . P i o t r a i P a w ł a w Krakowie jako dar cechu s z e w c ó w . Ton Oblężenia w i ę c przekonania, że sam patriotyczny emblemat, wykonany w stiuku widnieje na niepodległość K r ó l e s t w a Polskiego, publiczne i prywatne mionie domu parafialnym w H u m n i s k a c h w woj. rzeszowskim, z po- Rzeczypospolitej, k o ś c i o ł ó w , cześć Boga i dawne wolności je- piersiami Tadousza K o ś c i u s z k i i Adama Mickiowicza. Czynne dynio za p o m o c ą Maryi J a s n o g ó r s k i e j zachowane i p r z y w r ó c o n e w latach 1908—1914 D r u ż y n y Bartoszowe, wiejskie organizacje, zostały, tak, iż bardzo słusznie wyrzec m o ż e m y , że Bogarodzica poprzedniczki Strzelca, z w i ą z a n o z ruchom n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m tarczą jest K r ó l e s t w a Polskiego". n a terenie Galicji przejęty tan właśnie emblemat i niewykluczone rodzica tarezą jost K r ó l e s t w a Polskiego" b y ł o ż y w e nie tylko jest, że ich c z ł o n k o w i e zamawiali sobie obrazy, które w i s i a ł y w wieku X V I I . Specjalna opieka Matki Boskiej kojarzyła s i ę w miejscu ich s p o t k a ń . Znane są t e ż serie ohromolitografowanych z J e j c z ę s t o c h o w s k i m obrazem, a ten z kolei z obroną wartości 11 T o przekonanie, że „ B o g a - p o c z t ó w e k o tej samej tematyce, k t ó r e b y ł y drukowane poza '.^narodowych i w a l k ą o utrzymanie narodowej t o ż s a m o ś c i . P R Z Y P I S Y 1 Polska Grafika, Ludowa , K r a k ó w 1970, fot. 160, kat. 161 2 K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934 ( i l . 14 i 30) 3 A n n a K u n o z y ń s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu często­ chowskiego, Wroclaw 1978, i l . 30 4 Wiadomość historyczna o starożytnym obrazie Boga-Rodzicy Maryi na Jasnej Górze przy Częstochowie przez Władysława Książęcia Opolskiego w roku 1383 złożonym, w drukarni Jasnej Góry Częstochowskiej, 1856, s. 170 5 6 7 8 9 tamże, tamże, tamże, tamże, tamże, s. s. s. s. s. 176 179 179 181 187 10 Aleksandra Witkowska, Kulty kowa, L u b l i n 1984, s. 126—127 piętnastowiecznego 11. O. Augustyn K o r d e c k i , Pamiętnik Oblężenia Często­ chowy 1665, w s t ę p e m poprzedził J a n Tokarski, L o n d y n 1956 Obiekty ze z b i o r ó w : Archiwum Ojców K a p u c y n ó w , K r a k ó w , i l . 2,5,6; A . Rybickiogo, i l . 3,4, 7—9, obecnie w ł . Muzoum Etnograficzne w Krakowie. P o t . ; J . K u b i e n a 154 Kra­ �П. 1. „ P a m i ą t k a Obrazu Matki Boskiej w C z ę s t o c h o w i e " . Akwarela n a kartonie, w y m . 3 7 x 28,3 cm, sygn. „ L e w i c k i pinx ot sc", drukowana w P a r y ż u Aleksander Jackowski WPISY DO „KSIĘGI WYSTAWY" T y c h k s i ą g jest wiele, z okspozyeji, które m i a ł y miejsco w Krakowie, W r o c ł a w i u , Warszawie. W p i s ó w setki, m o ż e siące z trzoch k s i ą g Tylko „krakowskich" wybrałem naście, tych, które zwróciły m o j ą u w a g ę zarówno ty­ kilka­ typowością relacji jak i celnością s f o i m u ł o w a ń . Jest to jednak w y b ó r subiek­ tywny i z r ó ż n y c h p o w o d ó w nie o d z w i e r c i e d l a j ą c y działały przede wszystkim jako ś w i a d e c t w o nieprzemijającej obecności kultu Matki Boskiei, a szczególnie wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej wypowiedzi w życiu narodu. Niemal nie w y s t ę p u j e w a r t o ś c i o w a n i e w żadnej estetyczne, istotny wydaje sio fakt wprost n i e z w y k ł e g o zakorzenienia wizerunku wszystkich (i z w i ą z a n y c h z nim treści emocjonalnych) w tradycji narodu, refleksji z w i e d z a j ą c y c h . Dlatego n a ł o ż y chyba p o w i e d z i e ć , jakie p o w s z e c h n o ś ć kultu, czego ś w i a d e c t w e m jest właśnie różnorod­ postawy d o m i n o w a ł y we wpisywanych uwagach ność i co stano дч o s z c z e g ó l n y m charakterzo reakcji w i d z ó w na t ę w ł a ś n i e wy­ s t a w ę o t w a r t ą 11 p a ź d z i e r n i k a 1982 г., a więc w 11 m i e s i ę c y interpretacji J a s n o g ó r s k i e g o Obrazu, jogo ż y c i e i rola w ś w i a d o m o ś c i narodowej. Moment historyczny, w którym zorganizowano wystawę od chwili wprowadzenia stanu wojennego. W p i s y charaktery­ z a w a ż y ł na jej odbiorze, p r z y c z y n i ł się do tego, że w w i ę k s z o ś c i zuje w ł a ś n i e zderzonio wypowiedzi pn.owijal się w ą t e k n i e z w y k ł o ś c i i wręcz j e d y n o ś c i tych dwóch rzeczywistości — przeży­ wanego czasu i samej wystawy. N a s t ą p i ł o spolkanio ludzkich tej wystany, tego tematu, emocji, goryczy, l ę k ó w i nadziei z obrazami, które w tej sytuacji i udostępnienie. wdzięczność za jej przygotowanio 155 г �Zrozumiale, ź e wśród p u b l i c z n o ś c i , a zwłaszcza tych wi­ d z ó w , k t ó r z y odczuwali p o t r z e b ę wpisania uwag, przeważały D z i ę k u j ę za w s p a n i a ł ą w y s t a w ę . S z c z e g ó l n i e teraz, kiedy Matka B o s k a jest nam bardzo potrzebna. osoby wierzące. S t ą d Ъ. liczne inwokacje do Matki B o ż e j , p r o ś b y ( K . P . , uczeń) o jej pomoc i opiekę r a d naszym narodem w trudnych chwilach jego d z i e j ó w . W historii tego obrazu j a k a ś siła, k t ó r ą ta wystawa p o z w o l i ł a T a k i b e z p o ś r e d n i , szczory i silny odzew nio c z ę s t o towa­ dostrzec i p r z e ż y ć . rzyszy wystawom. S p o t k a ł e m s i ę z nimi zaledwie kilka razy — kiedy w stołecznej „ Z a c h ę c i e " przedstawiano plon konkursu na b u d o w ę pomnika B o h a t e r ó w Warszawy, w K r a k o w i e ekspo­ Maryo, Matko nasza, Matko naszego u d r ę c z o n e g o narodu — nie opuszczaj nas. nowano „ P o l a k ó w portret w ł a s n y " a t a k ż e (choć w mniejszym stopniu) na wystawach „ R o m a n t y z m i r o m a n t y c z n o ś ć " ( K r a k ó w , Ogromna siła t k w i w obliczach Matki Narodu. W i e r z ę , że i mnie Warszawa), „ J a c e k Malczewski" (Poznań) i niedawnym pokazie b ę d z i e dano p o g ł ę b i ć spojrzenie na to oblicze. p r o j e k t ó w pomnika Powstania Warszawskiego (Muzeum Naro­ (S. J . — malarz) dowe w Warszawie, 1983 г.). Ale, podczas gdy na wymienionych wystawach d o m i n o w a ł y treści patriotyczne, na omawianej wystawie b y ł y one w y r a ż a n e przez jeden, powszechny tu i nie­ J a k to dobrze, że mamy wszyscy j e d n ą w s p ó l n ą M a t k ę , k t ó r ą k a ż d y inaczej przedstawia i interpretuje. zwykle silny symbol wiary i nadziei — obraz Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Zapomniano, że w intencji o r g a n i z a t o r ó w m i a ł a to b y ć recepcja Obrazu w sztuce ludowej, w w i ę k s z o ś c i wypo­ P o wystawie „ P o l a k ó w wystawa w K r a k o w i e . portret własny" jest to największa wiedzi rozszerzano jej formułę na cało s p o ł o c z o ń s t w o , na różno jego warstwy, stany, klasy, na przeszłość i teraźniejszość. C z y A to P o l s k a w ł a ś n i e . . . s ł u s z n i e ? M y ś l j , że arcy-słusznio. W ł a ś n i e ta wystawa wskazuje na ograniczenie naszego „ e t n o g r a f i c z n e g o " spojrzenia na wielo­ W y s t a w a w s p a n i a ł a , stanowi materialny d o w ó d ducha poro­ rakie z w i ą z k i wsi i miasta, rzemiosła cechowego i ludowego, zumienia narodowego (...) pokazuje j a k trudno oddzielić ludowo od nie-ludowego, to co powszechne od tego, co chłopskie. Widzowie dostrzegli to, co (...) T y l k o B ó g m o ż e nas obronić (...) b y ł o i co wystawa s u g e r o w a ł a przez d o b ó r e k s p o n a t ó w — po­ mimo ograniczającego sformułowania tytułu. Dostrzegli to Jeszcze nie w i d z i a ł a m tak ślicznej wystawy co chcieli z o b a c z y ć , co właśnie w t y m k o n t e k ś c i e historycznym jak ta wystawa. (A.O. k l . I l i a ) w y d a ł o się im w a ż n e i , dodajmy, co zapewne nio b y ł o sprzeczne z intencjami o r g a n i z a t o r ó w . Maryja, Pani Jasnogórska towarzyszy naszemu narodowi na przestrzeni całej historii bogatej „ w nieszczęścia i ł z y " — j a k m ó w i nasza p i e ś ń . J a k nie m o ż n a zrozumieć tego narodu bez Chrystusa, jak to p o w i e d z i a ł J a n P a w e ł I I w Warszawie, tak toż nie m o ż n a z r o z u m i e ć tego narodu bez Matki Boga — P a n i J a s n o g ó r s k i o j . Wystawa niniejsza doskonale W p i s y z „ K s i ę g i wystawy" w to pokazuje. Krakowie: B ó g zapłać za zorganizowanie wystawy. J a k to dobrze, że s ą sprawy łączące n a s z ą przeszłość z dniom Najbardziej polska wystawa (...) niepowtarzalna, t y m bardziej dzisiejszym. że i okazja n i e z w y k ł a „ 6 0 0 lecie". S ł o w a tu niczego nie w y r a ż ą . W y s t a w a jest tak fascynująca-, że zapomina się o czasie — dosłownie i w przenośni. (...) W y s t a w a ta jest najlepszym p r z y k ł a d e m jak w a ż n y m prob­ lemem w ż y c i u Narodu jest kultura, tradycja, Religia — jego Nie m a d w ó c h takich samych twarzy! z a d ? i w i a j ą c e . p r z y w i ą z a n i e . T o Go najbardziej ł ą c z y i określa — po tym s i ę poznajemy w t ł u m i e c u d z o z i e m c ó w na o b c z y ź n i e (...) S ł o w a są niepotrzebne. T a m gdzie jest k t o ś bardzo bliski dobrze czasem p o m i l c z e ć . W y s t a w a jest b. potrzebna (...) bo wykazuje, że k i e d y ś b y l i ś m y jednym, solidarnym narodem. Wprost w i e r z y ć się nie chce, ż e tyle unikalnych o b r a z ó w i eks­ p o n a t ó w zebrano na tej wystawie, ś w i a d c z ą c e j o kulcie reli­ T o z d u m i e w a j ą c e , j a k m o ż n a przez jeden temat p o k a z a ć i s t o t ę losu narodu, jego k l ę s k i , d ą ż e n i a , nadzieje. Z a zorganizowanie wystawy T e j , w k t ó r ą wierzy nawet k t ó r y w nio nie wierzy serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . 156' gijnym P o l a k ó w do Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j (...) Z e w s z ą d p a t r z ą na nas T w e dobre, matczyne oczy. taki, S ą takie miejsca, gdzie k a ż d y spotkany człowiek jest bratem (...) T a wystawa jest takim miejscem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb5bab34918655546e1d513a511ed5a8.pdf e5da99b3ac98d97b4c031b53b0d42193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3129 Title A name given to the resource Z naszego tkactwa na Kurpiach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.203-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik Z NASZEGO TKACTWA NA KURPIACH P r z y g o t o w a n i e ski samodziałów do u b r a n i a i Mieszkając w l a s a c h i p u s z c z a c h , l u d k u r p i o w ­ stroju. wiedzieli przed musiał — j a k i w s z ę d z i e n a świecia — korzystać z od swych paru Mając rodziców 1 starsi puszczanie, jeszese dziesiątkami l a t . p r z ę d z ę w e ł n i a n ą , a 7 c z a s e m i lnianą, nau­ ciepłych skór i f u t e r u p o l o w a n y c h z w i e r z ą t leśnych. N 1 0 czyły było trzebę. K r o s i e n j e d n a k j a k współczesne n i e b y ł o , p r a w ­ wtedy kobiety specjalnego mody. kroju, A b y okryć ciała, t o i dosyć! N a n o g a c h cie. L u d n o ś ć p r z e z leśne tym Ale już wystarczyć i myśleć hodowli o ludność tamy w i ze s t a r e j owiec, i skór nowych swego łachmanach, płci a n i ziemi i c h „dzieci to ichwielka to być d l a Kurpiów bie­ ornej n a sianie l n u ale w w . X V I I I ubierała opisów, m ę ż c z y ź n i nadzy okrycie. zaradzenia w y r o b u , to t u w puszczy, a łażą na nowej i n i e ł a t w o , b o n i e było a n i z czasem, z wiarygodnych obojga lite­ i Te przejściowe, kończyło w lichych parcianych „łachmany" je pewnie z pól, którzy się dzieci płótniankach, musiały Kurpie być n i e m i e j s c o w e , o d zamożniejszych przez życzliwość zdo­ czy drogą z a m i a n y wyz­ rzyzny i l i c h y c h niedodzierków taka bieda, wśród ł o w c ó w , tylko W wieku środkową i XVIII Narwią) w większe Szwedami, ców, jako w e wcale czasie roku puszczy z rusznic i do dochody stałe Ale i w z barci niż z г о л . n a p ó l cygańskie też bractwo kurpiowskich już ze strzel­ u b i o r a c h i „barwach", nowego krosien kościółka strzelali przy sprzedaży dzisiejszą nych O w a w Kadzidle, w już n a w i w a t Życie pasterskie wcześniej kwitło owiec, berami i hodowanych n a kożuchy n i e z a w s z e Ьу1э ł a t w o . t u ćoit wcześnie niż r o l n i c t w o — może n a p a r e ; e t o rabianych owoców kolczastych po w s i a c h , 5 koliboku" szczotek a jeszcze rosnącego wiele l a t . Wełnę strzyżoną czesano n a w ł ó k n o do przędzenia p r z y ręcznych skromnej (postaw) i r o ­ Z czasów tylko nazwa teraźniejszych dokładne tego pry­ miary tka­ p o d nazwą tkanin, ściany. kupującym a taka „ściana" n a tkaniny, z normal­ już d o b r z e same tkactwie podaje stu­ w r . 1S28, ż e K u r p i e „ w i e l e t u a w i n n y m miejscu miejscowe „płótno i pisze, że n a sukno wyra­ Kurpianki" . 7 r . 1888 k i e d y t o w W a r s z a w i e tkactwa Lipnik, kurpiowskim w z m i a n k i n a początku zeszłego potrzeby mysłowym i domowych wyrabiają"...' W wę mały ludowego (w salach i Rolniczym) które urządzono przy Kurpianki wystawiły odznaczenia Aż swoje wysta­ Muzeum z okolic Prze­ Kadzidła wyroby, okrzyczane stoi pomo­ i nagrody na odpowiednim tam już w gdzie wyroby . e Wprawdzie chałupie o n e są, g o s p o d y n i e płótno, d y w a n y krosien Il-gą wojną, w y r o b y tkackich w z rozwiniętych Myszyńcu nie znaj­ t k a c k i c h , ale kurpiowskie i sukno pierwszorzędnej wyrabiają jakości. P r z e d spółdzielczo i Lipnikach warsz­ miały za granicą, szły d o A m e r y k i P ó ł n o c n e j i w i n n e Obecnie tkactwo podupadło z wielu jedną z n i c h j e s t , ż e ludność w d z i e d z i n i e ju n i e stara starczalną, K u r p i a n k i coraz ną tandetę Również n a d swoje gatowe z fabryk tracić wyrobami własne dostarczane zimę .1 dłużej całe długie samowy­ a i fabrycz­ wyroby. włókna n a płócienka i p e r k a l i k i „nie brak" robi już nad krosnami, a t y m bar­ wieczory jesienne Г zimowe kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo o d k r e w n y c h , często z g o t o w y m nie, -koronki i jedwabie turę w d z i e d z i n i e paczki zagranicy z vbraniem, modne do re-zty niwelują t k a c k i e j . T .actwo t r u d n a p r a c a rękodzielnicza, wa — wartościowe Kurpiankom a fabrycznymi, h u r t o w a l n u i gotowego spustoszenie, całą przyczyn, częściej p r z e k ł a d a j ą miejską wymiana poważne się zbyt kraje. ubioru i stro­ się j u ż b y ć — j a k d a w n i e j zadawalnia Jeszcze przedtem spotykamy Kurpiów tu i suk­ starą k u ' - — nie tylko jako л 'e n i e r a z i j a k o p r a w d z i ­ sztuka l u d o w a — w t e j dziadzinie zaczyna potrzebne. na pustkowiach. O t y m poziomie. każdej do g r ę p l o w a n i a , w y ­ kolczastych za s w o j e d o o s t a t n i c h czasów i l a t , t k a c t w o k u r p i o w s k i e dziemy n a smugach o w : e n a wełnę, n a mięso, o k t ó r e w p u s z c z y wątku szale miejscowoś­ ścianę m i a r ę , t o 6 m bieżących wszystkie przy między Na pozostała rozwiniętym czytamy dziej Hodowano niektórych w i e j s k i c h wąskich k r o s i e n . ślęczyć z własnych n a paśnikach spod od zewnątrz, wyrabiano Ściana s u k n a , ściana płótna — l a k się m ó w i W p i e r w , niż z w ł ó k n e m roślinnym, m i e l i K u r p i o w i e z wełną, pomocy niny osiedla t y m cza­ w. K u r p i e w a l c z ą „barwach" przy sukna niewielkich pewnie „namotały" n i c i z wełny tkactwa czynienia masowo cy nędz­ moździerzy*. nadrzecznych. i zwarte tych — Zielonej (nad już p o w s t a w a ć XVIII zgrabnych wyświęcenia 1783 w lasów i t p . mających chociaż l o s i c h się polepszył ». Z y c i e z a n i k a ł o . N a początku w sztuki swych czasów Kurpiowszczyzny. tkaninę tatów lasach zaczęły ludność miała w głębi zarobsi. w i o s k i , n a pól r o l n i c z o - b a r t n i c z e . sie sta­ N i e wszędzie n a pusz­ pewnie smolarzy, węglarzy ną pracę i l i c h e w i d a ć pierwsze a częściej niemal n a głowę mitywnego sąsiadów się n a r z e c z b i e d a k ó w k u r p i o w s k i c h różnej była starej tkały n a własną p o ­ b y ł y za j e d n e ze z d o l n i e j s z y c h t k a c z e k w P o l s c e i o t r z y ­ bywali czy biły o p i s u w i d z i m y , ż e musiały czasy narzutki płótna a i s t a r s i n i e n o s i l i b y łachmanów. bywali ciach biają krótkiego chociaż cieple Sprawia ż y c i e leśne, a n i e zaczęło żadne i n n e , b o i n a c z e j chodziłyby i i płótno n a ścianach t o do o s t a t n i c h starsza młódź kobiety płótna lecia. G a w a r e c k i wstydu. sukno chat — o d wewnątrz, jak się już j a k czy­ tkać więc czy c h o d z i l i często nawet bez żadnego kiedy bieda..."». Z powyższego dopodobnie grubego wówczas chatki „ n a p o l a c h " c z y też „na r o l i " tkaniny pło­ D o dziś o się i p r z y b y w a j ą c e j sposobach k o n o p i . T o przyszło w zbie­ miejscowe na wszystko. Zabrakło d z i e . A l e szło t o o p o r n i e stałej łap­ czasy, k i e d y bór c z y l a s n i e dał r a d y rozrastającej puszczańskiej. Zaczęto też b y l e czy pamiętnikowej. przyszły wyżywić ludności z puszczy, z opowieści 'starych ludzi opisowej część s e t k i l a t żyła t u z w s z e l k i e g o musiały wiemy ratury przez delikatniejszą wystarczyły r a c t w a , łowiectwa i w ogóle dy a n i obmyślonej górną się k o b i e t y ówdde i Kurpianki po ziemiach być nie­ polskich z wałkami samodzia­ ł o w e g o płótna, c h o d n i k a m i i t ; \ , 1 t o r e w y r o b y swoje l u b 203 �c z ł o n k ó w r o d z i n y r o z w o ż ą n a sprzedaż, a l e i n a t o p r z y ­ zowych) chodzi koniec. Tkactwo k u r p i o w s k i e przechodzi d o t k l i w y kryzys, którego s k u t k i n i e w i a d o m o j a k i e w t e j dziedzinie p r z y ­ niosą r o z w i ą z a n i e . R a c z e j u j e m n e . wała był dobierano za wiano bowanie samodziałów. (jak t u mówią) samodziałów l o r y , przechodziło różne fazy w się w jakim znalazło Barwienie czyli far­ na ulubione ko­ swego r o z w o j u i u p a d k u , czasach obecnych. D a w n y m i l a t y płócien s a m o d z i a ł o w y c h n i e f a r b o ­ w a n o . Jeszcze p o d k o n i e c X V I I I i <na p o c z ą t k u X I X w i e k u , g d y k o b i e t a n a r o b i ł a płótna l n i a n e g o , t o naszyła z niego w s z y s t k i m d o m o w y m b i e l i z n y („kosiui") i u b r a ­ n i a . W s z y s c y c h o d z i l i p r z e w a ż n i e n a b i a ł o . A l e j a k chło­ p a k „ u s i e d z i a ł " k o s z u l ę n a m o k r e j t r a w i e p r z e d chałupą i ją uzielenił, a d z i e w c z y n a , zbierając j a g o d y czarne w lesie, to samo zrobiła p r z y p a d k o w o , zafarbowawszy ją n a g r a n a t o w o c z y i m o d r o i n i e b i e s k o — t o już i b y ł y p i e r w s z e z a p o c z ą t k o w a n e k o l o r y ! P r z y p o d o b n y c h czy i n n y c h w y p a d k a c h k o l o r y były i n n e — i t a k uzbierało się s a m o t o , co p o t r z e b n e do k o l o r ó w . Z a c z ę t o w t e d y l n i a n e i w e ł n i a n e t k a n i n y f a r b o w a ć , płótno białe z a ­ częto p r z e t y k a ć m o d r y m i nićmi czy p a s e m k a m i i t a k p o w s t a ł y płócienka w takież p a s e c z k i ; płótnianka d o ­ t y c h c z a s o w a z t y m i p a s e c z k a m i była już strojem od święta. 9 U ż y w a j ą c b a r w n i k ó w roślinnych do p r z ę d z y l n i a n e j , przy wyrobie Kurpianki n p . pościeli używały na łóżka następujących w pasy i kraty, (za jasny), to na upalne słońce nabrało potrzebnej nie 1. N a w kolor leśnych 2. N a warze do chabrowy jagodach kolor (modro-niebieski) czarnych brunatno-czarny z olszowej kory gotowano (czernicach). i czarny z lnianym w od­ barwy. inaczej, W komu rudawą, koloru. czy która Jeżeli przędzę przez dłuższy dawne lata tylko było siemieniem. wysta­ czas, tak aż tylko pilno przed n i e b y ł o , t e n szukał farby ł l D o p e w n e g o r o d z a j u s z t u k i t k a c k i e j należało w y ­ r a b i a n i e b a r w n y c h i o z d o b n i e w y k o n a n y c h pasków do fartuchów; w y r a b i a n o je z bawełny k o l o r o w e j i l n u n a specjalnych t z w . „klockach". Niektóre były bardzo a r t y s t y c z n e i b y ł a i c h w i e l k a rozmaitość. W y r ó b i c h skończył się już p r z e d k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t . Wiejscy książki k r a w c y . p t . Strój O krawcach ludowy Puszczy tych pisałem — Zielonej do będącej t e r a z w p r z y g o t o w a n i u do d r u k u . D o d a m t y l k o że k r a w ­ cy miejscowi miejscowej, sów (ludowi) n i e było. Taki miał i ludności d o t e g o szkół krawiec swego gospodarstwa, Czasami r e k r u t o w a l i się spośród w i e j s k i e j . Żadnych latem czy pilnował kur­ lichego a zimą o b s z y w a ł rodzinę l u b w i e ś . pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia p o k a z a ł y się. t u o k . r . 1900 (z A m e r y k i n a r a t y firma „Singer"). K r a w c y a który miał więcej żyli sobie gustu i na ogół nowych dostatnio, pomysłów „ p r z y s t r o j a c h " , t o o przyszłość m a t e r i a l n ą w mógł się n i e martwić. K a ż d y z n i c h miał swój d o m i i n w e n t a r z . Co do k r a w c ó w Ż y d ó w ( w o s t a t n i c h l a t dziesiątakach to ci p r a c o w a l i w n a zimę miastach jeździli po w s i a c h z a d o m o w i l i się g d z i e u g o s p o d a r z a , s z l i do innego przed i osadach mia­ („wędrowni"), o b s z y l i m u całą r o ­ i t d . Z a pracę otrzymywali gotówkę i „kolędę" w n a t u r z e do d o m u . Po w s i a c h t o w a l i s o b i e w s w o i c h n a c z y n i a c h (nasze b y ł y 3. N a k o l o r c z e r w o n y — leśne k r z a c z k i podobne c z e r n i c p o d jesień (mają c z e r w o n e ł o d y g i i p e s t k i ) . da­ kolor olszowej . dzinę, p o t e m — wełnę zimą, a słońca już g o r ą c e g o steczkowych, nici wełnę siwy wojnami), barwników: razu latem robiono, B a r w i e n i e od przędzę i s u k n o potrzebnego a produkty stroje otrzymywali wiejskie, od regionalne gospodarzy. z czasem go­ „trefne"), Krawcy miejskie, szyli współ­ czesne. 4. N a k o l o r żółty — b r z o z o w e liście i k o r a z d o d a t ­ kiem koperwasu. 5. N a k o l o r z i e l o n y ga, dająca ją „muzga". Były — specjalna trawa wodna, p o ściśnięciu m i a z g ę . N a d r z e c z a n i e Nici różne dochowały gotowano sposoby odwarze farbowania się d o n a s z y c h n i c h pokoleń w z tej trawy nici, nie 1 0 . wszystkie czasów, b o p r z e z p a r ę używano barwników dłu­ nazywają przeważnie ostat­ chemicz­ nych. Często f a r b o w a n e gólnie cone przy wyrobie lniane wano nici były t y l k o n i c i na osnowę i dywanów), w t e d y osnowy grubsze do i mocne, j e p o d przędzę krę­ nazy­ r w a ł a , suszyła, w otłukała piękne z nasion i cienkie i t d . i t d . aż włókno — sama do koszulę, t r z e b a p r z y pracowitych Wyroby biane i koszul, (zapaski n i m o d b y ć aż pięćdziesiąt ze l n u różnych czynności! ze l n u były popularne, farbowano i sprzę- gospodyni. J e d n a z n i c h o p o w i a d a ł a m i , że chcąc o t r z y m a ć do na K u r p i a c h najbardziej l u ­ szczególnie w paski nakrycia), latem. spódnice chusteczki Prócz (kitle), na białych fartuchy głowę, a dla m ę ż c z y z n prócz k o s z u l , p o r t k i l n i a n e , p a r c i a n k i i o n u c z k i w chodaki. S u k n o g r u b e n a s u k m a n y b a r t n i k ó w czy f a r b o w a n o niekiedy na kolor b u r y ; gotowano w olszowej korze z l n i a n y m siemieniem. Najczęściej ralnym. W 204 jednak robiono kolor strzelców je wtedy sposobem t y m c e l u do s u k m a n d a w n y c h czy tu ten wełnianą. L e n siał z a w s z e g o s p o d a r z , a czyściła go z c h w a s t ó w , dzenia Początkowo (szcze­ kilimów cięciwami, d a w a n o B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h n a K u r p i a c h i w ogóle n a d Narwią, znane jest powszechnie. P r z y każdej c h a ­ łupie d a w n i e j w o g r ó d k a c h , z a b e z p i e c z o n y c h p r z e d i n ­ w e n t a r z e m , były specjalne p l a c y k i r ó w n e , z piękną m u r a w ą , z w a n e b i e l n i k a m i . S a m a n a z w a w s k a z u j e , że służyły d o b i e l e n i a . W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h c z y o s a ­ d a c h n a d r z e c z n y c h b y ł y b i e l n i k i d o w s p ó l n e g o użytku, w y d z i e l o n e p r z e z z e b r a n i a g r o m a d z k i e d l a całej w s i , dobrze ogrodzone. natu­ (ciemno-brą- też portki jeszcze pewnie szarym które bielały deszczu i słońca. A g ł o być p i ę k n y m strój bielić partu, praniu, same na nauczył l u d z i karkach koszule zwanego że płótno w y b i e l o n e uroczysty, pewnie i bielić ludzkich, od j a k śnieg m o ­ s t r o j e m odświętnym, p e w n i e odświętny, płótna surowego płótnem l u b pacześnym. A l e s a m deszcz co p r z y płótna, ten płócien n i e b i e l o n o , n a i t p . używano obrzędowy więc n a i t p . zaczęto specjalnie. B i e l o n o w t e n sposób: sztukę płótna z k r o s i e n r o z ­ ciągano n a m u r a w i e , p r z y g w a ż d ż a n o d o z i e m i s p e c j a l ­ n y m i kołkami na pozostawione, w t y m celu pętelki (lub z b r a k u t y c h — przytłaczano p o b o k a c h w y m y ­ t y m i k a m i e n i a m i ) . W słoneczną p o g o d ę p ł ó t n o p o l e w a n o w o d ą czystą p r z e z s i t a p o l e w a c z k i r a z w r a z p o k a ż d y m wyschnięciu, przeważnie robiły to k o b i e t y i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki r a z y d z i e n n i e , d l a t e g o b i e l n i k i są z a w s z e b l i s k o w o d y . P o p a r u t y g o d n i a c h „ b i e l e n i a " — czego o c z y w i ś c i e d o k o n y w a słońce l e t n i e — płótno z w i j a j ą n a w a ł k i i zabierają d o użytku. T a k s a m o t r z e b a z b i e r a ć płótno z b i e l n i k ó w n a n o c i p r z e d każdą burzą, p i l n o w a ć p r z e d w ę d r o w n y m i z ł o d z i e j a m i , �również kura by czy nierogacizną n i e dobrały b i e l n i k i n i e zrobiły nieporządku, s z k o d l i w e g o na w się n a d l a płót­ czasie b i e l e n i a . Bielone płótna na miejscu lizny samodziałów. (która znano Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, n a o g ó ł j e d n a k g o s p o d y n i e s o b i e upraszczają b i e l e n i e w d o m u , g o t u j ą c s z t u k i płótna w s p e c j a l n i e s p r e p a r o w a n y m ługu z p a l o n y c h łęcin łubinu, a d a w ­ n i e j i jałowca i t p . pytem P r a n i e tej pewnie w estetyczne nym z sięciu b l i s k o l a t . daje z krosien nie na­ się d l a k r a w c a , j e s t r z a d k i e , r o z c i ą g l i w e i kurczy się o d w i l g o c i i d e s z c z u . U b r a n i e u s z y t e z t a k i e g o na, i po pierwszej trudno niejsze ulewie się niepomiernie b y j e nałożyć n a s i e b i e . T a k p e w n i e czasy przytrafiło puszczańskiemu, niem skurczyłoby się a to gwałtownym tkaczów na pomysł nieprzepuszczalne się niejednemu zmoknięcie sukna, zbicia suk­ w daw­ elegantowi właśnie ze skurcze­ naprowadziło pewnie sukna na gęstsze, więcej i n i e rozciągliwe. Do folowania zwany foluszem służy s p e c j a l n y („folus"), a przyrząd będący ok. 3—4 m k o r y t e m , dłubanym z grubego nego, z wolnymi wylotami w sokimi bokami. Do t r z e b a 6, 8 i dorobiony z kołkami więcej n i e r a z warsztat, długim pnia o b u końcach koryta długi i dość c i e n k i smyk — właściwie drzew­ i dość w y ­ jest całą pasją smyka ludzi. naparzone u k r o p e m , rozciągnięte w foluszu ( k o r y c i e ) chłopcy międlą, gniotą i p r z e w r a c a j ą ciągając n i m gromadnie biet domowych, w obie zawyrokują, że się p r z e r y w a . co c h w i l a któraś l e j e jają mu z duże­ otrzymują dalej ciągu — po i oddają ciężkiej zasłużoną do dobrą po w s i , bo n i e r a z biorą je w i ścisłe, pracę prostują, nawi­ p o t y m d o k r a w c a . Już ani zmiana potu pracy folusz i kilka razy są obroty do pogody. przy kolację, grudnia doprowadzone ności. D o r e s z t y zbite znawcy suknie pożyczany różne s u k n a stanu używal­ wędrowni krawcy. W o s t a t n i c h l a t a c h , bliżej m i a s t f a b r y c z n y c h s u k n o t a k i e dają n i e k t ó r z y d o s p e c j a l n y c h f a b r y k d o w y r ó w ­ nania jednej s t r o n y „ p r a w e j " przez maszynowe pos t r z y ż e n i e włosia, a l e większość p o p r z e s t a j e na t y m , j a k i e wyszło z warsztatów w i e j s k i c h . prania. płóciennego ulewny, nie tylko stroju letni deszcz, w podróży strze- czy gdzieś zrobił z przy płócien­ wprost na człowieku. pewnie, coraz że bielsza bieliźnie, j e g o strój i bez bielutkiej, chłopakom, co Gdy czy brudu. zaczęła podrażniło człowiek je wy­ bielizna jest Dziewczyna się pewnie prędzej w podo­ i c h ambicję w k i e r u n k u częstszego moknięcia n a deszczu, który j e prał bezinteresownie siątkami umyślnie żeby i m włosy strzyżono włosów). Zaczęto prać a s k u t e c z n i e . Jeszcze lat, dziewczyny deszczu, też z bieliznę w przed mokły długie rosły Taki musiał czasem wodzie — (wtedy być nie dzie­ majowym jeszcze n i e początek czekając bieżącej, trzepiąc kijanką paru na prania. deszczu ją z płaskiej szczapy, ręką, czy — dło­ ułama­ n e j gałęzi. P r a w d o p o d o b n i e z przyrodzonego lenistwa, człowie­ k o w i n i e chciało się urządzać p r a n i a z b y t często, a l e bądź co bądź, t r z e b a p o w i e d z i e ć n a korzyść ludności t u t e j s z e j p u s z c z y , że n i e c z e k a n o t u , aż płótno r o z l e c i się n a c z ł o w i e k u w strzępy ( j a k t o się z d a r z a ł o p o ś w i e ­ cie) o d z n o s z e n i a , a l e j e p r a n o , co nastąpiło p e w n i e już w w i e k a c h X V I I i X V I I I — w t e d y już n i e deszcze, a l e k o b i e t y p r a ł y bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowni­ k ó w n i e c h o w a n o w bieliźnie b r u d n e j , a l e ją s t a r a n o się się tu zaprezentować w l u d z i e , a pozostałość ci, gdy jeszcze mogą w dobrej formie zaświatach. To mówią po t y m zwyczaju starsze l u b s c h o r o w a n e Kurpianki, pracować, mógł najstarsi j e s t t a k a , że oczekując już przygotowują śmier­ sobie na śmierć s w ó j strój, a w n i m często śnieżna „ k o s i u l a " o d ­ grywa pierwszorzędną Bądź co bądź, rolę. n a początku już n i e t y l k o p r a n o w w o d z i e , XIX stulecia, a l e s t a r a n o się bieliznę wynaleźć k u t e m u o d p o w i e d n i e m y d l i k i - s p o s o b y , ułatwiające m a n i e możliwie czystej smykiem, wrzątek naciągają, deszcz n i e z a s z k o d z i , Chłopcy w gotowe mokre n a w a ł k i , suszą żaden jest sukno Sukno bać Z e sposobów t y c h s t r o n y wzdłuż. Z k o ­ go s a g a n a n a s u k n o , a po k i l k u g o d z i n a c h , g d y higieniczne, czy niejeden bie­ strojem), na wynalazek bielizny wyprać, wybielić, b y nieboszczyk Z w y k l e f o l u s z u s t a w i o n y j e s t n a kołach w b i t y c h w z i e m i ę (słupkach), p r z e d o k n a m i , chałupy, p r z e z które p r z e c h o d z i ś w i a t ł o l a m p o w e na z e w n ą t r z p r z e z s z y b y , ż e b y p r a c u j ą c y m i e l i w i d n o . P r a c a r o z p o c z y n a się o z m i e r z c h u , z w y k l e w czasie a d w e n t o w y m ( w g r u d n i u ) , d o k t ó r e j z a p r a s z a się sąsiedzkich c h ł o p c ó w dorosłych n a cały w i e c z ó r . Jeżeli s u k n a j e s t m a ł o w j e d n e j c h a ­ łupie, t o k i l k a g o s p o d a r s t w r a z e m z n o s i s u k n o n a w s p ó l ­ n e f o l o w a n i e , dość p r a c o w i t e i k ł o p o t l i w e . Sukno pięknej specjalny d o rąk. D o i puszezaków, ale t o s a m o nią, a z czasem F o l o w a n i e s u k n a — b o t a k n a z y w a się cała t a m a ­ n i p u l a c j a u t r w a l e n i a , z b i c i a i u j e d n o s t a j n i e n i a rozciąg­ l i w o ś c i w ł ó k i e n — o d b y w a się o d n i e p a m i ę t n y c h p r z e z l u d z i l a t , n a całym terenie, gdzie znane jest t k a c t w o z wełny. nie prano s t r o j e m , b ę d ą c y m jednocześnie bielizną, trzepiąc ładniejsza, s u k n a . S u k n o zaraz względy wpłynęły praczką sechł, z a u w a ż y ł F o l o w a n i e nie i spTat skórę b ę d ą c y m pal rybołówstwie stu kilkudzie­ Pierwotnie jednocześnie k t ó r y g d y b y ł z silną falą t j . w i a t r e m , n i e t y l k o i dalej Polsce o d i prawdopodobnie k u r p i o w s k i e Cieszą się w i e l k i m p o ­ w była potrzeby, Pierwszą był lato 1. W o d a pierwszym czono lub stojąca, lepszym znane były miękka, dole czy następujące: wygrzana kanale na słońcu, wodzie drugi czystej dzień „spierano" bieżącej, w y k r ę c a n o w lub jeziorku. M o ­ w n i e j bieliznę n a całą dobę, s p e c j a l n i e ile, na otrzy­ bielizny. w rozmiękły błocie brud w z nadmiaru wilgoci i suszono n a słońcu i w i e t r z e , n i e k t ó r z y o d r a z u l a s o ­ b i e , żeby nabrała 2. Ił r z e c z n y glowy), Szorowano „wysiastano" takiego fasonu. ( m a z i s t y i tłustawy muł g l i n i a s t o - m a r - nad brzegiem strumieni. Z odpowiedniego w w niektórych w nim brud wodzie bieżącej, mułu Niemcy robili miejscach rzek i zastarzały, a czystej ogrzanej. nam i kartkowe potem mydło w czasie I i I I w o j n y . 3. Z a p a r z a n i e bielizny w nawozie końskim, który j a k w i a d o m o — p r z e t e r m e n t o w a n y , z a w i e r a w sobie d u ­ żo ciepła — odbywało się jeszcze n a początku S u k n o t a k i e służy dziesiątki l a t , u b r a n i e z n i e g o „nie do z d a r c i a " — j a k mówią, a p r z y t y m n a z i m o w e m r o z y i z a w i e j e ciepłe i w y g o d n e w n o s z e n i u . w i e k u . B i e l i z n ę z zastarzałym M a też w z i ę c i e n a K u r p i a c h d o o s t a t n i c h l a t , a n a j a r m a r k a c h czy t a r g a c h w M y s z y ń c u m o ż n a nabyć o d ­ p o w i e d n i o w y m i e r z o n e sztuczki n a krótkie „sukmanki". i XIX-go brudem zakopywano b i e j w n a w ó z koński w s t a j n i , ż e b y się t a m d o b r z e grzała. N a d r u g i prano piołu. w czy t r z e c i dzień bieliznę ciepłej Spłukiwano wodzie w z ługiem ogrzanej za­ wydobywano gotowanym wodzie, głę­ czystej z i po­ bie­ żącej. 205 �- 4. G o t o w a n i e jeszcze w ługu b r u d n e j b i e l i z n y o d b y w a ł o powszechnie z popiołu d r z e w zastępujący ok. r. 1900. Ł u g liściastych, posiadających ludziom w sobie krosien, jest b a n i o n e " j a k t o nazywają, wałki, szedł świat. na B i e l i z n ę z ługu p r a n o w mięk­ sztuczki 5. O w c z y mętna dawniej ług. B y ł a w i wodzie przed tłustawa. na szereg W wodzie Woda prano z brudu bieżącej. O d l a t 60—80 s p o s o b u sitach i w piecach wygotowywano tego dziesiątków l a t uważano d ę b o w ą korę, o d - ług. Ług taki za n a j l e p s z y i przez gotowa­ n o czy też p r a n o w n i m bieliznę. W końcu c z y s t a spłukała do r e s z t y Co taka takiej do reszty po­ używają. 6. D ę b o w y ług. P a l o n o siano brudna woda strzyżeniem. płócienne, spierając czystej, p r a w i e nie ciepłej i co n i e p o t r z e b n e do s u k n a i się i n t e r e s o w a ł , s u k m a n , to p r a n i e m wystarczał wienia" sukna wycierano deszcz woda . 12 i je rękami i c h mało k t o śnieg; dla miękkim „odno­ śniegiem. T a k w i ę c sobie r a d z i l i K u r p i o w i e , a w ł a ś c i w i e K u r p i a n k i z p r a n i e m b i e l i z n y . T y l k o n a t r a t w a c h spławnicy drzewa w i (miejscowi oryle) musieli „gratunach" , gdzie indziej 1 3 dziewczęta. W Praczkami dawniejszych na Starych rzeźbił ładną kijankę i z niej dziewczynie. prezent też są Kurpiach k w i a t y i różne przedślubny Przywiązywał uwagę, a i dziewczyna w sobie to zawsze zawodowymi latach kawaler robił prać robiły widać swojej do kobiety. zdolny wzory upatrzonej kijanki znaczną n i e obraziła się za t o . płótna do P ł ó t n o (i i n n e t k a n i n y ) spod wyrównują oba brzegi, maglują zwana koniecznych na szerokiej (łóżka itp. Do „Pogur- j e nakręcając n a rozpłaszczając wypadkach siedzenia) na maglownica, ławie, na służącego na maglowania t u walkownicą mokre mniejsze wierz­ dzień służy i wałek wszędzie że żadnych prawie niu po k r a j u , więc maglów nie ma, prostowanie wszelkiej i wysuszeniu, j a k : ręczników, tuchów i t p . o d b y w a prawie j e j n i e opisuję. D o d a m zmechanizowanych na za ręcz­ długości ok. 1 łokcia (50—60 c m ) . Czynność t a z n a n a j e s t tylko, Kurpiach bielizny po pra­ obrusów, k o s z u l , f a r ­ się ręcznie p r z e z k o b i e t y , p o d a n y m i p j w y ż e j narzędziami. Walkownicą — z płaskiego d r z e w a b r z o z o w e g o c z y klonowego l u b jesionowego, posiada do p r a w e j ręki okrągły t r z o n e k a do l e w e j zakrzywioną rączkę u p r z o ­ d u narzędzia. Spód w a ł k o w n i c y n a c i n a n y j e s t w k a r b y , który p r z y t o c z e n i u w a ł k a z bielizną naciąga ją c o r a z m o c n i e j n a w a ł e k , w y r ó w n y w u j ą c w s z e l k i e fałdki i n i e ­ równości. Wspominam o wałkownicy jeszcze i d l a t e g o , ona u każdej s t a r a n n e j g o s p o d y n i biona pracowitymi motywami że i że często j e s t sztuki ludowej, jest ozdo­ robotą r z e ź b i a r s k ą . B i e l i z n ę czy f a r t u c h p o p r a n i u n i e m a g l o ­ 15 wany, nazywają, z gardzieli". że w y g l ą d a Żelazka do t a k „jak prasowania p s u wyciągnięty od paru dziesiąt­ k ó w l a t są w użytku u m i e j s c o w y c h k r a w c ó w , ogół w i e j ­ ski 14 za itp. W n a k r y c i u szlabana kanapę bieliznę kobiety wyciągając bielniku chnim t o n a pozór owiec jakby koszule wodzie strugach i rzekach. została p o m y c i u była czystej tkanin. z a w s z e trochę p o m i ę t e , n i e r ó w n e . potaż potaż w Wyługowany Magio w anie z n a d N a r w i n a h a n d e l ( d a w n y m i czasy) w d a l s z y kiej, najlepiej mydło. si* wygotowywani dopiero zaczyna je lepiej poznawać. P R Z Y P I S Y T e k s t z i n e d i t ó w A d a m a Chętnika, n a p i s a n y w l a ­ tach 60-tych. Podług ks. Łukasza Kościeszy-Załuski, m i s j o n a r z a z r . 1650, o d b y w a j ą c e g o m i s j e w p u s z c z y K u r p i o w s k i e j (podł. rękopisu p o łacinie, podał I . B a r a n o w s k i „ Z i e ­ m i a " n r 18 1(11). O c z y m dalej p r z y „strzelcach". P o d ł . L . K r z y w i c k i e g o — Kurpie (Biblioteka War­ s z a w s k a , 1892). 1 2 3 4 Były t a k i e w M u z e u m K u r p i o w s k i m w N o w o g r o ­ p o d Ł o m ż ą , do r . 1939 (pochodziły z w . X V I I I ) . H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom województwa płockie 70, W-srszawa 1928 5 dzie 6 7 Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, 1830 A . Chętnik, Warunki gospodarózo-kulturalne na pograniczu Kurpiowsko-Mazurskim, Ł o m ż a 1927, s. 89 8 206 O d F . P i j a n o w s k i e g o ze w s i K u z i e , p o w . K o l n o , l a t 90, w r . 1910 i o d M . S o b ^ e c h o w e j , l a t 85, w r . 1947, o d J . K r a s c y n e j , l a t 80 z B r z o z ó w k i ( o k . 1932) i t d . W i a d . od A. K o r d e c k i e j z Myszyńca i M . Sobiec h o w e j z K a d z i d ł a , 1949 i i n n y c h . W i a d . od I . Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z N o w o g r o d u p o d Ł o m ż ą , 1931 W i a d o m o ś c i o d : S. C h ę t n i k o w e j , l a t 9 1 , N o w o g r ó d 1948; M . S o b i e c h o w e j z K a d z i d ł a , l a t 87, 1949; o d A . K o r d e c k i e j z M y s z y ń c a , l a t 55 — 1949 i t d . G r a t u n y — duże s z p a r y z w o d ą bieżącą między kiocŁmi w p ł y n ą c y c h p a s a c h d r z e w a . T a k i e k i j a n k i można oglądać w Ł o m ż y , w M u ­ z e u m Północno-Mazowieckim. „Stare K u r p i e " — o d c i ­ nek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi, o d N o w o g r o d u .począwszy — do Ostrołęki. J a k to w i d z i m y пр. лг M u z e u m P ó ł n . Mazow. w Łomży. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/204bdac72dbfef435b57d706f3701d3a.pdf 524bd852e3f2dff288c7fe60f7ebb364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4649 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4318 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.188-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A XII 1971 - III 1972 Grudzień Wystawy i konkursy W starej Kordegardzie w war­ szawskich Ł a z i e n k a c h otwarto zor­ g a n i z o w a n ą przez Cepelię pokon­ k u r s o w ą w y s t a w ę Polskiej Szopki Ludowej. W konkursie uczestniczy­ ło 145 osób, n a d e s ł a n o 278 ekspo­ n a t ó w . Za szopki drewniane nagro­ dy otrzymali: I — Marian A d a m ­ ski ze wsi Sobiska, pow. ł u k o w s k i , Władysław Chajec z Kamienicy G ó r n e j , pow. jasielski; I I — Jan Świerczek z Kamionki Wielkiej, pow. n o w o s ą d e c k i , Tomasz Ligas z Krościenka, pow. nowotarski i Ry­ szard Sęk ze wsi Budziska, pow. ł u k o w s k i ; I I I —• Czesław Czekalik ze wsi Szczesie, pow. sieradzki, Sta­ n i s ł a w Korpa z Rudy, pow. sieradz­ k i , Filomena Robakowska z W i t o nii G ó r n e j , pow. łęczycki, W i k t o r Rysio z Świnic Warckich, pow. ł ę ­ czycki i S t a n i s ł a w Walczak ze wsi Szlapy, pow. łęczycki. Za szopki ce­ ramiczne: I — Elżbieta Kosiarska z Iłży, Stefan G ł o w i a k z Ł a ń c u t a ; Tl —• Tadeusz Poletek, Koszary, k. Ostrowca, S t a n i s ł a w K o t z Ł a ń c u ­ ta. N a g r o d ę s p e c j a l n ą — S t a n i s ł a w Zagajewski z W r o c ł a w i a . W zakresie tkaniny przyznano n a g r o d ę drugiego stopnia Scholasty­ ce Krupowicz z Janowa, pow. So­ kółka. W zakresie malarstwa na bzkle — nagr. I i I I —• Ewelinie P ę k s o w e j z Zakopanego, nagr. I I otrzymał Władysław Walczak z Zakopanego. Za w y p i e k i z ciasta nagr. I — M a r i a Chrostek z Tatar, pow. O s t r o ł ę k a , Aleksandra Waś kiewicz z Tatar i Stefania Konop­ ka z Tatar. W y s t a w ę zwiedziło 150.000 osób. Z n a c z n ą część e k s p o n a t ó w zakupiły muzea etnograficzne: w Warszawie, Krakowie, Toruniu. Pozostałe obic-kty z a t r z y m a ł a Cepelia, k t ó r a w k o ń c u br. przygotowuje wysta­ wę — kiermasz w N o w y m J o r k u . Z okazji wystawy wydano ka­ talog. , W K r a k o w i e odbył się X X I X konkurs na szopkę k r a k o w s k ą . Na­ desłano 65 prac. Nagrody otrzyma­ l i : I — Jan M a l i k ; I I —• Kazimierz Wiatr, Tadeusz G i l l e r t i W a c ł a w Morys; I I I — Ferdynand Sadowski, Zygmunt Grabowski, W i t o l d Głuch, Bronisław Piącik; I V — Wilhelm Rozpędzik, S t a n i s ł a w P a c z y ń s k i , A n ­ drzej Banach, Leonard Paciorek i Zdzisław Dudzik, k t ó r e m u przyzna­ no r ó w n i e ż n a g r o d ę s p e c j a l n ą za zestaw k u k i e ł e k . Drugą nagrodę s p e c j a l n ą o t r z y m a ł Edward Łuszcz z L u b l i n a za zastosowanie w szop­ ce krakowskiej e l e m e n t ó w zabyt­ kowej architektury Lublina. Szopki, jak zwykle, wystawiono publicznie na Rynku, a później w Muzeum Historycznym. 188 W Bydgoszczy otwarto wysta­ wę o b r a z u j ą c ą dorobek t w ó r c ó w l u ­ dowych Ziemi Bydgoskiej w 1. 1945 —1971. Organizatorami b y l i : W y ­ dział K u l t u r y PWRN, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo K u l t u r a l ­ ne i Muzeum Etnograficzne w To­ runiu. Eksponowano prace 120 ar­ t y s t ó w ludowych, w t y m t a k ż e ouiekty ze zbiorów m u z e ó w : w To­ runiu, W ł o c ł a w k u , Warszawie, G r u ­ dziądzu, Żninie oraz Izby Muzealnej w Key ni. Staraniem Kujawsko-Pomor­ skiego Towarzystwa Kulturalnego wydano z okazji wystawy p u b l i k a ­ cję pt. „Współczesna Sztuka L u d o ­ wa w W o j e w ó d z t w i e Bydgoskim", Bydgoszcz 1971. Publikacja zawie­ ra: W s t ę p n y a r t y k u ł mgr Wandy Szlrulmowskiej o m a w i a j ą c y twór­ czość l u d o w ą na terenie woj. b y d ­ goskiego, o m ó w i e n i a poszczególnych d z i a ł ó w wystaw (garncarstwo, ple­ cionkarstwo, rzeźbę, malarstwo, haft i koronki, kowalstwo, zdobnic­ two w n ę t r z , zabawki) oraz indeks a u t o r ó w wystawianych prac i foto­ gramy. * W Muzeum Kujawskim we W ł o c ł a w k u t r w a ł a wystawa prac S t a n i s ł a w a Zagajewskiego) na k t ó ­ rej zaprezentowano 35 rzeźb cera­ micznych. Wszystkie — zakupione zostały przez M K i S dla Muzeum Kujawskiego. W ą b r z e s k a p l a c ó w k a Polskiego Związku Niewidomych zorganizo­ w a ł a w P D K w y s t a w ę rzeźb A n ­ drzeja Rusockiego, niewidomego m a s a ż y s t y z Ciechocinka. Zapre­ zentowano k i l k a n a ś c i e prac w y k o ­ nanych w glinie ceramicznej. W gdańskim Dworze Artusa otwarto I Ogólnopolską W y s t a w ę Plastyki Amatorskiej, zorganizowa­ ną przez W D K i W o j e w ó d z k ą K o ­ misję Związków Zawodowych w G d a ń s k u . Wystawiono ok. 100 prac reprezentujących różne dziedziny sztuki. Jury pod przewodnictwem art. malarza Kazimierza Sramkiewicza p r z y z n a ł o nagrody i w y ­ różnienia. W Białymstoku odbył się I I Wojewódzki P r z e g l ą d Amatorskiej Twórczości Plastycznej, zakończony w y s t a w ą prac w y r ó ż n i o n y c h . W Krakowie rozstrzygnięty został konkurs na projekt p a m i ą t k i z w i ą ­ zanej tematycznie z K r a k o w e m , a zorganizowany przez Spółdzielnię Przemysłu Artystycznego „Staro­ druk". A b y zachęcić t w ó r c ó w do wykorzystania t w o r z y w nietradycyjnych eliminowano projekty w y ­ konane w drewnie i skórze. P o ś r ó d 152 n a d e s ł a n y c h p r o j e k t ó w przewa­ żały prace wykonane w metalu. Jury pod przewodnictwem dr Jerzego Czajkowskiego nie przyz­ nało I nagrody. Nagr. I I otrzymali: W ł a d y s ł a w G ą s i e n i c a - M a k o w s k i za koguty z metalu i medalion g ó r a l ­ ski oraz w y t w ó r n i a „ F o t o - p a m " za znaczki i l u s t r u j ą c e legendy k r a k o w ­ skie. Nagr. I I I przyznano K a z i ­ mierzowi Makowcowi z Zakopane­ go za k a s e t k ę z metalu, M i r o s ł a w i e Zacharczuk z Zamościa za meta­ l o w y talerz, Janinie Drabek z K r a ­ kowa za r e g i o n a l n ą s e r w e t ę i F r a n ­ ciszkowi Koszarkowi za komplet do ń e r b a t y wykonany w metalu. Inne W Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w Szczecinie otwarto X - t ą dorocz­ n ą w y s t a w ę twórczości ludowej i a m a t o r ó w . Udział b r a ł o ponad 100 artystów reprezentujących różne dziedziny sztuki. W dziale sztuki ludowej d o m i n o w a ł a rzeźba. W cza­ sie trwania wystawy odbyło się spotkanie t w ó r c ó w i dyskusja. W ramach Festiwalu K u l t u r a l ­ nego Z w i ą z k ó w Zawodowych 1970/71 otwarto w krakowskich „ K r z y s z t o forach" Ogólnopolską W y s t a w ę M a ­ larstwa Amatorskiego, zorganizowa­ n ą przez CRZZ, z a r z ą d Gł. Z N P i Muzeum Historyczne. Komisarzem wystawy był art.-plastyk B r o n i s ł a w J. Tomecki. Udział wzięło 90 t w ó r ­ ców. Przyznano nagrody i w y r ó ż ­ nienia. Z okazji wystawy wydano katalog, pod r e d a k c j ą St. L i t w i n a ze w s t ę p e m J. Madeyskiego. W ramach zorganizowanej w Zagłębiu Dąbrowskim imprezy „Wojewódzka T r y b u n a P o m y s ł ó w " , odbył się z inicjatywy P D K w Grodźcu tradycyjny j a r m a r k , na k t ó r y m prezentowali swe wyroby t w ó r c y l u d o w i z całego regionu. Zespół ludowych malarek z Za­ lipia, w ramach z o b o w i ą z a n i a pod­ j ę t e g o dla uczczenia V I Zjazdu Par­ t i i , w czynie społecznym ozdobił m a l o w i d ł a m i świetlicę i k a n c e l a r i ę szkoły. * W rodzinnej wsi Łące pod Rze­ szowem z m a r ł w 73-cim r o k u ży­ cia artysta ludowy Józef Ryś, m u ­ zyk, poeta i rysownik. U t r w a l i ł w zapisach i ilustracjach liczne, daw­ ne o b r z ę d y i obrazy z życia wsi. �Styczeń Wystawy W Muz. A l t o ń s k i m w H a m b u r ­ gu otwarto w y s t a w ę polskiej sztu­ k i „ n a i w n e j " pn. „Naive K r u s t der Gegenwart aus Polen". Organizato­ rem wystawy b y ł a „Desa", komisa­ rzem —• A l . Jackowski, k t ó r y też napisał w s t ę p do bogato ilustrowa­ nego Katalogu wystawy; wygłosił na w e r n i s a ż u odczyt o sztuce na­ iwnej w Polsce. Na wystawie poka­ zano malarstwo Henryki Adam­ czewskiej, L u d w i k a Holesza, Stani­ s ł a w a Karulaka, M a r i i Korsak, Ja­ na Lady, Łucji Mickiewicz, E d m u n ­ da Monsiela, Teofila Ociepki, Jana Płaskocińskiego, Leokadii P ł o n k o wej Zenona Radkego, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Jana Skoczylasa, B r o n i s ł a w a Surowiaka, Haliny Wa­ lickiej, Zygmunta W a r c z y g ł o w y , M a ­ r i i Wojtowicz-Tarnawskiej, Pawła Wróbla. Rzeźbę reprezentowali Adam i Henryk Zegadłowie. W Muzeum Regionalnym w Ra­ domiu otwarto p o k o n k u r s o w ą w y ­ s t a w ę tradycyjnego kowalstwa ar­ tystycznego Ziemi Radomskiej, zor­ g a n i z o w a n ą przy w s p ó ł p r a c y 7 Ze­ społem do spraw plastyki M K i S przez Wydział K u l t u r y PWRN oraz Muzeum Regionalne w Radomiu. Wystawa obejmowała ponad 100 prac. Scenariusz o p r a c o w a ł mgr Ste­ fan Rosiński, ekspozycję — mgr Zbigniew Karbarz. Nagrody ufundowane przez CPLiA, M K i S oraz Wydział K u l t u r y PWRN otrzymali: Stefan R u t k o w ­ ski ze wsi B o r k i , pow. Zwoleń; Franciszek G ó r k a ze wsi W ó l k a L e siowka, pow. Radom; Stefan Kupis ze wsi Tczów, pow. Z w o l e ń ; Ta­ deusz S k w i r a ze wsi Marianowa, pow. Kozienice; Jan Wieczorek z B a r t o d z i e j ó w , pow. Zwoleń. W y r ó ż ­ nienia: S t a n i s ł a w Chołuj z Pacior­ kowej Woli, pow. Z w o l e ń ; Wincenty Janicki z B a r t o d z i e j ó w , pow. Z w o ­ l e ń ; Leon Dygas z Rawicy, pow. Radom; Edward Klusz z Rajca Po­ duchownego k. Radomia. rzy a m a t o r ó w . Wystawa obejmowa­ ła 200 prac 73 a u t o r ó w . Jury pod przewodnictwem art. rzeźb. Gustawe Ż e m ł y p r z y z n a ł o 3 nagrody i .9 wyróżnień. * Z inicjatywy W y d z i a ł u K u l t u r y W R N w K r a k o w i e odbyła się w y ­ stawa prac uczniów liceów sztuk plastycznych w Wiśniczu Nowym i Tarnowie, na k t ó r e j pokazano eks­ ponaty, n a w i ą z u j ą c e w charakterze do tradycji ludowej regionu. W krakowskiej galerii „ P r y z ­ mat" otwarto w y s t a w ę f o t o g r a m ó w ,,Ściany cel więziennych byłej sie­ dziby gestapo przy ul. Pomorskiej 2". Inne W dniach 7—9 stycznia w tea­ trze Dzieci Zagłębia w Będzinie, od­ była się tradycyjna już impreza „ H e r o d y " . Poza w y s t ę p a m i zespo­ łów ludowych zorganizowano semi­ narium, p o ś w i ę c o n e o b r z ę d o m ludo­ w y m oraz w y s t a w ę publikacji po­ d e j m u j ą c y c h tę t e m a t y k ę . Staraniem Teatru Regionalne­ go, Z w i ą z k u T e a t r ó w Amatorskich i Referatu K u l t u r y DRN Stare M i a ­ sto i PRN K r a k ó w , odbył się w sali Filharmonii krakowskiej p r z e g l ą d obyczajów regionalnych, związanych z okresem Bożego Narodzenia. Z inicjatywy Teatru Regional­ nego i Estrady Wojewódzkiej zor­ ganizowano w K r a k o w i e j a s e ł k o w e przedstawienie w autentycznej szop­ ce, przy udziale lalek, k t ó r y c h au­ torem był Zdzisław Dudzik, wielo­ krotny laureat k o n k u r s ó w na szop k i krakowskie. * * W klubie ZMS w Brzegu D o l ­ nym otwarta była wystawa rzeźb Franciszka J ó ź w i a k a ze Ż m i g r o d u , połączona z kiermaszem. * W warszawskiej W R N otwarta b y ł a wystawa prac. w o j . U r z ę d u Konserwatorskiego nad o c h r o n ą bu­ downictwa i sztuki ludowej Mazow­ sza oraz z a b y t k ó w archeologicz­ nych. M . in. przedstawiono fotogra­ fie zabytkowych chat, zagród, bu­ d y n k ó w gospodarskich i w i a t r a k ó w przeznaczonych do organizowanego w Sierpcu skansenu budownictwa mazowieckiego. Na wystawie zna­ lazły się też rzeźby ludowe, cera­ mika, tkaniny oraz wiejskie s p r z ę ­ ty. + W ramach Festiwalu K u l t u r a l ­ nego Z w i ą z k ó w Zawodowych, zor­ ganizowano w Paczkowie ogólno­ p o l s k ą w y s t a w ę twórczości r z e ź b i a ­ Z inicjatywy krakowskiej Pra­ cowni Badania Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki PAN, kierowanej przez prof. Reinfussa zorganizowa­ no seminaria dla k i e r o w n i k ó w w i e j ­ skich p l a c ó w e k k u l t u r a l n o - o ś w i a t o ­ wych, p o ś w i ę c o n e problemom opie­ ki nad s z t u k ą l u d o w ą . * W Gniewkowie otwarto Folklo­ rystyczny Uniwersytet Powszechny, którego zadaniem jest szerzenie wiedzy o regionie kujawskim. Na zajęciach kobiety m. in. uczą się regionalnego hafciarstwa, przyrzą­ dzania potraw kujawskich, a także zwyczajów swojego regionu. Ł u1у Wystawy W nowo o t w a r t y m Muzeum Et­ nograficznym w Sierpcu wystawio­ no rzeźby 13 t w ó r c ó w ludowych z pow. sierpeckiego. * W P D K w Ciechanowie otwar­ to w y s t a w ę sztuki ludowej. * W Domu Chłopa w Warszawie odbyła się wystawa malarstwa, rzeźb i wycinanek S t a n i s ł a w a K o r py ze wsi Ruda k. Sieradza. W ramach V I Zimowych D n i K r y n i c y otwarto wystawy prac N i ­ kifora, Ireny W ł o d y k a (malarki z N . Sącza) oraz rzeźbiarzy ludowych: J. Citaka i J. Sikorskiego. W Krakowie, w lokalu NZSP zorganizowano w y s t a w ę prac na­ d e s ł a n y c h na konkurs o t w a r t y dla a m a t o r ó w pn. „ S z t u k a Ludowa Pod­ hala", zorganizowany w ramach Fe­ stiwalu Kulturalnego Z w i ą z k ó w Za­ wodowych przez R a d ę Z a k ł a d o w ą i Z a k ł a d o w y Dom K u l t u r y NZSP w .Nowym Targu. Wystawa obejmowa­ ła rzeźbę, malarstwo, metaloplasty­ k ę i p a m i ą t k a r s t w o . Jury pod prze­ wodnictwem dr Jerzego Czajkow­ skiego p r z y z n a ł o nagrody; w dzie­ dzinie rzeźby nagr. I otrzymali: B. Cukier z Zakopanego, J. Gacek z Rabki; nagr. I I — J. Malacina z Poronina, S. K r ó l z Bukowiny, A . Stasik z Poronina, J. Wierzba ze Szczawnicy, A . Pach z Zakopanego; w dziedzinie ceramiki — nagr. I i I I — L . Gołąb z Nowego Targu, nagr I I I — J. Malacina z Poronina, W. Gołąb z Nowego Targu; za malar­ stwo na szkle —• nagr. I — L . Go­ łąb, nagr. I I — K . K u l a w i a k z Z u ­ brzycy Dolnej, nagr. I I I — Z. W a l ­ czak z Zakopanego, W. G o ł ą b z Nowego Targu, J. Oleksy z Rabki. Za malarstwo przyznano t y l k o I I - g ą n a g r o d ę —• M . Ł o p a t y ń s k i e m u z No­ wego Targu, za grafikę — I I nagr. —• Katarzynie B a n a ś z Nowego Tar­ gu. Za haft nagr. I o t r z y m a ł a A. Trzebunia z Zakopanego. Za meta­ l o p l a s t y k ę otrzymali nagrody: I — W. G ą s i e n i c a - M a k o w s k i i B. Cu­ kier z Zakopanego; I I — M . Biernacik z Zakopanego; I I I — F. G ą s i e ­ nica, W. Walczak, J. Zachwieja ze Szczawnicy. W dziedzinie p a m i ą t ­ karstwa: I — Z. G ą s i e n i c a - S z y m k ó w z Zakopanego i S. K r ó l z B u ­ k o w i n y ; I I — M . Rams z Zakopa­ nego; I I I — W. G ą s i e n i c a - M a k o w ­ ski i T. Szostak z Poronina. W krakowskim Domu K u l t u r y otwarto I V w y s t a w ę korzenioplastyki członków Krakowskiego K l u ­ bu K o r z e n i o p l a s t y k ó w . W g d a ń s k i m M a ł y m M ł y n i e ot­ warto giełdę w y r o b ó w p a m i ą t k a r ­ skich tego regionu. Impreza, orga­ nizowana po raz czwarty przez Te­ renowe Zjednoczenie Wiodące Prze­ mysłu P a m i ą t k a r s k i e g o w Sopocie, w t y m r o k u była szczególnie uda­ na, z a r ó w n o dzięki nowym pomy­ słom w y r o b ó w nie ograniczających się do bursztynu, a z w i ą z a n y c h z folklorem i t r a d y c j ą w y b r z e ż a , jak i w efektach, k t ó r y m i były licznie 189 �zawarte transakcje. Wszystkie w y ­ stawione wyroby sprzedane zosta­ ły na miejscu. Marzec Wystawy W 158 rocznicą urodzin O. K o l ­ berga, w pow. D o m u K u l t u r y w Przysusze zorganizowano w y s t a w ą sztuki ludowej kielecczyzny. Wysta­ wa prezentowała plon konkursu ogłoszonego przez C P L i A i w ł a d z e miejscowe. Wśród n a d e s ł a n y c h ok. 200 e k s p o n a t ó w d o m i n o w a ł y t k a n i ­ ny, wyroby ze słomy i wycinanki. N a g r o d ą s p e c j a l n ą za całokształt twórczości o t r z y m a ł a , Barbara Ja­ r z ą b e k z Nieznamierowic, nagr. I — Franciszka Z a r a ś z Nieznamiero­ wic za wycinanki, p a j ą k i i rózgi; nagr. I I — Jadwiga Rybak z Nie­ znamierowic za tkactwo i S t a n i s ł a ­ wa Kucharczyk z Grabowej Rusinowskiej za koronki i tkactwo; n?gr. I I I — Zofia Baranowska z Nieznamierowic za p a j ą k i i w y c i ­ nanki oraz Helena Papis z Rusino­ wa za p a j ą k i . zorganizowany staraniem spółdziel­ czego zrzeszenia „ M i l e n i u m " przy pomocy Muzeum i m . Orkana. W konkursie brali udział t w ó r c y l u ­ dowi z w o j . krakowskiego, przede wszystkim z Tokarni. Jury, pod przewodnictwem prof. R. Reinfussa przyznało równorzędne nagrody Eleonorze Jurczak, Zofii Kluska i M a r i i Majerek. * Konkursy W Ł y s e m , pow. Kolno roz­ s t r z y g n i ę t o konkurs na palmy w i e l ­ kanocne, zorganizowany przez Jad­ wigę C h ę t n i k o w ą i Muz. w Łomży, przy w s p ó ł p r a c y Towarzystwa Zie­ m i Ł o m ż y ń s k i e j oraz Wydział K u l ­ tury PWRN w Białymstoku. * W Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej z a k o ń c z o n ą kiermaszem, na którym twórcy ludowi osobiście sprzedawali swoje wyroby. * W Muzeum w Białej Podl. otwarto w y s t a w ę rzeźby ludowej, w k t ó r e j udział (brali m. i n . : Ta­ deusz Szkodziński, Franciszek Sa­ downik, Teofil K o ż u c h o w s k i , Jan i P a w e ł W i t k o w i e oraz J. i T. Ga­ jewscy. W „Domu C h ł o p a " w Warsza­ wie otwarto w y s t a w ę ludowego k o ­ walstwa artystycznego regionu pod­ h a l a ń s k i e g o i radomskiego. * W w y n i k u w s p ó ł p r a c y Muzeum O k r ę g o w e g o w Rzeszowie i M u ­ zeum w Łowiczu otwarta została w Rzeszowie wystawa pn. „Łowicka Sztuka Ludowa". W Muzeum i m . Orkana w Rab­ ce odbyła się wystawa prac nade­ słanych na konkurs pn. „ K w i a t y w zimie" (kwiaty sztuczne i pająki) W O ś r o d k u K u l t u r y Polskiej w B r a t y s ł a w i e otwarto w y s t a w ę pn. „Ziemia Kielecka". Jest to wystawa objazdowa, zorganizowana przez k i e ­ lecki Wydz. K u l t u r y Prez. WRN, Muzeum Ś w i ę t o k r z y s k i e i Biuro Wystaw Artystycznych, m a j ą c a na celu spopularyzowanie tradycji re­ gionu, jego w a l o r ó w krajobrazowo-turystycznych i sztuki ludowej. Obok 68 f o t o g r a m ó w pokazano w y ­ roby t w ó r c ó w ludowych z zakresu rzeźby, wycinanki, tkaniny, ko­ walstwa artystycznego, stroju, za­ bawki, pisanki oraz publikacje po­ święcone temu regionowi. Wystawa będzie pokazana ko­ lejno w Pradze, Budapeszcie i Sofii. * Z inicjatywy Tow. M i ł o ś n i k ó w Ziemi Suskiej zorganizowana zosta­ ła w salach zamku suskiego wysta­ wa pn. „ B u d o w n i c t w o regionu ba­ biogórskiego dawniej i dziś". W ś r ó d e k s p o n a t ó w z n a j d o w a ł y się r ó w n i e ż rzeźby i obrazy a r t y s t ó w ludowych spod Babiej Góry. W Pow. Domu Kultury w Ostródzie otwarto w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludowych miasta i pow. ostródzkiego. W wystawie brało udział 30 t w ó r c ó w . Obok prac z za­ kresu malarstwa, korzenioplastyki, rękodzieła, bogato było reprezento­ wane p a m i ą t k a r s t w o . * W ramach obchodów 15-lecia Z M W zorganizowano w Domu Stu­ denckim „ F e m i n a " w Lublinie w y ­ s t a w ę wycinanek lubelskich. I m ­ preza ta była jeszcze jednym efektem stałej w s p ó ł p r a c y Z a r z ą d u Uczelnianego Z M W UMCS z Z a r z ą ­ dem Gł. Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie i Muzeum Wsi Lubelskiej. * Inne W Czermnie, pow. Gostyń w ramach „Niedzieli Czermińskiej" dokonano otwarcia regionalnej I z ­ by Ludowej w starej chałupie w i e j ­ skiej z 1921 r, należącej do St. W o j talewicza. Izba mieści meble, s p r z ę ­ ty, wycinanki, tkaniny z lat 20-tych, pochodzące w dużej mierze z da­ r ó w działaczy r o l n i k ó w . * W ramach „Polskich D n i " w w i e l k i m magazynie p a r y s k i m „ L o u vre" szczególnym powodzeniem cie­ szyły się wyroby polskiej sztuki ludowej oferowane tam przez Ce­ pelię. * Społeczny Komitet Rozwoju K r y n i c y z a k u p i ł od t w ó r c y ludo­ wego Józefa Citaka rzeźbę w drz? wie p r z e d s t a w i a j ą c ą Nikifora. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9a9e96a9b095127a8b4a0bc943ca2ff.pdf 1c3ad8460fffe76986131d9fd16e6fc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4650 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4319 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.191-193 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k — FOLK CULT SCULPTU­ RES I N T H E W I E L K O P O L S K A REGION. Conclusion. A p a r t from m u l t i - f i g u r e compositions, widespread i n the southern p a r t of the Wielkopolska region, we find all over the region — as elsewhere — free-standing cult sculptures, mainly figures of Christ, and as regards pa­ tron saints, the most frequently found is St. Laurence, the patron of fire, and by waters — St. John of Nepomuk; there are quite numerous figures of St. Roch and St. Ro­ salie, for protection against plague and St. Benno to pro­ tect cattle. The figure of Our Lady is found more often i n bass reliefs on columns and crosses, less frequently as a free standing pieta i n shrines. Here and there the M a ­ donna is found i n local versions, for instance, the Turska Madonna. I n connection w i t h local cult, there are also numerous figures of St. Giles, p a r t i c u l a r l y i n the south­ ern part of the Wielkopolska region, near the centre of this cult — Mikorzyna, near K ę p n o . F r o m the formal point of view, the sculptured cult of figures i n Wielkopolska can Ibe divided into four types. The first is marked for compactness, accenting the lines of the sculpture as a whole w i t h avoidance of a lot ot detail (for instance, f i g . 32), the second is characterised by predominance of rhythmic-decorative elements (see fig. 34, 35), the t h i r d type is marked for expressiveness (fig. 36, 37) and the f o r t h type represents the p r i m i t i v e sculpturing i n w h i c h the authors achieve sincerity of ex­ pression despite a glaring lack of technical s k i l l (see fig. 33,38). The artistic value of the folk sculptures of the W i e l ­ kopolska region which — as is shown by a review of types of crucifixes — quite often have features recognised as „ g e n u i n e " folk art has not so far been evaluated univocally. As early as the 19th century, p a r t i c u l a r l y i n the p i l l a r compositions of B r y l i ń s k i — the most prolific folk sculptor of the Wielkopolska region — realistic fea­ tures began to appear. These features led to the nega­ tive evaluation of Wielkopolska sculptures made from the point of view of the theory of the universal folk style, the main champion of which is Józef Grabowski. He considers that sculptures t h a t are not marked for "naivete of vision giving prominence to r h y t h m i c and simple symmetry" do not m e r i t the name o f folk art. This criterion can not be applied in f u l l i n evaluating the sculptures of the Wielkopolska region. Evaluations based only on f o r m do mot take into account the ideological va­ lues of the w o r k , which i n folk art are of basis i m p o r t a n ­ ce. For the f o r m of folk works of art is only the way of expressing the substance and not the exclusive aim of the artist. Therefore, i n evaluating the artistic aspect of folk sculptures, one should apply such criteria w h i c h take into account the changes i n the aesthetic tastes of the people, above a l l , the ideological meaning of the sculpture as a medium of conveying v i t a l c u l t u r a l contents. Such an approach 'makes possible a proper evaluation of cult sculptures i n the Wielkopolska region, where the changes i n the aeshetic tastes of the people characteristic for the whole of Poland, made themselves evident already in the second half of the 19th century and are not i n the least synonymous w i t h the decline of folk art. Barbara P o l o c z k o w a — CIESZYN COSTUMES I N T H E 19th CENTURY. REGIONAL The article fills the gap that existed in studies on the regional costumes of the Cieszyn region, giving an accurate description of the folk costumes i n the locali­ ties of Cieszyn, Skoczów and Bielsko. This applies i n particular to men's costumes, which were no longer w o r n i n this region by the end of the 19th century and have not been studied very much. There is more information concerning the women's cos­ tumes, wihich were w o r n longer after the men had stopped dressing i n regional costumes. The men's regional constumes were marked for their simplicity. The oldest and most representative part of the costume was a waistcoat ornamented w i t h silver buttons and a cape-coat which was longer than the usual ones. The trousers were cut n a r r o w and were w o r n w i t h high boots. Round the waist the men wore a long, wide waist band wound round the waist several times. The hat was high-crowned, usually black or grey. As regards embroidered ornamentation, back-stitch was used, the motifs being w a v y lines. The women's costumes, much more dressy than the men's, were also much more different from the t o w n wear than the men's costumes. The women wore f u l l , brown skirts adorned at the hem w i t h sky-blue embroide­ r y . Their aprons were either of stiff silk w i t h ornamen­ tation or of linen, ornamented w i t h printed flower-pat­ tern bands. The most important par of their costume was the kabatek (bodice). They wore red stockings which were arranged i n horizontal folds and black shoes. The head-dress was either a bonnet ornamented w i t h p i l l o w lace or a kerchief: white w i t h embroidery i n the corner for feast days or a sky blue one w i t h p r i n t e d pat­ tern for everyday wear. I n the w i n t e r they wore a quilted spencer of dark maroon cloth. The more wealthy women women wore silver ornaments (belts, clasps) and their costumes were more richly embroidered and had more frills. On the basis of literature on the subject and the collections kept i n the Cieszyn Regional Museum i t is possible to follow the changes that took place w i t h the passing of time. The skirts, for instance, were f o r m e r l y made of homespun cloth, and later of factory made ma­ terials and the colour changed f r o m b r o w n to the fash­ ionable black. As regards the emjbroidery, the orginal large flower motifs of a baroque character gave way to smaller forms of a more realistic nature. The silver orna­ ments, formerly cast or stamped, were replaced i n the middle of the 19th century by filigree w o r k . The regional costumes of the Cieszyn region, originat­ ing from the group of historical Renaissance costumes, for a long time had many features i n common w i t h other ethnic groups i n Central Europe. Hence i n the Silesian district many of its elements were found outside the Cie­ szyn region itself. The range of the Cieszyn costumes changed i n the course of the 19th century. I n the first half of the century i t stopped at the line of the Beskid Mountains i n the south, and went beyond the Vistula i n the north, extending to Pszczyna. On the other hand, i n the second half of the 19th century, its range of occur­ rence went farther south to the northern slopes of the Beskid Mountains, and w i t h d r e w from the n o r t h giving way to forms taken from the regional costumes of G ó r z ­ no and Cracow regions. Franciszek Kotula WŁADYSŁAW CHAJEC. — „KODEX A . D . 1967" — The author of the article presents the w e l l k n o w n sculptor W ł a d y s ł a w Chajec i n another light, namely, as an excellent story-teller and author of drawings i l l u s t r a t ­ ing the stories he heard i n his childhood, old customs and manners, beliefs and events remembered by h i m . The "Kodex" (Code) to w h i c h we have referred consists of 38 two-page leaflets i n a "jacket", on which there is a brief title and a symbolical drawing representing the contents of the leaflet. As regards the leaflet itself, on the left-hand page is the drawing and on the r i g h t - h a n d page the text. The article is supplemented w i t h drawings and authentic texts. 191 �РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в Б л а щ и к — НАРОДНАЯ ВАЯ С К У Л Ь П Т У Р А В ВЕЛИКОПОЛЫ1ТЕ. ОКОНЧАНИЕ КУЛЬТО­ Р я д о м с р а с п р о с т р а н е н н ы м и на юге В е л и к о п о л ь ш и м н о г о ф и г у р н ы м и к о м п о з и ц и я м и , по в с е й в е л и к о польской территории, равно к а к и в других местно­ стях, встречаются свободно стоящие культовые с к у л ь п т у р ы , г л а в н ы м образом ф и г у р ы Х р и с т а , а среди с в я т ы х п о к р о в и т е л е й ч а щ е всего св. В а в ж и н е ц (Лав­ рентий) — з а щ и т н и к от огня и св. Ян Н е п о м у ц е п з а щ и т н и к от поды. Часто в с т р е ч а ю т с я т а к ж е св. Р о х и св. Р о з а л и я , з а щ и щ а ю щ и е от з а р а з ы и св. Бепоп, о п е к а ю щ и й скот. Б о ж и я М а т е р ь ч а щ е всего ф и г у р и ­ рует па б а р е л ь е ф а х етолбоп и к р е с т о в , р е ж е к а к с в о ­ бодно с т о я щ а я П ь е т а в ч а с о в е н к а х . И з р е д к а в с т р е ч а ­ ется ф и г у р а Б о г о м а т е р и , х а р а к т е р н а я д л я данной местности, к а к паприм. Т у р с к а я Б о ж и я М а т е р ь . С м е ­ стным культом связаны т а к ж е многочисленные ф и ­ г у р ы св. И д з и , особенно п ю ж н о й части В е л и к о п о л ь пга, поблизости центра этого к у л ь т а , т.е. в ?\Тикожине ок. К е м п н а . С формальной точки зрения великопольскую ф и ­ гурную скульптуру культового назначения можно р а з д е л и т ь на ч е т ы р е т и п а . П е р в ы й о т л и ч а е т с я к о м ­ пактностью, которая подчеркивает пластичность изо­ б р а ж е н и я , и з б е г а я д е т а л е й (илл. 32). во втором преоб­ л а д а ю т р и т м и ч н о - д е к о р а т и в н ы е э л е м е н т ы (напр. и л л . 34, 35), т р е т и й о т л и ч а е т с я б о л ь ш о й э к с п р е с и в п о с т ь ю (илл. 36, 37), к четвертому типу о т н о с я т с я п р и м и т и в ­ ные с к у л ь п т у р ы , а в т о р ы к о т о р ы х , н е с м о т р я на р а з и ­ т е л ь н ы е т е х н и ч е с к и е н е д о ч е т ы , п р и д а ю т своим п р о ­ и з в е д е н и я м у б е д и т е л ь н у ю в ы р а з и т е л ь н о с т ь (наприм, и л л . 33, 38). О ц е н к а х у д о ж е с т в е н н ы х свойств и е л и к о п о л ь с к о й народной с к у л ь п т у р ы , к о т о р а я — к а к с в и д е т е л ь с т в у е т т о п о л о г и ч е с к и й обзор, п р о в о д и м ы й на п р и м е р е р а с п я ­ тия, — н е р е д к о о т л и ч а е т с я „ п о д л и н н о " н а р о д н ы м и ч е р ­ тами, до сих пор не о д н о з н а ч н а . У ж е в X I X в., особенно в с т о л б о в ы х к о м п о з и ц и я х Б р ы л и н с к о г о , самого п л о ­ довитого народного с к у л ь п т о р а В е л и к о п о л ь ш и , н а ч а л и в ы с т у п а т ь р е а л и с т и ч е с к и е э л е м е н т ы . Они с т а л и п р и ­ чиной о т р и ц а т е л ь н о й о ц е н к и в е л и к о п о л ь с к о й с к у л ь п ­ т у р ы , проводимой с позиции т е о р и и у н и в е р с а л ь н о г о народного с т и л я , г л а в н ы м с т о р о н н и к о м которой я в ­ л я е т с я Ю з е ф Грабовски. Он считает, что с к у л ь п т у р ы , к о т о р ы е не о т л и ч а ю т с я „наивностью изображения п р и в ы д е л е н и и р и т м и ч е с к о г о п о р я д к а и простой с и м ­ м е т р и и " не следует п р и ч и с л я т ь к н а р о д н ы м . Т а к о й к р и т е р и й не в п о л н е п р и м е н и м п р и оценке в е л и к о п о л ь с к о й с к у л ь п т у р ы , ибо н е л ь з я о ц е н и в а т ь т о л ь к о ф о р м у , не п р и н и м а я во в н и м а н и е и д е й н ы е ценности, к о т о р ы е в п р о и з в е д е н и я х народного т в о р ч е с т в а имеют основное з н а ч е н и е . В н а р о д н о м т в о р ч е с т в е ф о р м а я в ­ л я е т с я л и ш ь способом в ы р а ж е н и я с о д е р ж а н и я , по отнюдь не е д и н с т в е н н о й ц е л ь ю х у д о ж н и к а . С л е д о в а ­ т е л ь н о надо п р и м е н я т ь т а к и е к р и т е р и и х у д о ж е с т в е н ­ ной о ц е н к и народной с к у л ь п т у р ы , к о т о р ы е п р и н и м а ю т во в н и м а н и е п е р е м е н ы , п р о и с х о д я щ и е в э с т е т и ч е с к и х вкусах народа, учитывал п р е ж д е всего идейный с м ы с л с к у л ь п т у р ы ,как средства п е р е д а ч и ж и з н е у т ­ верждающей культурной сущности. Т а к о й в з г л я д дает в о з м о ж н о с т ь д о л ж н ы м образом о ц е н и т ь к у л ь т о ­ вую с к у л ь п т у р у В е л и к о п о л ь ш и , где п е р е м е н ы в э с т е ­ т и ч е с к и х в к у с а х н а р о д а , х а р а к т е р н ы е сейчас д л я всей П о л ы н и , с т а л и в ы с т у п а т ь у ж е во второй п о л о в и н е X I X в., п р и ч е м я в л е н и е это пе р а в н о з н а ч н о у п а д к у народного и с к у с с т в а . К а рб а р а По ле ч к о и а В X I X В. — ЦЕШИНСКИЙ НАРЯД Н а с т о я щ а я с т а т ь я з а п о л н я е т пробел в и с с л е д о в а ­ н и я х , к а с а ю щ и х с я ц е ш и н с к о г о н а р я д а . Автор д а е т i подробную х а р а к т е р и с т и к у народного костюма в о к ­ р е с т н о с т я х Ц е ш и н а , Скочова и В е л ь с к а . Особенно мало и с с л е д о в а н до сих пор м у ж с к о й костюм, которого на этой т е р р и т о р и и не носят у ж е с к о н ц а X I X в. Ж е н с к и й н а р я д б ы л д о л ь ш е в у п о ­ т р е б л е н и и и о нем с о х р а н и л а с ь более б о г а т а я д о к у ­ ментация. В данных местностях мужской костюм отличался *воей простотой. С а м а я с т а р а я и наиболее х а р а к т е р ­ н а я часть к с с т ю м а — к о р о т к и й в т а л и ю к а м з о л . Б о ­ лее с о с т о я т е л ь н ы е украшали камзол серебряными пуговицами и носили п л а щ и — п е л е р и н ы подлиннее. У з к и е б р ю к и з а п р а в л я л и с ь в сапоги. Д л и н н ы й ш и р о ­ кий пояс о х в а т ы в а л н е с к о л ь к о р а з т а л и ю . Ш л я п ы носили в ы с о к и е черного или серого цвета. К о с т ю м ы у к р а ш а л и с ь в ы ш и в к а м и , в к о т о р ы х п р е о б л а д а л мотив и з в и л и с т о й л и н и и , в ы п о л н е н н о й с т е б е л ь ч а т ы м швом. Ж е н с к а я одежда была значительно наряднее м у ж е к е й и более чем м у ж с к а я р а з н и л а с ь от городской. Ж е н щ и н ы носили т е м н ы е с б о р ч а т ы е юбки, о б ш и т ы е внизу голубой каймой. П е р е д н и к и и з плотного ш е л к а либо полотна о б ш и в а л и ш т а п е л ь н ы м и полосками с ц в е т о ч н ы м узором. В а ж н о й ч а с т ь ю н а р я д а я в л я л с я ж а к е т . На ногах к р а с н ы е ч у л к и в п о п е р е ч н у ю с к л а д ­ ку и ч е р н ы е б о т и н к и . Головной убор с о с т а в л я л чепец, отделанный коклюшечными к р у ж е в а м и , либо п л а ­ ток — по п р а з д н и к а м б е л ы й с в ы ш и в к о й по у г л а м , п будни —• голубой ш т а п е л ь н ы й . З и м о й в е р х н е й о д е ж ­ дой я в л я л а с ь в а т н а я к у р т к а , к р ы т а я сукном ц в е т а слипы. Б о л е е з а ж и т о ч н ы е ж е н щ и н ы носили с е р е б р я ­ ные у к р а ш е н и я (пояса, з а с т е ж к и ) , о т д е л ы в а л и о д е ж д у богатыми в ы ш и в к а м и и о б о р к а м и . На основании литературы и сохранившихся в Ц с ш и и с к о м музее к о л л е к ц и й м о ж н о п р о с л е д и т ь п р о и с ­ х о д и в ш и е с т е ч е н и е м в р е м е н и и з м е н е н и я моды. Т а к , например, юбки, к о т о р ы е п р е ж д е ш и л и и з темного д о ­ м о т к а н н о г о сукна, с т а л и позднее ш и т ь из ф а б р и ч н ы х т к а н е й модного черного цвета. К р у п н ы й ц в е т о ч н ы й узор барочного х а р а к т е р а сменил более м е л к и й и р е ­ а л и с т и ч е с к и й . В середине X I X в. с т а л и з а м е н я т ь се­ р е б р я н ы е у к р а ш е н и я — л и т ь ю либо ш т а м п о в а н н ы е — филигранными. Цешинский наряд, принадлежащий к группе и с чмел много общего с о д е ж д о й других э т н и ч е с к и х т о р и ч е с к о й о д е ж д ы 'лгохи Р е н е с с а н с а , долгое в р е м я г р у п п Ц е н т р а л ь н о й Е в р о п ы . Отсюда многие э л е м е н т ы этой о д е ж д ы в с т р е ч а ю т с я не т о л ь к о в Ц е ш и н с к о м р а ­ йоне, по и в д р у г и х ю с т н о с т я х С и л е з и и . В X I X в. границы распространения одежды цешинского покроя постепенно м е н я л и с ь . В первой половине в е к а г р а н и ­ цей на юге б ы л а л и н и я Б е с к и д , па севере ж е этот н а р я д в с т р е ч а л с я е щ е за Вислой в р а й о н е П щ и н ы . Но второй половине X I X в. г р а н и ц а на юге п е р е д в и ­ н у л а с ь в сторону с е в е р н ы х отрогов Б е с к и д , а на се­ вере отступила, перенимая элементы гожовских и краковских нарядов. Франтищек ВЛАДИСЛАВА Ко ту л я ХАТЩА — КОДЕКС A . D . 1967 — А в т о р статьи, з н а к о м и т нас с и з в е с т н ы м с к у л ь п ­ тором В. Х а й ц е м , в ч а с т н о с т и п р е д с т а в л я е т его к а к п р е к р а с н о г о р а с с к а з ч и к а и автора р и с у н к о в , и л л ю ­ с т р и р у ю щ и х з а с л ы ш а н н ы е им в детстве с к а з а н и я , рассказы о старых обычаях и нравах, верованиях и с о х р а н и в ш и х с я в п а м я т и с о б ы т и я х . Эта к о л л е к ц и я в целом, п о л у ч и в ш а я у п а с н а з в а н и е „ К о д е к с а " , со­ стоит из 38 д в о й н ы х л и с т к о в в „ о б л о ж к а х " с к р а т к и м з а г л а в и е м и с и м в о л и ч е с к и м рисунком, о т о б р а ж а ю щ и м с о д е р ж а н и е л и с т к о в . Внутри, с л е в о й с т о р о н ы н а х о ­ д и т с я и л л ю с т р а ц и я , а с правой текст. С т а т ь я с н а б ж е ­ на о р и г и н а л ь н ы м и р и с у н к а м и и т е к с т а м и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78393df37a370a4596612499433b1266.pdf bbe36f2130b9c060821d26576945871b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4314 Title A name given to the resource Stary obrazek na szkle z Podlasia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh STARY O B R A Z E K NA S Z K L E Z Podczas b a d a ń terenowych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etnograficznym w l i p c u 1971 r. n a t r a f i ł e m we wsi Niemyje Jarnonty, pow. Bielsk Podlaski, na stary obra­ zek na szkle, p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą Częstochowiską.* Obrazek ten, o wymiarach 24,5 x 19,5 cm. (w świetle) charakteryzuje się spokojną, p a s t e l o w ą t o n a c j ą . G ł ó w n e kolory to zielony, niebieski, b r ą z o w y i złoty. Złota farba jest silnie złuszczona, odpada w k i l k u miejscach; poza t y m m a l d w i d ł o jest w bardzo dobrym stanie. Najprawdopodobniej pod szkłem podłożony jest drze­ woryt. Trudno jednak to stwierdzić, gdyż obrazek jest oprawiony w r a m k i kasetowe, zbijane gwoździami, k t ó ­ rych odginanie stwarza niebezpieczeństwo stłuczenia szkła. Właściciel eksponatu, Franciszek Koc (ur. 1898) nie u m i a ł p o d a ć ż a d n y c h danych. W e d ł u g niego obrazek w i ­ siał „zawsze" w domu, k t ó r y informator obecnie za­ mieszkuje, a do k t ó r e g o w p r o w a d z i ł się po śmierci po­ przednich właścicieli, ok. r o k u 1934. Sam informator po­ chodzi z pobliskiego Domanowa. S p r o w a d z a j ą c się do J a r n o n t ó w przywiózł ze sobą sporo s p r z ę t ó w i mebli, t a k ż e obrazy; twierdzi jednak, że obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej wisiał j u ż za czasów poprzednich w ł a ­ ścicieli. * S p o r z ą d z a j ą c niniejszą n o t a t k ę k o r z y s t a ł e m z ma­ t e r i a ł ó w zebranych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etno­ graficznym Ciechanowiec w lipcu 1971 przez studentki: O istnieniu m a l o w i d ł a zapomniano do tego stopnia, że informator w czasie w y w i a d u powiedział, że „miał kiedyś stary obrazek na szkle, ale nie wie, co się z n i m stało, pewnie się stłukł". Gdy okazało się, że eksponat wisi w alkierzu nad łóżkiem, był szczerze zdziwiony. W przekonaniu o niskiej wartości obrazka, ofiarował go chętnie. Malowidło stało się w ł a s n o ś c i ą Muzeum R o l ­ nictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu, o t r z y m u ­ j ą c numer inwentarzowy 1723. Trudno powiedzieć czy obraz jest pochodzenia m i e j ­ scowego, czy też został zakupiony od w ę d r o w n y c h handlarzy. Należy jednak chyba p r z y p u s z c z a ć tę d r u g ą e w e n t u a l n o ś ć — m a l o w i d ł o różni się zdecydowanie od podlaskich o b r a z k ó w na szkle, opisanych przez Józefa Grabowskiego (Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław 1969). Być m o ż e obrazek został zakupiony w znanym o ś r o d k u odpustowym Hodyszewo, pow. Bielsk Podlaski; we wsi Niemyje Jarnonty, jak również w sąsiedniej wsi Koce Borowe znajduje się sporo w i z e r u n k ó w M a t k i Bos­ kiej Hodyszewskiej. Warto też o d n o t o w a ć , że r ó w n i e ż D o m a n ó w , skąd pochodzi informator, jest o ś r o d k i e m k u l ­ t u M a t k i Boskiej (Domanowskiej). Pochodzenie obrazka b y ć może uda się w y j a ś n i ć po otwarciu ramek i obejrzeniu ewentualnego drzeworytu, a t a k ż e drogą d o k ł a d n e j analizy ikonograficznej. B a r b a r ę Goldę i D a n u t ę K a w k ę . K i l k u informacji udzie­ liła m i mgr Wanda Dowlaszewicz z Muzeum Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu. Fot.: Jan Swiderski 180 PODLASIA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09fe99d15d49d543d5355f26b00f5bd8.pdf 7ae60eae23610fd3a425c319f8c7f453 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4646 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4315 Title A name given to the resource Przegląd twórczości plastycznej amatorów cz.I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.181-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski P R Z E G L Ą D T W Ó R C Z O Ś C I PLASTYCZNEJ C Z . I. W O J E W Ó D Z T W O Uwagi ogólne Ocena całościowa stanu plastyki amatorskiej w Polsce nie jest ł a t w a , p o n i e w a ż tylko część tej twórczości ujaw­ nia się podczas p r z e g l ą d ó w (wystaw), same zaś p r z e g l ą d y o d b y w a j ą się z r ó ż n ą częstotliwością i nie wszędzie są obrazem twórczości ludzi, k t ó r z y chcą swe prace ujaw­ niać, a t y m samym w p r o w a d z a ć w obieg społeczny. Dla w i e l u bowiem malowanie czy rzeźbienie jest s p r a w ą osobistą, i n t y m n ą , boją się oni nieżyczliwości a nawet obojętności k r y t y k ó w i widzów, wolą samotnie p r z e ż y w a ć swoje radości i p o r a ż k i — s n u j ą c jak gąsienica nić ko­ konu, aby schronić się we w ł a s n y m świecie złudzeń, czasem f i k c j i , spokoju. Nie zawsze te p r z e g l ą d y dają w i e r n y obraz sytuacji, po prostu informacja o nich niedociera do wielu amato­ r ó w , czasem brak słowa zachęty, j a k i e g o ś bodźca, k t ó r y m może być sam fakt wystawy, notatka w miejsco­ wej prasie, plakat w widocznym miejscu. Są r ó w n i e ż i różnice w regulaminie p r z e g l ą d ó w . Tak np. W r o c ł a w wyklucza u c z n i ó w liceów plastycznych, co w pierwszej c h w i l i m o ż e w y d a ć się s ł u s z n y m , ale przy u w a ż n i e j s z y m na rzecz spojrzeniu okazuje się s p r a w ą chyba dysku­ syjną. W odróżnieniu bowiem od wystaw p r o f e s j o n a l i s t ó w czy w y s t a w sztuki ludowej — na p r z e g l ą d a c h a m a t o r ó w mamy do czynienia ze s p o r ą różnorodnością postaw. A m a t o r a m i s ą bowiem z a r ó w n o ci, k t ó r z y z ledwością w ł a d a j ą pędzlem, jak i biegli w t y m r z e m i o ś l e p ó ł - p r o fesjonaliści, ludzie pozbawieni wszelkiego niemal kon­ t a k t u z w i e d z ą o sztuce, wiejscy p r y m i t y w i ś c i i na d r u ­ g i m biegunie — inteligenci, znający l i t e r a t u r ę o sztuce, oglądający w y s t a w y plastyczne, f i l m y o sztuce. G r a n i c ą *d „ d o ł u " jest więc punkt zerowy, od „ g ó r y " ten stopień s p r a w n o ś c i i świadomości plastycznej, k t ó r y k w a l i f i k u j e (niezależnie od sposobu nabycia wiedzy i świadomości) do s z e r e g ó w profesjonalistów, członków Z w i ą z k u Polskich Artystów Plastyków. Przyjmuje się przy t y m za naturalne, że w w y ­ stawach a m a t o r ó w uczestniczą r ó w n i e ż członkowie Ognisk Plastycznych, K l u b ó w , a więc ludzie p r z e w a ż n i e w j a ­ kiejś mierze szkoleni. W sztuce jednak s p r a w n o ś ć r ę k i i oka, ćwiczona podczas zajęć szkoleniowych, nie decy­ duje o w y n i k u . Często (a w i d a ć to nie tylko u a m a t o r ó w ) p o w i e r z c h o w n ą k u l t u r ę obrazu czy rzeźby osiąga się kosztem a u t e n t y c z n o ś c i , kosztem osobistego wyrazu, kosz­ tem w y o b r a ź n i . Szkolenie pomogą p r z e z w y c i ę ż a ć t r u d ­ ności techniczne, pomaga wzbogacać ś w i a d o m o ś ć , uczy krytycyzmu, ale dzieje się to na stopniu poznawania rzemiosła. O t y m natomiast, czy k t o ś ma coś istotnego do powiedzenia o d s i e b i e — decyduje t y l k o osobo­ wość, talent i praca nad sobą jednostki. Można n a u c z y ć się j a k rzeźbić w drzewie, glinie czy kamieniu, ale nie — j a k b y ć a r t y s t ą . Toteż suma warsztatowej wiedzy nie p r z e s ą d z a wcale o t y m , jakie są istotne walory prac na wystawach a m a t o r ó w . Często te nieszkolone, w y r ó ż n i a j ą się siłą talentu, inwencji, śmiałością r o z w i ą z a ń , do k t ó ­ r y c h t w ó r c a doszedł na drodze ż m u d n y c h i samodziel­ nych p r ó b , szukania r o z w i ą z a ń najlepszych dla swych możliwości, choćby nawet t y l k o manualnych. AMATORÓW LUBELSKIE Uczniowie i absolwenci liceów plastycznych należą zazwyczaj do tego wyższego p i ę t r a w y s t a w amatorskich, na k t ó r y m dominuje pewna s p r a w n o ś ć , ś w i a d o m o ś ć j a k co m o ż n a i należy robić. Ale u k o ń c z e n i e liceum świadczy t y l k o o nabyciu pewnej wiedzy, o pozycji wyjściowej dla dalszej pracy nad s o b ą jalko potencjalnym a r t y s t ą . Nie należy b o w i e m p l ą t a ć , j a k to się czasem czyni, s p r a w n o ś c i i wiedzy koniecznej np. do przyzwoitego u r z ą d z e n i a w i t r y n y sklepowej, z a a r a n ż o w a n i a prostej de­ koracji sali czy w n ę t r z a , zaprojektowania p l a k a t u i n f o r ­ m u j ą c e g o o jakiejś imprezie czy wzoru garnka l u b t k a ­ niny — od pogłębionej wypowiedzi artystycznej, j a k ą jest p r z e w a ż n i e obraz, grafika czy rzeźba. T u dyplom liceum sprawy nie p r z e s ą d z a . Decyduje p r a k t y k a , rzeczy­ wista w a r t o ś ć talentu, potrzeba t w ó r c z e j wypowiedzi w takiej w ł a ś n i e formie. Po k i l k u latach okazuje się, że n i e k t ó r z y absolwenci, nawet bez dalszych s t u d i ó w na wyższej uczelni, stają się d o j r z a ł y m i artystami, i n n i często p r z e ż y w a j ą regres swych uzdolnień, ambicji, m o ż ­ liwości, zwłaszcza gdy nie m a j ą w a r u n k ó w do stałej pracy artystycznej. Zdarza się, choć rzadziej, że podobny regres p r z e c h o d z ą i absolwenci wyższych uczelni plastycz­ nych, nawet członkowie ZPAP. Bywa, że w r a c a j ą c po latach do twórczości, p l a s u j ą się w k r ę g u a m a t o r ó w , po­ wiedzmy więcej — t y p o w y c h a m a t o r ó w . Dla p ó ł - p r o fesjonalistów nie ma o d r ę b n e g o statusu, o d r ę b n y c h w y ­ staw, p r z e g l ą d ó w , k o n k u r s ó w . Mieszczą się oni w r a ­ mach p r z e g l ą d ó w a m a t o r ó w podobnie jafk r z e m i e ś l n i c y z b r a n ż „ocierających s i ę " o p l a s t y k ę (dekoratorzy, sto­ larze artystyczni, projektanci w z o r ó w , pracownicy teatru związani z b u d o w ą , malowaniem dekoracji itp.), podobnie jak e m e r y t k i pracowicie m a l u j ą c e swe otoczenie, podob­ nie, jak „ n a i w n i " zadziwieni ś w i a t e m , czy t r a w i e n i ob­ sesjami malarze swoich n i e p o k o j ó w czy ludzie t k w i ą c y jeszcze w klimacie kończącej się sztuki ludowej. Wszyscy oni t w o r z ą b a r w n y , r ó ż n o r o d n y konglomerat postaw i dzieł, z j a k i m i spotykamy się na p r z e g l ą d a c h p l a s t y k i amatorskiej. P r z y s t ę p u j ą c do spisywania refleksji po p r z e g l ą d a c h różnych t e r e n ó w i środowisk, opieram się g ł ó w n i e na p r z e g l ą d a c h wojewódzkich, organizowanych przez Woje­ w ó d z k i e Domy K u l t u r y . P r z e g l ą d y te poprzedziły po­ dobne imprezy powiatowe, z k t ó r y c h wyselekcjonowane ciekawsze prace zostały z kolei przedstawione komisjom, t y p u j ą c y m najlepsze obrazy, r y s u n k i i rzeźby na w y ­ stawy. Przewidziane jest przy t y m , że w ciągu ostat­ niego k w a r t a ł u 1972 r. i całego 1973 r. o d b ę d ą się takie wielostopniowe p r z e g l ą d y we wszystkich w o j e w ó d z t w a c h , zakończone w 1974 p r o b l e m o w ą w y s t a w ą twórczości ama­ t o r ó w i t o w a r z y s z ą c y m jej sympozjum n a u k o w y m . W y ­ stawa problemowa da jednak m a t e r i a ł syntetyczny, w ł a ś ­ nie problemowy, stąd wydaje się celowym podjęcie na t y m miejscu p r ó b y ohoćby szkicowego podsumowania stanu i charakterystyki plastyki amatorskiej i w po­ szczególnych w o j e w ó d z t w a c h . L u b l i n należy do ośrodków, k t ó r e m a j ą j u ż tradycje p r z e g l ą d ó w plastyki amatorskiej, doświadczenia z a r ó w n o dobre jak złe. P o n i e w a ż o b s e r w o w a ł e m je w r ó ż n y c h latach, c h c i a ł b y m obecny p r z e g l ą d (otwarty 19 listopada w lokalu Muzeum na Zaniku, zorg. przez W.D.K.) o m ó w i ć na tle dawniejszych doświadczeń. 181 �Pierwsza powojenna wystawa plastyki amatorskiej w L u b l i n i e odbyła się w 1957 roku. W mieście istniał w ó w c z a s dość silny ośrodek z a i n t e r e s o w a ń s z t u k ą w s p ó ł ­ czesną, grupa uzdolnionych h i s t o r y k ó w sztuki z K U L - u oraz a b s o l w e n t ó w Liceów plastycznych w L u b l i n i e i Za­ mościu. Potraktowali oni tę p i e r w s z ą w y s t a w ę a m a t o r ó w za odskocznię dla ujawnienia publicznego grupy, k t ó r a już w ó w c z a s p r z e b r a ł a n a z w ę „ Z a m e k " . Do czołowych jej r e p r e z e n t a n t ó w należeli historycy sztuki — K i w e r s k i , К om en decki, T a r ł o w s k i . Propagatorem grupy był znany dziś k r y t y k i działacz w ś r o d o w i s k u w r o c ł a w s k i m Jerzy L u d w i ń s k i . Z a p r o s i ł on r ó ż n y c h z n a w c ó w sztuki na w y ­ s t a w ę m.in. z K r a k o w a dr. Jacka W o ź n i a k o w s k i e g o . W t a k i m u k ł a d z i e wystawa była t y l k o pretekstem dla publicznego startu grupy „ Z a m e k " , k t ó r a pracami efektownymi i awangardowymi z d o m i n o w a ł a w y s t a w ę . Selekcja prac wystawionych, prowadzona pod k ą t e m wa­ l o r ó w plastycznych, d o p r o w a d z i ł a do odrzucenia w i ę k ­ szości prac n a d e s ł a n y c h . Tak np. z ponad 78 a u t o r ó w , wystawiono jedynie prace 29-ciu. Warto podkreślić, że 24 spośród nich to b y l i ludzie o w y k s z t a ł c e n i u w y ż s z y m lufo co najmniej ś r e d n i m , p r z e w a ż n i e plastycznym. Po­ zostałych pięciu — b y l i to malarze bliscy sztuce „ p r y ­ m i t y w n e j " i dziecięcej (np. 13-letni Bogusław Ciećko). Wystawa, r o z s ą d n a z p u n k t u widzenia grupy „ Z a m e k " w istocie rzeczy działała h a m u j ą c o na z w y k ł y c h ama­ t o r ó w , toteż pod t y m w z g l ę d e m rola jej była negatywna. N a s t ę p n y pokaz, w k t ó r y m uczestniczyłem miał miejsce w 1962 r. Był on poprzedzony r z e t e l n ą p r a c ą w terenie, p r z e g l ą d a m i w skali powiatowej, toteż dał dość chyba prawdziwy obraz stanu plastyki amatorskiej w terenie. P r z e g l ą d u j a w n i ł istnienie tam ciekawych, samorodnych t w ó r c ó w jak пр.: woźny PRN w K r a s n y m stawie — Seweryn Odrzywolski, „ p r y m i t y w " , bliski w kolorycie sztuce jarmarcznej; S t a n i s ł a w K a r u l a k kolejarz z Hrubieszowa, p r y m i t y w — naiwny, w ó w c z a s już w p o d e s z ł y m wieku (zmarł niedawno); Bazyli Albiczuk, ogrodnik z D ą b r o w i c y M a ł e j , malarz k w i a t ó w w ł a s n e g o ogrodu, d o k u m e n t u j ą c y k a ż d ą fazę rozwoju natury, bliski kiczu, zwłaszcza w t r a k t o w a n i u postaci ludzkich, ale poetycki i p i ę k n y w „ g ę s t y c h " partiach roślinności i k w i a ­ t ó w . W y r a ź n e cechy odrębności psychicznej nosiło cie­ kawe w niespokojnej l i n i i i gąszczu szczegółów malar­ stwo rolnika Edwarda Błaziaka z F a j s ł a w i c . Wszyscy oni wyrastali z k l i m a t u dawnej sztuki l u ­ dowej, choć oczywiście p r z e j a w i a ł o się to jedynie w cha­ rakterze kolorystyki, w bliskości jarmarcznym „ m a k a ­ tom", (zwłaszcza — Odrzywolski). Na granicy sztuki naiwnej p l a s o w a ł y się obrazy emeryta l e ś n i k a z O h e ł m a — Juliana Bajkiewicza, k t ó r y w y t r w a l e doskonali swój warsztat i na obecnej w y ­ stawie p o k a z a ł chyba najciekawszy zestaw prac, dobrych w kolorze, poetyckich i cieszących oko naiwnością szczegółów. Pogranicze n a i w n o - p r y m i t y w n e r e p r e z e n t o w a ł jesz­ cze emeryt z Krasnegostawu Franciszek Piasecki i F r a n ­ ciszek S z a ł a c h a z Lublina, którego Leda w biustonoszu s t a n o w i ł a ozdobę wystawy kiczu w Warszawie (bodajże w 1970 г.). Realizm „fotograficzny", tak typowy dla wystaw a m a t o r ó w przed w o j n ą i w pierwszych latach powojen­ nych znalazł na wystawie swego przedstawiciela w oso­ bie H e n r y k a G ł a z o w s k i e g o z L u b l i n a (prac. umysł.). Za­ pewne do tej grupy zaliczyć też n a l e ż a ł o niemal surreali­ styczny obraz p r z e d s t a w i a j ą c y b o d a j ż e b a ż a n t a — malo­ wany przez wypychacza p t a k ó w z Biłgoraja Piotra S t ę ­ pienia. O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ł y prace nauczycieli, ś w i a d ­ czące o dobrej znajomości sztuki i warsztatu. Na u w a g ę 182 zasługiwały nazwiska: Romualda i Janusza M a k s y m i u ­ k ó w i S t a n i s ł a w a Popka. Wyróżnić też należało b. i n d y ­ widualne i dobre p ł a s k o r z e ź b y Zbigniewa J ó ź w i k a , eks­ presyjne obrazy inż. Ryszarda Mazusia, d o s k o n a ł e ma­ larsko p ł ó t n a ks. Mariana Malarza z P u ł a w i r ó w n i e ż ciekawe akwarele i grafiki Floriana Myślićkiago z P u ł a w . W pełni dojrzały talent z a p r e z e n t o w a ł też Tadeusz Ścibior, fotograf z C h e ł m a , e k s p e r y m e n t u j ą c y na pograniczu technik fotograficznych i g r a f i k i . Ścibior stanowi dosko­ nały p r z y k ł a d rozszerzania h o r y z o n t ó w zawodowych po przez zainteresowania plastyczne. Na wystawie u j a w n i ł y się zespoły prac z Białej Pod­ laskiej, C h e ł m a i P u ł a w . Jak to często Obserwuje się na p r z e g l ą d a c h , prace u c z e s t n i k ó w w s p ó l n i e pracujących zespołów, c e c h o w a ł a spora s p r a w n o ś ć warsztatowa, były one, jak to się m ó w i , „ ł a d n e " „ m a l a r s k i e " , ale zarazem t r o c h ę bezosobowe, pozbawione tej świeżości widzenia, k t ó r ą czasem spotykamy u a u t o d y d a k t ó w , lufo też j u t na d r u g i m biegunie — u nielicznych t w ó r c ó w w pełni dojrzałych, u m i e j ą c y c h przebić się przez konwencje, pod­ p o r z ą d k o w a ć p o s i a d a n ą wiedzę swojej osobowości a r t y ­ stycznej. W rzeźbie w y r a ź n i e wydzielały się dwie grupy — t w ó r c ó w w y c h o d z ą c y c h od sztuki ludowej (b. ciekawy Feliks Dudkiewicz) lub p r z y j m u j ą c y c h pewne jej umow­ ne konwencje (np. Franciszek Sitarz i S t a n i s ł a w Szwajgier) oraz a m a t o r ó w usiłujących s t w o r z y ć postacie r e a l i ­ styczne lub symboliczne (rzeźby z korzeni Kazimierza Zaibielskiego). Na wystawie z a b r a k ł o jednak t w ó r c ó w tak wybitnych jak choćby fascynująca malarka k r ę g u naiwno-fantastycznego Maria M i c h a ł o w s k a (nieżyjąca już), b. ciekawa rzeźlbiarka z Kazimierza Halina K u n i c k a ( p r z e b y w a j ą c a od k i l k u lat w A n g l i i i w y s t a w i a j ą c a tam z d u ż y m sukcesem), r z e ź b i a r z w i e l k i c h martyrologicznych kompo­ zycji w k ł o d a c h drewna — Tadeusz Niewiadomski z Bia­ łej Podlaskiej (cykl swój p o k a z a ł m.in. w Warszawie, znajduje się obecnie w klasztorze K o d e ń s k i m , tam też znakomita „Droga K r z y ż o w a " ) Włodzimierz Hess, t w ó r c a dramatycznych i ekspresyjnych rzeźb — colaży w me­ talu ( w y s t a w i a ł później w Lublinie, Warszawie). Bez nich obraz plastyki tego terenu w y d a w a ł b y się niepełny. Pokaz z 1966 r. poprzedzony d o b r ą p e n e t r a c j ą terenu, s t a n o w i ł najpełniejszą r e p r e z e n t a c j ę plastyki amatorskiej w o j e w ó d z t w a . Z ciekawszymi autorami utrzymywano kontakt i w późniejszych latach, zwłaszcza dobrym po­ m y s ł e m były wycieczki organizowane dla a m a t o r ó w np. do Warszawy na ważniejsze wystawy, połączone ze zwie­ dzaniem Muzeum Narodowego, a nawet obejrzeniem spektaklu w Teatrze W i e l k i m . N a s t ę p n y „Wojewódzki P r z e g l ą d Plastyki A m a t o r ­ skiej" odbył się w 1970 r. i z g r o m a d z i ł prace 74 uczest­ n i k ó w . U j a w n i ł się w ó w c z a s jeszcze jeden r z e ź b i a r z z k r ę g u ludowego — Jan Marzec z D ą b r o w i c y , o czym mogę sądzić na podstawie ilustracji w folderze w y d a n y m z racji wystawy, na p r z e g l ą d z i e bowiem nie b y ł e m . Obecny „Wojewódzki p r z e g l ą d plastyki amatorskiej" ogranicza się do wyboru prac 42 a m a t o r ó w . Brak t u w i e l u nazwisk z lat poprzednich i to tak w a ż n y c h j a k K a r u l a k , Błaziak, Odrzywolski, Malarz, Pental, Myślicki, Nekanda-Trepka i inn. N i e k t ó r z y zapewne wyjechali czy nie mogli wziąć udziału w przeglądzie, ale nieobecność sporej grupy świadczy raczej o b r a k u dostatecznej i n ­ formacji. Co nowego w n i ó s ł obecny p r z e g l ą d ? P o k a z a ł wiele, nieznanych dotąd postaci, u c z n i ó w t e c h n i k ó w z Lublina, rzeźbiących w drzewie f i g u r k i w y c h o d z ą c e od programu ludowej rzeźby, ale rozwijane coraz śmielej w k i e r u n k u ekspresji, ruchu postaci (najciekawsi: Waldemar Macie-. �jewski i A d a m Suska). D r u g i m w a ż n y m odkryciem jest twórczość „ n a i w n y c h " P a w ł a Krzaka z Biłgoraja i Ho­ noraty G ó r a z Janowa Lub. Ta ostatnia, chora, m a l u j ą c a w łóżku, reprezentuje typ malarstwa prymitywnego blis­ kiego pograniczu jarmarczno-naiwnamu. Krzak nato­ miast, d o s k o n a ł y w kolorze, kompozycji i r y s u n k u po­ staci, przypomina j u g o s ł o w i a ń s k i e g o „ n a i w n e g o " — M . Viriusa. Obie postacie zasługują na d o k ł a d n e poznanie. Nie znam prac n a d e s ł a n y c h i wyeliminowanych, ale w ś r ó d wystawionych z a b r a k ł o zupełnie drobiazgowych naturalistyczno-opisowych obrazów, tak typowych dla starszych wiekiem a m a t o r ó w . P o j a w i a j ą się natomiast p r ó b y „ n o w o c z e s n e " i to z a r ó w n o w ś r ó d i n t e l i g e n t ó w (St. Popek — nauczyciel, psycholog) jak i ludzi ze wsi i miasteczek jak np. Kazimierz K o t l i ń ś k i z P u ł a w , k t ó ­ rego l i n o r y t y o ekspresyjno-obsesyjnej tematyce zaska­ k u j ą c o p r z y p o m i n a j ą rysunki Surowiaka, nie znanego zresztą autorowi. K o t l i ń ś k i ma s p o r ą ś w i a d o m o ś ć pla­ styczną, nie ma jej natomiast chłop Zygmunt Walenciuk, autor nie t y l k o k i l k u rzeźb (np. „ J a ś i Małgosia") ale i grafik, w y c h o d z ą c y c h od gęstego splotu kresek, l i n i i przypadkowych, intuicyjnie p o d c h w y t u j ą c y c h ten typ grafiki, k t ó r y u dojrzałych t w ó r c ó w w i ą ż ą się z kosmo­ sem, nieokreślonością symboliki. Ciekawe jest to jako p r y m i t y w n y refleks sztuki nowoczesnej, znanej z przy­ padkowej ilustracji w p i ś m i e czy z k r o n i k i f i l m o w e j . deusz M a ł e k m a l u j ą c y stylizowane chaty, to chłop, k t ó ­ rego k i l k a d z i e s i ą t lat temu tak n a u c z y ł j a k i ś b. wojsko­ wy, m a l u j ą c y amatorsko, k t ó r y był wtedy nauczycielem M a ł k a w szkole. Na u w a g ę zasługuje też obraz W i e s ł a w a Dedko, świadczący o możliwościach jego dalszego roz­ woju. Słabsze natomiast niż na poprzednich p r z e g l ą d a c h okazały się prace ś r o d o w i s k a p u ł a w s k i e g o i c h e ł m s k i e g o . Pogranicze ze s z t u k ą l u d o w ą reprezentowane jest trojako. B e z p o ś r e d n i ą t r a d y c j ę kontynuuje znakomity r z e ź b i a r z ludowo-naiwny z Bychawy Feliks Dudkiewicz. P o ś r e d n i o — w y c h o d z ą z zasad ludowej r z e ź b y wspomnia­ ni Maciejewski i Suska. Do kolorytu p r y m i t y w u raczej współczesnej makaty zbliża się t r o c h ę malarstwo Hono­ r a t y G ó r a . Inspiracje l u d o w ą w y c i n a n k ą p r z e j a w i a j ą się natomiast w pracach nauczycielek, r o b i ą c y c h wycinanki bliskie tradycji D o b r z y ń s k i e g o , a m o ż e i serwetek hafto­ wanych (np. M a r i a Osadkowska). Z okazji wystawy wydano folderek, szkoda, że nie podano a u t o r ó w reprodukowanych prac a w spisie na­ zwisk choćby m a ł y c h notek o ludziach. Na przyszłość na­ leżałoby życzyć organizatorom aby objęli r ó ż n e ś r o d o ­ wiska działające poza W D K , zwłaszcza te, nad k t ó r y m i r o z t a c z a j ą patronat Związki Zawodowe. P r z e g l ą d y po­ w i n n y być bowiem i m p r e z ą u k a z u j ą c ą całość zagadnienia na terenie danego w o j e w ó d z t w a . Z innych: b. dobry, lepszy niż kiedykolwiek Bajkiewicz, dobry Ścibior, Dołgań, Szurowski ( „ J a r z ę b i n a " ) . Ta­ Z powodów technicznych Ilustracje przy omówieniu plastyki dolnośląskiej zamieścimy w nr 1-1973 г., — Redakcja. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5d1bb9de1d911c8bfb59dcbc8d275eb.pdf ffd2f55d2b08dadd7e48ecacb64b005d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4316 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.184-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E Z J E Olga A . Ganckaja, N A R O D N O J E I S K U S S T W O POLSZI. stracji, w t y m k i l k a barwnych, 2 mapy. W y d a w n i c t w o „ N a u k a " , Moskwa 1970, ss. 182, ok. 125 i l u ­ Etnografia radziecka zajmuje się od dawna proble­ m a m i k u l t u r y ludowej innych k r a j ó w , czego w y n i k i e m b y ł a m.in. monumentalna seria „ N a r o d y M i r a " . Ostatnio wśród w y d a w n i c t w I n s t y t u t u Etnografii i m . N . N . M i k l u c h o - M a k ł a j a A N ZSRR u k a z a ł a się pierwsza w l i t e ­ raturze rosyjskiej monografia polskiej sztuki ludowej. Największy nacisk położyła jednak autorka na rozpra­ cowanie rodzajów i f o r m w y r o b ó w garncarskich oraz ich zdobnictwo w poszczególnych regionach kraju. M a ­ teriał ten poza o m ó w i e n i e m w tekście został zestawiony na d w ó c h mapach z u w z g l ę d n i e n i e m czynnych i zamar­ łych o ś r o d k ó w produkcji. M i m o że p o d s t a w ę m a t e r i a ł o ­ w ą do tych k a r t o g r a m ó w s t a n o w i ł y „ M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garncarskich w Polsce", publikowane na ł a ­ mach naszego czasopisma oraz k a r t o t e k i Pracowni Do­ kumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS P A N p o d k r e ś l i ć należy, że s ą to pierwsze tak szerokie t r e ś c i o w o ujęcia kartograficzne z zakresu polskiego garncarstwa ludo­ wego. U z u p e ł n i a problem tabelaryczne zestawienie ośrod­ k ó w garncarskich w poszczególnych województwach. W zestawieniu t y m (s. 28) p o m i n n i ę t e zostało w o j . łódzkie, gdzie omawiane rzemiosło jest dość licznie reprezento­ wane. Przeoczenie to w p ł y n ę ł o na zaniżenie liczby ośrod­ k ó w czynnych w ó w c z a s o około 10%. K o ń c o w a część roz­ działu zawiera charakterystyki n a j w a ż n i e j s z y c h współ­ czesnych o ś r o d k ó w garncarskich oraz s y l w e t k i w y b i t n i e j ­ szych t w ó r c ó w w tej dziedzinie. A u t o r k a tej pracy podczas zbierania w naszym k r a j u m a t e r i a ł ó w dała się p o z n a ć jako badacz dociekliwy i za­ palony. Nie u ł a t w i ł a sobie zadania ograniczeniem się do wykorzystania publikacji i zebranych j u ż w archiwach m a t e r i a ł ó w , ale p o d e j m o w a ł a dalekie i ż m u d n e wyjazdy w teren, aby s k o n t a k t o w a ć się b e z p o ś r e d n i o z w y b i t n i e j ­ szymi artystami i p o z n a ć osobiście g ł ó w n e o ś r o d k i t w ó r ­ czości ludowej. Zaprzyjaźniła się w ó w c z a s serdecznie za­ r ó w n o z wieloma t w ó r c a m i , j a k i pracownikami r ó ż n y c h instytucji naukowych, toteż z t y m w i ę k s z y m zaintereso­ waniem oczekiwano u nas tej publikacji. W y n i k i w ł a s n y c h b a d a ń Olgi Ganckiej przeprowa­ dzonych w e d ł u g specjalnie w t y m celu opracowanych kwestionariuszy, penetracji a r c h i w ó w naukowych i zbio­ r ó w muzealnych, j a k r ó w n i e ż gruntownie wykorzystana literatura przedmiotu s t a n o w i ł y s o l i d n ą bazę omawianej pracy. Wprowadzenie do niej zawiera poza n i e z b ę d n ą ogólną c h a r a k t e r y s t y k ą zjawiska — o m ó w i e n i e sytuacji ludowej twórczości artystycznej w Polsce w X I X i X X stuleciu oraz rozwoju z a i n t e r e s o w a ń tą dziedziną. Szcze­ gólnie szeroko zostały opracowane czasy najnowsze, od z a k o ń c z e n i a drugiej wojny ś w i a t o w e j , z a r ó w n o od stro­ ny stanu i organizacji b a d a ń naukowych, j a k r ó w n i e ż zasad i f o r m opieki oraz organizacji ekonomicznej. W ł a ś ­ ciwy temat ujęto w aspekcie historyczno-etnograficznym, przy czym — j a k zastrzegała sic autorka — w problemy ściśle artystyczne w g ł ę b i a ł a się ona tylko w tej mierze, w jakiej było to n i e z b ę d n e dla o k r e ś l e n i a specyfiki pol­ skiej sztuki i jej regionalizacji. Temu założeniu podpo­ r z ą d k o w a n y został u k ł a d pracy, k t ó r e j rozdziały dotyczą poszczególnych dziedzin twórczości grup w y t w ó r c ó w za­ leżnie od rodzaju surowca. Kolejno więc o m ó w i o n e zo­ stało garncarstwo, artystyczna o b r ó b k a metalu, tkactwo, haft, koronka, dziewiarstwo i d r u k i na płótnie, w y r o b y z futra i skóry, w y r o b y z papieru, s ł o m y i piór, w y r o b y z ciasta, sera i wosku, artystyczna o b r ó b k a drewna. T y l ­ ko w ostatnim rozdziale, d o t y c z ą c y m malarstwa, k r y ­ t e r i u m surowca zostało p o d p o r z ą d k o w a n e k r y t e r i u m tech­ n i k i artystycznej. O rozległości i stopniu dokładności poruszanych tu zagadnień z o r i e n t o w a ć może z a w a r t o ś ć rozdziału o garn­ carstwie, k t ó r e g o t r e ś ć w znacznym skrócie przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : w zarysie dziejów tej dziedziny w y ­ twórczości na ziemiach polskich najbardziej opracowane zostały czasy najnowsze, p o c z ą w s z y od bardzo istotnego tu p r z e ł o m u X I X i X X w . Sporo miejsca zajęły sprawy techniczne, wśród k t ó r y c h u w z g l ę d n i o n e zostały m.in. sposoby uzyskiwania i o b r ó b k i surowca, proces produkcji i podstawowe n a r z ę d z i a , t y p y pieców garncarskich, a w t y m k o n t e k ś c i e r ó w n i e ż elementy nauki zawodu. 184 l N 1 W podobny sposób przedstawione zostały w zależ­ ności od stanu b a d a ń inne działy artystycznej twórczości ludowej, tzn. w zarysie historycznym, z szerszym u w z g l ę d n i e n i e m p r z e o b r a ż e ń współczesnych, zwłaszcza — jeżeli chodzi o formy opieki, organizacji ekonomicznej, sposoby szkolenia, c h a r a k t e r y s t y k ę o ś r o d k ó w i twór­ ców. Obszernie omówiono podstawowe dla k a ż d e j gałęzi sztuki techniki zdobnicze, a przede wszystkim formy i de­ k o r a c j ę w y t w o r ó w , k ł a d ą c nacisk na zróżnicowanie re­ gionalne. P o d k r e ś l o n e zostały r ó w n i e ż zbieżności i ana­ logie w y s t ę p u j ą c e w sztuce ludowej innych, przede wszystkim s ą s i a d u j ą c y c h z P o l s k ą n a r o d ó w . W z w i ą z k u z p r z y j ę t ą z a s a d ą podziału, obok rozdzia­ łów tematycznie jednorodnych, t r a k t u j ą c y c h o poszcze­ gólnych rzemiosłach artystycznych, w y s t ę p u j ą t u roz­ działy bardzo obszerne i z r ó ż n i c o w a n e treściowo, jak zwłaszcza dwa ostatnie. I tak w ramach zdobnictwa w drzewie została o m ó w i o n a dekoracja architektoniczna, rzeźbione i intarsjowane meble, zdobione s n y c e r k ą na­ rzędzia, sanie, i wozy, zabawki oraz rzeźba figuralna. Uwaga a u t o r k i s k o n c e n t r o w a ł a się na rzeźbie, jednak zgodnie z założeniem w s t ę p n y m i w t y m w y p a d k u nie rozpatruje ona p r o b l e m ó w stylu czy cech formalnych polskiej rzeźby ludowej, ograniczając się do wydobycia historycznych i społecznych u w a r u n k o w a ń jej rozwoju oraz biografii rzeźbiarzy. W p r o b l e m a t y k ę malarstwa w ł ą c z o n e zostały m a l o w a n k i ścienne i m a k a t k i , malo­ wane meble, pisanki, obrazy na płótnie, papierze i szkle oraz malatury na kaflach. Tak k r ó t k i p r z e g l ą d treści nie daje właściwego obra­ zu pracy, k t ó r a zawiera m a t e r i a ł ogromny i przejrzyście u p o r z ą d k o w a n y , a przez to może s t a ć się p o d s t a w ą ź r ó d ­ ł o w ą kolejnych o p r a c o w a ń i interpretacji. Staraniem autorki b y ł o omówienie, a przynajmniej zarejestrowanie każdego przejawu sztuki ludowej w naszym k r a j u , nawet �tak drobnego, jak np. skromna snycerka na dyszlach rzeszowskich wozów. W t y m k o n t e k ś c i e z r e z y g n o w a ł a ona z szerszej analizy grafiki, a t a k ż e architektury ludo­ wej. Tę o s t a t n i ą u d o s t ę p n i ł a rosyjskiemu czytelnikowi już wcześniej, w ramach większego, monograficznego w y ­ dawnictwa -, tu natomiast ograniczyła się do wycinkowe­ go problemu dekoracji w budownictwie, a ściślej — zdobienia d a c h ó w i z r ę b ó w b u d y n k ó w mieszkalnych, o m ó w i o n e g o w rozdziale t r a k t u j ą c y m o zdobnictwie w drzewie. W zakończeniu autorka p r z e d s t a w i ł a syntetycznie podstawowe cechy polskiej sztuki ludowej, ujęte w dzie­ więciu grupach problemowych, p o d e j m u j ą c przy t y m p r ó b y wyjaśnienia ich genezy. P o d k r e ś l i ł a ona ogromne zróżnicowanie regionalne odmian, f o r m i s t y l ó w oraz n i e r ó w n o m i e r n y rozwój poszczególnych gałęzi ludowej plastyki w czasie i przestrzeni (1). Bogactwo jej prze­ jawia się w w i e l o k i e r u n k o w o ś c i , zasobie m o t y w ó w , w kompozycji ornamentu i barw (2—3). Niemało cech w s p ó l n y c h w p o r ó w n a n i u ze s z t u k ą l u d o w ą B i a ł o r u s i ­ nów, U k r a i ń c ó w , S ł o w a k ó w i Czechów, a t a k ż e innych n a r o d ó w europejskich wynika bądź z bezpośredniego sąsiedztwa i zbliżonych w a r u n k ó w rozwoju, bądź też stanowi r e l i k t z czasów w s p ó l n o t y (4). W polskiej sztuce ludowej zaznaczył się w p ł y w wielkich s t y l ó w sztuki, jednak inaczej niż u innych n a r o d ó w , gdyż elementy stylowe zostały przepracowane i dostosowane do l o k a l ­ nych tradycji i u p o d o b a ń artystycznych (5). Współczesne w y t w o r y polskiej sztuki ludowej podzieliła autorka na k i l k a grup w zależności od ich funkcji społecznej, za­ stosowania i r o l i dla o d b i o r c ó w (6). C h a r a k t e r y z u j ą c t w ó r ­ ców ludowych autorka podkreśliła przemiany, jakie za­ szły w ostatnich latach w ich sytuacji ekonomicznej i po­ zycji społecznej (7). Tradycjonalizm w zakresie techniki, formy, ornamentyki i k o l o r y s t y k i jako w y n i k zespoło­ wej twórczości całych p o k o l e ń a r t y s t ó w u w a ż a autorka za w a ż n ą i n i e z m i e n n ą cechę ludowej sztuki polskiej mimo że w zależności od nowych potrzeb, zaznaczają się w niej nowe tendencje rozwojowe (8). Na koniec autorka p o r u s z y ł a zagadnienie r o l i sztuki ludowej w rozwoju polskiej sztuki i rzemiosła artystycznego, współpracy a r t y s t ó w ludowych i profesjonalnych, udziału t w ó r c ó w ludowych w projektowaniu p r z e m y s ł o w y m , działalności m u z e ó w i Cepelii w k i e r u n k u stworzenia t w ó r c o m l u ­ I dowym odpowiednich podstaw bytowych, działalności zmierzającej do wzbogacenia k u l t u r y narodowej. Wiele z a g a d n i e ń poruszonych w zakończeniu wykracza swym zasięgiem poza granice Polski i odnosi się również do sztuki ludowej innych n a r o d ó w , zwłaszcza w k r ę g u europejskim. Rozległa tematyka w omawianej pracy została ujęta zwięźle, prosto, a zarazem w sposób żywy i i n t e r e s u j ą c y t a k ż e dla nieprzygotowanego zawodowo czytelnika. We fragmentach n a w i ą z u j e nawet f o r m ą do eseju lub re­ p o r t a ż u . Tego rodzaju wydawnictwo, d o s t ę p n e dla ma­ sowego czytelnika, spełni n i e w ą t p l i w i e rolę ambasadora k u l t u r y polskiej w ś r o d o w i s k u radzieckim i przyczyni się do zwiększenia zainteresowania naszą s z t u k ą l u d o w ą . Na szczególne p o d k r e ś l e n i e zasługuje celowy dobór ilustracji jak r ó w n i e ż staranne przygotowanie edytorskie omawianej pozycji. Znikoma ilość b ł ę d ó w w licznie przy­ taczanym polskim nazewnictwie jak i w cytowanej l i ­ teraturze jest w y n i k i e m d o k ł a d n e j korekty, n i e ł a t w e j przecież dla autora posługującego się m a t e r i a ł e m obco­ j ę z y c z n y m . W p o r ó w n a n i u z podobnymi wydawnictwami, dotyczącymi sztuki ludowej w Z w i ą z k u Radzieckim, omawiana publikacja posiada s k r o m n ą szatę graficzną, co jednak wpłynęło na stosunkowo niską cenę, a przez to zapewne zwiększy k r ą g odbiorców. P r z y k ł a d omawianego tu wydawnictwa rosyjskiego nasuwa wniosek, że i w naszym k r a j u pożyteczne byłoby wydanie podobnej pracy w d u ż y m n a k ł a d z i e , pracy rze­ telnej w informacjach i odpowiednio taniej a więc do­ s t ę p n e j dla szerokiego ogółu. O zapotrzebowaniu na te­ go rodzaju pozycje świadczy fakt, że nawet luksusowe w y d a w n i c t w a polskie sprzed k i l k u lat zniknęły z półek księgarń. Ewa Fryś-Pietraszkowa PRZYPISY 1 Z. B. Głowa, M a t e r i a ł y do mapy o ś r o d k ó w garn­ carskich w Polsce, „Pol. Szt. L u d . " R. X , 1956, nr 2,3, 4/5, 6, R. X I , 1957, nr 1,2. 2 O. A. Ganckaja, N . N . Gracjanskaja, Krestianskoje żiliszcze zapadnych Słowian, w : Typy selskogo żiliszcza w stranach z a r u b i e ż n o j Ewropy [pr. zbiór.] Moskwa 1968. s. 139—177. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/483f7c7b79e9d8b83968afdefb937c62.pdf 1717f118fb058f6bd81749f5bcf2cc23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3477 Title A name given to the resource Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.187-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie Jacek Olędzki - Po co te puszki zakopujesz? - Nie mówi się po co. Należy mówić dlaczego! Za chwilę, to samo: - A po co nie pójdziesz ze mną na grzyby, tylko wciąż kopiesz i to świństwo zakopujesz. Nic z tego nie wyfośnie..., NIC! Chodźmy na grzyby. Mogę ci pokazać, gdzie się w tym roku przeniosły... Bo one się przenoszą— - Po co? Zacząłem mówić jak oni. - To nie wiesz? Pomyśl, a sam sobie odpowiesz! Tak mniej więcej wyglądały moje rozmowy z Robertem, kiedy miał 3, 5, 7 lat. Teraz jest już dawno po wojsku (ma stopień mata), do pracy jeździ nowym pasatem i unika ze mną rozmów (ja korzystam z komara, bzyka). Chociaż, raz chyba się gniewnie odezwał. Zdaje się, że tak: - No, bo może być dym... - Ależ panie Robercie... - A, to przepraszam. I sobie poszedł. I tak to już jest. Gdybym, to ja jeździł pasatem, a Robert bzykiem, wówczas nasze spotkanie po latach wyglądałoby inaczej. A zatem, przed laty pobierałem w Murzynowie bezcenne nauki - przede wszystkim - od gromadki małych dzieci, które stale się kręciły przy Muzeum. Oto pierwsza nauka: Żadne z tych dzieci wiejskich nie korzystało z potocznego zwrotu co. Jak wiadomo, jest to słówko powszechnie używane wśród warszawiaków starej daty. Warszawiacy nowej daty częściej, zamiast co, mówią proszę. Zwrot proszę, świadczy niewątpliwie o pewnym rodzaju wytworności. Nie posiadłem jej i niewątpliwie mówiłem nieraz w Murzynowie ordynarnie co. A należało przecież mówić słucham. Tak bowiem, murzynowiacy - na­ wet całkiem mali - zwracają się do drugiej osoby, kiedy czegoś nie dosłyszą. Przyznasz Czytelniku, że spośród tych trzech zwrotów, najtrafniejsze, jest tylko to jedno słówko, słucham. Żadne coproszę, tylko słucham... Druga nauka. Dotyczy ona oczywiście owego po co oraz dlaczego. Otóż, wydaje się, że dlaczego w stosunku do po co, jest podrzędne sematycznie. Odnosi się do rozumienia zależ­ ności między jednym a drugim; dotyczy na przykład przy­ czyny i skutku. Natomiast po co kieruje uwagę nie tyle na związek - często oczywisty - między przyczyną i skutkiem, 187 �ile na celowość; cel jakiegoś działania, aż po jego sens... Dzieci wiejskie uczestnicząc od najmłodszych lat przy pra­ cach dorosłych, w tym wszystkim, co świat dla nich dorosłych przedstawia, mają znakomite okazje poznawania związków przyczynowo - skutkowych i - być może dlatego - nie muszą korzystać z banalnego pytania dlaczego. Wiadomo, że z posia­ nego ziarna rodzi się roślina itd. Natomiast z zakopanej puszki po jakiejś konserwie, nic się nie urodzi. Po co nie jesz? Jeśli ktoś nie je, a jest ku temu okazja, pytanie dlaczego, może wyjaśnić sprawę zaledwie częściowo, w granicach zwykłego domysłu (boli kogoś ząb, ma kaca itd.), czyli bez zadawania pytania. Po co nie jesz? jest pytaniem znacznie dogłębniejszym. Odpowiedź na nie dotyczyć nawet może kwestii honoru i godności, silnej woli, hartu ducha itd. Najstarsi murzynowiacy - nie ma już ich niestety - bywało, że wzbraniali się przed przyjęciem u kogoś poczęstunku; nawet szklanki herbaty. Kiedy starałem się zrozumieć taką odmowę, dowiadywałem się struchlały: - To jakbym zaciągnął pożyczkę. Nie. Pic nie będę. Dziękuję. Nie budzi chyba wątpliwości przekonanie, że pytania artykułowane przez słówko dlaczego (why, pourąoi) zdomi­ nowały nasze dzisiejsze życie. Kiedy słucham dialogów w melodramatach amerykańskich, emitowanych przez telewi­ zję (filmy te mają największą oglądalność i nie można ich znaczenia lekceważyć), słyszę powtarzane bez końca why. Łaj, łaj, łaj, ciągle tylko łaj. No, zdarza się whatfor (a ąuoi bon), ale tylko w dziełach najambitniejszych. W filmach kryminalnych, gangsterskich itd. obydwa zwroty są nieobec­ ne, bowiem nie mają uzasadnienia. Po co, podważyłoby każdą brawurową akcję, każdy skok na bank, każde morderstwo. Dlatego, chcąc zaznać relaksującej zadumy jadę do Murzynowa. Nasłucha się tam do woli pytań po co. Będą one dotyczyły sytuacji dających się zrozumieć... Natomiast tutaj w mieście, tak jak w Łomazach na posterunku, we Wołominie, Markach oraz dzisiejszym Wrocławiu, całkiem się zmieniło znaczenie nawet tych dwóch podstawowych zwrotów językowych. Po co młodociane wrocławianki zabiły koleżankę, same wyjaśniły. Chyba dostatecznie jasno, denerwowała nas ... Ale dlaczego to najstraszniejsze ze strasznych się stało, nie wiadomo. Od „Super Expressu",poprzez „Wprost", po „Politykę", gdzie poddawano zdarzenie analizie, nie ma odpowiedzi na pytanie, dlaczego? W życiu miejskim (chociaż nie tylko) zrodziły się więc nowe sytuacje, dla których zrozumienia konieczne jest roztrząsanie zależności w kategoriach owego, banalnego dlaczego. 1 We Wrocławiu, mieście Apocalipsis cum figuris, Panto­ mimy, Pomarańczowej Alternatywy itd., dojrzała sytuacja aby stawiać sobie pytanie dlaczego, które wcześniej nie miałoby sensu, bowiem w mieście tym żyli głównie lwowiacy... I jak w Murzynowie, rzeczy wzniosłe, niezwykłe i wspaniałe były codziennością... Dzisiaj zaś, ani rodzice, ani nauczyciele z katechetą na czele (poświęcał głównie uwagę - jak wyznał - aborcji) nie mieli głowy aby zabójczyniom powiedzieć o Grotowskim, Toma­ szewskim albo Fydrychu. Nie mieli głowy, śmiem sądzić, że nie dane im samym było pojąć, iż żyją w niezwykłym mieście, najniezwyklejszych niegdyś dokonań w Polsce. W mojej klasie, mojej szkoły im. Romualda Traugutta, też był uczeń z pierwszej ławki, który nas denerwował (Wojciech 188 Jaruzelski, w elitarnej szkole na Bielanach siedział w pierw­ szej ławce i już wówczas miał postanowienie zostania kimś wielkim, oczywiście, został...). Jak należy uczniowi z pierw­ szej ławki - podlizywał się nauczycielom. Myśmy nic złego mu nie próbowali zrobić. Wiadomo przecież, lizus w każdej klasie musi być. Henio Kluba poświęcił mu nawet osobny utwór, wzorowany na tragediach Sofoklesa - Gorgolides Wspaniały. Władysław L. Terlecki, który siedział w ostatniej ławce, dusił w sobie postanowienia i zamiary... Pomysł Henia, aby przykre rzeczy obdarzać uśmiechem, a w najgorszym razie cierpkim żartem, ustąpił - niestety - przed powinnością ważenia słów, pryncypialnością i obowiązkiem. Czas nieubłaganie biegnie, zmieniają się „konteksty sytua­ cyjne" a z nimi znaczenie i rola nawet podstawowych zwrotów językowych. Zaraza nie ominęła również Murzynowa. Łagodniutki Robercik, kiedy dorósł, powiada twardo może być dym. Nie oznacza to jakiejś zwykłej zadymy, ale po prostu w lokalnej grypserze, mordobicie. Inni znów, starsi i mniej obyci też ulegli zarazie. Starają się unikać - ich zdaniem - kompromitującego po co i korzystają z pytania na ch... tol Ponadto, pytanie to w sposobie stawiania go (butnie i stanowczo) bliższe jest stwierdzeniu czy przekleństwu, aniżeli poszukiwaniu odpowiedzi. Trzecia nauka. Dotyczy ona pytania co to? Od razu powiem, nie często się słyszy to pytanie. Przed laty, nie słyszałem aby dzieci murzynowskie komukolwiek takie pytanie stawiały z tą samą spontaniczną natarczywością, jak to się zdarza u dzieci z niektórych środowisk miejskich. Być może, moi mali nauczyciele z Murzynowa orientowali się w tym, co można by nazwać bezowocnością werbalizowa­ nych zainteresowań. Starsi po prostu nie znaleźliby często czasu na udzielanie objaśnień. Nie ma czasu, mnie się spieszy— itd., to bardzo częste wyznanie, przez niektórych wypowiadane już całkiem mechanicznie, nawet wówczas (albo właśnie wtedy), kiedy nic nie ponagla i ów tak starannie strzeżony czas jest w nadmiarze. Ponadto, zwyczaj czułego obcowania wnucząt z dziadkami i babciami w pewnych rodzinach pojawił się stosunkowo niedawno. A zasada suro­ wego rozdzielania („separacji informacyjnej") dzieci od rozmów prowadzonych przez dorosłych, utrzymywała się w wielu rodzinach stosunkowo długo i stanowiła rodzaj zapory w nawiązywaniu kontaktów słownych dzieci ze starszymi. Zapora ta była niewątpliwie jedną z form kształ­ towania szacunku należnego starszym. Owa zasada „separacji informacyjnej" dzieci od rozmów i spraw dorosłych przestała obowiązywać zapewne już w czasie wydarzeń, jakie w życiu wsi następowały dosyć burzliwie po ostatniej wojnie. Wszela­ ko wyczuwałem utrzymujący się wciąż - jeszcze w latach osiemdziesiątych - dystans między dziećmi a dorosłymi, jakiego nie znałem ze swego dzieciństwa w Warszawie. Być może więc, wybrały dzieci obserwację i nasłuchiwa­ nie, za (całkiem zresztą niezłą), formę zdobywania wiadomo­ ści. Wiąże się z tym - jak wiadomo - cnota bezcenna: samodzielność. Dotyczy ona chyba również myślenia... W ka­ żdym razie, moich kontaktów z dziecięcą społecznością Murzynowa nie przesłaniało owo „urocze trajkotanie": a co to?, co to?, co to? Dzięki temu, ów czas miniony, bardzo mile wspominam. Wspomnienia z lat następnych, aż po dziś czas, opromienia innego rodzaju odczucie. Kolejny wykład, który za chwilę �nastąpi, prowadzili wykładowcy dorośli; z całą odpowiedzial­ nością rzec można, zepsuci. Oto płynąca z ich ust: Czwarta nauka. Określa ją dosyć dobrze, jedno pytanie oraz jedno stwierdzenie. Co ja z tego będę miał? Mnie to nie przeszkadza. Wydaje się, że między wymienionym stwier­ dzeniem i pytaniem zachodzi bliska więź, zarówno sematyczna, jak również emocjonalna; a nawet - w jakiejś mierze - mentalna. Chodzi o mentalność, której starsi, dziś już nie żyjący, nie mieli. Nie słyszałem od nich tych powiedzeń. Prawdopodobnie, pojawiły się one za rządów Mieczysława Rakowskiego, który - jak pamiętamy - rozpoczął wielkie dzieło prywatyzacji gospodarki narodowej, w szczególności, bardzo bliskiej sercu premiera, Stoczni Gdańskiej. Co ja z tego będę miał? precyzuje nową postawę, czyli rozwijającą się „dynamicznie i pozytywnie" troskę o to, aby niczego nie czynić na marne. By zdolności i dobra dane nam od samego Pana Boga pomnażać, a nie chować w pończosze itd. Prze­ słanie ewangeliczne urealnia się na naszych oczach. Mnie to nie przeszkadza, stanowi - jak się zdaje - również przejaw troskliwej uwagi, aby broń Boże nie zagościła w nas płocha chęć czynienia czegoś, co mogłoby naszym wzniosłym zamia­ rom przeszkadzać, a już nie daj Boże szkodzić. Broń Boże oraz nie daj Boże, są ostrzeżeniami z należytą im mocą użyte przeze mnie. W interesującej nas zbiorowości są znane od dawien dawna. Jednakże, w mowie potocznej zdecydowanie zmalało ich znaczenie. Zwroty religijne zastąpiono świeckimi wul­ garyzmami. Można powiedzieć: K..J Co ja z tego będę miał? Lecz, nie daj Boże, bym nic z tego miał, chociaż poprawne i należyte, brzmi ugodowo bez zalecanej powszechnie stanow­ czości. I dlatego w mowie murzynowiaków nie występuje. Ale to już osobny temat, związany z samą religijnością Dobrzyniaków (Baniarzy, przezwisko pochodzące od bani - dy­ ni). Powiem jedynie, że ciż Dobrzyniacy, mający w granicach swej Ziemi Skępe, sławne w kraju sanktuarium maryjne, o którym się mówi Druga Częstochowa, Częstochowa Pół­ nocy, sami do tego miejsca nie pielgrzymują. Każdego roku, 15 sierpnia przybywa do Skępego tysiące (w 1995 r. ok. 150 tys.) pielgrzymów z odległych nawet stron Polski, ale samych Dobrzyniaków jest wśród przybyszów znikomy procent!? Ponadto, moi najstarsi rozmówcy nie pamiętają aby za ich pamięci, pamięci ich rodziców, czy dziadków, zdarzył się jakiś cud w miejscowościach należących do Ziemi Dobrzyńs­ kiej. Natomiast już w pobliżu granic tej Ziemi na Mazowszu, głośno onegdaj było od zdarzeń mirakularnych (cud w Zdziarze Wielkim przeżywało zapewne nie mniej niż milion wiernych). Wiadomo zaś, że cuda są niezwykle czułym wskaźnikiem religijności żarliwej i wysoce spontanicznej; wszelako, domagającej się poświadczeń ze strony osób boskich i świętych ich stałej, widocznej obecności. U moich licznych rozmówców, nie tylko z samego Murzynowa, takich potrzeb poświadczania swej obecności ze strony istot czczo­ nych nie stwierdzałem. Więcej powiem, jak nigdzie, spotyka­ łem się przy moich pytaniach o cuda z powątpiewaniem czy aby jestem przy zdrowych zmysłach... Czy też może zawład­ nęła mną jakaś niemoc o charakterze przesadnej, nadgorliwej pobożności... Ziemia Dobrzyńska nie jest, tak jak Kurpiowszczyzna lub Góralszczyzna, terytorium stosunkowo jednorodnych, czy bardzo podobnych wartości. Znaczenie Ziemi Dobrzyńskiej 189 �w kulturze naszego narodu zasadza się między innymi na znacznym zróżnicowaniu rodzajów dawnej własności w ob­ rębie ograniczonego i niezbyt rozległego obszaru. Sąsiadowa­ ły ze sobą dobra książęce, z czasem ziemiańskie, prywatne (sukcesje nadań książęcych głównie rycerzom), biskupie oraz królewskie. Zróżnicowanie to sprzyjało przenikaniu wartości, rywalizacji kulturowej, poczuciu przynależności do okreś­ lonej grupy ludności chłopskiej oraz innym pozytywnym zjawiskom, często nie występującym już w najbliższym kujawskim lub mazowieckim sąsiedztwie. Wśród ludności chłopskiej wyróżniała się grupa gospodarzy, rolników, wyrob­ ników, rzemieślników, całkiem osobna, rybaków, wodnia­ ków, handlarzy i na koniec fornali. Podziały te, nieraz o charakterze niezwykle istotnym w kategoriach faktów kulturowych i świadomości społecznej dodatkowo się wzmac­ niały na planie różnic w systemie podziału ziemi: własności. Sąsiadujące ze sobą dwie wsie - chociaż mające wiele wspólnego - bywało, że różniły się znacznie, tworząc nieraz, prawie odrębne światy. Taka różnica wyrazista utrzymywała się przez lata między prastarą, poksiążęcą i poziemiańską wsią Murzynowo, a bogatszą znacznie od niej, wsią Uniejewo, o wiele później założoną na byłych dobrach królewskich. Obie wioski graniczą ze sobą poprzez strugę; dzielącą Manowce, murzynowskie od Uniejewskiego Lasu. O Kluchach, Kitunach, czyli o uniejewiakach, starzy murzynowiacy powiadali - nie bez satysfakcji i szyderczo 190 - bogaci ale straszni zaboboniarze. I na okoliczność tak wygłoszonej opinii podawali przykłady - rzecz można - kla­ sycznych zachowań magicznych (przenoszenie za pomocą listka z drzewa wrogiej osoby, nieprzyjazne wobec niej życzenia; wnoszenie pod kapotą na pasterkę słomianych powróseł do poświęcenia, aby się darzyło przez cały rok itd.). Wykpiwanie przez murzynowiaków tych praktyk, stanowi ważkie świadectwo krytycyzmu i jednocześnie wysokich wymagań stawianych sobie w kwestiach wiary, religijności, jak też pobożności na co dzień. Żeńska reprezentacja mych nieletnich wykładowców, nau­ czyła mnie pewnej wyliczanki, czyli mentowania, które włączam do zakresu kolejnej nauki. Piąta nauka: Na ulicy Kopernika, spowiadała się Monika. Proszę księdza, ja nie kłamię. Ja ukradłam, cukier mamie. A jak trochę, się poduczę, to ukradnę księdzu klucze. Znane są wyliczanki o nieprzyzwoitych nawet treściach. Jednakże popularna w latach siedemdziesiątych-siemdziesiątych wyliczanka z Murzynowa (niewątpliwie adaptowana z obyczajowości dziecięcej dużego i nowoczesnego miasta, �jakim jest Płock) wyróżnia się ostentacyjną drwiną z osoby kapłana, a nawet z samej spowiedzi świętej! To już zupełnie rzecz niesłychana. I tu nasuwa się niezbędna uwaga. Jeśli dorosłym uniejewiakom zdarza się wypowiadać surowe, wielce „nieodpowiedzialne" słowa o sługach bożych (księ­ żach), to dorośli murzynowiacy są chwalebnym przykładem wielkiej powściągliwości w próbach podważania autorytetu swych duszpasterzy. Tylko, właśnie nieodpowiedzialnym jednostkom społeczności murzynowskiej zdarza się napo­ mknąć coś o swych księżach, grzesznikach. Powtarzam, zdarza się tu tylko pewnym osobom. Odnoszę wrażenie, że stać tę społeczność na postawę dojrzałą: NIE PRZYJMOWA­ NIA DO WIADOMOŚCI SĄDÓW ZŁOŚLIWYCH I SZKA­ LUJĄCYCH ŚWIĘTE WARTOŚCI. To przystoi dzieciom w zabawie, to może się zdarzać w niekontrolowanych wypo­ wiedziach Kitunów, lecz nie gości w rozważanych sądach murzynowiaków! Wydaje się, że ma to swoje historyczne uzasadnienie. Wiąże się ze wspominanym już różnym rodo­ wodem tych dwóch, sąsiadujących ze sobą wsi. Znane porzekadło: Co wolno wojewodzie, to nie tobie maty smrodzie, nie ma więc żadnego odniesienia do społeczności murzynowskiej, którą obowiązywała zawsze norma stateczno­ ści, jako cnoty podstawowej, bodaj najważniejszej. Tym samym, aby wymienione porzekadło miało jakiś sens, winno w nim nastąpić odwrócenie znaczenia owych, dwóch sądów: Co wolno tobie, maty smrodzie, nie wypada wojewodzie! Murzynowiacy (niegdyś zawołani wodniacy), mieszkający na skraju Ziemi Dobrzyńskiej, mający liczne okazje po­ znawania niestatecznych oryli oraz niestatecznych Mazowszan (Płockich i Gostynińskich), pewnie dlatego w swych orzeczeniach etycznych podnieśli stateczność do tak wiel­ kiego znaczenia. Przyzwalanie dzieciom na odstępstwa od tej normy sprzyjało niewątpliwie ich rozwojowi umysłowemu; kształtowaniu się indywidualności. Za taką konkluzją przema- wiają losy mych dziecięcych wykładowców: Agnieszka I ukończyła studia medyczne w Warszawie z bardzo dobrą oceną. Agnieszka I I jest cenioną pracowniczką Banku PKO w Płocku. Agnieszka Ul po ukończeniu znanej Szkoły Rolniczej w Trzepowie, z powodu braku pracy w zawodzie wyuczonym, jest barmanką w Grecji. Krzysztof, bardzo dobry uczeń, niezwykle zdyscyplinowa­ ny chłopiec; niestety, zginął tragicznie w wypadku drogo­ wym. Jego siostra: Dorota kończy studia psychologiczne na UW. Renata, pierwsza wyszła za mąż, jest mamą dwojga dzieci. Beata, wyszła za mąż, pomaga rodzicom w gospodarstwie. Arkadiusz, jest mechanikiem samochodowym i rolnikiem. Brat: Mikołaj, wszechstronny mechanik samochodowy i moto­ cyklowy (dzięki niemu dychawiczny bzyk jest sprawnym pojazdem) kończy Szkołę Chemiczną w Płocku. Robert, znany nam już dobrze z pierwszej strony szkicu. Nie wspominam Bartka, Sławka, Krzysztofa U, Grażyny, Huberta oraz Magdy i Artura - osób luźniej związanych z działalności Muzeum. Każda z wymienionych postaci jest inna. Jest sobą w naj­ lepszym tego słowa znaczeniu. Inność wpisana jest w ich życiorysy. Owa inność występuje między siostrami i między braćmi. Kiedy się nad nią zastanawiam w kontekście odrębno­ ści Dobrzyniaków i murzynowiaków, przychodzą na myśl słowa pamiętne Marii Dąbrowskiej: Nie odnajdziemy się już nigdy, nie spotkamy się już nigdy, my, którzyśmy wyszli z jednego miejsca świętego świętych. My, którzyśmy się już nie mogli zrozumieć, bośmy sobie najmniejszej inności przebaczyć nie mogli, tak bardzo chcieli­ 2 śmy być jednym (podkreślenie moje JO). PRZY PISY 1 Podaję za „Super Expressem", gdzie ukazała się najwcześniej relacja o zdarzeniu we Wrocławiu. W świetle tej relacji i następnych, dziewczęta zabijając swoją koleżankę nie działały w afekcie, ale „rozważnie" ze s z c z e g ó ł o w y m planem wykonania swego zamiaru. Ponieważ coraz częściej pochodne od denerwować, określają stany emocjonalne nacechowane nienawiścią, a nie tylko błache sytuacje z zakresu współżycia społecznego, rodzi się uzasadnione pytanie o zakres nieodporności w naszym kraju, zarówno u jakiejś reprezen­ tacji młodego pokolenia, jak też starszego, na to, co wyraża każda odrębność czy inność. Por. Maria Dąbrowska, Uśmiech dzieciństwa, Czytelnik, War­ szawa 1979, s. 165-166 2 191 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96eacc780685f0f3743af8bd3e722f27.pdf 3827402b956f480fff139343d13bd34f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4641 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4310 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text o ska s/iiiKci limo �TRESC S t a n i s ł a w Blaszczyk Ludowa rzeźba k u l t o w a w Wielkopolsce cz. I I . Barbara Poloczkowa Strój Franciszek K o t u l a -Antoni K r o h Kodeks A.D.1967 W ł a d y s ł a w a Stary obrazek Aleksander Jackowski . cieszyński w X I X w 153 Chajca . . . . 171 . . 181 na szkle z Podlasia P r z e g l ą d twórczości plastycznej 131 180 amatorów . Cz. I . Woj. lubelskie R E C E N Z J E Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a z Olga A . Ganckaja, Narodnoje Iskusstwo Polszi . 184 ŻYCIA M a t e r i a ł y zebrał i o p r a c o w a ł A . K r o h K R O N I K A S U M M A R Y 186 1 O F A R T I C L E S PE3BDME 8 8 igj jgg N a o k ł a d c e : W ł a d y s ł a w Chajec, Śmierć sprawiedliwego i niesprawiedliwego, p ł a s k o r z e ź b a w drewnie pokryta f a r b ą p o k o s t o w ą b r u n a t n ą , 57 X 42,5, 1966 r. Muz. Etnograficzne w K r a k o w i e , nr inw.31402. Fot. Jacek Kubiena. N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Andrzej Majchrzak, Zuzanna w kąpieli, w drewnie, polichromowana. Fot. Leon Perz i Franciszek M a ć k o w i a k . rzeźba �INSTYTUT S Z T U K I POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVI * 1Ф72 polska sztuka ludowa • NR 3 �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwoctei, Ro­ m a n Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowdcz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t S z t u k i Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 20 l u b 84. T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f4f1175c07c0d1a33ac46cf21a5ef54.pdf 7becee3d37460cadd5ae387efa8707d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3694 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3471 Title A name given to the resource Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.146-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien­ niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja­ ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war­ szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ­ rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol­ skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E. C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon­ fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa­ żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje „love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw­ nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz. Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem, ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof. Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze, pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych, zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha. 12 13 Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście: „Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte­ resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y. to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu, dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra­ kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także 'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu, miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka rzecz dla mnie!" . Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni­ sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz­ kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę biografii. Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś­ cinnym UJ. 14 PRZYPISY ' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J. Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R. Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988 „JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203 Tamże, s. 189 The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995 Tamże, s. 59 Tamże, list z9.XII.1917. s. 59 Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148 * Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159 2 3 4 5 6 7 9 Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21 Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN, Warszawa 1985, s. 275 " Tamże, s. 276-277 E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43 " B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New York 1967; I I wyd. Athlone 1989 List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu. 10 12 14 Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się Z tym czuje? HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami nawet ekscytujące. G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego ojca ? H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada­ 146 łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy, często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył. Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi, spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego. Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi, jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym, skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi, którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu �Melbourne, styczeń 1919 r. Od lewei - B. Malinowski, Hede Khuner, Elsie, Mim Weigal jeszcze żyło, i uzyskać coś w rodzaju portretu wspomnienio­ wego, który ja bym jedynie zredagowała. Zaczęłam nad tym pracować i odkryłam bardzo szybko, że wiem zbyt mało, żeby wiedzieć, o co pytać i muszę popracować nad papierami mego ojca. No i tak to się zaczęło. Ci KI I: Kilka lat temu opublikowała Pani artykuł o roli kobiet w życiu Pani ojca. Rola ta wydaje się być bardzo ważna. Dlaczego? Które kobiety miały duże znaczenie w jego życiu? HW: Przede wszystkim trzeba powiedzieć o roli jego matki. Była ona niezwykle interesującą, uzdolnioną i inteligentną kobietą, Bronio był jej jedynym dzieckiem, a od kiedy zmarł jego ojciec, matka była bardzo ważną osobą w jego życiu i vice versa. Robili wiele rzeczy razem, razem podróżowali, poma­ gała mu w lekcjach, aż do okresu studiów. [BM byl zagrożony ślepotą i matka sama uczyła się wszystkich przedmiotów gimnazjalnych, by potem mu je przekazać w ciemnościach pokoju, [przyp, GKH] Również później miała ona na niego wielki wpływ intelektualny. Był więc przyzwyczajony by mieć obok siebie inteligentną kobietę. Na tym poziomie wielki wpływ odgrywała jego matka. Jeśli zaś chodzi o jego przy­ jaźnie z kobietami, to było coś w nim, w jego naturze, a także wpływ jego przyjaciół z czasów młodości, jak Witkiewicz, ich wychowania, ich postaw, to była część ich świata. G K H : Które kobiety, oprócz matki, odegrały szczególną rolę w jego życiu? HW: Myślę, że Michael Young może odpowiedzieć na pewne pytania lepiej niż ja. Jestem przekonana, że przynaj­ mniej jedna z jego współpracownic, z którą rozmawiałam, Audrey Richards, odegrała ważną rolę. Lecz oczywiście moja matka miała również olbrzymi wpływ na niego. W czasach młodości wpłynęło na niego także kilka Polek. Była również pewna Brytyjka, którą spotkał w Lipsku, gdy studiował po uzyskaniu doktoratu w Krakowie. To ona skłoniła go do wyjazdu do Anglii i stworzyła mu tam dom. Związek ten trwał dość długo. G K H : Opublikowała Pani ostatnio dwutomowy zbiór lis­ tów między Pani matką a Pani ojcem. Czy trudno było go Zredagować? HW: To nie było łatwe, ponieważ przede wszystkim listów było ogromnie dużo i wydawcy nalegali na poczynienie skrótów. Wymagało to ciągłego podejmowania decyzji, ale jednocześnie było to proste, ponieważ oboje pisali dobrze. Mieli jednak różne style i postawy. Czasami było to trudne dla mnie jako córki, lecz nie tak często jakby można sądzić. GKH: Czy odkryła Pani coś szczególnie interesującego czy ciekawego podczas pracy nad tym zbiorem? Czy było lam coś nowego dla Pani? HW: Tak, wiele rzeczy. Szczególnie jeśli chodzi o ich wzajemny związek, ich charaktery. Zwłaszcza gdy chodzi o moją matkę. Gdy zmarła, miałam 10 lat. Nie znałam jej zbyt dobrze. To nie znaczy, że jej nie znałam w ogóle, ale było to doświadczenie dziecięce. Wiedziałam także to, co mi o niej mówili później inni ludzie, którzy bardzo ją podziwiali, ponieważ była wspaniałą kobietą. Nigdy nie była szerzej zna­ na ze względu na swoją chorobę, która rozwinęła się gdy była jeszcze młoda. Zmarła również młodo. Jeśli chodzi o mego ojca, często natrafiałam na jego cechy charakterystyczne czy charakterystyczne zachowanie, które znałam wcześniej. To był właśnie on. Wszystko to stawało się rzeczywiste, dawało pełny obraz dwojga ludzi, których nie znałam w pełni, GKH: A teraz dość osobiste pytanie: czy czuje się Pani w jakimś sensie w połowie Polką? Czy jest coś w Pani osobowości, co może być związane jakoś z Polską? HW: Ciężko mi na ten temat coś powiedzieć. Myślę, że bardzo ważny dla mnie był przyjazd do Polski w 1970 roku. Mój ojciec nie przeciął swoich więzi z Polską, ponieważ nie był emigrantem. Nie słyszałam zbyt wiele o Polsce, mimo że nie byl to temat skrywany, 1 nagle zjawiłam się tutaj i stało się to rzeczywistością. Było to bardzo ekscytujące i pobudzające. Jednak nie odpowiedziałam na Pani wcześniejsze pytanie: tak, ja rzeczywiście mam pewne cechy, postawy, które można czasem uchwycić, ponieważ moje wychowanie było w poło­ wie polskie, jako dziedzictwo mojego ojca. G K H : Co spowodowało,że zdecydowała się Pani przyje­ chać do Polski wtedy po raz pierwszy? H W : Właściwie zawsze chciałam przyjechać, ale nikogo tutaj nie znałam. Nie wiedziałam, od czego zacząć. Był to dla mnie problem nie do pokonania. Jakby wspinanie się pod górę bez wskazówek, jak dotrzeć na szczyt. Jednak po pewnym czasie zaczęłam korespondować z kuzynem ojca (wyemig­ rował później do Australii), który napisał do mnie z obozu w Palestynie, gdzie spędził ze swą żoną prawie całą wojnę (w obozie Czewonego Krzyża). I tak się to zaczęło. On właśnie skontaktował mnie z ludźmi w Polsce, którzy potem przyjeż­ dżali do Anglii, do Paryża itd. I tak zaczęłam ich spotykać, a w końcu moja młoda kuzynka, która mieszka w Warszawie, przyjechała do nas do Londynu i prosiła abyśmy ją odwiedzili w Polsce. Co zrobiliśmy kilka miesięcy później. 147 �Matka Bronisława Malinowskiego, Józefa, ok. 1900 r. G K H : Wiąże się z tym kolejne pytanie: czy może Pani sobie wyobrazić siebie jako Polkę. Mogłoby tak wszak być, gdyby Pani ojciec przyjął katedrę etnologii na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim ? HW: Tak, mogę to sobie wyobrazić, ponieważ co prawda moja matka była Brytyjką, ale jednak nie wychowałabym się w angielskim otoczeniu. Z pewnością odebrałabym bardziej polskie wykształcenie. Nie byłabym pewnie tak zupełnie Polką, gdyż na pewno podróżowałybyśmy z ojcem do Anglii, czy do Australii aby odwiedzić rodzinę mojej matki. Jednak mogę sobie spokojnie wyobrazić, że moje siostry i ja stałybyś­ my się Polkami. G K H : Czy było coś w osobowości Pani ojca. co można by określić jako polskość? HW: Tak, myślę, że jego wylewność, jego... Mówię często na ten temat, lecz gdy teraz Pani o to pyta i muszę być bardzo ścisła, to jest to bardzo trudne. Michael będzie mógł powie­ dzieć więcej na lemat, ponieważ nie jest w połowic Polakiem, ani jego krewnym. G K H : Lecz patrząc oczami dziecka, którym Pani wtedy była, czy było coś w Pani ojcu co określiłaby Pani wtedy: on jest Polakiem ? HW: Tak, myślałam wtedy, że on się różni od innych ludzi, których znałam. Nie przypominał ojców moich przyjaciół. Mogłam się z nim droczyć, mogłam żartować z jego nazwiska. Nazwałam go kiedyś Profesor Mobski i według niego było to zabawne. Dla angielskich ojców nie byłoby to zabawne. Myślę też, że wypełniał sobą całą scenę - wchodził do pokoju i przejmował inicjatywę. Był dobrym ojcem w wielu sytuac­ jach, delikatny w stosunku do nas, choć nie zawsze dla innych. Zauważałam to. To robiło na mnie wrażenie. I myślałam wtedy: to jest obce. Czułam czasami, że on jest obcy, ponieważ ja byłam tak bardzo angielska. Lecz chyba nic myślałam, że to 148 było polskie, ponieważ nie wiem co wtedy uważałam za polskie. G K H : Być może to, co mogła Pani określać jako polskie, było efektem jego osobowości? HW: Tak, chociaż odkąd jestem w Polsce, szczególnie tym razem, kiedy mam więcej czasu na myślenie i patrzenie, ponieważ moje poprzednie wizyty były na zasadzie: szybko, szybko, miałam tylko powierzchowne wrażenia. Teraz widzę, że on był rzeczywiście bardzo polski. Widzę, jak stawał się tym, kim później został. Widzę, że to jest jego kraj, chociaż on uważał się za kosmopolitę. Stawał się coraz mniej polski w miarę upływu lat. G K H : A teraz pytanie dotyczące Pani obecnej wizyty w Krakowie. Czy widzi Pani jakieś zmiany w swoim stosunku do Polski? HW: Tak, to co powiedziałam wcześniej może być odpowiedzią na to pytanie. Za pierwszym razem było to dla mnie zupełnie nowym doświadczeniem. Byłam przytłoczona. Kolejna wizyta: przyjazd na konferencję jubileuszową to fascynujące doświadczenie, ale zupełnie inne, choć także bardzo intensywne. Tym razem przyswoiłam sobie o wiele więcej na temat Polski. Widzę teraz to zupełnie inaczej. To nie ma nic wspólnego ze zmianami politycznymi, lecz dotyczy ludzi i miejsc, ogólnej atmosfery. G K H : Czy ma Pani może to wrażenie, że do pewnego stopnia Kraków jest Pani miastem, nie Pani ojca, lecz Pani własnym ? HW: Tak, w pewnym sensie tak. Z moich trzech wizyl teru/ poczułam to po raz pierwszy. G K H : Czy jest szansa na opublikowanie pełnej wersji „Dziennika w ścisłym znaczeniu tego słowa"? HW: Ma Pani na myśli nie ten, który już był opublikowany w 1967 roku? Tak, może być opublikowany. Gdy profesor �Paluch planował wydanie Dziel, ostatnim tomem mial być Dziennik. Oczywiście po zredagowaniu, ponieważ są to krótsze lub dłuższe fragmenty. Z tego powodu profesor Paluch był u mnie w Cambridge, aby przejrzeć to wszystko, zrobić notatki. Pokazałam także tę pełną wersję Dziennika profesoro­ wi Ernestowi Gellnerowi, z tego samego powodu. Chciałam wiedzieć, co on na ten temat myśli. Był tak uprzejmy, że przeczytał i powiedział, iż jest cudowny, i pewne rzeczy były niezwykle interesujące, lecz poszczególne zeszyty nie tworzą koherentnej książki. Wymagałoby to specjalnego przeredago­ wania dla angielskojęzycznych czytelników. Dlatego nie sądził, że byłaby z tego niezależna książka. Taka była jego opinia. Dziennik stanowi część biografii, którą pisze Michael Young. GKH: Myślę, że przyczyniły się do tego problemy z pierw­ szym wydanym po angielsku tomem „Dzienników". H W : To było źle zaprezentowane, źle przetłumaczone i zredagowane. Zawieszone w próżni. I dlatego uważam, że dobre opracowanie może zmienić ten materiał w interesującą książkę, o co należy zapytać Michaela Younga. Należałoby to zrobić razem z ponownym opracowaniem już opublikowane­ go dziennika. G K H : Kiedy przyjedzie Pani do Polski z dłuższa, wizyta, nie tylko na kilka dni? HW: Bardzo bym chciała, ale są w życiu każdego człowieka pewne okoliczności... GKH: Zapraszamy. Grażyna Kubica-Heller Rozmowa z Michaelem Youngiem G K H : Jakie były powody Pana zainteresowania biografią Bronisława Malinowskiego? Czy było to spowodowane jego malowniczą osobowością czy też podobnym doświadczeniem w pracy terenowej? M Y : To zainteresowanie bierze swój początek w moich studiach w University College w Londynie we wczesnych latach sześćdziesiątych, kiedy to jedną z moich nauczycielek była Phylis Kabery, jedna z uczennic Malinowskiego. Wy­ kładała ona o Malinowskim, a pierwszą monografią, którą czytałem, było Życie seksualne dzikich, a zaraz po niej Argonauci Zachodniego Pacyfiku. I ten romantyzm antropolo­ gii od razu mnie oczarował. W latach sześćdziesiątych można było zostać oczarowanym, teraz już nie. Właśnie wtedy jako młody człowiek, wróciłem z podróży na morza południowe. Byłem na Nowej Zelandii, Tahiti, widziałem te miejsca, ale nie byłem na Nowej Gwinei. Można powiedzieć, że przejąłem trochę tego romantyzmu Malinowskiego. Przypominało to nieco sytuację opisywaną przez niego, kiedy to przyciskając do piersi Złotą Gałąź mówił, że przeszedł na służbę ant­ ropologii Frazera. Ja przyciskałem do piersi, idąc ulicą do University College w Lodynie, Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Później zamierzałem zrobić badania terenowe w Af­ ryce, lecz dla różnych powodów nie mogłem. Podobnie Malinowski zamierzał pojechać do Afryki i nie mógł. Phylis Kabery wysłała mnie do australijskiego National University, gdzie zrobiłem doktorat. I stało się oczywiste, że jedyną rzeczą, którą mogę zrobić, jest praca na Nowej Gwinei, co też zrobiłem. Musiałem być pod wrażeniem wizerunku mórz. południowych stworzonym przez Malinowskiego (panny z obnażonymi biustami, ubrane tylko w krótkie spódniczki z trawy, stojące na wydmach, itd.), ponieważ wybrałem wyspę bardzo blisko Trobriandów. Później z różnych powo­ dów nie poświęcałem Malinowskiemu zbyt wiele czasu ani myśli. Lecz gdy byłem już w Cambridge, poproszono mnie o napisanie czegoś w rodzaju „Readers Digest" o etnografii Malinowskiego, co zostało później, razem z moją przed­ mową, opublikowane przez Rutledge. To był pierwszy krok do czytania prac porównawczych, w których o nim mówiono, oceniano jego teorie, było trochę informacji biograficznych, które mogłem znaleźć, ale byl to esej raczej powierzchowny. Potem wróciłem do Australii, gdzie pracowałem i znowu nie myślałem zbyt wiele o Malinowskim aż do czasu, kiedy zaczęliśmy korespondować z Heleną [Wayne] na temat możliwości ponownego opublikowania pierwszego zapom- Michael Young i Helena Wayne na cmentarzu 149 �nianego eseju Malinowskiego, napisanej po angielsku mono­ grafii The Mailu, jego pierwszego opisu etnograficznego, który ukazał się w ciągu pierwszych kilku miesięcy jego pobytu na Nowej Gwinei w 1914-15. Wtedy to napisałem pokaźny wstęp do tej monogafii i bardziej zainteresowałem się tym tematem, ponieważ analizowałem go na o wiele głębszym poziomie, na przykład pracując w australijskich archiwach. Później napisałem jeden czy dwa artykuły i stałem się kimś w rodzaju eksperta od Malinowskiego i ludzie prosili mnie, abym napisał hasło w encyklopedii lub biografię do słownika itp. Ale bomba wybuchła, kiedy (było to na początku 1991 roku) Helena napisała do mnie: „chciałabym abyś się zabrał za napisanie pełnometrażowej biografii mojego ojca". To mnie zupełnie zaskoczyło. .Zostałeś wybrany" - pokazał na mnie wielki palec. Odpowiedziałem, że muszę mieć czas do namysłu, ponieważ mam wiele innych obowiązków: dydak­ tyka, własne badania, mam dokorantów i nie mogę tak po prostu tego rzucić. Lecz był to ten rodzaj propozycji, której nie można odrzucić. Jest to wielka praca i musi być traktowana poważnie, więc ją zaakceptowałem. Gdy odwiedziłem Helenę po raz pierwszy pokazała mi sofę zasłaną papierami, doku­ mentami, które dla mnie przygotowała. Później pracowałem nad dokumentami Malinowskiego w London School of Economics, gdzie jest ok. 200 pudeł, dużych pudeł, wydaje mi się że jestem dopiero w 3/4 drogi. Ale pracując wtedy nad tymi materiałami miałem wrażenie, że będę musiał poświęcić temu resztę mojego życia. Dałem sobie na to 5 lat, i one właśnie mijają a ja nie skończyłem jeszcze zbierania materiału. Zacząłem pisać wstępną wersję książki. Nauczyłem się iść na skróty, doszedłem do wniosku, że nie każdy kawałek papieru jest istotny, że nie każda myśl Malinowskiego musi zostać zanotowana czy jest warta wzmianki, nie wszystko co napisał było wartościowe. G K H : Z tego co wiem, jest to Pana pierwsza dłuższa wizyta w Polsce? M Y : Tak. Pierwszy raz byłem w Polsce z okazji konferen­ cji, kiedy to spędziłem dwa dni w Warszawie, pięć dni w Krakowie i 2-3 w Zakopanem, było to razem ponad tydzień. G K H : Co chciał Pan znaleźć w Polsce podczas tej wizyty, a co Pan znalazł? MY: Zdawałem sobie w pełni sprawę z tego, że nie mówię po polsku, ani nie potrafię czytać po polsku. Niewątpliwie jest to pewne ograniczenie. Peter Skalnik napisał, że żaden biograf Malinowskiego nie zajdzie daleko bez nauczenia się polskiego. Ja nie znam polskiego. Aby odpowiedzieć na Pani pytanie: przyjechałem żeby przezwyciężyć swoją obawę, dotyczącą niewiedzy o jego polskim pochodzeniu, pomimo tego, że lak wiele na ten temat opublikowano. Obawiałem się, że te publikacje stanowią coś w rodzaju wierzchołka góry lodowej, a poniżej jest to, co wszyscy wiedzą na ten temat, lecz jeszcze nie zostało to opublikowane. Teraz upewniłem się, że w szufladach nie ma zbyt wiele rzeczy. Być może wiem tyle co Pani polscy koledzy, choć nie znam np. polskich listów, które Pani opracowała. Chciałem poza tym zobaczyć miejsca, które odwiedzał Malinowski, zanurzyć się w tę atmosferę, chociaż jest ona zupełnie inna, tamta już minęła. Wysilić swoją wyobraźnię: Malinowski zrobił to, poszedł tam. Poszukać adresów w War­ szawie, Zakopanem. Z prawie religijnym nabożeństwem odwiedzaliśmy każdy z domów wymienionych w Dzienniku. G K H : Wydaje mi się, że dużą zaletąjest to, że Malinowski żył właśnie w Krakowie, ponieważ może Pan oglądać to miasto właściwie niezmienione. W Warszawie mógł Pan mieć kłopoty ze znalezieniem właściwych miejsc. W Krakowie może się Pan rzeczywiście czuć jak w mieście Malinowskiego, czy odczuwał Pan tę atmosferę, czy ona już rzeczywiście odeszła ? MY: Myślę, że odeszła. To wymaga żywej wyobraźni, aby usiąść w takim miejscu jak Mały Rynek, pić piwo i zastanawiać się jak to było gdy Bronio tutaj mieszkał. Będąc w restauracji rozmawialiśmy o tym i staraliśmy się sobie wyobrazić co on jadał ze swoją matką. Prawdopodobnie nie był to stek z frytkami, raczej chleb czy kapusta. G K H : Czy są jeszcze jakieś problemy dotyczące młodości Malinowskiego, które pozostają dla Pana tajemnicą? M Y : Tak, sąjeszcze duże luki. Ciągle za mało wiem o jego dzieciństwie, w co się bawił, z kim się bawił, o jego szkolnych M-M . Fragment rękopisu B. Malinowskiego 150 VwoA.. U— ¿'L *j'.v. i~-L ik. t UÍKI *.\ -7.3fe.ri/•><v^_ j l... ^ _. .yH. ^ ta ^ J-J ^ Rękopis B. Malinowskiego ze szkicem domu (Brudos) . ! i j �kolegach. Jakie było jego dzieciństwo? Jak traktował go ojciec? Jak traktowała go matka? Możemy to sobie oczywiście wyobrazić, ponieważ są krótkie opisy w listach jego matki lub w jego listach do żony Elsie, gdzie opisuje Boże Narodzenie, Wigilię, choinkę, w jaki sposób było podawane jedzenie. Jednak wiele jeszcze trzeba zrobić. Jest wielu jego krewnych, których nie znamy, nie wiemy jacy byli, czy byli wysocy czy niscy. G K H : Czy uważa Pan, że przyjaźń z Witkacym stanowiła pewną pomoc? Napisano wiele książek o Witkacym. M Y : Tak, o wiele więcej napisano o Witkacym niż o Malinowskim. Z tego można wyciągnąć wiele materiału odnoszącego się do Malinowskiego, oddającego atmosferę. Nie sądzę, aby można było się tak wiele dowiedzieć o Młodej Polsce, Zakopanem, nawet o przełomie wieków, bez książek 0 Witkacym. Tak więc to pomaga. A także jego własne portrety, rysowane i pisane w Bungu [622 upadki Bunga albo demoniczna kobieta], jego obrazy, zdjęcia. G K H : Czy jest coś, co uderza Pana w biografii Malinows­ kiego, co było dla Pana dziwnego? M Y : Tak, przeżywa się pewien szok czytając dzienniki z czasów zakopiańskich, szok kulturowy. Czytając go nie mogłem sobie wielu rzeczy wyobrazić, teraz jest mi łatwiej, ponieważ tam byłem. Widziałem te wille, byłem w tych willach. Widziałem drewniane meble, drewniane łóżka, mam lepszy obraz tego, jak jedli, jak siadali do stołu. On nie opisywał wszystkiego, pisał np. „Obiad w aptece". Odkryliś­ my, że apteka w Zakopanem służyła jako restauracja, poczta, jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tak więc jedzenie w aptece, jak to przetłumaczył nasz tłumacz, ma sens. G K H : Czy może Pan sobie wyobrazić Malinowskiego jadącego do Anglii, jak on się tam czuł? Czy między Anglią 1 Polską była wtedy duża różnica kulnirowa? M Y : Myślę, że jemu się tak wydawało. On przedtem wiele podróżował, był także w Anglii. Lecz sposób, w jaki opisuje, w bardzo długim i opisowym liście do Anieli Zagórskiej, jak przebiegła jego pierwsza podróż, był zainspirowany pewnymi wizjami angielskiej cywilizacji, najmodniejszej wtedy kultury w całej Europie. Sądzę, że on wtedy rzeczywiście chciał się stać częścią tego świata. Lecz w dzienniku, gdy wspomina swoją podróż, przekazuje też nieco ze swojego oszołomienia z przejazdu pociągiem, gdy nie mógł znaleźć swej przyjaciółki Anny Bronton. Jest zakłopotany, zdenerwowany, idzie ulica­ mi. Myślę, że szedł do mieszkania Seligmana, ponieważ nie wiedział gdzie indziej mógłby pójść. Czyli jest to ten rodzaj obcości podczas pierwszego przejazdu pociągiem, obce miejs­ ca, nie wiadomo dokąd pójść... G K H : Mając całą tę wiedzę o życiu Malinowskiego, może Pan zatytułować jego biografię jednym słowem tub zwrotem ? MY: Mam pewne pomysły co do chwytliwego tytułu, ale nie wiem czy to się uda, bo mogą być mylące. Jeden to: A Divided Life (Podzielone życie), ale to nie ujmuje wszyst­ kiego, ponieważ w pewien sposób był on wielkim integ­ ratorem różnych części swojego życia. Było to jego intelek­ tualnym celem, funkcjonalnym celem, aby integrować różne sprawy. Zdawał sobie jednak sprawę, ze swych wewnętrznych podziałów. Inny ewentualny tytuł to: Niezwykle szczery człowiek. Wymagał tego od innych, w stosunku do siebie jego szczerość była nawet bolesna. Czasami wiedział, że za­ chowywał się jak drań, i mówił sobie: „wiem, że byłeś Helena Wayne (Malinowska), 1992 draniem". Jak napisała to gdzieś o nim Audrey Richards: w stosunku do siebie był szczery aż do bólu. Ale znów to nie była jedyna rzecz, którą można o nim powiedzieć. Próbowa­ łem zastanawiać się nad kluczowym podziałem na to, co fizyczne, i to, co duchowe, co jest prawie manichcjskic. Nie wiem, jak ta sprawa wyglądała w późniejszym okresie, gdyż Malinowski nie pisał już wtedy pamiętników, a w listach był coraz mniej szczery. Z upływem lat jest coraz mniej naprawdę osobistych listów. Nic było ludzi, przed którymi się otwierał. Dlatego staje się bardziej odległy. ! G K H : Cz) jest coś w biografii Malinowskiego co może być istotne dla nas teraz, co może nas inspirować, nas jako uczonych i nas jako ludzi? M Y : Dla nas antropologów na pewno jego badania terenowe, jakość jego badań zawsze będzie znana. W ubieg­ łym roku spędziłem kilka tygodni na czytaniu jego notatek z badań. Byłem dość przerażony, gdyż nie mogłem znaleźć do nich klucza. Te notatki były wszystkie związane razem. One nie są zbyt dobrze skatalogowane. On starał się je skatalogo­ wać, ale potem ktoś to pomieszał. Zrobiłem coś w rodzaju ponownego uporządkowania dla moich celów. Zaczynam widzieć sens i sposób w jaki to zrobił. Ta praca przechodzi pewne etapy, im bliżej końca jego notatki stają się coraz bardziej krótkie, lakoniczne, prawie zupełnie w języku Kiriwina, którego nie umiem odczytać. Tym, co rzeczywiście zrobiło na mnie wrażenie (w mniej więcej środkowym okresie) był fakt, że on zapisuje wszystko a jego obserwacje są niezwykle wnikliwe, rejestruje małe, drobne sprawy, których większość ludzi nawet by nie do­ strzegła, i w końcu drobiazgowe pytania. Drobny przykład: sposoby siedzenia. Trobriandczycy mają różne sposoby sie­ dzenia: na skrzyżowanych nogach, w kucki, z wypros­ towanymi lub zgiętymi plecami. Trobriandczycy mają nazwy na każdy z tych rodzajów. Myślę, że zajęło mu sporo czasu zaobserwowanie, że oni mają te nazwy. Dużo czasu zajmuje samo zauważenie tych różnic. Potem się zaś pyta: dobrze, a kiedy siedzisz w ten sposób, a kiedy w tamten? Buduje się rodzaj socjologii siedzenia i on to robi. Nigdy tego nie 151 �Bronisław Malinowski na Trobriandach opublikował, ale to jest jego sposób podejścia, formułowanie pytań. To nie przychodzi od razu, to wymaga dużego treningu, aby do tego dojść. Jego praca terenowa jest rodzajem lekcji dla nas. G K H : A Malinowski dla nas ludzi? M Y : Jego antynacjonalizm, dostrzegał niebezpieczeństwo nacjonalizmu. Był nie tylko kosmopolitą, ale w pewnym sensie multinacjonalistą. Nie wierzył w tę głupią rzecz nazywaną państwem narodowym, którą trzeba jakoś przeżyć. Sądzę, że mógł nie przewidzieć katastrofalnego końca II wojny światowej, i tego, że świat będzie podzielony na dwie części, przystawiające sobie broń jądrową wzajemnie do głowy. Byłby tym przerażony. Lecz teraz jest to częściowo rozwiązane. Jest nowa szansa, aby podążać w tym kierunku i on by nas do tego zmuszał i ponaglał do zwiększenia pokoju. Był wielkim pacyfistą i wielkim myślicielem. Sądzę że nie był zbyt wyrafinowanym politologiem, ale w tym zakresie jego serce było rzeczywiście po właściwej stronie. Myślę, że była to pewnego rodzaju lekcja. G K H : Czy przyczyną tych poglądów była jego biografia, czy też był to światopogląd czysto intelektualny? M Y : Wydaje mi się, że pod koniec życia, a także wcześniej, poświęcał wiele myśli swojemu pochodzeniu z Monarchii Habsburskiej i jak Pani wie, często mówił, że był to niemal idealny porządek, gdzie Galicja miała zapewnioną wewnętrz­ ną wolność i nie musiała się martwić o walki, wojny w swoim imieniu. Była wolność prasy, poszanowanie mniejszości narodowych. Sądzę, że on trochę zawsze idealizował to co się działo przed I wojną światową i len rodzaj federacyjnej dyscypliny, ten rodzaj łagodnej dominacji, trochę patriarchalny, protekcjonalny, ale mimo wszystko byliście poddanymi Austrii, Wiednia. Wygląda na to, że młodość Malinowskiego przypadała na okres tych łagodnych rządów i on to doceniał. Chciałby widzieć świat, w większej skali, rządzony w laki sposób. Byłby to rodzaj „uniwersalnej monarchii". Wydaje mi się, że jego idee dotyczące cywilizacji rzeczywiście biorą się z jego wcześniejszego doświadczenia. G K H : W tym kontekście moż/ta powiedzieć, że nie był Polakiem, ale raczej Galicjaninem? M Y : Tak, Galicjaninem, nie był nacjonalistą. Jednak kiedy Malinowski był za granicą, w Europie czy Ameryce, nie mówił o Galicji, nikt by nie wiedział o czym mówi. Wtedy określał siebie: jestem Polakiem. Raczej był dumny ze swego polskiego pochodzenia. G K H : Czy ma Pan jakiś termin, w którym zamierza Pan zakończyć pracę nad „Dziennikami"? MY: Chciałbym skończyć w ciągu dwóch lat, ale nie sądzę, żeby mi się udało, raczej trzech lat, ponieważ ugrzązłem w polskim okresie jego życia, który jest tak interesujący. 152 Elsie Masson �Ciągle myślę o koncepcji dwóch tomów, co się bierze z czystej trudności podołania tym wczesnym dziennikom, które nie były opublikowane. A wczesny etap jego życia jest inte­ resujący i wydaje mi się, że jest niezwykle ważne pokazać, jak on się rozwijał do momentu, kiedy stał się sławnym ant­ ropologiem. Jest to coś w rodzaju wieloaspektowego, wieloproblemowego rozwoju, który pokazuje geniusz jego życia, rozwijania wielu aspektów siebie samego, w tym samym czasie, włączając w to jego życie miłosne. W końcu jak on dał radę napisać Życie seksualne dzikich. Coś w tym rodzaju. Co więcej złożenie tego wszystkiego razem zajmuje sporo czasu, ale jego wczesne dzienniki są tak bogate, psychologicznie bogate. Mówią o nim bardzo dużo, tak że ogólnikowe tylko opracowanie byłoby rodzajem świętokradztwa. Jeżeli bym tego nie zrobił dokładnie, ktoś później mógłby powiedzieć: ach ten Young, zmarnował okazję. Już za pierwszym razem chcę to mieć zrobione dobrze. G K H : Wiem, że z Polski jedzie Pan do Anglii, czy będzie tam Pan dalej pracował nad biografią? MY: W przyszłym miesiącu mam w planie inny projekt związany z Malinowskim. Podpisałem kontrakt z University of Chicago Press, aby zrobić książkę z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego z badań terenowych, 200 zdjęć z tekstem opisującym, na co mam rok czasu. G K H : Czy ten zbiór jest duży? M Y : To jest ok. 800 zdjęć, 200 już było opublikowanych, ale kontrakt mówi, że tych nie mogę wykorzystywać, czyli mam ok. 500-600 z których mogę wybierać. Książka jest częścią serii University of Chicago Press o niepublikowanych fotografiach sławnych antropologów. G K H : Życzę więc powodzenia. Grażyna Kubica-Heller Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego* Helen Wayne (Malinowska) Mój ojciec, Bronisław Malinowski, przez całe życie pozo­ stawał pod dużym wpływem kobiet: swojej polskiej matki, dwóch brytyjskich żon, swoich uczennic oraz kobiet, które nie były uczennicami lecz łączyła go z nimi intelektualna przyjaźń i kobiet różnych narodowości, które kochał. Miał także trzy córki, z których ja jestem najmłodsza. Zależał od kobiet w niezwykłym stopniu i sądzę, że ta zależność ma swój początek w jego związku z matką. Należała do rodzaju kobiet, które zawsze w ciągu dziejów stały za wybitnymi mężczyznami: wspierających i poświęcających się. Nazywała się Józefa Łącka, a w roku 1883 w wieku lat 35 poślubiła Lucjana Malinowskiego, profesora filologii sło­ wiańskiej uniwersytetu w Krakowie, w południowej Polsce. Było to w czasie, kiedy Polska była pod zaborami, a ta część kraju - Galicja - stanowiła na pół autonomiczny kraj monar­ chii austro-węgierskiej. W rok po ślubie, tej parze, będącej już niemal w średnim wieku, urodziło się jedyne dziecko - Bronisław Kasper, zdrobniale Bronek lub Bronio. Broniowi (tego zdrobnienia używał przez całe życie) bliższa była rodzina matki niż Malinowscy, tak jak nieporów­ nanie bliższa mu była matka niż ojciec. Bronio rzadko opowiadał angielskim przyjaciołom o ojcu, chociaż był on * Artykuł drukujemy za uprzejmą zgodą Autorki. Pierwodruk .Journal of the Anthropological Society of Oxford" V o l . X V , no. 3 Michaelmas 1984 wybitnym uczonym w dziedzinie filologii słowiańskiej, czło­ wiekiem z którego można być dumnym. Naówczas był dobrze znany w polskich i niemieckich kręgach akademickich, nie tylko jako filolog lecz również jako etnograf badający Śląsk. We współczesnej nauce polskiej jest doceniany zarówno on, jak i jego dzieło. Audrey Richards opowiadała mi, że Bronio często wyrażał się o ojcu lekceważąco, mówiąc, że był on surowy, sztywny i nie próbował zrozumieć swego syna. Trudno mi się do tego ustosunkować, gdyż nic pamiętam żeby kiedykolwiek, gdy byłam dzieckiem, wspominano mojego polskiego dziadka; na pewno o nim mówiono, ale ja tego nie pamiętam; natomiast polska babcia była naprawdę „obecna" w naszej rodzinie. Nigdy jej nie znałyśmy, ponieważ zmarła na rok przed ślubem naszych rodziców. Była kobietą o wybitnym intelekcie, wielkiej determinacji i całkowitym poświęceniu dla swego uzdolnionego syna. Jak ukazują zdjęcia, była przystojną, młodą kobietą o wąskiej, spiętej gorsetem, talii i kręconych włosach. Z wiekiem utyła, siwe włosy nosiła gładko zaczesane w ciasny kok, lecz zachowała swą wyprostowaną postawę, piękną twarz, grube brwi, przenikliwe oczy i duże, ładnie wykrojone usta. Lucjan Malinowski zmarł na skutek ataku serca w wieku 58 lat, kiedy Bronisław (który zresztą miał umrzeć w ten sam sposób w tym samym wieku) miał 14 lat. Rodzina Malinows­ kich mieszkała na terenie krakowskiego uniwersytetu lecz wdowa i syn musieli opuścić ten dom i później mieszkali w różnych mieszkaniach w centrum Krakowa.' Mieli ciągłe 153 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a74a81c2697ab13bcbcffdf80f159df4.pdf f7776445e0da44276780ade60c4ff009 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource rolnictwo integracja europejska wieś polska - integracja europejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2046 Title A name given to the resource Kultura i wieś w perspektywie integracji europejskiej / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.13-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 MARIA WIERUSZEWSKA Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Warszawa PAN KULTURA I WIEŚ W PERSPEKTYWIE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ Rozważania o wsi w kontekście integracji europejskiej skłaniają do wstępnego zdania sobie sprawy z zakresu najważniejszych problemów. Główne ramy zagadnienia objętego sformułowaniem tytułowym obejmują następujące węzłowe kwestie: - integracja europejska jako wyzwanie dla wszystkich państw zarówno członkowskich jak i kandydujących, - miejsce i rola wsi i rolnictwa we współczesnej Europie, - reforma Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej a perspektywy integracJI, - integracja europejska w opiniach elity społecznej - szanse i zagrożenia, - globalizacja i regionalizacja. Realia związane z poszerzeniem UE w obecnej sytuacji zmieniają perspektywę patrzenia na proces integracji. Politycy i urzędnicy instytucji unijnych wypowiadali się w ciągu ostatnich pięciu lat o poszerzeniu jako ambitnym wyzwaniu, któremu trzeba będzie stawić czoła w przyszłości. Wyzwanie oznaczało, z jednej strony, potencjalną mobilizację tych, którzy wyzwanie rzucali, a z drugiej strony tych, którzy je mieli przyjąć i zadaniu sprostać. Role nie były zresztą wyraźnie określone. Członkowie Unii, jak i pallstwa kandydujące, miały wspólnie realizować wyzwania integracyjne, odpowiednio do potrzeb i możliwości. Twarda rzeczywistość, przed którą staje aktualnie UE, uświadamia, że to "nadchodzące poszerzenie daleko odbiega swoim charakterem i konsekwencjami od poprzednich" (Wallace, 1998), kiedy to okres przygotowawczy przed wstąpieniem do UE dla Hiszpanii i Portugalii trwał około ośmiu lat, zaś Austrii, Finlandii i Szwecji - po czterech latach trudnych negocjacji w sprawie ustanowienia Europejskiego Obszaru Gospodarczego - wydłużył się o dodatkowe dwa lata. Obecny proces ma objąć cały kontynent i zrozumiałe, że wiążą się z tym pytania o to, co taka integracja paneuropejska mogłaby oznaczać i jak zapewnić jej stabilność. Należy zgodzić się z poglądem, że nowy kontekst przestrzenny i czasowy obecnego procesu integracj i wymaga rzetelnej diagnozy, która by odpowiadała na pytanie: z czym ma się do czynienia, a nie jedynie powielenie już istniejącego i sprawdzonego modelu integracji zachodnioeuropejskiej. Obecny proces istotnie różni się charakterem i konsekwencjami od poprzednich. Potrzebne jest zatem nowe określenie obecnej strategii integracji, co wynika z następujących przesłanek: �14 - braku klarowności co do tego, co integracja obejmuje i jakie sąjej wymagama, - fazy "przejściowej", która obejmuje zarówno Europę Zachodnią, jak nowo kandydujące państwa członkowskie oraz - koniecznego usunięcia znaku zapytania w kwestii tego, co może scalić kontynent europejski, czyli jaki rodzaj solidarności byłby najbardziej skuteczny w utrzymaniu jedności paneuropejskiej. Potrzebny jest zatem powrót do pytania podstawowego, takiego oto: Co rozumie się pod pojęciem integracji? Znaczy ono coś więcej niż poszerzenie transakcji gospodarczych i tworzenie wspólnego obszaru gospodarczego z odpowiednimi regulacjami gospodarczymi (Wallace, 1998). Charles de Gaulle, jeden z ojców idei europejskiej, miał się wyrazić, iż sen o zjednoczonej Europie nie ma żadnych widoków na realizację, tak jak nie jest możliwe zrobienie omletu z twardych jajek. Czym zatem ma być Europa w projektach integracji? Z dotychczasowych dyskusji nie wyłania się pogląd jednolity. Przeważają tendencje rozważania tego problemu głównie przez wymiar polityczny, gospodarczy oraz instytucje publiczne. Słabszy akcent kładzie się na kontekst społeczny i kulturowy. Tymczasem to, co szczególnie istotne dla przyszłości tego kontynentu, rozgrywa się w wymiarze kulturowym. Kultura nie ma "naskórka" - mówią antropologowie. Chcą przez to powiedzieć, iż to w kulturze - rozumianej jako struktura wartości i reguły więzi społecznej, w ramach których ludzie się komunikują, rozwijają wiedzę o życiu i postawy wobec życia - da się odnaleźć zasoby nie ograniczone przestrzenią i czasem. W Europie język wymiany był i jest oparty o wspólne wartości, czasem oczywiste, niekiedy ukryte i zapomniane. Jest swoistym paradoksem, że współczesne rozwinięte techniki wymiany informacji nie sprzyjają porozumieniu i komunikacji w takim stopniu, jak to miało miejsce na przykład w Europie średniowiecza. Ówczesne uniwersytety skupiały elitę intelektualną świata i ułatwiały znajdowanie wspólnych spraw w głębszym sensie, niż to ma miejsce obecnie. Współcześnie mamy wprawdzie do czynienia z łatwym i coraz powszechniejszym dostępem do informacji, lecz równocześnie z coraz trudniejszą jej interpretacją, porządkowaniem, rozumieniem wobec swoistego zalewu danych i "sporu języków". Istotnie, "kultura o wiele silniej wiązała ze sobą społeczellstwa naszego kontynentu w średniowieczu, czy jeszcze w XVIII wieku, niż dziś. Kiedy 200 lat temu Diderot rozmawiał z carycą Katarzyną, mieli więcej w s pół n y c h spraw (podkr. M. W.), niż znaleźliby ich dzisiaj" (z wywiadu przeprowadzonego przez "Wprost" z Przewodniczącą Komitetu Integracji Europejskiej,4.05.1997). Jeśli chce się poważnie traktować wolę znajdowania płaszczyzn stycznych dla integracji, a wolę tę deklarują obie strony - kraje Zachodu i nowo aspirujące państwa Europy Środkowowschodniej, to poza przesłankami politycznymi, ekonomicznymi, geostrategicznymi, społecznymi należałoby też brać pod uwa- �15 gę realia kulturowe. Z opinii wypowiadanych na temat integracji europejskiej nie wyłania się wprawdzie obraz klarowny, ale tym mocniej zaznacza się potrzeba dopełnienia dyskusji refleksją nieco innego wymiaru. Można usłyszeć pogląd, że "Europa w swych szczytowych momentach była czymś więcej niż dobrze funkcjonującym mechanizmem (...). Europa zawsze oznaczała pewną postawę duchową, styl intelektualny, mentalność, kanon kultury" (Plesul, 1998, s. 77). Wspólnota kulturowo-obyczajowa Europy dotyczyła także krajów środkowej części kontynentu, przynajmniej od XVI wieku. "Nasza elita intelektualna uczęszczała na te same uniwersytety i czytała te same książki, co francuska, włoska czy angielska" (Tazbir, 1998). Siłą Europy było bogactwo różnorodności obecne na małej przestrzeni. "Dlatego by pozostać ( ...) Europa musiałaby być gotowa do z i n t e g r o wan i a wszystkiego, co przez swą o dr ęb n ość mogłoby ją w z b o g a c i ć" (Plesul, 1998). Ta ostatnia konstatacja odsyła nas w stronę rozumienia sensu dwóch pojęć: kultury oraz integracji. To ostatnie należałoby opatrzyć komentarzem, iż integracja zawsze dotyczy różnych, a nie jednakowych elementów; tym samym nie może być mylona z homogenizacją. Co do pierwszego pojęcia warto przypomnieć w tym miejscu, że zróżnicowanie jest warunkiem żywotności kultury i jej bogactwa. Wartości kultury "muszą być stale kwestionowane, jeśli nie mają zwiędnąć, skostnieć, umrzeć" (Kula, 1983, s. 320). "Tylko integracja różnorodności może stworzyć nową ciekawa jakość" (Smułkowa, ]998, s. 76). Przyjęcie powyższych założeń sugeruje określoną wizję europejskiego zjednoczenia. Dotychczas nie ma wprawdzie jasności, czy będzie to "Europa ojczyzn", czy wspólny "dom europejski", zatem czy zróżnicowanie sięgnie regionu, czy też utrzyma się na poziomie sfederowanych patlstw. Inny problem do którego nawiążę dalej - dotyczy regionalizacji i globalizacji w ich wzajemnych relacjach. W dyskusji na temat zjednoczenia Europy na razie przemawiają względy pragmatyczne. Na pytanie, kto i po co chce Europę zjednoczyć, pada odpowiedź, aby wspólnie stawić czoła ekspansji gospodarczej Dalekiego Wschodu i Stanów Zjednoczonych, a po drugie, aby uniknąć w przyszłości konfliktów zbrojnych na kontynencie. Z tego punktu widzenia ocenia się zjednoczenie Europy jako proces motywowany konkretnymi formalnymi oraz instrumentalnymi przesłankami. Jak pisze Antonina Kłoskowska, czymś innym jest Europa aksjologiczna, która zawsze obejmowała polską kulturę. Powstaje pytanie, czy autorzy procesu zjednoczeniowego, którzy kierują się przede wszystkim względami praktycznymi, pragmatycznymi nie będą "odsuwać na dalszy plan sfery aksjologicznej?" (Kłoskowska, 1998, s. 78). Jak dotąd dyskusje polemiczne są okazją takich oto opinii: ,,«Europa ojczyzn» to swoisty kompromis między myśleniem w kategoriach narodowych a myśleniem w kategoriach europejskich" (Sadowski, 1998) lub "Uciekając w koncepcje bardziej narodowe np. koncepcję «Europy ojczyzn» nie prowadzi się debaty o realiach". Przyjęło się uważać, że postawy względem integracji europejskiej różnicują się �16 według orientacji politycznych: narodowo-katolickich - bardziej powściągliwych i sceptycznych oraz liberalnych - mocno entuzjastycznych. Tymczasem sedno sprawy leży w samej wizji ~ednoczonej Europy. Co do tego, jak widać, nie ma zgodności. Do niedawna nad naszym myśleniem o integracji ciążył gorset takich określell, jak: "wyrównywanie poziomów", "dorównanie", "dostosowanie", "zmniejszenie dystansu". W tej optyce mieścił się pogląd, iż "my nie kształtujemy Europy, my do niej dołączamy" lub wniosek, że "musimy śmiało i radośnie p u k a ć (podkr. M. W.) do bram zjednoczonej Europy" (Plesul, 1998). W takiej optyce gubiło się to, co można określić jako twórcze podejście do integracji. W owej naśladowczej manierze Unia jawiła się jako "nieżycz1iwy, bardzo wymagający i nieprzyjemny kontroler" (Olechowski, 1998). Przypominało to sytuację kogoś, kto zakupuje «licencję rozwojową» lub cierpi na syndrom «spóźnionego przybysza». Tymczasem uzyskanie mocnej pozycji w UE to nie tylko spełnienie formalnych standardów i unijnych norm jako warunków szybkiej akcesji, lecz zdolność do twórczego i aktywnego uczestnictwa. Nie trzeba wyobraźni socjologicznej, aby przewidzieć, że powodzenie włączenia się do struktur instytucjonalnych i prawnych, określonych przez acquis communaulaire, może być spełnione przy wysokim obustronnym zaufaniu. Stąd rodzą się oczekiwania, aby "wspólna Europa obchodziła się z nami ostrożnie, nie odbierała nam odwagi i radości, nie przerażała gotowymi receptami" (Plesul, 1998) lub aby "Unia się nam pokazywała lepiej, cieplej" (Olechowski, 1998) oraz aby Europa nie tylko mówiła, co może dać, lecz i pytała, co może przejąć od nowych partnerów. Antycypując problemy i ewentualne zagrożenia inicjuje się dyskusje o sprawach dotąd marginalizowanych na tle debat "nazbyt pragmatycznych i nazbyt politycznych". Dotyczy ona otwartej kwestii zachowania narodowych tradycji przy równoczesnych procesach unifikacyjnych, czego efektem ma być "tożsamość obywatela Unii Europejskiej" (Skórzyński, 1998, s. 53). Autorytet z zakresu socjologii kultury formułuje dla potrzeb wspomnianej dyskusji sądy, które zasługują na szersze omówienie. Antonina Kłoskowska, powołując się na różne badania, wskazuje, iż "samopoczucie przynależności narodowej jest obecnie (...) w stanie pewnego kryzysu" (Kłoskowska, 1998, s. 60). Ta myśl wprawdzie ostrożnie, lecz jednak widocznie koresponduje z przekonaniem, że współcześni Polacy stracili więź z miejscem zamieszkania, własną historią, własną tradycją i programowo odrzucili kanon kultury narodowej. Osłabienie przywiązania do kultury narodowej, której kanonu się nie zna i nie ceni, wiąże A. Kłoskowska z czynnikami wewnętrznymi: "nie przynosi go Europa (... ) przynosi go całość współczesnego życia (...), kultury zdominowanej przez standaryzację"· Frontalnemu atakowi na wszelkie kanony (także narodowe) sprzyja, zdaniem autorki, moda na postmodernizm wśród polskich intelektualistów. Przewidywania co do dalszego biegu tego procesu mogą napawać obawą, iż "przy �17 jednoczeniu się z szerszymi organizmami, przy jednoczesnej - idącej od środka - utracie motywacji aksjologicznej w kierunku własnej tradycji kulturalnej (podkr. M. W.) ta kultura zacznie schodzić do rzędu folkloru" (Kłoskowska, 1998, s. 79). To ostrzeżenie wspiera twierdzeniem o konieczności reformy edukacji i mediów w służbie kultury narodowej, "bowiem Polska nie powinna (...) tracić z oczu wartości swojej własnej kultury" (tamże). Katalog wstępnych wyjaśnień co do natury integracji musi brać pod uwagę parametry czasowe. Faza "przejściowa", w której znajdują się państwa kandydujące objęte procesem transformacji i zmianami strukturalnymi, jest równocześnie czasem zapowiadanej reformy samej Unii. Zatrzymajmy się przy kwestiach rolnictwa i wsi. Aktualnie uwaga jest skupiona na trzech kwestiach: Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW), wypracowaniu wspólnej polityki zatrudnienia oraz utrwaleniu respektowania takich wartości, jak wolność, sprawiedliwość, bezpieczeństwo. Nie wolno jednak zapominać, że właśnie sprawy rolnictwa traktowane sąjako jeden z najtrudniejszych tematów negocjacji. W połowie 1997 roku przewodniczący Komisj i Europejskiej Jacques Santer przedstawił ważny dokument, ogólnie znany jako "Agenda 2000", który zawiera analizę niezbędnych reform dla "umocnienia wzrostu, konkurencyjności i zatrudnienia, unowocześnienia głównych kierunków politycznych i poszerzenia Unii" (Davidson, 1998). Udana aplikacja planów Komisji miałaby co sugeruje dokument - nie zwiększać budżetu Unii znacznie i poza konieczne granice. Pomyślność owych zamierzell ma się jednak wiązać ze zmianą Wspólnej Polityki Rolnej (CAP), dotychczas obciążającej cały budżet Unii w 50 procentacll. Doświadczenia, które płyną z lektury "Agendy 2000" i z wywołanej nią dyskusji, mogą zapowiadać w przyszłości nowy kierunek polityki wobec wsi i rolnictwa. Zniesienie subsydiów i osłon otaczających Wspólną Politykę Rolną zmienia radykalnie wektor dotychczasowej polityki rolnej, bardziej w stronę wsi i jej walorów środowiskowych, przyrodniczych, kulturowych niż produkcyjnych. Przykładem zmiany podejścia do wsi i rolnictwa jest inny dokument opracowany z kolei przez Radę Europy (Council of Europe)'. W preambule odnotowano, iż obszary wiejskie w Europie, które obejmują około 85% całej jej powierzchni, były przez długie lata traktowane przede wszystkim ,jako miejsce wytwarzania surowców rolniczych". Konieczność zapewnienia bezpieczei1stwa żywnościowego, pilna zwłaszcza po zniszczeniach II wojny światowej, wpłynęła na kierunek i instrumenty polityki rolnej zmierzające do szybkiego wzrostu produkcji. Uprzemysłowienie i urbanizacja doprowadziły jednak I Rada Europy nie jest instytucją Wspólnot Europejskich. dlatego nie należy jej mylić z Radą Unii Europejskiej. Jest to organizacja działąjąca od 1949 r.o założona w Strasburgu w celu wspierania współpracy w Europie. Członkiem Rady Europy jest również Polska (za .,Wieś i Państwo" 1996, nr 2-3). �18 do znacznego zmniejszenia roli rolnictwa w gospodarce oraz kryzysu obszarów wiejskich. Rozmaite inicjatywy podejmowane przez organizacje międzynarodowe, jak np. OECD czy Unia Europejska, zmierzają do naprawy sytuacji i do "różnorodnych działa"l na rzecz społeczności wiejskich, trwałej gospodarki zasobami naturalnymi, ochrony krajobrazów i wiejskiego dziedzictwa kulturowego". W klimacie zapowiadanych reform i poszerzenia Unii prowadzi się dyskusje na temat zredukowania funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności oraz sygnalizowanych przez "Agendę 2000" reform Wspólnej Polityki Rolnej. Debata wokół tych spraw dotyczy czegoś więcej niż tylko transferów finansowych i wzajemnych bezpośrednich zobowiązałl pomiędzy różnymi segmentami struktury społecznej Unii oraz pomiędzy różnymi jej członkami. Wiąże się to bowiem z głębszą zmianą dotychczasowych wzorów partnerstwa i stałej współpracy. Można przewidzieć, że znacznie więcej uwagi będzie się przypisywało potrzebie kreowania nowych, głębszych form solidarności oraz budowania zaufania pomiędzy wszystkimi członkami Unii. Wspomnieliśmy już, że wypracowanie płaszczyzn stycznych dla instytucjonalnych i prawnych struktur może się odbyć tylko przy wzajemnym zaufaniu. Tymczasem oznaki braku zaufania, widoczne w życiu publicznym, wiąże się z głębszym kryzysem współczesnych społeczeństw, co odnotowują nie tylko badania socjologiczne. Sukcesy integracji, w zgodzie z przyjętą formułą pragmatyczną, widzi się raczej w rozszerzeniu rynku i transformacji gospodarek do reguł wolnego handlu w wymiarze globalnym niż w sferze moralnej odpowiedzialności za wspólne dobro. Dlatego też zdolności konkurencyjne gospodarek nowo kandydujących pałlslw skupiają główną uwagę autorów strategi i integracyjnej. Powróćmy jednak do kwestii zaufania, szczególnie istotnej dla wypracowania nowych form paltnerstwa i współpracy między stronami o niesymetrycznych strukturach. Asymetrię tę zdaje się potwierdzać nowy tennin "giętkość", który pojawia się w języku "euromowy" jako odpowiedź na przewidywane trudności procedury negocjacyjnej. Wiąże się je z wydłużającą się fazą przejściową przewidzianą dla tych paóstw kandydujących do Unii, które nie sąjeszcze gotowe do wypełnienia wymaganych unijnych standardów. Przy okazji wskazuje się, że sugestie co do tego, jakoby istniał jeden tylko zachodnioewopejski model zjednoczenia, pozbawia przyszły kształt Unii pożądanych trwałych zróżnicowań, które nowe państwa mogłyby wnieść do wspólnego "europejskiego domu". Powróćmy jednak do wymiaru zaufania, słabiej dostrzeganego w tle dominujących rynkowych reguł, lecz nieodzownego jako skuteczny katalizator urzeczywistnienia idei "europejskiego domu". Andreas Bodenstedt, przewodniczący Towarzystw Socjologii Wsi, Europejskiego i Światowego, przedstawia następującą argumentację: "Zjednoczenie Europy w aspekcie czysto rynkowym przyniosłoby bez wątpienia dwa zdecydowanie niepożądane skutki. Po pierwsze zaostrzenie konkurencj i, niosące rujnujące następstwa dla wielu ludzi ze względu na wielką różnorodność podstawowych, niezmien- �19 nych czynników naturalnych i kulturowych. Po drugie spowodowaną tym jeszcze intensywniejszą industrializacją, mającą na celu wyrównanie zróżnicowanych regionalnie wielkości podaży i popytu (...). Sprzeczność «ekologia przeciw ekonomii» przynosi kryzys agrarny i zagrożenie dla środowiska" (Bodenstedt, ł 993, s. 142). Proponuje się zatem "wspieranie takich modeli produkcji i konsumpcji, które łączą ochronę środowiska i konkurencyjność" (Ochrona .I,rodowisku..., 1997). Warto w tym miejscu przybliżyć dwa wymiary konkurencyjności - krótkoi długookresowy. Mieczysław Kabaj wyróżnia dziewięć czynników determinujących konkurencyjność w krótkim okresie oraz cztery czynniki determinujące ją w okresie długim (Kabaj, 1997). Pomillmy te pierwsze i dla potrzeb naszego wywodu skoncentrujmy się na dłuższej perspektywie. W długim horyzoncie czasu, jak przyjmuje się w ekonomii, konkurencyjność jest związana z takimi czynnikami decydującymi o rozwoju, jak: 1) inwestycje i postęp techniczny, 2) jakość zasobów pracy, 3) wzrost udziału wysokich technologii w gospodarce, 4) struktura populacji z coraz większym udziałem grup ludności tworzących dochód narodowy i coraz mniejszym udziałem grup nie uczestniczących w powiększaniu Produktu Krajowego Brutto (PKB), a korzystających ze świadczeń socjalnych (Kabaj, 1997). Zdolności konkurencyjne polskiej gospodarki istotnie utrudnia fakt, że na 100 aktywnych zawodowo, jak podaje Mieczysław Kabaj, mamy 77 osób korzystających z rent, emerytur, różnych świadczeJl socjalnych oraz bezrobotnych. Znaczny udział korzystających ze świadczeJl socjalnych przypada na wieś. W latach 80. świadczenia społeczne stanowiły około 8% łącznych dochodów rodzin chłopskich, od ł 990 roku udział ten systematycznie rósl, do 21,7% w 1994. Można stwierdzić, że "w okresie transformacji wystąpiła tendencja do «socjalizacji» struktury dochodów w gospodarstwach rolników" (CUP, s. 39). W Polsce dochody realne w roku 1995 w gospodarstwach chłopskich na jedną osobę były o około 40% niższe w stosunku do 1989 roku. W krajach UE natomiast subsydiowanie produkcji rolnej pozwalało na utrzymywanie wysokiego poziomu dochodów rolniczych. Na wsi polskiej w ostatnich latach, jak to ujmuje Jerzy Wilkin, zarysowało się kilka niepokojących tendencji; jako naj istotniejsze wymienia stały wzrost bezrobocia, w tym długookresowego, depopulację obszarów wiejskich (rozpatrywanych łącznie), szybszy niż średnio w kraju proces starzenia się ludności wsi, jej słabsze wykształcenie. Dawne zaniedbania infrastruktury technicznej i ekonomicznej pogłębiają "zapóźnienia cywilizacyjne" wsi. Zwiększenie konkurencyjności polskiego rolnictwa, jak to wynika z logiki ekonomicznej, może nastąpić tylko w warunkach obniżenia kosztów wytwarzania. Te zaś, zgodnie z opiniami kompetentnych autorów, mogą być realizowane tylko w części efektywnych gospodarstw, które szacuje się w przyszłości na 30-50% "zdolnych do rozwoju, zarządzanych przez rolników, sprawnie dostosowujących się do wymogów związanych z procesem integracji z Unią Europejską" (CUP, s. 48). Pytanie, �20 co z resztą gospodarstw, nie jest bezpodstawne. Pytanie, co z polską wsią, w tym kontekście nie jest tylko pytaniem retorycznym. Powstanie większych gospodarstw w ograniczonej rolniczej przestrzeni może się dokonać tylko kosztem zniknięcia mniejszych gospodarstw. Taką tendencję potwierdza zmodernizowane rolnictwo uprzemysłowionych krajów świata. Rolnictwo, które pada ofiarą swego własnego sukcesu - a rolnicy wpadają w pułapkę bez wyjścia, bowiem produktywistyczny model rozwoju rolnictwa wsparty jest logiką funkcjonowania systemu kapitalistycznego - ma tendencję do eliminowania gospodarstw rodzinnych. Przyjmując perspektywę członków Unii, trzeba przyjąć, że w wyniku przyłączenia nowych krajów nastąpi wzrost o połowę powierzchni użytków rolnych całej Unii i równocześnie podwojenie siły roboczej w rolnictwie. Aktualnie w Unii uprawia się J 30 mln ha, na których gospodaruje 8 mln rolniczych jednostek produkcyjnych o zróżnicowanej strukturze. Rolnictwo Unii, które w latach 1945-1975 ciągle się modernizowało w zgodzie z ogólnym wzrostem gospodarczym, doprowadziło w trakcie owych lat prosperity do podwojenia produkcji, przy równoczesnym zmniejszeniu zatrudnienia o połowę (Halamska, 1998). Ów dynamiczny produktywistyczny model ukazał swoją negatywną stronę z całą mocą zjawisk kryzysowych w latach 80. Można powiedzieć, że wspólna polityka rolna lat osiemdziesiątych stała się ofiarą własnych dokonań. Rosnące koszty, przede wszystkim wysokie dotacje, niewłaściwe użytkowanie ziemi, zakłócenia w handlu światowym, zniszczenie środowiska naturalnego, nierównowaga między popytem a podażą, co wywołuje kłopotliwe skutki nadprodukcji w rolnictwie, to tylko część negatywnych zjawisk. Symptomy kryzysu pojawiają się jako zagrożenie szersze i dotyczą całości obszarów wiejskich. Wyludnienie wsi, zachwianie struktur demograficznych, które objawia się w starzeniu się populacji oraz niedostateczna liczba kobiet lub mężczyzn dla harmonizowania struktur demograficznych, ponadto bezrobocie - wszystkie te zjawiska wywołują kumulację czynników "niedorozwoju" w przestrzeni rolniczo-wiejskiej. Objawy te są sygnałem koniecznych zmian, o których powiemy dalej, i które są podejmowane coraz intensywniej w krajach Unii. Trzeba zdawać sobie sprawę, że w takiej "przejściowej" sytuacji wobec zapowiedzi zmian we Wspólnej Polityce Rolnej, kryteria poszerzenia Unii o nowych członków, a szczególnie o Polskę, która jest największym państwem w regionie, tworzy pole napięć, i to z kilku powodów. Polska w tym właśnie kontekście jest ważnym ogniwem procesu poszerzenia Unii. Postrzegana jest w tym układzie jako adwokat pallstw sąsiadujących, przede wszystkim Litwy, Ukrainy i innych sąsiadów, którzy - jak się wyraził przy okazji omawianej dyskusji jeden z jej uczestników - "będą stali w kolejce do Europy" (Osadczuk, 1998, s. 64). Mówiliśmy, że efektem poszerzenia będzie wzrost powierzchni upraw i zwiększenie zatrudnienia w rolnictwie. To stanie się w istotnej mierze właśnie za przyczyną Polski. Warto w tym miejscu wskazać, że obszary wiejskie sta- �21 nowią u nas 93,4% terytorium kraju. Blisko 40% populacji mieszka na obszarach wiejskich. Co szczególnie zasługuje na podkreślenie w debacie o integracji - "Wieś polska jest w pewnym stopniu unikalna, i to zarówno w porównaniu z Zachodem, jak i ze Wschodem. W Polsce mamy ostatnich chłopów w Europie" (Wieś polsku ..., s. 38). To właśnie chłopi przeciwstawiając się kolektywizacji zdołali zachować własność ziemi, czego nie udało się w dawnej Czechosłowacji, NRD, na Węgrzech i w byłym Związku Radzieckim. To różni Polskę od innych krajów Europy Środkowowschodniej, które doświadczyły socjalistycznego eksperymentu. Polska, co nie mniej ważne, jest głównym producentem rolnym tej części Europy i zapewne właśnie ze względu na swój potencjał oraz wspomnianą "wyjątkowość strukturalną" odegra szczególną rolę w procesie europejskiej integracji. Wspomnieliśmy, że newralgiczność debaty o rolnictwie w związku z integracją dotyczy obu stron - nowych pallstw kandydujących i dawnych członków Unii. Wiadomo, że społeczetlstwa i terytoria europejskie są zróżnicowane, mają inne rolnicze struktury, a ich społeczności wiejskie i kultury chłopskie rozwijały się według "odmiennych trajektorii" (Halamska). Na wsi zachodnioeuropejskiej wcześniej pojawili się niezależni, wolni chłopi - właściciele gospodarstw rolnych. W Polsce i znacznej części Europy Środkowowschodniej kwitły wielkie dobra ziemskie w ramach gospodarki folwarczno-patlszczyźnianej, które swą produkcję towarową - głównie zboże - wysyłały do metropolii Europy i znacznej części ówczesnego świata. Wówczas Polskę nazywano "spichlerzem Europy". Charakterystyczne, że to samo określenie zaczyna być przywoływane przez partnerów unijnych we współczesnych dyskusjach o integracji, szczególnie w kontekście konkurencyjności. Kiedy czasy nowożytne w Europie Zachodniej charakteryzowały się rolnictwem "wolnym od feudalnych zależności" (Noniewicz, 1996), to kraje Europy Środkowej cechowała trwałość gospodarki folwarcznej. W tym właśnie najsilniej zaznaczyła się odmienność owej "agrarnej trajektorii" obu części kontynentu. Koncentracja znacznej części potencjału gospodarczego w rolnictwie wpłynęła też na inną dynamikę przewrotu przemysłowego we wschodniej części kontynentu, w porównaniu z zachodnią. Już w punkcie startu procesu industrializacji przygotowanie Europy Zachodniej pod względem akumulacji kapitału, kwalifikacji, nowych technologii wyprzedzało rozwój gospodarczy Europy Środkowowschodniej . N iekorzystne położenie względem kształtującego się rynku światowego i ograniczona asortymentowo oferta handlowa (zboże, drewno) wpływały na marginalizację Polski w wymiarze kontynentalnym i światowym. Wspomnieliśmy wcześniej o kontekście globalnym jako istotnej przesłance procesu integracji oraz głównym kierunku współczesnych strategii rozwojowych. Zatrzymajmy się zatem przy pojęciach globalizacji i regionalizacji, tak jak są one definiowane, aby w konkluzji zbliżyć się do problemu miejsca wsi i rolnictwa polskiego w tle współczesnych megatrendów. Podkreśla się najczę- �22 ściej jednoczesność dwóch tendencji: scalających - globalnych i odśrodkowych - różnicujących, nadając im wymiar lokalny, etniczny, narodowy, niekiedy w zależności od ujęcia, widząc w tym tendencje separatystyczne albo zwykłą potrzebę regionalnego rozwoju. Dostrzega się owe tendencje zarówno w płaszczyźnie gospodarczej, jak politycznej i społecznej. N iektórzy ekonomiści mają tendencję do traktowania globalizacji jako przejawu ponadnarodowych powiązań przedsiębiorstw, które wchodzą w strategiczne gospodarcze sojusze na skalę międzynarodową. W tym też sensie są skłonni traktować globalizację jako proces mikroekonomiczny, odniesiony bardziej do produkcji niż handlu. Regionalizację zaś odpowiednio traktują jako proces makroekonomiczny, ponieważ dotyczy skali krajowej (O'Neill, 1996, s. 33). Antonina Kłoskowska dostrzega dwa wymiary regionalizacji - ponadpal1stwowy i infrapallstwowy (Kłoskowska, 1998). W warstwie społeczno-kulturowej zaznaczają się one jako dwie różne tendencje. Inni autorzy, biorący pod uwagę wymiar gospodarczy, traktują proces regionalizacji i globalizacji jako wzajemnie powiązany (O'Neill, 1996, s. 33). Day i Reibstein definiują globalizację jako siłę napędową nowych form konkurencji. Można spotkać się z definicją łączącą różne wymiary globalizacji traktowanej jako proces, w którym daje się wyróżnić trzy nurty: global izację rynku, kultury i bezpieczellstwa (Buend ia, 1995). Instytut Rozwoju Społecznego Narodów Zjednoczonych (UHRISD) wymienia sześć kluczowych nUł1ów globalizacji, mianowicie: rozszerzenie liberalnej demokracji; dominację sił rynkowych; integrację światowych gospodarek; transformację systemów produkcyjnych i rynków pracy; szybkie zmiany technologiczne; rewolucję w środkach komunikacji i upowszechnienie konsumpcyjnego stylu życia. Inni autorzy wiążą globalizację z polityką wobec handlu, prywatyzacją, wymianą zagraniczną, liberalizacją rynków finansowych, zwiększonym dostępem do międzynarodowych rynków, ograniczeniem roli pal1stwa w gospodarce. Biorąc pod uwagę dowody historyczne, można przytoczyć opinię sygnalizowaną wcześniej, że nie ma niczego szczególnie nowego w obecnym umiędzynarodowieniu gospodarek. Taki właśnie sposób argumentacj i rozwijają Hirst i Thompson, którzy wskazują, że proces ten, wspierany przez rozwój nowych technologii przemysłowych, rozpoczął się już w połowie XIX wieku. Autorzy wskazują, że światowe gospodarki nie są globalne, a raczej koncentrują się w triadzie dominujących ogniw, którymi są Europa, Japonia i Północna Ameryka (Hirst, Thompson, 1996). Pośród analityków współczesnych koncepcji rozwojowych nie ma jednomyślności co do skutków globalizacj i i wzrostu konkurencyjności na społeczny wymiar rozwoju i bezpieczellstwa. Optymistyczne podejście akcentuje te cechy globalizacji, które zmierzają do integracji rozwijających się krajów w globalną gospodarkę, co ma się wiązać z podziałem korzyści i wymiany między uczestników procesu. Bardziej pesymistyczny punkt widzenia akcentuje fakt, że globalizacja nie jest procesem równomiernym, dotyczy głównie Północy świata, �23 oraz zwiększa nierówności rozwoju i marginalizuje coraz większe grupy krajów. Istotnie, globalizacja coraz częściej jest postrzegana nie tylko jako gra o pozytywnych skutkach, a raczej jako broJl sieczna a dwóch ostrzach ("a twa edged sword ... with winners and losers") (O'Neill, 1996, s. 41). W konkluzji można by pokusić się a określenie tych, którzy wygrywają i tych, którzy przegrywają w procesie globalizacji. Nie to jest wprawdzie celem tych rozważaJl, ale nie można pominąć stwierdzenia, że w procesie transformacji wieś poniosła większe koszty niż inne segmenty struktury społecznej. Złożoność, zmienność, nieprzejrzystość przejścia systemowego, w jakim uczestniczy spoleczeJlstwo w latach 90., odciska się na nieokreślonym miejscu wsi i rolnictwa. W myśleniu o wsi przeważa ,jakby zewnętrzność, tymczasowość i zbyteczność wsi w warunkach dzisiejszych". Tego rodzaju podejście przejawia się w traktowaniu jej jako "balastu, czynnika ważącego niekorzystnie na szansach unowocześnienia Polski i opóźniających jej integracją z Europą Zachodnią" (Bukraba-Rylska, 1995). Cechą programów naznaczonych koniecznością sprostania obecnym wyzwaniom jest "przyznawanie wsi statusu bytu niepełnowal10ściowego, rzekomo zdolnego jedynie do reagowania na zmieniającą się sytuację ( ... ) wręcz odmawia się jej prawa do wywierania w p ł Yw u (podkr. H. W.) na kształt współczesnego świata" (Bukraba-Rylska, 1995). Warto zatem postawić pytanie a możliwość wyał1ykułowania struktury interesów wspólnej Europy w taki sposób, aby "odrodzony świat rolnictwa nie czuł się już na marginesie i nie stracił poczucia, iż chyli się ku nieodwracalnemu upadkowi" (Pisani, 1995). Być może dzisiejsze dramatyczne pytania: "Co będzie z naszą wsią? Co będzie z naszym rolnictwem'?" znajdą bardziej satysfakcjonujące odpowiedzi, niż taka oto: "Wieś i rolnictwo to nie to samo. Wieś jest naszą szansą, natomiast rolnictwo mamy niedobre, ponieważ jest zbyt dużo małych gospodarstw, dwa miliony, a wyżywić nas może 300-400 tys. gospodarstw". Zapewne pogląd ten koresponduje z pewną wizją poszerzenia Unii, którą autor powyższych słów ujmuje tak oto: "Kanclerz Kohl mawia, że wszyscy chcą. żeby Polacy przystąpili do Unii, póki nie nadlecą polskie gęsi na święta. Wtedy miejscowi producenci gęsi krzyczą: «Nie chcemy, żeby nas zalewał tani towar!»". Zatem, jakie widzi wyjście autor tego komentarza, snując na marginesie taką oto refleksję: "Dlaczego tak duża liczba Polaków ma się zajmować najmniej wykwalifikowaną, najmniej rozwijającą pracą, w której najwyższą umiejętnością jest wyklepywanie kosy (sic! podkr. M. W.). W Unii - konkluduje dalej - "istnieją ograniczenia dostępu do zawodu rolnika (... ) nie tak jak u nas, gdzie się uważa, że rolnikiem jest się z urodzenia" (Olechowski, 1998). "Spór języków" istotnie może być niełatwym do pokonania wyzwaniem integracji, i to także po naszej stronie stołu negocjacji. Dlatego tak ważne jest mówienie i pisanie o wsi w kontekście współczesnych procesów: integracj i, globalizacj i, regional izacj i. �24 Miesięcznik "Więź" w czerwcowej edycji zamieścił dyskusję pod znamiennym tytułem: Wieś po/ska: historyczny skansen, ekonomiczny relikl czy 5pichlerz Europy, do której autorka tych słów została zaproszona. Biorący udział w dyskusji prof. Jerzy Wilkin podzielił się swoim spostrzeżeniem, że w rozmowach o wsi z udziałem jej przedstawicieli dominuje narzekanie, zaś w środowisku miejskim dominuje irytacja. Wieś drażni, drażnią problemy z nią związane. Z tym zderzeniem narzekai1 i lamentów, zjednej strony, oraz irytacji - z drugiej, naprawdę nie można sobie poradzić" (Wilkin, 1998, s. 49). To także ważny powód, dla którego znajdowanie płaszczyzn stycznych i budowanie zaufania należałoby rozpocząć na własnym polu. Wspomnianą dyskusję zakoi1czył redakcyjny komentarz, pod którym podpisuje się autorka powyższego. "To dzięki integracji europejskiej mówi się wreszcie o wsi, która przestała być tematem nie chcianym i nie lubianym. Rolnictwo okazało się jedną z kluczowych kwestii przy naszym akcesie do Unii. To w pewnym stopniu może napawać otuchą" (Słodkowska, 1998, s.SO). BIBLIOGRAFIA Buendia H. G. 1995 The Limits 0/ the Global Village: Globali::ation. Nations and the State. UHUIWIDER. World Development Studies 5. Helsinki. Bukraba-Rylska I. 1995 Glos w dysku~ji panelowej. w: Wieś i jej mies::kańcy. Zró:::nicmvania, postawy i strategie ::achowań. red. B. Fedyszak-Radtiejowska. IRWiR PAN. Warszawa. Bodenstedt A. 1993 Memorandum w sprawie u/wor::enia "Domu dla wiejskiej Europy". ,.Wieś i Rolnictwo". nr 2(79). CUP Tendencje i problemy pr::emian na wsi i w rolnictwie w okresie transformacji. 1996 Centralny Urząd Planowania, Biuro ds. Wsi. Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Warszawa. lipiec. Davidson T. 1998 Przygotowania trwają wewnątr:: Unii, "Dialog Europejski". nr 3. Day G.. Reibstein D. 1996 Keeping Ahead in the Competith'e Game ... Financial Times". No 18, 1995-1996 Mastering Management. Halamska M. 1996 Dekolektywi::acja rolnictwa w Europie S'rodkowej - pr::yc::ynek do charakterystyki problemu, "Wieś i Rolnictwo", nr I. 1998 Rolnictwo Unii Europejskiej. Re/orma Wspólnej Polityki Rolnej, wy::wania GA IT, "Wieś i Rolnictwo", nr 2(99). Hirst P., Thompson G. 1996 Globali::ation in Question, Policy Press. Cambridge. �25 Kabaj M. 1997 Kłoskowska 1998 Economic Growlh, Compeliliveness and Employmenl in Ihe Perspeclive o/Inlegralion and Globalizalion, Chances. Threals and ChalIanges o/Ihe Polish Economy in Transilion. Warsaw. september (maszynopis). !\. Głos w dyskusj i nI. To::samo.~ci narodowe i elnic=ne a to::samość inlegrlljqcej się Fćuropy. w: Polska w Europie. z. 25. Fundacja .,Polska \Ii Europic". Warszawa. Kula W. 1983 Hisloria. zacujónie. rozwój. Czytelnik. Warszawa. Noniewiez Cz. 1996 Rozwój gospodarki chłopskiej. Filia UW. Bialystok. Ochrona ~:rodo\l'islw.. 1997 Ochrona środowiska przes=kodq dla gospodarki w okresie przejściowym, "Dialog Europejski". nr 5. wrzesień-październik. Olechowski /\. 1998 Glos \Ii dyskusji. "Europa". nr 2. O'NciIIIL 1996 Globalization. Competitiveness and Humon Security: ChalIanges for Development I'olic~vand Institutiona/ Change. Textes Reunis par Elaine Petitat-Cote, Vienna. Osadczuk B. 1998 Głos w dyskusji nI. To::samo.ki narodowe i etnicne .... op. cit. Pisani E. 1995 Jakiego potrzebujemy rolnictwa, tlumaezenie na język polski artykułu z "Le Monde". 27.05 PIcsui /\. Głos w dysku"ji. "Europa", nr I. 1998 Sadowski J. 1998 Głos \Ii dyskusji. "Europa". nr I. SkórzYllski 'I. 1998 Głos w dyskusji nI. To::somo.<-cinarodowe i etnic::ne ... op. cit. Słodkowska I. 1998 Prowadl.cnic dyskusji pl. Wieś po/ska: histolycny skansen, ekonomiczny relikt czy spichlC'l'z Lul'Op),. "Więź". nr 6 (976). Smulkowa I~. 1998 Głos IV dyskusji nI. To::somości narodowe i etniczne. " op cit. Tazbir .I. Głos w dyskusji. "Europa". nr I. 1998 Wallacc H. Unia I1ll1sispojrzec·· prmvdzie II' ocy. "Dialog Europejski", nr 3. 1998 Wid po/ska .. 1998 lI'ie.~{lo/ska.' historl'cny skansen, ekonomiczny relikt czy spichlerz Europy? Dyskusja z ud:ialcm\I Halomskiej, Al. Wieruszewskiej, J Sobocińskiego. J Wi/kina 11' rci/ah<.ji .. Wip', "Więź". nr 6 (476). Wilkin .I. 1998 Glos II' dyskusji pl. lVie.~polska .... op, cit. �26 Maria Wieruszewska CULTURE AND A VILLAGE IN THE CONTEXT OF EUROPEAN INTEGRATION (Summary) On the grounds of some new documents of the European Union and numerous scientific and journalistic discussions currently held in Poland. the author tackles the problems of developmental prospects of rural culture. rural communities. and agriculture in the context of European integration. The author assumes that the new context. hoth spatial and temporal, of the present integration process should he thoroughly diagnosed so as to answCl' the question: What is one going to deal with? rather than copy the alrcady cxisting and tested model of west-European integration. Under the Polish conditions this process is likely to be complex. as already today it raises many controversies. divergent evaluations and proposals. It is also going to ereatc a new situation in the Union itself li-ans/aled by A4. Wi/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9282d3b08e37bcfad508b8ac970b9a66.pdf accb95bd7a40dab21f1e4188970195e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Pieprzyk,Jozef (1917-1997) Swienko, Henryk (1930-1997) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2044 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.324-328 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 324 Po opublikowaniu zjazm nie słabnie. k/opedia L'udovej lit/as li S. Kovacevicova Jako współautor kll/I!/ry wzięła (1995) S/ovenska przeszla na emerytur.,:: udział w opracowaniu oraz w przygotowaniu jednak jej twórczy dwutomowego pracy. uzieła kt(,ra ma wyjaśnić rozwój i charaktcr słowackiej kultury ludowej poprzcz odwalanic si.,: do s/.crszych kOnlekstów (S/ovakia - F,llropean Context of Fo/k Cll/ture. IV druku). Charakterystycznymi cechami clI' Soni Kov<lcevicovej jako e/.lowicka entuLncv- curopejskich i uCl.onego byly samo- dyscyplina. świadomość wytkniętego celu. pracowitość oraz duże \\Yl1lagania stawiane sobie i współpracownikom. Chyha głównie dzięki tym cechom zyskala autorylcl i zaul~lI1ic koleg()\\ w Slowacji i poza jej granicami. Wśród zalet wyniznialy siO;jej zdolnosel pedagogieznc i hezimeresolVne niesicnie pomocy każdemu, kto jej potrzehowal. Osohowość i wyniki naukowe dr Soni Kovacevicovej byly często i publiCl.nie occniane Do najbardziej prestiżowych należą: najwyższe odzn<lCLenie Rcpubliki Slowackiej /a Oi/ogruflc::ny at/as S/owacji. nagrocIa l-Ierclcra i ezlonkostwo honorowe I'olskicgo Tmvarzyst\\a l.udoznawczego. Nustis/m'a Sto!ic'i/Ó Odd/ialu Po/n(iJ\- v. IN MEMORIAM JÓZEF PIEPIVYK (1917-1997) J 997 roku 5 lipca skiego PTL. leszczyI1skim. zmarł Urodzi I się W roku w Poznaniu dr Józef 1950 ukoI1czyi Picpr/.yk. It) 17 roku 13 września studia wieloletni w Ibbko\Vieaeh socjologiczne czlonck \\ obccnym na Uniwersytecie wOJc\\ód/.!wie Pozmlliskim pra,,! magisterską u prof dr. T. S7.czurkiewicza "Procesy kulturalno-oświatO\\e \\' d\\óch "Isiadujących ze sobą grupach regionalnych w powiecie gostyllskim", w 19(,X ohronil na ll!\M mzpra\\.,: cloktorską, pisaną Poznania". Zawodowe poci kierunkiem prof. ż.yeie poświęci clI'. .I. Burszty ... Uementy I dziennikarstwu, \\iejskie kulturzc W miasta 1946-1 ()6X hyl dziennikarzem \V lalach ..Glosu Wielkopolskiego", następnie clługoletnim kierownikiem Ośrodka Dokumentacji Prasowcj w Poznaniu. 01'.1. Pieprzyk hy! wielkim milośnikiem Wielkopolski, z pasj'l dokumen!O\\ał dziejc i tradycje kulturowe e7.ony m.in, Krzyżem i popularnonaukowych Wie/kopo/sc~v Grabonóg regionu, dzialal Kawalerskim opraeowa!\ ::aclli i nicponie, w Wielkopolskim Orderu Towarzyst Odrodzcnia poświęconych POZn,\I'l 19X8 oraz wic Kulturalnym, Polski . .Icst autorcm Wiclkopolsec, ostatniej /)::ieie \" tym zostal \\ielu m.in. \)c!/na- nauk()\\ych ksi'lżkowych ,I;III1I1V/)~pO\l'o pod /)(llIelll. ł 995. ./acek l3edllarski �325 IIENRYK SWIENKO ( 1930-1997) 21 st~ cznia 19'n roku zginąl ~micrcią lrngiuml prof. Henryk Swienko, jcden z przedstawicicli pO\\"(lJcnncgo cllHlrciigioznaw,!wa polskiego. Całe swoje życic zawodowe pOŚWIt;cił działalnosci naukowo-dydaktyu.nej w d/.iedzinach: lilo7.0tii. ctnordigioznawstwa i antropologii kulturOllcj. Pozostawi I po sohic hogaty dorobck naukowo-badawczy, jak również krąg doktorantów i magi,trantllll. Ods/cdl w pełni sil twórczych i planowanych zamierzeń naukowych. Prof. I knryk liz> czny na micjscO\lcJ Ilallczcgo lJniwcrsylc!u zakllalifikowany R% podslawow;\ stacji na studia magistra lil()/olii. ctnoreligiol:nawczc. \I' czych kolc.jowcj. lilozoficme Jaku odbywanych I:reS/tą pod i ;\. ;\nisimowem intcgralny sIliata. 1948 roku zostal IV Toruniu, Leningradzkim. Na podstawi!:: uzyskał "Ksi'li.b ludów alc jui. syberyjskich). Dyscyplina procesu innćgo. niż nauk(lIIćj II S/kolnictllic II)/szynl. II (jdaliskll. a nasl<;pnic II Zakład/.ić Został stnrS/ym Rdigioznall'stwa .lana I.ego\\ IC/.a pl'/.~ gOIOlI'al rozprawo; /')ó]) 19M, roku uzyskalt)'tlll nwrcu l 1\' 1960 roku w to miejscc ()db~ I paromiesi<;unc sla/.e naukoll'c II' Instytutach dl:ic poślI'i.;cone /hicr,lIlill malniah')\I' archiwalnydl przeszedl do w przypadku humanistycznych. FilozoIii dydaktyczno- w Katedrze rilowtii WSI-' Tu pod kicrunkiem prof. dr. po/skim (/8271963 i 1967 W latach Etnografii AN ZSRR i ikonograficznych IUl!t"lII S~ hcrii j,lko Slvi,l!opogl'ld niltliralislYCl:ny'". W pa/.d/.icl'lliku I ')6X rokll /organizował Zakład lilozoficznym pracy magii w piśmiennie/wie nauk ta stala sit; społeczno-kulturowego mialo asystentem IriS PAN. {'rob/ell/wyka doktora tytuł wicrny do ostatnich dni. Wierzcnia traktował w swoich n::l1eksjach badaw- poznawCl:ego. slaIH1Ivi'ICL:go wyraz i Winiza". pracy w 1955 roku naukOllćgo ogl:ldu 1'/.L:uywistośL:i. sposobu myśknia oraz interpretacji zjawisk. Po ukoJ1Ci.cniu sludiów mslal /.mlllgai.owany na stanowisko rniaktora w dziale wydallnic!lla PrzygolO- w 1950 zostal ujawnily się również jego zainteresowania kontaktów z prof. M. I. Szaehnowiczem (wicrl:cnia procesu Studium ukończeniu cgzaminów której pozostał magi.,: i mitologit; składnik Jćdnak/L: studiów wplywcm słuchaczcm a po jego w Uniwersytccie spccjalnoscią naukową (/Idavcza vamanil:ll1). "osllaJania'" W a w latach procesie pO::l1l1nia i I:danych W lrakcle glt"lIInie i tcoria rcligii) jcg.o drug'l "archaiC/nc" 1930 roku w Ilajnówce na Białostocczyźnic. 1943-1945 pracowal jako robotnik i gimnal:julll, im. M. Kopernika i II/i"jsce hi/)()/"::l' (hl,torJa lII"od/il 'It; 30 listopada Swicnko Tu lci. UkOl'lCZ~I s/kol.; w Moskwie i Lcningrado tL:matll ,.Szamanizm i Cywilizacji Kultury w Instytucie Nauk SpokCino-Lkonomiunych PolilL:chniki Warszawskiej i kicrowal nim do września 1989 roku W marcu 1 I ("(Iku II/.yskal nominacj.,: na docćnta. a w e7.L:rwcu 1988 roku - na prolesora 'n nadzll \uajnćgo nallk humanistycznych. praulIIal II Zakladzic znaIluego I\bdcmii ;\ntropologii \lalIk W okrcsic Społecznych. 1989 roku do września od października Ohyczajowej i Ekologii Religioznawczej Instytutu 1979-1986 prowadzi I wyklad W latach Illonograliczny i seminarillm d~ plonlOll'c / teorii rcligii i L:lnologii religioznawczej w Podyplomowym Rcligioma\\Ci.) III llnil\crsytelu WarS/all'skicgo. 7 kolei w latach 1983-1989 był dyrcktora (clllralnL:go szallSklcgo. z /.~ciem nauk(lIIym. HUlllilllisl~ uncgo palI 1"('" iI do Antropologii MćtodycznL:go uynncj współdzialal wówczas Frycza Modrzcwskiego. d/.ialalnosci I ')7(, roku tegoi. Komitetu, i /agraniunych Politycznych nic /.rywając uynnić naukowo-dydaktycznej I 'n5-1 ')80 h~ I ulonkićm Religio/na\\ućj Nauk im. ;\ndrzeja Kulllll"OIIL:j II' Instytucie \\- latach Studium 1990 roku przL:szedl na emcryturę, Ilardw Fllndacji cjc l. a od s!yunia krajollych Osrodb Wc IH/cSniu Filowlii 13m! czynny konferćncji Nauk UMCS Etnologicznych udl:ial (z referatami War- kontaktów w pracach InslylUtu 1996 roku kierownictwo Zakładu w Lublinie. PAN (przez 1980 - przewodniczącym liiozolicmych Studiulll zastępcą Uniwersytetu jednakże W październiku obejmując i Socjologii Komitetu do pa/.dziernika spolecznie 1990 Religio- Komisji lub komunikatami) i religioznawczych, m. in. dwie kaden- Etnologii w szeregu uczestniczył �326 w Światowym Kongresie Filozoficznym w Warnie (1973). W marcu 1989 roku byl członkiem zespolu wizytujqeego Instytut Filozolii Uniwersytetu MoskiewsklegG. Od stycznia 1954 roku należal do Polskiego Towar/ystwa Religio/.nawCl.ego, pclniqc przez kilka kadencji funkci9 członka zarządu i skarbnika, a w latach 1991-1992 przewodniczącego zarządu. W latach 1982-1992 był czlonkiem Komitetu RedakCYjnego ,,I'r/.eglądu Religioznawczego". Od października 1979 roku byl czlonkiem Polskiegolowar/}stlva Ludoznawczego. W uznaniu zaslug naukowo-dydaktycznych otrzyma l pięć nagród f\ll1listra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. w tym dwie za publikacje: Religia I religie (1982) oraz ,I/agia IV :':yeiu clOlvleka (1984). jak również szereg odznaczeli palistwowych i resortowych: Srebrny (1973) i Zloty Krzyż Zaslugi (1980). Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzcnia Polski (1989). Medal Komisji Edukacji Narodowej (1976). Brqzowy Medal za laslugi dla Ohronnośei Kraju (1982). Odznakę Zaslużonego Dzialacza Kultury (1976). Wybrane Monografie. studia. rozprawy: U iróde/religii. WIecelIla .\Iagia w :':ycill c::/owleka, publikacje plenvolne. eol. Wars/awa COl. Warszawa 1962. Religia. Iskry. Warszawa 1964 Wler::enla plerwolne a prohlelll towski, Iskry. Warszawa Problematylw 1965. Ullografla prof. dr. Jwh. I !cnryka SWIL'n~i pochod::enla religii. 1 ()(,() II /'(//"]'.1' d::lcl')" rl'/lJ!ll. red. l ..Ponia- 1964. magii ludOll'C/ w pl.i'miennlelwle "Euhemer. religlo::nawca. IIlslo!"!a ::agublOnego r('koplsu IwisklIIi 11818-11)(,2;. J'rzegl'ld religlOznawez\" Wae/awa Sleros::ewsklcgo 19hh. lo .iakllllleh; IFiS PAN. Warszawa ill h ... I·.tllograiia Polska'" t. 13, 1969, L. l Siergiej Tokarew. genelycno-Illslor]!cne /órmy religii. KiW. Warszawa 1969. Arkad111S:: /Inisimow marksistowski Wstęp. w: S. A. Tokarew. IIjl;'cle reilgll, hislor]!k i leorell'k \t'ler::eil lwi,)", Plerwolne w: A. Anisi- ,'l\'hertl, mow. IFier::ellla Illdów f'ófllOCY, KiW. Warszawa Alllropologla Spolec7nyeh spo/ecllu I3rolllslawa PW. nr 4. Warszawa Spo/ec::no-klllturowe 1971. fJI/sudsklego. 1973. c::asll I pr::estr::ell/ aspekty ! Prace le/I s\t'Wlo!)(}l'.ladOlre i świalOpogląd. red . .I. Lipiec. KA W. Kraków 197() Wklad Brlmls/awa Pilslldslaego do elllogra/il religllJ::/lU\tcCj. IFiS PAN. Warszawa 1979. Religia I religie. Iskry. Warszawa 1981. Magla w :':yciu c/owleka. MAW. Warszawa 1983. S'n)' s::amanów svberv/sklclt, .. Annalcs Universitatis Lublin 1996. Artykuly i komunikat) f>ew S::lernherg gioznawczy" Wac/aw cesklJj 1969 ArkadII/s:: jako i/ego o jakli lach, ,inislmow glqd Religioznawczy" Nau~ Lkonomlczno- ::llaCellle, w: Nauka Studia Religioznawczc. Mariae ('urie-SklodO\lska" l. 2(). nr 14. UMCS. naukowe: (/86/-1927) 1965. nr 4. Slel'Oscewskij monografii Instytutu hadac w'leceli jll"]'mlll·ll·lIn-li. ,.j':uhemer Pr/.egl'ld Reli- A: 70-lelll ltl'cltoda lt SIl lei /Jlen1'O/ elllogrofiSibirskogo (Hdielcnija AN SSSIC nr I Nowosibirsk Irud" o jakutach .. Izwicstija (! I) f 0-/1)68) 1971, nr 2. jako hodac:: 11'ler::eli ludl))\' .IThcn'lsk/(/l .. J-:uhemcr. l'r/c- �327 l'roh/oImu/I'/.." rciigllclI(flI'C::'U 1888-/952 /'crc::.meh do hiswrii czy" l'n3, nr 3, Ull%giu rcligio::'l1l1\vsl1va w I'o/sce, .. ElIhemcr. w lalach Przegląd Religioznaw- 1976. nr 32, "ElIhcmcr, Przegląd Religioznaw- I'ropo::.vcje h(f{/(Ill'c::e, "i\rgllmcnty"'. religio::'lIall'cu, SiergiE'j {o/..aricI!' ilU PoS/cJ::'E'l7iach,.lkadE'mii UmiE'jęll1m'ci w Krakowie 1I,'s!or religio::'lIaws/llla mJ::ieckiego, czy" 1977. nr 2, r.'/llOlogiu i rc/igio::'lIu\I's!l!'o .. J':uhc\llcr. /'roh!emr IIIC!oi/%gic::'lIe II'/../(/(/ hui/uc.I' 1)(Ilsl,ich gląd Rcligio/na\\l'/Y". Feliks KOli Przcgląd Rcligioznawczy" nr 3, 1977. e/lloreligio::'lImvstll'a marksistOlI'skiego CODKI .. Warszawa 1977. \I' pO::'lIallie kll/tllr /lIdO\vych i pierwotnych świata, .. Cuhemer. Prze- I ')XO. nr I fJuduc IlId')\I' SI'haii i rewolllcjonis/a. "Acta Universitatis Wratislaviensis" nr 572. l JW. Wroela\\ I'roh/emuly/..a I ')X I. !corii religii Przcgląd Rcligio/.n:l\\c/)''' IJrollislll\\,{/ :\laIiIlOl\'skiego \li Ii/era/llr::.e polskiej, "ElIhcmer. 19X5. nr I. Leonard J Pelka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60b6df54416feee79f89defce1a80d84.pdf 00a44bbf9c7ea2d14c4d14d4f753b846 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2201 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2045 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXII ZA ROK 1998 ��L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGAN E DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXII ZA ROK 1998 PIT 1895 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1998 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka Zbigniew .Iasicwicz - przewodniczący. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Antoni Kuczyński -- sekretarz ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji -- Monika Lconowiez Recenzent tomu - Aleksander Poscrn-Zieliński ~.()13 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZlWROCLAW 1998 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLA W. UL SZEWSKA 36. TEL (0-71) 444 613 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. SW. MJ\[~C1N 78. TFUrAX (0-61) 852 47 82 SKł.AD I LAMANiE: DALET SP. Z 0.0 .. POZNAŃ DRUK: ZAKLAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU �SPIS TREŚCI i. STUDIA I MATERIAL Y Maria W i e r u s z e w s k a, Kultura i wieś w perspektywie integraej i europejskiej. Jan P e r s z o n . ks., ..Ostatnia walka". Wierzenia i rylualy w' kaszubskiej ars 1Il0riendi. Jarosław E i e h s t a e d t . Być w Górce Klasztornej i pamiętać Kalwarię David N. C o II i n s, James U r r y . Maria Antonina Czaplieka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii . Olga G o l d b e r g - M u I k i e w i c z, Stara ojezyzna - w nowej ojczyźnie. Pojęcie ojczystego miejsca w tradycji polskich Żydów. Miroslaw P e c u c h. Wrastanie poprzez sacrum. Ukraińcy na ziemiach zachodniej i pólnocnej Polski. Elisabeth B o e k h o r n, Olaf B o c k h o r n, Ponownie IV domu? Siedmiogrodzcy Landlerczycy pomiędzy Rumunią i Austrią . Regina M e r k i e n e, Kultura ludowa Wil<.:ńszczyzny w pierwszej połowie XX wieku Piotr D a h l i g, Z hadaó nad tradycjami 111uzycznymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Cymbaliści z Kresów Wschodnidl. Anna T a r g o ń s k a, Symbolika wiosów ; manipuiowanic "losami w kulturze ludowej Zdzislaw K u P i s i ń s ki SVD, Wiosenne zwyczaje i ohrzędy agrarne w Opoczyńskiem Artur G a weI. Tradycyjne zwyczaje i obrzędy żniwlle na Białostocczyźnie Danuta P e n k a I a - G a w ę c k a. System naturalnego uzdrawiania Porlirego Iwanowa w Kazachstanie Przemysław H i n c a. Tradycje pasterskie i współczesność górali Gaddi ze stanu Himachal Pradesh (Indie) . Zbigniew J a s i e w i c z. Andrzej R o z \\ a d () IV S ki. Malowidło naskalne z groty Zaraut-Kamar a malowidło na ścianie domu z końea XIX wieku 13 27 47 61 75 87 97 107 133 157 177 193 223 253 279 li. POGLĄDY I OPINIE Skansenowskie dćja vu (Jer::y Adamc::ewski). 299 III. RECENZJE Gerald G a i I I a rd. Diclionnoire des el!lI1o!oglles el des onlhropologues, Armand Colin/Masson. Paris 1997 (Jacek Bednarski) Rossell Hope R o b b i n s. Encyklopedia c::arów i dcmonologii. Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1998 (Kr::ys::tofP. S'::k/lrlatowski). Albrecht K n u s t. li Dictionary of Kinetography Lab(1I1 (Labanotation), Instytut Choreologii, Poznali 1997. z. I. Text. z. 2. Examples (Aleksandra Sawicka) . Bassam T i b i. Fundamentali::Jn religijny. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997, (Les::ek hania). Tadeusz P a I c c z n y , Sekty. IV poszukiwaniu wracanego raju. Kraków 1998 (Ryszard Kantor) Kwartalnik ..Zabawy i Zabawki". Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach. R. I. nr 1-2,3.4 1997 (Andr::ej Peć) . 309 310 312 313 315 316 �6 Teksty z ulicy. Zes::yt folklorystyczny I. red. D. Czubala i M. Czubalina, Katowice 1995; Teksty :::ulicy. Zes::)'t folkIO/}'styc=ny 2. red. D. CLubala i n. Wężowicz-Ziólkowska. Katowice 1996 (Dorola ,~lVitałct) . Sami sobie. Kontynuacja i zmiana w kulIlIrze lI'spólc::esnej H'si polskiej, red. Ryszard Kantor, Kielce 1997 (Grzegorz Odoj) Raport a sIanie kllllwy wiejskiej w Polsce, opr. S. Bednarek i A. J. Omelaniuk przy współpracy Z. Klodnickicgo i M. Przylęckiego. Wrocław 1997 (Ryszard Kantor). O ku/tllrze wsi. Materiały::: sejmików regionalnych przed Krajowym Kongresem KulIWY Wsi, red. A. J. Omelaniuk. Wrocław - Ciechanów 1997 (Ryszard Kantor) . Tadeusz Woj t a n e k, A'!onograjla Zembr::yc i Marcówki. i'cl11brzyce 1997 (Ryszard Kantor) Roderyk L a n g c. Traditional Dance in Poland and ils Changes in Time and TerritO/y, "Dance Studies" vol. 20 (1996). Centrc for Dancc Studies .. krse)' 1997 (Darius: Kubinowski) Jan A d a m o w s ki. PG/1szczyzn0l1ka. Podlaskie /)ie.i:lli l/ldullc Z repertuaru AleksandlY Daniluk. Transkrypcje muzyczne Anna Michaicc. Antoni Zola. Regionalny Ośrodek Kultury, Biała Podlaska, 1997 (Feliks Czy::ewski) Ks. Jan Gór e c ki. Pielgrz.vlIlki na Górnym .Ś'!ąsk/l II' lall/ch IR69-/9/-I, Socictas Scicntiis Favendis Silesiae Superioris - Instytut Górnośląski. Katowice 1994 (Joanna Świlała-Mastaler:::) Alicja F a l n i o w s k a- G r a d o w s k a. Testamenty szlaehlv krakowskiej XVII-XVIII w. Wybór lekslów źródlowych z lat /650-/799. Nak!. Polskiej Akademii Umicjętności. Kraków 1997 (KrzyszlOf Wolski) . Andrzej S a k s o n • Stos/lnki narodowo.i:ciowe 17([ Wami ii i ,\faz/ll'(fch 19-15-1997. Instytut Zachodni. Poznań 1998 (Anna Szyjer) Polskie badania nad mniejs::o~:ciami kllltllrowymi. I-Vybrone ::agadnie/lia. red. G. Bobiński . .I. Mucha., A. Sadowski, Pogranicze. Studia Spo!cczne l. 6. NUlller Spe~ialny. wyd. Filii Uniwersytetu Warszawskiego. Bialystok 1997 (W()jciech Olszewski) . Ctibor N e c a s. Historyck), IwIendclI'. Dejiny cesk";d, Ramii v datech. Vydavatclstvi Univerzity Palackćho, Olomouc 1997 (.-Idam Barlasz) Joanna T o kar s k a - B a kir. Wv::wo/enie prze:: zmysły. J'yhelGliskie koncepcje sOleriologiczne, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 1997 (Wojciech Choroszewski). Randy S m i t h . Crisis Under lhe Canopy. Drama hojo el manIo amazonico. wyd. AbyaYala. Quito 1996. \~)'d. 2 (Magdalena KITsil7ska-Kalll::na) 319 321 325 326 327 328 332 334 337 338 340 342 343 345 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Glówncgo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1992 roku do września 1996 (Magdalena Roslworowsko). Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1996 roku do września 1997 (Magdalena Rostworowska). 72. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zielona Góra. 20 września 1996 (Maria Niewiadomsk.a-R/ld/licka) . 73. Wałne Zgromadzenie Delegatów Polskicgo TOWiU·/.yslwa Ludoznawczego. Mszana Dolna., 25 września 1997 (filaria Niewiadomska-Rlldnicka) . 14. Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych ,.Wick XXI wiekiem antropologii", Williamsburg. USA. 26 lipca - I sierpnia 1998 (Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński) 6. Konferencja Międzynarodowego Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru •.Roots and rituals: Managing ethnicity'·. Amsterdam. 20-25 kwietnia 1998 (Zbigniew Jasiewic::) . 349 353 357 360 363 367 �7 Międzynarodowa Konferencja ,.Kultura w przestrzeni", Cieszyn. 21-23 października 1998 (Grzegor:: Odoj. Andr::ej Pee') Konferencja ,.Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej". Opole - Bierawa, 21-22 mąia 1998 (Stanislawa fi'~hunia-Stas::el) . Konferencja "Utracone i odbudowane mak ojczyzny", Zielona Góra, 21 września 1996 (Zygmunt Klodnicki) Konferencja ,.Religijność ludowa na pograniczach kulturo\\ych i etnicznych", Cieszyn, 2223 października 1997 (Gr::~gor:: Odoj .. /ndr::ej Peć). Sesja naukowa ,.Mi.;dzy Lachami a góralami", Mszana Dolna, 25-26 września 1997 (Zygmunt Klodnidi) . Projekt badawczy ,.życic codzienne, cywilizacja i kultura popularna w Finlandii (15002000)" (Maciej J. DlId::iak) . Rekonesans etnograficzny w Gruzji (.Justyna Dobos::Y/1ska, ['at/yeja Prześ/akiewiez) 369 371 374 375 376 377 379 V. IN MEMO[{IAM Ks. Jan Mach 1923 - 1998 (Ewa F/}'ś-Pietras::ko\l:a). . 381 ��CONTENTS L STUDIES AND MATERIALS Maria W i e I' u s z e w s k a, Culture and Village in the Context of European integration Rev. Jan P e I' s z o n . "The last ł1ght.'· Beliefs and rituals in the Kashubian ars moriendi Jaroslaw E i c h s t a e d t. To be in Górka Klasztorna and Remember Calvary . David N. C o II i n s, James U I' I' y, Maria Antonina Czaplicka. Hel' Lite and Work in Great Britain and Siberia. Olga G o I ci b e I' g - M u I k i e w i c z. An Old Homeland - in a new Homeland. The Conception of Homeland in the Tradition of Polish kws. Mirosław P e e u c h . Taking Roots through the Sacred. The Ukrainians in the Territories of Western and Northern Poland. Elisabeth B o c k h o r n, Olaf B o c k h a r n, At flollle Again? Transylvanian Landlers between Romania and Austria Regi'na M e I' k i e n e. Folk Culture of the Vilnius Region in lhe First Half of the 20'h Century Piotr D a h I i g, On Studies on the Music Tradition in the Western and Northern Territories. Dulcimer Players from tlie Eastern Rorderlands. Anna T a I' g o ń s k a. Hair Symbolism and I·lair Manipulation in Folk Culture. Zdzislaw K u p i s i ń s ki SVD. Spring Agrarian Customs and Rituals in the Opoezno Region Artur G a w e ł, Traditional Harvest Customs and Ritu<lls in the Białystok Region. Danuta P e n k a I a - CI a w ę c k a. A System ol' Natural I-Iealing of Portiry łvanov in Kazakhstan. Przemysław H i n c a. Pastoral Traditions and the Present Day of Gaddi Mountaineers from the Stale of Himachal Pradesh (India) . Zbigniew J a s i e w i c 7. , Andrzej R o z waci o w s ki. A Rock Painting from the ZarautKamal' Cave and a Late 191h Wall Painting i3 27 47 6i 75 87 97 107 133 157 177 193 223 253 279 IL VIEWS AND OPINIONS A Skansen Deja Vu (Jer::y Adalllc::ewski). . 299 IiL REVIEWS Gerald G a i II a I' d. Dictionnaire des elhnologues et des onthropologlles, Armand Colin/Masson, Paris 1997 (Jacek Bednarski) Rossell Hope R o b b i n s. Encyklopedia carów i demonologii (An Eneyclopedia of Magie and Demonology), Dom Wydawniczy Bellona. Warszawa 1998 (Kr:::ys::tofP. S::kllrlatowski). Albrecht K n u s t . A /)ictionwy of Kinetography LobclI1 (Labanota/ion), Instytut Choreologii. Poznań 1997. z. I. Text z. 2. Examples (AlekYandra Sawicka) . Bassam T i b i, FlIndalllentoli::ln religijny (Religious Fundamentalism), P3I\stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997. (Les::ek Kania) Tadeusz P a I e e z n y . Sekty. II' pos::lIkiwanill utraconego raju (Sects. In Search of Lost Paradise). Kraków 1998 (Rys::ard Kantor} 309 310 312 313 315 �10 Kwartalnik .,Zabawy i Zabawki" (..Games and Toys'"). Muzeum Zahawkarstwa w Kielcach, Towarzystwo Rozwoju Zahawkarstwa w Kielcach. R. 1. nr 1-2. 3. 4 1997 (Andrzej Peć) . Teksty z ulicy. Zeszyt folklO/ystye::ny J (Texts from the Street. A Folkloristic Fascicle I), red. D. Czubala i M. Czubalina, Katowice 1995: Teksly:: uliey. Zeszyl folklorys1ye::ny 2 (Texts from the Street. A Folkloristic Fascicle 2). rcd. D. Czubala i D. Wt;żowiczZiólkowska, Katowice 1996 (Dorota Świtala) Sami sobie. Kontynuacja i zmiana fi' kulturze ll'spólc::esnej lI'si polskiej (Continuation and Change in the Contemporary Culture ofthc Poiish Village). rcd. Ryszard Kantor, Kielce 1997 (Grzegorz Odoj) . Raport o stallie kultlllY wiejskiej w Polsce (Report on the Condition of Rural Culture in Poland), opr. S. Bednarek i A. .I. Omel<miuk przy wspólpracy Z. Klodnickicgo iM. Przylęckiego. Wrocław 1997 (Ryszard Kantor). O kulturze wsi. Materiały:: sejmików regionalnych pr::ed Krajowym Kongresem Kultwy Wsi (On the Village Culture. Proceedings from Regional Council before the Polish Congress of Village Culture). red. A. J. Omelaniuk. Wrocław - Ciechanów 1997 (Ryszard Kantor) . Tadeusz Woj t a n e k. Monografia Zembrzyc i Marcówki (A Monograph of Zembrzyce and Marcówka), Zembrzyce 1997 (Ryszard KanIol') . Roderyk L a n g e, Traditional Dance ill Polalld and ils Changes in Time and TerritO/y. "Dance Studies" vol. 20 ( 1996). Centre for Dance Studies. Jersey 1997 (Dariusz Kubinowski) Jan A d a m o w s ki, Pańszc::yznońka. Podlaskie pidni ludowe z reperluaru Aleksand/:v Daniluk (.•Pańszczyznońka". The roik Songs Ji'om the Podlasie Region in the Rcpertoire of Aleksandra Daniluk). Transkrypcje muzyczne Anna Michalec, Antoni Zola, Regionalny Ośrodek Kultury, Biala Podlaska. 1997 U'elih Czy::ell'ski) . Rev. Jan G ó l' e c ki. Pielgrzymki na Górnym c';ląsku w lalach 1869-191-1 (Pilgrimages in Upper Silesia in 1869- I 914), Societas Sckntiis Favendis Silesiae Superioris - Instytut Górnośląski. Katowice 1994 (Joanna Świtała-Maslalcrz) Alicja F a I n i o w s k a - G l' ad o w s k a. Teslamenly szlachty krakowskiej XI 'IJ-Xf'IJ1 w. Wybór tekstów źródlowych z lat 1650-1799 (171h and 18'h Century Nobility Testaments. Selection of Source Materials from 1650-1799). Nakl. Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1997 (Kr::ysztoIWolski) . Andrzej S a k s o n, Stosunki narodowościowe na IFarmii i Mazurach 19-15-1997 (Ethnic Relations in Warmia and Mazury Region in 1945-1997). Instytut Zachodni. Poznań 1998 (Anna Szyfer) Polskie badania nad mniejszo.l'ciami kullllrowvl11i. H)'brane ::agadnienia (Polish Studies on Cultural Minorities. Selected Problems). red. G. Bohiliski . .I. Mucha. A. Sadowski. Pogranicze. Studia Społeczne t. 6. Numer Specjalny. wyd. Filii Uniwersytetu Warszawskiego. Bialystok 1997 (Wojciech Olszewski) Ctibor N e c a s, Historyckj kalendóF. Dejiny ('esk)'ch RamII v datech, Vydavatelstvi Univerzity Palackeho. Olomouc 1997 (Adam Bartos::) . Joanna T o k a l' s k a - B a k i r. Wy::wolenie przez zlllysl)'. '(vbetwiskie koncepcje soleriologiczne (Liberation through Senses. The Tibet Soteriological Conceptions). Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1997 (lVojciech Choroszewski) . Randy S m i t h, Crisis Under the Canopy. Drama bajo el manto amazonico. wyd. AbyaYala, Quito 1996, wyd. 2 (Magdalena KIJisitlska-Kahó1G) . 316 319 321 325 326 327 328 332 334 337 338 340 342 343 345 �II IV. CHRONICLE Report on the Activities of the Main Board of the of Polish Ethnological Society in the Period from Septemher 1992 to September 1996 (Magdalena Rostworowska) Report on the Activities of the Main Board of the of Polish Ethnological Society in the Period from Septemher 1996 to Septemhcr 1997 CI;fagdalena Rostworowska) . nnd General Assembly of Polish Ethnological Society's Delegates, Zielona Góra, 20.09.1996 (Maria Niewiadomska-Rlldnicka) 73rd General Assembly of Polish Ethnological Society's Delegates, Mszana Dolna, 25.09.1997 (Maria Niel1'iadomska-Rudnicka) 14'h International Congress of Anthropolog.ical and Ethnological Society. "The 21 SI Century the Century of Anthropology". Williamsburg. USA. 26.07 - 1.08.1998 (Zbigniew Jasiewic::, Aleksander Posern-/ieli/1ski) . 6'h International ConłCrence of the Ethnology and Folklore Society "Roots and Rituals: Managing Ethnicity", Amstcrdam. 20-25.04.1998 (Zbigniew Jasiewic=). International Conterence "Culture in Spacc", Cić:szyn. 21-23.10.1998 (Grzegorz Odoj. Andr::ej Pee:) . Confercncc on "Continuation and Changc in the Present Polish Village Culture, Opole Bierawa. 21-22.05.1998 (Stanis/awa hehul1ia-St(/s~el) Confercnce on "Lost and Rcconstrueted Smali Homć:lands", Zielona Góra, 21.09.1996 (ZYRl7lun! Kloc/nidij . Confercnce "Folk Rcligiousness in the Cultural and Ethnic I3orderlands", Cieszyn. 2223.10.1997 (Gr~egor:: Odoj. Andcej I'd:) Scientific Sessions "Between Poles and Mountaineers", Mszana Dolna, 25-26.09.1997 (Zygmunt Klodnidi) . Research project --Everyday Life, Civilization and Popular Culture in Finland (15002000)" (Maciej J IJłUbak) . Ethnographic Exploration in Georgia (Justyna f)ObOS~y,1Ska.Patrycja Pr::eślakiewicz) . 349 353 357 360 363 367 369 371 374 375 376 377 379 V. IN MEMORIAM Rev. Jan Mach 1923-1998 (ElFa h:vś-Pierras::kowa). . 381 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d56119e81c80a871b64c41e9efe73c29.pdf 18134e0365c3d278111f10aa0a726252 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2196 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2042 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.301-322 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 81.1997 IV. KRONIKA SI'IV\ WOZJ)ANIE Z KONFERENCJI • ..Cl J1.TURAI. PIWHLI·:MS OF UmOPł:-: AT THE END OF THE 20TH CENTURY" ORAZ ..;\NTIIROPOI.C)(iY OF POLITICS IN POST-COMMUNIST SOCIETIES" W dniach IX-20 wr/.eśma 1996 roku w Hachotku na Pojezierzu Brodnickim odbyla się mi<;dl: namdoll'a konli.:rcneja antrorologiczna ..Cultural Problcms or Europc at the End of the 20th C:nlury" mrgani/.o\\ana rr/.ez .lanus/a Much.; z Instytutu Socjologii oraz Wojciecha Olszewskicgo I Instytutu I:tnologii i ;\rchcologii Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu. \V konli.:rcneji \\zi.;li udzial hadacze z ośrodków akademickich Austrii, Czech. Estonii. Francji. Cin:cji. Ilolandii. I.il\~y. Nicmicc. Polski. Rosji. Ukrainy i USA Obrady otworzył Ban \ an Stecnhcrgcn (l Jni\\crsytct w Utrcchcic) - sckretarz gcneralny Eurorejskiego Towarzystwa SOCJologiczncgo. W \vysląpicniu inauguracyjnym poruszyi prohlcmy związane z nasilającym si.; ziali' iskicm glohali/.acji II' ł':uropic i jcgo wplywami na unilikację narodów. Następnie Ryszard Sud/illski. prod/icbn Wydzialu Nauk Ilistorycznych UMK. krótko przedstawi I problematykę konli.:rencji ohc.łlllllj'IC<1przcde wszystkim maczenic przekszlalccll politycznych i ckonomicznych Europy kOlica XX II'ieku na świadomość narodową jej mieszkaticów. lego dnia mialy miqsce JcS/cze trI.)' wyst'lpienia. Andrzej Z. Bokiniec i Andrzej P. Kowalski I. l1nillersylCtu Mikolaia Koperllika (.. Prehistoryczne źródla wspólczesnych ctnokullurowych rmhlelllóll' I':uropy") m/.wa/yli kwesti.; dl.iejów etniczności w świctle antropologii historycznej i archeologii. Wsb/.ali .. jak du/e wplywv mogla wywrzeć indoeuropei/.acja na kształt loż.samości kultlllT'\\C.1 hlropy d/isie/s/c.J. Michal Buehowski z Uniwcrsytctu im. Adama Mickiewicza ' .. IO/sanIO';C I·:urop<:/Cl.ykll\\·. jedność i podziały") naszkicowal dylematy współczesnych przekS/.l:\lcen ś\\ iadomości europcjskicj pod kątcm problematyki tożsamości. obrzędów przejścia. rdacji \\Iadzy i dominacji. SkupJ! SI": zasadniczo na asymetrycznych stosunkach kulturowych panujących pomi.;d/.y Wschod<:m i Zachodem. Trudności w ustaleniu. czym jest właściwIc 1.1Irllpa Kllt"lCaXX Il'ieKu. w wyst'lpieniu zatytulowanym ..Dwie Europy" zaakcentował Wojeicch .1 Ilurs/la I Polski':J !\kademii Nauk. Zaprezentowal dwa poj<;cia I~uropy. jako kategori<; filozoliC/n'l i jakll Ij,lwisko plllitye/llo-etnicznc. WS/ystkic wyst'-lpienia sprowokowaly żywą dyskusj":. :\asilaj'lce siO;II' Luropie ostatnich dekad Ijawisko etnicznej. religijnej i kulturowej hetcrogeniCl.no';ci narodów oral. jego wplyw na tO;i.samość narodową Europejczyków i perspektywy rols/cr/enia linii LuropcJskiej to gll'lImc motywy obrad w drugim dniu konferencji. Na sesję pr/edroludniO\I"1 I.lo/yl~' si.; wysl'lpienia Swictlany Czerwonnej z Rosyjskiej Akademii Nauk i..I'lllielniCl.nv Konnikt \\·SpllICl.<:snej kultury rosyjskiej. dialog czy konfrontacja religii. narodów I pat"lst\\ "I. /\ndr/cp Flisa I l!niwersylclu Jagicllollskiego C,Kryzys Zachodu - kryzys chrześeiJilllSl\\ a" l. Pelera Kivisto I Augusliana Gollegc w USA C. Wielokulturowość jako czynnik kształtujący toi.sanHlść narodO\I'ą wc wspólczcsnej I~uropie"). Theodosiosa icolaidisa z Grecji 1..\\' pos/ukiwaniu I·:uropy") oraz Barta van Steenbcrgena (..Wpływ postmodernizmu na rozwój sro!cCl.clistw curopcjskieh"). Ostre polcmiki wywolał referat S. Czerwonnej. która przedstawiła ,;zcreg sprzeCl.ności pomi.;d/Y imrerialn'l plllilyką Federacji Rosyjskiej jako spadkobiercy ZSRR. a dąieniami narodll\\ dll wyzwolenia si.; z ucisku kolonialnego. Dyskutowano o wojnic czeczeli,;kicJ. kolabllracYJnej polityce rosyjskich wladz lokalnych i społecznym zacofaniu niektórych grup ctniunych na!ci'lcych dll dawnego imperium radzieckiego. Tcmalyka sesji popoludniowej (wyst'-lpili. Michael Abdalla z Uniwersytetu im Adama Miekie\\iua. lidia Bartkowiak-Rachny z Niemiec. Thomas Feist z Uniwersytetu w Bremie oraz �302 Wojeil:l:h Olszewski z l!niwl:rsytl:tu Mikoi<lja Kopl:rnika) byla kontynuaeją rozwa/.aJl nad kWl:stiami mnil:jszośeiowymi i problemami I:uropejskieh imigrantlm /\bdalla ("Stan i perspektywy kultury narodowl:j imigrantów asyryjskieh w Szweeji") zapr<:l.l:nlmval antropologiczny obraz spoleezności asyryjskiej tworząeej mnil:jszość elni<.:Zną w Szwl:eji. Bankowiak-Raehny (..Polska mnil:jszość narodowa w RFN i jl:j problemy na Ile rroecsó\\ akulluraeji") przedstawila sytuację Połaków w Nicmezeeh. Zaakcentowała. że Polacy nil: tworzą lam klasy<.:Znie rozumianej mniejszości etnicznej. a sam proces akulturaeji Polaktl\\ jest bardzo zni/.nicowany. Feist (..Widokulturowość i inh.:gracja imigrantów w Nicmczeeh i USA") przeprowadził analiz.; lyP(')\\ adaptaeji spolccznośei imigrantów IV Niem<.:Zeeh i USA. Olszewski (..!.n·)/.niwwanil: elni<.:Znonarodowe: bogaclwo czy dziedzi<;\wo przekl.;te Europy') Przypadek polskieh kresów") podjąl problem "nowyeh" konlliktów etnicznych i regionalnych w Europie. W konkluzjach wielu badaczy wskazalo. /.1: jl:dyną szansą na wypracowanie wspólnej [(lżSamości europejskiej jl:st twórcza wymiana kulturowa pomi.;dzy narodami i gnlpaml etnicznymi a silnym poczuciu wlasnej to/.samości. W oSlatnim dniu obrad dyskusj.; stymulowali Milos Tomandl z lJniwersyll:tu Karola \\ Pradze ("Badania tożsamości narodowej: przypadck Republiki CZl:skiej"). Indrck Tan z. Ccntrum Bachul nad Współczesną Kullurą w Tallinil: ("Estonia i W<;gry w oblicz.u gll;bokich przl:mian kullurowcj produkcji i konsumpcji"). Joscf Langer z Uniwcrsyll;[U w Klagenrurcie L.Pokolenic roku 1989 w Austrii. Czy poj<;cie narodu traci sens'?") i Michal TreszezYllski z Litwy ("Wieś na pograniczu: dylematy to/.samości"). Rozmawiano o stanic 1O;i.samości narodoweJ w CI.eehach. LslOnii I na W<;grzeeh. w Austrii oraz na Lilwic w obliczu przemian gospodarczych i kullurowych POCZ,liku lat90. Chyba warto odnotować również zamykające sesj<; wystąpienie Ludwika Stommy. \\ programie umieszczone pL "Czy etnologia w XXI wieku b<;dzie potrzebna')". ROi~wa/.ania tego znanego antropologa. przypominające raczej luźne dywagacje niż prób.; odpowiedzi na tytulowe pytanie referatu. wywołalo - jak si<; wydaje - sporl: rozczarowanil: wśród sluehau.)I. Trudno bylo st\\ierdzić. czy to antropologia wraz zc swoimi kategoriami. czy te/. sam prelegent nic rad/j sobie z wicloznaczności,! zjawisk współczcsnych - zjawisk t:poki określanej jako pono\VoC/esna. Wystąpienie Stommy nie oznaczało jednak koilca anlropologicznych debat w l~ad)(1lku . .lUI w sobot<; 21.ll9.1997 roku rozpocz~ło się VI Sympozjum Sekcji Alllropologii Spoiccznl:j Polskiego Towarzyslwa Socjologicznego. kierowanej przl:z Mariana Kempnego z IFiS PAN. Cz.;ść uczestników pierwszej konferencji pozostala w Bacholku. który zasilony no\v'l grupą badac/Y między innymi z ośrodków akademickit:h w WarszawiI:. Katowicach. OISltynie. (ichllisku oraz w Stanach Zjednoczonych - nadal byl miejscem ciekawych dyskusji. tym razem toczących się w ramach konfcrencji zatytulowanej "Anthropology of Politics in Post-Communist Societics". Obrady rozpocz<;la dyskusja panelowa kontynuuj'lca problematyk.; wielokulturowości spoicCZCrlstw nowoczesnych: "Politics. Multiculturalism and Nations in Modern Socil:ties" z udziałem Mike'a AronotTa. Petera Kivisto. Janusza Muchy. Barla van Steenbergena oral. Milosa Tomandla. W tym dniu swoje referaty zaprezentowało pięć osób. Ewa Nowicka ("Islota polskości") przcdstawiła rezultaty badań dotyczących eudzozielllc{)\v w Polsce. Slawolllir Lodziilski ("Rit\\·) z powodu pomników i wspomnierl. Spory na temat usytuowania mil:jsc pamięci I11nll:jszości narodowych w Polsce po roku 1989") przedstawi I analiz.; konllikhlw rodz'lcych si.; na skute\.; odmiennych interpretacji miejsc pamięci narodowej przo. ró/.ne spo!ccznośei regionalne. Relacje przemian narodowościowych i kullurowych w ESlonii pokazał Indrl:k Tart w \\ysl'lpil:niu pL "Zmieniające si<; wwrce aktywności obywatelskiej w Estonii: od narodmwj jedności do skrytych grup", Elżbieta Tarkowska ("Czas i temporalne aspekty dyskursu politycznego \\ postkomunistycznej Polsce") zaprczcntowała tl:zy ilustrujące wplyw kategorii czasu (przeszlość. tl:raźnicjszość i przyszłość) na ton wypowiedzi polskich polityków Grażyna Woronieeka ("W slron<; anlropologii polityki. czyli jak zgadzamy się na wladz.;") na podstawil: \"Iasnych analiz <Inlropologicznych przedstawi la założenia teoretyczne dotyez<lee poslrzegania wladzy przez spoicczeilstwo. �303 I)rugiq~o dnia ohrad wysl'lpili: Dorota Rancer-Sikora, Krzysztof Lęcki, Piotr Wróblcwski i P,lllcl /alęeki Ranccr-Sikora (.. Polityka pnllladzcnia rozmów") skupiła sit,: na analizie lVybra11\ ch strate!!ii litcracki konllnsacji. Lęcki obral. rcwolucji") dokonal llla ..Solidal'l1o.~ci". \Iej") Wróhlewski zaprCl.entowal II miejscowości Ossowskie!!o. Ilspólezesnej wyniki (iieICl.yn. l,,<d'olska rcwolueja. interprelacji ("Spoleczcnstwa hada(] badail w czasach na tam prowadzonych systemo- Opolszczyźnie przez dotyCl.'lce statusu Kościoła rzymskokatolickiego która, podobnic jak picrwsza, okazala się bardzo cl.y!o Ilysl<lpicnlc Mariana Kcmpnego. Prl.o pięć dni ohrad badaczc prez.cniowali X:\ II icku. ()cl..ywiśeie kOlica pozosta\\ala z\oliwo~ć i(ontekst naturalny: Joioro. Stanisława l z różnych nastroje perspektyw dyskutantów w Polsce jako owocna, zakoil- dylematy zmienialy tożsamości sil;, spl'awność obslugi Ośrodka Wypoczynkowego przystal·l. lasy. wzgórza i spaeo;;ry z intelektualnym lecz .. FT WOI.IT/NI. S/KOLA I'rzyj;m! I.LINIA. UMK oraz podto;;kstem. PROCESY się z. ;myku!ami przez Instytut (.lEP 11424-96). Obsze:rny lIyh(u' kilkutygodniowe dotyczącymi leblllw Etnologii Oprócz 1997 Europejskiej organizatorów Illacicrz~ sll'm ośrodku Ihl uty!!odni()\IY zostal I.yku angiclskim. ("odzic'nnie mi OI'al. dyskusjami. I.akrcs Letniej mity i stereotypy których przez dr studenci antropologii Michi Kno;;cht była zobowiązana opracować antropologii miasta w swym dotyezącc napięly Budapeszcie. problemów przygotowany hyl bardzo Uniwersytetu uczestniczyli Lund. podczas i I\'spólezesnyeh Ilumholdta. Każda grupa sianowi badali I. zakresu oraz drugie - prezcntująec p[()gr,lIl1 Sl.ko!y przygotowania, historii źródlowych i dr I'elera Nie:dnmiillera z. l inillersytelu d\\a \\ysl'IPicnia: pien\'szc poświęcone: S::ymańska W RERLlNIE". prac()\\Ilicy z. uniwersytetów II' Kopenhadzc, Barcelonic. V,,·iedniu. Warszawie i ł'ol.naniu l)gólcm okolo 70 osób. l uroczy IILlSKIEGO. 20 LIPCA - 3 SIIćRPNIA IlLRLlN, do Ilcl'illl;1 poprl.cdz.ily zap0l.l1<lIIali ŻYCIA II'R/.I::STR/ENNE Lctnla IOst;Jia IOr!!anlZowana \\ ramach prujeklll TFtv1ł'lJS II nici studenCI Pc'ou . .I\"\iiskylii. miasta. O(jR/\F1E SYMIHll.IC/.NI·: euru- niezmienna Katar=yna Szkoła Ilumboldla znacze- transformacji przeprowadzonych wcześniej Asch 'a jako kulturowego /,Jięcki w wyst'lpieniu zatytu!owanym "Kościół rzymskokatolicki w Polsce w ocz.ach sllych prz.edstawiciełi. na podstawie własnych hadaJ) przedstawił bardzo inleresuj;łce hipo!oy hada\\'oe grupy kultu1"(lIIcj. Konl\;rcncję. pejskich IV kontekście pogranicza antropologicznych w kontekście 1980-1981» Solidarność prm:y Asch'a laj.,:eia Berlina. byly prowadzone II' ję- przed południcm odbywaly sil; sesjc plenarne wypdnione wykladaporllsz.anyeh lematów by! hardz.o szeroki - od podstawowych pro- h Iem ('l\1 lcorel> emyeh i metodologiez.nych wspólezesnej antropologii miasta (allthrop%gy III" 1/1<'Cl/l' "s. {llItr/m)/'%,!!.,\' " ol" th" city) po kwcslie bardziej szez.ególowe (jak choćhy rrohkm l. nickgalll\ch I.C\\n;llrz. imigrallll')w 1'1I .101m Ilornclmnn. kl(lrcgo llHlrism and ide:nlilicalion \\'icle dyskusji research ..\by wl.hudz.il lt1togralil takie unll.111aicić mOllotonię sze:roki. na kt()rym od ukaz.uj;lccgo wyklad Część lIskładów filmu z i.ycie wyklad roku Cygan('lIv wykladów. lilmy Laszlo zostala się dużym organiz.atorzy przez Jednym capital. gości z nieh Political zainteresowaniem. "Historical ofurban and sociological life" . jeden berlillskiej. Moholy-Nagy'ego herl iJiskich miasta. of the (,erman z Finlandii o tematyce: wygloszona antropologii eieszyl for ethno!!raphies eodz.ie:nnych prczcntowano making Republic»" .lana Ll\Lstrama Implications 1933 hadaczy ..The: symbolic II'ilh the: «Ikrliner on urban g,\\ culturcs: SIl iccili spotkaniu. hard/.() w Ilcrlinie). Ilśn'lll kl,'lr>ch 1J1,t1al.lo się kilku z.nanych slynnego (Grossstadt=lgellner). z wieczorów Przekrój filmów pohy! prze:dwoJennego filmu szczególnie �304 interesującego ze wzgl.;du na artystyczny charakter. rcklam<>wk.; (l)/e' 0rliwi/g po propagandowi.1 des Blicks. reż. Wilhelm van Kampen. 1990). kt<>rcj pierwotnym zalożenicm wc wschodnim i zachodnim Bcrlinie po upadku muru. Pomysl bardw przeladowana efektami komentarzem i muzyką pod Opa tytulcm przedwojennego od stwierdzenia: tysi.;cy technicznymi. spektakularnymi Zywi.1 reakcj.; se'/ner IJerlin zdj.;ciami publiczności ( .. Berlin wzbudzi! pradziadk<>w"). I ..lotu by lo ukazanie film .Jochcna Bauera dynami<':l.I1ic I.montowane Berlina przeplatane areykomiczn)'m komentar/.em. klin)' ..Pomi.;dzy 1890 a 1914 rokiem Berlin posiadal 2 milion)' koni. 8 tysit;cy samochodów. 60 dzienników. I.mian dobry. alc realizacja ptaka" oraz tandetnym I. 1975 roku obrazy fOzpoCl.ynal mieSl.kaJic{)\\'. si.; }O 3D teatr<>w i w·ielc. wiele Ilil,:cej ... ·· /, antropologicznego punki u widzenia najciekawszy był lilm Noclistrasse 9 (1996). zreali/owany przez Dagmar Jcnsig i .Iudith Kei L studentów Instytutu Studi(')\\' Kulturowy<.:h na IJnillcrsytccie trum Humboldta Berlina. blemach . .lest lo opowieść ich zyclu psychologicznych Niespodziankę Berlina dotyczących Po sesjach. których w Europie. Stucknci /.wiązanych z mieszkaniem entuzjazm się innym Berlina, celem odbywały i opiekunowie of public stosunkach. zostali prowadziła grupa. obserwacj.; sccn zespoły zbiorulI eJ na terenie (warsztaty). nad i miejsc o ILl0by<.:iu żr<>dła niektó- w środowiskach empiryczne praeuj'lca pr/.estrzeni <.:en- oraz pro- w wyobrażni do badaJi czyli badania na nicwielkie Pierwsl.a montaż. w nim ukazać funkcjonuj,! uczestników praktyczne. podzieleni krótki chcicli dziś jeszcze w samym ich braku. mctr<>w nad zicmią wzbudził studenci bylo wprowadzenie si.; zaj.;cia problemem, spaces/places", jakie wysokOŚCiowca a I\laściwic kilkadziesi,!t widzów Czterej pancern/ / p/es. Poznaliscy z filmu zajmowal wzajemnych i nie skrywany rych slereotypów wielu Polaków. skich o micszkaIi<.:a<.:h \VIelkiego codziennym. mieJBerlina. z kt<>rych każdy lematem .. I:thnographies publi<.:Znych, badaj'lc spo- soby ich symbolicznego i przestrzennego kreowania ora/. wykorzystania. Iładania pn)\\adzono m.in. IV parkacll. ogródkach dla dzieci, centrach handlowych i stacjach metra. I.espl)I "Renaming the past - rebuilding the eily" podjąl zadanie maj'lce na celu dokumentowanie oraz blyskawicznie post.;puj,!cego rozwoju miasta - nic tyle rozszerzania I.mian nazw ulic sil,: granic Berlina, co jego gwałtownej przebudowy Studenci pracujący nad tematem .. East and West Berlin: urban landscapes and lifestyles in comparison" podj.;li badania porównawcze w lachodnicj i Ilschodnicj części Berlina. prowadzili wywiady z parami "mieszanymi", starali sil,: uchwycić zmiany. jakie zaszly w krajobrazie miejskim po jego zjednoCl.eniu. Kolejna grupa, ,.Consume: and local". zajmowała si.; szeroko poj.;t,! konsumpcją. prowadziła badania w centrach wych, teatrach, ,.Migrants nych reslauracjach. and natives: praktyk popularnych symbolic i mechanizmów .. budach". forms and cultural regulujących Uw. fasl-lilOl!ach practices" związki mialy pomil,:dzy itp. laj.;cia II' grupie na celu ukazanic imigrantami global handlo- rójnorod- a rdzennymi beri ili- czykami. Berlin jest miastcm wielokulturowym i uczestnicy wars/.tatu chcieli odpowiedzieć na pytanie. co lo właściwie znaczy. W tym celu zapoznali sil,: m.in. z koncepcją multikułturalizmu Berlina. której autorkąjest Barbara John. komisarz do spraw imigrantlllv i deputowana do Senalu Bcrlina. Obserwując liczne jak idea ta realizowana nocnych, kuchni kawiarni. będ,!cych przykladem dla bezdomnych cz.;ścią program prze/o 24 godziny Prezenterzy cje dla imigrantów. ... pchlich świata typowego wykładu, targów", SFB4 przez po proponui'! celem mies/.kających ,.napływowych". jak i .. rodzimych". Badania empiryczne. które można od miasta. niclegalnych Berlinajest Nadrz.;dnym wyników się problemami życiu uznać urozmaicone Innym. jest promowanie wystąpienia stacja schronisk 24 godzinl nadająca i nie/bl,:dne etnicznej integracja badawcze. przez 44D tys. imigrantów muzykl,: etniczn'l oral. analizowali wicie linstytucjonali/(}wany lokalna /,amieszkuje za wstl,:P do szerszych zcspoly studenci i otwartych MultiKulti, (Berlin MultiKuiii wszystkie klubów l3crlinowi w Berlinie imigrantów W tym celu odwicdzili imigrantów. Radio na dab.; w 19 j.;zykach z ealego imigrantów prezentacj'! zajmujące subkultury wielokulturowości krajów). łeczności instylLlcje jest w codziennym wszystkieb studiów, Ich liJrllla wykorzystujące byla zc 184 informa- tożsamości kultur /,ako()cwne bard/(} multimedialne m swój spo- zarólllio zostaly różnorodna tcchniki �305 proentacji. co hani lO uatrakcYJni lo wypowiedzi. które dotyczyly glównie ponolVoczesnego. Illelokulturlmego organi/.nHl micjskiego jakim jest Bcrlin. Dla nas. uClcslnik61v s/koly letniej. widką wartością hyla nic tylko możliwość zapoznania sic< Ie II splllClesllym stallem hadali nad antropologiq miasta. lecz również oka/ja do bardzo osobistegn ..zanurzenia si.,:" II rzeoywistośei spoleC/no-kulturowej wsp61C/.esnego Berlina. bez wątpienia Jednego z najllai.niejs/vch d/iś miasl II' I':uropie i świecic. Kontakt lcn stal się dla nas inspiracją do II ielu priem: śkl'l. Kilka I Ilich. I. kouieC/nośei slabo jeszcze uporządkowanych, chcielibyśmy lapre I.ellloll al: Ikrlin przypon\ina industrialny ocean. Jedynie z kilku najwyżej polożonych punktów miasta li II ainy obseJ"lI ator I.dolny jest ogarn'll: przeslrzdl, którą zajllluje. Jednak naIVet wÓIVc/.as nic jcst Oil II stanic or/cc C/.y gd/.iLŚ. na kr:J1'll"ach miejskicgo horyzontu. nic kryj,! sic<jakieś odkgk ,l/ielnice-lI\Sp\ Ikrlin bOllicm II calości sklada si.,: z dziclnic-wysp. wyodn;bniaj<lCych sic< suborgani/n](\1I miejskich o IV!:lsnej struktur/e elnicznej, architektonicznej oraz własnej historii IdepOI1ll1\;J11CIII mUleach !lC/IIIUIl! istnielqcych w kaz(kj dzielnicy-\vyspiel. WiyKsmśl: lIyspiarz\ nic lila miasla. Poruszając siC; IV rewir/.e kilku lub kilkunastu ulic wyInaCl.on)ch najhlizs/ym "Isledztllem ..wlasne,i" dzielnicy-wyspy ograniczają siy do pcnetrOlvania terenu mi.,:d/\' nimi. /najomośl: miasta nic jest potrzebna dla funkcjonowania w nowoczesnej metropol ii. /Ilaezn ie II :Iin ieJs/.ym prohlemem jest zapoznan ie się przez każdcgo "wyspiarza" I misternie skonstruolI:ul\"ln systcmem komunikacyjnym okalającym, przccinajqcym w kai.dej plas/CI: inic organi/nl miasla:. I'omi.,:dz) d/.ielnicami-lIysp:JI11i biegną dobrze udroinionc i sprawnic dzialającc artcrie 1..0!llunikacyjnc Ill1lOilill'iaFlcc s/.yhkie pr/emles/czanie siy po mieście, podró~owal1ie. Wypady pnza lIlasną d/ielnic.;-wysP'; "l sporadyczne i przcważnie dotyczą miejsc, w których nic są narai.eni na hezpośredni koniakt I. innymi "wyspiarzami" z "odległych wysp". Wyprawy poza IIlasn: terell. riel' h: moi.na oswojony. pl)(.kjmlllvane są zawsze w okrcślonym celu. nigdy dla 'anKj pr/::jemności podn'li.oll·ania, Rytm i.ycia miejskiego zdaje siy zaś być dyktowany czc<stotliII osci:1 pr/ej:l/(illll i Inallllllo,;cią schclllalów pohlczeI1. Opus/l"lanie ter\tmium wyspy prawic zawszc wiąże si.; z niebezpieczcilstwcm zdknic<cia si.; ..tlko II oko" I. Iei'm ill('()gllilu. ziemią pelną czyhaj<lcych na każdym kroku niebczpieczelistw. II których ..I\yspiar/." innej CI.;ści miasta \lic niewiele, stqd Iyka sit; ich i w konsekwencji unika. kor/l"staj'lc I prostego roZI\ i'l/ania - micjskiej komunikacji. R\ l) ko spotkani:1 na ..ohcym" terenie staje si.,: dla wyspiarzy ryzykiem nic do zniesienia: porus/allie si.; komllnik:icj'i miejsk'lie minimalizuje. daje ulud.; ulgi nic-rozpoznania, gwarantuje rllllnOSl' liSiak kaid\ jesl nle/.lla.lolll)m' Napotykane w ..podróży" po micście miejsca nic są dla ..1I:splarZ\·" punktami "po drodze", 1\' ktt\rych mogą zatrzymać się dla zaucrpnic<cia oddechu I pr/:lal.llcj pogall.;ciki Ilubyleami. Są one raC/ej punktami "na drodze", które - jcśli nic dają si.; II )ll1iną~. l"Iy ohejś~ nalciy przejśl: wstrzymując oddech i zamykając oczy i uszy. Zycie II induslriain: III oceanic IIllUS/.a do i.ycia na wyspic. Klllllunik:ic.f'! nllejska ../.o.lIala" na niemal turystyczny. pozbawiony ryzyka ogląd rzcczvwi';lOŚU :;tenlnc vyb) kolejki SI.l"I.elnie zabl"l.picClają przed jakimkolwiek kontaktem . ..I'oc!rói.oll anic'" pod/iemne daje .jeszCle Icpsze ruultaty, jcszue Icpszc zabezpieczenie przcd kontaktem z ohcym. nieznanym tcrencm: mijane kolejne dzielnice-wyspy przez wiele lat p07.0staj'j lIyl'IClnie punktami na trasie zjaskra\lo wypisanymi nazwami przystanków i możliwościami pr/esiadek / CI.ascm świadomośl:. jeśli kiedykolwiek była, ii właśnie tu. na powierzchni. rÓllnici jest jakieś i.ycie. ukga latarciu pozostawiając w pamic;ci "podróżujących" jedynie , Ilcrlin l'IIl1ics/kuic tIkol" 3.) mln micSlkHlic(\w iYlących w 23 dzielnicach połączonych ze sobą złożonImi ",lemami nllcjskiq k"nllllllkacji (S-Ilalm. U-Halm). Największa dzielnica I3crlina to Ncukolln, która li':/l 31) lIS IIllcslka(ICt'1I1 " Ikrlin w/ciąga sic lIa XXlJkm': odległość I lachodu na wschód wynosi 45 kilomctrów, natomiast I pili noc! na południc l{) ~i1oJlH.:lf(·)\\". �306 poczucie nicsmaku i zniecierpliwienia wydlui.ającą si~ drogą. Pod/iemna komllnikacja os/u~d/a nicmilych widoków. utwicrdzaląc ,.wyspiarz/' w przekonaniu, ii. i.YF\ na wyspie'. Człowieka wspólczcsnego zwyklo sil( często okrcślać mianem wlóczC;gi. lUrysly lub piclgr/.y. ma2 Każde z tych określcIi uosabia inny typ kondycj i czlowicka ponowoucsncgo. jak go nazyll a Zygmunt Bauman ... Wlóczęga - powiada Bauman .. nic wie z góry. jak dlugo będzic popasać w miejscu. w którym się znalazł; rzadko kicdy dlugość postoju ndezy od jego decy/ji. (idy rusza ponownie w drogę. nic jest pewny celu; obiera nastypne miejsce postoju odezytUJilC drog{)\\skazy na rozstajach dróg - ale czyni'lc LO nic ma pcwności, czy uda mu siC; II obranym miejscll zalr/~· mać i najak długo. ( ... ) Jest więc wlóC7.ęga pielgrzymcm bez celu piclgr/.\"mki: lub koc/ol\llikiem bez trasy .. 3 ••Turysta - kontynuuje autor Nowocesllo,i"ci i =ag/ac!v - placi /a Imlność: prallo do ignorowania tubylczych uczuć i trosk, do otaCl~ania sit,: wlasn,\ si<:ci'l I../Hlucri. nabYlla on w trybie transakcji handlowej. ( ... ) Podobnie jak włócz.,:ga. jest turysta stworzcniem eksterytorial. nym; ale w odrói.nieniu od włóczęgi. przeżywa on sW'1 eksterytorialność jako pr/YllJiej'" Swoistą odmianą włóczęgi i turysty zdaje si.,: być pielgrzym. On równl<:ż .I<:SISiak II' podrÓż~. w bezustannym ruchu, lecz jego mobilność nic wynika jednak I.. koneserstll'a eg/Olyki. które reprezentują wlócz~ga i turysta. ale z mniej lub bardziej określonego celu oral. ściśle 1 nim związanego. poczucia misji do spełnienia. Pielgrzym jest w nieustannym ruchu poszukując pól. w których - jak sądzi - opatrzność nakazala mu ingerencj~ w celu odnaiczienia ukojenia dla siebie samego. bądź grupy. której jest przedstawicielem. Powyższe przcnośnie nie wylrzymują jednak próby konli'olllacji / /.)11")"111 org'IIlI/./nem Berli· na. Specyfikę spoleezno-kulturową tego miasta lepiej oddaje metallJra bywalea. IlYII alcc .ie'l swoistą mieszanin,) elementów wszystkich wymienionych typI)\\. IlYllaln: mi;lsla. cly leż kilku jego miejsc. ma cechy zarówno turysty. pielgrzyma. wlóc/~gi .. jak tubylca. Ilywali:c jednak w mieście bywa. a lO oznacza. że nic.jesltubylccm. który zna granice terytorialne wlasnej dzielni· cy-wyspy. obyczaje tej cz~ści miasta, identyfikuje si~ w pcłni z hislOri,\ sw<:g0 lIcimatu. a pr/~ tym - co jest cechą najważniejsz" w przypadku lubylca - nic obml i;j/.uje go tylko jedno teryto' riulll plemienne. tylko jedna solidarność plcmienna. Bywalec nil' stara się /ro/.umieć terytorium. na którym przyszło mu być, on pragnie je oswoić zgodnie 1 wl<lsn'l Ili/.FI. I~ czym podobnI do pielgrzyma. Nic stara się także idcntyłikować z miejscem. poniella/.jesl lo niemo/liII l. gd~/ jest uczestnikiem kilku miejsc równocześnie. W tym z kolei podobny .lest turyście I wlócz~dze. Nie znaczy LO jednak. iż bywalec nic stara si.; uczestniczyć IV życIu miejsca. w klórym pr/yszlo mu być. Przeciwnie. ochoczo podchodzi problemów nunuj,\cych miejsce SIl ego hl'cw. ofcnlJąc własną kompetencjy IV zamian za uznanie go przez tubylców la rl)\vncgo sobie. R()żnica ml~(j/~ llIbylccm a bywalccm polega na tym. 7.Ctubylecjest. a bywalec hYIi'l/. Komllln 1<:.1 sylUacji polega na tym. że bywalcc może, w razie problemów przerastaj,jeyeh .lego kompetencje. naj/I\yuajnie.l przestać bywać. nic ponosząc za to żadnej odpowied/.ialności. Wlaśnie na odpowiedzialności. której bywalec z racji hywania jest pozbawiony. polega róż.nica mi~dzy nim a tubylcem. 13YI\alec pr/.ez cały czas swojego bycia utrzymuje niemoi.liwy do pokonania dystans. który 1 jednej slron~ - dość paradoksalnie - umożliwia mu zapuszczenie korzeni w kilku miejscach. tak ahy nil po· czuć nicznośnego fetoru czlowieka znik'ld. z drugiej zaś- owe kor/<:nie s<\ na tyle plylko OS;lIl/(lne. na tyle słabo wc/epione w pod loże. ii. w momencie pojawienia Sl~ trudnośclI. c/erpanlenl soków odżywczych lub możliwości czerpania ieh z miejsc bardZiej alrakcrJllych. bywalec por/ue,1 I Berlin jest metropolią widokullurową - pr/eszlo siódm" cz,ść calq ludnllści mia'la Slanoll'i" OOCil. krajowcy pochodzący ze 184 krajów. Lączna liczoa cudzoziemców IVyJlllsi.Iwdłllg SlacJlIlk(l\\ olicjalfl1 dl. 440 tys. ISlnieją cale dzielnice. IV których przewag, liczeoną maj'! oowkrajoWl\ np. Kreuzoerg. gdzie Niemcy stanowiąjedynie 15% ogółu mieszkaliców. przy 50'X, TlIrk,iw. 2 Zob .. l. Bauman. Hilóc=ęga i tllrysli1: typ\" POI/OIl·oces/II!. II" "ll-k" PIJI/IJII"IJC':S/w.I'W~. Warszalla 1996. s. 326·333. 3 Op. cil .• s. 327. • Op. cit .• s. 327 �307 l\) mićjscć. prKllOs/.'lc si.,: w k(lkjne. Żywot bywalca jest podobny do egzystencji planktonu \\ oCl:anil: - lI',c,d::il' i lIigr!::il'. (id> hy chcieć nKtalilryC/nie dt) \\ ieIO\\i,vkO\\egtl Slrumićli om:go określić strumienia s\\latla kulturową swiatla sytuację złożonego z wielu Berlina. pada na sOC/l:wk.,: rozszczepiającą mieniąc> ch si.,: już I,upl:ini.: innymi niż pi<:rwotne to można ..czystych" by ją porównać I:harakterystycznych barw, go na wiele pojedynczych strumieni Wprawdzie zauważalne są jeszcze kolorami, pkil:s cel:hy \\'yiscio\\'1: hal'\\' pl7.:d I'(l/.proszeni.:m, ak mają one już inny charakter, inną konsystćncj<;, Podobni.: jl:st z widokulturowością w Berlini.:: przybyłe w zwartych formacjach, reprelentującć odmićnnć w/ory kulturowć grupy .:migrantów z wielu stron świata w zderzeniu z miastl:m. k[{HI: \\ tym pr/,ypadku j.:sl potężnym m.:chanizmcm kulturoregulacyjnym (wlaśnie 0\\ ą "SOUI:\\'k,,"). ukgają rozbiciu, Lkktem j.:st spoleczeI'lstwo multikulturowe bez wyraźnie laakceJllO\\anych pr'łllt'm I:zy trendów. biegnącc wieloma ścicżkami zapełnionymi koegzystują.:: mi I sobą I\\orami pochodzącymi z różnych kontl:kstów kulturowych, Przykładem tego jest szereg funkcjonuj'lcych w IkrliniI: instylLJcji. jak I:hoćby odbywająca się od kilku lat ,.Parada \Iilości" (Low Ikrlin jcsl I'arack). b.,:d'IC<llIlakomitą 1'(')\\l1icż miastem l> Iko .lako symbol Clasu minionego. lal'(l\\110 mCl11all1ic. pk i li/,yunle, \\OŚl:i dochod/i 1'(')\vl1ież ogromny go. kt{)rego mi,:s/kalicy Ikrlin cech. badar'! nad illnkcjonuI',cym spróhowal: pl'lenieść ti/yc/nie ucllwyllH:go /lIlKInie CI.)' pozorom jako multikulturowcgo, ciągle realnie jeszcze istniej,)Ca funkcjonuje zapora. która nie dzicli inny wzór kulturowy, nic posiadającym o nim w spos(lb ak i \\ielkim ,;o\\an: ch \\ IkrliniI: I>una ~LI\h\ mtl\\'ić spo\eczeI'lstwa wbrew W t.:j sytuacji do .,tradycyjnie" funkcjonującej multikulturoproblem nieadekwatności kulturowej tzw, Berlina Wschodnie- !liejednol'llclnYIll, kl(lre po/woliłyhy polem bada\\cz)'m. który leC/ również. reprClenlllj,\ jest miastem wizytówk<l MURU. obszarem praktyk jakichś jednoznaczny, dzialania trwale Berlin dla antropologii antropologicznych. jest charakteryzujących na pewno stosowanej, zwlaszcza Szereg badania go ogromnym zaawan- i refleksja teore- spoleuelistwem Illultikulturowym, mogą okazać się owocnymi, je na grum wielkich miast w Polsce. Wszak symptomy niemal multikulturalizmu Ikrlina zauważalne są również u nasi Bel'iin jest d/is miejscem ogromnego projektu realizowanego na wielu polach: urbanistyczn: m. kulturo\\) m i spokcl.l1ym. Foldery. jakie można otrzymać niemal w każdym punkcie miasta. ukazuj,\ \\vj-.: Ikriia pr/.ySllości -- stolicy liberalnego paI'lstwa. w której każda odmienność. czy to "ultliro\\·a. seksualna almlcj I, l :mherto \\'ltpli\\ Cl.y religijna, I':co /apytany ie kst bez przeszkód niegdys o najwi-.:kszy nim mit o Luropi..: jako liberalnl:j. ponoszącej nlegd) slejs/":l kolonialno-imperialn..:j. przestrzeó mit współczesnej wspólnocie illit I':ul'llp)' otwartej. historii majdzie kulturowej, również do samorozwoju Luropy Jeśli .,coś" - w postaci to niewątpliwie jest i samore- odpowiedział. możc iż nie- ucieleśniać emigrantów - konsekwencje to rodzący się "nowy-stary" ten Ilerl in, Nala/ia I'OWST/\ lIC 1 I)ZI/\1.1\1. POI,S" Rói.nie moina oCl:niać OŚĆ' SFKCJI IFGO TOW /\RZYSTW/\ w/,ajemne stosunki Wróblewska, 1\ TROI'OLOGII Maciej J D/ld::iak SPOLECZNEJ SOCJOLOGICZNEGO pomiędzy etnografią (etnologią) i socjologią \\ Polsc.:. Wydaje siO; \\'SI.elako. iż od kilku lal weszly one w nową pozytywna fazę, Na taką ocenę e\\olucji \V'/.ajemnych relacji pr/edstawicieli obu środowisk zda się również wskazywać przykład dzialalnosei lespolu badaczy pr/ynaleh,cych \\ rama..:h slO\\ ar/.)'Slwia socjologicznego, larówno do jednej, jak i do drugiej z tych dyscyplin �308 Chociaż zamysl powolania sckcji antropologii spolcczne.i (kulturowcJ) w ramach Polskiego Towarzystwa Socjologicznego pojawial sil; w różnych okresach jego dzialalności i blii.sze poznanic tej kwcstii mogloby być interesuj'lcym przYClynkiem do dzjcj<'m SOCjologii polskieJ, 10 istnicnic Sckcji Antropologii Spolcczncj w jej obecncj postaci jest zwiwane z podobn<\ tendencja wyraźnic odciskającą sit;: na tcrenie polskicj ctnologii widomymi zmianami naz.ewnictwa placl'Jwck akadcmickich. czy znajdującą przejaw choćby wc wprowadzcniu specjalizacji antropologii kulturowej w ramach studiów ctnologieznyeh. Tego rodzaju impulsy IV postaci oi.ywicnia kontaktólI /. badaczami n:pracntuj'lc\ mi anglosaską (głównie brytyjską) tradycję tcj dyscypliny pojawily sit;: .jui IITz.cśnicj a \\)'nikaly z prac nad spuścizną Bronislawa MalinO\vskicgo prowadzonych od schyłku lal sit:dcmdzicsi'ltych \\ lak bdzit: Antropologii Spokc7.llej Instytutu Socjologii UJ. Wszclako /.rodz.enie sit;: te)!o pomyslu trzeba łączyć z I~lktcm powolania do życia w roku 199() Luropcjskiego Slll\\arzys/.enla /\ntroplllogów Spolecznych (FASA). Iwłaszcza pierwsza konferencja Stowarzyszcni;1 \\ Coimbl'ze uświadomiła polskim uczestnikom. iż czlonkO\\'it: tt:j korporacji \\ Poisct: I·cprcz.t:nluj'l r(Jżnc. ez,ascm nicchętne sobic 'fratric' (jak napisal o tym nit:dawno Michal HncllO\\·ski). Ta konstatacja. \\. powiązaniu z gwaltO\V11it: rosnącą liczbą publikacji z tcj dzicdziny oraz. pokain;\ liczbą naukowców identyłikujących sit;: jako antropologowie spokc/ili. UŚ\\ iadomila pomysloda\H'om potrzebt;: stworzt:nia instytucjonalnych warunków organizacji spolkaó i konlcn:ncji oraz szerzć.j pojmowanej dzialalności polskich antropologów spoku:nych. R(\\\niCl przćlonl 19X9 roku sklanial do wypracowania wyraźnego proliiu hal\<mczego polskićj antropologii na\\i~VU.i,tlći do światowego dorobku tej dyscypliny i poszukiwania rlJli. jak,! nHJZe ona mkgrac \\ zllllćnl:liqcym sit;: spokczeJ1stwie. W tym duchu Marian Kelllpny i Zdzisla\\' M:lch. Illrlllaini inicjatorzy jćj pO\\'stanla. zar:- sowali program przyszlych dzialati Sekcji: ..ladanićlll Sćkcji ( ... ) hyłoh:- prz.ćdc \\v.yslkim uspra\\nienic. zorganizowanie i zinlensylikolVanie kontaktów i \\ymlany inl<:iekluaiJle.i \\ ~r(lll hadaćZ\. którzy IV innych ośrodk<lch pracują nad podobnymi zagadnićniami. ćZt;SIO nić wićdz'lc \\zajćl1llliL' o sobie. Slużyć kmu może m.in. organizacja sympozjl'l\\'. na kll'lI'}ch polscy anlropo!ogO\\ ic mieliby okazjt;: prczcntowania wlasnych prac. Socjologic'/nc ~rlJdowisko n<lukO\\ć zyskalob\ dzit;ki temu możli\\ość dokladnćgo z.apoznanla sit;: ZĆ specylik:l antrt'pologii jako dyscyplin} nauk spolccznych i zastanowienia sit; nad relacjami_ Jakit: zachodz~1 nllt;:dz\ anlropologi<1 i socjologią czy innymi naukami o spoleczclistwie. kdnoC/eśnie po\\sl;lnic Sckcji. bt;d'le kokjn} In krokiem w kierunku nobilitacji antropologii spokcznej \\. Polscć, J11;1!\\'i!oby popular:- za(i~ ogromnego i wartościowego dorobku tcj nauki. ci<lglc mało z.n;lIlćgo \\ n;lvym kraju" (fragmćnt wniosku do I.arz.\du (ilównt:go PTS). I)rojek! powyższy poparli wnioskodawcy powoiania nO\\e.1 Sckcji' ;\ntonlna KloslJ\\'ska. I:\\a Nowicka. Joanna Kurczewska. Jacek Kurczewski. I\ndrzcj PiolnJ\\ski. /\ndrzć.i Kojdćr. Irćnćusz Krzemiliski. Marek liólkowski. Piotr Lukasie\\·icz. Wlodzimicrz 1\. ROSlocki. /bignić\\ Ryko\\ski_ St:rgiusl. Kowalski. Marek Czyżewski_ J\ndrzcj Czynczyk. Sekcja ostatecznić z.ostala PO\\o\;)na do życia uchwalą Zarządu Clównego PTS z dnia 24 listopada I<)<J{)rol'dl. lO stycznia 1991 roku odhylo sil; zcbranie inauguracyjnć Sckcji. \\'zit;lo w nim udzial ~() osób rt:prezenluj;lcych róinc ośrodki socjologicznt: i antropologiczne. \\ ':- m t'ni\\ćrs:- ki JagiclIoliski _. I\ndrzt:j Paluch. hlzislaw Mach. Slawomir Kapralski. fV1<JriolaFlis. Jerzy Ś\\ iatlowski: IFiS PAN i inne instytuty PAN-Antonina Kloskll\\·ska. Andrzcj lal;\czkowski. Llzhićta Tarkowska. Marian Kćmpny. Dorota Budy ta. Robćrt DuJ. Anna Kubi;lk. Ilanna Iloj:lr: llni\\crsylCl Warsz.awski - Lwa Nowicka. Andrzej KojdeL Stawomir l.odz.il·lSki. Alina Kapciak: lJni\\ćrsylt:l Lódzki - Mart:k Czyi.eIVski. lIalina Worach-Kardas: tJni\\'Crsylct ŚI.\ski 1':lIa Jurcz:-li,ka /ebran i ustal iIi z.asadnicze kierunki prac Sekcj i i powierz.yl i jcj k ićro\\ n iCl\\o trzyosoholI cnH! Zart-ądo\\i \\ skladzic: Marian Kcmpny (przcwodnlcz;lcy) orM f\-L!rek (·/.:-/ellski i /dzisl;l\\ Mach (czlonkowie). I, powodu dlugotrlValych \\'yjaz(l(m z.agranicznych \ tarka CI} Zl'\\ skicgli i /dzislawa Macha od \HzćŚnia 1992 roku /arz<\d przcslal iSlnićć: jćgo Pr/.ć\\odnicz;IC\ zgl(hi! podczas sympozjum Sćkcj i w Rabce ust;]picnic /ar/.ądu. W okrćsie Jcgo pracy \\iek sit; .ićdmk wydarzylo. Okres ten przyniósl zwielokrotnićnic liczb)' czlonk(J\\ Sćkeji: \\ć \\Tzcśniu II)CJ~nlku �309 nalci.alo do IlIC.i X7 oSI'lh. l'cpl'ocnlujących praktycwic wSl.ystkie oddt:iały Towarzystwa, Okolo :20 os.'lh IIClcslniCl,: lo syslcmatyo,nic II różnorakich spotkaniach organit:owanych prt:cz Zarząd, PodSlallolq Iilrlll.t d/ialalności były sympozja Sckcji organizowane co roku (wrzesień 1991 II' KarpaQu. I\T/,esicli 1(1)2 II' Rabcc), Opr(JCz nich odbywaly sil< spotkania odczytowe. dyskusje panclOlle. dyskusjc nad ksiąi.lallli. nad programcm nauc/,ania antropologii spolecznej jako spccj.i1i/,<lcji II r<lmach s[udi(l\\ socjologiClnych. a wl"Cs/cie jcdnodniowa sesja dotycząca prob!c111l)11h<ld'lIli<ltoi.S<Il11ościkultunllvej /<ldaniclll /ar/'ldu II POCl'ltkovlYlll ok/\:sie hylo zintensyfikowanie kontaktów i wspólpracy "śn'ld b'ldaol o podohu:ch /.,iutercsowaniach i t:blii.onej orient<lcji teorctyczncj. Z tcgo punktu II id/,cnia lI'/cb<l podkrl'ślic /naucnle spotkal] organizowanych poza Warszawą: IV Krakowie i Lod/i. kt<'lrc hyły ok'llią do prc/,clllacji alllropologieznych zaintercsowatl różnych ośrodków. POlIstal to 1Illllrlnator o C/.Ionkaeh Sekcji. Roi.; i11lcgracy,jną odegraly oba sympozja. Można Ili.;c nH)wic o kryst.i1i t:<lcji II pierllSl:ym okresic istnienia Sekcji podstawowego obszaru badallQl'go IIsp('llnl'go dla Iliclu Jcj ulonk<'lIv, W Jcgo centrum znajduje sil< problematyka to/samości kulturo\\cj. stosun!JlIl ctnicmych. nacjonalizml)w. konlliktów kulturowych. \:au~lną trosk.! /'Ir/,'Idu IV pi~I'I\'SI:.YIllokresic istnienia Sekcji było nawi'lzanie współpracy bada\\Q~.j /c śrllllovliskielll polskich ctnogralów i etnologów oraz z micdzynarodowymi IOwarzystll<lml n'llIkOllyllli skupi<ljącymi antropologów spo!cunych. W efekcie w pracach Sckcji uczestniC/ą rÓllni~i. wvhitni polscy etnologowi~. S~kcia uzyskala zbiorowc członkostwo II' International l 'nion or thc 1\lIthmpological alld I-:thllologic.i1 Sciellees . .lej członkowie uczestniczą ponadto akl:- IVIlic IV d/ialalllości I':urop~j,;k iego Sto\\'ar/ys/~1l ia !\ntropologóvv' Spolec/nych. Utrwalani u obccności Sckcji II i..yciu lllicd/.ynamdow)'lll slui..ylo zamics/.Cl.cnic inliJrlllaeji o jej powstaniu i d/iaiallloscl II biuletlllach obu wspomnianych towarzystw. '\I~slety prac~ S~kcji Ilie /aowocowaly samodzielnymi puhlikacjami. choć gIównie na pod,;talll~ lllat~r1all)\\ /. Sympo/.Ium Sekcji II' Karpaczu powstala książka Kulturowy wymiar pr::elIIiul/ s/)o/eclll-dl pr/vgotovlana II ściśle Ivspólpracującym z Sekcją !,akladzic Teorii Kultury lI·iS 1':\:', lak II i.;c po okr~sie org'1I1i/acyjnego krz~pni.;cia punkt ei~żkości w pracach Sckcji i i~.i pr/·YSllego /ar/.!du mial\' slallowić starania. by dorobek Sekcji pr/ybral postać puhlikacji Jo,;t.;pn:ch dla /ailltLTL'SlllV<lnlch odbiorc(l\\, Uznallo hlllvicm za sZCl.ególllie ważnc. by przckoIlać środo\llSko sllcjlllogiunc. ii. r~tkks.l'l antropologiczna pozwala wzbogacic socjologie/ne allali/: dokolluj'IC:'cll si.,: Ilspókzcśnic pr/.emlan spo1eunyeh. \\' -:t:Cllliu 11)1)l roku podczas Walncgo Zgromadzenia zostal powolany nowy Zarzad Sekcji: lvIarian Kcmpll: (pr/cvlodllicz'lcy). Wojci~ch Burvta i Alina Kapeiak (wiceprzewodniczący). Slal1011lir l.odzil'lSki (sekrl'tar/). Ilarhara Fatyga (skarbnik). Kontynuowal on zasadniczo dotychczasolvc kierullki d/ialalności POllil'wa/ w roku 1993 nadal wzrasta la liczba czlonków (grudzl~(] 1993 - ()2 osol1yl kOlllcczne okazalo si.; opracowallie now~go infiJrlTlatora prez~ntująeego podstall OlIc illliHmaqc o o,;ohach na!cz<lc)'eh do Sekcj i. IV tym in formacje o ich dorobku nal/ko": m i d/icd/in'l<.:h /.aintcreslllV<ll'l, !arysowalo si.; takżc dą/enic do poszerzenia problematyki spotkali i SI'IIIPO/:jl')\1 S~kcji. /\nali/a deklaroll'<lIl)'ch przcz jej członków zaintcresowali pokazuje hOlliem. ii. Kvv'cslie toi.sal1lości kullurolvej, stosunków etnicznych. nacjonalizmów. kontliktów klllturoll:ch. ';['lIlll\vi.! /alcdwic j~dcn / obs/arólV badawczych. Ni~ podj.;to II' owym okresie prohlcnwt)'ki antropologii polit\'ki (11,śr(ld l.aintercsOWal] badawczych czlonków sekcji /nalazly si.,: dyskul''; polit\c/Il\ i rytuali/lll polityki. patologia instytucji politycznych IV okresie translormacji s:s!cmu spolcC/lIcgo, cbprc,sja ideologii i mitologii zbiorowych. doświadczenie fiJszyzmu i ,;talini/Illu. kOlllullikacja polit)'c/Il.I). racjllnalnośei myślenia i systemów wierzeIl. antropologii Ilartości (VI tym problcmólv antropologii biblijnej. antropologii czasu. antropologii ckonomi<.:/.Il~i I. al1lropologii c(HI/ll'nllości. alltropologii kOlllllllikacji. choć Sckcja skupia II' swoim gronie I.llallCOlI tych /'Igadni~(l. Wyra/.~lll wkraczallia Sekcji na kolejne pola refleksji i badail bylo III Slmpo/j lim pO~11i,;colle stal'I m i nowym IllrlllOm ,trói.nieowani<l kulturowcgo spo!cczeńst wa pohkicgo (gnldt:idl 19'J3. SI'l\visko - I'mlkovva Leśna kolo Wmszawy). Wziyło II' nim udzial ok. 4lJ oSI·lh. Rdnat)' pr/cdslall'ili koled/,y wYI\'Od/<ICY się z kilku środowisk. Do pos/.erzcnia spcktrum prohlemat: ki /l'hr'lI·j lIaukowych przyczynila siy tak/c 'niedokol]czona' dyskusja nad �310 pracą zbiorową Kllllllrowv wVllliar pr::elllial1 .I'po/ec::l1vch (pod red. ,\. Jawlowskiej. M. Kempnego i L.Tarko\Vskiej) zawierającą wiele istotnych lek stów z zakresu antropologii Ileorli kultur: (dyskusja zostala zorganizowana wspólnie z Zakladem Tcorii Kultury IFiS PAN) oral. spotkanic z prol". Louisem Ronigerem (licbrew Universily ol" Jerusalem). ktl')ry 11)'glosil wyklad ..Anlhropological Approach lO Modern Society - Research on the Valuc Syslcms ol" Modern Israeli Society". Osobno warto wspomnieć o dyskusji nad książl"] Czeslawa Robotyekicgo 1':ll1ogru/ia po/ska wolJec kllIIW)! wS/Jó/c::esl1cj- pracą ważn'l dla calego środowiska etnologicznego. /.agadnienie zróżnicow,u'l kulturowych nadal stanowi lo celllrum zaintcresoll;lIi i przedmIOt ohrad sympozjum i grupy ad hoc zorgani/.Ollanych przez Sekcjc; wsplllnie z /.'Ikładem I"eorii Kllltury IFiS PA~ II' trakcie IX Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego w Lublinie (czcr\l'iee 11)1)4). W trakcie sympozjum. kontynuowanego nastc;pnie jako grupa ad hoc. wygloS/.ono 12 rekratóll. I\l'iaszcza obradom sympozjum towarzyszylo bardzo duże zainteresowanie uezestnlkl')I\ /.jazdu. Nic można uznać z.a udane IV Sympozjum Sekcji (StaWisko. grudzi Cli 11)1)4) poślllcconego z.agadnicnlu wizualności w kulturzc wspólczcsncj. Slabe zaintercsow'anie oraz seria nicoczekiwanych ahsencji aulorów. przewidzianych IV programie wystąpieIi. uezynilo to sympozjum spotkaniem śnldull'iska osób zwi'lIanych z /.akładem Teorii Kultury IFiS P/\N. Za sukcl's n,ltomiast należ, uznae V Sympozjum Sekcji podejmujące problemalykc; wielokulturowości II' warunkach spoieuelistll'a poslkomunistycmcgo. klóre odbylo siC; na Ilelu Wi: IlTzdniu 11)1):; roku. Bogatc materialy (w trakcie jego trwania wygloszono 14 rekratów) zyskaly postać tomu zbiorowego pl. .\u progu ,,,ie/okll/lurO\llos'ci. który /.Ostanie wydrukowany przez Oficyn.,: Naukow:\ jesieni'ltcgo roku. 3l stycznia 1996 roku dobiegi kOllea nastc;pny. tym raz.em trzyletni okres d/jalalności sekcji. mierzony kolejnymi kadencjami Zarządu Sekcji AllIropologii Spoleczncj. W tynl czasic liczhaj.:j czlonków wzrosla z. 87 do 112 osób. Ten Zarząd pracowal II pelnym skladzje [lrzcz ea", kadenejc;. organizując 5 sesji naukowych - w tym jedną ll1i.,:dzYllal"(Jdow'l- I tak. opr(JCz dorocznych sympozjów. IV ramach międzynarodowego kongresu IlIAFS (Sekcja jcst zhionmvm c/lonkiem tej organizacji) IV sier[lniu 1993 w Mcxico City zorganizowano sesic; pl. ..Cultural Systems of Eastern Furope in Transition" z udz.iałcm 4 czlonkóll' Sekcj i (M. Iluchowski. !\ . .li1ll10\\ ska. M. Kcmpny. 1-:. Nowicka). Warto IV tym micjscu podkreślić. iż doroczne s: mpo/ja naukO\le Sckcji staly się rml/ajelll zinstytucjonalizowanej tradycji i dobrze slużą integracji różnych środowisk. Ich organiZOlIani.: stalo si.,: wic;c podstawowym środkiem realizacji celów deklanmanyeh .lako uzasadnienie pllll'OIania Sekcji w roku 1990. mianowicie celów wzajemncgo poz.nania zaillteresowar"J badawczych czlonków Sekcji, wymiany intelektualnej wśród prz,edstawieieli różnych środollisk socjologicznych oraz pomiedzy aniropologizującymi socjologami i uolO\lymi pr/.cdstawicielami polskiej clnologii. Wydaje siC;. iż dzialalność Sekcji umożliwi la częstsze kont'l)..ly ponllęd/y pr/.edstallicielami obu dyscyplin. co zaowocowało w postaci wsplJlobeeności socjologów i ctnologóll na licznych konfcn:nel'lCh slużilcych wymian ic pogl"dólV i wz.ajemnc.j prczelltacj i Il!asny ch stanowisk. Ważnym elementcm pracy Sekcji staly siC; powolane jeszcze IV roku 11)92 komisje: ds. treści nauczanych II' ramach kursów antropologii na polskich uczelniach (II składzic B. Fatyga. D. Niedżwicdzki) oraz ds. opracowania wyboru tekstów do nauczania wstępu do antropologii spolccznej (w ski adzie E. Nowicka. W . .I. Burszta. M. Kcmpny. I.. Mach). Re/ultaty d/ialalnosci pierwszej z nich. dzialaj'leej praktycznie jednoosobO\lo. pr/ublawila II' styuniu 11)96 roku II' ezc;śei naukowej walnego zgromadzenia Sekcji l3arhara Fatyga. Jej badania jednoznacznie dowodzą. iż kanon lektur znajdujących zastosowanic II procesie dydaktycznym II przypadku kursólv przedmiotów z zakresu antropologii jest w przypadku studen((')\1 socjologii i etnologii bardzo zbieżny. J)zialalność drugiej komisji przebiegala II' spos(\b bard/iej kolekty lIny. J)\\(J.le czlonk(lII komisji M. Kcmpny i I~. Nowicka przygotowaio szcz~gófO\I'y pro.lckt antologii tekstów Ilpn)\\adzajacych do podstallowych zagadnie(] alllropołogii l\Spólcz.esnej. Projekt powstał II' oparciu o konsultacje z pozostalymi czlonkami komisji (do której dokooptO\I'ano uchwalą poprzednicgo Walnego I,gromadzenia kol. .I. Muchę) i zostal w listopadzie 1995 roku z.lo/.ony w Wyd,lIl'1lictll'ie �311 Naukowym PWN. Sukces tej inicjalylly. wsparlej recenzją prof. Zbigniewa Jasiewicza. zależy w tej dmili od dotacji z ME W~ lonion)' w wyborach z grudnia 1995 roku kolejny Zarząd w składzic: M. Kempny (pr,;ewodn iczący). I,:. Nowicka (wic<:rrz<:wodnicząca), S. LodziIlski - sekretarz/skarbnik. 1. Mucha I !\ Tys/ka. podj'l! 12i(mnl<: ,;adania związane ze zbliżaj,\Cym się kolejnym Ogólnopolskim /j,lIć!<:1ll SocjologiClnym w Katowieacb (wrz<:siel1 1(97). w trakcie którego zorganizowano grup., lenlalyc/J1<j "j"oi.samość kulturowa w gwaltownie zmicniaj'1cym się spoieczel1s1wie przypadek Polski" .. kj tematyka b.;dzie dotyczyć analiz wspólz.ależności pomiędzy dynamiką rzcezywistości spokc/l1ej. posiadaj,\cą nlwnież swój rrzejaw w postaci przeobrażania sit; sposoblm ksztalhlll·ania. Illllkcjonowania. prz.yjmowania przez jednostki i grupy icb tożsamości. a zmi<:nności,\ sociologiCln) ch nar,;t;dzi Jcj badania. 1"<:120roli/.aju pmhkmatyka. klllra stala się swego rodzaju ..znaki<:m firmowym" Sekcji. zostal~1 w uhi<:g!YIll roku w/.bogilcona analizi!mi z zakr<:su anlropologii polityki, któremu to zagadni<:niu [1oŚwi.,:con<:zostalo ostatni<: sym[101jum Sckcji w Bachotku k. Brodnicy we wrześniu 1996 roku (tylll raz<:1llo charakh.:rz<: mit;dzynarodowego warsztatu UNESCO). Jego temat brzmiał .,Anthropology of [1olitics in post-communisl socicties", zaś obok wystąpicl1 czterech gości zagranic/l1ych zcbrani wysluchali 10 reICratów polskich uczestników. Podobnie problcnl0wi antropologii polityki orill lOisamosci narodowej zostaną poświęcone sympozja organizowane przo o.lonk(·)\\ lal·l.ildu Sekcji w trakcie przyszloroczn<:go kongr<:su Międzynarodowcj Unii Nauk Antrop(llogiun\'ch i 1':UlOlogicznych (ICAES) w Williamsburgu . .,flina Kapciak, Marian KelllfJl1Y "I INO(il{/\1 lA 1\1:1 (iR/\NIC I'OCII\TKI ZBIOR()W I BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W KRAJNI! Ki\I{Pi\CKICII. leli (JWeZESNY KONTEKST I DZISIEJSZE ZNACZENIE" SYMPOlJllM NAIIKOWF. LW()W. 12 - 13 LISTOPADA 1996 s) mpo/jum losta!o wrganizO\lan<: wspólnie przcz trzy instytucje austriackie i j<:dną ukraillski(: /\ustriilcki Instytut Luropy Wschodniei i Poludniowo-Ws<:hodni<:.i (przedstawicielstwa w<: I.wO\lic. Ilrat\slilwie i lludapeSlci<:). Ambasadę I\ustrii w Kijowie. Austriackie Muzeum Ludoznilllcz<: 11' Wi<:dnill or,lI tl-1l1i'.eum Etnografii i Pr'zcmys!u Artystycznego Instytutu NarodomallS!l\a /\N IJkrainy w<: Lwowi<:. Przy pomocy Austriackiej Biblioteki Narodowej w Wiedniu rÓ\\IlOCl.eśni<: wsta!a zorgilllizowana wystawa "CJalicja w obrazach", uroczyście otwarta w dniu rozpoCl..,:<:iilsymp()/jum. \V ohrildach S) mpo/ium ucz.<:sllliCl.ylo kilkadzi<:si'lt osób. w lym 6 z Auslrii. 4 ze Slowacji. 3 z \V.,:gier. po jedn<:j z iV{oldawii. Polski i Rosji oral. najwięccj z Ukrainy - ze Lwowa. Kijowa i in. W loku dwudniO\\\ch obrad przedstawiono ogólem 23 rcferaty (z 27 zapowiedzianych) w J<;!ykach ukrailiskim. I'Osyjskim i niemieckim. Byly one bardzo sprawnie tłumaczone na bieiąco z ję/yka ni<:lIli<:cki<:go na ukrair'lski oraz z ukrair'lskiego i rosyjskiego na niemiecki. Obrady podz.i<:lon<: wstiily na 4 s<:sje. O[llarcie K. Ikitl. Wi<:d<:l'l: ..Stosunki osobiste i instytucjonalne ludoznawstwa austriackiego z regionalnil eillogralii\ dilWl1<:gokrilju korolllKgo Galicji": S. Pawluk. 1.11(')11': •. I.udo/nawstmljako cz.)'nnik ulrzymania świadomości narodowej". Sesja I: ..I'oCl'llki inslytucjonalil.Owanych zbiorów i bad~1I1 ludoznawczych na Ukrainie. w Polsc<: i na Wegr/.ccll (pr/cl\oLinicl.<lcy: M. Lcśćak. S. Pawluk). I. IloIO\\ack\j. I.m)\\: "Roli! wspólpracy mit;dzy przyrodnikami ukraillskimi l austriackimi 1\ dziejach niluk(lIIych osi'lgnięć lJniw<:rsytelu Wicćkl1ski<:go": R. Kyrcziw, Lwów: "Wkład �312 Raimunda Kaindla do ukrailiskic.j dnogmlii i 1()lklorystyki"; O. Sapelak, 1,IIÓw: ..Organizacja ekspedycji badawczych przez Towarzystwo Naukowe im. T. SzewClenki": I .. Silećka. Lm)ll: ,.Michal I-Iruszewśkyj i Muzeum Towarzystwa Naukowego Im T. SzewClenki": F Stebly.i. Lwów: "Ukrailicy galicyjscy jako przedmiot zainteresowali W austnackiCJ nauce. prasie I literaturze do polowy XIX w."; I,:. Pietraszek, Wroelaw: ..()bs/ary polskich l.ainlereSo\lali elnograliClnych w C1alic.li Środkowej i Wschodniej do 1914 r.": H. Putilo\\'. SI. Petersburg: ..FolklorystYClne hadania (;alicji IV drugiej polowic XIX II'.": T. tvlohay. Hudapl'Sll "PoClątki naue/ania ludoznawstwa na uniwersytetach wc;gierskich" Sesja 2: "Austriacki wklad do etnogralii regionalnej \I (jalie.ji do 191~ roku" (przewodniczący: E Pietraszek i M, Sopoliga) M. Schindler. Wiedeli: "Etnografia kraju koronnego (jalicji \I hlcllO\lych austr'iackich publikacjach ludoznawczych. Artykuly i ich recC}lCja. Komcntarl bihliogr,lIiClny": F (irieshokr. Wiedcl): ,.Dokumentacja ilustracyjna (I()togralic. graJika) w I.asobach CJst.:rreiehlsches Museul1l Ilir Volkskunćk": Ił. Tobler. Kiusec: "Kolekcje przedmiot()\I etnograliclllych I. (;alicji \I /a,>obic Ost\:rreichischcs Museum tlir Volkskunde". Opis ilustnmany pr/droClami. Po dyskusji odbylo siC;uroczyste otwarclc wystawy .,(ialicj'l w ohra/ach I. Kronpnn/.en\lcrk". I wprowadzającym wykladcm I. Kohl z ł.liblioteki Narodowcj w WiedniU. Wystawa byla eksponowana pó/.niej (Iuty-mar/.ec 1997) w Muzeum Narodowym II' Krakowil'. zaś od kwietnia 1997 roku w Wiedniu. Sesja 3: ,.Rozwój etnogr'alii narodowej i regionalnej" (przel\()drlic/'jcy. F. Cirieshorcr i M. Parikova). I. Dzendzeliwśkyj. IJżhorod: ..zainteresowanie badaniem dialektu hojkO\lskiego na ZaK<Jrpaciu II czasach austro-m;gierskich": .I. Karpenko. Odessa: ../-:tniellla historia Karpat Iluko\l'llisklch (na podstawie badali hydronimicznych)"': D. Kozak. Kijt"m: ..Badania archeologiczne \I Karpatach \I' epoce monarchii austro-w.,:gierskiej": M. Lesćak. Brat\'sl,l\\a: ..I.lldozn'l\\st\ll1 sil1\1ac~IC \I' okresie międzywojennym"; W. /elcnczuk. Kiszyni<iw: .. Iladania IIblOru ludo\lego IlI\lnośc! karpackiej II" X IX wieku". Sesia 4: ..Uwarunkowania I perspektYII"Y dla nOlI'ej «etnogralii ho graniu) IV krajach ~al'packich. PostanOWienia kolicowe" (przcIVodniczący: K. Ikitl. R. Czmelyk). M. Mesa, Martin: ,.Świadomość etniczna a zbiory ctnograliunc \I mil/each": M. Parikol·'1. I3ratyslawa: .,Elnogralia bez granic jako możliwa perspektY\I'a etnologii europejskiej": F. Schnceweiss. Kitlsce: ..Adolf Mais i «oddl'ial wschodni» I\ustriackiego Mllzellm LudOln,I\\Clego oral założenie i historia Muzeum 1':lilOgralicznego Kittsee nO\le «otll"arcie na \lschl')(I». d/ialalnośc wystawiennicza, zhiory i dokumentacja": M. Sopoliga. SI'idnik: ..0 prohlemie had,,,'] etnografiunych slowackich IJkrailieólI"": R. Czmelyk, LW(lIv: ../hiory Mllzeum lowarzystll'a NaukolIego im. T. Szewczenki I nowoczesna etnografia ukmiliska". Dyskusja kOlieowa odbyla siC; w IwolI"skim parkIl clnogralicz.nym i /Oslala pol'IClona I.lego zwiedzan iem. Spotkanie wc Lwowie badaczy zainteresowanych lradyeyjn" klillllr;l IlIdOlv'I II" Karpatach bylo wynikiem m.in. zacieśniającej siC; ostatnio wspólpracy IlIdo/.nawe/ego środowiska 1\10\1skiego z naukowymi i muzealnymi instytucjami austriackimi. I.ostala ona w/no\liona po przes/lo )O-letni<:j przerwie. a zapoczątkoll"ana i szczególnie hliska na przeilJlllie XIX i XX \liekll. gd) niektórzy ukrailiscy ctnograli.m-ie. jak W. Ilnatiuk, oglavali s\l'e prace II" Ilyda\lniet\lach allstriaekich. zaś etnograliczne zbiory ukraii\skie. zwlas/cza z lerenólI" I luelllszCly/ny i Bojk()\lsz)zny, tralialy do muzcum ludoznawczego w Wiedniu. Dziś Silone zgromad/one i ekSpOn()\lanl' IV Muzeum Etnogralicznym Kittsee. W treści relcrató\v i wypowiedzi etnograli.·lIv ukrail'lskich u\lidoczni I siC; \I y minie 1~lkl. że kultura IlIdowa Ukrainy i ląezący się z nią kntg zagadnieli zallllUJe doniosic miejsce \I hislorll kultury ukraillskiej i jest przedmiotem nasilających si.,: badali jr()dloll"ych i lereno\l·ych. których wyniki przedstawiane są w lic7llych publikacIach. Od początku IlN) rokullkazuje si.,: \Ie LWlmie 110WYdwumiesic;cznik etnograficzny ,.Narodoznawui I.oszyty" (por: ,.Literatura Ludo\la" /. 4:'. �313 1(97). W 199:1 roku \Vvdane /.Ostaly aż trzy zarysy podr\(cznikowe etnografii skicj kultury ludO\I·cj. II tym dwa llpracowane zbillrowo wc Lwowie. W przcd:·;(awionym Ftllologii sympozjum wc Wroclawiu. uczestniczyl W relCracie swym tylko jeden podkreślił. przedstawiciel żc dawne polskie na terenic Galicji Wschodniej. a nawcl Środkowej, uwzględnialy ukraiiiską (określaną dawniej jako ruską) i jej kultur\( tradycyjną. zakresie ludność polską I)otyczylo to również obszaru Ukrainy lub ukrail1- Polski, badania I. Katcdry etnograficzne przede wszystkim ludność a w znacznie mniejszym karpackicgo. któremu wiele badal1 i publikacji poświ\(cili i polscy hadacze. pocz'lwszy od W. Pola i O. Kolbcrga po R. Rcinfussa i .f. (·I.ajkowskiego. I)odajmy. je dziś w Polsce zainteresowanie badawcze problematyką karpacką IXldll'zyllluje juj prallie tylko tym sporo uwagi obszarom MUlcum Budownictwa Ielllkowskilll i bojkowskilll. Ludowego w Sanoku poświ\(cąjące przy Edward Pietraszek W IOO-IYCII: Ile UKRAIŃSKIEGO MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO WE LWOWIE 1'0wolal1c w 11'95 roku prze/. ukrail1skie Towarzystwo im. Tarasa I.wowie mialo sluiyć dokumentacji ukrail1skiej kultury, etnograłii, Lkrainy. sze/.cgólnie grolllad/.enia l.hulróW lllvczesnej Wschodniej i dopiero w 1910 roku II skromnych pomies/.czcniaeh lcn picrws/y okres dzialalności Galicji. W otworzono pierwszym pierwsze Szewczenki archeologii. etapie przystąpiono nicwielkic Towarzystwa: później powiększono olllawiancgo muzcum oraz związanych muzeum historii sale do wystawowe nieco tę przestrzeń. z nim osób przedstawiła wystawa przygotowana w jcgo stuleeie w obecnyeh pomieszczeniach Muzeum Etnografii i Pr/.emyslu Artyslycll1ego wc I.wowie, na rozpocz\(cie związanej z tym konfercncj i. Muzcum TiS I.Ostalo zlikwidowane prl.CI. władze zbiory weSl.!y Dziś etnogralicll1e lwowski..: pierwszcgo powolanego slulecie odhyła wraz z całym w skład zbiorów i Przemysiu Muz,,:ul1l L\nogralii muzeum. \V jego rad/.icckie plliniej u schyłku XIX si\( we Lwowie towarzystwem, a jego nowoutworzonego Artystycznego dość Muzeum nawiązuje bogate Etnografii. do tradycji tamtego Instytutu Narodo- wieku. zorganizowana pod patronatem znawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (któremu podporządkowano w 1991 roku Muzeum hl' Al w dniach 24-25 paidziernika 1995 roku konferencja pl. "Etnograficzne muzealnictllO w Ukrainie. Zaloienia. S":SJa pl. .-'·:tnogcne/.a czącym etnografii Obie problemy. i historia Galicji, konferencj..:. doorze na konferencji karpackicj którego (w tym organizacja Z polskiej Elnograłicl.llego (kierownik stron)' przygotowane. plenarnych l1luzealnej 1 polski). Towarzyszyła polączona objęły jej odbyta z wyjazdowym znaczną i sekcyjnych uC/.estniczyli polskich uzupelnieniem 26 października posiedzeniem referatów i towarzyszącą 40 referatów ponad uczestników) konferencji było 30 na scsji i blisko spotkanie i wcześniejszy o miesi'lc I ()(l-Iecia PTL i mgr Andrzej udział im i komu- towarzyskie, mgr Maria Rataj (kurator wc Wrocławiu) Zaehorowska tegoż muzcum), oraz mgr Anna (dyrektor mgr Elżbieta Gola i mgr Różycka z tegoż muzeum. dr Stefan Rosiilski z Radomia oraz dr hab. Zygmunt Kłodnicki PTL) i prot: dr hah. Edward Pietraszek (kierownik Katedry Etnologii UWr). Udział obchodach kOlllaktów. doty- na wyróżnienie. w konfercncji: Etnogralicl.llcgo liczbę przedstawiono (w tym 5 autorstwa Dobrym i prz..:bieg zaslużyly w Krakowie) Muzeum Karpa!", w dniu nast\(pnym. dyskusj\(o Na posi..:dzeniach nikatów perspektywy". etniczna kilkuosobowej we Wroclawiu, były delegacji dobrą etnografów zapowiedzią ze Lwowa następnych Muzeum Berendt Katarzyna (prezes ten, jak i Kijowa na obustronnych Edward Pielraszek �314 Z EKSPEDYCJl ORJAZOOWEJ LIPIEC 1\ I'OLl,SIU 1997 UKRI\IŃSKIM, W dniach 10-30 lipca 1997 roku zostały przeprowadzone na Polesiu ukraiIiskim, po raz czwarty, objazdowe badania terenowe, określane jako his[oryczno-dnograficzna ekspedycja czarnobylska. Uczestniczyła w nich ekipa etnografów i Il)lkloryst()\\ rekrulujących si.; gl(lIInle z instytucji naukuwych i muzeów Lwowa i Kijowa, a wśród nich równió autor tego sprawozdania. pierwszy i jedyny, jak dotąd, Polak IVtego rodzaju hadaniaeh. Zadaniem badall, powtarzanych każdego lata od 1994 roku, bylo skonstatowanie stanu trad:-cyjnej kultury ludowej na rozleglym ohszarze od okolic Czarnobyla i Kijow<J na wschodzie po dorzecze środkowej i górnej Uborei na zachodzie. Caly ten ohszar doznal poważnych szkód na skutek głośnej swego czasu awarii czarnobylskiej elektrowni atomowej w kWietniu 1986 rOKu' Wynikiem tego bylo m.in. przesiedlenie mieszkal1ców licznych wsi z I i II strd)' zagrożcnia poza ich zasi.;g. Wiązała się z tym sprawa zapewnienia tysiącom przesiedlonych os('>h warunk()\\ umożliwiających adaptowanie si.; ich do nowego środowiska przy nieod/Omlym przeniesieniu jakiejś ez.;śei dotychczasowego dorobku materialnego i duchOIvego. Największych na Ukrainie szkód w wyniku tej awarii doznala należ;lea do niej południowa cz.;ść Polesi<J, która uchod/.i za jcdną z kolehek etnosu ukrailiskiego. a także SłOll'iari:;zczy/ny. Przesiedlenia, opuszczenie licznych wsi przez mlodzież oral w/możona śmiertelność mialy spowodować przyspieszony na znacznych ohszaraeh I.anik ustalonych, vV'ynikłyL:il z dawnej tradycji norm organizujących życic rodzin i społeczności wiejskich, I.atraeanie dawnych umieic1nośei i zwyczajów, a także porwcanie przelrlvalych jeszcze wytwon')H' tradycyjnet kultur:materialnej. J lipotezy te należało sprawdzić. Przystąpiono wi.;c. po kilku latach przeznaczonych glównie na usuwanie szkód materialnych i budowanie nowych osiedli na południc i wschód od Kijowa, do prac badavlczyeh Iwi'l/anych z aktualnymi warunkami życia ludności przesiedlonej jak i pozostalej na miejscu. w tym do rozpoznawania pozostalości jej tradycyjnej kultury. "W celu ich za cilOII ania dla nast.;pnych pokoleli utworzona zostala przy ministerstwie do spraw ochrony ludności Dl! SkUlkólI' ,!\I'arii czarnohylskiej ekklrowni atomowej, specjalistyczna ekspcdycja historyczno-kulturalna pod kierownictwem R. Omelaszko. I'rzygotowala ona podstawowy program prac naukowo-badallczyeh w skażonych rejonach republiki. W tym cdu 29 czerwca 1994 roku wspomniane ministerslllo oraz Instytut Ludo7nawslwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy I.awarl poro/.umienie w sprallic realizacji zadania, określonego jako "kompleksowe badania historyczno-etnograficzne dla ustalenia zasohu kultury materialnej i duchowej w skażonych stn;I~lCh I'olesia"~ Utworzono w zwil1zku I. tym 3 zespoly, określone umownie jako: ..Polesie" (kierownik M. HlusLkol, ,.Przesiedlelicy" (kierownik H. Skrypnyk) i ,.Strclil spustoszenia" (kierownic:D. Kalyniak i J. Szylow). W drugicj polowic 1994 roku zespoly te pr/.eprOlvad/ily trzy lIypr,!\Iy terenowe, Pierwszy z nich dzialal w 2 rejonach (tj. powiatach) pr/.ylcglych do C/.arnohyla. drugi w 5 rejonach obwodu kijowskiego. gdzie umieszczono ludzi pr/esiedlonych spod Czarnobyla. trzeci zaś spenetrował kilkanaście wsi odleglych o 10 do 30 km od CI.arnobyla, opuszczonych przez ludność już w 19R6 roku. W tych wyprawach uczeslniCl.ylo "Icznie 50 os()h: etnogral()\\. folklorystów. historyk(iw sztuki, muzykologów, historyków. archeologów i muzealnikóv\: najwięcej, bo 21 z nich, weszlo wsklad zespolu ,,Polesie". I.espól len badal Wó\\'czas wsie leżące w strefie przylegającej hezpośrednio do 3D-kilometrowej strel); spustoszenia (tj. L badanej przez zespól trzeci), przeszukuj'lc wsie leżące w odleglości :lO do 50 km od Czarnobyla. Przehywanie I Opady radioaktywne Kieruwane byly przez wiej;łce w dniach awarii wiatry IV kierunku zachodnim. a wi9c w strorw terenów poleskich, glównic po stronic uKrailiskiCJ. C/arnobyl Ieiy u północncgo kralica Ukrallly, hlisko ujścia Prypeci do Dniepru. 2 M. HluS7.K(I, fYers:e poslcornobyfśke iSlOryko·etnoiJrafrclle "osf"f~('Imiu kjJill ..,'koiJo f'oiJsslO. '" arodo7.nuwc7.iZoszyly", Lwiw 1995, z. 2, s. 139. �315 tam moglo powodować zagrożl:nia Clasic kilkunastu dlli. Niektórc i'achowanic nculralncj lam przc\\ażnie starych \\arunkach I.rcalil.OlVać zdrowotnI:. wit;c badania z wsi były już opuszczone poslawy obscrwatora i zbicracza lllicsz.kailcliw-inliJrillatorów. I.alożony Udało program. przcprowadzono calkiem jak wobcc się stwierdził w skróconym lub czt;ściowo. Niclatwc pozostałych IVszab.c w tych w swym na było miejscu niczwyczajnych sprawozdaniu kierownik zespoll{ Badania zcspołu ..Polcsic" sit;gały w nastt;pnych latach na I.achód i poludniowy I.achód od Czarnobyla. W 1995 gló\\"Ilie w rejonie O\\Tuckilll". roku objt;lo rejon ponad nimi .lO lIsi kŻ;lcych I rokitniailskim 1939 Olewsk autobusem do bliższych lJborci;1 :2 i dals/.ycb lólklorystó\\ lótogralów. Organi/.acja obol.) miejscowości. ud ległych podohnic /.e Lwowa jak trzcch miejscem i z Kijowa. regionach było malym 40 kilometrów wyjątkowo tylko latach. głównic operatora kamery znane u nas przcd przypominala przez 1920- na micjscu do ponad a także Polski na wschodzie że w latach zakwaterowania wynajętym od kilku W 1997 spenetrowano łuhyilskim dwic miejscowości. jak w poprzednich poprzednich. w różnych tygodni tym jcszcze. codziennie Kai.degu dnia penctrowano I.cspól obcjmował. podubnie organizowane sąsicdnich. Stałym wyjeżdżano i lllu/.ealnikL'l\v wyprawy. objazdowe skąd przylcglych3 trzech sit; od pozostałych polskiego. położonych coraz dalcj ten prowadził badania i trzech W ciągu kilka wsi w rejonach pailstlVa 4 nad ud miejsca I.akwaterowania. jcdną Ponad 20-osobmvy i oral malyilskim Uborcią Tcn drugi różnił sit; w granicach miasteczko etnografó\\. nad środkową IV rejonie na I.aclllldzic. InajdolVal a w 1996 roku IV rejonie okwski do rejonów roku zcspół profesora R. vidco laty Reinfussa Różnicc polegaly glównie na tym. że naszc ubozy objazdowe trwaly nieco dłużej, ale wyjazdy \\ teren nastt;powaly co drugi lll.ieil, program ieh dotyczył tylko sztuki ludowej i rzemiosła. odbywaly sit; zaś podobnlc w regionach zasobnych jeszcze w tradycyjną kulturę ludową W lalach doral.Owo 1994-1996 w skladzie I.espól .. Polcsic" nieco podejmował zmienionym. W po dwie lipcu \\ obydwu wyprawach do 7X wsi. w tym do 20 zamieszkałych dyczi. północno-wschodnim rejonic obwodu żytomierskiego. \\ rejonie Radol11YSll Koroc;tenia. poł%nych tj. na zachód o kilkadziesiąt od Malyna i nadto magnelOlilllowych. u/.yskanych in iill"lnacji. wykonano Uzyskano nego muzeum Polesia. Wspomniane fotogralii. przedstawia sporo Iwit;złych scowej kultury o niektórych po/woldy materialnej. cechach kultury tylko najeden dalej rysunków cennych gospodarce. i spolecznej. w roku, zespół ten aroi łO lO w rejonic na południc. czt;ści każdolarł obwodu kijowskie- obu wypraw sporządzono bogatą i 53 kolorowych. 8 kasetach video i opisów różnych eksponatów sprawozdanie. wzbogacone informacji o zaobserwowanych budownictwie. duchowej wiele kilkadzicsiąt badawcze roku i 16 opuszczonych wsi w do ł 9 wsi w rejonie Malyn kilomctrów j i 16 taśmach 1996 do paru wsi w zachodniej go Wedlu)! sprawozdania kierownika z.espolu w trakcie dokumcntacJI,: na 237 lilmach li)lograficznych czarno-białych zapisów wyprawy i sierpniu organizacji obiektów oraz dla przygotowywa- reprodukcjami kilkunaslll w terenie cechach miejżycia codziennego, W 1997 roku ograniczone środki a także tinansowc wyjazd. l TUIII:e. s. 140. , M. Iflllszko. Sil drell'lIii OIlTIIC=C:yl1l. "Narodoznawczi Zoszyty". Lwiw 1996. z. 2. s. 70-76. ; M. IIIlIszko. (J lIIe~J"ric:c:i l!~u i Tererell'u. "Narodoznawczi Zoszyty·'. Lwiw 1996. z. 6. s. 384-395. " Stare oSlcdle I. X IV .• miasto od 1641 roku. liczylo w 1870 roku 1292 mieazkańców (wg Słownika Gcograliczncgo Królestwa Polskiego i innych krajów slowimiskich. l. 9), z czego 44% stanowili Żydzi; mialo d\\ie cerkwic. kości.">1rzymsko-katolicki i synagog". z nich dochowała się do dziś murowana cerkiew z 1596 roku. FunkclonuJC nadal cmcntarz żydowski. na którym grzcbani są wyznawcy judaizmu z północnozachodnicj cl."ści oowodu iylomierskiego; napisy na nowych grooach są tylko w języku rosyjskim. Centrum miasteczka /.Ostało zniszczonc w czasie ostatnicj wojny. na miejscu dawnej zabudowy jest w tym miejscu kilka oudynków mieszkalnych i uiyteczności publicznej. dominuje ciągnąca się wzdłuż ulic drewniana zabudowa jcdnorod/.inna. podoona do wiejskiej. , M. I Hus/ko. (1IIIe~)"ric:c:i .... op. ci!. �316 W tegorocznej IV nicj umożliwilo wyprawie uczestniczylem przcz pierwsze dwa tygodnic mi zaproszenie skierowane do etnografów Wroclawia w 1995 roku przez prof S, Pawluka. dyrektora Instytutu tego byla dawna już chęć bezpośredniego. Ukrainy. w tym Polesia. Udzial w ekspedycji niezla znajomość odporność docierając języka odległym. Efekty mych większym obserwacji cami 18 wsi okazaly ności kontakty Od się nadzwyczaj wyjazdu widzenia i slyszenia. się. wyrażane przez ponad zawsze dzić od początku mimo Uopotów I rozmów czterdzieści. trzeba się przyglądać się dopiero pod wszystkiemu. na ogrody koniec z ukrait\skich pytania i kontynuuj'lc. Dwie dość obszerne gwary okaz.aly trudności. zawcia. sluehać udz.iclanych zwi,vane tego. dla poznania co w sferze i zrozumienia nazwalibyśmy materialnej. dzisiejszych ogólnie w sferze zasobem rzeczy tego zakątka Zmil:nil oraz 7.I1ajomości świata. si.,. mu (Im) m,in. ze z,ro/umieniem do prz.C/.IVyeięicnia. mieszkaileów kulturowym. Starałem roznHlwę na Jakiś mi się przepJ'(lII<i- bylo czasem prosić r07JllÓWC~ o powtórz.enie czy wyjaśnienie pl:wnych Sit·lI\'. Przedstawiając wlasne spostrzeżenia ograniczę się lylko do Iyeh. kt('ne wydają istotnl: lISi, mego na ich zachOlIanie i zagrody. których czasem ,już samodzielnie. rozmOlI'y.wywiady udalo si.; nielrudne Ile się II' polu codzJcnne badaczy. Początkowe poleskiej. na brak czasu. pobytu co /najdzie i pola. na dostrzegalne. do któregoś mieszkali- mimo ze z konieCl- bylo kO(lCZYĆ ze wzgl.;du spotykało do kot\ea samodzielnie. osobliwości z nogami. z kilkudziesi.;cioma poznawcz.o. przy C'I.ym najwięcej uwagi zwracalem n,1 samych ludzi. nich poglądy i oceny. Także na ich ubranie. miesz.kania przyłączyć do Wyjeżdża lem w teren 10 razy. IV Olewskiem i I{okitnem oraz i satysfakcjonuj'lee rozmowy rozmówc.; informacji. dorzucając własne temat bliż.ej mnie interesujący. pewnych po cz.;ści- kontaktów ciekawe staralcm Bodiccm Korostenicm. Niektóre interesującego pierwszego prawic zachowana oraz bliższych byly krótkie. gdy obejrzalem oraz miaslem wc Lwowie, bliskiego poznania bardziej od nas odleglej cz.;ści ulallVila mi zachowana jeszczc z czasów szkolnych na niewygody podróżowania i wyjazdów w tcren. do 18 wsi. pobicl,nie zapo/nalem się z miasteczkami z bardzicj zwlaszcza ukrait\skiego Ludol.llawstlVa jej tJ'\vania, Udzial i Krakowa jeszezc choć trzeba mi Się bardziej Polesia. ich i..ycla oraz si.; lHl niell"llplill'jc lecz nil:w,\tpiiwie mac/nic znacznie mniej w sferze podstawowych norm rl:guluj;lcych ich życic i ogólny pogl'łd na świal ich olauaj'łcy. Gdy na początku lat 30, władze sowieckie zniszczyly dawny system gospodarowania indy"'idualnego i wprowadziły istotnego nic zmieniło kultury duchowej. W czasie wojny w 1933 roku siO; w zasobie nawet pomimo warunki częściowo) w wyniku w leśnych ziemiankach życia akcji wiele dawnych rzona i była używanaieszcze wiekiem narz~dzi okolo początku Z pierwszą przymus pracy skleconych i sprz~tów. szereg a ludność jednak wskazujące na pojawienie wsi. Pierwsza lal 80 .. trzecia zaś z początkiem z nich siO; koniec ląezy w kolchozach przy domach krytych slomą. lal nic tl:i.. II sferze zwi,vanych z religią (całkiem CI."S do zakoliczenia dom"ch. maczna lub lIoin: l.nlSlueniu lIIq!!!) ich część /.Ostala odtwo- żarna. stępy i in.). w wypowiedzial:h się i nasileni.: miesz.k'Hlc<'lIV starszych pewnych zmian polowy ważn:ch lat 50 .. druga lat 90. niskim epoki powojennej. wynagrodzeniu gdy obowiąz)wal śeish standardzie życia. i niskim Noszono wtedy odzież prawie tylko własnego wyrobu z samod/.ialowego plótn". słabe posluły z kory. mieszkano nadal w starych albo zbudowanych po wojnic na ogól. szereg spalonych z nich z.aczyna się okolo najgorszej bardzo pr/,etrwala Jednoizbowych wysto;puj'l przez a niewil:ie i obrz.;dów wsi /.Oslalo prz.ynajmnie.i powojennego tamtejszych to Jeszue materialnej. zllyezajów przez wicie lat (jak krosna. czasowe. dla nich, jak i dla ogółu kolchozową kultury pogorszeniu. pacyfikacyjnychi. do okresu trzy cezury represjonowania uległy lub w byle jak wtedy W odniesieniu gospodarko; poleszuckil:j Praco;. także IV kolchozach. wykonywano a zamiast bUlóll malych. lichych prawil: tylko prL: pomocy narzędzi tradycyjnych. Do orki używano starych I-skibowych plug(')w z zaprzęgiem koni lub walów, kosami koszono ląki i duże łany żyta, a koleholOwe zboi..e i..ęto sierpami. Pracą dla domu i rodziny mogly się kobiety zająć przed i po pracy IV kolehozie. uprawiaj;\c przydomOIle I Niemcy, szczególnie IV drugiej połowie 1943 roku. przeprowad/.ali bezw/.gl~dne akCje pacyfikaCYjne poJączone z paleniem wsi. rekwirowaniem bydla i selekcją młodych ludzi do pracy przymusowej, �317 działki. tkaj'lc na krosnach 50. zaczynalo przyhywać lliasn)' przcróh plótna utkane lnu i Ikactwo. uŻylIano kohiel. z jaką II :-9)'llał)' Nieklón: na co d/id!. satysfakcj.! n;uniki. zajmuj.! z dawnych :10 laty. a samodziałowych przed jeszue do d/iś. płótno niczh\xłne na odziei .. gotując. doglądając dzieci. Z końcem lat uhiorów i ohUlvia fahrycznego. a trochy później ograniczeniu uległ do pracy. uprawiały ohrusy. wsiach chust. Ze zdurnicniem można słuchać zwraca len. przt.:rahialy łlaliowanic lIall/itki. uwag.; Skutck i.ycie zaC/.;lo si.; stawać wsi Wzrastała liczha nowych. zamieniać na eternit. się opuszC/.anie lIsi za prac!. a po katastrolic dla dolkni.;tych W tych. powoli ..za Gorhaczowa" elektrowni ni'l rq~ionów. z nowych wiele jesiennoniektórych wkolehozach. o domy i mieszkania. dachów słomą siy warunkach życia. kolehoźników ulegly wstało mieszkal- w okresie pracy udzieliły dziś a także kontynuuje wnętrz pozarolniczym, w 1986 władze inwestycji długo płótno, Wykonanie dbać zapasy starych z nich kobicty w zakresie i emerylllry czarnobylskiej Wkle własne pokrycie poprawiających place informacji mechanizacji Zacz.;to dzieci posto/ów micszkań. mieszkalnych. kształccnie znaczne a także w wystroju młodc ścianach clektryeznych. hudynków wzroslo przez ÓO .. z postępem w lalach pralek wi.;kszych Znacznie lata 80 .. gdy /.właS/ua podllyżce. li.cjsze i nahywaniem na koronek tego widać wytwarzanie do dziś go i tkaly i plecenie kobiety. zim(}\vym dużych kilimów. które zawit.:szaj'i kilimów wymaga wielu mit.:si.;cy pracy. elektryfikacj,( zachowały spódnic. kicdyś si.; Iym takżt.: mlodszc nych. W niektórych tkaczek koszul. zaczęto zwiększylo wyróżniają się znaczniejszej znacznej wzniesionych pomocy na wyrosL np. bud:-nki pr/.eznaczone dla zarz,(dll\v gmin i kolchozÓw. siedzih organizacji partyjnych, ale też I dla SI,kÓI. osrodkll\v kultury. przychodni lekarskich. sklepów. Powstało w tym czasie jeszcze troch.; nowycII. lil Ilard/Onych dróg. czemu sprzyjala obtitość miejscowego materiału krzemiennego. Pracy na micjscu dn:wnial1l: i partcrom;. Ten mniej. wiycej moina I nlezlych stosunkowo do 4-S i/.b i pr/)'budowano pO\liększono hylo wi.;cej zarobków spore starczyło oszklone w coraz wi.;kszcj liczbie szalowane IO-lelni okres wspominaj,! lud/je niż do«\d inwestować w ulepszanie dla wszystkich. werandy. Wszystkie i malowane. jako czas wzglydnego i budowanie nowych mieszk<ui. zakup sprz';lllw. Zagrożenie skutkami awarii czarnobylskiej II zachodniej u.;ści Polesia. lecz byl on przez pary lal równoważony gospodarczą \1 hardzo darka Więcej trudnej kolchozl')\v gospodaruej. i lokalnych ZakOliczyi wytwórni siC; dopływ zaczęła podupadać po miejsc pracy ubyło. na przetrwanie. .. Wracamy wysokość do gospodarki zarządu jednej sytuacji na dużych szc j.;czmienia i emerytur znacznie ograniczeniu ohSl.arach nawet o ~. gospodarowania '.- określił panującą dziś uprawiają można i owsa. Nicwielki( drastycznie hodowanego sposobów gmin. a jest to przekonanie kolchozy spadła. raczej jeszcze hylo widzieć C/';ŚĆ kołchozowej sytuację gdy urządzanie znalazło inwestycyjnych. do dawnych naturalnej" z mnic.jSlych W tej trudnej chmielu). płac a wraz z tym nawrót dobrobytu, domów. ukraińskie środków dot:- chczasowych rynków ,bytu. I{o;r.legle dot'ld plantacje chmielu upralI y i latrudnicnic. w mnicjs/.ym stopniu zmniejszyła się liczba domy pozostaly posiało niepokój także przez pomyślną sytuacjy siO; po 1991 roku, gdy nowe paIistwo obaw pojawiło sytuacji Niektóre jednak bądź utraceniu ograniczyły swe hydła. Ogółem Zaczyło siC; życie i dawnych miody się gospo- narzędzi przewodniczący powszechne. swe pola (wyjątek: wiele pustych ładne lany żyta. mniej- w lipcu zadziwiająco ziemi hiorą w bezpłatną dzierżawę plantacji chłopskie rodziny. u/.upeiniai'!c niunacznie swe male dotąd działki (do wielkości okolo jednego hektara). ahy zebrać na SW('lj użytck wystarczając.! ilość ziemniaków. jarzyn, czasem gryki, nieco żyta. niekiedy prosa. Oll'ics sieją niezhyt liczni posiadacze koni. Poszczególne rodziny mają na ogól kl"(l\\<; lub rzadziej dwic. 1-2 świnic. kury. gysi. niektóre jednego konia. a nielicZlli zaczynają hodll\\aĆ woly rohocze. Pastwisk na wypas wystarcza. lecz siano lub trawę trzeba czasem kupoIlać placąc nawet do ISO hrywien głównie ze sprzedaży hydla. rocznic: cena wynosi krowy za zapas ale wyhodować pr/.eciętnie na zimy. można 400 Wi.;kszą ilość nie wic;cej niż jedną. l hrywien . I Jedna hrY\VIlaodpoWIada wartości llIespclna dwóch zlotych. Dla porównania. gotówki można wyjątkowo podstawowy uzyskać dwie sztuki material . �318 na pokrycie dachu dycznie: pojawia Dziś (clernit) zdrożal od 10 lat w porównaniu się krycie budynków małe gospodarslwa gospodarczych przydomowe z ceną hydła 4-krotnie. wi,,:c spora- slomą chłopów poleskich pr/ypominają w zakresie swych funkcji i rozmiarów gospodarstwa naszych chlopów-robotników. zarówno Ie sprzed 30-40 lal jak i te współczesnc. z tcrenów objętych bezrobociem. Sporo rodzin lub osc'lh ulyskuje seZOn(llle dochody łatcm i kurek): trudnią bel. pracy. ze zbierania i sprzedaży się tym głównie Przy kobicty maksymalnym czarnych i dzieci. szczęściu i pracowitości kilkadzicsiąt hrywien. W tym trudnym czasie godzenia się z losem i ograniczanie potrzeb. W malych gospodarslwach moi.na widać wśród przydomowych i grzyblllv jagt'>d (borówek) ale nic brak i mlodyeh zawsze (prawdzillkólI' m,,:żClyzn. w se/.onie ludzi postawy pozost,~iących uzyskać z tego sto na ogól dość pogodnego byly i nadal są używane proste narz,,:dzia pracy. jak motyki. grabie. kosy. sierpy. Do zaorania kawalka pola wystarCla jednoskibowy pług. bywa ze Jeszcze w drewnianej obudowie. Częste są brony drewniane z metalowymi z,,:bami. Wozy są przeważnie niewielkie. o drewnianych kolach. mniej licznie spotyka si,,: I. gumowymi oponami. Zaprzęg czych raczej tylko w pojedynczego i gospodarczych tylko nie zna jej z autopsji. posługiwało gdzieś zdarzają Natomiast się przed pod szopą 30 a nawet wiekiem ków. Nigdzie jednak do licznie przed okolo którzy którymi choćby są one. jeszcze już jakby z nich okazjonalnie Dodać z powodu można, średnic rolni- wypadek. korzystają nikl dziś pokolenie i pOl.Oslawionc zaniechane na wszelki widać samodzielnie wykonanych w poludniowej malyeh zwłaszcza a podobno W niektt'>rych że kołchozy mają coraz braku środków. czasem wit;ksze nawet ciągników. Polsce zresztą na Połcsiu byłby kłopOI z nabyciem paliwa do niego. na dlugo podstawową, obok wolu. silą pociągową w karłowatych poleskich. narz,,:dzi d('mach metalowe mlynki z silnikami c1ektryunymi. sporządzane przez młynki produkowane fabrycznie. podobne do naszych śrutowni- konstruowanych rolniczymi niegdyś stu laty i dziś już zapewne jak st,,:py i żarna. 20 laty. przetrwały. ludzie. nie duhą. Z podstawowych I. jeszcze domach zastąpiły Je od pewnego czasu domorosłych majstrów. a także podobne zanikła inne narzydzia. W nielicznych się starsi konia. socha które od wielu już byłyb~ lat. Dziś wiyc koó pozostanie zapelln,~ i dzialkowych gospodarslwach klopoty ze swymi na czt;ści zamienne. duJ.ymi maszynami sprowadzane l. Bialorusi. I w nich konie są częściej Zastanawiać darką używane do pomniejszych prac. fakt. że Poleszucy raczej powszechnie może kołchozową. choć pamięć o jei przymusowym i dość dawno wprowadzeniu oswoili si,,: I. gospo- wśród naj starszych trwa ludzi. Nie majuż prawie starców. którzy w 1933 roku byli gospodarzami na swoim. Nawel osob~ dziś 80-letnie mialy wówczas 16 lat. nieco liczniej zaś spotykani w wieku lat 70-75 mieli o 5-10 lal mniej pracę i tylko trochę w kołchozie minali też, że glód był do zniesienia zapamivtali (w tym wieku 1933 roku. na Polesiu, tamte ciężkie zaczynano który przyniósł dzieci tak straszne gdzie do przetrwania chłopskie skutki wystarczyło do cięższych .. na samej trochy Mial nawet maszynę jego ojca, który prowadzi do młócenia. kosiarkę. ładne l je wespól gdybyśmy Wspo- latwiejszy ziemniaków wspominał I. dwojgiem bydło .. ,Panie. prac). Ukrainie" wlasnych jagody i grzyby z lasu, a także jakaś zlowiona ryba lub zwierzę. Na Polesiu było niewielu zamożnych gospodarzy. Pewien 76-latek dację w 1933 gospodarstwa ł 4-15 lal zaczynali lata, jak i to, że już w wicku wdrażać brutalną pożenionych oraz libIidzieci. takie gospodarstwa rozwijali. to mielibyśmy dziś u nas życic jak w Ameryce' A nas uznali z.a kulaków. wyzyskiwaczy i zniszczyli. Ojciec nie mógł tego przeżyć i umarł". W tej sporej wsi takich gospodarzy było zaledwie kilku ,,/\ teraz o, jaka bieda". Z biegiem lat pozostały w pamięci stości. zwłaszcza z lat 80. Chwalony urodził dwa się w średnim lata do szkoły, te dwa lata pomogły władza radziecka wojska przepracował tę praeę. przynosiła gospodarstwie którą dobrze mu polem zalożyła dalsze glównie te późniejsze. lepsze lata kołchozowej rzeczywiwe wsi ..majster na obie rycc", 70-lctni kowal i ślusarz. w chutorze. wspomina. w rozwijaniu w jego kowal, i niezly zarobek. uczyli technicznycb w którym polem stronic". starannie zainteresowań wsi kołchoz, 40 lat jako mu zadowolenic lecz ..po polskiej Nauczyciele zacząl kierownik Chodził tu zaledwie i wymagali: i kowalskich. pracować. a po odsłużeniu kołchozowej Już na emeryturze n3llet Po wojnie kuźni. rozbudowa Chwalil l własny �319 wars/.tal ślusarski. Robi i naprawia prz; t; m. i.c dobry dawnicj 73-letni żcniu emt:rylO\vany wojska. cieśla aż z południa brata. NauCl.yl sil( (iesiolki innych ehlopów la nim szopy. la/ni. zamieniony i slolarz i potem w chlopskiej i ..niszczeje przybyl do wsi pod Olewskiem szukając sil(. otrzymal Icpszego dzialk~ dla krowy. kuchni.,;. gospodarcc. życia. ziemi. w 1948 roku dołączając i naprawiał prosiaka gdy pó/nicj ict:z ubolewa nasz dorobek". przez 33 lata wznosił pomies/.czenia II' Ietni'l użyteczne podupadł Ukrainy. wsi. Ożenil W'C dom. narzl(dzia kołchoz po odslu- do przyżenionego kolchozowe budynki tu i domy postawi I IV 1960 roku swój 3-izbuwy i kuf. a naprzeciw kolchoz uruchomił domu dużą budyneczek wspólną łaźni~. Dla zarobku wykonywa I w wolnych chwilach mebk. w tym kredensy. Pożenił czworo dzieci. a dom pO'I i.,;kSl.y I pilni kilkunastu laly o dwa pokoje dla rodziny zamężnej córki. Córka z matką prOlvadzą gos[1odarstwo domowc. a wszyscy razem wykonują prace w gospodarslwie. równicż Li.,;ć. który pracuje nadal w kolchozic przy pracach polowych. Żyć si~ jakoś da, utyskuj;1 jednak. jak wszyscy. na hrak picni.;dzy. NajstarSlym zc spotkanych [1r,l(y IV kolehozie. stanowili Polacy. I Jrodził m.;ż(zyzn jest 93-letni si.,; i przeżyl zatrudnicni w' lasach cale życie maj~tncj rodziny gos[1odarstwa. [10 okolo dwie dziesil(ciny. pl)\\odzilo mu si.,; dohrze. Ma nicwątpliwie .jcst prawoslawnym podohnie wdowiec. prawic od 30 lat cmeryt w niewielkiej zicmialiskiej, jak ojciec. matka tak i tak. ahy si.,; Iro/.umicć". do Kazadlstanu. on chyba byla Ukrainką. Ożenił W 1936 roku prawic jakimś przypadkicm się wcześnie. wszystkit: pozostał dlatcgo. że jui. od I 'J:U roku prawwałw kolchozic utworzonym Imicniono (popr/.cdnia nazwa hyła dość cz.,;sto spotykanym I.W ią/,anej I. przetwarzanicm Ilik\vidowanej I'olskicj malej drcwna wioski. i ukraillskicj. - POlasznia). Do tcgo ukladalo czasu. si.,: dobrzc, 1931-1935 u<:I.,;szczala do miejscowcj cicli!. Ona sama l.apami.,;lala jcszcze mieli małc tj. nieco [1onad jednohektarowe. Ojciec był leśniczym. polskie nazwisko. jak i imi.; (Adam Żołnierczyk). lecz mic,isCllwą polsk" dziewCl.yll<\- katoliczką. która ochrzciła calą czwórkę nujący'lll jeszcze paralialllym kościck w Olcwsku .. .Jak rozmawialiście swo,iemu. większość a ponadto osiedlono tj. do 1936 w 1925 roku ich dzic(i w rUllkt:jow domu')" - .. A po I w} sledlone po wicloletniej wsi. gdzie rodziny polskic ze swą polską zoslały żoną, w ich wsi. Wc wsi, której okrcślenicm śródleśnej ściągnięte roku. jak to wsporninala tu rodziny współżycic 74-lctnia może nazwę osady poleszuckie obu Ukrainka. ze społccznośei. która IV latach szkoły podstawowcj prowadzoncj przcz polskich nauczysporo z tamtej szkolnej nauki. w tym zadziwiająco dużo polskich wiers/.yk'·)lv. reeylUj'lc je I dohnl intonacją: uClOno w szkole po polsku i po ukraillsku. \\'Clc~llie. ,iui. jako 14-latka zacz.,;ła pracować w kołchozie, Żolllicrczyk został w 1944 roku lIcielony do Armii ('/crwonej i przcszedł zc swą jednostką przez a;' I.a Berlin. a po powrocic pOllllll'nie podjąl prac~ w kolchozic. półnot:ną Wielkopolsk~. gdzic byl ccniony jako Odrę dobry kOSlar/. Od wiosny dojcsicni kosil r.,;cznie ponad 30 hcktarów ląk i zboża. nawet do 38 hektarów. jak lO kiedyś poliuyl. I.astalem go tabe kosą IV r.,:ee. gdy kosilopodal domu chwasty. potrzebnc na ściólk<; w chlclliku. s} n zamieszkaly lIialiśmy I.yje sam. ale blisko IV ()kwsku po ukraillsku. Jak na swe lala okazal I jcszue i któryś po polsku l. poleskicgo II} Sila za m'li. na s)'na osiadkj IV I ')33 lIybudlem I wojny Lnaló.li schronienie sąsiadów. a dość często wnuków ... Trzeba nieco si.,; ulowiekicm .jedna osoha a arcs/tollany I. rozumiał. sprawnic pami~tałm,in. jcszcze ..pogranicza". myślącym zagin,,1 bel wicści. odwicdza go ponad 65-letni cale życie robiłem". Rozma- "Nicch Hanka Czcszki, której Jako mlode b~dzie i ujmująco 6S-lctnia w ich wsi owdowiałej roku coś robić. pochwalony". pogodnym. Milerowa, W 1950 roku mąż uchodził maiżellsIWO świalowej z Czech do pracy wc dworzc bogatych w jednej wsi. I\nna. ukraillska dziewczyna. wyszla przybyli za Niemca. tuż przcd ziemian, a po rewolucji za mąż za jedncgo z ich ,ynów z miłości. Jak podkreślila. gdyż był przystojny. laradny i umiał bawić się, taliczyć. choć czascm takie :t.b)'t dui.o pil. Dohr:t.e go wspomina (zmarl przed kilku laty). podobnie jak pozy'; IInic wspomina szanowali. l potraiiii lamte lrudne. si.,; razem ci<;żkie czasy bawić. z lal młodości. choć w pas/o/ach przedc na nogach W okre,ie liberalnego kursu lIobee Polaków na żytolllicrszezyżnie. wszystkim to. żc lubili i samodziałowym zakolicl.Oncgo IV się. przyodziew- 1936 roku. �320 ku. Ze swą teściową, się lubily (kobieta kiego nazwiska która do kOlica życia ta /.Illarla niedawno jest jakby wyróżniana w Kijowie na spotkaniu dziś zwraca uwagt; swym wyglądem ną. a przecież minając dawniej mówiła w wieku po ukraiIisku okolo wc wsi, a jcj córka UkraiIiców niemicckiego przez cale życie mieszkanką hardzo nosicielka nicmiec- tym, hyła niedm\llo Polcszuczka Była nicW<ltpłiwic kolchozowcj akccntem. jako siy nawet szczyci pochodzcnia. i inteligcncją. z ucskim 95 lat). MilerolVa Milcrowa jcs/CI.e ladn.\. przystojną dziewczy- wsi i przcz wiclc lat kołchoźnicą. Wspo- dawne czasy i ówczesnych ludzi mówi z przckonanicm. że .Jakich dohrych ludzi. jac) byli. nie ma już teraz i wit;cej nic bt;dzic"; uczynily ich takimi trudne warunki życia. którym musieli i potrafili sprostać. Słowa te doprawdy są godnc uwagi i rcflcksji. Tcmat niemicckich sąsiadów na Polesiu pojawil si.; kilkakrotnie, gdyz i tu zdarzały mieckie wsie i mniejsze osady. W dwóch wioskach wskazywano. niemieckie. zamQżne za UkraiIicami. potrafiły Ivyperswadować aby z błahego powodu nie niszczyły ich wsi. Niemieckich stronach IV paru wsiach zarzutu w stosunkach IV okolicy osadnicy tylko z pochodzenia. Wśród wspominano z ukraiIiskimi innej narodowości. choć oni i sąsiedzi ukraiIiskich ści niż ukraińska: bardzo PoleszukólV Polacy. Żydzi. dobrze sąsiadami. nicmieckim gospodarzy ekspedycjom karnym. osiadlyeh IV tamtych wzorowych. pracowitych na pytanie. siQ tu i ówdzie i Niemcy na Polaków. osadnicy (wymieniam si.,: nie- IV nich kobiet) odpowiadano wskazując np. nawct pami.;tali o tym. znaleźli Czesi jako Ch.;tnic żc mieszkaj'lcc rolników. którzy czterech hez czy i jacy byli Polakami innych IVctilug chronologii byli narodollo- ich pojawiania siQ na tym terenie). Zd,~je sit; nie ulegać wątpliwości, że na pouątku X IX wieku ich współżycie było przyjazne. życzłiwe i czasem bliskie. prowadzące do zawierania mieszanych maLielisll\. Uznawano. że pełnoprawnym i godnym uznania sąsiadem jest ten. kto niezależnie od sIlego prywatnego jakie jt;zyka stwarza j<;:zyk ukraiński. także Żydzi. chce i potrafi współżycie. znaleźć Czesi a nawet Niemcy, pobytu wspólny Podstawowym lub raczej jcgo miejscowa Z krótkiego liczył i religii sąsiedzkie gwara. można się - i nadal tu liczy - przede w różnych porozumienia sytuacjach. .. intcrctnicznego" której uczyli si~ najłatwicj przynąjmniej na Polesiu jl,:zyk z innymi j.;zykicm Polacy. by! lecz użYlIali niektórzy. wynieść wszystkim wrażenie. człowiek ŻC wc współżyciu jako członck rod/.in)' miQdzyludzkim i sąsiad. ale także i ten z zewnątrz; czlowiek. który powinien być uczciwy. odpowicdzialny. doceniający godność własną i Clldzą. a także w przyjt;ty tu sposób uprzejmy Tutejsi lud/jc. mimo wszclkich nicdobrych doświadczeń. pozostali bardzo kontaktowi. otwarci. chl,:tnic podcjmujący rozmowę. informujący niewątpliwie szczerze. Przechodzący drog'l pozdrawiaj'l siebic i obcych: ..dohre rano". ,.dobryj dcń"; a mQżczyźni także krótkim ..zdrasC". Są oc/.ywiścic. jak i wszQdzic. IV tych społecznościach ludzie odchyleni od tcj ,.normy podstawowej". Zdarzaj'l sil,: tcż nickicdy i samobójstwa wynikłe z ciężkiej sytuacji osobistej. Klasyczne badania etnograficzne muszą tracić ści powinien świecie się i tu przenosić wartości. widzeniu ze współczesnymi czują bezradni. nawct na Polesiu. skoncentrowane dążeniach i oczekiwaniach. a takżc na niepokojach świata, w skali Ludzie globalnej. ci chcą raczej które na ludziach i do nich docierają. żyć po swojemu. na ..dzikich'· systemie wych tubylców i na ich zasób wartości potrzeb. badaniach (choć nie unikał kulturowy. i na instytucjach Nieprzemijającą społeczności stopień autonomii swoistą "urawniłowkę" przez wartość wiejskich, w świecie jak na ludzi. nich samych tego programu szczególnie opanowanym kulturową tej rozpowszechnioncj lecz właśnie tych. przez wówczas których si.; lub popadać Bronisława on uwagę Malinie jak w brytyjskiej nauce których życic jcst opartc na własnym stworzonych dla zaspokojenia ich życio- należałoby które rynek i ich związanych a wobec a nic bogacić w nędzę zgodnie z nowymi prawami rynku. Na Polesiu nieodparcie nasuwa się skojarzenie z programem badawczym nowskiego z początku naszego stulecia. Na mieszkańców Trobriandów zwrócił nazwy) a punkt ciężko- antropologiczne. przemianami się trochę na znaczcniu na badania starają towarów i w dzisiejszych doceniać si.; jeszcze i kultury zachować masowej. jakiś tworząc) dla nas wszystkich. Edward Pietras~ek �321 PIVYGOTOWANIA 1)0 WZNOWIENIA EDYCJI J)/IU. BRONISLAWA MALI OWSKIEGO Inicjatorem w/.nO\vicnia edycji IJ::iel B. Malinowskiego był prof. Janusz Mucha z UMK. kgo starania Ilsparly d"a komitety naukowe: Komitet Nauk Etnologicznych PAN oraz Komitet Socjologii 1'.1\ ' (prof. Piolr SztompKa). Inicjatywa prof. J. Muchy uzyskała ważne poparcic rÓII'nie/ ze strony Pailstwowego Wydawnictwa Naukowego. dotychczasowego wydawcy Dziel. Pierlls/.ym krokiem sprzyjal_\cym podivciu na nowo prac nad edycją by/o powołanie przez prof .Janusl.a Talbira Sekretarza Naukowego Wydzialu I Nauk Społecznych PAN - odnowionego składu Komitetu Redakcyjnego f)::iel. Na ezek Komitetu stanął prof. 1. Mucha a stanowisko Sekrelarza obj.;la p. (ira/.yna Konieuność Kubiea-I kontynuilcji kller. i doprowadzenia do kOI1ca wydania D::ieljcst oczywista. Rzecz do- t; uy pr/ecie/ prilc wybitnego i najszerzej znanego spośród Polaków przedstawiciela nauk spoleunych. dotąd naju.;ściej e) towanego i omawianego w literaturze światowej. Dowodem na rosnące rauej S'\ liune a nic millejqce uk,l/ujqcc i i1rtykulólI. osohistych i dokoliuenie antropologii lIej. f)::iela I. I ! I.akresu .iOl'ych II lIauce B. Malinolvskiego. lIauk lIydall nlue. okażą dziennika jego angielskim i listów. naukowym ak i w wielu Obok 13. i postacią dl.ialalnośei a także innych językach. pożytków. jakie Malinowskiego wznowienia książek oraz publikacja przyniesie wznowienie wydania I bel nauce polskicj. a szczególnie socjologii. etnologii i rozwijającej si« spokullej i kullllrowej. naki.y uwzgl«dnić ponadto korzyści w skali nauki światoB. Malinowskiego. jedyna h:go rodzaju inicjatywa na świecie. wzbudzi la bowiem zainteresowanie pracami dorobkiem opracowania nic tylko /reSZ!'1 w jvzyku dokumentllII duze zainteresowanie si.; aktualnie nic alc lak/c spokunych tylko ogliJszanyeh lIai.llych i amerykaI1skiej. cz«sto II' j.;zyku lIIIlalI ia.l'łC zapoczqtkowiJną II ten spos()h brytyjskiej lIa Wschodzie. polskim. ju/ prac. Dotącl Polskie i kllllcl.enia opublikowano najsilniej związanej korzystającym 1980 i przcrwal1l) w roku swoi'! zdoi ilOŚĆ do kontylluowania rozpou.;tych przecież z publikacji środowiska naukowe w roku 1990 edycję D::iel. w Ilowych warunkach ustro- siedem tomów Dziel. z których pierllszc lrzy douekal\' si.; slloich drugich wydal\. Wielka w tym zasługa prof Andrzcja Palucha. kl"l!'; "; I glllllll\'ln SIJlrillfs IIIOV<!/1S wydania D::iel i zredagował większość opublikowanych ju/ lonH')\, oraz pror. Wladys/all·a 1\1arkiewicza. pierwszego Przcwodniczącego Komitetu Redakcyj- nego rekst; do trzech koklnych wmów (I. 8 Jednostka, spo/ec::no,,'ć, kultura: l. 9 Kultura ije; .ur~<!!lII(/i/),:t. 10 lI'oli/o.{(' i C).'\j'ili:acja S:kice : pogranic::a antropologii spolec::nej i ideologii). przetlumaczolle Iccz nic opracowane niJukowo. znajdują si« w Par\stwowym \'aukoll;m ISllliei_l ponadto. tak/c zloi.one w PW I. projekty trzech dalszych kOllt; nuacji prac ju/ II CZyŚCI /realizowanych dot'lll II plOllat!/Onym. liCU ukladu ut!oskollakllie c:1lości edycji. ladaniom m.11l ruygnacj problcmollcgo. zasad Stawia lIyt!allallia zwi,vanym Ie wymaga i z. porządku .jednak/.e si<;:niektórym chronologicznego równicż poszczególnych wznowicnicm podporządkowania nowc tomów wydawania zamieszczania zadania. oraz Dziel Wydawnictwie tomów. Podj«cie do których ustalcnie zostalo nalcży charakteru poświęcone nat! tomami. do których teksty zostały na m.in. i zakresu pierwsze tkanie odnollionego Komitetu RedakcyjIlego. które odbyło się 25 pa/.dziernika II Instylllcic Socjologii l J./. SpotKallic rozpoczęto od informacji redaktor Elżbicty z PWi\' o stallic prac edytorskich zasadom tekstów J spo- 997 roku Slaśkiewicz przctłumaczone (tomy S- i Ol! o I.lozonym .lUI projckCle IWSCI I.dob;cla dalSl.ych tomów (tomy 11-13). Wiek uwagi poświ<;:cono konicczslOdk()1I linansowych. W dalszej ezęści spotkania dyskutowano sprawę charaktcru edycji. Czy ma stallollić I.ostać ul..llpclniona Ihiór ()soboll ości uuollego dz.ienllik córk.; n. Malillowskicgo .l/alii/o\j·.I'/u allil IJsie II tiumauenill wszystkich o I()togralie Ihigniewa lIekIl'; .\Iassoi/. autorstwa lub tylko wybranych B. Malinowskiego i lisIy') Te listy m.in .. które prac B. Malinowskiego'> a także wydane ważne zostaly dla Czy ma zrozumienia w roku 1995 przez Wayne (The SI01~V 0/ a Marriage. The Letters 0/ Bronislaw Routlcdge) i opublikowanc w wyborze w języku polskim Ikllet!yklOlvicza i I.iliany Pechal na lamach Polskiej S:tuki Ludowej. �322 Kontekstów nr 1-2 z 1997 roku. Podniesiono potrzeby umieszczenia II' /):::ie/ucli możl iII ie naj szerszej bibliogratii. obejmującej wszystki.: dost<;pne prace i ich ró/ne wydania. I':dyejy f):::ie! winno zamknąć zestawienie opublikowanych w nich prac B. MalinO\vskiq~o a tak/c obejmuj;\cl' wszystkie tomy zbiorcze indeksy: osobowy. rz.:czowy i geograliczny, bez których opanowarlle przemieszanych i treściowo zróżnicowanych tekstów jest 11"1"0;\:/ niemo/liwe. Ikz t~<:h niC/becinych elementów D:::ie/a nie pozbędą siC; <:harakteru wydawnictwa pod wzgit;dl'm <:dytorskJIll przypadkowego i amatorskiego. Dla czytelników "Ludu" interesuj;l<:e są związki B. Malinowskiego z tym pismem. \V .,Ludzie" opublikowalon w trzech częściach pierwszy swóJ artykul {otellll:::1II i eg:::ogllllliu. /. !)()\lOdll ksią:i:ki J G Fra:::era .... zamieszczony w t. 17 (/91 l l, l X (1'J 12) r 1'J ( I'J Il) a prz<:dnrkO\I an~ w1. 7 f):::iel. Napisal re<:enzjt,: z tomu 17 "Ludu". któr'l umieś<:i1 w t. 22 ( 1<) l l) r·o/k-I.orr'. a Idora znalaz.la sit,: w projektowanym 1. 12 f):::ie/. Korespondowai w lata<:h 20. z red~rktorem "Ludu" pro!. Adamem Fischerem i podejmowai starania o Ivymiany tego pisma na "Man". Radt,: Redakcyiną D:::ie/ i jej Przewodniczącego czeka wysilek przygotrmania ostal.:cz.nej koncepcji edycji lJ:::iel. Ważnym zadaniem jest .iednoCl.ćŚnie przvsl<\pienie do mo/liwie szybkiego wydania tomów o tekstach ju/ przetlulllaczonyeh lecz wymagal'lcych jeszcz.e opracll'lania naukowego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/273f2cddfa445591942ed1a3ac3f281a.pdf 5860c504e1c072b62508c7302325f5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2197 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2043 Title A name given to the resource Jubileusz 50-lecia pracy naukowej dr Soni Kovačevičovej / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.322-324 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t 81. 1997 JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ DR SONI KOVACEVICOVEJ SOIla Koyaceyicmil urodzila się i wyellOwala w środkowej Słowaeji. na Liptowie - krainie bogateJ w luc!\)\\e tradyqe. Tu z.apewne można szukać impulsu. który sprawił, że jej późniejszy gl.;hoki zlli'I/<.'k z kuhm,\ ludo\\'1 mial charakter nic tylko naukowy. ale i emocjonalny. \\. 193') I'(lku przeniosla się do Bratyslaw)'. gdzie studiowała język francuski i niemiecki oraz eln(lgra!ie na W\ dZ.ialc Filo/()Iicznym Uniw"CJ"sytelll im . .l. Komel1skiego. Pracę naukową podjęła II 1945 roKU. Nastaly trudnc lata; z powodów politycznych dr S. Kovacevicova dwukrotnie odchodzi la z pnlCy II Instylueic I-:tnografli Slomlckiej Akademii Nauk. Dopiero w 1968 roku udalo się jej IITócić' do Instytutu. gdzie pracowala już b<.:z większych przeszkód aż do przcjścia na emerytur~. Bibliogr,t1ia prac S Koyac<.:yicovq j<.:st bardz.o bogata - ponad 15 książek i ponad 200 art y"ulll\\. imponu.i'\GI j<':SI rozkgla l<.:matyka, którą podejmowala. Prace badaweze rozpoczęla ol! pl'Oblcmatyki ubioru ludowego, a wyniki przedstawi la w szeregu publikacji. Na uwagę zasługUle praca 1-'llllon'· nd('l' \' IW!'I1nl1l I,iplnve (1951 l, która sprawiła. 7,e utworzono serię monografii regionalnych strojl)\\ ludowych wSIowacji, W trakcie halhui Ilad strojami ludowymi zarysowal się w sposób naturalny następny temar. a mianowicie sztuka ludowa. Z czasem poświęca la jeJ coraz więcej uwagi, badąjąc różne przej a\\\, od sZluki dekoraeyjn<.:j az. po sztukę prl:edslawiającą. Efektem badali były erudycyjne publi~acJc ,)'im'ellske li"I",',' 11111<'1111' (1954j, r'udowi plastika na Slovensku (1967), Drevore:-:y .1 !1I,{'1l'c1 kUl/IiI'(( (I ')7-1). UdOI"; \~{!Vl1rne UI/U!II! Slovensko (1974), Vkus a rudowi ku/lura 19751 ('fon'A Il'Ol't'lI (In71. ({ovek (/ SPOiOCI10Sllł990), / ••in!<:r<.:sowania Soni Kovaccvicovej sztuką ludową nic ograniczały się bynąjmniej do wyprc'parollanyc'h zjawisk kultunl\\ych; zawsze interesowała się ulowiekiem i jego związkami ! otauai'lcym światem Ilieustannie rozwijającym się i zmieniającym, To podejście badawcze :;lall()\\i/o !lol!sta \\l;, kt"lI'<l pozwoliła liczonej na indywidualne interpretacje w obrębie klasycz:1; ch lemat o\\' elllolog.lunych, S. Kovacevicową jako wSl:echstronn<.:go badacza interesowa/y taKZ': I:W'I,(Z1-;1 \\; "rauaFlc<': poza ramy sl:tuki ludowej i ląezące ją ze sztuką profesjonalną. Kolejn\m lI;r<lini.: ZarVSll\\ującym sit; tematem, któremu S, Kovacevicova poświęciła wiele [l\\agi, bylo lI'i.:jskie hllllo\\'nicl\\'o II'raz z formami osadniczymi. Głównie poprzez tę problemal\ k.; II ląuyla się do sZ.eroko pojętych badal1 interetnicmych, Odnotujmy tu jej dysertację L:udove SI<I\'il'elsll'O 1/(( SIOI'ellSAII l' I'Okll 18()()-195() (1966), Badanie cech budownictwa ludowego p\)prlCZ przedstawienie ich na m,lpaeh bylo już II' tej pracy dojrzale metodycznie i stanowiło pl'l:: gO\ll\\anie do realizacji Flllogr((/ic::nego aliaslI .'llowacji (Etnograj/ck}> alIas .'llovenska), r:rul!; cja naukO\va, umici~tność syntetyzowania, nicomai pcłna 7.l1ajomość zgromadzonych Inl~ll'111aejio kulturze ludoll<.:j staml\\ ily podstawę, na której S, Kovaccvicova oparła przygotowania \\iclkieg,o projektu -- opraLOwania etnograliczncgo atlasu Slowacji. Od pierwszego projektu i prz.ygOlO\\anid kllestionariusza (rok 1970) aż do wydania atlasu (1990) jako redaktor naukowy, ś\\ iadoma celu, systematycmic ki<.:rowala zespołem pracowników, Wykazala ogromną energię i l.aangai.O\\'ll1ic, ahy material I.cbrany w 250 miejscowościach - punktach badawczych znalazł :;i.; na mapach oraz aby opl'aeO\vano komcntarze, Rozmiar tego dziela, jak również jego wartość dla kultlll'y S/ollacji. j<.:Sljednoueśnie najwyższym osiągnięciem naukowym Soni Kovacevico\\ .:j. i �324 Po opublikowaniu zjazm nie słabnie. k/opedia L'udovej lit/as li S. Kovacevicova Jako współautor kll/I!/ry wzięła (1995) S/ovenska przeszla na emerytur.,:: udział w opracowaniu oraz w przygotowaniu jednak jej twórczy dwutomowego pracy. uzieła kt(,ra ma wyjaśnić rozwój i charaktcr słowackiej kultury ludowej poprzcz odwalanic si.,: do s/.crszych kOnlekstów (S/ovakia - F,llropean Context of Fo/k Cll/ture. IV druku). Charakterystycznymi cechami clI' Soni Kov<lcevicovej jako e/.lowicka entuLncv- curopejskich i uCl.onego byly samo- dyscyplina. świadomość wytkniętego celu. pracowitość oraz duże \\Yl1lagania stawiane sobie i współpracownikom. Chyha głównie dzięki tym cechom zyskala autorylcl i zaul~lI1ic koleg()\\ w Slowacji i poza jej granicami. Wśród zalet wyniznialy siO;jej zdolnosel pedagogieznc i hezimeresolVne niesicnie pomocy każdemu, kto jej potrzehowal. Osohowość i wyniki naukowe dr Soni Kovacevicovej byly często i publiCl.nie occniane Do najbardziej prestiżowych należą: najwyższe odzn<lCLenie Rcpubliki Slowackiej /a Oi/ogruflc::ny at/as S/owacji. nagrocIa l-Ierclcra i ezlonkostwo honorowe I'olskicgo Tmvarzyst\\a l.udoznawczego. Nustis/m'a Sto!ic'i/Ó Odd/ialu Po/n(iJ\- v. IN MEMORIAM JÓZEF PIEPIVYK (1917-1997) J 997 roku 5 lipca skiego PTL. leszczyI1skim. zmarł Urodzi I się W roku w Poznaniu dr Józef 1950 ukoI1czyi Picpr/.yk. It) 17 roku 13 września studia wieloletni w Ibbko\Vieaeh socjologiczne czlonck \\ obccnym na Uniwersytecie wOJc\\ód/.!wie Pozmlliskim pra,,! magisterską u prof dr. T. S7.czurkiewicza "Procesy kulturalno-oświatO\\e \\' d\\óch "Isiadujących ze sobą grupach regionalnych w powiecie gostyllskim", w 19(,X ohronil na ll!\M mzpra\\.,: cloktorską, pisaną Poznania". Zawodowe poci kierunkiem prof. ż.yeie poświęci clI'. .I. Burszty ... Uementy I dziennikarstwu, \\iejskie kulturzc W miasta 1946-1 ()6X hyl dziennikarzem \V lalach ..Glosu Wielkopolskiego", następnie clługoletnim kierownikiem Ośrodka Dokumentacji Prasowcj w Poznaniu. 01'.1. Pieprzyk hy! wielkim milośnikiem Wielkopolski, z pasj'l dokumen!O\\ał dziejc i tradycje kulturowe e7.ony m.in, Krzyżem i popularnonaukowych Wie/kopo/sc~v Grabonóg regionu, dzialal Kawalerskim opraeowa!\ ::aclli i nicponie, w Wielkopolskim Orderu Towarzyst Odrodzcnia poświęconych POZn,\I'l 19X8 oraz wic Kulturalnym, Polski . .Icst autorcm Wiclkopolsec, ostatniej /)::ieie \" tym zostal \\ielu m.in. \)c!/na- nauk()\\ych ksi'lżkowych ,I;III1I1V/)~pO\l'o pod /)(llIelll. ł 995. ./acek l3edllarski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/975a17d8b1d52dfad63ad7e3ac80c37c.pdf 697a53245d308b76b24ad018455c3189 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Niemcy - stereotypy Protestantyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2040 Title A name given to the resource Czy ewangelik musi być Niemcem ? / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.253-257 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, L 81. 1997 II. POGLĄDY I OPINIE CZY EWANGELIK MUSI BYĆ NIEMCEM? Tytułowe pytanie wydaje si~ być pytaniem retorycznym. Dla jednych będzie oczywistym stwierdzeniem równie oczywistego faktu, dla innych błędnym \\yciągnięciem pochopnego wniosku. Nad czym więc się zastanawiać? Właśnie nad ową oczywistością pojawiającą się w wielu działaniach i przemyśleniach czlowieka. N iezaprzeczalność niektórych ustalell, do których się przyzwyczailiśmy. potrafi prowadzić do niezbyt pożądanyeh wypaczell pojawiających się na marginesie pozornie nie związanych z nimi problemów. Tak właśnie stało się w książce prof. Barbary Bazielich Tradvcyjne stroje doh1O.~lqskie (1993). lanim przejdę do omówienia powyższej pracy. chciałbym uprzedzić, że tekst ten, mający pierwotnie być recenzją, może zostać odebrany nie tyle jak recenzja, lecz dość luźno powiązane z tematyką książki prof. B. Bazielich dywagacje. Nie zamierzam bowiem chwalić ezy krytykować jej celu, myśli przewodniej i założCl'l teoretycznych, ale chcę się skupić na wątku, który prawdopodobn ie umkmIl uwadze autorki. Tradvcyjl7e stroje dolno.~ląskie są monograficznym opisem różnych odmian stroju ludowego (tak wiejskiego. jak i miejskiego) z terenu Dolnego Śląska. Tekst obejmuje okres od XVI w. do połowy XX, jest utrzymany w konwencji opisowej etnografii historycznej i nawiązuje formą do prac nad Polskim atlasell/ etl7ograjicl7vlI/. Autorka w k lasyfikacj i odmian i elementów stroju zajęła się nie tylko wykazaniem różnic regionalnych, ale uwypukliła zależność pomiędzy odzieżą a przynależnością jednostek do poszczególnych warstw spolecznych i grup wyznaniowych. I tu właśnie pojawiają się pewne niedomówienia powstałe na skutek zbytnich uproszczeI1lub niefortunnych sfonnułowaI1. Dotarł do mnie list pana Jerzego Kryszpienia z Krakowa, który po przeczytaniu pracy prof. B. 13azielich stwierdza: "Poważne wątpliwości wzbudza sposób. w jaki autorka w kontekście badaI1 etnograficznych mówi o obecności ewangelików w historii Dolnego Śląska. Jej sformułowania sugerują. że ewangelicyzm dotarł do tego regionu nie tyle poprzez przejście tamtejszej ludności na wyznanie ewangelickie w okresie Reformacji, ile w wyniku niemieckiej kolonizacji. Ponadto wydaje się, że niektóre inne elementy charakterystyki \vyznaniowej i etnicznej mieszkaJlców Dolnego Śląska w przeszłości nie odzwierciedlają historycznych faktów". No właśnie. lastanówmy się na ile możemy jednoznacznie stwierdzić, czy ludność Dolnego Śląska przyjęła wyznanie protestanckie spontanicznie, czy na skutek germanizacji tego regionu. Ponadto można zająć się problemem �254 przyczyny oburzenia czytelnika, która może tkwić w odmicnncj interpretacji źródeł historycznych lub należy ją rozpatrywać na innej płaszczyźnie. Z tak zwanymi faktami historycznymi trudno jest dyskutować. Każda informacja zawarta w źródłach, takich jak wszelkiego rodzaju opracowania historyczne, a nawet kron iki czy źródła ikonograficzne, n ie jest czystym przedstawien iem jakiegoś wydarzenia, tylko dokonaną przez autora jego interpretacją. Nawet najbardziej obiektywny autor, współczesny temu wydarzeniu kronikarz itp. nie jest wolny od subiektywnego przedstawiania rzeczywistości, gdyż opisuje ją tak, jak ją postrzega i rozumie, gdyż operuje terminami, które mogą mieć dla niego inne znaczenie niż dla odbiorcy jego dzieła. Wreszcie sama rzeczywistość jest na tyle zmienna, że obecnie czytając prace sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat, nie obejmując całości ówczesnej rzeczywistości i kultury, wypaczamy sens zdobytej informacji, interpretując ją poprzez pryzmat znanych nam realiów. Dodatkowe trudności pojawiają się, gdy operujemy informacjami pochodzącymi z opracowaI1 dziewiętnastoi dwudziestowiecznych. Prace historyczne z tego okresu powstawały (i powstają~) w celu wykazania "prawdziwej" przynależności paI1stwowej i etnicznej danego regionu. Prof. B. Bazielich pisze w swej pracy: "Można powiedzieć, że na tych terenach krzyżowały się ze sobą tradycyjne stroje słowiatlskich katolików i niemieckich protestantów osiadłych tutaj w okresie nasilającej się germanizacji. prowadzonej od połowy XVIII w. przez patlstwo pruskie" (Bazielich, 1993, s. 19-20). Zdanie to porusza dwie istotne sprawy. Pierwsza, to sformułowanie: "słowiaI1scy katolicy i niemieccy protestanci", którym zajmiemy się później. Druga, to przypisanie protestanckiej ludności Dolnego Śląska do kolonizacji niemieckiej z XVIII w. Różnice w określeniu pochodzenia ewangelików na Dolnym Śląsku wynikają głównie z rozbieżności w opracowaniach historycznych. Prof. B. Bazielich opiera się na pracach niemieckich, w których "nicmieckość" ewangelików może być udowodniona w celach propagandowych, oraz polskich, datujących proces germanizacji Śląska na XVIII w., prawdopodobnie w celu wykazania "rdzennej polskości" tych ziem. Tymczasem w innych źródłach polskich, pisanych zapewne jako przeciwwaga dla niemieckich, można znaleźć informacje o bytności protestantów na Śląsku już w XVI w., jak też, że proces germanizacji Dolnego Śląska rozpoczął się już na przełomie XV i XVI wieku, a więc przed Reformacją (Czapliński, Ladogórski, 1993; Solta, 1984), Nie chciałbym jednak rozpatrywać ewentualnych nieścisłości historycznych. Niektórzy sądzą, że fakty historyczne są niepodważalne, tymczasem można je interpretować zależnie od potrzeb, zwłaszcza w oderwaniu od tła rzeczywistości. Jak pisał Alfred Schutz "nie istnieją nagie fakty". Można je rozpatrywać niezależnie od kontekstu, w jakim występują, albo w odpowiadającym im kontekście. Ta pierwsza zależność prowadzi zawsze do subiektywnej interpre- �255 tacji faktów przez badacza, co w pracyetnohistorycznej nie jest chyba wskazane. Powróćmy teraz do "słowiar'tskich katolików" i "niemieckich protestantów". Tego typu sformułowania pojawiają się w omawianej pracy dość często. Rozumiem, że autorce nie chodziło o deklaracje narodowości omawianej ludności, gdyż o narodach we współczesnym tego słowa rozumieniu możemy mówić dopiero od polowy XIX w. (najwcześniej), zaś świadomość narodowa, zwłaszcza na terenach pogranicza etnicznego i narodowego, była rozbudzana wraz L powstaniem nowcgo podziału politycznego Europy po I wojnie światowej i cZ9sto do tej pory nic jest w pełni ugruntowana. Mimo to sformułowania te są n icco kontrowersyj ne. Myśl9, że terminy "słowiallski" i "niemiecki" są tu użyte w kontekście określel) przynależności etnicznej. Jcdyny sprzeciw może budzić sposób łączenia ich w stałe zbiory synonimów: słowiallski - katolicki i niemiecki - ewangelicki. Czy można wykluczyć istnienie słowial)skich lub polskojęzycznych protestantów, oraz niemieckich, a raczej niemieckojt;:zycznych, katolików żyjących przed wiekiem XVIII na Ś1clSku? A może autorka uznała, że były to na tyle małe spolecz.ności, że nic miały wpływu na formy stroju tradycyjnego na Dolnym Śląsku i celowo pominęła te grupy Ślązaków? Wiadomo prz.ccieL że w niemieckiej Bawarii wyznaniem najbardziej rozpovvszechnionym jest katolicyzm. Może właśnie z powodu nieprzyjęcia się ewangelicyzmu w tym regionie Bawarczycy jawią się nam, a chyba bardziej samym Niemcom, jako inni mieszkar'tcy Bundesrepubliki. Podobnie na Śląsku spora grupa rdzennych mieszkclllcÓW mogła pozostać przy katolicyzmie, niezalcżn ie od pol ityk i paI1stwa pruskiego i przynależności etnicznej. Z drugiej strony, na Śląskui w innych regionach Polski jest wielu ewangelików narodowości polskiej, którym nikt nie odmawia polskości i polskich korzeni. Z czego zatem wynika uproszczenie zastosowane przez prof. B. Bazielich, która sugeruje. że każdy osiemnastowieczny protestant mieszkający na Dolnym Śląsku byl niemicckim osadnikiem? Zakładam, że nie na skutek interpretacji źródeł historycznych lub nic tylko z tego powodu. Człowiek żyjący w kręgu kultury europejskiej (a także kultury pochodzenia europej skiego) postrzega, ocen ia i interpretuje rzeczywistość - jednym słowem - myśli w sposób analityczny. Każdy postrzegany przez niego obiekt, każde zjawisko. Scj klasylikowanc jako obiekt i zjawisko danego rodzaju. Oczywiście \\ tym proccsie typilikacji (znów Schutz) osoba nie określa ich na podstawie \\Iasnego "widzimisię" alc opiera się na zasobie posiadanej o danym zjawisku czy obiekcie wiedzy. W ten właśnie sposób tworzą się typy i stereotypy m.in. , iemca i Polaka, katolika i protestanta. Taki sposób myślenia, oparty na myśleniu potocznym, determinuje także tak zwane myślenie naukowe, mimo że jest ono uj9te \V ramy różnych procedur badawczych. �256 W Polsce często używana jest nazwa "Kościół nicmiccki" jako okrcślenie Kościoła ewangelickiego. Używanic tych dwóch tcrminów jako synonimó\\ jest szczególnie rozpowszechnione na terenach. gdzic katolicyzm i ewangclicyzm współistnialy ze sobą, oraz gdzie w tym samym regionie czy mieście mieszkali Niemcy i Polacy. Nie jest istotna gcneza używania powyższych terminów w charakterze synonimów. lecz sam fakt wystypowania tego zjawiska w różnorodnych formach komunikowania siy polskich katolików. Idąc dalej tym tokiem rozumowania nic mogą istnieć nieniemicccy protestanci. gdyż samo ich wyznanie świadczy o Ich niemieckości. zaś słowo .•ewangelik" uzyte w odpowiednim kontekście będzie znaczyło tyle co "Niemiec" W takim razi c słowial1scy katolicy i niemieccy protestanci są typami odpowiadającymi wiZji rzeczywistości autorki. a nie tenninami odnoszącymi się do konkrctnych grup etnicznych czy wyznaniowych. określeniami nie przystającymi do rzcczywistości osiemnastowiecznego Śląska. Jest to przykład interprctacj i faktów z innej rzeczywistości poprzez pryzmat rzeczywistości własncj. Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, że każdy autor pracy z zakresu humanistyki pisze nie o rzeczywistości materialnej. lecz o rzeczywistości według własnego lub czyjegoś wyobrażenia. Wówczas ma prawo do wtórnego kształtowania tejże. jak chociażby robią to przedstawIcicle nurtu zwanego nową historią. Nie wiem jednak. czy uprawnia do takicgo sposobu opisu I interpretacji zajęcie się kulturą materialną w ujęciu etnohistorycznym, które według założeJl mctodologicznych ma odtwarzać rzeczywistość realną. Z kolei wspomniane wcześniej subiektywne postrzeganic i opisywanic rzeczywistości we współczesnej humanistyce nic jest próbą usprawiedliwienia samych humanistów. lecz stwierdzeniem mojej. takżc subicktywnej, wi/oji czyści otaczającej nas rzeczywistości, zwanej umown ie naukami human istycznym i. Powróćmy jednak do głównego wątku. Używanie terminów •.slowiaJlscy katolicy" i "niemieccy protestanci" wynikającc prawdopodobnic z omówionych wcześniej uproszczeJl. powstałych na zasadzie typifikacji, jcst zatem spowodowane chęcią autorki pozostania w zgodzie z własną wizją rzeczywistości oraz przekonaniem, że adresat tej pracy podzicla owo wyobrażenic. Jcdnak zachowanie twardych opozycji Niemiec - Polak i ewangclik - katolik może nie tylko okazać się sprzeczne z wyobrażeniem rzeczywistości czytelnika. ale jest dosyć niebezpieczne. gdy poruszamy się w obszarze pogranicza etnicznego, narodowego czy wyznaniowego. jakim jest Dolny Śląsk. Na tcrenach pogranicza z jednej strony uwypuklają się tego typu opozycjc, z drugicj zaś wystypuje wyraźna sfera zjawisk i obiektów egzystujących miydzy nimi. Dlatego nic można pomijać na przykład słowiaJlskich protestantów, jak i niemieckich katolików żyjących na Śląsku w XVIII w. oraz ludzi. którzy nic utożsamiali się (a nawet nie utożsamiają się do tej pory) z żadną z omawianych tu grup . .Jest to istotny aspekt kultury pogranicza wpływający na swoisty ki imat takiego regionu. dostrzegany przez wielu badaczy, a mimo to pomijany milczeniem. �257 Dlalego. jeśli prof. 8. Bazielich chciała przedstawić rzeczywistość ówczesnego Śląska w sposób najblijszy jej pojęciu prawdy, należało użyć innych sformulowati. lub użyte terminy odpowiednio dookreślić. I to nie tylko dla samego dążenia do prawdy, które jest z samej swej natury utopijne, lecz chociażby po 10, by nie urazić identyfikującego się z jedną z opisywanych przez aUlor!.;<; g.rup C/ytelnika. Ta!';iego ja!.; pan Jerzy KryszpieIi, który zainicjował po\vstanie lej recenzji-niereeenzji. IłIBl.IOGRAF1A Ila;iclich 1')')3 (',larIiJ\ski I')'):; n. /i-i/(h'njlll' s/m/c t/o/Ilo.;'/ąskie. \V .. l.aL!0!o'órski T. (r.:d) .///1/.1 his/orrclll' /'o/ski. Wroclaw. Wroclaw. S"II.I.l. IlJX·1 II/ITS d::lei()\(' Serho/lt::.l'CillI. Wroclaw. Paweł Schmidt � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1b90ab2b6c2649f530b7a7cf2ae4e30.pdf d2604f923389d1b863bbe99999e5a36b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5806 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5403 Title A name given to the resource Wierzenie, że dusze zmarłych w noc zaduszną do przychodzą do swojego domu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.154 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 40. Wierzenie, że dusze zmarłych w noc zaduszną przychodzą do swojego domu. Objaś­ nienia znaków: 1 — dusze przychodzą na podwórze, chodzą po nim i wchodzą do izby (brak przygotowań na przyjęcie dusz), 2 — dusze przychodzą przed swój dom, zatrzymują się przed domem, drzwiami (nie wchodzą do chałupy) lub chodzą po podwórzu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299d0d7396b8713c878de0b2813d18b9.pdf 5810fea8eba06c98e839cc2d98608931 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5805 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5402 Title A name given to the resource Wierzenia w przychodzenie dusz w noc zaduszną do kościoła/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.150 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 39. Wierzenia w przychodzenie dusz w noc zaduszną do kościoła. Objaśnienia znaków: 1 — dusze o północy uczestniczą we mszy św. W związku z tym istnieje: 2 — zakaz wchodzenia w nocy do kościoła, 3 — przekonanie, iż człowiek, który był w kościele w nocy, musi umrzeć po opuszczeniu kościoła, 4 — przekonanie, iż dusze rzucają się na człowieka, ścigają go i rozrywają, 5 — motyw dźwigania pełnego naczynia ze łzami dziecka, po którym rozpacza matka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51f0f8ef0689bdfbf719ef1e550b6c5d.pdf 1a767521194ada7b0f0dfd16980c5b3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5804 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne święto zmarłych - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5401 Title A name given to the resource Zwyczaj obdarowywania w dniu święta zmarłych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) / Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.144 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 38. Zwyczaj obdarowywania w dniu święta zmarłych. Objaśnienia znaków: Obdarowy­ wanie naturaliami (kołacze, jaja, drób): 1 — popa, diaka (żywy zwyczaj), 2 — służbę kościelną (jedynie organistę i kościelnego), 3 — duchownych i służbę kościelną (zwyczaj zaginął). W całej Polsce (z wyjątkiem Warmii i Mazur) obdarowują duchownych pieniędzmi za modlitwę w i n ­ tencji zmarłego. Nazwy zwyczaju obdarowywania lub opłacania duchownych i służby kościelnej w D n i u Zadusznym za wymienienie imienia i nazwiska w czasie nabożeństwa: 4 — „przypominki", 5 — „wymijanki", „wyminianki", „wymianki", „wymiany", „na wymianę", 6 — na pozostałym obszarze Polski, gdzie zwyczaj występuje: „wypominki", „wspominki", „pominki", 7 — „zaliczki", „zalecki", „zalecenia". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e95911359aa434f714330ce2a3cdea03.pdf 633ac5c1315d6c1a38d609fbe729437b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5803 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5400 Title A name given to the resource Poczęstunek po pogrzebie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.138 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 37. Poczęstunek po pogrzebie Objaśnienia znaków: 1 — poczęstunek w karczmie. Nazwy poczęstunku: 2 — „przepić skórkę", „skórka", 3 — „stypa", 4 — „konsolacja", „konsulacja", 5 — „pogrzebiny", „pogrzebowiny". Ponadto nazwy: „obiad" (wschodnie i południowe Pod­ lasie), „gościna" (Opolskie), „poczestne", „poczystne" (Kaliskie, Sieradzkie, południowa Mało­ polska po Sandomierz, Kieleckie, Kujawy, północno-zachodnia Wielkopolska, Mazowsze Płoc­ kie). Sporadycznie — „kawa", „różaniec", „ceruny", „tranktament", „żal", „parastas", tzw. „wesele nieboszczyka". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f79648255e2769215adda6c5cede265.pdf 1905b01d0c55997a732d27a9a71bbca2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5810 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5407 Title A name given to the resource Obdarowywanie różnymi produktami żywnościowymi dziadów w Dzień Zaduszny przed kościołem lub na cmentarzu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.166 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 45. Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, I . Objaśnienia znaków: 1 — zostawianie pustego miejsca przy stole lub nakrycia dla dusz, 2 — wspominanie zmarłych, 3 — zapraszanie dusz przez gospodarza, który czyni to stojąc na progu chałupy, 4 — zapraszanie ptaków (w których ludność widzi duszę zmarłego) przez gospodarza stojącego na progu chałupy, 5 — wierzenie, że dusze zmarłych członków rodziny przychodzą do izby po wieczerzy wigilijnej lub w nocy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f9f547c4331fe6ac55e7cd3a9bf347b.pdf a8362e48d87798be98b1907bbe164cdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5809 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5406 Title A name given to the resource Obdarowywanie pieczywem dziadów w Dzień Zaduszny przed kościołem lub na cmentarzu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.165 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 44. Obdarowywanie różnymi produktami żywnościowymi dziadów w Dzień Zaduszny przed kościołem lub na cmentarzu. Objaśnienia znaków: 1 — kaszą surową lub gotowaną, 2 — mąką, 3 — jajami, 4 — serem, 5 — mięsem, 6 — słoniną, 7 — jedzeniem (brak bliższych danych), 8 — pieniędzmi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a290fdf7eaa804bfc141125b8c448700.pdf 0671cb5129d2e242d76ee017e6e7f335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5808 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5405 Title A name given to the resource Pozostawienie w izbie pożywienia i innych przedmiotów dla dusz przychodzących w noc zaduszną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.158 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 42. Pozostawianie w izbie pożywienia i innych przedmiotów dla dusz przychodzących w noc zaduszną. Objaśnienia znaków: Zostawiają: 1 — chleb, 2 — resztki pokarmów, 3 — przy­ gotowują wieczerzę, 4 — zostawiają otwartą szafkę z żywnością. Zostawiają przedmioty kultowe: 5 — książeczkę do nabożeństwa, 6 — wodę święconą. 7 — pozostawiają wodę i grzebień. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b02a6b9cadb9821e3e28a04ea798897f.pdf 5a9d3dd58903e34950746eed443698ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5807 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Zaduszki - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5404 Title A name given to the resource Przygotowanie izby na przybycie dusz w noc zaduszną do swoich domów/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.157 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 41. Przygotowanie izby na przybycie dusz w noc zaduszną do swoich domów. Objaś­ nienia znaków: 1 — pozostawianie uchylonych drzwi, 2 — wysypywanie izby piaskiem, 3 — ogrzewanie izby przez palenie w piecu kuchennym lub pozostawianie drewna w piekarniku, 4 — zostawianie palącej się świecy lub położenia jej na stole. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/938a508c65f1d7c38d9d0ee2fb603e0b.pdf 433467d79312802d27df0716cd74f379 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5812 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Boże Narodzenie - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5409 Title A name given to the resource Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.177 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 47. Próg w sporzących zabiegach magicznych. Objaśnienia znaków: Podkładanie lub zakopywanie przedmiotów mających zabezpieczyć bydło przed działaniem „złych mocy". Zako­ pują lub podkładają pod próg: 1 — siekierę, aby zwierzęta nie chorowały, „były twarde jak stal", aby złe moce nie odebrały krowom mleka, 2 — miotłę, aby zwierzęta nie chorowały, 3 — miotłę, aby „złe moce", „czarownice" nie odebrały krowom mleka, 4 — zakopują łańcuch, aby zwierzę­ ta nie rozchodziły się, 5 — podkowę celem zapewnienia pomyślności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4162545c6b9c0fc005a7c0ece3686829.pdf 18d41be33dc489ec554dd7829942468d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5811 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Boże Narodzenie - obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5408 Title A name given to the resource Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.176 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 46. Zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, I I . Objaśnienia znaków: Pozostawianie pożywienia dla dusz na stole lub w kącie izby: 1 — resztek jadła z wieczerzy, 2 — chleba, 3 — opłatka, 4 — kutii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03d1845aed6b3f5cb8bd14df41936cf9.pdf 9c21607ca80f67d5e5352bd4085d44ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1287 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1188 Title A name given to the resource Bohater jako święty / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.139-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I ; 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MAGDALENA ZOWCZAK (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W ) BOHATER JAKO ŚWIĘTY W polskiej kulturze ludowej mit bohaterski w rozwiniętej postaci nie istnieje. Podobnie jak na całej zachodniej Słowiańszczyźnie brak nam eposu, klasycznego gatunku bohaterskiego". W literaturze staropolskiej słowo „bohatyr", zapożyczone z języka ukraińskiego, pojawiło się w X V I w. i z czasem zastąpiło używany u nas dawniej wyraz „gardzina" . Literacka polszczyzna nadała mu zabarwienie dodatnie i podniosłe, kojarząc pierwsze sylaby wyrazu z ukraińskim „ B ^ h a " (dop. od „Boh"). Ta apoteoza bohatera okazała się w naszej literaturze zjawiskiem trwałym (Hrabec, 1949, s. 56). Tymczasem w tekstach gwarowych odnajdujemy jedynie bliskie w formie słowo „bogatur", które znaczy tyle, co „bogacz" (Karłowicz, 1900, s. 98). Wprawdzie w językach słowiańskich istniała ogólna tendencja do kojarzenia wyrazów „bogaty" i „bohater" (Minikowska, 1980, s. 26), ale - jak wspomnieliśmy - nie dotyczyła literackiej polszczyzny, toteż i w naszej gwarze skojarzenie to uznano za przypadkowe (Karłowicz, 1900, s. 98). Bezowocne okazały się także poszukiwania ludowych synonimów „bohatera". Być może, bliski mu sens zawierał „charakternik", któremu poświęcił nieco uwagi Jan Stanisław Bystroń (1980, s. 43-49). Jak wytłumaczyć ten - jak by się wydawało - brak w naszej tradycji ludowej? Czy jest możliwe, by miejsce bohatera, postaci, która wyznacza granice ludzkich możliwości, było puste? Czy też raczej 2 i Według Kazimierza M o s z y ń s k i e g o epika istniała kiedyś prawdopodobnie na całej Sło­ wiańszczyźnie; gdy na zachodzie uległa zapomnieniu, Wielkorus i Bałkany zachowały ją w pamięci do tych czasów, kiedy zmienione warunki s p o w o d o w a ł y jej odrodzenie i rozwój. je zwłaszcza długotrwały brak z niewielkim zróżnicowaniem głębszego podziału między chłopami i szlachtą, kultury tych grup na południu i wschodzie Umożliwił związany Słowiańszczyzny. Na przełomie X V I I I i X I X w. pańskie dwory zatrudniały tam dla własnej rozrywki ludowych p o e t ó w , recytatorów epickich opowieści (Moszyński, 1968, s. 652 i dalsze). - Według Słownika staropolskiego oznaczał to hardość. pycha, zuchwałość, „gardy" - on właśnie bohatera, mocarza; „gardość" człowiek hardy i wybredny (1954, s. 385). Dawny ź r ó d l o s l ó w grd miał wg F . Sławskiego p o d w ó j n e znaczenie, „dumny, wyniosły" oraz „okropny, szkaradny" (1952, (Zowczak. 1984). s. 405), co przywodzi na myśl nieludzkie cechy mitycznego bohatera �140 MAGDALENA ZOWCZAK należałoby odszukać jego zastępców, chociaż po części spełniających jego zadania? Artykuł ten, zawierający wnioski z badań nad pojęciem bohatera w kul­ turze współczesnej wsi , wskaże pewne rozwiązanie tego problemu, częściowe jednak i dalekie od jego wyczerpania. Tymczasem przyjrzyjmy się informacjom, dostarczanym przez literaturę; zapoczątkują one rozważania nad związkiem bohatera z sacrum, a zarazem pozwolą określić pewną szczególną sytuację, jaka wytworzyła się wokół tematu bohatera, którego utożsamiono ze świętym, a następnie sprowadzono do sloganu. 3 TEORIA STEFANA CZARNOWSKIEGO Studium Czarnowskiego o świętym Patryku jest w naszej literaturze klasyczną, a zarazem najpopularniejszą pracą, na którą powołują się współ­ cześni badacze, kiedy zajmują się bohaterem . Tymczasem wnioski Czarnow­ skiego z badań nad irlandzkim kultem świętego Patryka dotyczą w zasadzie tylko społecznego aspektu kategorii bohatera i nie wystarczają dla jej opisu. Przypomnijmy sformułowaną przez Czarnowskiego definicję, wymowne świade­ ctwo takiej postawy: „Bohater jest to człowiek, który w sposób obrzędowy, przez zasługi swego życia lub śmierci, zdobył moc działającą właściwą grupie lub sprawie, której jest przedstawicielem i której podstawową wartość spo­ łeczną uosabia" (Czarnowski, 1956, s. 30). Definicja ta, trafna i przydatna w analizie socjologicznej takich zjawisk, jak np. bohater narodowy, nie wystarcza w badaniach nad kulturą, co postaram się za chwilę uzasadnić. Bohater według Czarnowskiego zdobywa moc przez swoje zasługi dla grupy lub sprawy, „nie tworzy własnej siły", lecz łamie zapory broniące dostępu do „sil tajemniczych, niekiedy złowrogich, istniejących w środowisku niedostęp­ nym dla zwykłych ludzi". Bohater „wyzwala je, staje się ich panem, a sięga­ jąc po nie udowadnia swą siłę" (Czarnowski, 1956, s. 23). A więc dysponuje już przedtem ową,-jak ją nazywa Czarnowski, silą, w odróżnieniu od „mocy działającej", która jest według niego wartością społeczną; ona to ma dopiero czynić bohatera. Nie chodzi tu jednak oczywiście o siłę fizyczną, lecz o nadnaturalną moc, którą przypisuje się bohaterowi obok uosabianej przez niego wartości społecznej. Gdyby bowiem tę ostatnią uznać za podstawową, bohater będzie 4 dli- • 11| [l' : f r'' H I' I |, i l' | Materiały południowej zebrane w latach 1979-1984 we wsiach 6 w o j e w ó d z t w i wschodniej stanowią podstawę pracy Bohater Polski centralnej. współczesnej wsi wobec mitu bohaterskiego. I ! i i de rirlande f \ O przyswojeniu jej w literaturze polskiej świadczy p o w o ł y w a n i e się na nią np. przez A n t o n i n ę l.J 4 •1 4 Praca Le cutte des heros et ses conditions sociales. Saint Patrick, heros nationał ukazała się w Paryżu w 1919 r.; w polskim tłumaczeniu wydana została w 1956 r. K ł o s k o w s k ą (1971), Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o (1977), Zdzisława Piaseckiego (1977). �BOHATER JAKO ŚWIĘTY 141 zawsze występował jako pozytywny, to zaś wiąże się z niebezpieczeństwem sprowadzenia pojęcia bohatera do wzoru osobowego. Czarnowski porównuje wartość społeczną z pojęciem mana; tymczasem mana to moc, która może się obrócić zarówno na dobre, jak na złe, potrafi równie sprawnie tworzyć i niszczyć. Jak pisze Mircea Eliade, w mana wyposażone jest to, co istnieje naprawdę, co istnieje w sposób doskonały w odróżnieniu od otoczenia (Eliade, 1966, s. 28-29); jest to więc kategoria ontologiczna. Dla rozważań nad fenomenem kulturowym, jakim jest bohater, trzeba założyć, iż jego nadzwyczajna moc jest co najmniej równie istotna, jak uosabiana przez niego wartość społeczna, i że nie jest wobec niej wtórna. W przeciwnym razie należałoby wykluczyć z kategorii bohatera wszystkie postacie o cechach trickstera jako typu z gruntu aspołecznego: a więc na przykład - Heraklesa. Współcześni autorzy, którzy korzystają z definicji Czarnowskiego, stosują inne rozwiązanie: ignorują te cechy bo­ hatera, których nie tłumaczy definicja (Kłoskowska, 1971; Piasecki, 1977). Przyjmijmy, że właściwa bohaterowi moc wynika z jego istnienia na granicy światów ludzkiego i nie-ludzkiego, a więc dla społeczności ludzkiej, z jego cech nie-ludzkich (Zowczak, 1984). To one powodują, że bohater jest ludziom obcy w sensie metafizycznym, a w konsekwencji - że budzi lęk. Obawy nie są bezpodstawne, bo moc bohatera może działać przeciw ludziom. Definicja Czarnowskiego nie uwzględnia tego głębokiego poziomu kategorii bohatera i narzuca jej ramy społeczne. A jednak nie wszystkie przykłady z literatury klasycznej przytoczone w pracy o świętym Patryku upoważniają do takiego zawężenia tej kategorii. W związku z kultem bohaterów w Grecji Czarnowski pisze, że są oni, jak podziemne demony, bogami złowieszczymi, że niekiedy gwałcą zakazy rytualne i przyjmują na siebie sankcje tej zbrodni (Czarnowski, 1956, s. 22). Tłumaczy to Czarnowski naginając fakty do swojej definicji: działanie takie jest przydatne dla grupy, gdyż odnosi ona „korzyść z bezbożności bohatera dzięki tajemnicom, które odsłonił" (Czar­ nowski, 1956, s. 23). Bohater występuje tu jednak nie jako reprezentant wartości uznanych przez grupę, lecz jako ich przeciwnik. Może to uczynić dlatego, że jest obcy wobec grupy. W tym wypadku nie spełnia więc wymagań definicji Czarnowskiego, zgodnie z którymi jest uosobieniem „pod­ stawowej wartości społecznej". Nie wydaje się, by kiedykolwiek mogło nią być pogwałcenie zakazów rytualnych, w każdym razie nie było tak w sta­ rożytnej Grecji. Także sprawa lokalizacji grobu bohatera wskazuje ograniczenia definicji Czarnowskiego. Wylicza on różne możliwe lokalizacje grobowców, które znajdowały się nie tylko w sercach miast, na placach publicznych, rynkach, ale także „przy bramach miast, a czasem nawet pod s a m ą b r a m ą , jak grób Etola, syna Oksylosa, w Elidzie, a niejednokrotnie bohater pogrzebany jest na granicy terytorium, jak Koroibos i jego ojciec Mygdon [podkreś­ lenia moje - M . Z . ] " (Czarnowski, 1956, s. 26). Czarnowski nie wyjaśnia, dlaczego tak się działo. A przecież w podobny �142 MAGDALENA ZOWCZAK sposób chowani byli choćby niechrzczeńcy, którzy zmarli będąc tylko po części w świecie ludzkim, bo chrzest nie wprowadził ich we właściwy temu światu porządek (Fischer, 1921, s. 355, 365). Bohaterowie są podobni niechrzczeńcom, ponieważ i oni nie w pełni należą do świata ludzi: żyją wśród nich, lecz są przeznaczeni do życia na granicy tego, co ludzkie i nie-ludzkie; dlatego mogą być chowani na granicy. Inni, oswojeni w tradycji grupy, niekiedy zaś uznani za bogów, mieli swe grobowce w lokalnym centrum, co tłumaczy omawiana definicja. Jak się zdaje, na jej formę wpłynął w znacznym stopniu przedmiot analizy: święty Patryk, bohater narodowy Irlandczyków. W pracy Czarnowskiego pojęcia bohatera i świętego pokrywają się, ponieważ bohater jest świętym. Pojęcia te zdają się jednak bardzo trudne do rozróżnienia (jeśli to w ogóle jest możliwe) na poziomie ich roli społecznej, która przede wszystkim interesuje Czarnowskiego. Zarówno bohater narodowy, jak święty szczególnie łatwo ulegają oswa­ janiu przez tradycję grupy, która często prowadzi do odebrania symbolom właściwej im wieloznaczności i przekształca je w jednoznaczne stereotypy . Te zaś już bez żadnych przeszkód mogą służyć za wzory osobowe. Czarnowski twierdzi, iż postać świętego Patryka jest ściśle spokrewniona co do typu i funkcji z bogami pogańskimi, gdyż „ma on taki sam stosunek do przedmiotów i do grup społecznych, jak bogowie irlandzcy" (Czarnowski, 1956, s. 162). Należałoby zapytać, czy mają taki sam stosunek do Boga i demonów, bo ta właśnie relacja charakteryzuje świętego jako szczególny rodzaj bohatera. Wprowadzenie bogów w sprawę bohatera komplikuje ją powodując osta­ teczne przemieszanie pojęć, kiedy Czarnowski stwierdza, że bogowie irlandzcy przybierają na ogół postać bohaterów, „tzn. wyobrażani są jako przodkowie, prekursorzy i wzory osobowe społeczeństwa, które mi cześć oddaje" (Czar­ nowski, 1956, s. 167). Ustawienie w jednym rzędzie bogów - jacy by nie byli - i wzorów osobowych jest całkowicie nieuzasadnionym niwelowaniem różnych poziomów opisu rzeczywistości. Wydaje się to główną przyczyną ograniczeń koncepcji Czarnowskiego w badaniach kultury. Dla celów analizy można przyjąć, że świętego jako jeden z wariantów kategorii bohatera wyróżnia to, iż jest on boskim sprzymierzeńcem i przeciw­ nikiem demonów. Tymczasem bohater, istniejąc na granicy różnych światów, może swoją moc obracać przeciw każdemu, a zarazem w przymierzu z do­ wolnym z tych światów. Święty może więc być szczególnym bohaterem, lecz nie należy tych pojęć utożsamiać. Czarnowski uczynił zresztą podobną uwagę pisząc w uzupełnieniu definicji, iż święci stanowią specjalny rodzaj 5 5 Zbigniew Benedyktowicz i Danuta Markowska piszą, iż stereotyp jest „obrazem pozba­ wionym przestrzenności i głębi symbolu", jest „bardziej płaski" niż symbol (1979, s. 215). Stereotypy stanowią wobec mitu ..zracjonalizowaną warstwę zewnętrzną, ł a t w o na konkretne wzory z a c h o w a ń " (1979, s. 219). przekładalną �msL 143 B O H A T E R J A K O ŚWIĘTY r • E n t i p t - ' - " podporządkowany ideałowi moralnemu i religijnemu ustalonemu W teologię (1956, s. 31). Uwaga ta jest jednak odosobniona i nie wpłynęła W* & całość interpretacji, o czym świadczą przytoczone przykłady. « t ' v Spisane przez Czarnowskiego wątki związane ze świętym Patrykiem występają w życiorysach rozmaitych innych świętych chrześcijańskich i są zgodne th stereotypowym pojęciem świętego. Tylko jeden z nich wyraźnie poza ów m stereotyp wykracza, ukazując Patryka jako bohatera w ogólnym znaczeniu 1 tego słowa. Jest to opowieść o jego walce z Panem Bogiem. Patryk dof magał się. aby na Sądzie Ostatecznym wszyscy Irlandczycy byli sądzeni ! jwzez niego, nie zaś przez Chrystusa. Aby wymusić na Panu Bogu taką obietnicę, udał się na górę Aigle. skąd m „zagroził samemu Niebu, że będzie wysłuchane. Przez czterdzieści demony, ani pociechy się, ż e post tak pościł anielskie nie potrafią wielkiego tak długo, póki jego prośby nie zostaną dni cierpi męczarnie głodu. Ani udręki, jakie sprawiają mu świętego może złamać jego oporu. Wreszcie B ó g , obawiając przedłużyć się w n i e s k o ń c z o n o ś ć , i czując się | zagrożony utratą, odejściem wszystkich m i e s z k a ń c ó w Raju, którzy nie chcą, by spadła na nich i taka hańba - i W ich wyniku postanowiono, że „w dniu zmartwychwstania ciał wszyscy Irlandczycy zgromadzą się wokół grobowca swego apostoła w Down, by pod jego przewodnictwem udać się na miejsce Sądu" (Czarnowski, 1956, s. 143). Ta opowieść, sprzeczna ze stereotypem chrześcijańskim, ukazuje Patryka jako bohatera mitycznego (bohatera w szerokim znaczeniu), który może obrócić się nawet przeciw Bogu. Święty Patryk, bohater narodowy Irlandczyków, nie był Irlandczykiem. Czarnowski tłumaczy to specyfiką mitologii irlandzkiej, gdyż uważa, że wyobra­ żenie świętego jest całkowicie zgodne z jej zasadami. „Żaden z [...] dawnych świętych - czytamy w Świętym Patryku - nie zasłynął swoimi osiągnięciami misyjnymi; brakowało im bowiem tego prestiżu, który wierzenia irlandzkie [...] nadawały wyłącznie cudzoziemcom" (Czar­ nowski, 1956, s. 78-79). Czy rzeczywiście jest to cecha specyficzna wierzeń irlandzkich? Jest to wątpliwe. Właściwsza wydaje się interpretacja zgodna z mitem bohaterskim: w ten sposób objawia się odmienność bohatera, który jest obcy często nie tylko w znaczeniu metafizycznym, ale i bardziej konkretnym, na przykład etnicznym (w tradycyjnym myśleniu te dwa poziomy obcości nieraz są ze sobą utożsamiane). Takie potęgowanie obcości można bardzo często obserwować w związku z bohaterem pomimo popularnej opinii, że jest on jakby odbiciem cech swojej grupy; opinia ta wynika z dosłownego traktowania go jako reprezentanta określonej społeczności. I tak na przykład Fanny Baumbergowa, w artykule Herakles bohater dorycki czy przedhelleńskp. zapytuje z emfazą: „Czyż kiedyś jakiś naród wyobrażał sobie swego bohatera narodowego, wcielenie swego ideału w innej zbroi niż sobie właściwej?" (1937, s. 5). Według tej autorki fakt, iż ulubioną bronią Heraklesa była maczuga, jest jednym z argumentów przemawiających za uznaniem go za bohatera przedhelleńskiego, jako że już za Homera I | ; I wdaje się w układy" (Czarnowski, 1956, s. 145). �144 MAGDALENA ZOWCZAK Grecy posługiwali się mieczami dwusiecznymi i włócznią (Baumberg, 1937, s. 4-5). Jednak bohater jako przedstawiciel określonej grupy nie musi używać popularnego wśród niej rodzaju broni, lecz raczej powinien reprezentować etos tej grupy, czyli, jak pisze Maria Ossowska (1973, s. 7), styl życia, który wiąże się z przyjętymi celami ludzkiego istnienia oraz wskazuje zasady działania podporządkowane tym celom w określonej kulturze. Opowieści o bohaterach wskazują jednak właściwe grupie wartości w spo­ sób najczęściej całkowicie pośredni. Bohater jest bowiem bardziej uosobie­ niem dążeń grupy niż reprezentantem jej status quo. Potwierdza to opinia Ryszarda Wojciechowskiego, na którą natrafiłam w czasie poszukiwań bo­ hatera chłopskiego: „W zasadzie żadna z ballad ludowych Bohaterami pieśni balladowych są bowiem nie podaje «bezpośredniej z chartami, czy też nie określony bliżej Jasio, który raz « k o n i e p o i ł » . « w y w i j a ł na k o n i u » skiego. treści chłopskiej». i pani, co pana zabiła, jak i starosta polujący w innym albo slużyl u pana « z a starszego d w o r z y n a » " (Słownik tekście folkloru pol­ 1956. s. 451). Czarnowski, charakteryzując świętego Patryka jako bohatera narodowego Irlandczyków, uznaje mitologię irlandzką (obok dawnych obyczajów) za źródło wyobrażeń związanych z postacią świętego. Jednak to, co uważa za charakterystyczne dla mitologii irlandzkiej, jest wspólne wielu mitologiom: jest tak zarówno ze wspomnianym już prestiżem cudzoziemców, jak również z powtarzającym się wątkiem najazdu zza morza, który Czarnowski określił jako „jądro mitologii irlandzkiej" (1956, s. 80). Definicja Czarnowskiego dotyczy zatem głównie społecznej roli bohatera i ogranicza się do jego funkcji społecznie pożądanych, czyli zasług. Definicja ta określa więc tak zwanego bohatera pozytywnego, szczątkową formę mitycznego herosa, bliską pojęciu wzoru osobowego. Takiej interpretacji sprzyjało przyjęcie za przedmiot badań bohatera narodowego i zarazem świętego w jego wzorowej postaci. Tymczasem dla pełniejszego opisu bohatera w określonej kulturze trzeba również uwzględnić jego „ciemną" stronę, którą przypisuje się potocznie bohaterom negatywnym. Opowieści o bohaterach traktują bowiem o etosie w sposób pośredni, zarówno poprzez zwycięstwa i wielkie czyny bohatera, jak i przez jego upadki i grzechy. Wracając do postaci świętego, bohatera Kościoła, trzeba zauważyć, że jeśli bohatera traktuje się współcześnie jako wzór osobowy, to święty jest już wzorem wzorów. Przyczyniła się do tego niechybnie tendencja Kościoła do traktowania świętych jako prostych przykładów „wyższości chrześcijań­ skich wartości religijnych i moralnych", jak określa to Czarnowski (1956, s. 226). Postacie te „nie znają w zasadzie słabości ani upadków, a jeśli je niekiedy przeżywają, to po to tylko, by je przezwyciężyć i w ten sposób pomnożyć jeszcze swoją cnotę" (Czarnowski, 1956, s. 226-227). To powierzchowne rozumienie świętości nie w znoszeniu słabości i upad­ ków czy w sposobie ich przeżywania, ale w ich braku, jest bardzo roz- �BOHATER J A K O ŚWIĘTY 145 powszechnione. Michał Klinger zauważa, iż nieporozumienie polega na po­ mieszaniu Boga z filistrem, „cnotliwym" mieszczuchem (Klinger, 1981, s. 51) . 6 WSZECHOBECNY WZÓR O S O B O W Y Autorzy polskich powojennych publikacji idą znacznie dalej niż S. Czar­ nowski w wyolbrzymianiu społecznych funkcji związanych z bohaterem przy całkowitym pominięciu innych jego znaczeń. Antonina Kłoskowska, określając bohatera jako ..personalny symbol war­ tości kulturowych", charakteryzuje współczesne znaczenie tego pojęcia na pod­ stawie wyników badań nad stereotypem narodowym. Realizowano je między innymi poprzez ankiety, w których nie padło słowo „bohater", natomiast pytano o to, jacy są Polacy, oraz polecano, by respondent wymienił znane filmy i książki o Polakach, a także nazwiska wybitnych Polaków (Kło­ skowska. 1971). Krzysztof Kwaśniewski, pisząc o bohaterach pracy, rozumie przez to określenie wzory osobowe związane z wartością pracy (1977, s. 108). Ba­ dania, na które powołują się autorzy tych opracowań, dotyczą wyłącznie stereotypów. Zgodnie z tą tendencją Jerzy Szacki utrzymuje, że bohater tradycji jest to wzór występujący w postaci upersonifikowanej, postać z jednej bryły, związana z jedną ideą, z jednym czynem. „W tradycji narodowej istnieje Kościuszko w Krakowie, pod Raclawicami i Maciejowicami, ale nie Kościuszko w Szwajcarii; Kołłątaj - autor Listów Anonima, ale nie targowiczanin; Mickiewicz - romantyczny poeta i trybun, ale nie kochanek Xawery Deybel [ . . . ] " (Szacki, 1971, s. 272). Są to więc ludzie - hasła, modele określonych myśli i zachowań (tamże). Nie są to jednak bohaterowie, lecz pojedyncze związane z nimi symbole, które w oderwaniu od mitu ulegają „spłaszczeniu": przekształcają się w stereotypy. Bohatera jako kategorię mityczną charakteryzuje niezwykłe bogactwo sym­ boliki. Typowe dla niego cechy, sytuacje, atrybuty stwarzają nieograniczone możliwości kombinacji przyporządkowanych aktualnemu systemowi wartości. Myli się więc Szacki pisząc, iż „uświęcony przez grupę bohater nie może być zły i dobry jednocześnie: zły pod jednym względem, dobry pod innym" (1971. s. 272). Zapewne jednak ten stereotyp jednoznacznego, pozytywnego " Przyczynkiem do współczesnego stereotypu świętości m o g ą być refleksje stróża kościel­ nego, który wyrażał swoje oburzenie z powodu mówił, ja pamiętam do dziś. za to ten święty, a to ten święty, Niemców świętej jawnogrzesznicy: „Kiedyś tak ksiądz to było. a to ten święty. była. bo się oddawała za parę nędznych groszy. to oddawała się za parę groszy. Ale mówi - Wyszedł 1 m ó w i : święta na ambonę musiał się pomylić. No nie. tu materiały p o c h o d z ą z archiwum autorki). 1(1 - Etnografia Polska, t. X X X ) , z. 2 tak opowiadał: Piękna była kobieta, piękne ciało że to tak nie było, bo biedna była. śmierci świętą została. Przyszedłem do domu i m ó w i ę : kurwa m a ć [...] niemożliwe, i Magdalena to grzesznica powiedział" (krośnieńskie, miała, I po Matka m ó w i : 1978. to Cytowane } J >] j | j 'l j i: 11 ' l i \ ,\ �146 MAGDALENA ZOWCZAK bohatera wynika nie tylko z uproszczeń niektórych badaczy, lecz jest za­ razem swoistym świadectwem naszych czasów. Utożsamiane z „wzorem oso­ bowym" słowa „bohater" i „święty" funkcjonują w sposób instrumentalny, stają się równoznaczne z terminem, który odnosi się wyłącznie do praktyki społecznej, nie posiadając poza tym żadnego bytu w znaczeniu metafizycz­ nym. Może dlatego brzmią w naszych czasach tak pompatycznie, niosą ze sobą coś tak szablonowego, że chciałoby się powiedzieć: niech odpoczy­ wają w pokoju. Pojęcie bohatera nie mogło jednak do końca zatracić swego istotnego znaczenia; świadczy o tym opinia specjalistów w dziedzinie kultury socjali­ stycznej. Aleksandra Jasińska i Renata Siemieńska stwierdzają w wielokrotnie wznawianej pracy Wzory osobowe socjalizmu, że krzewiony współcześnie w Polsce wzór człowieka ma swoje źródło głównie w programach poli­ tycznych: „gdyż w odróżnieniu stycznych, nowych sztuki. W każdym razie obrazu pozytywnego Korczagina niemal piszą wcale nie historii Polski czy inicjuje dalej autorki - u nas innych krajów socjali­ literatura lub inne rodzaje w polskiej literaturze powojennej nie ma bohatera socjalistycznego, który przemawiałby z taką silą. jak postać w literaturze v, działalności od poprzednich epok wzorów radzieckiej i mógł polityczno-propagandowej służyć za symbol nowego uosabiających pożądane cechy, sięga się do epok dawniejszych, do b o h a t e r ó w powieści Sienkiewicza wieści Ż e r o m s k i e g o - człowieka. Gdy i wychowawczej poszukuje się postaci literackich XIX-wiecznych W o ł o d y j o w s k i e g o jako symbolu patriotyzmu, bądź do sylwetek z po­ Judyma i Silaczki jako w z o r ó w ofiarnego spolecznikostwa" (Jasińska, Siemieńska, 1975, s. 243). Bohater może pełnić funkcję wzoru osobowego, stwarzając metafizyczną podstawę odniesienia do przypisywanych mu wartości, dając im oparcie w swym bycie. Nie można jednak, jak się zdaje, odwrócić tej operacji, czyniąc bohatera z wzoru osobowego. Bez owej metafizycznej opoki pozo­ stanie on pustą teoretyczną konstrukcją. Redukcja bohatera do wzoru osobo­ wego pociąga za sobą określone następstwa dla etosu. Społeczność, jaką reprezentuje taki bohater, jawi się jako idealna i sprawnie funkcjonująca. Jej ład zakłócić może tylko kataklizm, którego źródła tkwią w świecie zewnętrznym. W tej sytuacji zadanie bohatera polega na stawieniu czoła zagrożeniu zewnętrznemu i na przywróceniu grupie dawnego, doskonałego ładu. Jest to najpopularniejsza formuła bohatera, najbardziej też konformistyczna. Nie tylko nie dopuszcza wątpliwości co do tego, że zasady funkcjonowania społeczeństwa (grupy) są słuszne, ale konserwuje je i utrwala. Taki bohater nie grzeszy, nie możemy grzeszyć, bo wszystko, co czym, jest zgodne z utartymi wartościami. Innymi słowy, stanowi on uzasadnienie tych wartości, czy - jak pisze Czarnowski - ich uosobienie. W tej sytuacji najłatwiej o bohatera wojennego. W przeprowadzonych przeze mnie rozmowach wielokrotnie spotkałam się z opinią, iż każdy, kto podczas wojny złożył przysięgę, że będzie walczył dla Polski, może być �BOHATER J A K O ŚWIĘTY 147 uznany za bohatera. Koncepcja ta nie wyklucza istnienia bohatera w czasie pokoju, lecz jest on na ogół mniej wyrazisty, tym mniej, im bardziej jego wróg należy do „swoich". (Trzeba go w jak największym stopniu spośród nich wykluczyć; stąd bohater polskich powieści kryminalnych walczy z agentami obcego wywiadu albo z niedobitkami dawnych klas posiadających, co zresztą często idzie w parze). Taki bohater wzmacnia granicę między światem „swoim" a „obcym", który istnieje poza obrębem narodu-państwa czy grupy i jest domeną zła. Z drugiej strony ludzie są skłonni wyrażać uznanie raczej osobom po­ kornym niż aktywnym, raczej postawie poddania niż buntu. Dlatego też, jak stwierdził jeden z respondentów, „na wsi bohaterem świeckim trudno zostać, świętym natomiast łatwo" . Ta opinia świadczy o degradacji i wy­ paczeniu pojęcia świętości, która zostaje sprowadzona do sielankowej pokory jako abstrakcyjnego stanu równowagi wobec świata zewnętrznego; stan ów polega na tym, że się nikomu nie wadzi, jest się „dobrym" dla każdego. Zresztą, kiedy celem poszukiwań jest bohater lokalny, łatwiej uznać, że krewny czy sąsiad nagle doznał laski z Bogu tylko wiadomych powodów, niż że został wyposażony w jakieś niezwykle przymioty charakteru. Analizowane przeze mnie materiały ukazują jednak często zgoła odmienne rozumienie roli bohatera. „Bo ja tak myślę, że człowiekowi dobrze zrobić, albo mu pomóc w takich ciężkich jakichś [przypadkach - M . Z.], to się trochę liczy, ale tylko do ludzkości, że ten człowiek jest naprawdę ludzki, serce ma dobre, pomoże. Ale jego bohaterem nie można nazwać"**. Dobroć jest więc cechą prawdziwie ludzką i nie świadczy o bohaterstwie. Można tu zauważyć przeciwstawienie człowieka bohaterowi, który jest odmieńcem. postacią o cechach nie-ludzkich. ..Dobroć - to nie prowadzić awantur, dobroć szacuje społeczeństwo, sam się nie oszacuje. To znaczy żyć dla innych. [...] Bohater może być dobrym i złym, jaki tam charakter ma"«. Wśród cech uznanych za bohaterskie dobroć wymieniana była na szarym końcu. Bohater może łamać obowiązujące zakazy, a nawet może być nazwany złym człowiekiem. Jego cechą główną i uznaną za wrodzoną jest odwaga połączona z mądrością - sprytem. Rzeczywistym jego przeciwieństwem jest człowiek przeciętny, „dziad", „nikt", „byle kto", a nie - bohater negatywny. Według tej koncepcji zadaniem bohatera jest poddanie próbie uznanych przez grupę wartości, aby je zakwestionować i zmienić, lub - w najlepszym razie zaakceptować na nowo. Jego sytuacją wyjściową jest więc konflikt z grupą. Przynajmniej początkowo będzie on występował wobec niej jako bohater negatywny. 7 ~ Fragment listu: M . . I. 65. rzemieślnik, zam. w Radecznicy, woj. zamojskie. « M „ 1. 50, Radecznica, woj. zamojskie, 1983. Zapis magnet. g M . . I. 70. rolnik, Murzynowo. woj. płockie. 1982. Rozmowa notowana. 1984. �148 MAGDALENA ŚWIĘTY ZOWCZAK I MIT BOHATERSKI Bohater negatywny nie musi b y ć p r z e c i w i e ń s t w e m , p r o s t ą a n t y t e z ą swego pozytywnego brata; wyposażeni są c z ę s t o w podobne cechy, lecz inaczej je w y k o r z y s t u j ą . I n t e r p r e t a c j ę p r z y t o c z o n y c h tu wypowiedzi u m o ż l i w i a z a ł o ­ ż e n i e , ż e bohaterowie pozytywny i negatywny w s p ó ł i s t n i e j ą w micie boha­ terskim t w o r z ą c j e d n ą o s o b ę , k t ó r a symbolizuje bogactwo l u d z k i c h m o ż l i ­ wości ( Z o w c z a k , 1984). Zgodnie z t ą z a s a d ą w m a t e r i a ł a c h współczesnych obie przeciwstawne wersje bohatera j e d n o c z ą się w swoich g ł ó w n y c h zaletach (odwadze i sprycie) oraz w g ł ó w n y m grzechu, j a k i m jest p y c h a (w ł a g o d n i e j ­ szej postaci d u m a , z a r o z u m i a ł o ś ć czy zbytnia p e w n o ś ć C z y wobec Z pewnością tego, co zostało tak, ale w ó w c z a s , m i ę d z y l u d ź m i i Bogiem powiedziane, bohater kiedy pełni święty n i ż ich s ł u g i , siebie). może rolę kiedy p o p e ł n i a być świętym? raczej pośrednika grzechy i nawraca się w a l c z ą c z losem, kiedy jego ż y c i e jest z w y c i ę s k ą w a l k ą r o z j a ś n i a n ą c u d a m i już na tym świecie. spełnienie Trzeba jest więc Przecież wspólnym wyłączyć tylko pomyślne elementem z kategorii przejście wszystkich bohatera próby - bohaterskich takiego świętego, Zdarzenie bohaterskie, wokół postaci w przeciwieństwie pasywnej, którą do cud cudownego, biografii. który w p o s ł u s z e ń s t w i e i pokorze, d o p ó k i w chwili ś m i e r c i nie d o s t ą p i rozwinąć cudowne żyje zwycięstwa. nie m o ż e spotyka j a k o się niezrozumiały i przedziwny dar, laska O p a t r z n o ś c i . Bohater jest wprawdzie r ó w n i e ż w y b r a ń ­ cem z woli przeznaczenia, ale p o k o r a , c i e r p l i w o ś ć i p o s ł u s z e ń s t w o nie n a l e ż ą do jego niepewny cnót. O swój status boskich w y r o k ó w musi walczyć w nieraz o d p o w i a d a na pocie nie czoła, buntem, r o z p a c z ą , wdaje się w dyskurs z przeznaczeniem. W tym sensie to nie jest przeznaczenie Związek między od Boga, sacrum bo to i bohaterem by nie nie było polega r e l i g i j n o ś c i , przez k t ó r ą rozumie się potocznie p o s ł u s z n e a nigdy grzechem, „bohaterstwo bohaterstwo""'. n a jego szczególnej podporządkowanie n a k a z o m K o ś c i o ł a ( w ś r ó d cech bohaterskich r e l i g i j n o ś ć wymieniano n a s z a r y m k o ń c u ) , lecz na swoistym dialogu wiedzieć potrafią. z przeznaczeniem, dialogu - trzeba po­ bardzo niebezpiecznym, k t ó r e g o inni ludzie p o d j ą ć nie c h c ą i nie Dlatego mówi się, ż e bohater może być zarówno d o b r y m j a k z ł y m , a s z c z e g ó l n i e trafnym o k r e ś l e n i e m człowiekiem wydaje s i ę „ c z ł o w i e k twardego serca", k t ó r y „tyle p r z e ż y w a , ż e innemu serce by p ę k ł o " 11. D r a m a t y c z n y n i e p o k ó j bohatera w i ą ż e się z jego w i e d z ą , tego, co czyni, z przeczuciem w ł a s n e g o losu. W y k l u c z a to bohaterskiego uczynku, która odbiera człowiekowi u k a z a ć go j a k o niegodnego w y k o n a w c ę b o ż y c h wszelką świadomością przypadkowość zasługę, aby wyroków. »' M.. 1. 70, rolnik, Sarzyna, woj. rzeszowskie, 1982. Rozm. not. 11 M., 1. 72, rolnik, Zdziczów, woj. radomskie, oraz M . , 1. 50-55, rolnik, Cudowo, woj. radomskie. Rozmowy zanotowane przez panie M . Kander i M . Filochowska w 1984 roku: Archiwum K E i A K U W . �BOHATER ?! t' JAKO 149 ŚWIĘTY Bohatera mitycznego można opisać poprzez zbiór antynomii, które wska­ zują reprezentowaną przez herosa ambiwałencję wobec cech ludzkich i nie-ludzkich (Zowczak, 1984). Przyjmijmy, że model ten manifestuje się w konkret­ nych tekstach jedynie fragmentarycznie, podkreślając za każdym razem tylko niektóre cechy, pomijając zaś inne. Możemy wyróżnić pewne typowe manife­ stacje modelu w micie. Jedną z nich jest bohater kulturowy (Mieletyński, 1980, s. 26-27; 1981, s. 221; Penkala, 1975, s. 163-191), mistrz i dobroczyńca, który przekazuje ludziom pewne umiejętności i wynalazki, prawa, instytucje lub inne dobra kulturowe i naucza, jak się nimi posługiwać (w naszej kulturze ludowej funkcje te pełnią głównie Pan Jezus i Matka Boska). Bliski mu transformer, drugi stwórca (por. rolę diabla w opowieściach o nieudanym stworzeniu) porządkuje na nowo świat już istniejący, dopełnia dzieła stworzenia. W praktyce obie te postacie (jako trzecią można jeszcze dodać demiurga) są często tożsame i pełnią w obrębie kategorii bohatera przede wszystkim te funkcje, które implikują antynomie: świadomość wiedza (cechy nie-ludzkie) -nieświadomość - niewiedza (cechy ludzkie) Inną typową manifestację stanowi święty - bohater, który realizuje przede wszystkim antynomię nieśmiertelność - śmiertelność, ponieważ jego działania podporządkowane są dążeniu do osiągnięcia wiecz­ nego życia. Była już mowa o różnicach dzielących zdarzenia cudowne i bohaterskie. Zajmijmy się teraz ich podobieństwem; w przeprowadzonych przeze mnie rozmowach zdarzało się, że je mylono. W obu przypadkach objawia się nadnaturalna moc. Główne postacie zdarzeń cudownych nie zawsze są pasywne, co zbliża je do bohaterów. Nieraz, niczym w bajce magicznej, muszą przebywać daleką drogę i znosić ciężkie próby, aby zdobyć uzdrawiającą wodę sprzed cudownego obrazu dla chorego człowieka czy zwierzęcia (Zowczak, 1982, s. 193). Tak więc motyw wędrówki, podczas której trzeba pokonać rozmaite przeszkody, podstawowy motyw rozwijany przez mit bohaterski, może być wspólny obu rodzajom zdarzeń. Z drugiej strony, przeznaczeniem bohatera jest nieraz stawać w obronie świętości (symbolizowanej we współ­ czesnych opowiadaniach np. przez krzyż, dzwon czy organy), przy czym bywa naznaczony kalectwem lub ginie. Wobec takich skutków obrony świętości można interpretować zdarzenie bądź jako próbę i wyróżnienie, bądź też jako karę na grzesznika za wtrącanie się w boskie sprawy. Pokrewieństwo obu rodzajów zdarzeń staje się jeszcze bardziej widoczne, gdy Bóg lub święty jest opiekunem albo wręcz pomocnikiem bohatera, kiedy ten ma wypełnić jakieś zadanie. �150 MAGDALENA ZOWCZAK M A T K A BOSKA I BOHATER Podobnie jak w zdarzeniach cudownych Matka Boska pełni funkcję głównego pośrednika między Bogiem a człowiekiem, który może Ją prosić 0 pomyślność w każdej, nawet błahej sprawie (Zowczak, 1982, s. 195), tak też w zdarzeniach bohaterskich występuje Ona często jako sprzymierzeniec 1 opiekun bohatera. Zgodnie z tradycją polskiej wsi Najświętsza Panienka jest postacią szczególnie predestynowaną do pełnienia takiej roli, gdyż w lu­ dowych wierzeniach posiada najczęściej cechy dobrej i litościwej opiekunki i orędowniczki, współczującej każdej ludzkiej niedoli i krzywdzie (Czarnow­ ski, 1958, s. 88; Zowczak, 1982, s. 193-194). Zstępuje na ziemię, aby nieść ludziom ulgę w ich cierpieniach. Zstępuje do czyśćca, aby z okazji świąt wyciągnąć ze złowrogich płomieni kilka pokutujących dusz, zgodnie z przyz­ nanym Jej przez Boga przywilejem . Przekracza więc granice światów, granice, na których funkcjonuje bohater. Jest on przecież także pośrednikiem, choć w innym, ograniczonym wymiarze. Bywa często opiekunem. Jego me­ diacja może się jednak skończyć straszliwym upadkiem. Mamy wówczas do czynienia ze złym, tak zwanym negatywnym bohaterem. Matka Boska dzięki właściwej sobie funkcji pośredniczki występuje w wierzeniach tradycyjnych w roli bohatera kulturowego. Na przykład nauczyła ludzi, jak się obchodzić z lnem, jak tkać'3. Jest świętą osobą najbardziej wobec człowieka litościwą, co ukazuje niezwykle rozpowszechniona opowieść o tym, jak uratowała ludzi od śmierci głodowej, którą chciał im zgotować rozgniewany Pan Bóg, a nawet - Pan Jezus. 12 „Była bardzo dawno wszystkiego było z pełna. temu taka legenda, Kłosy że było od samej ziemi do bardzo dużo cubku rosły. chleba. No 1 w ogóle i Pan Jezus się rozdenerwował, rozzłościł się, bo za d u ż o było tego chleba, wszędzie leżało, ludzie go deptali, nie szanowali wcale tego chleba. T o Pan Jezus m ó w i : - Czekaj, mamusiu, jak to skrócę. - Jak to skrócisz? No i Matka Boska m ó w i : Pan Jezus m ó w i : - Zeby k ł o s ó w nie było, żeby sama słoma była. No i Pan Jezus zaczął to od ziemi brać, a Matka Boska złapała rękami blisko końca, 14 dłonią, i właśnie tyle obroniła, i tyle jest kłosów, takie sie kłosy z o s t a ł y " . i-' Według wierzeń ludowych każdej środy i soboty, a więc w dni sobie poświęcone. Najświętsza Panienka schodziła do czyśćca i podawała różaniec jednej z dusz pokutujących, aby wprowadzić ją do raju (Kolberg, 1962. s. 3). Według innej wersji, Matka Boska brała w ramiona tyle duszyczek, ile tylko m o g ł a do raju (Fischer, 1926, s. 178). udźwignąć, Wyobrażenia te mają i okrywszy je płaszczem swoje odbicie w wynosiła przedstawieniach M . Boskiej w czyśćcu, otoczonej duszami pokutującymi (M. Boska Szkaplerzna bądź R ó ż a ń ­ cowa). Obrazy takie spotkałam kilkakrotnie na wsi, np. w Mnikowie pod Krakowem i w miejsco­ wości Mień na Podlasiu, gdzie jeden z rozmówców nadal temu przedstawieniu „ M a t k a Boska polska, co dusze z czyśćca wyprowadza". " M . , 1. 80. rolnik, Chorzelów, woj. tarnowskie, 1980. Zapis magnet. ] 4 M . , 1. 60. rolnik. Rakowo. woj. płockie, 1980. Zapis magnet. nazwę: ��f 152 MAGDALENA ZOWCZAK Ryc. 2. Matka Boska uśmierza zarazę. „Okropny widok srogiego powietrza Roku Miedzioryt z 1799 r. przedstawia Matkę Boską 1710 w Wilnie grasującego". Łaskawą z cudownego obrazu w Wilnie F o l . S. S t ę p n i e w s k i . IS P A N �r B O H A T E R J A K O ŚWIĘTY 153 Litościwa Najświętsza Panienka w trosce o ludzi sprzeciwia się więc samemu Panu Jezusowi, podobnie jak święty Patryk w interesie Irlandczyków urządził strajk głodowy przeciw Panu Bogu. Również przy końcu świata Matka Boska ma bronić ludzi przed bożym gniewem. ..Około dwutysięcznego roku będzie wielka wojna od Pana Boga to straszne, brat będzie zostaną, będą się cieszyć, walczył z bratem, gdy zobaczą a ojciec z synem. choć ślad koniec świata. Będzie Wielu ludzi zginie. drugiego człowieka. sami sprawiedliwi i Matka Boska osłoni ich płaszczem i nie da ich Zostaną w zniszczyć. C i , co końcu Osłoni 15 ich. bo dla niej wszyscy ludzie są d z i e ć m i " . Chociaż funkcję opiekunki i pośredniczki pełni Matka Boska wobec wszystkich ludzi, jest jednocześnie uważana za szczególną orędowniczkę Polaków i jako taka jawi się w narodowych mitach i w popularnej wiedzy o przeszłości Polski, która bardzo mocno wiąże się z wyobrażeniami reli­ gijnymi. W trakcie lektury dzieła Czarnowskiego trudno się niekiedy oprzeć pokusie porównywania tego, co pisze on o świętym Patryku - bohaterze narodowym Irlandczyków, z polskimi wierzeniami dotyczącymi Matki Boskiej. Zwłaszcza częstochowski wizerunek Najświętszej Panny jest symbolem narodowym czytelnym dla wszystkich warstw społecznych. Matka Boska nieraz bvła uznawana za patronkę narodowych powstań a wiec i narodowych bohaterów czv to postaci historycznych czy tworów literackich Również współczesne materiały' dostarczają wielu takich przykładów. Według opowiadań zanotowanych przeze mnie w Czerwińsku, Jagiełło odwiedził tamtejsze sanktuarium i modlił się do Najświętszej Panny przed bitwą pod Grunwaldem, leżał krzyżem przez wiele godzin przed Jej cudownym wizerunkiem, po zwycięstwie zaś powrócił, by złożyć dziękczynienie i ofiarować w hołdzie miecz i złotego konika . Jest to wątek podobny do tego, na którym opiera się słynna XIX-wieczna pieśń dziadowska o zwycięstwie Sobieskiego pod Wiedniem. Tam również król „przed cudownym obrazem upadł, krzyżem leżał", prosząc Najświętszą Panienkę o pomoc w pokonaniu „Turka pogana". 16 „Najświętsza Panienka Z obrazu m ó w i ł a . Powstań królu w o j o w a ć . Będę j a przyczyna". po czym sprawiła, że słońce świeciło Sobieskiemu trzy godziny dłużej, by jak biblijny Jozue mógł dokończyć swej świętej wojny. Gdy zaś po zwycięstwie powrócił „i w Wiedniu panował", Marii Matce Boskiej ofiarował do skarbca koronę, welon i suknię ze szczerego złota (Bystroń, 1925, s. 47-57). Fragmenty tej pieśni cytowane były nieraz w rozmowach tak, jakby Sobieski bronił nie Wiednia, ale Częstochowy. i? M . , 1. 40, rolnik, Stanisławice, woj. radomskie, 1984. Zapis rozmowy przez panie M . Kander i M . Filochowską, Archiwum K E i A K U W . Ift Z r o z m ó w przeprowadzonych w Czerwińsku w latach 1978. 1983. przeprowadzonej ii "fi jj li �154 MAGDALENA Rvc y ił ZOWCZAK 3 Obiawienie Najświętszej Panny Marii Rzeszowskiej, drzeworyt Fot. S. Deptuszewski. IS P A N �BOHATER JAKO 155 ŚWIĘTY „Szwedzi przyszli pod C z ę s t o c h o w ę . Ścięli głowy siedemdziesięciu i siostrom i piersi urzynali, aż król Sobieszek siedmiu zakonnicom padł przed obrazem Panienki Najświętszej na kolana i m ó w i : - Nie broń nas, ale j u ż samą siebie. A O n a [...] zasłoniła Jasną Górę sobą. Wtedy kamienny grad z nieba spadł i wojska 7 wrogie tlukl i oni sami się bili i powiedzieli, że więcej nie wrócą do P o l s k i " ) . Starsi ludzie, którzy przyjeżdżają z wycieczkami do Częstochowy, doma­ gają się nieraz, by im pokazać miejsce, w którym Kmicic wysadził Kolubrynęis. Tak więc związek między legendarnym narodowym bohaterem a głównym sanktuarium maryjnym jawi się jako oczywistość. Piłsudski, jeden z bohaterów najczęściej w rozmowach wymienianych, kojarzy się nierozłącznie z cudem nad Wisłą, ze zwycięstwem nad Rosjanami w dniu najpopularniejszego święta maryjnego: Matki Boskiej Zielnej. Przykłady takie można mnożyć; nie o to tu jednak chodzi. Na podstawie wyników współczesnych badań można stwierdzić, że związek, jaki zachodzi między bohaterem lokalnym a Matką Boską, jest podobny jak w przypadku bohatera narodowego. Zastanawiając się nad symbolami, w których wyraża się tradycyjna wiedza mieszkańców wsi o ich przeszłości, zauważyłam trudny do sprecyzowania związek między lokalnymi wyobrażeniami Matki Boskiej i bohatera miejsco­ wych legend. Sądziłam wówczas, że obraz Najświętszej Panienki łączy cechy wyobrażeń o naturze i działaniu sacrum oraz o bohaterze lokalnych legend 0 przeszłości. Teraz można to określić bardziej precyzyjnie. Bohater, który egzystuje na granicy światów ludzkiego i nie-ludzkiego 1 nieraz staje się dzięki temu pośrednikiem między ludźmi i Bogiem, jest w tym podobny do Matki Boskiej. Innymi słowy, bohater łączy świat ziemski ze sferą pozaziemską, Matka Boska zaś czyni to w odwrotnym porządku, to znaczy, łączy zaświaty ze światem ludzi. Tak więc Matka Boska i bohater spotykają się na granicy światów, co jest, jak się zdaje, przyczyną częstego wspólnego występowania tych postaci. W zdarzeniach cudownych i bohaterskich Najświętsza Panna pełni z jednej strony funkcję opiekunki wobec ludzi (bohatera), z drugiej zaś - bohater, zgodnie z tradycją, jest opiekunem świętości, a szczególnie często wizerunków czy sanktuariów Matki Boskiej. Zdarzenia bohaterskie są zdominowane przez cudowne. Także bohater jest zdominowany przez Matkę Boską, która pełni nieraz jego funkcje. Można przypuszczać, że wiąże się to ze słabym ukształ­ towaniem pojęcia bohatera w naszej kulturze ludowej przy silnie w niej ugruntowanej wierze w przeznaczenie. Tak przedstawia się zapowiedziane na początku połowiczne rozwiązanie problemu herosa. Stwierdziliśmy poprzednio, że znany jest on również 1 7 K . , 1. 83, rolniczka, Świerże Górne, woj. radomskie, 1984. Rozmowa zapisana przez p. G . Szewczyk, Archiwum K E i A K U W . 1» Informacja uzyskana od osoby, Krakowa. która opiekowała się wiejskimi wycieczkami spod ��BOHATER JAKO 157 ŚWIĘTY współcześnie ze swojego „ciemnego", grzesznego oblicza; znów się zarazem pojawił jako obrońca świętości wspomagany przez Matkę Boską, która po części pełni jego rolę. Wnioski te nie są jednak sprzeczne. Trzeba też pamiętać, że skupiliśmy się tu tylko nad jednym z możliwych aspektów sprawy bohatera, badając jego związki z sacrum. Wydają się one jednak istotne nie tylko z punktu widzenia badań nad kulturą wsi. ale i ze względu na ich znaczenie dla określenia bardziej ogólnych tendencji we współczes­ nym światopoglądzie. LITERATURA Baumberg F. 1937 Herakles bohater dorycki czy przedhelleński? [Nadb. z:] „Eos. Kwartalnik Klasyczny". Lwów. B e n e d y k t o w i c z Z„ M a r k o w s k a D . 1979 O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, ..Etnografia Polska", t. 23. z. 2. Bystroń J S 1925 Historia 1980 Tematy, które Czarnowski 1956 Kuli w pieśni Warszawa. Pisma etnograficzne rozproszone, Warszawa. S. bohaterów [w:] Dzieła, 1958 ludu polskiego. mi odradzano. i jego społeczne t. 4. podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii. Warszawa. Kultura religijna ludu polskiego, [w:] Kultura, Warszawa. Eliade M. 1966 Fischer Traktat o historii religii. Warszawa. A. 1921 Zwyczaje 1926 Lud polski, pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. Lwów. H r a b e c S. 1949 Elementy kresowe w języku niektórych pisarzy polskich XVI i XVII wieku, Toruń. J a s i ń s k a A., S i e m i e ń s k a R. 1975 Wzory osobowe socjalizmu. Warszawa. K a r ł o w i c z J. 1900 Klinger 1981 Słownik gwar polskich, K r a k ó w , t. 1. M. Tajemnica Kaina. z nowotestamentową Próba umiejscowienia rewolucją etyczną, Kaina w tradycji mesjańskiej w związku Warszawa. K l o s k o w s k a A. 1971 Heroizm i personalne symbole wartości kulturowych, [w:] Filozofa K o l b e r g O. 1962 Krakowskie, cz. 3, [w:] Dzieła wszystkie, t. 7, Wrocław. Kwaśniewski K. (977 Społeczne rodowody bohaterów, Warszawa. Mieletyński E. 1980 Kultumyj 1981 Poetyka geroj. [w:] Mify narodov mira, Moskva, t. 2. mitu. Warszawa. M i n i k o w s k a T. 1980 Wyrazy ukraińskie w polszczyźnie literackiej XVI w.. Warszawa. i pokój. Warszawa. �T MAGDALENA 158 ZOWCZAK M o s z y ń s k i K. 1968 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. 2. cz. 2. O s s o w s k a M. 1973 Ethos rycerski i jego odmiany. Warszawa. P e n k a l a D. 1975 Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1. P i a s e c k i Z. 1977 Byli chłopcy, polska, hyli... Zhójnictwo karpackie, prawda historyczna, folklor i literatura Kraków. Sławski F. 1952 Słownik Słownik etymologiczny języka polskiego, K r a k ó w , t. 1. ... 1954 Słownik staropolski, 1956 Słownik folkloru red. E . Urbańczyk. Wrocław, t. 2. polskiego, red. J . Krzyżanowski. Warszawa. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki. Warszawa. Z o w c z a k M. 1982 Interpretacja 1984 Mit bohaterski jako przeszłości w legendach. opowieść „Etnografia Polska", t. 26, z. 2. o granicach ludzkich możliwości, „Etnografia Polska", t. 28, z. 2. Magdalena Zowczak A H E R O AS A SAINT Summary The heroic myth in its fully developed form doesn't exist in Polish folk culture. Like in the entire West-Slavonic folklore we don't record there the epos, the classical heroic kind of folk poetry. The term responding to "hero" hasn't been recorded in any dialectal texts. But still it's hard to believe that the character of the hero, the character determining the limits of human abilities and possibilities could be absent in our folk tradition. In the paper the author tries to solve that problem basing on the actual field researches and on the older ethnographic literature. Considering the relations of the hero to sacrum she indicates the specific especially in the sociological studies on the subject. The classical sociological reduction of the concept of the image of a hero, study on it is: L e cuite des heros et ses conditions sociales. Saint Patrick, héros national de lTrlande (Paris 1919) by Stefan Czarnowski. The subject of the analysis, the national a saint. The Czarnowski's conclusions are limited to the social aspect of the hero, is phenomenon olny, and that's why the separation of the cultural functions of the saint and those of the hero is not possible. If we study different myths we notice, that a hero is a liminal figure standing between the human and non-human world and can turn his extraordinary power against people, demons and gods as well, while a saint in the European tradition acts always as the God's ally and the enemy of the demons. In the actual Polish sociological literature the concept of the hero is still more reduced in his social functions too. He becomes an emblem of personal virtues. The hero in the broader sense can. of course, fulfill that role too. being a metaphysical basis of reference for rather not the values attributed to him. But. it seems, the reverse. The emblem social virtues isn't yet a hero. Without the metaphysical basis our theoretical would be empty. The popular stereotype of a positive and non-ambivalent only the result of some of the applications of sociological testimony of our times. studies, but, of conception hero is not in general, the �í BOHATER The J A K O ŚWIĘTY 159 above mentioned reduction of the heroic image carries further consequences for the ethos. The image of the group whose representative is the positive hero appears to be an ideal, well-balanced and well-functioning one. Its order can be disturbed by a cataclysm only and the cataclysm comes from outside. The task of the hero is to set himself against the external danger and to re-establish the previous perfect order. It's the most popular and the most conformistic idea of a hero (usually it concerns the heroes of the war). According to it all the hero's activities are in conformity with the postulated values. The attitudes of the rural people recorded in the field researches allow us to conclude that the role of a hero is sometimes hero may be either a good conceived by them in a quite different or an evil person, he may break the social way. The norms. The people mentioned as his attributes: courage and cleverness (with the meaning of cunning). Goodness, laboriousness and devotion were rarely mentioned. So it's not a negative hero but a common man who is the opposite of a hero. The hero's task is to put the accepted I values to a trial in order to call them in question f case, to accept them again. The initial group. * The positive and negative heroes have similar attributes, but they use them in two different I ways. Both characters co-exist situation and to change them or, in the best is the hero's conflict with the in the heroic myth making up one figure symbolizing the ampleness of human possibilities. In all the contemporary stories about heroes they in common have | the same virtues (courage and cleverness-cunning) as well as their essential f vice, the pride (conceit, forwardness at least). It doesn't appear as a saint, but a saint is a hero only mean, that a hero can never in cases when he acts not as people's ,1 I servant but as a mediator between the people and G o d and when he sins and is converted his life being a struggle lighted up by miracles still on Earth. a trial, a miracolous accomplishment is a common If the saint's life means only obedience The successful passing of motive of all the heroic biographies. and humility and his victory he can't be called a hero. The heroic event can't happen to is -U in his death a passive character, for whom a miracle is only a grace of Providence. The connection of a hero with sacrum doesn't mean his particular devotion understood as submitting to the rules of the Church. The point of its matter is the hero's dangerous dialogue with the Fate. His dramatic restlessness results from his knowledge, from the consciousness of the risk. His activities can't be casual, he can't appear only as an executor of the dispensation of Providence. The stories about heroic events told by the people in the years 1980-1984 are closely related to the a saint, stories his protector. telling about miracles. The hero often According to obtains our tradition. Our Lady to the role of such a protectress. The traditional beliefs aid from G o d or is especially tell much about predestined Virgin Mary descending down to Earth or even to Purgatory affording help and consolation in people's sufferings. Thus She oversteps the border between the two worlds, sometimes God's dispensation. She links the human world joins the human and non-human worlds. Thus with Virgin the other Mary world fulfills despite while the some of the the hero hero's functions, sometimes She Herself appears as a cultural hero. The author supposes that the domination of the Holy Virgin over the hero in our tradi­ tion can be connected with a very strong belief in the destination determining the human fate and the miracles being the only po*-,ihiliiy of am clunue. Translated ly Anna Kmzynska-Skrzypek i' íÍ �